Binûn

[Âl-i İmrân Suresi] — 9. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالسُّنَّةُ: الْإِمَامُ الْمُتَّبَعُ الْمُؤْتَمُّ بِهِ، يُقَالُ: سَنَّ فُلَانٌ سُنَّةً حَسَنَةً وَسَيِّئَةً إِذَا عَمِلَ عَمَلًا اقْتُدِيَ بِهِ فِيهِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، قَالَ لَبِيدٌ:

Sünnet, kendisine uyulan ve peşinden gidilen önderdir. Hayır yahut şerden kendisine uyulan bir amel işlediğinde “Falanca güzel yahut kötü bir çığır açtı (sünnet koydu)” denilir. Lebîd şöyle demiştir:

مِنْ مَعْشَرٍ سَنَّتْ لَهُمْ آبَاؤُهُمْ ... وَلِكُلِّ قَوْمٍ سُنَّةٌ وَإِمَامُهَا

Onlar öyle bir topluluktandır ki ataları kendilerine yol çizmiştir, / Her kavmin bir yolu ve onun bir önderi vardır.

وَالسُّنَّةُ الْأُمَّةُ، وَالسُّنَنُ الْأُمَمُ، عَنِ الْمُفَضَّلِ. وَأَنْشَدَ:

Mufaddal'dan rivayetle; es-Sünne (السُّنَّةُ) ümmet, es-sünen (السُّنَنُ) ise ümmetler demektir. Şöyle şiir okumuştur:

مَا عَايَنَ النَّاسُ مِنْ فَضْلٍ كَفَضْلِهِمُ ... وَلَا رَأَوْا مِثْلَهُمْ فِي سَالِفِ السُّنَنِ

İnsanlar onların erdemi gibi bir erdem görmedi, / Geçmiş ümmetlerde de onlar gibisine rastlamadı.

وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْمَعْنَى أَهْلُ سُنَنٍ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: أَمْثَالٌ. عَطَاءٌ: شَرَائِعُ. مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى" قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ" يُعْنَى بِالْهَلَاكِ فِيمَنْ كَذَّبَ قَبْلَكُمْ كَعَادٍ وَثَمُودَ. وَالْعَاقِبَةُ: آخِرُ الْأَمْرِ، وَهَذَا فِي يَوْمِ أُحُدٍ. يَقُولُ فَأَنَا أُمْهِلُهُمْ وَأُمْلِي لَهُمْ وَأَسْتَدْرِجُهُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ، يَعْنِي بِنُصْرَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ وَهَلَاكِ أعدائهم الكافرين.

Zeccâc şöyle demiştir: Mana "sünnetler ehli"dir; böylece muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir. Ebû Zeyd: "Örnekler/benzerler" demiştir. Atâ: "Şeriatlar" demiştir. Mücâhid: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir” ifadesinin manası; Âd ve Semûd gibi sizden önce yalanlayanlar hakkındaki helak [uygulamaları]dır. Âkıbet, işin sonudur ve bu [hitap] Uhud günündedir. [Allah] buyuruyor ki: Yazılan vakit eceline ulaşıncaya kadar Ben onlara mühlet veririm, süre tanırım ve onları derece derece helake yaklaştırırım; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere yardım edilip kâfir düşmanlarının helak edilmesi kastedilmektedir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٣٨]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 138. Âyet]

هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨)

{ هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “Bu, insanlar için bir açıklama, takva sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür.” (138)

يَعْنِي الْقُرْآنَ، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ:" قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ". والموعظة الوعظ. وقد تقدم.

Hasan ve başkalarından [rivayet edildiğine göre], bununla Kur'an kastedilmektedir. Bir görüşe göre de bu, O'nun: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir” sözüne işarettir. Mev'ıza (مَوْعِظَة), vaaz (öğüt) demektir ve daha önce geçmişti.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٣٩]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 139. Âyet]

وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)

{ وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Gevşemeyin, üzülmeyin! Eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz.” (139)

عَزَّاهُمْ وَسَلَّاهُمْ بِمَا نَالَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجِرَاحِ، وَحَثَّهُمْ عَلَى قِتَالِ عَدُوِّهِمْ وَنَهَاهُمْ عَنِ الْعَجْزِ وَالْفَشَلِ فَقَالَ (وَلا تَهِنُوا) أَيْ لَا تَضْعُفُوا وَلَا تَجْبُنُوا يَا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ عَنْ جِهَادِ أَعْدَائِكُمْ لِمَا أَصَابَكُمْ.

Uhud günü uğradıkları ölüm ve yaralanmalardan ötürü onlara taziye vermiş, onları teselli etmiş, düşmanlarıyla savaşmaya teşvik etmiş ve onları acziyetten ve yılgınlıktan nehyederek şöyle buyurmuştur: { وَلا تَهِنُوا } “Gevşemeyin”; yani ey Muhammed'in ashabı, başınıza gelenlerden dolayı düşmanlarınızla cihat etmekten geri durup zayıflık ve korkaklık göstermeyin.

أَصَابَكُمْ." وَلا تَحْزَنُوا" عَلَى ظُهُورِهِمْ، وَلَا عَلَى مَا أَصَابَكُمْ مِنَ الْهَزِيمَةِ وَالْمُصِيبَةِ." وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ" أَيْ لَكُمْ تَكُونُ الْعَاقِبَةُ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ" إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" أَيْ بِصِدْقِ وَعْدِي. وَقِيلَ:" إِنْ" بِمَعْنَى" إِذْ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: انْهَزَمَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يوم أحد فبيناهم كَذَلِكَ إِذْ أَقْبَلَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ بِخَيْلٍ، مِنَ الْمُشْرِكِينَ، يُرِيدُ أَنْ يَعْلُوَ عَلَيْهِمُ الْجَبَلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" اللَّهُمَّ لَا يَعْلُنَّ عَلَيْنَا اللَّهُمَّ لَا قُوَّةَ لَنَا إِلَّا بِكَ اللَّهُمَّ لَيْسَ يَعْبُدُكَ بِهَذِهِ الْبَلْدَةِ غَيْرُ هَؤُلَاءِ النَّفَرِ (. فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَاتِ. وَثَابَ نَفَرٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ رُمَاةٌ فَصَعِدُوا الْجَبَلَ وَرَمَوْا خَيْلَ الْمُشْرِكِينَ حَتَّى هَزَمُوهُمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ" يَعْنِي الْغَالِبِينَ عَلَى الْأَعْدَاءِ بَعْدَ أُحُدٍ. فَلَمْ يُخْرِجُوا بَعْدَ ذَلِكَ عَسْكَرًا إِلَّا ظَفِرُوا فِي كُلِّ عَسْكَرٍ كَانَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَفِي كُلِّ عَسْكَرٍ كَانَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ فِيهِ وَاحِدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ كَانَ الظَّفَرُ لَهُمْ، وَهَذِهِ الْبُلْدَانُ كُلُّهَا إِنَّمَا افْتُتِحَتْ عَلَى عَهْدِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ بَعْدَ انْقِرَاضِهِمْ مَا افْتُتِحَتْ بَلْدَةٌ عَلَى الْوَجْهِ كَمَا كَانُوا يَفْتَتِحُونَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ فَضْلِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، لِأَنَّهُ خَاطَبَهُمْ بِمَا خَاطَبَ بِهِ أَنْبِيَاءَهُ، لِأَنَّهُ قَالَ لِمُوسَى:" إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى " [طه: ٦٨] وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ:" وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ". وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ مُشْتَقَّةٌ مِنَ اسْمِهِ الْأَعْلَى فَهُوَ سُبْحَانَهُ الْعَلِيُّ، وقال للمؤمنين:" وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ".

{ وَلا تَحْزَنُوا } “üzülmeyin”; onların üstün gelmesine ve başınıza gelen yenilgi ile musibete [üzülmeyin]. { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “üstün olan sizlersiniz”; yani yardım ve zafer ile nihai sonuç sizin olacaktır. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız”; yani vaadimin doğruluğuna inanıyorsanız. Bir görüşe göre de "in" (إِنْ), "iz" (إِذْ: -dığı için) anlamındadır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı yenilgiye uğramıştı. Onlar bu durumdayken Hâlid b. Velîd müşriklerden bir süvari birliğiyle çıkageldi, dağın tepesine onların üzerine çıkmak istiyordu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Allah'ım! Bize üstün gelmesinler. Allah'ım! Bizim Senin yardımın dışında bir gücümüz yoktur. Allah'ım! Bu beldede şu topluluktan başka Sana ibadet eden yoktur) buyurdu. Bunun üzerine Allah bu ayetleri indirdi. Müslümanlardan okçu bir grup geri döndü, dağa çıktılar ve müşriklerin süvarilerini ok yağmuruna tutup onları hezimete uğrattılar. İşte Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “üstün olan sizlersiniz” buyruğu budur; yani Uhud'dan sonra düşmanlara galip gelenler [siz olacaksınız]. Nitekim bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki her orduda zafere ulaştıkları gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra da içinde sahâbeden bir kimsenin bulunduğu her orduda zafer onların oldu. Bütün bu beldeler ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı döneminde fethedilmiştir. Onların nesli tükendikten sonra ise o dönemde fethedildiği gibi bir belde fethedilememiştir. Bu ayette bu ümmetin faziletinin beyanı vardır; zira [Allah] onlara peygamberlerine hitap ettiği şekilde hitap etmiştir. Çünkü Mûsâ'ya: { إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } “Şüphesiz sen üstün geleceksin” [Tâhâ: 68] buyurmuş, bu ümmete de: { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “üstün olan sizlersiniz” buyurmuştur. Bu lafız O'nun el-A'lâ isminden türetilmiştir; O Sübhânehu el-Aliyy'dir, müminlere de: { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “üstün olan sizlersiniz” buyurmuştur.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٤٠]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 140. Âyet]

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠)

{ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. İşte o günleri Biz insanlar arasında döndürüp dururuz. Bu da Allah'ın iman edenleri bilmesi (ortaya çıkarması) ve sizden şehitler edinmesi içindir. Allah zalimleri sevmez.” (140)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ) الْقَرْحُ الْجُرْحُ. وَالضَّمُّ وَالْفَتْحُ فِيهِ لُغَتَانِ عَنِ الْكِسَائِيِّ وَالْأَخْفَشِ، مِثْلُ عُقْرٍ وَعَقْرٍ. الْفَرَّاءُ: هُوَ بِالْفَتْحِ الْجُرْحُ، وَبِالضَّمِّ أَلَمُهُ. وَالْمَعْنَى: إِنْ يَمْسَسْكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ يَوْمَ بَدْرٍ قَرْحٌ مِثْلُهُ. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ السميقع" قرح" بفتح

Yüce Allah'ın: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ } “Eğer size bir yara dokunduysa” buyruğunda geçen el-Karh (الْقَرْحُ), yara demektir. Kisâî ve el-Ahfeş'ten nakledildiğine göre [bu kelimede ilk harfi] dammeli ve fethalı okumak iki ayrı lehçedir; tıpkı uḳr ve 'aḳr gibi. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Fetha ile (karh) yaranın kendisi, damme ile (kurh) ise onun acısıdır. Anlamı şudur: Eğer Uhud gününde size bir yara dokunduysa, muhakkak ki Bedir gününde o topluluğa da benzer bir yara dokunmuştu. Muhammed b. es-Sümeyka' ise "karah" (قَرَح) şeklinde...

الْقَافِ وَالرَّاءِ عَلَى الْمَصْدَرِ. (وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ) قِيلَ: هَذَا فِي الْحَرْبِ، تَكُونُ مَرَّةً لِلْمُؤْمِنِينَ لِيَنْصُرَ اللَّهُ ﷿ دِينَهُ، وَمَرَّةً لِلْكَافِرِينَ إِذَا عَصَى الْمُؤْمِنُونَ لِيَبْتَلِيَهُمْ وَيُمَحِّصَ ذُنُوبَهُمْ، فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَعْصُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ. وَقِيلَ:" نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ" مِنْ فَرَحٍ وَغَمٍّ وَصِحَّةٍ وَسَقَمٍ وَغِنًى وَفَقْرٍ. وَالدَّوْلَةُ الْكَرَّةُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

...kaf ve ra harflerinin fethasıyla mastar olarak okumuştur. { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ } “İşte o günleri Biz insanlar arasında döndürüp dururuz” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bu savaş hakkındadır; Allah celle ve azze dinine yardım etsin diye bazen müminlerin lehine olur, bazen de müminler isyan ettiklerinde onları sınamak ve günahlarını arındırmak için kâfirlerin lehine olur. İsyan etmedikleri zaman ise şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır. Bir diğer görüşe göre: { نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “Biz insanlar arasında döndürüp dururuz” ifadesi sevinç, keder, sağlık, hastalık, zenginlik ve fakirlik hakkındadır. ed-Devle (الدَّوْلَةُ) devran/nöbet demektir. Şair şöyle demiştir:

فَيَوْمٌ لَنَا وَيَوْمٌ علينا ... ويوم نساء ويوم نسر

Bir gün lehimizedir, bir gün aleyhimize, / Bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz.

قوله تعالى: (وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا) مَعْنَاهُ، وَإِنَّمَا كَانَتْ هَذِهِ الْمُدَاوَلَةُ لِيُرَى الْمُؤْمِنَ مِنَ الْمُنَافِقِ فَيُمَيَّزَ بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ، كَمَا قَالَ:" وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ. وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا" [آل عمران: ١٦٧ - ١٦٦]. وَقِيلَ: لِيَعْلَمَ صَبْرَ الْمُؤْمِنِينَ، الْعِلْمَ الَّذِي يَقَعُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ كَمَا عَلِمَهُ غَيْبًا قَبْلَ أَنْ كَلَّفَهُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" هَذَا الْمَعْنَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ" أَيْ يُكْرِمُكُمْ بِالشَّهَادَةِ، أَيْ لِيُقْتَلَ قَوْمٌ فَيَكُونُوا شهدا عَلَى النَّاسِ بِأَعْمَالِهِمْ. وَقِيلَ: لِهَذَا قِيلَ شَهِيدٌ: وَقِيلَ: سُمِّيَ شَهِيدًا لِأَنَّهُ مَشْهُودٌ لَهُ بِالْجَنَّةِ وَقِيلَ: سُمِّيَ شَهِيدًا لِأَنَّ أَرْوَاحَهُمُ احْتَضَرَتْ دَارَ السَّلَامِ، لِأَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ، وَأَرْوَاحُ غَيْرِهِمْ لَا تَصِلُ إِلَى الْجَنَّةِ، فَالشَّهِيدُ بِمَعْنَى الشَّاهِدِ أَيِ الْحَاضِرِ لِلْجَنَّةِ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ عَلَى مَا يَأْتِي وَالشَّهَادَةُ فَضْلُهَا عَظِيمٌ، وَيَكْفِيكَ فِي فضلها قول تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ" [التوبة: ١١١] الْآيَةَ." يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ. تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ" إلى قوله:" ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ" [الصف: ١١٢ ١٠١]. وَفِي صَحِيحِ الْبُسْتِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا يَجِدُ الشَّهِيدُ مِنَ الْقَتْلِ إِلَّا كَمَا يَجِدُ أَحَدَكُمْ مِنَ الْقُرْحَةِ). وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا بَالُ الْمُؤْمِنِينَ يُفْتَنُونَ فِي قُبُورِهِمْ إِلَّا الشَّهِيدَ؟ قَالَ: (كَفَى بِبَارِقَةِ السُّيُوفِ عَلَى رَأْسِهِ فِتْنَةً). وَفِي الْبُخَارِيِّ:" من قتل من المسلمين

Yüce Allah'ın: { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ve Allah iman edenleri bilsin [diye]” buyruğunun anlamı şudur: Bu [günlerin] döndürülmesi, ancak müminin münafıktan görülüp bazılarının bazılarından ayırt edilmesi içindir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir ve müminleri bilsin, münafıklık edenleri de bilsin diyedir” [Âl-i İmrân: 166-167]. Şöyle de denilmiştir: Onları mükellef kılmadan önce gayb olarak bildiği gibi, karşılığında mükâfat veya cezanın terettüp edeceği ilimle müminlerin sabrını bilsin [diye]. el-Bakara Suresi'nde bu anlam daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “Ve sizden şehitler edinsin [diye]” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “Ve sizden şehitler edinsin” buyruğu; yani sizi şehitlikle şereflendirsin, bir topluluk öldürülsün de insanlara amelleriyle şahit olsunlar demektir. Şöyle de denilmiştir: Bundan dolayı 'şehîd' denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Cennetlik olduğuna şahitlik edildiği için 'şehîd' diye isimlendirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ruhları Dârü's-Selâm'da hazır bulunduğu için 'şehîd' diye isimlendirilmiştir; zira onlar Rableri katında diridirler, başkalarının ruhları ise cennete [hemen] ulaşamaz. Buna göre 'şehîd', şâhid yani cennette hazır bulunan anlamındadır. İleride geleceği üzere doğru olan da budur. Şehitliğin fazileti pek büyüktür; fazileti hususunda Yüce Allah'ın şu buyrukları sana yeter: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah, müminlerden nefislerini satın almıştır...” [et-Tevbe: 111] ayeti ve: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } “Ey iman edenler! Sizi can yakıcı bir azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi? Allah'a ve Resûlüne iman edersiniz, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihat edersiniz...” buyruğundan { ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte bu, büyük kurtuluştur” [es-Saf: 10-12] buyruğuna kadar olan ayetlerdir. Sahîh-i Büstî'de (İbn Hibbân) Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا يَجِدُ الشَّهِيدُ مِنَ الْقَتْلِ إِلَّا كَمَا يَجِدُ أَحَدَكُمْ مِنَ الْقُرْحَةِ » «Şehit, öldürülmekten ancak sizden birinin küçük bir yaradan duyduğu kadar acı hisseder.» Nesâî'nin Râşid b. Sa'd'dan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir zattan rivayet ettiğine göre bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şehit müstesna, müminlerin kabirlerinde imtihana çekilmelerinin sebebi nedir?' diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: « كَفَى بِبَارِقَةِ السُّيُوفِ عَلَى رَأْسِهِ فِتْنَةً » «Başının üzerindeki kılıçların parıltısı imtihan olarak ona yeter!» Buhârî'de [ise şöyle bir bab başlığı vardır]: 'Müslümanlardan kimlerin öldürüldüğü...

يَوْمَ أُحُدٍ" مِنْهُمْ حَمْزَةُ وَالْيَمَانُ وَالنَّضْرُ بْنُ أَنَسٍ وَمُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ علي أن معاذ ابن هِشَامٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: مَا نَعْلَمُ حَيًّا مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ أَكْثَرَ شَهِيدًا أَعَزَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْأَنْصَارِ. قَالَ قَتَادَةُ: وَحَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّهُ قُتِلَ مِنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ سَبْعُونَ، وَيَوْمَ بِئْرِ مَعُونَةَ سَبْعُونَ، وَيَوْمَ الْيَمَامَةِ سَبْعُونَ. قَالَ: وَكَانَ بِئْرُ مَعُونَةَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ، وَيَوْمُ الْيَمَامَةِ عَلَى عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ يَوْمَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ. وَقَالَ أَنَسٌ: أُتِيَ النَّبِيُّ ﷺ بِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَبِهِ نَيِّفٌ وَسِتُّونَ جِرَاحَةً مِنْ طَعْنَةٍ وَضَرْبَةٍ وَرَمْيَةٍ، فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ يَمْسَحُهَا وَهِيَ تَلْتَئِمُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى كَأَنْ لَمْ تَكُنْ. الثَّانِيَةُ- فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِرَادَةَ غير الامر كما يقوله أهل السنة، إن اللَّهَ تَعَالَى نَهَى الْكُفَّارَ عَنْ قَتْلِ الْمُؤْمِنِينَ: حَمْزَةَ وَأَصْحَابِهِ وَأَرَادَ قَتْلَهُمْ، وَنَهَى آدَمَ عَنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ وَأَرَادَهُ فَوَاقَعَهُ آدَمُ، وَعَكْسُهُ أَنَّهُ أَمَرَ إِبْلِيسَ بِالسُّجُودِ وَلَمْ يُرِدْهُ فَامْتَنَعَ مِنْهُ، وَعَنْهُ وَقَعَتِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ الْحَقِّ:" وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ ". وَإِنْ كَانَ قَدْ أَمَرَ جَمِيعَهُمْ بِالْجِهَادِ، وَلَكِنَّهُ خَلَقَ الْكَسَلَ وَالْأَسْبَابَ الْقَاطِعَةَ عَنِ الْمَسِيرِ فَقَعَدُوا. الثَّالِثَةُ- رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ؟ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: جَاءَ جِبْرِيلُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ فَقَالَ لَهُ: (خَيِّرْ أَصْحَابَكَ فِي الْأُسَارَى إِنْ شَاءُوا الْقَتْلَ وَإِنْ شَاءُوا الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يُقْتَلَ مِنْهُمْ عَامَ الْمُقْبِلِ مِثْلُهُمْ فَقَالُوا الْفِدَاءَ وَيُقْتَلُ مِنَّا) أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. فَأَنْجَزَ اللَّهُ وَعْدَهُ بِشَهَادَةِ أَوْلِيَائِهِ بَعْدَ أَنْ خَيَّرَهُمْ فَاخْتَارُوا الْقَتْلَ. (وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ) أَيِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ وَإِنْ أَنَالَ الْكُفَّارَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ لَا يُحِبُّهُمْ، وَإِنْ أَحَلَّ أَلَمًا بِالْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُ يُحِبُّ الْمُؤْمِنِينَ.

...Uhud günü" başlığı altında; aralarında Hamza, el-Yemân, Nadr b. Enes ve Mus'ab b. Umeyr de vardır. Bana Amr b. Ali anlattı; Muâz b. Hişâm babasından, o da Katâde'den rivayet etti ki: "Arap kabileleri arasında kıyamet gününde şehidi Ensâr'dan daha çok ve daha aziz olan bir kabile bilmiyoruz." Katâde dedi ki: Enes b. Mâlik bize rivayet etti ki: Onlardan Uhud günü yetmiş kişi, Bi'r-i Maûne günü yetmiş kişi, Yemâme günü de yetmiş kişi öldürüldü. Dedi ki: Bi'r-i Maûne Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeydi; Yemâme günü ise Ebû Bekir döneminde yalancı Müseyleme'ye karşıydı. Enes şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildi; üzerinde mızrak saplaması, kılıç darbesi ve ok atışı neticesinde altmışı aşkın yara vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları sıvazlamaya başladı ve Allah Teâlâ'nın izniyle sanki hiç yokmuş gibi iyileştiler. İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinmesi [içindir]” buyruğunda, Ehl-i Sünnet'in dediği gibi iradenin emirden farklı olduğuna dair delil vardır. Şüphesiz Allah Teâlâ kâfirlere Hamza ve arkadaşlarını öldürmeyi yasaklamış, ancak öldürülmelerini irade etmiştir. Âdem'e ağaçtan yemeyi yasaklamış, fakat bunu irade etmiş ve Âdem de bunu yapmıştır. Bunun tersi olarak İblis'e secde etmeyi emretmiş ama bunu irade etmemiş, o da secdeden kaçınmıştır. İşte Hakk'ın şu buyruğunda buna işaret edilmiştir: { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ } “Fakat Allah onların savaşa çıkışını kerih gördü de onları alıkoydu”. Her ne kadar hepsine cihat etmeyi emretmiş olsa da tembelliği ve yola çıkmaya engel olan sebepleri yaratmış, onlar da oturup kalmışlardır. Üçüncüsü- Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Bedir günü Cebrail, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: (Ashabını esirler konusunda serbest bırak; isterlerse öldürsünler, isterlerse gelecek yıl kendilerinden de o kadar kişinin öldürülmesi şartıyla fidye alsınlar. Onlar da: ‘Fidye alalım, bizden de öldürülsün’ dediler). Tirmizî tahric etmiş ve 'hasen hadistir' demiştir. Böylece Allah, onları muhayyer bıraktıktan ve onlar da öldürülmeyi tercih ettikten sonra dostlarına şehitlik vaadini yerine getirdi. { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez”; yani müşrikleri [sevmez]. Yani kâfirlere müminlere karşı bir üstünlük verse bile onları sevmez; müminlere bir acı tattırmış olsa bile şüphesiz O, müminleri sever.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٤١]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 141. Âyet]

وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١)

{ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “Bir de Allah, iman edenleri [günahlardan] arındırsın ve kâfirleri helak etsin [diye böyle yapar].” (141)

فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: يُمَحِّصُ: يَخْتَبِرُ. الثَّانِي- يُطَهِّرُ، أَيْ مِنْ ذُنُوبِهِمْ فَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ. الْمَعْنَى: وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ ذُنُوبَ الَّذِينَ آمَنُوا، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. الثَّالِثُ- يُمَحِّصُ يُخَلِّصُ، فَهَذَا أَغْرَبُهَا. قَالَ الخليل: يقال محصى الْحَبْلُ يَمْحَصُ مَحْصًا إِذَا انْقَطَعَ وَبَرُهُ، وَمِنْهُ (اللَّهُمَّ مَحِّصْ عَنَّا ذُنُوبَنَا) أَيْ خَلِّصْنَا مِنْ عُقُوبَتِهَا. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: قَرَأْتُ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْخَلِيلِ: التَّمْحِيصُ التَّخْلِيصُ. يُقَالُ: مَحَّصَهُ [يُمَحِّصُهُ] مَحْصًا إِذَا خَلَّصَهُ، فَالْمَعْنَى عَلَيْهِ لِيَبْتَلِيَ الْمُؤْمِنِينَ لِيُثِيبَهُمْ وَيُخَلِّصَهُمْ مِنْ ذُنُوبِهِمْ. (وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ) أي يستأصلهم بالهلاك.

Bunda üç görüş vardır: [Birincisi], "yümahhisa" (يُمَحِّصُ), imtihan eder demektir. İkincisi; temizler, yani günahlarından arındırır demektir; bu takdirde muzaf hazfedilmiştir. Ferrâ'nın dediğine göre mana: "Allah iman edenlerin günahlarını temizlesin diye" şeklindedir. Üçüncüsü; "yümahhisa" kurtarır demektir ki bu görüşlerin en garibidir. Halîl şöyle demiştir: İpin tüyü dökülüp pürüzsüzleştiğinde "mahisa'l-hablü yemhasu mahsan" (محص الحبل يمحص محصا) denir. (Allah'ım! Günahlarımızı bizden arındır) sözü de buradan gelir, yani bizi onların cezasından kurtar demektir. Ebû İshak ez-Zeccâc şöyle demiştir: Muhammed b. Yezîd'e Halîl'den naklen okudum: "et-Temhîs (التَّمْحِيصُ), arındırmak/kurtarmaktır." Bir kimse bir şeyi arındırdığı/kurtardığı vakit "mahhasahû [yümahhısühû] mahsan" denilir. Buna göre mana: Müminlere sevap vermek ve onları günahlarından arındırmak için onları sınamasıdır. { وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirleri helak etmesi [içindir]”; yani onları helak ederek köklerini kurutması [içindir].

[سورة آل عمران (٣): آية ١٤٢]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 142. Âyet]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢)

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri bilip (ortaya çıkarmadan) ve sabredenleri bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” (142)

" أَمْ" بِمَعْنَى بَلْ. وَقِيلَ: الْمِيمُ زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى أَحَسِبْتُمْ يأمن انْهَزَمَ يَوْمَ أُحُدٍ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ كَمَا دَخَلَ الَّذِينَ قُتِلُوا وَصَبَرُوا عَلَى أَلَمِ الْجِرَاحِ وَالْقَتْلِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْلُكُوا طَرِيقَهُمْ وَتَصْبِرُوا صَبْرَهُمْ لَا، حَتَّى (يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ) أَيْ عِلْمَ شَهَادَةٍ حَتَّى يَقَعَ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ. وَالْمَعْنَى: وَلَمْ تُجَاهِدُوا فَيَعْلَمَ ذَلِكَ مِنْكُمْ، فَلَمَّا بِمَعْنَى لَمْ. وَفَرَّقَ سِيبَوَيْهِ بَيْنَ" لَمْ" وَ" لَمَّا" فَزَعَمَ أَنَّ" لَمْ يَفْعَلْ" نَفْيُ فعل، وأن" لم يَفْعَلْ". نَفْيُ قَدْ فَعَلَ. (وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ) مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ أَنْ، عَنِ الْخَلِيلِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ" يَعْلَمَ الصَّابِرِينَ" بِالْجَزْمِ عَلَى النَّسَقِ. وقرى بِالرَّفْعِ عَلَى الْقَطْعِ، أَيْ وَهُوَ يَعْلَمُ. وَرَوَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ عَبْدُ الْوَارِثِ عَنْ أَبِي عَمْرٍو. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْوَاوُ هُنَا بِمَعْنَى حَتَّى، أَيْ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ حَتَّى يعلم صبرهم كما تقدم آنفا.

"Em" (أَمْ), "bel" (بَلْ: bilakis/yoksa) anlamındadır. Mîm harfinin zâid olduğu da söylenmiştir. Mana şudur: Ey Uhud günü hezimete uğrayanlar! Onların yoluna girmeden ve onların gösterdiği sabrı göstermeden, öldürülenlerin ve yara ile ölümün acısına sabredenlerin girdiği gibi cennete gireceğinizi mi sandınız? Hayır, ta ki { يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ } “Allah içinizden cihat edenleri bilsin”; yani karşılık verilecek şekilde müşahede ilmiyle bilsin. Mana şudur: Siz cihat etmediniz ki Allah bunu sizden bilsin. Buradaki "lemmâ" (لَمَّا), "lem" (لَمْ) anlamındadır. Sîbeveyh "lem" ile "lemmâ" arasını ayırmış; "lem yef'al"in "fa'ale"nin olumsuzu, "lemmâ yef'al"in ise "kad fa'ale"nin olumsuzu olduğunu ileri sürmüştür. { وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “ve sabredenleri bilmeden” ifadesi, Halîl'den nakledildiğine göre gizli bir "en" ile mansuptur. Hasan ve Yahyâ b. Ya'mer ise { يَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } ibaresini atıf sebebiyle meczûm olarak okumuşlardır. Kat' (kesme) yoluyla merfû olarak, yani "ve hüve ya'lemu" anlamında da okunmuştur. Bu kıraati Abdülvâris, Ebû Amr'dan rivayet etmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki vâv "hattâ" (حَتَّى: -e kadar) anlamındadır; yani az önce geçtiği üzere Allah içinizden cihat edenleri bilip onların sabrını da bilinceye kadar demektir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٤٣]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 143. Âyet]

وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)

{ وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!” (143)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ) " أَيِ الشَّهَادَةَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" مِنْ قَبْلِ أَنْ تُلَاقُوهُ" أَيْ مِنْ قَبْلِ الْقَتْلِ. وَقِيلَ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْا أَسْبَابَ الْمَوْتِ وَذَلِكَ أَنَّ كَثِيرًا مِمَّنْ لَمْ يَحْضُرُوا بَدْرًا كَانُوا يتمنون يوما يكون فيه قتال،

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } “Andolsun ki siz ölümü arzuluyordunuz” buyruğu; onunla karşılaşmadan önce şehadeti [arzuluyordunuz] demektir. el-A'meş ise { مِنْ قَبْلِ أَنْ تُلَاقُوهُ } şeklinde okumuştur; yani öldürülmeden önce demektir. Şöyle de denilmiştir: Ölümün sebepleriyle karşılaşmadan önce [demektir]. Bunun sebebi şudur: Bedir'de bulunmayanlardan birçoğu, içinde savaş olan bir günün gerçekleşmesini temenni ediyorlardı,

فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْهَزَمُوا، وَكَانَ مِنْهُمْ مَنْ تَجَلَّدَ حَتَّى قُتِلَ، وَمِنْهُمْ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ عَمُّ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، فَإِنَّهُ قَالَ لَمَّا انْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا جَاءَ بِهِ هَؤُلَاءِ، وَبَاشَرَ الْقِتَالَ وَقَالَ: إِيهًا إِنَّهَا رِيحُ الْجَنَّةِ! إِنِّي لَأَجِدُهَا، وَمَضَى حَتَّى اسْتُشْهِدَ. قَالَ أَنَسٌ: فَمَا عَرَفْنَاهُ إِلَّا بِبَنَانِهِ وَوَجَدْنَا فِيهِ بِضْعًا وَثَمَانِينَ جِرَاحَةً. وَفِيهِ أَمْثَالِهِ نَزَلَ" رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ" [الْأَحْزَابِ: ٢٣]. فَالْآيَةُ عِتَابٌ فِي حَقِّ مَنِ انْهَزَمَ، لَا سِيَّمَا وَكَانَ مِنْهُمْ حَمْلٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْخُرُوجِ مِنَ الْمَدِينَةِ، وَسَيَأْتِي. وَتَمَنِّي الْمَوْتِ يَرْجِعُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى تَمَنِّي الشَّهَادَةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ عَلَى الْجِهَادِ، لَا إِلَى قَتْلِ الْكُفَّارِ لَهُمْ، لِأَنَّهُ مَعْصِيَةٌ وَكُفْرٌ وَلَا يَجُوزُ إِرَادَةُ الْمَعْصِيَةِ، وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ سُؤَالُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَرْزُقَهُمُ الشَّهَادَةَ، فَيَسْأَلُونَ الصَّبْرَ عَلَى الْجِهَادِ وَإِنْ أَدَّى إِلَى الْقَتْلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) قَالَ الأخفش: هو تكرير بمعنى التأكيد لِقَوْلِهِ:" فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ" مِثْلَ" وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ" [الانعام: ٣٨]. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَأَنْتُمْ بُصَرَاءُ لَيْسَ فِي أَعْيُنِكُمْ عِلَلٌ، [كَمَا] تَقُولُ: قَدْ رَأَيْتُ كَذَا وَكَذَا وَلَيْسَ فِي عَيْنَيْكَ عِلَّةٌ، أَيْ فَقَدْ رَأَيْتُهُ رؤية حقيقة، وَهَذَا رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى التَّوْكِيدِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ:" وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ" إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. وَفِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ، أَيْ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وأنتم تنظرون فلم انهزمتم؟.

...Uhud günü olunca hezimete uğradılar. Onlardan kimi öldürülünceye kadar direndi; Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. en-Nadr da bunlardandı. Nitekim Müslümanlar dağıldığında o: "Allah'ım! Şunların yaptıklarından Sana sığınır, berî olduğumu bildiririm!" deyip bizzat savaşa atıldı ve: "Heyhat, işte cennetin kokusu! Onu muhakkak duyuyorum!" dedi ve şehit oluncaya kadar ilerledi. Enes dedi ki: "Biz onu ancak parmak uçlarından tanıyabildik ve üzerinde seksen küsur yara bulduk." Onun ve benzerlerinin hakkında: { رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Allah'a verdikleri söze sadık kalan nice adamlar vardır” [Ahzâb: 23] ayeti indi. Dolayısıyla ayet, hezimete uğrayanlar hakkında bir sitemdir; özellikle de onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Medine'den çıkmaya zorlamış oldukları dikkate alınırsa; bunun açıklaması gelecektir. Müslümanların ölümü temenni etmesi, cihada sebat ve sabır temeline dayanan şehadeti temenni etmeye racidir; kâfirlerin onları öldürmesini temenni etmeye değil. Çünkü [bir kâfirin Müslümanı öldürmesi] günahtır ve küfürdür; günahın istenmesi ise caiz değildir. Müslümanların Allah'tan kendilerine şehadet nasip etmesini istemeleri de buna hamledilir; yani öldürülmeye varsın veya varmasın cihatta sabır isterler. Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Gözlerinizle baka baka” buyruğu hakkında Ahfeş şöyle demiştir: Bu, { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” [En'âm: 38] ayetinde olduğu gibi, { فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ } “onu gördünüz” buyruğunu tekit eden bir tekrardır. Bir görüşe göre anlamı şudur: Siz gören kimselersiniz, gözlerinizde bir illet yoktur; nitekim "Gözünde bir illet olmadığı halde falanca şeyi gördüm" dersin, yani onu hakiki bir görüşle gördün demektir ki bu da tekit anlamına döner. Bazıları da: { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “gördüğünüz halde”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e baktığınız halde, demişlerdir. Ayette bir takdir/gizlilik vardır; yani "Siz bizzat bakıp dururken onu gördünüz, peki öyleyse niçin hezimete uğradınız?" demektir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٤٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 144. Âyet]

وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)

{ وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse bilsin ki Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.” (144)

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ انْهِزَامِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ حِينَ صَاحَ الشَّيْطَانُ: قَدْ قُتِلَ مُحَمَّدٌ. قَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: قَدْ أُصِيبَ مُحَمَّدٌ فَأَعْطُوهُمْ بِأَيْدِيكُمْ فَإِنَّمَا هُمْ إِخْوَانُكُمْ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ قَدْ أُصِيبَ أَلَا تَمْضُونَ عَلَى مَا مضى عليه نبيكم حتى

Bunda beş mesele bulunmaktadır: Birincisi: Bu âyetin, Uhud günü şeytanın: “Muhammed öldürüldü!” diye feryat etmesi üzerine Müslümanların hezimete uğraması sebebiyle indiği rivayet edilmiştir. Atiyye el-Avfî şöyle demiştir: İnsanlardan bazıları: “Muhammed öldürüldü; artık [müşriklere] teslim olun [ellerinizi verin], zira onlar sizin kardeşlerinizdir” dediler. Bir kısmı ise: “Şayet Muhammed öldürüldüyse, siz de peygamberinizin yürüdüğü yolda devam edip nihayet...

تَلْحَقُوا بِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ (وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) إلى قول:" فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا" [آل عمران: ١٤٨]. وما نَافِيَةٌ، وَمَا بَعْدَهَا ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَبَطَلَ عَمَلُ" مَا". وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ" بِغَيْرِ أَلِفٍ وَلَامٍ. فَأَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الرُّسُلَ لَيْسَتْ بِبَاقِيَةٍ فِي قَوْمِهَا أَبَدًا، وَأَنَّهُ يَجِبُ التَّمَسُّكَ بِمَا أَتَتْ بِهِ الرُّسُلُ وَإِنْ فُقِدَ الرَّسُولُ بِمَوْتٍ أَوْ قَتْلٍ. وَأَكْرَمَ نَبِيَّهُ ﷺ [وَصَفِيَّهُ] بِاسْمَيْنِ مُشْتَقَّيْنِ مِنَ اسْمِهِ: مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ، وتقول الْعَرَبُ: رَجُلٌ مَحْمُودٌ وَمُحَمَّدٌ إِذَا كَثُرَتْ خِصَالُهُ الْمَحْمُودَةِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

...ona kavuşmaz mısınız?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” ayetinden { فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا } “Allah da onlara dünya mükâfatını verdi...” [Âl-i İmrân: 148] kavline kadar olan kısmı indirdi. Mâ (ما) olumsuzluk edatıdır, ondan sonrası ise mübteda ve haberdir; "mâ"nın amel etmesi geçersiz kalmıştır. İbn Abbâs { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ رُسُلٌ } ibaresini elif-lamsız olarak okumuştur. Allah Teâlâ bu ayette peygamberlerin kavimleri arasında ebediyen kalıcı olmadıklarını; peygamber ölümle yahut öldürülmekle kaybedilse bile peygamberlerin getirdiği şeye sarılmanın farz olduğunu bildirmiştir. Peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem [ve seçkin kulu] kendi isminden türetilen iki isimle şereflendirmiştir: Muhammed ve Ahmed. Araplar, övülen hasletleri çok olduğunda bir kimse için "racülün mahmûdün ve Muhammedün" (رَجُلٌ مَحْمُودٌ وَمُحَمَّدٌ: övülen ve pek çok övgüye değer adam) derler. Şair şöyle demiştir:

إِلَى الْمَاجِدِ الْقَرْمِ الْجَوَادِ الْمُحَمَّدِ

Şerefli, ulu, cömert ve övgülere lâyık zata doğru...

وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي الْفَاتِحَةِ. وَقَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ:

Bu husus Fâtiha'da geçmişti. Abbâs b. Mirdâs şöyle demiştir:

يَا خَاتِمَ النُّبَآءِ إِنَّكَ مُرْسَلٌ ... بِالْخَيْرِ كُلُّ هُدَى السَّبِيلِ هُدَاكَا

Ey nebilerin sonuncusu! Şüphesiz sen gönderildin / Hayır ile; doğru yolun bütün hidayeti senin rehberliğindir.

إِنَّ الْإِلَهَ بَنَى عَلَيْكَ مَحَبَّةً ... فِي خَلْقِهِ وَمُحَمَّدًا سَمَّاكَا

Şüphesiz İlah, yarattıklarının kalbinde sana bir sevgi var etti / Ve seni Muhammed olarak isimlendirdi.

فَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ تَتِمَّةِ الْعِتَابِ مَعَ الْمُنْهَزِمِينَ، أَيْ لَمْ يَكُنْ لَهُمُ الِانْهِزَامُ وَإِنْ قُتِلَ مُحَمَّدٌ، وَالنُّبُوَّةُ لَا تَدْرَأُ الْمَوْتَ، وَالْأَدْيَانُ لَا تَزُولُ بِمَوْتِ الْأَنْبِيَاءِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى شُجَاعَةِ الصِّدِّيقِ وجرأته، فَإِنَّ الشَّجَاعَةَ وَالْجُرْأَةَ حَدُّهُمَا ثُبُوتُ الْقَلْبِ عِنْدَ حُلُولِ الْمَصَائِبِ، وَلَا مُصِيبَةَ أَعْظَمَ مِنْ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْبَقَرَةِ" فَظَهَرَتْ عِنْدَهُ شُجَاعَتُهُ وَعِلْمُهُ. قَالَ النَّاسُ: لَمْ يَمُتْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، مِنْهُمْ عُمَرُ، وَخَرِسَ عُثْمَانُ، وَاسْتَخْفَى عَلِيٌّ، وَاضْطَرَبَ الْأَمْرُ فَكَشَفَهُ الصِّدِّيقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ حِينَ قُدُومِهِ مِنْ مَسْكَنِهِ بِالسُّنْحِ، الْحَدِيثَ، كَذَا فِي الْبُخَارِيِّ. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ عِنْدَ امْرَأَتِهِ ابْنَةِ خَارِجَةَ بِالْعَوَالِي، فَجَعَلُوا يَقُولُونَ: لَمْ يَمُتِ النَّبِيُّ ﷺ إِنَّمَا هو بعض ما كان يأخذه عند

Bu ayet, hezimete uğrayıp kaçanlara yönelik kınamanın tamamlayıcısıdır; yani Muhammed öldürülmüş olsa bile onların hezimete uğramamaları gerekirdi. Zira peygamberlik ölümü defetmez ve dinler peygamberlerin ölümüyle ortadan kalkmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İkinci [Mesele]: Bu ayet, Sıddîk'ın [Hz. Ebû Bekir'in] cesaret ve metanetine en açık delildir. Çünkü cesaret ve metanetin tarifi, musibetler baş gösterdiğinde kalbin sebat bulmasıdır. el-Bakara [suresinde] daha önce açıklandığı üzere, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından daha büyük bir musibet yoktur. İşte o anda onun cesareti ve ilmi ortaya çıkmıştır. İnsanlar: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölmedi" dediler; Ömer de bunlardandı. Osman'ın dili tutuldu, Ali gizlendi ve işler karıştı. Derken Sıddîk es-Sunh'taki evinden geldiğinde bu ayet ile meseleyi aydınlığa kavuşturdu... -Hadisin devamı böyledir-, Buhârî'de de bu şekilde yer almaktadır. Sünen-i İbn Mâce'de Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ruhu kabzedildiğinde Ebû Bekir, el-Âliye'de bulunan eşi Hârice'nin kızının yanındaydı. Bunun üzerine insanlar: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ölmedi, bu durum sadece...

الْوَحْيِ. فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ وَقَبَّلَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَقَالَ: أَنْتَ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْ أَنْ يُمِيتَكَ! مَرَّتَيْنِ. قَدْ وَاللَّهِ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَعُمْرُ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ يَقُولُ: وَاللَّهِ مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَلَا يَمُوتُ حَتَّى يَقْطَعَ أَيْدِيَ أُنَاسٍ مِنَ المنافقين كثير وأرحلهم. فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ: مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَيٌّ لَمْ يَمُتْ، وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ،" وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ". قَالَ عُمَرُ:" فَلَكَأَنِّي لَمْ أَقْرَأْهَا إِلَّا يَوْمَئِذٍ". وَرَجَعَ عَنْ مَقَالَتِهِ الَّتِي قَالَهَا فِيمَا ذَكَرَ الْوَائِلِيُّ أَبُو نَصْرٍ عُبَيْدُ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ الْإِبَانَةِ: عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ سَمِعَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ حِينَ بُويِعَ أَبُو بَكْرٍ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَاسْتَوَى عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَشَهَّدَ قَبْلَ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ: أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قُلْتُ لَكُمْ أَمْسِ مَقَالَةً وَإِنَّهَا لَمْ تَكُنْ كَمَا قُلْتُ، وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا وَجَدْتُ الْمَقَالَةَ الَّتِي قُلْتُ لَكُمْ فِي كِتَابٍ أَنْزَلَهُ اللَّهُ وَلَا فِي عَهْدٍ عَهِدَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَكِنِّي كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَعِيشَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى يَدْبُرَنَا- يُرِيدُ أَنْ يَقُولَ حَتَّى يَكُونَ آخِرَنَا مَوْتًا- فَاخْتَارَ اللَّهُ ﷿ لِرَسُولِهِ الَّذِي عِنْدَهُ عَلَى الَّذِي عِنْدَكُمْ، وَهَذَا الْكِتَابُ الَّذِي هَدَى اللَّهُ بِهِ رَسُولَهُ فَخُذُوا بِهِ تَهْتَدُوا لِمَا هُدِيَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. قَالَ الْوَائِلِيُّ أَبُو: نَصْرٍ الْمَقَالَةُ الَّتِي قَالَهَا ثُمَّ رَجَعَ عَنْهَا هِيَ" أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَمُتْ وَلَنْ يَمُوتَ حَتَّى يَقْطَعَ أَيْدِيَ رِجَالٍ وَأَرْجُلَهُمْ" وَكَانَ قَالَ ذَلِكَ لِعَظِيمِ مَا وَرَدَ عَلَيْهِ، وَخَشِيَ الْفِتْنَةَ وَظُهُورَ الْمُنَافِقِينَ، فَلَمَّا شَاهَدَ قُوَّةَ يَقِينِ الصِّدِّيقِ الْأَكْبَرِ أَبِي بَكْرٍ، وَتَفَوُّهَهُ بِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ" [آل عمران: ١٨٥] وقوله:" إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ" [الزمر: ٣٠] وما قاله ذلك اليوم- تنبه وَتَثْبِيتٌ وَقَالَ: كَأَنِّي لَمْ أَسْمَعْ بِالْآيَةِ إِلَّا مِنْ أَبِي بَكْرٍ. وَخَرَجَ النَّاسُ يَتْلُونَهَا فِي سِكَكِ الْمَدِينَةِ، كَأَنَّهَا لَمْ تَنْزِلْ قَطُّ إِلَّا ذَلِكَ الْيَوْمَ. وَمَاتَ ﷺ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ بِلَا اخْتِلَافٍ، فِي وَقْتِ دُخُولِهِ الْمَدِينَةَ فِي هِجْرَتِهِ حِينَ اشْتَدَّ الضَّحَاءُ، وَدُفِنَ يَوْمَ الثُّلَاثَاءِ، وَقِيلَ لَيْلَةَ الْأَرْبِعَاءِ. وَقَالَتْ صَفِيَّةُ بِنْتُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ تَرْثِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:

...vahyin [kesilmesi idi]. Bunun üzerine Ebû Bekir geldi, onun yüzünü açtı, iki gözünün arasını öptü ve: «Sen, Allah katında iki defa öldürülmeyecek kadar değerlisin! Allah'a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etmiştir» dedi. O sırada Ömer ise mescidin bir köşesinde şöyle diyordu: «Allah'a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölmemiştir; münafıklardan birçok kimsenin ellerini ve ayaklarını kesmedikçe de ölmeyecektir!» Bunun üzerine Ebû Bekir kalkıp minbere çıktı ve: «Kim Allah'a ibadet ediyorsa bilsin ki Allah diridir, ölmez. Kim de Muhammed'e ibadet ediyorsa bilsin ki Muhammed vefat etmiştir» dedi ve şu ayeti okudu: { وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } “Muhammed, sadece bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim gerisin geriye dönerse bilsin ki Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.” Ömer şöyle dedi: «Sanki o ayeti o güne kadar hiç okumamış gibiydim.» Ömer, söylediği bu sözden dönmüştür. Nitekim Vâilî Ebû Nasr Ubeydullah, el-İbâne adlı eserinde Enes b. Mâlik'ten şunu nakletmiştir: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde Ebû Bekir'e biat edilip de Ebû Bekir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberine yerleştiği sırada Ömer b. el-Hattâb'ın, Ebû Bekir'den önce teşehhüd getirip (kelime-i şehadet getirerek söze başlayıp) şöyle dediğini işitmiştir: «İmdi, dün size bir söz söyledim; fakat mesele benim söylediğim gibi değildi. Allah'a yemin olsun ki, size söylediğim o sözü ne Allah'ın indirdiği bir Kitap'ta buldum ne de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana bildirdiği bir ahitte (vasiyette). Fakat ben, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in içimizde en son vefat edenimiz olacak kadar yaşamasını umuyordum. Ancak Azîz ve Celîl olan Allah, kendi katında olanı, sizin yanınızda olana tercih etti. İşte Allah'ın, Resûlü'nü kendisiyle doğru yola ilettiği Kitap! Ona sımsıkı sarılın ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iletildiği hidayete siz de ulaşasınız.» Vâilî Ebû Nasr dedi ki: Ömer'in söyleyip sonra döndüğü söz: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ölmedi ve birtakım adamların ellerini ve ayaklarını kesmedikçe asla ölmeyecektir» sözüdür. Bunu, başına gelen olayın büyüklüğünden ve fitneden, münafıkların ortaya çıkmasından korktuğu için söylemişti. Ne zaman ki en büyük sıddîk olan Ebû Bekir'in yakînindeki gücü ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her can ölümü tadacaktır” [Âl-i İmrân: 185] ile { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” [Zümer: 30] ayetlerini okuduğunu ve o gün söylediklerini görünce, [Ömer] kendine gelip sebat buldu ve: «Sanki bu ayeti ilk defa Ebû Bekir'den işitmiş gibi oldum» dedi. İnsanlar da Medine sokaklarında, sanki bu ayet ancak o gün inmişçesine onu okuyarak çıktılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, hicretinde Medine'ye girdiği vakit olan kuşluk vaktinin iyice yükseldiği sırada, ittifakla pazartesi günü vefat etti. Salı günü defnedildi; çarşamba gecesi defnedildiği de söylenmiştir. Safiyye bint Abdilmuttalib, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için yaktığı ağıtta şöyle demiştir:

أَلَا يَا رَسُولَ اللَّهِ كُنْتَ رَجَاءَنَا ... وَكُنْتَ بِنَا بَرًّا وَلَمْ تَكُ جَافِيَا

Ey Allah'ın Resulü! Sen bizim umudumuzdun, / Sen bize iyilikle muamele ederdin, asla katı davranmazdın.

وَكُنْتَ رَحِيمًا هَادِيًا وَمُعَلِّمًا ... لِيَبْكِ عَلَيْكَ الْيَوْمَ مَنْ كَانَ بَاكِيَا

Merhametliydin, doğru yola iletendin, öğretendin; / Ağlayacak olan, bugün senin için ağlasın!

لَعَمْرُكَ مَا أَبْكِي النَّبِيَّ لِفَقْدِهِ ... وَلَكِنْ لِمَا أَخْشَى مِنَ الْهَرْجِ آتِيَا

Ömrüne andolsun ki ben Peygamber'e sırf yokluğu için ağlamıyorum, / Lakin gelecek olan kargaşadan korktuğum için ağlıyorum.

كَأَنَّ عَلَى قَلْبِي لِذِكْرِ مُحَمَّدٍ ... وَمَا خِفْتُ مِنْ بَعْدِ النَّبِيِّ الْمَكَاوِيَا

Muhammed'in anılması ve Peygamber'den sonra korktuklarım sebebiyle, / Sanki kalbimin üzerinde dağlama demirleri var.

أَفَاطِمَ صَلَّى اللَّهُ رَبُّ مُحَمَّدٍ ... عَلَى جَدَثٍ أَمْسَى بِيَثْرِبَ ثَاوِيَا

Ey Fâtıma! Muhammed'in Rabbi olan Allah salât eylesin, / Yesrib'de mukim kılınmış olan o kabre!

فِدًى لِرَسُولِ اللَّهِ أُمِّي وَخَالَتِي ... وَعَمِّي وَآبَائِي وَنَفْسِي وَمَالِيَا

Annem, teyzem, amcam, atalarım, canım ve malım Resûlullah'a feda olsun!

صدقت وبلغت الرسالة صادقا ... ومت صليت الْعُودِ أَبْلَجَ صَافِيَا

Doğru söyledin ve elçilik görevini dosdoğru tebliğ ettin; / Ve vefat ettin; özü sağlam, apak ve tertemiz olarak.

فَلَوْ أَنَّ رَبَّ النَّاسِ أَبْقَى نَبِيَّنَا ... سَعِدْنَا، وَلَكِنْ أَمْرُهُ كَانَ مَاضِيَا

Eğer insanların Rabbi Peygamberimizi baki kılsaydı, / Mutlu olurduk; lâkin O'nun emri yerine gelmiştir.

عَلَيْكَ مِنَ اللَّهِ السَّلَامُ تَحِيَّةً ... وَأُدْخِلْتَ جَنَّاتٍ من عدن رَاضِيَا

Allah'tan bir selâm ve esenlik senin üzerine olsun, / Ve razı olunmuş olarak Adn cennetlerine girdirilesin!

أَرَى حَسَنًا أَيْتَمْتَهُ وَتَرَكْتَهُ ... يُبَكِّي وَيَدْعُو جَدَّهُ الْيَوْمَ نَاعِيَا

Görüyorum ki Hasan'ı yetim bıraktın ve onu terk ettin; / Ağlayıp feryat ederek bugün dedesini çağırıyor.

فَإِنْ قِيلَ وَهِيَ: الثَّالِثَةُ- فَلِمَ أُخِّرَ دَفْنُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ قَالَ لِأَهْلِ بَيْتٍ أَخَّرُوا دَفْنَ مَيِّتِهِمْ: (عَجِّلُوا دَفْنَ جِيفَتِكُمْ وَلَا تُؤَخِّرُوهَا). فَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ- مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ عَدَمِ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى مَوْتِهِ. الثَّانِي- لِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ حَيْثُ يَدْفِنُونَهُ. قَالَ قَوْمٌ فِي الْبَقِيعِ، وَقَالَ آخَرُونَ فِي الْمَسْجِدِ، وَقَالَ قَوْمٌ: يُحْبَسُ حَتَّى يُحْمَلَ إِلَى أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ. حَتَّى قَالَ الْعَالِمُ الْأَكْبَرُ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: (مَا دُفِنَ نَبِيٌّ إِلَّا حَيْثُ يَمُوتُ) ذَكَرَهُ ابْنُ مَاجَهْ وَالْمُوَطَّأُ وَغَيْرُهُمَا. الثَّالِثُ أَنَّهُمُ اشْتَغَلُوا بِالْخِلَافِ الَّذِي وَقَعَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فِي الْبَيْعَةِ، فَنَظَرُوا فِيهَا حَتَّى اسْتَتَبَّ الْأَمْرُ وَانْتَظَمَ الشَّمْلُ وَاسْتَوْثَقَتِ الْحَالُ، وَاسْتَقَرَّتِ الْخِلَافَةُ فِي نِصَابِهَا فَبَايَعُوا أَبَا بَكْرٍ، ثُمَّ بَايَعُوهُ مِنَ الْغَدِ بَيْعَةً أُخْرَى عَنْ مَلَأٍ مِنْهُمْ وَرِضًا، فَكَشَفَ اللَّهُ بِهِ الْكُرْبَةَ مِنْ أَهْلِ الرِّدَّةِ، وَقَامَ بِهِ الدِّينُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. ثُمَّ رَجَعُوا بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَنَظَرُوا فِي دَفْنِهِ وَغَسَّلُوهُ وَكَفَّنُوهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Eğer: —ki bu üçüncü [meseledir]— Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, cenazesini geciktiren bir ev halkına: « عَجِّلُوا دَفْنَ جِيفَتِكُمْ وَلَا تُؤَخِّرُوهَا » «Ölünüzün defnini acele yapın, onu geciktirmeyin» buyurmuşken, kendisinin defni niçin geciktirildi? denilirse, buna üç vecihle (açıdan) cevap verilir: Birincisi: [Daha önce] zikrettiğimiz üzere, onun vefatı konusunda aralarında hemen görüş birliği oluşmamasıdır. İkincisi: Nereye defnedeceklerini bilmemeleridir. Bir grup: "Bakî' [Kabristanı]'na", diğerleri: "Mescide", bir grup da: "Babası İbrâhim'in yanına taşınıncaya kadar bekletilsin" dedi. Nihayet en büyük âlim şöyle dedi: Ben onun: « مَا دُفِنَ نَبِيٌّ إِلَّا حَيْثُ يَمُوتُ » «Hiçbir peygamber vefat ettiği yerden başka bir yere defnedilmemiştir» buyurduğunu işittim. Bunu İbn Mâce, el-Muvatta' ve diğerleri rivayet etmiştir. Üçüncüsü: Muhâcirler ile Ensâr arasında biat hususunda çıkan ihtilafla meşgul olmalarıdır. Durum düzene girip birlik sağlanıncaya, ahval sağlamlaşıp hilafet asıl yerine oturuncaya kadar bu meseleyi müzakere ettiler ve Ebû Bekir'e biat ettiler. Sonra ertesi gün topluca ve tam bir rıza ile ona ikinci bir biatte bulundular. Böylece Allah, irtidat edenlerin (dinden dönenlerin) sıkıntısını onun vasıtasıyla bertaraf etti ve din onunla ayakta kaldı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e döndüler; onun defniyle ilgilendiler, onu yıkadılar ve kefenlediler. En doğrusunu Allah bilir.

الرَّابِعَةُ وَاخْتُلِفَ هَلْ صُلِّيَ عَلَيْهِ أَمْ لَا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ أَحَدٌ، وَإِنَّمَا وَقَفَ كُلُّ وَاحِدٍ يَدْعُو، لِأَنَّهُ كَانَ أَشْرَفَ مِنْ أَنْ يُصَلَّى عَلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا كَلَامٌ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ السُّنَّةَ تُقَامُ بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ فِي الْجِنَازَةِ، كَمَا تُقَامُ بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ فِي الدُّعَاءِ، فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ مَنْفَعَةٌ لَنَا. وَقِيلَ: لَمْ يُصَلَّ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ إِمَامٌ. وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الَّذِي كَانَ يُقِيمُ بِهِمُ الصَّلَاةَ الْفَرِيضَةَ هُوَ الَّذِي كَانَ يَؤُمُّ بِهِمْ فِي الصَّلَاةِ. وَقِيلَ: صَلَّى عَلَيْهِ النَّاسُ أَفْذَاذًا، لِأَنَّهُ كَانَ آخِرَ الْعَهْدِ بِهِ، فَأَرَادُوا أَنْ يَأْخُذَ كُلُّ أَحَدٍ بَرَكَتَهُ مَخْصُوصًا دُونَ أَنْ يَكُونَ فِيهَا تَابِعًا لِغَيْرِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِصِحَّةِ ذَلِكَ. قُلْتُ: قَدْ خَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ بَلْ صَحِيحٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَفِيهِ: فَلَمَّا فَرَغُوا مِنْ جِهَازِهِ يَوْمَ الثُّلَاثَاءِ وُضِعَ عَلَى سَرِيرِهِ فِي بَيْتِهِ، ثُمَّ دَخَلَ النَّاسُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْسَالًا يُصَلُّونَ عَلَيْهِ، حَتَّى إِذَا فَرَغُوا أَدْخَلُوا النِّسَاءَ، حَتَّى إِذَا فَرَغْنَ أَدْخَلُوا الصِّبْيَانَ، وَلَمْ يَؤُمَّ النَّاسَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحَدٌ. خَرَّجَهُ عن نصر ابن عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيِّ أَنْبَأَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ حَدَّثَنِي حسين ابن عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، الْحَدِيثَ بِطُولِهِ. الْخَامِسَةُ- فِي تَغْيِيرِ الْحَالِ بَعْدَ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ أضاء منها كل شي، فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ أَظْلَمَ منها كل شي، وَمَا نَفَضْنَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ الْأَيْدِيَ حَتَّى أَنْكَرْنَا قُلُوبَنَا. أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَقَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ أَخْبَرْنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنَّا نَتَّقِي الْكَلَامَ وَالِانْبِسَاطَ إِلَى نِسَائِنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَخَافَةَ أَنْ يَنْزِلَ فِينَا الْقُرْآنُ، فَلَمَّا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَكَلَّمْنَا. وَأَسْنَدَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ بِنْتِ أَبِي أُمَيَّةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ [أَنَّهَا قَالَتْ]: كَانَ النَّاسُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَامَ المصلي [يصلي] لم يعد بصر

Dördüncüsü: [Cenaze] namazının kılınıp kılınmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Onlardan bazısı: "Ona hiç kimse [cenaze] namazı kılmadı; her bir fert sadece durup dua etti. Çünkü o, üzerine [cenaze] namazı kılınmaktan daha şerefliydi" demiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: "Bu zayıf bir sözdür. Zira sünnet, duada ona salât edildiği gibi cenaze namazında da ona salât edilerek ikame edilir. [Kişi] kıyamet gününe kadar «Allâhümme salli alâ Muhammed» der ve bu bizim için bir menfaattir." Yine denildi ki: "Ona cenaze namazı kılınmadı, çünkü orada bir imam yoktu." Bu da zayıf bir görüştür; zira onlara farz namazı kıldıran kimse, bu namazda da onlara imamlık yapardı. Yine denildi ki: "İnsanlar, onunla son ahitleri olduğu için münferit olarak namaz kıldılar; zira her biri, bu hususta başkasına tâbi olmaksızın bizzat onun bereketine nail olmak istedi." Bunun doğrusunu en iyi Allah bilir. Ben derim ki: İbn Mâce, İbn Abbâs'tan hasen, hatta sahih bir senetle şunu tahric etmiştir: « Salı günü onun techiz işi bitirilince, evindeki sedirinin üzerine konuldu. Sonra insanlar grup grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girip üzerine [cenaze] namazı kıldılar. Onlar bitirince kadınları içeri aldılar. Onlar da bitirince çocukları içeri aldılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine hiç kimse insanlara imamlık yapmadı. » Bunu Nasr b. Alî el-Cehdamî - Vehb b. Cerîr - babası - Muhammed b. İshâk - Hüseyn b. Abdillâh - İkrime - İbn Abbâs tarikiyle hadisin tamamını rivayet etmiştir. Beşincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra durumun değişmesi hususundadır. Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: « Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye girdiği gün, oradaki her şey aydınlandı. Vefat ettiği gün ise oradaki her şey karardı. Bizler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ellerimizi henüz silkelememiştik ki kalplerimizi yadırgadık (değişmiş bulduk). » Bunu İbn Mâce rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî haber verdi, bize Süfyân, Abdullah b. Dînâr'dan, o da İbn Ömer'den nakletti; o şöyle dedi: « Bizler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde hakkımızda Kur'an iner korkusuyla kadınlarımızla konuşmaktan ve serbestçe şakalaşmaktan çekinirdik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince ise konuştuk. » Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Ümmü Seleme bint Ebî Ümeyye'den [şöyle dediği] senediyle rivayet edilmiştir: « Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde namaz kılan kişi [namaz kılmak üzere] kalktığında birinin bakışı...

أَحَدِهِمْ مَوْضِعَ قَدَمَيْهِ، فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ، فَكَانَ النَّاسُ إِذَا قَامَ أَحَدُهُمْ يُصَلِّي لَمْ يَعْدُ بَصَرُ أَحَدِهِمْ مَوْضِعَ جَبِينِهِ، فَتُوُفِّيَ أَبُو بَكْرٍ وَكَانَ عُمَرُ، فَكَانَ النَّاسُ إِذَا قَامَ أَحَدُهُمْ يُصَلِّي لَمْ يَعْدُ بَصَرُ أَحَدِهِمْ مَوْضِعَ الْقِبْلَةِ، فَكَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَكَانَتِ الْفِتْنَةُ فَتَلَفَّتَ النَّاسُ فِي الصَّلَاةِ يَمِينًا وَشِمَالًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ) " أَفَإِنْ ماتَ" شَرْطٌ" أَوْ قُتِلَ" عَطْفٌ عَلَيْهِ، وَالْجَوَابُ" انْقَلَبْتُمْ". وَدَخَلَ حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى حَرْفِ الْجَزَاءِ لِأَنَّ الشَّرْطَ قَدِ انْعَقَدَ بِهِ وَصَارَ جُمْلَةً وَاحِدَةً وَخَبَرًا وَاحِدًا. وَالْمَعْنَى: أَفَتَنْقَلِبُونَ عَلَى أَعْقَابِكُمْ إِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ؟ وَكَذَلِكَ كُلُّ اسْتِفْهَامٍ دَخَلَ عَلَى حَرْفِ الْجَزَاءِ، فَإِنَّهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَمَوْضِعُهُ أَنْ يَكُونَ قَبْلَ جَوَابِ الشَّرْطِ. وَقَوْلُهُ" انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ" تَمْثِيلٌ، ومعناه ارتددتم كفارا بعد إيمانكم، قاله قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ. وَيُقَالُ لِمَنْ عَادَ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ: انْقَلَبَ عَلَى عَقِبَيْهِ. وَمِنْهُ" نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ". وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالِانْقِلَابِ هُنَا الِانْهِزَامُ، فَهُوَ حَقِيقَةٌ لَا مَجَازٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَعَلْتُمْ فِعْلَ الْمُرْتَدِّينَ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ رِدَّةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً) بَلْ يَضُرُّ نَفْسَهُ وَيُعَرِّضُهَا لِلْعِقَابِ بِسَبَبِ الْمُخَالَفَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى لَا تَنْفَعُهُ الطَّاعَةُ وَلَا تَضُرُّهُ الْمَعْصِيَةُ لِغِنَاهُ. (وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ)، أَيِ الَّذِينَ صَبَرُوا وَجَاهَدُوا وَاسْتُشْهِدُوا. وَجَاءَ" وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ" بَعْدَ قَوْلِهِ:" فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً" فهو اتصال وعد بوعيد.

ayaklarının bastığı yeri geçmezdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip de Ebû Bekir başa geçince, insanlardan biri namaza kalktığında bakışı alnının [secde ettiği] yeri geçmez oldu. Ebû Bekir vefat edip Ömer başa geçince, onlardan biri namaza kalktığında bakışı kıble cihetini geçmez oldu. Osman b. Affân dönemi olup da fitne çıkınca, insanlar namazda sağa sola bakınmaya başladılar." Yüce Allah'ın: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } "Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?" kavlindeki: "{ أَفَإِنْ ماتَ }" şart, "{ أَوْ قُتِلَ }" ise ona matuftur; cevabı da "{ انْقَلَبْتُمْ }"dir. Soru harfi (hemze), şart edatının başına girmiştir; zira şart onunla bağlanmış, tek bir cümle ve tek bir haber haline gelmiştir. Manası: "O ölür veya öldürülürse ökçelerinizin üzerine gerisin geriye mi döneceksiniz?" demektir. Şart edatının başına gelen her soru böyledir; asıl yerinde değildir, yeri şartın cevabından öncedir. O'nun: "{ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ }" kavli bir temsildir; manası: "İmanınızdan sonra inkârcılar olarak dinden mi döneceksiniz?" demektir. Bunu Katâde ve başkaları söylemiştir. Eski haline dönen kimse hakkında: "İki ökçesi üzerine gerisin geriye döndü (inkılap etti)" denir. { نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ } "İki ökçesi üzerinde geri döndü" ifadesi de bundandır. Burada geri dönmekten kastın hezimet (bozgun) olduğu, dolayısıyla mecaz değil hakikat olduğu da söylenmiştir. Yine dinden dönme olmasa bile "Mürtedlerin yaptığını yaptınız" manasında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً } "Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse Allah'a hiçbir zarar veremez" kavli, aksine kendisine zarar verir ve muhalefeti sebebiyle kendini azaba maruz bırakır, demektir. Yüce Allah ise zenginliği (hiçbir şeye muhtaç olmaması) sebebiyle taat O'na fayda vermez, masiyet de O'na zarar veremez. { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } "Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır", yani sabredenleri, cihat edenleri ve şehit düşenleri. { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } kavlinin, { فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً } kavlinden sonra gelmesi, bir vaadin bir tehdide bağlanmasıdır.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٤٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Âyet 145]

وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥)

{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir süreye bağlanmış bir yazgı olmaksızın ölmez. Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Ve Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا) هَذَا حَضٌّ عَلَى الْجِهَادِ، وَإِعْلَامٌ أَنَّ الموت لأبد مِنْهُ وَأَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ مَقْتُولٍ أَوْ غَيْرِ مَقْتُولٍ مَيِّتٌ إِذَا بَلَغَ أَجَلَهُ الْمَكْتُوبَ لَهُ، لِأَنَّ مَعْنَى" مُؤَجَّلًا" إِلَى أَجَلٍ. وَمَعْنَى" بِإِذْنِ اللَّهِ" بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ. وَ" كِتاباً" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ كَتَبَ اللَّهُ كِتَابًا مُؤَجَّلًا. وأجل الموت هو الوقت الذي

Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir süreye bağlanmış bir yazgı olmaksızın ölmez” kavli; cihada bir teşviktir ve ölümden kaçışın olmadığını, ister öldürülsün ister öldürülmesin her insanın kendisine yazılmış olan eceline ulaştığında öleceğini bildirmektir. Çünkü müeccelen (مُؤَجَّلًا) kelimesinin anlamı, 'belirli bir vakte kadar' demektir. Bi-iznillâh (بِإِذْنِ اللَّهِ) kelimesinin anlamı ise Allah'ın kaza ve kaderiyle demektir. Kitâben (كِتاباً) kelimesi masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak nasb edilmiştir; yani Allah belirlenmiş bir vakte bağlı bir yazgı yazmıştır. Ölüm eceli ise [kulun]...

فِي مَعْلُومِهِ سُبْحَانَهُ، أَنَّ رُوحَ الْحَيِّ تُفَارِقُ جَسَدَهُ، وَمَتَى قُتِلَ الْعَبْدُ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ أَجَلُهُ. وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: لَوْ لَمْ يُقْتَلْ لَعَاشَ. وَالدَّلِيلُ عَلَى قَوْلِهِ:" كِتاباً مُؤَجَّلًا" إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ" [الأعراف: ٣٤] " فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ" [العنكبوت: ٥] " لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ" [الرعد: ٣٨]. وَالْمُعْتَزِلِيُّ يَقُولُ: يَتَقَدَّمُ الْأَجَلُ وَيَتَأَخَّرُ، وَإِنَّ مَنْ قُتِلَ فَإِنَّمَا يَهْلِكُ قَبْلَ أَجَلِهِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا ذُبِحَ مِنَ الْحَيَوَانِ كَانَ هَلَاكُهُ قَبْلَ أَجَلِهِ، لِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْقَاتِلِ الضَّمَانُ وَالدِّيَةُ. وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا تَهْلِكُ نَفْسٌ قَبْلَ أَجَلِهَا. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْأَعْرَافِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى كَتْبِ الْعِلْمِ وَتَدْوِينِهِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" طَهَ" عِنْدَ قَوْلِهِ." قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ" [طه: ٥٢] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها) يَعْنِي الْغَنِيمَةَ. نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ تَرَكُوا الْمَرْكَزَ طَلَبًا لِلْغَنِيمَةِ. وَقِيلَ: هِيَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ أَرَادَ الدُّنْيَا دُونَ الْآخِرَةِ، وَالْمَعْنَى نُؤْتِهِ مِنْهَا مَا قُسِمَ لَهُ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ" [الاسراء: ١٨]. (وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها) أَيْ نُؤْتِهِ جَزَاءَ عَمَلِهِ، عَلَى مَا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ تَضْعِيفِ الْحَسَنَاتِ لِمَنْ يَشَاءُ. وَقِيلَ: لمراد مِنْهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُبَيْرٍ وَمَنْ لَزِمَ الْمَرْكَزَ مَعَهُ حَتَّى قُتِلُوا. (وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ) أَيْ نُؤْتِيهِمُ الثَّوَابَ الْأَبَدِيَّ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى تَرْكِ الانهزام، فهو تأكيد لما تَقَدَّمَ مِنْ إِيتَاءِ مَزِيدِ الْآخِرَةِ. وَقِيلَ:" وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ" مِنَ الرِّزْقِ فِي الدُّنْيَا لِئَلَّا يُتَوَهَّمُ أَنَّ الشَّاكِرَ يُحْرَمُ مَا قَسَمَ لَهُ مِمَّا يناله الكافر.

-Sübhânehu- ilminde dirinin ruhunun bedeninden ayrılacağı vakittir. Kul ne zaman öldürülürse biliriz ki onun eceli odur. "Şayet öldürülmeseydi yaşardı" denilmesi doğru değildir. O'nun: "{ كِتاباً مُؤَجَّلًا }" kavlinin delili: { إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler” [el-A'râf: 34], { فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ } “Şüphesiz Allah'ın eceli mutlaka gelecektir” [el-Ankebût: 5] ve { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazgısı vardır” [er-Ra'd: 38] ayetleridir. Mutezile ise: "Ecel öne geçer ve ertelenir; öldürülen kimse ancak ecelinden önce helak olur. Aynı şekilde boğazlanan her hayvan da ecelinden önce helak olmuştur, çünkü katile tazminat ve diyet gerekir" der. Oysa Yüce Allah bu ayette hiçbir canın ecelinden önce helak olmayacağını açıklamıştır. Bunun geniş açıklaması Allah Teâlâ dilerse "el-A'râf"ta gelecektir. Bunda ilmin yazılmasına ve kaydedilmesine de delil vardır. Bunun açıklaması Allah Teâlâ dilerse "Tâhâ"da: { قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ } “Dedi ki: Onun ilmi Rabbimin katında bir kitaptadır” [Tâhâ: 52] kavlinin yanında gelecektir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها } "Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz" kavli, ganimeti kasteder. Ganimet arzusuyla yerlerini terk edenler hakkında inmiştir. Bunun ahireti değil de dünyayı isteyen herkes hakkında genel olduğu da söylenmiştir; manası da ona taksim edilenden veririz demektir. İndirilen Kur'an'da: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } “Kim çarçabuk geçen dünyayı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını acele veririz” [el-İsrâ: 18] buyrulmuştur. { وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها } "Kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz", yani Allah Teâlâ'nın dilediğine iyilikleri kat kat artıracağını vasfettiği üzere ona amelinin karşılığını veririz. Bununla Abdullah b. Cübeyr ve öldürülünceye kadar onunla birlikte nöbet yerinden ayrılmayanların kastedildiği de söylenmiştir. { وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } "Ve Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız", yani bozguna uğramaktan kaçınmalarının mükâfatı olarak onlara ebedî sevabı vereceğiz; bu da daha önce geçen ahiret mükâfatının fazlasıyla verileceğinin bir tekididir. Şükredenin, kâfirin elde ettiği taksim edilmiş nasibinden mahrum kalacağı zannına kapılınmaması için: "{ وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } dünyadaki rızıktan da [vereceğiz]" şeklinde de yorumlanmıştır.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٤٦ الى ١٤٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Âyetler 146-147]

وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧)

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ } “Nice peygamberler vardı ki, beraberlerinde birçok rabbânî (Allah eri) savaştı; Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever.” (146) { وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Onların sözü: «Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!» demekten başka bir şey olmadı.” (147)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) قَالَ الزُّهْرِيُّ: صَاحَ الشَّيْطَانُ يَوْمَ أُحُدٍ: قُتِلَ مُحَمَّدٌ، فَانْهَزَمَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. قَالَ، كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ: فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ عرف رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، رَأَيْتُ عَيْنَيْهِ مِنْ تَحْتِ الْمِغْفَرِ تُزْهِرَانِ، فَنَادَيْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي: هَذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَأَوْمَأَ إِلَيَّ أَنِ اسْكُتْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا" الْآيَةَ. وَ" كَأَيِّنْ" بِمَعْنَى كَمْ. قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: هِيَ أَيُّ دَخَلَتْ. عَلَيْهَا كَافُ التَّشْبِيهِ وَبُنِيَتْ مَعَهَا فَصَارَ فِي الْكَلَامِ مَعْنَى وَكَمْ وَصُوِّرَتْ فِي الْمُصْحَفِ نُونًا، لِأَنَّهَا كَلِمَةٌ. نُقِلَتْ عَنْ أَصْلِهَا فَغُيِّرَ لَفْظُهَا لِتَغَيُّرِ مَعْنَاهَا، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهَا فَتَلَعَّبَتْ بِهَا الْعَرَبُ وَتَصَرَّفَتْ فِيهَا بِالْقَلْبِ وَالْحَذْفِ، فَحَصَلَ فِيهَا لُغَاتٌ أَرْبَعٌ قُرِئَ بِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" وَكَائِنْ" مِثْلَ وَكَاعِنْ، عَلَى وَزْنِ فاعل، وأصله كي فَقُلِبَتِ الْيَاءُ أَلِفًا، كَمَا قُلِبَتْ فِي يَيْأَسُ فَقِيلَ يَاءَسُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } "Nice peygamberler vardı ki beraberlerinde birçok rabbanî savaştı" kavli hakkında Zührî şöyle demiştir: Uhud günü şeytan: "Muhammed öldürüldü!" diye bağırdı, bunun üzerine Müslümanlardan bir grup dağıldı. Kâ'b b. Mâlik dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk tanıyan bendim; miğferinin altından iki gözünün parıldadığını gördüm. En yüksek sesimle: "İşte bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir!" diye haykırdım. O da bana susmamı işaret etti. Bunun üzerine Allah celle ve azze: "{ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا }" ayetini indirdi. "{ كَأَيِّنْ }" kelimesi "kem (nice)" manasındadır. Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: O, başına teşbih kâf'ı girip onunla birlikte meczolunmuş bir "eyyün" kelimesidir; böylece kelamda "ve nice" manasına gelmiştir. Mushafta tenvin nûn olarak resmedilmiştir; çünkü bu kelime aslından nakledilmiş, manasının değişmesi sebebiyle lafzı da değiştirilmiştir. Sonra kullanımı çoğalınca Araplar onunla oynamış, kalb (harf değişimi) ve hazif yoluyla tasarrufta bulunmuşlardır; böylece kendisiyle kıraat olunan dört lügat ortaya çıkmıştır. İbn Kesîr fâil vezninde kâ'in gibi "{ وَكَائِنْ }" okumuştur. Aslı "key" idi, yey'esü kelimesinde yâ'nın elife dönüştürülüp yâ'esü denildiği gibi buradaki yâ da elife dönüştürülmüştür. Şair şöyle demiştir:

وَكَائِنْ بِالْأَبَاطِحِ مِنْ صَدِيقٍ ... يَرَانِي لَوْ أُصِبْتُ هُوَ الْمُصَابَا

Düzlüklerde nice dostlar vardır ki / Başıma bir musibet gelse, kendisini vurulmuş sayar.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَكَائِنْ رَدَدْنَا عَنْكُمُ مِنْ مُدَجَّجٍ ... يَجِيءُ أَمَامَ الرَّكْبِ يَرْدِي مُقَنَّعَا

Nice tepeden tırnağa silahlı adamı sizden geri püskürttük ki, / Süvarilerin önünde gelir, yüzü örtülü olarak helak ederdi.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَكَائِنْ فِي الْمَعَاشِرِ مِنْ أُنَاسٍ ... أَخُوهُمْ فَوْقَهُمْ وَهُمُ كرام

Kabileler arasında nice insanlar vardır ki, / Kardeşleri onların üstündedir, kendileri de kerem ehlidir.

وقرأ ابن محيصن" وكين" مَهْمُوزًا مَقْصُورًا مِثْلَ وَكَعِنْ، وَهُوَ مِنْ كَائِنْ حُذِفَتْ أَلِفُهُ. وَعَنْهُ أَيْضًا" وَكَأْيِنْ" مِثْلَ وَكَعْيِنْ وهو مقلوب كي الْمُخَفَّفِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" كَأَيِّنْ" بِالتَّشْدِيدِ مِثْلَ كَعَيِّنْ وَهُوَ الْأَصْلُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

İbn Muhaysın elifi hazfedilmiş olarak kâ'inden gelen, ke'in gibi hemzeli ve maksûr olarak "{ وَكَيْنِ }" şeklinde okumuştur. Yine ondan hafifletilmiş key'in kalbi olan ke'yin gibi "{ وَكَأْيِنْ }" okuduğu da rivayet edilmiştir. Diğer kıraat imamları ise asıl olan ke'ayyin gibi şeddeli olarak "{ كَأَيِّنْ }" okumuşlardır. Şair şöyle demiştir:

كَأَيِّنْ مِنْ أُنَاسٍ لم يزالوا ... أخوهم فوقهم وهم كرام

Nice insanlar vardır ki var olagelmişlerdir, / Kardeşleri onların üstündedir, kendileri de kerem ehlidir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

كَأَيِّنْ أَبَدْنَا مِنْ عَدُوٍّ بِعِزِّنَا ... وَكَائِنْ أَجَرْنَا مِنْ ضَعِيفٍ وَخَائِفِ

İzzetimizle nice düşmanı helak ettik, / Ve nice zayıf ile korkana eman verdik.

فَجَمَعَ بَيْنَ لُغَتَيْنِ: كَأَيِّنْ وَكَائِنْ، وَلُغَةٌ خَامِسَةٌ كَيْئِنْ مِثْلَ كيعن، وكأنه مخفف من كيئ مَقْلُوبِ كَأَيِّنْ. وَلَمْ يَذْكُرِ الْجَوْهَرِيُّ غَيْرَ لُغَتَيْنِ: كَائِنْ مِثْلَ كَاعِنْ، وَكَأَيِّنْ مِثْلَ كَعَيِّنْ، تَقُولُ كَأَيِّنْ رَجُلًا لَقِيتُ، بِنَصْبِ مَا بَعْدَ كَأَيِّنْ عَلَى التَّمْيِيزِ. وَتَقُولُ أَيْضًا: كَأَيِّنْ مِنْ رَجُلٍ لَقِيتُ، وَإِدْخَالُ مِنْ بَعْدَ كَأَيِّنْ أَكْثَرُ مِنَ النصب بها وأجود. وبكائن تَبِيعُ هَذَا الثَّوْبَ؟ أَيْ بِكَمْ تَبِيعُ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Böylece iki lehçeyi birleştirmiştir: Ke'eyyin ve Kâ'in. Beşinci bir lehçe de kiy'in gibi "key'in"dir; sanki bu da ke'eyyin'in kalbi olan key'den hafifletilmiştir. Cevherî ise kâ'in ve ke'eyyin olmak üzere yalnızca iki lehçe zikretmiştir. Temyiz olarak ke'eyyin'den sonrasını mansub kılarak: [Nice adamla karşılaştım manasında] "Ke'eyyin racülen lekîtü" dersin. Şöyle de dersin: "Ke'eyyin min racülin lekîtü"; ke'eyyin'den sonra "min" harf-i cerrini getirmek, onunla nasbetmekten daha yaygın ve daha fasihtir. "Bi-kâ'in tebîu hâze's-sevbe?" yani "Bunu kaça satarsın?" demektir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

وَكَائِنْ ذَعَرْنَا مِنْ مَهَاةٍ وَرَامِحٍ ... بِلَادُ الْعِدَا لَيْسَتْ لَهُ بِبِلَادِ

Düşman yurtları kendisine yurt olmayan nice yaban sığırını / Ve boynuzlu geyiği ürkütüp kaçırdık.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَوَقَفَ أَبُو عَمْرٍو" وَكَأَيْ" بِغَيْرِ نُونٍ، لِأَنَّهُ تنوين. وروى ذلك سورة ابن الْمُبَارَكِ عَنِ الْكِسَائِيِّ. وَوَقَفَ الْبَاقُونَ بِالنُّونِ اتِّبَاعًا لِخَطِ الْمُصْحَفِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ تَشْجِيعُ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْأَمْرُ بِالِاقْتِدَاءِ بِمَنْ تَقَدَّمَ مِنْ خِيَارِ أَتْبَاعِ الْأَنْبِيَاءِ، أَيْ كَثِيرٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كثير، أو كثير من الأنبياء قالوا فَمَا ارْتَدَّ أُمَمُهُمْ، قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ لِلْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. قَالَ الْحَسَنُ: مَا قُتِلَ نَبِيٌّ فِي حَرْبٍ قَطُّ. وَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: مَا سَمِعْنَا أَنَّ نَبِيًّا قُتِلَ فِي الْقِتَالِ. وَالثَّانِي عَنْ قَتَادَةَ وَعِكْرِمَةَ. وَالْوَقْفُ- عَلَى هَذَا الْقَوْلِ- عَلَى" قُتِلَ" جَائِزٌ، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَيَعْقُوبَ. وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاخْتَارَهَا أَبُو حَاتِمٍ. وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ" قُتِلَ" وَاقِعًا عَلَى النَّبِيِّ وَحْدَهُ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ تَمَامُ الْكَلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ" قُتِلَ" وَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ وَمَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ، كَمَا يُقَالُ: قُتِلَ الْأَمِيرُ مَعَهُ جَيْشٌ عَظِيمٌ، أَيْ وَمَعَهُ جَيْشٌ. وَخَرَجْتُ مَعِي تِجَارَةٌ، أَيْ وَمَعِي. الْوَجْهُ الثَّانِي أَنْ يَكُونَ الْقَتْلُ نَالَ النَّبِيَّ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الرِّبِّيِّينَ، وَيَكُونَ وَجْهُ الْكَلَامِ قُتِلَ بَعْضُ مَنْ كَانَ مَعَهُ، تَقُولُ الْعَرَبُ: قَتَلْنَا بَنِي تَمِيمٍ وَبَنِي سَلِيمٍ، وَإِنَّمَا قَتَلُوا بَعْضَهُمْ. وَيَكُونُ قَوْلُهُ" فَما وَهَنُوا" رَاجِعًا إِلَى مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِنُزُولِ الْآيَةِ وَأَنْسَبُ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُقْتَلْ، وَقُتِلَ مَعَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ عامر" قاتَلَ" وهي قراءة

Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Amr, tenvin olması sebebiyle nunsuz olarak "ve-ke'ey" şeklinde vakıf yapmıştır. Sûre b. el-Mübârek bunu Kisâî'den rivayet etmiştir. Diğer kıraat imamları ise mushafın hattına uyarak nun ile vakıf yapmışlardır. Ayetin anlamı; müminleri cesaretlendirmek ve peygamberlerin geçmiş hayırlı tâbilerine uymayı emretmektir. Yani: "Nice peygamberler [vardır ki], beraberinde pek çok rabbânî kimse öldürülmüştür" yahut "Nice peygamberler [savaşmış/öldürülmüştür], fakat ümmetleri dinden dönmemiştir". [Bu hususta] iki görüş vardır: Birincisi el-Hasan ve Saîd b. Cübeyr'e aittir. Hasan: "Hiçbir peygamber bir savaşta asla öldürülmemiştir" demiştir. İbn Cübeyr de: "Bir peygamberin savaşta öldürüldüğünü hiç işitmedik" demiştir. İkincisi ise Katâde ve İkrime'den [rivayet edilmiştir]. Bu görüşe göre "kutile (öldürüldü)" üzerinde vakıf yapmak caizdir. Bu, Nâfi', İbn Cübeyr, Ebû Amr ve Ya'kūb'un kıraatidir. Ayrıca İbn Abbâs'ın da kıraati olup Ebû Hâtim bunu tercih etmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, "kutile" fiilinin yalnızca peygambere raci olmasıdır; bu takdirde sözün tamamı "kutile" kelimesinde son bulur ve cümlede bir idmar (gizli vav) bulunur; yani: "ve beraberinde pek çok rabbânîler varken [peygamber öldürüldü]" demektir. Nitekim: "Emir öldürüldü, [oysa] beraberinde büyük bir ordu vardı" yani "beraberinde bir ordu varken" ve "Ticaret malım beraberimde olduğu halde çıktım" yani "ve beraberimde [malım varken]" denilmesi gibidir. İkinci vecih ise öldürülmenin hem peygambere hem de beraberindeki rabbânîlere isabet etmiş olmasıdır. Bu durumda sözün anlamı, "beraberindekilerin bir kısmı öldürüldü" şeklinde olur. Nitekim Araplar: "Temîmoğullarını ve Süleymoğullarını öldürdük" derler; oysa onların sadece bir kısmını öldürmüşlerdir. Bu takdirde { فَمَا وَهَنُوا } “Yılmadılar” ifadesi onlardan geriye kalanlara raci olur. [Kurtubî der ki:] Ben de derim ki: Bu görüş ayetin iniş sebebine daha benzer ve daha uygundur; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öldürülmemiş, fakat onunla birlikte ashabından bir topluluk şehit edilmiştir. Kûfeliler ve İbn Âmir ise "kātele (savaştı)" şeklinde okumuşlardır; bu da

ابْنِ مَسْعُودٍ، وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ وَقَالَ. إِنَّ اللَّهَ إِذَا حَمِدَ مَنْ قَاتَلَ كَانَ مَنْ قُتِلَ دَاخِلًا فِيهِ، وَإِذَا حَمِدَ مَنْ قُتِلَ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ غَيْرُهُمْ، فَقَاتَلَ أَعَمُّ وَأَمْدَحُ. وَ" الرِّبِّيُّونَ" بِكَسْرِ الرَّاءِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَقِرَاءَةُ عَلِيٍّ ﵁ بِضَمِّهَا. وَابْنِ عَبَّاسٍ بِفَتْحِهَا، ثَلَاثُ لُغَاتٍ. وَالرِّبِّيُّونَ الْجَمَاعَاتُ الْكَثِيرَةُ، عَنْ مُجَاهِدٍ. وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَعِكْرِمَةَ، وَاحِدُهُمْ رُبِّيٌ بِضَمِ الرَّاءِ وَكَسْرِهَا، مَنْسُوبٌ إِلَى الرِّبَّةِ بِكَسْرِ الرَّاءِ أَيْضًا وَضَمِّهَا، وَهِيَ الْجَمَاعَةُ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: الرِّبِّيُّونَ الْأُلُوفُ الْكَثِيرَةُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الرِّبِّيُّونَ الْأَتْبَاعُ. وَالْأَوَّلُ أَعْرَفُ فِي اللُّغَةِ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْخِرْقَةِ الَّتِي تُجْمَعُ فِيهَا الْقِدَاحُ: رِبَّةٌ وَرُبَّةٌ. وَالرِّبَابُ قَبَائِلُ تَجَمَّعَتْ. وَقَالَ أَبَانُ بْنُ ثَعْلَبٍ: الرِّبِّيُّ عَشْرَةُ آلَافٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمُ الْعُلَمَاءُ الصُّبُرُ. ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ وَالسُّدِّيُّ: الْجَمْعُ الْكَثِيرُ، قَالَ حَسَّانُ:

İbn Mes'ûd'un kıraatidir. Ebû Ubeyd bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Allah savaşanı övdüğü zaman öldürülen kimse de buna dahil olur; öldürüleni övdüğü zaman ise diğerleri buna dahil olmaz; bu bakımdan "savaştı (kātele)" daha kapsamlı ve övgüye daha layıktır. "{ الرِّبِّيُّونَ }" kelimesi rā harfinin kesresiyle cumhurun kıraatidir. Ali radıyallâhu anh'ın kıraatinde zamme ile [rübbiyyûn], İbn Abbâs'ın kıraatinde ise fetha ile [rabbiyyûn] şeklindedir; bunlar üç lügattir. Mücâhid, Katâde, Dahhâk ve İkrime'den nakledildiğine göre ribbiyyûn büyük cemaatler demektir. Tekili rā'nın zammesi ve kesresiyle rübbî veya ribbî'dir; o da yine rā'nın kesresi ve zammesiyle "cemaat" manasına gelen ribbe ve rübbe kelimelerine mensuptur. Abdullah b. Mes'ûd: "Ribbiyyûn pek çok binlerdir" demiştir. İbn Zeyd: "Ribbiyyûn tâbilerdir" demiştir. Birincisi lügatte daha meşhurdur; nitekim fal oklarının toplandığı beze de ribbe ve rübbe denir. Ribâb da bir araya gelmiş kabilelerdir. Ebân b. Sa'leb: "Ribbî on bin demektir" demiştir. Hasan: "Onlar sabırlı âlimlerdir" demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, Rebî' ve Süddî ise: "Pek çok topluluktur" demişlerdir. Hassân şöyle demiştir:

وَإِذَا معشر تجافوا عن الح ... ق حملنا عليهم ربيا

Bir topluluk haktan yüz çevirdiğinde, / Üzerlerine büyük bir ordu sevk ettik.

وقال الزجاج: ها هنا قراءتان" رِبِّيُّونَ" بضم الراء- و" رِبِّيُّونَ" بِكَسْرِ الرَّاءِ، أَمَّا الرُّبِّيُّونَ (بِالضَّمِّ): الْجَمَاعَاتُ الْكَثِيرَةُ. وَيُقَالُ: عَشْرَةُ آلَافٍ. قُلْتُ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" رِبِّيُّونَ" بِفَتْحِ الرَّاءِ مَنْسُوبٌ إِلَى الرَّبِّ. قَالَ الْخَلِيلُ: الرِّبِّيُّ الْوَاحِدُ مِنَ الْعُبَّادِ الَّذِينَ صَبَرُوا مَعَ الْأَنْبِيَاءِ. وَهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ نُسِبُوا إِلَى التَّأَلُّهِ وَالْعِبَادَةِ وَمَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) " وَهَنُوا" أَيْ ضَعُفُوا، وَقَدْ تَقَدَّمَ وَالْوَهْنُ: انْكِسَارُ الْجِدِّ بِالْخَوْفِ. وَقَرَأَ الحسن وأبو الْحَسَنُ وَأَبُو السَّمَّالِ" وَهَنُوا" بِكَسْرِ الْهَاءِ وَضَمِّهَا، لُغَتَانِ عَنْ أَبِي زَيْدٍ. وَهَنَ الشَّيْءُ يَهِنُ وَهْنًا. وَأَوْهَنْتُهُ أَنَا وَوَهَّنْتُهُ ضَعَّفْتُهُ. وَالْوَاهِنَةُ: أَسْفَلُ الْأَضْلَاعِ وَقِصَارُهَا. وَالْوَهَنُ مِنَ الْإِبِلِ: الْكَثِيفُ. وَالْوَهْنُ: سَاعَةٌ تَمْضِي مِنَ اللَّيْلِ، وَكَذَلِكَ الْمَوْهِنُ. وَأَوْهَنَّا صِرْنَا فِي تِلْكَ السَّاعَةِ، أَيْ مَا وَهَنُوا لِقَتْلِ نَبِيِّهِمْ، أَوْ لِقَتْلِ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ، أَيْ مَا وَهَنَ بَاقِيهُمْ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. (وَما ضَعُفُوا) أَيْ عَنْ عَدُوِّهِمْ. (وَمَا اسْتَكانُوا) أَيْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِي الْجِهَادِ. وَالِاسْتِكَانَةُ: الذِّلَّةُ وَالْخُضُوعُ، وَأَصْلُهَا" اسْتَكَنُوا" عَلَى افْتَعَلُوا، فَأُشْبِعَتْ فَتْحَةُ الْكَافِ فَتَوَلَّدَتْ مِنْهَا أَلِفٌ. وَمَنْ جَعَلَهَا مِنَ الْكَوْنِ فهي استفعلوا، والأول

Zeccâc şöyle demiştir: Burada iki kıraat vardır: Râ harfinin zammesiyle "rübbiyyûn" ve râ'nın kesresiyle "ribbiyyûn". Zamme ile "er-Rübbiyyûn" kalabalık topluluklar demektir. On bin [kişi] olduğu da söylenmiştir. Ben derim ki: İbn Abbâs'tan râ'nın fethasıyla Rabbe nispet edilerek "rabbiyyûn" şeklinde de rivayet edilmiştir. Halîl [b. Ahmed] şöyle demiştir: er-Ribbî, peygamberlerle birlikte sabreden ibadet ehlinden her bir kişidir. Bunlar rabbânîlerdir; Yüce Allah'a kulluğa, ibadete ve O'nun rubûbiyetini tanımaya nispet edilmişlerdir. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler” buyruğundaki { وَهَنُوا } yani zaaf göstermediler [demektir]. Bu kelimenin açıklaması daha önce geçmişti. el-Vehn (gevşemek), korku sebebiyle azmin kırılmasıdır. Hasan ve Ebü's-Semmâl hā harfinin kesresi ve zammesiyle "vehine" ve "vehune" şeklinde okumuşlardır; bunlar Ebû Zeyd'den nakledilen iki lehçedir. "Vehane'ş-şey'u yehinü vehnen" (bir şey gevşedi, zayıfladı) denir. "Evhentühû" ve "vehhentühû" ise 'onu zayıflattım' manasındadır. el-Vâhine (الْوَاهِنَةُ): Kaburgaların en altı ve kısa olanlarıdır. Develerden "el-vehen", sık ve kalabalık olanıdır. el-Vehn, geceden geçen bir vakittir; "el-mevhin" de böyledir. "Evhennâ" ise 'bu vakte girdik' demektir. Yani peygamberlerinin öldürülmesi sebebiyle yahut kendilerinden öldürülen kimseler yüzünden gevşemediler; diğer bir ifadeyle geride kalanları gevşeklik göstermedi; burada muzâf hazfedilmiştir. { وَمَا ضَعُفُوا } “Zayıflık göstermediler” yani düşmanlarına karşı [zayıf düşmediler]. { وَمَا اسْتَكَانُوا } “Boyun eğmediler” yani cihatta başlarına gelen şeylere karşı [boyun eğmediler]. el-İstikâne (الِاسْتِكَانَةُ); zillet ve boyun eğmektir. Aslı "ifta'alû" vezninde "istekenû" olup kâf harfinin fethası uzatılmış, bundan dolayı araya elif girmiştir. Bunu "el-kevn" kökünden kabul edenlere göre ise "istef'alû" veznindedir; birinci [görüş]...

أشبه بمعنى الآية. وقرى" فَمَا وَهْنُوا وَمَا ضَعْفُوا" بِإِسْكَانِ الْهَاءِ وَالْعَيْنِ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ" ضَعَفُوا" بِفَتْحِ الْعَيْنِ. ثُمَّ أَخْبَرَ تَعَالَى عَنْهُمْ بَعْدَ أَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ أَوْ قُتِلَ نَبِيُّهُمْ بِأَنَّهُمْ صَبَرُوا وَلَمْ يَفِرُّوا وَوَطَّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْمَوْتِ، وَاسْتَغْفَرُوا لِيَكُونَ مَوْتُهُمْ عَلَى التَّوْبَةِ مِنَ الذُّنُوبِ إِنْ رُزِقُوا الشَّهَادَةَ، وَدَعَوْا فِي الثَّبَاتِ حَتَّى لَا يَنْهَزِمُوا، وَبِالنَّصْرِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ. وَخَصُّوا الْأَقْدَامَ بِالثَّبَاتِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْجَوَارِحِ لِأَنَّ الِاعْتِمَادَ عَلَيْهَا. يَقُولُ: فَهَلَّا فَعَلْتُمْ وَقُلْتُمْ مِثْلَ ذَلِكَ يَا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ؟ فَأَجَابَ دُعَاءَهُمْ وَأَعْطَاهُمُ النَّصْرَ وَالظَّفَرَ وَالْغَنِيمَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْمَغْفِرَةَ فِي الْآخِرَةِ إِذَا صَارُوا إِلَيْهَا. وَهَكَذَا يَفْعَلُ اللَّهُ مَعَ عِبَادِهِ الْمُخْلِصِينَ التَّائِبِينَ الصَّادِقِينَ النَّاصِرِينَ لِدِينِهِ، الثَّابِتِينَ عِنْدَ لِقَاءِ عَدُوِّهِ بِوَعْدِهِ الْحَقِّ، وَقَوْلِهِ الصِّدْقِ. (وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ) يَعْنِي الصَّابِرِينَ عَلَى الْجِهَادِ. وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ" وَمَا كَانَ قَوْلُهُمْ" بِالرَّفْعِ، جَعَلَ الْقَوْلَ اسْمًا لَكَانَ، فَيَكُونُ مَعْنَاهُ وَمَا كَانَ قَوْلُهُمْ إِلَّا قَوْلَهُمْ: (رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا) وَمَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ جَعَلَ الْقَوْلَ خَبَرَ كَانَ. وَاسْمُهَا" إِلَّا أَنْ قالُوا". رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا يَعْنِي الصَّغَائِرَ (وَإِسْرافَنا) يَعْنِي الْكَبَائِرَ. وَالْإِسْرَافُ: الْإِفْرَاطُ فِي الشَّيْءِ وَمُجَاوَزَةُ الْحَدِّ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي خَطِيئَتِي وَجَهْلِي وَإِسْرَافِي فِي أَمْرِي وَمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. فَعَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَسْتَعْمِلَ مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ وَصَحِيحِ السُّنَّةِ مِنِ الدُّعَاءِ وَيَدَعَ مَا سِوَاهُ، وَلَا يَقُولَ أَخْتَارُ كَذَا، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدِ اخْتَارَ لِنَبِيِّهِ وَأَوْلِيَائِهِ وَعَلَّمَهُمْ كَيْفَ يَدْعُونَ.

ayetin manasına daha uygundur. Hā ve ayn harflerinin sükûnuyla "ve mâ vehnû ve mâ da'fû" şeklinde de okunmuştur. Kisâî ayn'ın fethasıyla "da'afû" kıraatini nakletmiştir. Sonra Yüce Allah onlardan bir kısmı yahut peygamberleri öldürüldükten sonra sabrettiklerini, kaçmadıklarını, kendilerini ölüme hazırladıklarını; şayet şehitlik nasip olursa ölümleri günahlardan tövbe üzere olsun diye mağfiret dilediklerini, hezimete uğramamak için sebat hususunda ve düşmanlarına karşı zafer için dua ettiklerini haber vermiştir. Ayakların üzerine dayanıldığı için diğer organlar arasından özellikle ayakların sebatını istemişlerdir. [Allah Teâlâ]: Ey Muhammed'in ashabı, siz de böyle yapıp böyle söyleseydiniz ya? buyurmaktadır. Allah onların dualarına icabet etmiş, dünyada onlara zafer, galebe ve ganimet; ahirete vardıklarında ise mağfiret vermiştir. Allah hak olan vaadi ve doğru sözü uyarınca ihlaslı, tövbekâr, sadık, dinine yardım eden ve düşmanıyla karşılaştığında sebat gösteren kullarına işte böyle muamele eder. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ } "Allah sabredenleri sever", yani cihada sabredenleri. Bazıları "ve mâ kâne kavlühüm" ifadesini ref ile okuyup "el-kavl" kelimesini kâne'nin ismi yapmıştır; bu takdirde manası: Onların sözü, ancak: { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } "Rabbimiz, bizim günahlarımızı bağışla" sözlerinden ibaretti, şeklinde olur. Nasb ile okuyan ise "el-kavle"yi kâne'nin haberi yapmıştır; ismi ise "illâ en kālû"dur. { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } "Rabbimiz, bizim günahlarımızı bağışla", yani küçük günahlarımızı. { وَإِسْرافَنا } "Ve aşırılıklarımızı", yani büyük günahlarımızı. İsraf: Bir şeyde haddi aşmak ve sınırı çiğnemektir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu dua ile dua ettiği rivayet edilmiştir: (Allah'ım! Günahımı, cehaletimi, işimdeki aşırılığımı ve benden daha iyi bildiğin kusurlarımı bağışla...) ve hadisi zikretti. İnsana düşen, Allah'ın Kitabı'nda ve sahih sünnette bulunan duaları kullanması, bunların dışındakileri bırakması ve "Şunu seçiyorum" dememesidir; zira Yüce Allah Peygamberi ve dostları için en güzelini seçmiş ve onlara nasıl dua edeceklerini öğretmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٤٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Âyet 148]

فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)

{ فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨) } “Bunun üzerine Allah onlara dünya mükâfatını da ahiret mükâfatının en güzelini de verdi. Allah güzel davrananları sever.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَآتاهُمُ اللَّهُ) أَيْ أَعْطَاهُمْ (ثَوابَ الدُّنْيا)، يَعْنِي النَّصْرَ وَالظَّفَرَ عَلَى عَدُوِّهِمْ. (وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ) يَعْنِي الْجَنَّةَ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ" فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ" مِنَ الثَّوَابِ. (وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) " تقدم.

Yüce Allah'ın: { فَآتاهُمُ اللَّهُ } "Bunun üzerine Allah onlara verdi", yani bahşetti; { ثَوابَ الدُّنْيا } "dünya mükâfatını", yani düşmanlarına karşı zafer ve galebeyi. { وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } "Ve ahiret mükâfatının en güzelini", yani cenneti. Cahderî sevap kökünden "fe-asâbehumullâh" şeklinde okumuştur. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } "Allah güzel davrananları sever" ifadesi daha önce geçmişti.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٤٩ الى ١٥٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Âyetler 149-150]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız sizi ökçelerinizin üzerinde gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz. Hayır! Sizin mevlanız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.”

لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالِاقْتِدَاءِ بِمَنْ تَقَدَّمَ مِنْ أَنْصَارِ الْأَنْبِيَاءِ حَذَّرَ طَاعَةَ الْكَافِرِينَ، يَعْنِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ: أَبَا سُفْيَانَ وَأَصْحَابَهُ وَقِيلَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ الْهَزِيمَةِ: ارْجِعُوا إِلَى دِينِ آبَائِكُمْ. (يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ) أَيْ إِلَى الْكُفْرِ. (فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ) أَيْ فَتَرْجِعُوا مَغْبُونِينَ. ثُمَّ قَالَ: (بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ) أَيْ مُتَوَلِّي نَصْرَكُمْ وَحِفْظَكُمْ إن أطعتموه. وقرى" بَلِ اللَّهُ" بِالنَّصْبِ، عَلَى تَقْدِيرِ بَلْ وَأَطِيعُوا الله مولاكم.

Allah Teâlâ peygamberlerin geçmiş yardımcılarına uymayı emredince, inkârcılara; yani Ebû Süfyân ve arkadaşları olan Arap müşriklerine itaat etmekten sakındırdı. Bunların Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir. Ali radıyallâhu anh ise: Bozgun esnasında müminlere: "Babalarınızın dinine dönün" demeleri sebebiyle münafıkların kastedildiğini söylemiştir. { يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } "Sizi ökçelerinizin üzerinde gerisin geriye döndürürler", yani küfre döndürürler. { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } "De hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz", yani aldanmış olarak geri dönersiniz. Sonra: { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } "Hayır! Sizin mevlanız Allah'tır", yani şayet O'na itaat ederseniz size yardım etmeyi ve sizi korumayı üstlenen O'dur, buyurdu. "Beli'llâhe" şeklinde nasb ile de okunmuştur ki takdiri: "Bilakis mevlânız olan Allah'a itaat edin" şeklindedir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٥١]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Âyet 151]

سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١)

{ سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) } “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaları sebebiyle, inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin durağı ne kötüdür!”

نَظِيرُهُ" وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ". وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ" الرُّعُبَ" بِضَمِ الْعَيْنِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَالرُّعْبُ: الْخَوْفُ، يُقَالُ: رَعَبْتُهُ رُعْبًا وَرُعُبًا، فَهُوَ مَرْعُوبٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الرُّعْبُ مَصْدَرًا، وَالرُّعْبُ الِاسْمُ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْمَلْءِ، يُقَالُ: سَيْلٌ رَاعِبٌ يَمْلَأُ الْوَادِيَ. وَرَعَبْتُ الْحَوْضَ مَلَأْتُهُ. وَالْمَعْنَى: سَنَمْلَأُ قُلُوبَ الْمُشْرِكِينَ خَوْفًا وَفَزَعًا. وَقَرَأَ السِّخْتِيَانِيُّ" سَيُلْقِي" بِالْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِنُونِ الْعَظَمَةِ. قَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ: لَمَّا ارْتَحَلَ أَبُو سُفْيَانَ وَالْمُشْرِكُونَ يَوْمَ أُحُدٍ مُتَوَجِّهِينَ إِلَى مَكَّةَ انْطَلَقُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ نَدِمُوا وَقَالُوا: بِئْسَ مَا صَنَعْنَا! قَتَلْنَاهُمْ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا الشَّرِيدُ تَرَكْنَاهُمْ، ارْجِعُوا فَاسْتَأْصِلُوهُمْ، فَلَمَّا عَزَمُوا عَلَى ذَلِكَ أَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ حَتَّى رَجَعُوا عَمَّا هَمُّوا بِهِ. وَالْإِلْقَاءُ يُسْتَعْمَلُ حَقِيقَةً فِي الْأَجْسَامِ، قال الله تعالى:" وَأَلْقَى الْأَلْواحَ" [الأعراف: ١٥٠] " فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ" [الشعراء: ٤٤] " فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ" [الأعراف: ١٠٧]. قَالَ الشَّاعِرُ: فَأَلْقَتْ عَصَاهَا وَاسْتَقَرَّ بِهَا النَّوَى

Bunun benzeri: { وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ } “Kalplerine korku saldı” [ayetidir]. İbn Âmir ve el-Kisâî [bu kelimeyi] ayın harfinin zammesiyle "er-Ru'ub" (الرُّعُبَ) şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir. Ru'b (الرُّعْبُ), korku demektir. [Arapçada] "رَعَبْتُهُ رُعْبًا وَرُعُبًا، فَهُوَ مَرْعُوبٌ" (Onu korkuttum, o da korktu) denilir. [Ayrıca] "er-ru'b" kelimesinin masdar, "er-ru'ub" kelimesinin ise isim olması da mümkündür. Kelimenin asıl anlamı doldurmaktan gelmektedir. Vadiyi dolduran sele "سَيْلٌ رَاعِبٌ" (vadiyi dolduran sel) denilir. "رَعَبْتُ الْحَوْضَ" ise [havuzu] doldurdum demektir. Buna göre mana: Müşriklerin kalplerini korku ve dehşetle dolduracağız, şeklindedir. es-Sihtiyânî [fiili] yâ harfiyle "se-yülkî" (سَيُلْقِي) şeklinde; diğer kıraat imamları ise azamet nûnu ile ("senülkî" / سَنُلْقِي) okumuşlardır. es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Uhud günü Ebû Süfyân ve müşrikler Mekke'ye yönelerek yola çıktıklarında, yolun bir kısmına vardıklarında pişman oldular ve: "Ne kötü bir iş yaptık! Onları öldürdük, tam geriye kaçıp kurtulanlardan (şerîd) başkası kalmamışken onları terk ettik. Geri dönün ve onların kökünü kazıyın!" dediler. Onlar buna azmettiklerinde Allah kalplerine korku saldı; nihayet niyetlendikleri şeyden vazgeçip geri döndüler. İlkâ (atmak/bırakmak) fiili hakiki anlamıyla cisimler hakkında kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “Levhaları attı” [el-A'râf: 150], { فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ } “İplerini ve değneklerini attılar” [eş-Şuarâ: 44] ve { فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ } “Mûsâ asasını attı” [el-A'râf: 107] buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir: "فَأَلْقَتْ عَصَاهَا وَاسْتَقَرَّ بِهَا النَّوَى" (O asasını attı ve artık gideceği yere ulaşıp yerleşti).

ثُمَّ قَدْ يُسْتَعْمَلُ مَجَازًا كَمَا فِي هَذِهِ الآية، وقوله:" وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي" [طه: ٣٩] وَأُلْقِي عَلَيْكَ مَسْأَلَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ) تَعْلِيلٌ، أَيْ كَانَ سَبَبُ إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ إِشْرَاكَهَمْ، فَمَا لِلْمَصْدَرِ. وَيُقَالُ أَشْرَكَ بِهِ أَيْ عَدَلَ بِهِ غَيْرَهُ لِيَجْعَلَهُ شَرِيكًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً) حُجَّةً وَبَيَانًا، وَعُذْرًا وَبُرْهَانًا، وَمِنْ هَذَا قِيلَ، لِلْوَالِي سُلْطَانٌ، لِأَنَّهُ حُجَّةُ اللَّهِ ﷿ فِي الْأَرْضِ. وَيُقَالُ: إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ السَّلِيطِ وَهُوَ مَا يُضَاءُ بِهِ السِّرَاجُ، وَهُوَ دُهْنُ السِّمْسِمِ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Sonra bu ayette olduğu gibi ve O'nun: { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } “Ve senin üzerine tarafımdan bir sevgi bıraktım” [Tâhâ: 39] kavlinde ve "Sana bir mesele arz ediyorum (atıyorum)" sözünde olduğu gibi mecazen de kullanılabilir. Yüce Allah'ın: { بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ } "Allah'a ortak koşmaları sebebiyle" kavli gerekçelendirmedir (ta'lil); yani kalplerine korku salınmasının sebebi ortak koşmalarıdır, buradaki "mâ" masdariyyedir. "Eşreke bihî" denir ki, başkasını O'na denk tutup ortak kılmak demektir. Yüce Allah'ın: { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } "Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri" kavli; hüccet, beyan, mazeret ve bürhan indirmediği şeyleri demektir. İşte bundan dolayı yöneticiye de "sultan" denilmiştir; çünkü o, yeryüzünde Allah celle ve azze'nin hüccetidir. Kandilin kendisiyle aydınlatıldığı susam yağı demek olan "selît"ten türetildiği de söylenir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

أَمَالَ السَّلِيطَ بِالذُّبَالِ الْمُفَتَّلِ

Bükülmüş fitille yağı akıttı.

فَالسُّلْطَانُ يُسْتَضَاءُ بِهِ فِي إِظْهَارِ الْحَقِّ وَقَمْعِ الْبَاطِلِ. وَقِيلَ السَّلِيطُ الْحَدِيدُ. وَالسَّلَاطَةُ الْحِدَّةُ. وَالسَّلَاطَةُ مِنَ التَّسْلِيطِ وَهُوَ الْقَهْرُ، وَالسُّلْطَانُ مِنْ ذَلِكَ، فَالنُّونُ زَائِدَةٌ. فَأَصْلُ السُّلْطَانِ الْقُوَّةُ، فَإِنَّهُ يُقْهَرُ بِهَا كَمَا يُقْهَرُ بِالسُّلْطَانِ. وَالسَّلِيطَةُ الْمَرْأَةُ الصخابة. وَالسَّلِيطُ الرَّجُلُ الْفَصِيحُ اللِّسَانِ. وَمَعْنَى هَذَا أَنَّهُ لم تثبت عبادة الأوثان في شي مِنَ الْمِلَلِ. وَلَمْ يَدُّلُ عَقْلٌ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ. ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ مَصِيرِهِمْ وَمَرْجِعِهِمْ فَقَالَ: (وَمَأْواهُمُ النَّارُ) ثُمَّ ذَمَّهُ فَقَالَ: (وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ) وَالْمَثْوَى: الْمَكَانُ الَّذِي يُقَامُ فِيهِ، يُقَالُ: ثَوَى يَثْوِي ثَوَاءً. وَالْمَأْوَى: كُلُّ مكان يرجع إليه شي ليلا أو نهارا.

Sultan ile hakkın ortaya çıkarılmasında ve bâtılın yok edilmesinde aydınlık elde edilir. Selît'in demir olduğu da söylenmiştir. Salâtet keskinliktir. Salâtet galebe çalmak manasındaki teslîtten gelir; sultan da bundandır, nûn harfi ise zâiddir. Sultanın aslı kuvvettir; zira sultan ile galebe çalındığı gibi onunla da galebe çalınır. Selîta çok bağıran kadındır. Selît ise dili düzgün ve fasih adamdır. Bunun manası: Putlara ibadet etmenin hiçbir dinde sabit olmadığıdır; hiçbir akıl da bunun caiz olduğuna delalet etmemiştir. Sonra Allah Teâlâ onların varacakları yeri ve akıbetlerini haber vererek: { وَمَأْواهُمُ النَّارُ } "Onların varacağı yer ateştir" buyurdu, sonra da orayı yererek: { وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ } "Zalimlerin durağı ne kötüdür!" buyurdu. Mesvâ: İkamet edilen yerdir; bir yerde ikamet edildiğinde "sevâ yesvî sevâen" denir. Me'vâ ise: Gece veya gündüz herhangi bir şeyin dönüp sığındığı her yerdir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٥٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Âyet 152]

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢)

{ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) } “Andolsun ki, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet O, sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra zaaf gösterdiniz, verilen emir hakkında çekiştiniz ve isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi sınamak için onlardan geri çevirdi. Andolsun ki sizi bağışladı da. Allah müminlere karşı lütuf sahibidir.”

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: لَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ بَعْدَ أُحُدٍ وَقَدْ أُصِيبُوا قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: مِنْ أَيْنَ أَصَابَنَا هَذَا وَقَدْ وَعَدَنَا اللَّهُ النَّصْرَ! فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَتَلُوا صَاحِبَ لِوَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَسَبْعَةَ نَفَرٍ مِنْهُمْ بَعْدَهُ عَلَى اللواء، وكان

Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'dan sonra [Müslümanlar] musibete uğramış bir hâlde Medine'ye döndüğünde, birbirlerine: "Allah bize zafer vadetmişken bu [musibet] başımıza nereden geldi?!" dediler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Bu da şundan dolayı idi: Onlar müşriklerin sancaktarını ve ondan sonra sancağı devralan yedi kişiyi öldürmüşlerdi ve...

الظَّفَرُ ابْتِدَاءً لِلْمُسْلِمِينَ غَيْرَ أَنَّهُمُ اشْتَغَلُوا بِالْغَنِيمَةِ، وَتَرَكَ بَعْضُ الرُّمَاةِ أَيْضًا مَرْكَزَهُمْ طَلَبًا لِلْغَنِيمَةِ فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ الْهَزِيمَةِ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ وَلَقِينَا الْمُشْرِكِينَ أَجْلَسَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُنَاسًا مِنَ الرُّمَاةِ وَأَمَّرَ عليهم عبد الله ابن جُبَيْرٍ وَقَالَ لَهُمْ: (لَا تَبْرَحُوا مِنْ مَكَانِكُمْ [إِنْ رَأَيْتُمُونَا ظَهَرْنَا عَلَيْهِمْ فَلَا تَبْرَحُوا] وَإِنْ رَأَيْتُمُوهُمْ قَدْ ظَهَرُوا عَلَيْنَا فَلَا تُعِينُونَا عَلَيْهِمْ) قَالَ: فَلَمَّا الْتَقَى الْقَوْمُ وَهَزَمَهُمُ الْمُسْلِمُونَ حَتَّى نَظَرْنَا إِلَى النِّسَاءِ يَشْتَدِدْنَ فِي الْجَبَلِ، وَقَدْ رَفَعْنَ عَنْ سُوقِهِنَّ قَدْ بَدَتْ خَلَاخِلُهُنَّ فَجَعَلُوا يَقُولُونَ: الْغَنِيمَةَ الْغَنِيمَةَ. فَقَالَ لَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ: أَمْهِلُوا! أَمَا عَهِدَ إِلَيْكُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَلَّا تَبْرَحُوا، فَانْطَلَقُوا فَلَمَّا أَتَوْهُمْ صَرَفَ اللَّهُ وُجُوهَهُمْ وَقُتِلَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ سَبْعُونَ رَجُلًا. ثُمَّ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَشْرَفَ عَلَيْنَا وَهُوَ فِي نَشَزٍ فَقَالَ: أَفِي الْقَوْمِ مُحَمَّدٌ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تُجِيبُوهُ) حَتَّى قَالَهَا ثَلَاثًا. ثُمَّ قَالَ: أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ؟ ثَلَاثًا، فَقَالَ النَّبِيِّ ﷺ: ثُمَّ قَالَ: (لَا تُجِيبُوهُ) ثُمَّ قَالَ: أَفِي الْقَوْمِ عُمَرُ [بْنُ الْخَطَّابِ]؟ ثَلَاثًا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا تُجِيبُوهُ) ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: أَمَّا هَؤُلَاءِ فَقَدْ قُتِلُوا. فَلَمْ يَمْلِكْ عُمَرُ ﵁ نَفْسَهُ دُونَ أَنْ قَالَ: كَذَبْتَ يَا عَدُوَّ اللَّهِ! قَدْ أَبْقَى اللَّهُ لَكَ مَنْ يُخْزِيكَ بِهِ. فَقَالَ: اعْلُ هُبَلُ، مَرَّتَيْنِ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَجِيبُوهُ) فَقَالُوا: مَا نَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (قُولُوا اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ). قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: لَنَا الْعُزَّى وَلَا عُزَّى لَكُمْ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، (أَجِيبُوهُ). قَالُوا: مَا نَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: قُولُوا (اللَّهُ مَوْلَانَا وَلَا مَوْلَى لَكُمْ). قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ، أَمَا إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ فِي الْقَوْمِ مُثْلَةً لَمْ آمُرْ بِهَا وَلَمْ تَسُؤْنِي. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: رَأَيْتُ عَنْ يَمِينِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَنْ شِمَالِهِ يَوْمَ أُحُدٍ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا ثِيَابٌ بِيضٌ يُقَاتِلَانِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَشَدَّ الْقِتَالِ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْ سَعْدٍ: عَلَيْهِمَا ثِيَابٌ بِيضٌ مَا رَأَيْتُهُمَا قَبْلُ وَلَا بَعْدُ. يَعْنِي جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ. وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: يُقَاتِلَانِ عَنْ رَسُولِ الله

[Zafer] başlangıçta Müslümanlarındı; ancak ganimetle meşgul oldular ve okçulardan bazıları da ganimet arayışıyla mevzilerini terk ettiler. Bozgunun sebebi de bu oldu. Buhârî, Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet etmiştir: Uhud günü olup da müşriklerle karşılaştığımızda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okçulardan bir grubu yerleştirdi ve başlarına Abdullah b. Cübeyr'i komutan tayin ederek onlara şöyle buyurdu: «Bizim onlara üstün geldiğimizi görseniz bile yerinizden ayrılmayın; onların bize üstün geldiklerini görseniz dahi onlara karşı bize yardım etmeyin.» Berâ dedi ki: İki topluluk karşılaşıp Müslümanlar onları hezimete uğratınca, hatta kadınların dağda hızlıca koştuklarını, eteklerini yukarı çekip halhallarının göründüğünü gördük. Bunun üzerine [okçular]: "Ganimet! Ganimet!" demeye başladılar. Abdullah onlara: "Acele etmeyin! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yerinizden ayrılmamanızı size tembih etmemiş miydi?" dedi. Fakat gittiler; onların yanına vardıklarında Allah onların yüzlerini [mağlubiyete] çevirdi ve Müslümanlardan yetmiş kişi öldürüldü. Ardından Ebû Süfyân b. Harb yüksek bir yere çıkıp bize tepeden baktı ve: "Topluluğun içinde Muhammed var mı?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ona cevap vermeyin» buyurdu; bunu üç kez söyledi. Sonra Ebû Süfyân: "Topluluğun içinde Ebû Kuhâfe'nin oğlu var mı?" diye üç kez sordu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem [yine]: «Ona cevap vermeyin» buyurdu. Sonra [Ebû Süfyân]: "Topluluğun içinde Ömer [b. el-Hattâb] var mı?" diye üç kez sordu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem [yine]: «Ona cevap vermeyin» buyurdu. Bunun üzerine Ebû Süfyân adamlarına dönüp: "Bunlara gelince, hepsi öldürülmüş" dedi. Ömer radıyallâhu anh dayanamayıp: "Yalan söyledin ey Allah'ın düşmanı! Allah seni rezil edecek kimseleri senin için geride bıraktı!" dedi. Bunun üzerine [Ebû Süfyân] iki defa: "Yücel ey Hübel!" dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ona cevap verin» buyurdu. "Ne diyelim ey Allah'ın Resûlü?" dediler. «"Allah en yücedir, en uludur" deyin» buyurdu. Ebû Süfyân: "Bizim Uzzâ'mız var, sizin ise Uzzâ'nız yok!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ona cevap verin» buyurdu. "Ne diyelim ey Allah'ın Resûlü?" dediler. «"Allah bizim mevlâmızdır (sahibimiz/yardımcımızdır), sizin ise mevlânız yoktur" deyin» buyurdu. Ebû Süfyân dedi ki: "Bedir gününe karşılık bir gün; savaş sırayladır! Biliniz ki ölüler arasında müsle (kulak, burun kesme gibi uzuv tahribatı) göreceksiniz; bunu ben emretmedim ama beni üzmedi de." Buhârî ve Müslim'de Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağında ve solunda, üzerlerinde beyaz elbiseler bulunan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uğruna en şiddetli şekilde savaşan iki adam gördüm. Sa'd'dan gelen bir rivayette: "Üzerlerinde beyaz elbiseler vardı; onları ne daha önce ne de daha sonra gördüm" demiştir. Yani Cebrail ve Mikail'i [kastediyordu]. Diğer bir rivayette ise: "Resûlullah uğruna...

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَشَدَّ الْقِتَالِ مَا رَأَيْتُهُمَا قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَا بَعْدَهُ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَمْ تُقَاتِلِ الْمَلَائِكَةُ مَعَهُمْ يَوْمَئِذٍ، وَلَا قَبْلَهُ وَلَا بَعْدَهُ إِلَّا يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: إِنَّمَا أَرَادَ مُجَاهِدٌ أَنَّهُمْ لَمْ يُقَاتِلُوا يَوْمَ أُحُدٍ عَنِ الْقَوْمِ حِينَ عَصَوُا الرَّسُولَ وَلَمْ يَصْبِرُوا عَلَى مَا أَمَرَهُمْ بِهِ. وَعَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: وَكَانَ اللَّهُ ﷿ وَعَدَهُمْ عَلَى الصَّبْرِ وَالتَّقْوَى أَنْ يُمِدَّهُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ: وَكَانَ قَدْ فَعَلَ، فَلَمَّا عَصَوْا أَمْرَ الرَّسُولِ وَتَرَكُوا مَصَافَّهُمْ وَتَرَكُوا الرُّمَاةَ عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَيْهِمْ أَلَّا يَبْرَحُوا مِنْ مَنَازِلِهِمْ، وَأَرَادُوا الدُّنْيَا، رُفِعَ عَنْهُمْ مَدَدُ الْمَلَائِكَةِ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ" [آل عمران: ١٥٢] فَصَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَأَرَاهُمُ الْفَتْحَ، فَلَمَّا عَصَوْا أَعْقَبَهُمُ الْبَلَاءَ. وَعَنْ عُمَيْرِ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْكَشَفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَسَعْدٌ يَرْمِي بَيْنَ يَدَيْهِ، وَفَتًى يُنَبِّلُ لَهُ، كُلَّمَا ذَهَبَتْ نَبْلَةٌ أَتَاهُ بِهَا. قَالَ ارْمِ أَبَا إِسْحَاقَ. فَلَمَّا فَرَغُوا نَظَرُوا مَنِ الشَّابُّ؟ فَلَمْ يَرَوْهُ وَلَمْ يَعْرِفُوهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: وَلَمَّا قُتِلَ صَاحِبُ لِوَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَسَقَطَ لِوَاؤُهُمْ، رَفَعَتْهُ عَمْرَةُ بِنْتُ عَلْقَمَةَ الْحَارِثِيَّةُ، وَفِي ذَلِكَ يَقُولُ حَسَّانٌ:

sallallâhu aleyhi ve sellem uğruna en şiddetli şekilde savaşıyorlardı; onları o günden önce de sonra da görmedim." Mücâhid'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Melekler Bedir günü hariç, ne o gün ne de ondan önce ve sonra onlarla birlikte savaşmadı." Beyhakî şöyle dedi: Mücâhid'in kastı, Uhud günü Resul'e isyan ettiklerinde ve kendilerine emrettiği şeye sabretmediklerinde meleklerin bu topluluk adına savaşmadığıdır. Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Allah celle ve azze sabır ve takva üzere olmaları karşılığında onlara nişanlı beş bin melekle yardım edeceğini vadetmişti; ve bunu yapmıştı da. Fakat Resul'ün emrine isyan edip saflarını terk ettiklerinde ve okçular Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yerlerinden ayrılmamaları yönündeki ahdini bırakıp dünyayı arzuladıklarında meleklerin yardımı onlardan kaldırıldı ve Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ } “Andolsun ki, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti” [Âl-i İmrân: 152] ayetini indirdi. Allah vadini yerine getirmiş ve onlara fethi göstermişti; isyan edince de peşinden başlarına belayı verdi. Umeyr b. İshâk'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Uhud günü olduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in etrafından dağıldılar; Sa'd onun önünde ok atıyor, bir genç de ona ok uzatıyordu. Her bir ok gittiğinde ona diğerini getiriyordu. Peygamber: "At ey Ebû İshâk!" buyuruyordu. İş bittiğinde: "Bu genç kimdi?" diye baktılar; onu ne gördüler ne de tanıdılar. Muhammed b. Ka'b dedi ki: Müşriklerin sancaktarı öldürülüp sancakları düşünce, onu Amre binti Alkame el-Hârisiyye kaldırdı; Hassân bu hususta şöyle der:

فَلَوْلَا لِوَاءُ الْحَارِثِيَّةِ أَصْبَحُوا ... يُبَاعُونَ فِي الْأَسْوَاقِ بَيْعَ الْجَلَائِبِ

Hârisli kadının sancağı olmasaydı, / Pazarlarda getirilen esirler gibi satılacaklardı.

وَ (تَحُسُّونَهُمْ) مَعْنَاهُ تَقْتُلُونَهُمْ وَتَسْتَأْصِلُونَهُمْ، قَالَ الشَّاعِرُ:

{ تَحُسُّونَهُمْ } lafzının manası: Onları öldürüyor ve köklerini kazıyordunuz demektir. Şair şöyle demiştir:

حَسَسْنَاهُمُ بِالسَّيْفِ حَسًّا فَأَصْبَحَتْ ... بَقِيَّتُهُمْ قَدْ شُرِّدُوا وَتَبَدَّدُوا

Kılıçla köklerini kazıdık da / Geriye kalanları darmadağın olup kaçıştı.

وَقَالَ جَرِيرٌ:

Cerîr de şöyle demiştir:

تَحُسُّهُمُ السُّيُوفُ كَمَا تَسَامَى ... حَرِيقُ النَّارِ فِي الْأَجَمِ الْحَصِيدِ

Biçilmiş çalılıktaki yangının alevi nasıl yükselirse / Kılıçlar da onları öylece kırıp geçirir.

قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْحَسُّ الِاسْتِئْصَالُ بِالْقَتْلِ، يُقَالُ: جَرَادٌ مَحْسُوسٌ إِذَا قَتَلَهُ الْبَرْدُ. وَالْبَرْدُ مُحَسَّةٌ لِلنَّبْتِ. أَيْ مَحْرَقَةٌ لَهُ ذَاهِبَةٌ بِهِ. وسنة حسوس أي جديه تأكل كل شي، قَالَ رُؤْبَةُ:

Ebû Ubeyde şöyle dedi: el-Hass (الْحَسُّ), öldürmek suretiyle kökünü kazımaktır. Soğuğun öldürdüğü çekirgeler için cerâdün mahsûs (جَرَادٌ مَحْسُوسٌ) denir. Soğuk bitki için muhisse (مُحَسَّةٌ)'dir; yani onu yakıp yok edendir. Senetün hasûs (سنة حسوس) ise her şeyi silip süpüren kuraklık yılı demektir. Ru'be şöyle demiştir:

إِذَا شَكَوْنَا سَنَةً حَسُوسَا ... تَأْكُلُ بعد الأخضر اليبيسا"

Her şeyi silip süpüren kurak bir yıldan şikâyet ettiğimizde, / Yeşilin ardından kuruyu da yiyip bitiren

أصله مِنَ الْحِسِّ الَّذِي هُوَ الْإِدْرَاكُ بِالْحَاسَّةِ. فَمَعْنَى حَسَّهُ أَذْهَبَ حِسَّهُ بِالْقَتْلِ. (بِإِذْنِهِ) بِعِلْمِهِ، أَوْ بِقَضَائِهِ وَأَمْرِهِ. (حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ) أَيْ جَبُنْتُمْ وضعفتم. يقال: فشل يفشل فهو

[Bu kelimenin] kökü, duyu organıyla algılamak anlamına gelen el-hiss (الْحِسّ)'ten gelmektedir. Dolayısıyla hassehû (حَسَّهُ) ifadesinin anlamı; öldürmek suretiyle onun hissini/canlılığını yok etti, demektir. { بِإِذْنِهِ } “O'nun izniyle” [ifadesi], O'nun ilmiyle yahut kaza ve emriyle [demektir]. { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } “Nihayet zaaf gösterdiğiniz... zaman” yani korkaklık edip zayıfladığınızda [demektir]. [Arapçada] feşile yefşelu fehüve... (فَشِلَ يَفْشَلُ فَهُوَ)