Binûn

[Âl-i İmrân Suresi] — 8. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ يَبْكِي حَمْزَةَ ﵁:

Abdullah b. Revâha da Hamza radıyallâhu anh için ağlayarak [şu şiiri] söyledi:

بَكَتْ عَيْنِي وَحُقَّ لَهَا بُكَاهَا ... وَمَا يُغْنِي الْبُكَاءُ وَلَا الْعَوِيلُ

Gözüm ağladı ve ağlamak onun hakkıdır... Ne ağlamak bir fayda verir ne de feryat etmek.

عَلَى أَسَدِ الْإِلَهِ غَدَاةَ قَالُوا ... أَحَمْزَةُ ذَاكُمُ الرَّجُلُ الْقَتِيلُ

Allah'ın arslanı üzerine, sabahleyin şöyle dediklerinde:... “O öldürülen adam Hamza mıdır?”

أُصِيبَ الْمُسْلِمُونَ بِهِ جَمِيعًا ... هُنَاكَ، وَقَدْ أُصِيبَ بِهِ الرَّسُولُ

Bütün Müslümanlar onunla musibete uğradı... Orada, ve Resûl de onunla musibete uğradı.

أَبَا يَعْلَى لَكَ الأركان هدت ... وأنت الماجد البر الوصل

Ey Ebû Ya'lâ! Senin gidişinle rükünler yıkıldı... Sen ki şerefli, iyiliksever ve akrabayı gözetendin.

عَلَيْكَ سَلَامُ رَبِّكِ فِي جِنَانٍ ... مُخَالِطُهَا نَعِيمٌ لَا يَزُولُ

Rabb'inin selamı senin üzerine olsun cennetlerde... İçinde tükenmeyen nimetler bulunan.

أَلَا يَا هَاشِمَ الْأَخْيَارِ صَبْرًا ... فَكُلُّ فِعَالِكُمْ حَسَنٌ جَمِيلُ

Ey Hâşim'in hayırlıları, sabredin!... Zira sizin bütün yaptıklarınız güzel ve hoştur.

رَسُولُ اللَّهِ مُصْطَبِرٌ كَرِيمُ ... بِأَمْرِ اللَّهِ يَنْطِقُ إِذْ يَقُولُ

Allah'ın Resûlü pek sabırlı ve cömerttir... Söylediğinde Allah'ın emriyle konuşur.

أَلَا مَنْ مُبْلِغٌ عَنِّي لُؤَيًّا ... فَبَعْدَ الْيَوْمِ دَائِلَةٌ تَدُولُ

Lüeyy oğullarına benden kim haber ulaştırır?... Bugünden sonra devran dönecektir.

وَقَبْلَ الْيَوْمِ مَا عَرَفُوا وَذَاقُوا ... وَقَائِعَنَا بِهَا يُشْفَى الْغَلِيلُ

Bugünden önce bilip tatmadılar... İçteki harareti dindiren vuruşlarımızı.

نَسِيتُمْ ضَرْبَنَا بِقَلِيبِ بَدْرٍ ... غَدَاةً أَتَاكُمُ الْمَوْتُ الْعَجِيلُ

Bedir kuyusundaki vuruşumuzu unuttunuz mu?... Hani o tez gelen ölümün size ulaştığı sabahı?

غَدَاةَ ثَوَى أَبُو جَهْلٍ صَرِيعًا ... عَلَيْهِ الطَّيْرُ حَائِمَةً تَجُولُ

Ebû Cehil'in yere serilip kaldığı sabahı... Kuşlar üzerinde dönüp dolaşıyordu.

وَعُتْبَةُ وَابْنُهُ خَرَّا جَمِيعًا ... وَشَيْبَةُ عَضَّهُ السَّيْفُ الصَّقِيلُ

Utbe ve oğlu ikisi birden yere yığıldılar... Şeybe'yi de parıldayan cilalı kılıç ısırdı [biçti].

وَمَتْرَكُنَا أُمَيَّةَ مُجْلَعِبًّا ... وَفِي حَيْزُومِهِ لَدْنٌ نَبِيلُ

Ve Ümeyye'yi boylu boyunca uzanmış bıraktığımızı... Göğsünde bükülmez usta işi bir mızrak varken.

وهام بني ربيعة سائلوها ... ففي أسيافها مِنْهَا فُلُولُ

Rabîa oğullarının başlarına bir sorun bakalım... Kılıçlarında bundan dolayı çentikler vardır.

أَلَا يَا هِنْدُ لَا تُبْدِي شَمَاتًا ... بِحَمْزَةَ إِنَّ عِزَّكُمُ ذَلِيلُ

Ey Hind! Hamza'nın başına gelene sevinme!... Çünkü sizin izzetiniz alçalmıştır.

أَلَا يَا هِنْدُ فَابْكِي لَا تَمَلِّي ... فَأَنْتِ الْوَالِهُ الْعَبْرَى الْهَبُولُ

Ey Hind! Ağla, hiç bıkıp usanma!... Çünkü sen aklını yitirmiş, gözü yaşlı, evladını kaybetmiş birisin.

وَرَثَتْهُ أَيْضًا أُخْتُهُ صَفِيَّةُ، وَذَلِكَ مَذْكُورٌ فِي السِّيرَةِ، ﵃ أَجْمَعِينَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ بَيَانُ التَّوَكُّلِ. وَالتَّوَكُّلُ فِي اللُّغَةِ إِظْهَارُ الْعَجْزِ وَالِاعْتِمَادُ عَلَى الْغَيْرِ وَوَاكَلَ فُلَانٌ إِذَا ضَيَّعَ أَمْرَهُ مُتَّكِلًا عَلَى غَيْرِهِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حَقِيقَةِ التَّوَكُّلِ، فَسُئِلَ عَنْهُ سَهْلُ بن عبد الله فقال: قالت فرقة أرض الرِّضَا بِالضَّمَانِ، وَقَطْعُ الطَّمَعِ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ. وَقَالَ قَوْمٌ: التَّوَكُّلُ تَرْكُ الْأَسْبَابِ وَالرُّكُونُ إِلَى مُسَبَّبِ الْأَسْبَابِ، فَإِذَا شَغَلَهُ السَّبَبُ عَنِ الْمُسَبِّبِ زَالَ عَنْهُ اسْمُ التَّوَكُّلِ. قَالَ سَهْلٌ: مَنْ قَالَ إِنَّ التَّوَكُّلَ يَكُونُ بِتَرْكِ السَّبَبِ فَقَدْ طَعَنِ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً" [الأنفال: ٦٩] فَالْغَنِيمَةُ اكْتِسَابٌ. وَقَالَ تَعَالَى:" فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ" [الأنفال: ١٢] فَهَذَا عَمَلٌ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْعَبْدَ الْمُحْتَرِفَ). وَكَانَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُقْرِضُونَ عَلَى السَّرِيَّةِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: وَهَذَا قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ، وَأَنَّ التَّوَكُّلَ عَلَى اللَّهِ هُوَ الثِّقَةُ بِاللَّهِ وَالْإِيقَانُ بِأَنَّ قَضَاءَهُ مَاضٍ، وَاتِّبَاعُ سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ فِي السعي فيما لأبد مِنْهُ مِنَ الْأَسْبَابِ مِنْ مَطْعَمٍ وَمَشْرَبٍ وَتَحَرُّزٍ مِنْ عَدُوٍّ وَإِعْدَادِ الْأَسْلِحَةِ وَاسْتِعْمَالِ مَا تَقْتَضِيهِ سُنَّةُ اللَّهِ تَعَالَى الْمُعْتَادَةُ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ مُحَقِّقُو الصُّوفِيَّةِ، لَكِنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ اسْمَ التَّوَكُّلِ عِنْدَهُمْ مَعَ الطُّمَأْنِينَةِ إِلَى تِلْكَ الْأَسْبَابِ وَالِالْتِفَاتِ إِلَيْهَا بِالْقُلُوبِ، فَإِنَّهَا لَا تَجْلِبُ نَفْعًا وَلَا تَدْفَعُ ضُرًّا، بَلِ السَّبَبُ وَالْمُسَبَّبُ فِعْلُ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْكُلُّ مِنْهُ وَبِمَشِيئَتِهِ، وَمَتَى وَقَعَ مِنَ الْمُتَوَكِّلِ رُكُونٌ إِلَى تِلْكَ الْأَسْبَابِ فَقَدِ انْسَلَخَ عن ذلك الاسم. ثم المتوكلون على

Kız kardeşi Safiyye de onun için mersiye söylemiştir; bu husus Siyer kitaplarında zikredilmektedir, Allah hepsinden razı olsun (radıyallâhu anhum ecmaîn). Yüce Allah'ın: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler” buyruğunda tek bir mesele vardır, o da tevekkülün açıklanmasıdır. Tevekkül sözlükte, acziyetini ortaya koymak ve başkasına güvenip dayanmaktır. Bir kimse işini başkasına havale edip zayi ettiğinde "vâkele fulânun" denir. Âlimler tevekkülün mahiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Sehl b. Abdullah'a tevekkülden sorulunca şöyle demiştir: Bir fırka, "O, kefalete [ilâhî teminata] rıza göstermek ve yaratılmışlardan umudu kesmektir." dedi. Bir topluluk da: "Tevekkül, sebepleri terk etmek ve sebepleri yaratan [Müsebbîbü'l-Esbâb] Allah'a bel bağlamaktır; sebep kişiyi Müsebbib'den alıkoyarsa ondan tevekkül ismi kalkar." dedi. Sehl şöyle demiştir: Kim tevekkülün sebepleri terk etmekle olacağını söylerse, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine dil uzatmış olur. Çünkü Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmaktadır: { فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً } “Artık elde ettiğiniz ganimetlerden helâl ve temiz olarak yiyin” [el-Enfâl: 69]. Ganimet ise bir kazançtır. Yüce Allah yine şöyle buyurmaktadır: { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } “Hemen boyunlarının üstüne vurun ve onların bütün parmak uçlarına vurun” [el-Enfâl: 12]. Bu da bir ameldir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: « إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْعَبْدَ الْمُحْتَرِفَ » «Şüphesiz Allah, meslek sahibi [çalışıp kazanan] kulu sever» buyurmuştur. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı da seriyye üzerine borç verirlerdi. Bir başkası ise şöyle demiştir -ki bu fukahanın çoğunluğunun görüşüdür-: Allah'a tevekkül etmek; Allah'a güvenmek, O'nun takdirinin mutlaka gerçekleşeceğine kesin olarak inanmak ve yeme, içme, düşmandan sakınma, silah hazırlama ve Allah Teâlâ'nın carî sünnetinin (âdetullah) gerektirdiği şeyleri tatbik etme gibi kaçınılmaz olan sebepleri elde etme hususunda Peygamberinin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine uymaktır. Muhakkik mutasavvıfların benimsediği görüş de budur. Ancak onlara göre, bu sebeplere bel bağlayıp kalben onlara meyletmekle birlikte tevekkül ismi hak edilmez; zira bu sebepler ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zararı defedebilir. Bilakis sebep de müsebbeb (sebebin sonucu) de Allah Teâlâ'nın fiilidir, hepsi O'ndandır ve O'nun dilemesiyledir. Tevekkül eden kimseden bu sebeplere dayanma/bel bağlama hâli sâdır olduğu anda o kimse tevekkül isminden sıyrılmış olur. Sonra tevekkül edenler iki

حَالَيْنِ: الْأَوَّلُ- حَالُ الْمُتَمَكِّنِ فِي التَّوَكُّلِ فَلَا يلتفت إلى شي مِنْ تِلْكَ الْأَسْبَابِ بِقَلْبِهِ، وَلَا يَتَعَاطَاهُ إِلَّا بِحُكْمِ الْأَمْرِ. الثَّانِي- حَالُ غَيْرِ الْمُتَمَكِّنِ وَهُوَ الَّذِي يَقَعُ لَهُ الِالْتِفَاتُ إِلَى تِلْكَ الْأَسْبَابِ أَحْيَانًا غَيْرَ أَنَّهُ يَدْفَعُهَا عَنْ نَفْسِهِ بِالطُّرُقِ الْعِلْمِيَّةِ، وَالْبَرَاهِينِ الْقَطْعِيَّةِ، وَالْأَذْوَاقِ الْحَالِيَّةِ، فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ إِلَى أَنْ يُرَقِّيَهُ اللَّهُ بِجُودِهِ إِلَى مقام المتوكلين المتمكنين، ويلحقه بدرجات العارفين.

hâl üzeredirler: Birincisi: Tevekkülde rüsuh sahibi (kökleşmiş) kimsenin halidir; kalbiyle bu sebeplerden hiçbirine iltifat etmez ve onları ancak emrin gereği olarak yerine getirir. İkincisi: Rüsuh sahibi olmayan kimsenin halidir; o, bazen bu sebeplere iltifat eden fakat ilmî yollarla, kesin delillerle ve hâl zevkleriyle bunu nefsinden uzaklaştıran kimsedir. Allah lütfuyla onu tevekkülde rüsuh sahibi olanların makamına yükseltinceye ve onu ariflerin derecelerine ulaştırıncaya kadar bu minval üzere devam eder.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٢٣ الى ١٢٥]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 123-125. Âyetler]

وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥)

{وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥)} “Andolsun, siz zayıf ve çaresiz bir haldeyken Allah Bedir'de size yardım etmişti. O halde Allah'tan korkun ki şükretmiş olasınız. (123) Hani sen müminlere: 'Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun. (124) Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar hemen şu an üzerinize gelseler bile Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir. (125)”

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ) كَانَتْ بَدْرٌ يَوْمَ سَبْعَةَ عَشَرَ مِنْ رَمَضَانَ، يَوْمَ جُمُعَةٍ لِثَمَانِيَةَ عَشَرَ شَهْرًا مِنَ الْهِجْرَةِ، وَبَدْرٌ مَاءٌ هُنَالِكَ وَبِهِ سُمِّيَ الْمَوْضِعُ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَ ذَلِكَ الْمَاءُ لِرَجُلٍ مِنْ جُهَيْنَةَ يُسَمَّى بَدْرًا، وَبِهِ سُمِّيَ الْمَوْضِعُ. وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ. وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ وَغَيْرُهُ: بَدْرٌ اسْمٌ لِمَوْضِعٍ غَيْرِ مَنْقُولٍ. وَسَيَأْتِي فِي قِصَّةِ بَدْرٍ فِي" الْأَنْفَالِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَ" أَذِلَّةٌ" مَعْنَاهَا قَلِيلُونَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ أَوْ أربعة عشر رجلا. وكان عدوهم ما بين التسعمائة إلى الالف. و" أَذِلَّةٌ" جَمْعُ ذَلِيلٍ. وَاسْمُ الذُّلِّ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مُسْتَعَارٌ، وَلَمْ يَكُونُوا فِي أَنْفُسِهِمْ إِلَّا أَعِزَّةً، وَلَكِنَّ نِسْبَتَهُمْ إِلَى عَدُوِّهِمْ وَإِلَى جَمِيعِ الْكُفَّارِ فِي أَقْطَارِ الْأَرْضِ تَقْتَضِي عِنْدَ التَّأَمُّلِ ذِلَّتَهُمْ وَأَنَّهُمْ يُغْلَبُونَ. وَالنَّصْرُ الْعَوْنُ، فَنَصَرَهُمُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقَتَلَ فِيهِ صَنَادِيدَ الْمُشْرِكِينَ، وَعَلَى ذَلِكَ الْيَوْمِ ابْتُنِيَ الْإِسْلَامُ، وَكَانَ أَوَّلَ قِتَالٍ قَاتَلَهُ النَّبِيِّ ﷺ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ: غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَبْعَ عَشْرَةَ غَزْوَةً، قَاتَلَ فِي ثَمَانٍ مِنْهُنَّ. وَفِيهِ عَنِ ابْنِ إسحاق قال: لقيت

Burada altı mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ} “Andolsun ki Allah size Bedir'de yardım etmişti” buyruğudur. Bedir [Gazvesi], hicretin on sekizinci ayında, Ramazan'ın on yedinci Cuma günü gerçekleşmiştir. Bedir, oradaki bir suyun adıdır ve bu mevki adını ondan almıştır. Şa'bî ise: “Bu su, Cüheyne kabilesinden Bedir adında bir adama aitti ve mevki adını ondan almıştır” demiştir. Birinci görüş daha yaygındır. Vâkıdî ve başkaları ise şöyle demiştir: Bedir, başka bir kelimeden nakledilmemiş (mürtecel) bir yer adıdır. Allah Teâlâ dilerse Bedir kıssası [ileride] el-Enfâl [Sûresi'nde] gelecektir. [Âyetteki] “ezilleh” (أَذِلَّةٌ) kelimesi, sayıca az kimseler demektir. Zira onlar üç yüz on üç ya da üç yüz on dört kişiydiler. Düşmanları ise dokuz yüz ile bin kişi arasındaydı. “Ezilleh” kelimesi zelîl (ذَلِيل) kelimesinin çoğuludur. Bu makamda zillet ismi eğreti (istiare yoluyla) kullanılmıştır; yoksa onlar kendi içlerinde izzetli kimselerdi. Fakat düşmanlarına ve yeryüzünün dört bir yanındaki bütün kâfirlere oranla düşünüldüğünde, onların zilletleri (zayıf görülmeleri) ve yenilgiye uğrayacakları zannediliyordu. Nasr (النَّصْر) ise yardım demektir. Allah Bedir günü onlara yardım etti, müşriklerin elebaşlarını orada öldürdü. İslâm bu günün üzerine bina edildi ve bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat savaştığı ilk savaştı. Sahîh-i Müslim'de Büreyde'den şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on yedi gazveye çıktı, bunlardan sekizinde bizzat savaştı.» Yine Sahîh-i Müslim'de İbn İshâk'tan şöyle rivayet edilmiştir: Şöyle dedi: Karşılaştım...

زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ فَقُلْتُ لَهُ: كَمْ غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ قال تسع عشرة غزوة. فقلت: فكم غزوه أَنْتَ مَعَهُ؟ فَقَالَ: سَبْعَ عَشْرَةَ غَزْوَةً. قَالَ فَقُلْتُ: فَمَا أَوَّلُ غَزْوَةٍ غَزَاهَا؟ قَالَ: ذَاتُ الْعَسِيرِ أَوِ الْعَشِيرِ. وَهَذَا كُلُّهُ مُخَالِفٌ لِمَا عَلَيْهِ أَهْلُ التَّوَارِيخِ وَالسِّيَرِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ فِي كِتَابِ الطَّبَقَاتِ لَهُ: إِنَّ غَزَوَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَبْعَ وَعِشْرُونَ غَزْوَةً، وَسَرَايَاهُ سِتٌّ وَخَمْسُونَ، وَفِي رِوَايَةٍ سِتٌّ وَأَرْبَعُونَ، وَالَّتِي قَاتَلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَدْرٌ وَأُحُدٌ وَالْمُرَيْسِيعُ والخندق وخيبر وقريظة والفتح وَالطَّائِفُ. قَالَ ابْنُ سَعْدٍ: هَذَا الَّذِي اجْتَمَعَ لَنَا عَلَيْهِ. وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ قَاتَلَ فِي بَنِي النَّضِيرِ وَفِي وَادِي الْقُرَى مُنْصَرَفِهِ مِنْ خَيْبَرَ وَفِي الْغَابَةِ. وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَنَقُولُ: زَيْدٌ وَبُرَيْدَةُ إِنَّمَا أَخْبَرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمَا فِي عِلْمِهِ أَوْ شَاهَدَهُ. وَقَوْلُ زَيْدٍ:" إِنَّ أَوَّلَ غَزَاةٍ غَزَاهَا ذَاتُ الْعَسِيرَةِ" مُخَالِفٌ أَيْضًا لِمَا قَالَ أَهْلُ التَّوَارِيخِ وَالسِّيَرِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ: كَانَ قَبْلَ غَزْوَةِ الْعَشِيرَةِ ثَلَاثُ غَزَوَاتٍ، يَعْنِي غَزَاهَا بِنَفْسِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي كِتَابِ الدُّرَرِ فِي الْمَغَازِي وَالسِّيَرِ. أَوَّلُ غَزَاةٍ غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غَزْوَةُ وَدَّانَ غَزَاهَا بِنَفْسِهِ فِي صَفَرٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ وَصَلَ إِلَى الْمَدِينَةِ لِاثْنَتَيْ عَشْرَةَ لَيْلَةً خَلَتْ مِنْ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ، أَقَامَ بِهَا بَقِيَّةَ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ، وَبَاقِي الْعَامِ كُلِّهِ. إِلَى صَفَرٍ مِنْ سَنَةِ اثْنَتَيْنِ من الهجرة: ثم حرج فِي صَفَرٍ الْمَذْكُورِ وَاسْتَعْمَلَ عَلَى الْمَدِينَةِ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ حَتَّى بَلَغَ وَدَّانَ فَوَادَعَ بَنِي ضَمْرَةَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَلَمْ يَلْقَ حَرْبًا، وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِغَزْوَةِ الْأَبْوَاءِ. ثُمَّ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ إِلَى [شَهْرِ] رَبِيعٍ الْآخَرِ مِنَ السَّنَةِ الْمَذْكُورَةِ، ثُمَّ خَرَجَ فِيهَا وَاسْتَعْمَلَ عَلَى الْمَدِينَةِ السَّائِبَ بْنَ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ حَتَّى بَلَغَ بَوَاطَ مِنْ نَاحِيَةِ رَضْوَى، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى المدينة

[... Zeyd b. Erkam'a sordum]: Ona: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kaç gazve yaptı?» dedim. «On dokuz gazve» dedi. «Peki sen onunla birlikte kaç gazvede bulundun?» dedim. «On yedi gazve» dedi. «Peki bizzat katıldığı ilk gazve hangisiydi?» dedim. «Zâtü'l-Useyr veya el-Uşeyr» dedi. Bütün bunlar tarih ve siyer ehlinin kabul ettiğine muhaliftir. Muhammed b. Sa'd, Tabakât adlı kitabında şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gazveleri yirmi yedi, seriyyeleri elli altıdır; bir rivayette kırk altıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat savaştığı [gazveler] ise Bedir, Uhud, el-Müreysî', Hendek, Hayber, Kurayza, Fetih ve Tâif'tir. İbn Sa'd: «Hakkında [bilgilerin] bize ulaşıp toplandığı [gazveler] bunlardır» demiştir. Bazı rivayetlerde ise Benî Nadîr'de, Hayber dönüşünde Vâdi'l-Kurâ'da ve el-Gābe'de de savaştığı yer almaktadır. Bu durum sabit olunca şöyle deriz: Zeyd ve Büreyde'nin her biri ancak kendi bildiğini veya bizzat şahit olduğunu haber vermiştir. Zeyd'in: «Onun bizzat çıktığı ilk gazve Zâtü'l-Useyre'dir» sözü de tarih ve siyer ehlinin söylediğine muhaliftir. Muhammed b. Sa'd şöyle demiştir: el-Uşeyre gazvesinden önce -yani bizzat kendisinin çıktığı- üç gazve vardı. İbn Abdilber de ed-Dürer fi'l-Meğâzî ve's-Siyer adlı kitabında şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat çıktığı ilk gazve Veddân gazvesidir. Bu gazveye bizzat kendisi Safer ayında çıkmıştır. Çünkü Medine'ye Rebîülevvel'den on iki gece geçmişken varmış; Rebîülevvel'in kalanında ve yılın geri kalanının tamamında, hicretin ikinci yılının Safer ayına kadar orada ikamet etmiştir. Sonra söz konusu Safer ayında çıkmış ve Medine'de yerine Sa'd b. Ubâde'yi vekil bırakmıştır. Nihayet Veddân'a ulaşmış ve Benî Damre ile barış antlaşması yapmış, ardından hiçbir savaşla karşılaşmadan Medine'ye dönmüştür. Bu [gazve], el-Ebvâ gazvesi olarak adlandırılan gazvedir. Sonra söz konusu yılın Rebîülâhir [ayına] kadar Medine'de ikamet etmiş, ardından bu ayda çıkmış ve Medine'de yerine es-Sâib b. Osmân b. Maz'ûn'u vekil bırakmıştır. Nihayet Buvât'a -ki Radvâ tarafındadır- kadar ulaşmış, sonra Medine'ye geri dönmüştür.

وَلَمْ يَلْقَ حَرْبًا، ثُمَّ أَقَامَ بِهَا بَقِيَّةَ رَبِيعٍ الْآخَرِ وَبَعْضَ جُمَادَى الْأُولَى، ثُمَّ خَرَجَ غَازِيًا وَاسْتَخْلَفَ عَلَى الْمَدِينَةِ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الْأَسَدِ، وَأَخَذَ عَلَى طَرِيقِ مِلْكٍ إِلَى الْعُسَيْرَةِ. قُلْتُ: ذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ قَالَ: كُنْتُ أَنَا وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ رَفِيقَيْنِ فِي غَزْوَةِ الْعُشَيْرَةِ مِنْ بَطْنِ يَنْبُعَ فَلَمَّا نَزَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَقَامَ بِهَا شَهْرًا فَصَالَحَ بِهَا بَنِي مُدْلِجٍ وَحُلَفَاءَهُمْ مِنْ بَنِي ضَمْرَةَ فَوَادَعَهُمْ، فَقَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: هَلْ لَكَ أَبَا الْيَقْظَانِ أَنْ تَأْتِيَ هَؤُلَاءِ؟ نَفَرٌ مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ يَعْمَلُونَ فِي عَيْنٍ لَهُمْ نَنْظُرَ كَيْفَ يَعْمَلُونَ. فَأَتَيْنَاهُمْ فَنَظَرْنَا إِلَيْهِمْ سَاعَةً ثُمَّ غَشِيَنَا النَّوْمُ فَعَمَدْنَا إِلَى صَوْرٍ مِنَ النَّخْلِ فِي دَقْعَاءَ مِنَ الْأَرْضِ فَنِمْنَا فيه، فو الله مَا أَهَبَّنَا إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَدَمِهِ، فَجَلَسْنَا وَقَدْ تَتَرَّبْنَا مِنْ تِلْكَ الدَّقْعَاءِ فَيَوْمَئِذٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِعَلِيٍّ: (مَا بَالُكَ يَا أَبَا تُرَابٍ)، فَأَخْبَرْنَاهُ بِمَا كَانَ مِنْ أَمْرِنَا فَقَالَ: (أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْقَى النَّاسِ رَجُلَيْنِ) قُلْنَا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: (أُحَيْمِرُ ثَمُودَ الَّذِي عَقَرَ النَّاقَةَ وَالَّذِي يَضْرِبُكَ يَا عَلِيُّ عَلَى هَذِهِ- وَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ- حَتَّى يَبَلَّ مِنْهَا هَذِهِ) وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى لِحْيَتِهِ. فَقَالَ أَبُو عُمَرَ: فَأَقَامَ بِهَا بَقِيَّةَ جُمَادَى الْأُولَى وَلَيَالِيَ مِنْ جُمَادَى الْآخِرَةِ، وَوَادَعَ فِيهَا بَنِي مُدْلِجٍ ثُمَّ رَجَعَ وَلَمْ يَلْقَ حَرْبًا. ثُمَّ كَانَتْ بَعْدَ ذَلِكَ غَزْوَةُ بَدْرٍ الْأُولَى بِأَيَّامٍ قَلَائِلَ، هَذَا الَّذِي لَا يَشُكُّ فِيهِ أَهْلُ التَّوَارِيخِ وَالسِّيَرِ، فَزَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ إِنَّمَا أَخْبَرَ عَمَّا عِنْدَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيُقَالُ: ذَاتٌ الْعُسَيْرِ بِالسِّينِ وَالشِّينِ، وَيُزَادُ عَلَيْهَا هَاءٌ فَيُقَالُ: الْعُشَيْرَةُ. ثُمَّ غَزْوَةُ بَدْرٍ الْكُبْرَى وَهِيَ أَعْظَمُ الْمَشَاهِدِ فَضْلًا لِمَنْ شَهِدَهَا، وَفِيهَا أَمَدَّ اللَّهُ بِمَلَائِكَتِهِ نَبِيَّهُ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِ جَمَاعَةِ الْعُلَمَاءِ، وَعَلَيْهِ يَدُلُّ ظَاهِرُ الْآيَةِ، لَا فِي يَوْمِ أُحُدٍ. وَمَنْ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ كَانَ يَوْمَ أُحُدٍ جَعَلَ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ" إِلَى قَوْلِهِ:" تَشْكُرُونَ"؟؟ اعْتِرَاضًا بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ. هَذَا قول عامر الشعبي، وخالفه الناس. تظاهرت الرِّوَايَاتُ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ حَضَرَتْ يَوْمَ بَدْرٍ وَقَاتَلَتْ، ومن ذلك قول أبي أسيد مالك بن ربيعة وكان شهيد

[ve herhangi bir] savaşa rastlamadı (çarpışma olmadı). Sonra orada Rebîülâhir'in geri kalanını ve Cemâziyelûlâ'nın bir kısmını geçirdi. Ardından gazaya çıkarak Medine'ye Ebû Seleme b. Abdilesed'i vekil bıraktı ve Milk yolunu tutarak el-Useyre'ye gitti. Derim ki: İbn İshâk, Ammâr b. Yâsir'in şöyle dediğini nakletmiştir: Ben ve Ali b. Ebî Tâlib, Yenbu' vadisindeki el-Uşeyre Gazvesi'nde yoldaştık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oraya konakladığında bir ay kaldı ve orada Müdlicoğulları ile onların müttefikleri olan Damreoğulları ile sulh yapıp barış antlaşması akdetti. Ali b. Ebî Tâlib bana: “Ey Ebe'l-Yekzân! Şu kendilerine ait bir su kaynağında çalışan Müdlicoğullarından bir grubun yanına gidip nasıl çalıştıklarına baksak olmaz mı?” dedi. Yanlarına varıp bir süre onları seyrettik, sonra bizi uyku bastı; tozlu topraklı bir arazideki küçük bir hurmalığa çekilip orada uyuduk. Vallahi bizi ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağıyla [dokunarak] uyandırdı. O toz topraktan üstümüz başımız tozlanmış vaziyette doğrulup oturduk. O gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: «مَا بَالُكَ يَا أَبَا تُرَابٍ» «Ne bu hâlin ey Ebû Türâb (toprağa bürünmüş kişi)?» buyurdu. Biz de başımızdan geçeni kendisine anlattık. Bunun üzerine: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْقَى النَّاسِ رَجُلَيْنِ» «İnsanların en bedbaht iki kişisini size haber vereyim mi?» buyurdu. “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dedik. Şöyle buyurdu: «أُحَيْمِرُ ثَمُودَ الَّذِي عَقَرَ النَّاقَةَ وَالَّذِي يَضْرِبُكَ يَا عَلِيُّ عَلَى هَذِهِ- وَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ- حَتَّى يَبَلَّ مِنْهَا هَذِهِ» «Biri [Semûd kavminin o kızıl adamı] o deveyi kesen Semûd'un kızılı, diğeri de -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini onun başına koydu- şurasını ıslatıncaya kadar -elini sakalına koydu- sana burandan vuracak olan kimsedir ey Ali!» Ebû Ömer dedi ki: [Resûlullah] orada Cemâziyelûlâ'nın geri kalanını ve Cemâziyelâhire'den birkaç gece ikamet etti, orada Müdlicoğulları ile barış yaptı; sonra geri döndü ve herhangi bir savaşa rastlamadı. Bundan birkaç gün sonra ise Birinci Bedir Gazvesi vuku buldu. Tarih ve siyer ehlinin hakkında şüphe etmediği husus budur; dolayısıyla Zeyd b. Erkam ancak kendi bildiğini haber vermiştir. Doğrusunu Allah bilir. [Bu yer için] Sîn (س) ve Şîn (ش) harfleriyle Zâtü'l-Useyr veya Zâtü'l-Uşeyr denilir, sonuna 'hâ' (ة) harfi eklenerek el-Uşeyre de denir. Ardından Bedir-i Kübrâ (Büyük Bedir) Gazvesi gelmektedir ki bu, katılan kimseler açısından faziletçe gazvelerin en büyüğüdür. İlim ehli çoğunluğunun kavline göre ve ayetin zahirinin de delalet ettiği üzere Allah melekleriyle Peygamber'ine ve müminlere Uhud günü değil, Bedir'de yardım etmiştir. Bunun Uhud günü olduğunu söyleyen kimse ise Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ} “Andolsun Allah Bedir'de size yardım etmişti” buyruğundan {تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz” ifadesine kadar olan kısmı iki söz arasında bir itiraziyye (ara cümle) saymıştır. Bu görüş Âmir eş-Şa'bî'ye aittir; diğer âlimler ise ona muhalefet etmiştir. Rivayetler meleklerin Bedir günü hazır bulunup savaştığı hususunda birbirini teyit etmektedir. Bedir ehlinden...

بَدْرٍ: لَوْ كُنْتُ مَعَكُمُ الْآنَ بِبَدْرٍ وَمَعِي بَصَرِي لَأَرَيْتُكُمُ الشِّعْبَ الَّذِي خَرَجَتْ مِنْهُ الْمَلَائِكَةُ، لَا أَشُكُّ وَلَا أَمْتَرِي. رَوَاهُ عُقَيْلٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي حَازِمٍ سَلَمَةَ بْنِ دِينَارٍ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: لَا يُعْرَفُ لِلزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي حَازِمٍ غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ الْوَاحِدِ، وَأَبُو أُسَيْدٍ يُقَالُ إِنَّهُ آخِرُ مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ، ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي الِاسْتِيعَابِ وَغَيْرِهِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عمر ابن الْخَطَّابِ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَهُمْ أَلْفٌ، وَأَصْحَابُهُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَتِسْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا، فَاسْتَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ الْقِبْلَةَ ثُمَّ مَدَّ يَدَيْهِ فَجَعَلَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ: (اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ آتِ مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ إِنْ تَهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ من الْإِسْلَامِ لَا تُعْبَدُ فِي الْأَرْضِ) فَمَا زَالَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ مَادًّا يَدَيْهِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ عَنْ مَنْكِبَيْهِ، فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ فَأَلْقَاهُ عَلَى مَنْكِبَيْهِ، ثُمَّ الْتَزَمَهُ مِنْ وَرَائِهِ وَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، كَفَاكَ مُنَاشَدَتُكَ رَبَّكَ، فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ" [الأنفال: ٩] فَأَمَدَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَلَائِكَةِ. قَالَ أَبُو زُمَيْلٍ: فَحَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: بَيْنَمَا رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ يَشْتَدُّ فِي أَثَرِ رَجُلٍ مِنَ المشركين أمامه إذ يسمع ضَرْبَةً بِالسَّوْطِ فَوْقَهُ وَصَوْتَ الْفَارِسِ يَقُولُ: أَقْدِمْ حَيْزُومُ، فَنَظَرَ إِلَى الْمُشْرِكِ أَمَامَهُ فَخَرَّ مُسْتَلْقِيًا، فَنَظَرَ إِلَيْهِ فَإِذَا هُوَ قَدْ خُطِمَ أَنْفُهُ وَشُقَّ وَجْهُهُ [كَضَرْبَةِ السَّوْطِ] فَاخْضَرَّ ذَلِكَ أَجْمَعُ. فَجَاءَ الْأَنْصَارِيُّ فَحَدَّثَ بِذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (صَدَقْتَ ذَلِكَ مِنْ مَدَدِ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ) فَقَتَلُوا يَوْمَئِذٍ سَبْعِينَ وَأَسَرُوا سَبْعِينَ. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي تَمَامُهُ فِي آخِرِ" الْأَنْفَالِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَتَظَاهَرَتِ السُّنَّةُ وَالْقُرْآنُ عَلَى مَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَعَنْ خَارِجَةَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِجِبْرِيلَ: (مَنِ الْقَائِلُ يَوْمَ بَدْرٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَقْدِمْ حَيْزُومُ)؟ فَقَالَ جِبْرِيلُ: (يَا مُحَمَّدُ مَا كُلُّ أَهْلِ السَّمَاءِ أَعْرِفُ). وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: بَيْنَا أَنَا أَمْتَحُ مِنْ قَلِيبِ بَدْرٍ جَاءَتْ رِيحٌ شَدِيدَةٌ لَمْ أَرَ مِثْلَهَا قَطُّ، ثُمَّ ذَهَبَتْ، ثُمَّ جَاءَتْ رِيحٌ شَدِيدَةٌ لَمْ أَرَ مِثْلَهَا قط إلا التي كانت

[Ebû Useyd el-Ensârî] Bedir [hakkında şöyle demiştir]: “Şu anda sizinle Bedir'de olsaydım ve gözlerim görüyor olsaydı, şüphe ve tereddüt etmeksizin meleklerin çıktığı dağ geçidini size gösterirdim.” Bunu Ukayl, ez-Zührî'den, o da Ebû Hâzim Seleme b. Dînâr'dan rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: ez-Zührî'nin Ebû Hâzim'den bu tek hadis dışında başka bir rivayeti bilinmemektedir. Ebû Useyd'in, Bedir ehlinden en son vefat eden kişi olduğu söylenir; Ebû Ömer bunu el-İstîâb'da ve diğer [eserlerinde] zikretmiştir. Sahîh-i Müslim'de Ömer b. el-Hattâb'ın hadisinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bedir günü olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklere baktı; onlar bin kişiydi, ashabı ise üç yüz on dokuz kişiydi. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kıbleye yöneldi, sonra ellerini uzatarak Rabbine şöyle yalvarmaya başladı: «Allah'ım! Bana vadettiğin şeyi gerçekleştir! Allah'ım! Vadettiğini bana ver! Allah'ım! Şayet İslâm ehlinden olan bu topluluk helak olursa, yeryüzünde Sana ibadet edilmez!» Kıbleye yönelmiş ve ellerini uzatmış vaziyette Rabbine yalvarmaya devam etti, öyle ki ridası omuzlarından düştü. Bunun üzerine Ebû Bekir gelip ridasını aldı, omuzlarına koydu, sonra arkasından ona sarılarak: “Ey Allah'ın Peygamberi! Rabbine bu yalvarışın sana yeter; zira O, sana vadettiğini muhakkak gerçekleştirecektir” dedi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ } “Hani Rabbinizden yardım diliyordunuz da O da: 'Ben peş peşe gelen bin melekle size yardım edeceğim' diyerek duanıza icabet etmişti” [el-Enfâl 8/9] ayetini indirdi ve Allah Teâlâ ona meleklerle yardım etti. Ebû Zümeyl dedi ki: İbn Abbâs bana şöyle anlattı: Müslümanlardan bir adam o gün önündeki müşriklerden birinin peşinden hızla koşarken, birdenbire yukarısından bir kırbaç şakırtısı ve bir süvarinin: «İlerle Hayzûm!» dediğini işitti. Önündeki müşrike baktığında, onun sırtüstü yere serildiğini gördü. Ona baktı; burnunun ezilip yarıldığını, yüzünün [kırbaç darbesi gibi] parçalandığını ve tamamen yemyeşil [morarmış] olduğunu gördü. Ensârî gelip bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Doğru söyledin, bu üçüncü kat semanın yardımındandı» buyurdu. O gün yetmiş kişiyi öldürdüler, yetmiş kişiyi de esir aldılar... Ve hadisi zikretti. Bu rivayetin tamamı Allah Teâlâ izin verirse el-Enfâl suresinin sonunda gelecektir. Böylece sünnet ve Kur'ân cumhurun görüşünü teyit etmiş oldu, Allah'a hamdolsun. Hârice b. İbrâhîm'den, onun da babasından rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: «Bedir günü meleklerden 'İlerle Hayzûm' diyen kimdi?» diye sordu. Cibrîl de: «Ey Muhammed! Ben sema ehlinin tamamını tanımam» dedi. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, insanlara hutbe irad edip şöyle demiştir: “Ben Bedir kuyusundan su çekerken öyle şiddetli bir rüzgâr çıktı ki böylesini asla görmemiştim. Sonra geçti. Ardından, bir önceki hariç benzerini hiç görmediğim şiddetli bir rüzgâr daha geldi...”

قَبْلَهَا. قَالَ: وَأَظُنُّهُ ذَكَرَ: ثُمَّ جَاءَتْ رِيحٌ شَدِيدَةٌ، فَكَانَتِ الرِّيحُ الْأُولَى جِبْرِيلَ نَزَلَ فِي أَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَتِ الرِّيحُ الثَّانِيَةُ مِيكَائِيلَ نَزَلَ فِي أَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَنْ يَمِينِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ يَمِينِهِ، وَكَانَتِ الرِّيحُ الثَّالِثَةُ إِسْرَافِيلَ نَزَلَ فِي أَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَنْ مَيْسَرَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَا فِي الْمَيْسَرَةِ. وَعَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ﵁ قَالَ: لَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ بَدْرٍ وَأَنَّ أَحَدَنَا يُشِيرُ بِسَيْفِهِ إِلَى رَأْسِ الْمُشْرِكِ فَيَقَعُ رَأْسُهُ عَنْ جَسَدِهِ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ. وَعَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ النَّاسُ يَوْمَ بَدْرٍ يَعْرِفُونَ قَتْلَى الْمَلَائِكَةِ مِمَّنْ قَتَلُوهُمْ بِضَرْبٍ فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَعَلَى الْبَنَانِ مِثْلَ سِمَةِ النَّارِ قَدْ أُحْرِقَ بِهِ، ذَكَرَ جَمِيعَهُ الْبَيْهَقِيُّ ﵀. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ كَانُوا يُقَاتِلُونَ وَكَانَتْ عَلَامَةُ ضَرْبِهِمْ فِي الْكُفَّارِ ظَاهِرَةً، لِأَنَّ كُلَّ مَوْضِعٍ أَصَابَتْ ضَرْبَتُهُمُ اشْتَعَلَتِ النَّارُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، حَتَّى إِنَّ أبا جهل قال لابن مسعود: أنت قتلني؟! إِنَّمَا قَتَلَنِي الَّذِي لَمْ يَصِلْ سِنَانِي إِلَى سُنْبُكِ فَرَسِهِ وَإِنِ اجْتَهَدْتَ. وَإِنَّمَا كَانَتِ الْفَائِدَةُ فِي كَثْرَةِ الْمَلَائِكَةِ لَتَسْكِينِ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ أُولَئِكَ الْمَلَائِكَةَ مُجَاهِدِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَكُلُّ عَسْكَرٍ صَبَرَ وَاحْتَسَبَ تَأْتِيهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَيُقَاتِلُونَ مَعَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: لَمْ تُقَاتِلِ الْمَلَائِكَةُ إِلَّا يَوْمَ بَدْرٍ، وَفِيمَا سِوَى ذَلِكَ يَشْهَدُونَ وَلَا يُقَاتِلُونَ إِنَّمَا يَكُونُونَ عَدَدًا أَوْ مَدَدًا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا كَانَتِ الْفَائِدَةُ فِي كَثْرَةِ الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَدْعُونَ وَيُسَبِّحُونَ، وَيُكَثِّرُونَ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ يَوْمَئِذٍ، فَعَلَى هَذَا لَمْ تُقَاتِلِ الْمَلَائِكَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَإِنَّمَا حَضَرُوا لِلدُّعَاءِ بِالتَّثْبِيتِ، وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ. قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ هَذَا يَوْمَ بَدْرٍ، أَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِأَلْفٍ ثُمَّ صَارُوا ثَلَاثَةَ آلَافٍ، ثُمَّ صَارُوا خَمْسَةَ آلَافٍ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ" وَقَوْلُهُ:" أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ" [آل عمران: ١٢٤] وَقَوْلُهُ:" بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ" [آل عمران: ١٢٥] فَصَبَرَ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ بَدْرٍ وَاتَّقَوُا اللَّهَ فَأَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى مَا وَعَدَهُمْ، فَهَذَا كُلُّهُ يَوْمَ بَدْرٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: فَهَؤُلَاءِ الْخَمْسَةُ آلَافٍ رِدْءٌ لِلْمُؤْمِنِينَ إِلَى يَوْمِ القيامة. قال الشعبي: بلغ النبي

...ondan önce. [Râvî] dedi ki: Sanırım şöyle de zikretti: Sonra şiddetli bir rüzgâr geldi; birinci rüzgâr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber bin melek içinde inen Cibrîl idi. İkinci rüzgâr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağ tarafında bin melek içinde inen Mîkâîl idi; Ebû Bekir de onun sağındaydı. Üçüncü rüzgâr ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sol tarafında bin melek içinde inen İsrâfîl idi; ben de sol taraftaydım. Sehl b. Huneyf radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Bedir günü öyle bir durumdaydık ki, birimiz kılıcıyla müşrikin başına işaret eder etmez, kılıç daha ona ulaşmadan başı gövdesinden ayrılıp düşüyordu." er-Rebî' b. Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Bedir günü insanlar, meleklerin öldürdükleri kimseleri kendi öldürdüklerinden; boyunların üstüne ve parmak uçlarına ateşle dağlanmış gibi vurulan ve yakılan izlerden tanırlardı." Bunların tamamını el-Beyhakî rahimehullâh zikretmiştir. Bazıları da şöyle demiştir: "Melekler bizzat savaşıyorlardı ve kâfirlerde onların vuruş izleri bariz bir şekilde görülüyordu. Zira onların vuruşunun isabet ettiği her yerde ateş tutuşuyordu. Hatta Ebû Cehil, İbn Mes'ûd'a: 'Beni sen mi öldürdün?! Ne kadar çabalasan da mızrağımın temreni atının tırnağına dahi ulaşamadığı zat beni öldürdü' demiştir." Meleklerin çok olmasındaki hikmet, müminlerin kalplerinin yatışması ve Allah Teâlâ'nın o melekleri kıyamet gününe kadar mücahit kılmış olması içindi. Zira sabreden ve sevabını Allah'tan bekleyen her orduya melekler gelir ve onlarla birlikte savaşırlar. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demiştir: "Melekler Bedir günü dışında hiçbir zaman savaşmadılar. Bunun dışındaki [savaşlarda] hazır bulunurlar fakat savaşmazlar; sadece sayıca çokluk veya manevi destek olurlar." Bazıları da şöyle demiştir: "Meleklerin çokluğundaki fayda, onların dua edip tesbih çekmeleri ve o gün savaşanların sayısını çoğaltmalarıydı. Buna göre melekler Bedir günü savaşmamışlardır; sadece [müminlerin] sebat etmesi için duada bulunmak üzere hazır bulunmuşlardır." Ancak birinci görüş daha yaygındır. Katâde şöyle demiştir: "Bu durum Bedir günü gerçekleşmiştir. Allah onlara önce bin melekle yardım etti, sonra bunlar üç bine ulaştı, sonra da beş bin oldu. İşte Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ } “Hani Rabbinizden yardım istiyordunuz da O, 'Ben size birbiri ardınca bin melek ile yardım edeceğim' diyerek duanızı kabul etmişti” buyruğu ile { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ } “Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?” [Âl-i İmrân: 124] ve { بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ } “Evet, eğer sabreder ve [Allah'a karşı gelmekten] sakınırsanız, onlar da hemen şu dakikada üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir” [Âl-i İmrân: 125] buyrukları bunu ifade etmektedir. Müminler Bedir günü sabrettiler ve Allah'tan sakındılar; Allah da onlara vadettiği üzere beş bin melekle yardım etti. Dolayısıyla bunların tamamı Bedir günündedir." el-Hasan da şöyle demiştir: "Bu beş bin melek, kıyamet gününe kadar müminler için bir yardımcı ve destektir." eş-Şa'bî dedi ki: Peygamber

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابَهُ يَوْمَ بَدْرٍ أَنَّ كُرْزَ بْنَ جَابِرٍ الْمُحَارِبِيَّ يُرِيدُ أَنْ يُمِدَّ الْمُشْرِكِينَ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَعَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ- إِلَى قَوْلِهِ: مُسَوِّمِينَ" فَبَلَغَ كُرْزًا الْهَزِيمَةُ فَلَمْ يُمِدَّهُمْ وَرَجَعَ، فَلَمْ يُمِدَّهُمُ اللَّهُ أَيْضًا بِالْخَمْسَةِ آلَافٍ، وَكَانُوا قَدْ مُدُّوا بِأَلْفٍ. وَقِيلَ: إِنَّمَا وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ بَدْرٍ إِنْ صَبَرُوا عَلَى طَاعَتِهِ، وَاتَّقَوْا مَحَارِمَهُ أَنْ يُمِدَّهُمْ أَيْضًا فِي حُرُوبِهِمْ كُلِّهَا، فَلَمْ يَصْبِرُوا وَلَمْ يَتَّقُوا مَحَارِمَهُ إِلَّا فِي يَوْمِ الْأَحْزَابِ، فَأَمَدَّهُمْ حِينَ حَاصَرُوا قُرَيْظَةَ. وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانَ هَذَا يَوْمَ أُحُدٍ، وَعَدَهُمُ اللَّهُ الْمَدَدَ إِنْ صَبَرُوا، فَمَا صَبَرُوا فَلَمْ يُمِدَّهُمْ بِمَلَكٍ وَاحِدٍ، وَلَوْ أُمِدُّوا لَمَا هُزِمُوا، قَالَهُ عِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ ثَبَتَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّهُ قَالَ: رَأَيْتُ عَنْ يمين رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَنْ يَسَارِهِ يَوْمَ بَدْرٍ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا ثِيَابٌ بِيضٌ يُقَاتِلَانِ عَنْهُ أَشَدَّ الْقِتَالِ، مَا رَأَيْتُهُمَا قَبْلُ وَلَا بَعْدُ. قِيلَ لَهُ: لَعَلَّ هَذَا مُخْتَصٌّ بِالنَّبِيِّ ﷺ، خَصَّهُ بِمَلَكَيْنِ يُقَاتِلَانِ عَنْهُ، وَلَا يَكُونُ هَذَا إِمْدَادًا لِلصَّحَابَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- نُزُولُ الْمَلَائِكَةِ سَبَبٌ مِنْ أَسْبَابِ النَّصْرِ لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الرَّبُّ تَعَالَى، وَإِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْمَخْلُوقُ فَلْيُعَلِّقِ الْقَلْبَ بِاللَّهِ وَلْيَثِقْ بِهِ، فَهُوَ النَّاصِرُ بِسَبَبٍ وَبِغَيْرِ سَبَبٍ،" إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ" [يس: ٨٢]. لَكِنْ أَخْبَرَ بِذَلِكَ لِيَمْتَثِلَ الْخَلْقُ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلٌ،" وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا" [الأحزاب: ٦٢]، وَلَا يَقْدَحُ ذَلِكَ فِي التَّوَكُّلِ. وَهُوَ رَدٌّ عَلَى مَنْ قَالَ: إِنَّ الْأَسْبَابَ إِنَّمَا سُنَّتْ فِي حَقِّ الضُّعَفَاءِ لَا لِلْأَقْوِيَاءِ، فَإِنَّ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ كَانُوا الْأَقْوِيَاءَ وَغَيْرَهُمْ هُمُ الضُّعَفَاءُ، وَهَذَا وَاضِحٌ. وَ" مَدَّ" فِي الشَّرِّ وَ" أَمَدَّ" فِي الْخَيْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ" مُنْزِلِينَ" بِكَسْرِ الزَّايِ مُخَفَّفًا، يَعْنِي مُنْزِلِينَ النَّصْرَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ مُشَدَّدَةَ الزَّايِ مَفْتُوحَةً عَلَى التَّكْثِيرِ. ثُمَّ قَالَ: (بَلَى) وَتَمَّ الْكَلَامُ." إِنْ تَصْبِرُوا" شَرْطٌ، أَيْ عَلَى لِقَاءِ الْعَدُوِّ. (وَتَتَّقُوا) عَطْفٌ عليه، أي معصيته. والجواب" يُمِدَّكُمْ". وَمَعْنَى" مِنْ فَوْرِهِمْ" مِنْ وَجْهِهِمْ. هَذَا عَنْ عكرمة وقتادة والحسن

[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashâbına Bedir günü Kürz b. Câbir el-Muhâribî'nin müşriklere yardım göndermek istediği [haberi ulaştı]. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara ağır geldi. Bunun üzerine Yüce Allah: { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } “...size yetmez mi?” ayetinden { مُسَوِّمِينَ } “...işaretli [melekler]” sözüne kadar olan kısmı indirdi. Kürz'e [müşriklerin] hezimet haberi ulaşınca onlara yardım göndermedi ve geri döndü. Bunun üzerine Allah da onlara o beş bin [melekle] yardım göndermedi; oysa [daha önce] kendilerine bin [melekle] yardım edilmişti. Şöyle de denilmiştir: Allah Bedir günü müminlere, şayet O'na itaatte sabreder ve haram kıldığı şeylerden sakınırlarsa bütün savaşlarında da kendilerine yardım edeceğini vaad etmişti; fakat onlar Ahzâb günü müstesna sabretmediler ve O'nun haramlarından sakınmadılar. [Ahzâb günü] Kurayza'yı kuşattıklarında ise onlara yardım etti. Şöyle de denilmiştir: Bu [vaad] ancak Uhud gününde idi. Sabrettikleri takdirde Allah onlara yardım vaad etmişti; fakat sabretmediler, O da onlara tek bir melekle dahi yardım göndermedi. Eğer yardım edilmiş olsaydı hezimete uğramazlardı. Bunu İkrime ve ed-Dahhâk söylemiştir. Şayet: 'Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: « رَأَيْتُ عَنْ يمين رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَنْ يَسَارِهِ يَوْمَ بَدْرٍ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا ثِيَابٌ بِيضٌ يُقَاتِلَانِ عَنْهُ أَشَدَّ الْقِتَالِ، مَا رَأَيْتُهُمَا قَبْلُ وَلَا بَعْدُ » «Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağında ve solunda beyaz elbiseli iki adam gördüm; onun uğrunda olanca güçleriyle savaşıyorlardı. Onları ne daha önce ne de daha sonra gördüm»' denilecek olursa; buna şöyle cevap verilir: Muhtemelen bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur. Allah onu, kendi uğrunda savaşan iki melekle özel kılmıştır ve bu durum sahâbeye yapılmış bir yardım sayılmaz. Doğrusunu Allah bilir. İkinci [Mesele]- Meleklerin inmesi zafer sebeplerinden bir sebeptir; Yüce Rab buna muhtaç değildir, buna ancak yaratılmış olan muhtaçtır. O hâlde kalp Allah'a bağlanmalı ve O'na güvenmelidir. Zira O, sebeple de sebepsiz de yardım edendir: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediği zaman, O'nun emri sadece ona 'Ol' demektir; o da hemen oluverir” [Yâsîn, 82]. Fakat daha önceden geçmiş olan sebeplere dair emrolundukları şeyleri yaratılmışların yerine getirmesi için bunu haber vermiştir: { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın” [el-Ahzâb, 62]. Bu durum tevekküle de halel getirmez. Bu, 'Sebepler güçlüler için değil, ancak zayıflar hakkında konulmuştur' diyen kimseye bir reddiyedir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashâbı güçlü olanlardı, onların dışındakiler ise zayıftı; bu durum gayet açıktır. «Medde» (مَدَّ) kötülükte, «emadde» (أَمَدَّ) ise hayırda kullanılır; bu husus Bakara Suresi'nde geçmişti. Ebû Hayve, zaferi indirenler manasında zâ harfinin kesresi ve şeddesiz olarak { مُنْزِلِينَ } “münzilîn” şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise çokluk bildirmek üzere zâ harfini şeddeli ve fethalı [münezzelîn] okumuştur. Sonra: { بَلَى } “Evet” buyurmuş ve söz tamamlanmıştır. { إِنْ تَصْبِرُوا } “Eğer sabrederseniz” şarttır; yani düşmanla karşılaşmaya karşı [sabrederseniz]. { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız” ona atıftır; yani O'na isyandan [sakınırsanız]. Cevap ise { يُمِدَّكُمْ } “size yardım eder” ifadesidir. { مِنْ فَوْرِهِمْ } ifadesinin anlamı ise “kendi cihetlerinden / dosdoğru üzerinize” demektir. Bu açıklama İkrime, Katâde ve el-Hasan'dan nakledilmiştir.

والربيع والسدي وأبي زَيْدٍ. وَقِيلَ: مِنْ غَضَبِهِمْ، عَنْ مُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ. كَانُوا قَدْ غَضِبُوا يَوْمَ أُحُدٍ لِيَوْمِ بَدْرٍ مِمَّا لَقُوا. وَأَصْلُ الْفَوْرِ الْقَصْدُ إِلَى الشَّيْءِ وَالْأَخْذُ فِيهِ بِجِدٍّ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَارَتِ الْقِدْرُ تَفُورُ فَوْرًا وَفَوَرَانًا إِذَا غَلَتْ. وَالْفَوْرُ الْغَلَيَانُ. وَفَارَ غَضَبُهُ إِذَا جَاشَ. وَفَعَلَهُ مِنْ فوره أي قبل أن يسكن. والفوراة مَا يَفُورُ مِنَ الْقِدْرِ. وَفِي التَّنْزِيلِ" وَفارَ التَّنُّورُ" [هود: ٤٠]. قَالَ الشَّاعِرُ:

Rebî', Süddî ve Ebû Zeyd'den nakledilmiştir. Mücâhid ve Dahhâk'ten ise “öfkelerinden dolayı” şeklinde nakledilmiştir. Onlar Bedir günü başlarına gelenlerden ötürü Uhud gününde öfkelenmişlerdi. “Fevr” (الْفَوْرُ) kelimesinin aslı, bir şeye yönelmek ve ona ciddiyetle girişmektir. Bu, Arapların: “Tencere kaynadığı zaman fâretil-kıdru tefûru fevren ve feverânen” sözünden gelir. “el-Fevr”, kaynamak demektir. “Fâra gadabuhu” ise öfkesi kabardı demektir. “Fealehu min fevrihî” ifadesi ise “o [öfke] yatışmadan önce yaptı” anlamına gelir. “el-Fevrâtü” (الْفَوْرَاةُ) tencereden taşan şeydir. Kur'ân'da da: {وَفارَ التَّنُّورُ} “ve tandır kaynayıp taştığı zaman” [Hûd 11/40] buyrulmuştur. Şair şöyle demiştir:

تَفُورُ عَلَيْنَا قِدْرُهُمْ فَنُدِيمُهَا

Onların tenceresi bizim üzerimize kaynar, biz de onu sürekli kaynatırız.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُسَوِّمِينَ) بِفَتْحِ الْوَاوِ اسْمُ مَفْعُولٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَنَافِعٍ. أَيْ مُعَلَّمِينَ بِعَلَامَاتٍ. وَ" مُسَوِّمِينَ" بِكَسْرِ الْوَاوِ اسْمُ فَاعِلٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَابْنِ كَثِيرٍ وَعَاصِمٍ، فَيَحْتَمِلُ مِنَ الْمَعْنَى مَا تَقَدَّمَ، أَيْ قَدْ أَعْلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِعَلَامَةٍ، وَأَعْلَمُوا خَيْلَهُمْ. وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ. وَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: مُسَوِّمِينَ أَيْ مُرْسِلِينَ خَيْلَهُمْ، فِي الْغَارَةِ. وَذَكَرَ الْمَهْدَوِيُّ هَذَا الْمَعْنَى فِي" مُسَوِّمِينَ" بِفَتْحِ الْوَاوِ، أَيْ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْكُفَّارِ. وَقَالَهُ ابْنُ فُورَكَ أَيْضًا. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى اخْتَلَفُوا فِي سِيمَا الْمَلَائِكَةِ، فَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِمَا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ اعْتَمَّتْ بِعَمَائِمَ بِيضٍ قَدْ أَرْسَلُوهَا بَيْنَ أَكْتَافِهِمْ، ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ الزَّجَّاجِ. إِلَّا جِبْرِيلَ فَإِنَّهُ كَانَ بِعِمَامَةٍ صَفْرَاءَ عَلَى مِثَالِ الزُّبَيْرِ بْنِ العوام، وقال ابْنُ إِسْحَاقَ. وَقَالَ الرَّبِيعُ: كَانَتْ سِيمَاهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى خَيْلٍ بُلْقٍ. قُلْتُ: ذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو ﵁ قَالَ: لَقَدْ رَأَيْتُ يَوْمَ بَدْرٍ رِجَالًا بِيضًا عَلَى خَيْلٍ بُلْقٍ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مُعَلَّمِينَ يَقْتُلُونَ وَيَأْسِرُونَ. فَقَوْلُهُ:" مُعَلَّمِينَ" دَلَّ عَلَى أَنَّ الْخَيْلَ الْبُلْقَ لَيْسَتِ السِّيمَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَتْ خَيْلُهُمْ مَجْزُوزَةَ الْأَذْنَابِ وَالْأَعْرَافِ مُعَلَّمَةَ النَّوَاصِي وَالْأَذْنَابِ بِالصُّوفِ وَالْعِهْنِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تَسَوَّمَتِ الْمَلَائِكَةُ يَوْمَ بَدْرٍ بِالصُّوفِ الْأَبْيَضِ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ وَأَذْنَابِهَا. وَقَالَ عَبَّادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَهِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتِ الْمَلَائِكَةُ فِي سِيمَا الزُّبَيْرِ عَلَيْهِمْ عمائم صفر مرخاة عَلَى أَكْتَافِهِمْ. وَقَالَ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ وَعُرْوَةُ ابْنَا الزُّبَيْرِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: كَانَتْ مُلَاءَةً صَفْرَاءَ اعْتَمَّ بِهَا الزُّبَيْرُ ﵁. قلت: ودلت الآية-

Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مُسَوِّمِينَ } “[Nişanlı / alametli olarak]” buyruğunda [yer alan bu kelime], vâv harfinin fethasıyla (müsevvemîn şeklinde) ism-i mef'ûldür; bu, İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Nâfi'in kıraatidir. Yani kendilerine birtakım işaretler/alametler konulmuş olanlar demektir. Vâv harfinin kesresiyle (müsevvimîn şeklinde) ise ism-i fâildir; bu da Ebû Amr, İbn Kesîr ve Âsım'ın kıraatidir. Bu takdirde daha önce geçen anlamı ihtiva edebileceği gibi; kendilerine işaret koymuş ve atlarını alametlemiş olanlar anlamına da gelebilir. Taberî ve başkaları bu kıraati tercih etmişlerdir. Müfessirlerin çoğu ise şöyle demiştir: Müsevvimîn, baskın/akın esnasında atlarını salıverenler demektir. Mehdevî bu anlamı vâv harfinin fethasıyla okunan "müsevvemîn" için zikretmiş olup [buna göre mana], Yüce Allah'ın onları inkârcıların üzerine salmış olması demektir. İbn Fûrek de böyle söylemiştir. Birinci kıraate göre meleklerin siması (alameti) hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs ve başkalarından meleklerin, omuzları arasına salıverdikleri beyaz sarıklar sardıkları rivayet edilmiştir. Bunu Beyhakî İbn Abbâs'tan zikretmiş, Mehdevî de Zeccâc'dan nakletmiştir. Yalnız Cibrîl müstesnadır; zira o, Zübeyr b. el-Avvâm'ın kılığına uygun olarak sarı bir sarıkla idi; bunu İbn İshâk söylemiştir. Rebî' ise: "Onların alameti, alaca atlar üzerinde olmalarıydı" demiştir. Derim ki: Beyhakî, Süheyl b. Amr radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Bedir günü yer ile gök arasında öldüren ve esir alan, alaca atlar üzerinde işaretli beyaz adamlar gördüm." Onun "işaretli" ifadesi, bizzat alaca atların alamet/sima olmadığına delalet etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Mücâhid şöyle demiştir: "Onların atlarının kuyrukları ve yeleleri kesilmişti; alınları ve kuyrukları yün ve boyalı yünle işaretlenmişti." İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Melekler Bedir günü atların alınlarına ve kuyruklarına beyaz yün takarak alametlendiler." Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr, Hişâm b. Urve ve Kelbî: "Melekler Zübeyr'in simasında, omuzlarına salınmış sarı sarıklarla indiler" demişlerdir. Bunu Zübeyr'in oğulları Abdullah ve Urve de söylemiştir. Abdullah: "Bu, Zübeyr radıyallâhu anh'ın sarık yaptığı sarı bir bürgü/örtü idi" demiştir. Derim ki: Âyet-

وهي الرابعة- على اتخاذ [الشارة و] العلامة لِلْقَبَائِلِ وَالْكَتَائِبِ يَجْعَلُهَا السُّلْطَانُ لَهُمْ، لِتَتَمَيَّزَ كُلُّ قَبِيلَةٍ وَكَتِيبَةٍ مِنْ غَيْرِهَا عِنْدَ الْحَرْبِ، وَعَلَى فَضْلِ الْخَيْلِ الْبُلْقِ لِنُزُولِ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهَا. قُلْتُ:- وَلَعَلَّهَا نَزَلَتْ عَلَيْهَا مُوَافَقَةً لِفَرَسِ الْمِقْدَادِ، فَإِنَّهُ كَانَ أَبْلَقَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ فَرَسٌ غَيْرُهُ، فَنَزَلَتِ الْمَلَائِكَةُ عَلَى الْخَيْلِ الْبُلْقِ إِكْرَامًا لِلْمِقْدَادِ، كَمَا نَزَلَ جِبْرِيلُ مُعْتَجِرًا بِعِمَامَةٍ صَفْرَاءَ عَلَى مِثَالِ الزُّبَيْرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا- وَهِيَ الْخَامِسَةُ- عَلَى لِبَاسِ الصُّوفِ وَقَدْ لَبِسَهُ الْأَنْبِيَاءُ وَالصَّالِحُونَ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَاللَّفْظُ لَهُ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ لِي أَبِي: لَوْ شَهِدْتَنَا وَنَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَصَابَتْنَا السَّمَاءُ لَحَسِبْتَ أَنَّ رِيحَنَا رِيحُ الضَّأْنِ. وَلَبِسَ ﷺ جُبَّةً رُومِيَّةً مِنْ صُوفٍ ضَيِّقَةِ الْكُمَّيْنِ، رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ. وَلَبِسَهَا يُونُسُ ﵇، رَوَاهُ مُسْلِمٌ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْمَعْنَى مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" النَّحْلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ- قُلْتُ: وَأَمَّا مَا ذَكَرَهُ مُجَاهِدٌ مِنْ أَنَّ خَيْلَهُمْ كَانَتْ مَجْزُوزَةَ الأذناب والأعراف فبعد، فَإِنَّ فِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ عُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ السُّلَمِيِّ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (لَا تَقُصُّوا نَوَاصِيَ الْخَيْلِ وَلَا مَعَارِفَهَا وَلَا أَذْنَابَهَا فَإِنَّ أَذْنَابَهَا مَذَابُّهَا وَمَعَارِفَهَا دِفَاؤُهَا وَنَوَاصِيَهَا مَعْقُودٌ فِيهَا الخير (. فيقول مُجَاهِدٍ يَحْتَاجُ إِلَى تَوْقِيفٍ مِنْ أَنَّ خَيْلَ الْمَلَائِكَةِ كَانَتْ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى حُسْنِ الْأَبْيَضِ وَالْأَصْفَرِ مِنَ الْأَلْوَانِ لِنُزُولِ الْمَلَائِكَةِ بِذَلِكَ، وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ لَبِسَ نَعْلًا أَصْفَرَ قُضِيَتْ حَاجَتُهُ. وَقَالَ ﵇: (الْبَسُوا مِنْ ثِيَابِكُمُ الْبَيَاضَ فَإِنَّهُ مِنْ خَيْرِ ثِيَابِكُمْ وَكَفِّنُوا فِيهِ مَوْتَاكُمْ وَأَمَّا الْعَمَائِمُ فَتِيجَانُ الْعَرَبِ وَلِبَاسُهَا (. وَرَوَى رُكَانَةُ- وَكَانَ صَارَعَ النَّبِيَّ ﷺ فَصَرَعَهُ النَّبِيُّ ﷺ قَالَ رُكَانَةُ: وَسَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (فَرْقُ مَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ الْعَمَائِمُ عَلَى الْقَلَانِسِ) أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. قَالَ الْبُخَارِيُّ: إِسْنَادُهُ مَجْهُولٌ لَا يُعْرَفُ سَمَاعُ بَعْضِهِ مِنْ بعض.

Bu da dördüncü [meseledir: Bu âyet], savaş sırasında her kabilenin ve birliğin diğerinden ayırt edilebilmesi için yöneticinin (sultanın) kabilelere ve askerî birliklere [alamet ve] işaret koymasına ve meleklerin üzerlerinde inmesi sebebiyle alaca atların faziletine delâlet eder. Derim ki: Meleklerin bu atlar üzerinde inmesi, belki de Mikdâd'ın atına muvafakat içindi; zira onun atı alacaydı ve [müslümanların] ondan başka atı yoktu. Tıpkı Cibrîl'in, Zübeyr'in kılığına uygun olarak sarı bir sarıkla sarınmış vaziyette (i'ticâr ederek) inmesi gibi melekler de Mikdâd'a ikram olsun diye alaca atlar üzerinde inmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Âyet aynı zamanda —ki bu beşinci [meseledir]— yün giyinmeye de delâlet etmektedir; nitekim peygamberler ve salih kimseler yün giymişlerdir. Ebû Dâvûd ile lafız ona ait olmak üzere İbn Mâce, Ebû Bürde'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Babam bana dedi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberken yağmura tutulduğumuzda bizi bir görseydin, kokumuzu koyun kokusu zannederdin!» Yine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem yenleri dar, yünden bir Rûm cübbesi giymiştir; bunu imamlar rivayet etmiştir. Yûnus aleyhisselâm da onu giymiştir; bunu Müslim rivayet etmiştir. Bu anlama dair daha geniş açıklama inşâallahu teâlâ Nahl sûresinde gelecektir. Altıncısı- Derim ki: Mücâhid'in, onların atlarının kuyruklarının ve yelelerinin kesilmiş olduğuna dair zikrettiği görüş ise uzaktır (zayıftır). Zira Ebû Dâvûd'un Musannef'inde (Sünen'inde) Utbe b. Abd es-Sülemî'den rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: «Atların alın perçemlerini, yelelerini ve kuyruklarını kesmeyiniz. Çünkü kuyrukları sinekleri kovma araçları, yeleleri örtüleri (sıcak tutanları)dır; alın perçemlerine ise hayır bağlanmıştır.» Dolayısıyla Mücâhid'in, meleklerin atlarının bu vasıfta olduğuna dair sözü tevkife (vahye dayalı bir nakle) muhtaçtır. Doğrusunu Allah bilir. Âyet, meleklerin bu şekilde inmesi sebebiyle renklerden beyaz ve sarının güzelliğine de delâlet etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Kim sarı bir pabuç giyerse ihtiyacı görülür." [Peygamber] aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Elbiselerinizden beyaz olanları giyiniz; çünkü o elbiselerinizin en hayırlılarındandır. Ölülerinizi de onunla kefenleyiniz. Sarıklara gelince; onlar Arapların taçları ve giysisidir.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile güreş tutan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini yendiği Rükâne rivayet ederek şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Bizimle müşrikler arasındaki fark, takkeler üzerine sarılan sarıklardır.» Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Buhârî ise: "İsnadı meçhuldür, bazısının bazısından işittiği bilinmemektedir" demiştir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٢٦ الى ١٢٧]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 126-127. Âyetler]

وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧)

{وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧)} “Allah bunu sırf size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer ancak Mutlak Güç Sahibi, Hüküm ve Hikmet Sahibi olan Allah katındandır. (126) [Bu yardım], inkâr edenlerden bir kısmını helak etsin veya onları perişan etsin de umutsuzluk içinde geri dönsünler diyedir. (127)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ) الْهَاءُ لِلْمَدَدِ، وَهُوَ الْمَلَائِكَةُ أَوِ الْوَعْدُ أَوِ الْإِمْدَادُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ" يُمْدِدْكُمْ" أَوْ لِلتَّسْوِيمِ أَوْ لِلْإِنْزَالِ أَوِ الْعَدَدِ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ خَمْسَةَ آلَافٍ عَدَدٌ. (وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ) اللَّامُ لَامُ كَيْ، أَيْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ جَعَلَهُ، كَقَوْلِهِ:" وَزَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَحِفْظاً" [فصلت: ١٢] أَيْ وَحِفْظًا لَهَا جَعَلَ ذَلِكَ. (وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) يَعْنِي نَصْرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَا يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ نَصْرُ الْكَافِرِينَ، لِأَنَّ مَا وَقَعَ لَهُمْ مِنْ غَلَبَةٍ إِنَّمَا هُوَ إِمْلَاءٌ مَحْفُوفٌ بِخِذْلَانٍ وَسُوءِ عَاقِبَةٍ وَخُسْرَانٍ. (لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا) أَيْ بِالْقَتْلِ. وَنَظْمُ الْآيَةِ: وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ لِيَقْطَعَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَقْطَعَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِ" يُمْدِدْكُمْ"، أَيْ يُمْدِدُكُمْ لِيَقْطَعَ. وَالْمَعْنَى: مَنْ قُتِلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. السُّدِّيُّ: يَعْنِي بِهِ مَنْ قُتِلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ وَكَانُوا ثَمَانِيَةَ عَشَرَ رَجُلًا. وَمَعْنَى (يَكْبِتَهُمْ) يُحْزِنُهُمْ، وَالْمَكْبُوتُ الْمَحْزُونُ. وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَاءَ إِلَى أَبِي طَلْحَةَ فَرَأَى ابْنَهُ مَكْبُوتًا فَقَالَ: (مَا شَأْنُهُ)؟. فَقِيلَ: مَاتَ بَعِيرُهُ. وَأَصْلُهُ فِيمَا ذَكَرَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ" يَكْبِدُهُمْ" أَيْ يُصِيبُهُمْ بِالْحُزْنِ وَالْغَيْظِ فِي أَكْبَادِهِمْ، فَأُبْدِلَتِ الدَّالُّ تَاءً، كَمَا قُلِبَتْ فِي سَبَتَ رَأْسَهُ وَسَبَدَهُ أَيْ حَلَقَهُ. كَبَتَ اللَّهُ الْعَدُوَّ كَبْتًا إِذَا صَرَفَهُ وَأَذَلَّهُ، كَبَدَهُ، أَصَابَهُ فِي كَبِدِهِ، يُقَالُ: قَدْ أَحْرَقَ الْحُزْنُ كَبِدَهُ، وَأَحْرَقَتِ الْعَدَاوَةُ كَبِدَهُ. وَتَقُولُ الْعَرَبُ لِلْعَدُوِّ: أَسْوَدُ الْكَبِدِ، قَالَ الْأَعْشَى:

Yüce Allah'ın: {وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ} buyruğundaki zamir (hû); imdada -ki o meleklerdir-, vaade veya yardım etmeye râcidir ve buna {يُمْدِدْكُمْ} fiili delalet etmektedir; yahut işaret koymaya, indirmeye veya mânaya göre sayıya râcidir, çünkü beş bin bir sayıdır. {وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ} ifadesindeki lâm, sebep bildiren lâm (lâm-ı key)'dir; yani “ve kalpleriniz onunla yatışsın diye bunu yaptı” demektir; nitekim: {وَزَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَحِفْظاً} “Biz en yakın göğü kandillerle süsledik ve [onu] bir koruma kıldık” [Fussilet 41/12] buyruğundaki gibidir; yani “onu korumak için bunu yaptı” demektir. {وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} yani müminlerin zaferidir; kâfirlerin zaferi buna dâhil değildir, çünkü onlara isabet eden galibiyet ancak yardımsız bırakılma, kötü bir akıbet ve hüsranla kuşatılmış bir mühlet vermeden ibarettir. {لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} yani öldürmek suretiyle. Âyetin nazmı şöyledir: “Kâfirlerden bir kısmını helak etsin diye Allah Bedir'de size yardım etti.” Şöyle de denilmiştir: Anlamı, “Zafer ancak [inkâr edenlerden bir kısmını] helak etsin diye Allah katındandır” şeklindedir. Bunun {يُمْدِدْكُمْ} ifadesine taalluk etmesi de caizdir; yani “kesip helak etsin diye size yardım eder”. Hasan ve başkalarından nakledilen anlama göre bu: Bedir günü müşriklerden öldürülen kimselerdir. Süddî ise: Bununla Uhud günü müşriklerden öldürülen on sekiz adam kastedilmiştir, demiştir. {يَكْبِتَهُمْ} kelimesinin anlamı onları kederlendirsin demektir; “el-mekbût” ise kederli kimsedir. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Talha'nın yanına gelip oğlunu kederli görünce: (Nesi var?) diye sordu. “Devesi öldü” denildi. Dil âlimlerinden bazılarının zikrettiğine göre bunun aslı: “Yekbiduhüm”dür; yani onların ciğerlerine keder ve öfke isabet ettirsin demektir; nitekim başını kazıdı anlamındaki “sebete ra'sehû” ile “sebedehû” kelimelerinde olduğu gibi dâl harfi tâ harfine çevrilmiştir. Allah düşmanı yüzüstü bırakıp zelil kıldığında “kebetallâhul-adüvve kebten” denir. “Kebedehû” ise ciğerine vurdu demektir; nitekim “keder ciğerini yaktı” ve “düşmanlık ciğerini yaktı” denilir. Araplar düşman için “ciğeri siyah” derler. el-A'şâ şöyle demiştir:

فَمَا أَجْشَمْتِ مِنْ إِتْيَانِ قَوْمٍ ... هُمُ الْأَعْدَاءُ وَالْأَكْبَادُ سُودُ

Düşman olan ve ciğerleri kararmış bir topluluğa varmakla... Ne büyük bir zahmete katlandın!

كَأَنَّ الْأَكْبَادَ لَمَّا احْتَرَقَتْ بِشِدَّةِ الْعَدَاوَةِ اسْوَدَّتْ. وَقَرَأَ أَبُو مِجْلَزٍ" أَوْ يَكْبِدَهُمْ" بِالدَّالِ. وَالْخَائِبُ: الْمُنْقَطِعُ الْأَمَلِ. خَابَ يَخِيبُ إِذَا لَمْ يَنَلْ مَا طَلَبَ. والخياب: القدح لا يوري.

Sanki ciğerler, düşmanlığın şiddetinden yanınca kararmıştı. Ebû Miclez ise [bu kelimeyi] dâl harfiyle {أَوْ يَكْبِدَهُمْ} şeklinde okumuştur. Hâib (الْخَائِبُ), umudu kesilmiş kimsedir. Kişi talep ettiğine ulaşamadığı zaman hâbe yehîbu (خَابَ يَخِيبُ) [ifadesi] kullanılır. el-Hıyâb (الخياب) ise ateş çıkarmayan [kıvılcım vermeyen] oktur.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 128-129. Âyetler]

لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)

{لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)} “[Kulların] işinden hiçbir şey sana ait değildir. [Allah] ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir. (128) Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah Çok Bağışlayandır, Çok Merhamet Edendir. (129)”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ يَوْمَ أُحُدٍ، وَشُجَّ فِي رَأْسِهِ، فجعل يسلب الدَّمَ عَنْهُ وَيَقُولُ: (كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ شَجُّوا رَأْسَ نَبِيِّهِمْ وَكَسَرُوا رَبَاعِيَتَهُ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ). الضَّحَّاكُ: هَمَّ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ". وَقِيلَ: اسْتَأْذَنَ فِي أَنْ يَدْعُوَ فِي اسْتِئْصَالِهِمْ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلِمَ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ سَيُسْلِمُ وَقَدْ آمَنَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَعَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَعِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهْلٍ وَغَيْرُهُمْ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابن عامر قَالَ: وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَدْعُو عَلَى أَرْبَعَةِ نَفَرٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ" فَهَدَاهُمُ اللَّهُ لِلْإِسْلَامِ. وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ" قِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" لِيَقْطَعَ طَرَفاً". وَالْمَعْنَى: لِيَقْتُلَ طَائِفَةً مِنْهُمْ، أَوْ يُحْزِنَهُمْ بِالْهَزِيمَةِ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ. وَقَدْ تَكُونُ" أَوْ" هَاهُنَا بِمَعْنَى" حَتَّى" وَ" إِلَّا أَنْ". قَالَ امْرُؤُ القيس:

Bunda üç mesele vardır: Birincisi- Sahîh-i Müslim'de sabit olduğuna göre Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ön dişi (debbaesi) kırılmış ve başı yaralanmıştı; o da yüzünden kanı silmeye başlayıp: (Peygamberlerinin başını yaran ve ön dişini kıran bir kavim nasıl felaha erer ki; oysa o onları Allah Teâlâ'ya çağırmaktadır) diyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} “[Kulların] işinden hiçbir şey sana ait değildir” âyetini indirdi. Dahhâk dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklere beddua etmeye niyetlendi, bunun üzerine Allah Teâlâ: “İşten hiçbir şey sana ait değildir” âyetini indirdi. Şöyle de denilmiştir: Onların kökünün kazınması için beddua etmeye izin istedi; bu âyet inince anladı ki onlardan Müslüman olacak kimseler vardır; nitekim Hâlid b. el-Velîd, Amr b. el-Âs, İkrime b. Ebî Cehil ve başkaları gibi pek çok kimse iman etmiştir. Tirmizî, İbn Ömer'den rivayet ederek şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dört kişiye beddua ediyordu; bunun üzerine Allah Azze ve Celle: “İşten hiçbir şey sana ait değildir” âyetini indirdi ve Allah onları İslâm'a hidayet etti. Ve [Tirmizî]: “Bu hasen garîb sahih bir hadistir” dedi. Yüce Allah'ın: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} buyruğunun {لِيَقْطَعَ طَرَفاً} ifadesine matuf olduğu söylenmiştir. Anlamı ise: “Onlardan bir grubu öldürsün yahut hezimetle onları kederlendirsin yahut tövbelerini kabul etsin yahut onlara azap etsin” şeklindedir. Buradaki “ev” (أَوْ) edatı bazen “hattâ” (حَتَّى) ve “illâ en” (إِلَّا أَنْ) anlamında da olabilir. İmrüülkays şöyle demiştir:

... أو نموت فنعذرا

...Yahut ölelim de mazur görülelim.

قال علماؤنا: قَوْلُهُ ﵇: (كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ شَجُّوا رَأْسَ نَبِيِّهِمْ) اسْتِبْعَادٌ لِتَوْفِيقِ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ بِهِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ" تَقْرِيبٌ لِمَا اسْتَبْعَدَهُ وَإِطْمَاعٌ فِي إِسْلَامِهِمْ، وَلَمَّا أُطْمِعَ فِي ذَلِكَ قَالَ ﷺ: (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ) كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَحْكِي نَبِيًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ضَرَبَهُ قَوْمُهُ وَهُوَ يَمْسَحُ الدَّمَ عَنْ وَجْهِهِ وَيَقُولُ: (رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ

Âlimlerimiz dediler ki: Peygamber aleyhisselâm'ın: (Peygamberlerinin başını yaran bir kavim nasıl felaha erer) sözü, bunu kendisine yapan kimselerin hidayete ermesini uzak görmektir. Yüce Allah'ın: “İşten hiçbir şey sana ait değildir” buyruğu ise onun uzak gördüğü şeyi yakınlaştırmak ve onların Müslüman olmalarına dair ümit vermektir. Bu hususta ümit verilince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Allah'ım! Kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar) buyurmuştur; nitekim Sahîh-i Müslim'de İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Kavminin dövdüğü, yüzünden kanı silerken: (Rabbim! Kavmimi bağışla, çünkü onlar

لَا يَعْلَمُونَ (. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَالْحَاكِي فِي حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ هُوَ الرَّسُولُ ﵊، وَهُوَ الْمَحْكِيُّ عَنْهُ، بِدَلِيلٍ مَا قَدْ جَاءَ صَرِيحًا مُبَيَّنًا أَنَّهُ ﵊ لَمَّا كُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَشُجَّ وَجْهُهُ يَوْمَ أُحُدٍ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِهِ شَقًّا شَدِيدًا وَقَالُوا: لَوْ دَعَوْتَ عَلَيْهِمْ! فَقَالَ: (إِنِّي لَمْ أُبْعَثْ لَعَّانًا وَلَكِنِّي بُعِثْتُ دَاعِيًا وَرَحْمَةً، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (. فَكَأَنَّهُ ﵇ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِذَلِكَ قَبْلَ وُقُوعِ قَضِيَّةِ أُحُدٍ، وَلَمْ يعلنه لَهُ ذَلِكَ النَّبِيُّ، فَلَمَّا وَقَعَ لَهُ ذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنَّهُ الْمَعْنِيُّ بِذَلِكَ بِدَلِيلِ مَا ذَكَرْنَا. ويبينه أَيْضًا مَا قَالَهُ عُمَرُ لَهُ فِي بَعْضِ كَلَامِهِ: بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَقَدْ دَعَا نُوحٌ عَلَى قَوْمِهِ فَقَالَ:" رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً" [نوح: ٢٦] الْآيَةَ. وَلَوْ دَعَوْتَ عَلَيْنَا مِثْلَهَا لَهَلَكْنَا مِنْ عِنْدِ آخِرِنَا، فَقَدْ وُطِئَ ظَهْرُكَ وَأُدْمِيَ وَجْهُكَ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُكَ فَأَبَيْتَ أَنْ تَقُولَ إِلَّا خَيْرًا، فَقُلْتَ: (رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ). وَقَوْلُهُ: (اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ كَسَرُوا رَبَاعِيَةَ نَبِيِّهِمْ) يَعْنِي بِذَلِكَ الْمُبَاشِرَ لِذَلِكَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا اسْمَهُ عَلَى اخْتِلَافٍ فِي ذَلِكَ، وَإِنَّمَا قلنا إنه خصوصي فِي الْمُبَاشِرِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَسْلَمَ جَمَاعَةٌ مِمَّنْ شَهِدَ أُحُدًا وَحَسُنَ إِسْلَامُهُمْ. الثَّانِيَةُ- زَعَمَ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَاسِخَةٌ لِلْقُنُوتِ الَّذِي كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَفْعَلُهُ بَعْدَ الرُّكُوعِ فِي الرَّكْعَةِ الْأَخِيرَةِ مِنَ الصُّبْحِ، وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ فِي صَلَاةِ الْفَجْرَ بَعْدَ رَفْعِ رَأْسِهِ مِنَ الرُّكُوعِ فَقَالَ: (اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ- ثُمَّ قَالَ- اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلَانًا وَفُلَانًا) فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ" الْآيَةَ. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ، وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَتَمَّ مِنْهُ. وَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ نَسْخٍ وَإِنَّمَا نَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى نَبِيِّهِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ إِلَيْهِ، وَأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ مِنَ الْغَيْبِ شَيْئًا إِلَّا مَا أَعْلَمَهُ، وَأَنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يَتُوبُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَيُعَجِّلُ الْعُقُوبَةَ لِمَنْ يَشَاءُ. وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ لَكَ من الامر شي ولله ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ دُونَكَ وَدُونَهُمْ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَتُوبُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ. فَلَا نَسْخَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَبَيَّنَ بِقَوْلِهِ:" لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ" أَنَّ الْأُمُورَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ ردا على القدرية وغيرهم.

...onlar bilmiyorlar.» Âlimlerimiz dediler ki: İbn Mes'ûd hadisinde anlatan bizzat Resûlullah aleyhisselâm'dır; kendisinden bahsedilen de yine odur. Bunun delili, Uhud günü ön dişi kırılıp yüzü yarıldığında bu durumun ashabına çok ağır gelmesi üzerine açık ve net olarak gelen rivayettir. Onlar: «Onlara beddua etsen ya!» dediler. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ben lanet edici olarak gönderilmedim; bilakis davetçi ve rahmet olarak gönderildim. Allah'ım, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar» buyurdu. Sanki Peygamber aleyhisselâm'a Uhud hadisesi vuku bulmadan önce bu durum vahyedilmişti fakat o peygamberin kim olduğu kendisine açıklanmamıştı. Uhud hadisesi başına gelince, zikrettiğimiz delil gereğince kastedilenin kendisi olduğu netlik kazandı. Bunu, Ömer'in bir konuşmasında ona söyledikleri de açıklamaktadır: «Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Nûh kendi kavmine beddua etmiş ve: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” [Nûh: 26] ayetini [okumuştu]. Eğer sen de bizim aleyhimize benzer bir dua etseydin, son ferdimize varıncaya kadar helak olurduk. Oysa sırtına basıldı, yüzün kanatıldı, ön dişin kırıldı; yine de hayırdan başka bir şey söylemekten imtina edip şöyle dedin: «Rabbim, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar.» Resûlullah'ın: «Peygamberlerinin ön dişini kıran bir kavme Allah'ın gazabı şiddetlendi» buyruğunda kastedilen, bu fiili bizzat işleyen kimsedir. Bu konudaki farklı görüşlerle birlikte onun ismini daha önce zikretmiştik. Biz bunun bizzat işleyen kişiye özel olduğunu söyledik; zira Uhud'da bulunanlardan bir topluluk sonradan Müslüman olmuş ve İslamları da güzel olmuştur. İkincisi- Kûfelilerden bazıları, bu ayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sabah namazının son rekâtında rükûdan sonra yaptığı kunutu neshettiğini (hükmünü kaldırdığını) ileri sürmüşler ve İbn Ömer'in, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sabah namazında rükûdan başını kaldırdıktan sonra şöyle dediğini işittiğine dair hadisini delil getirmişlerdir: «Allah'ım, Rabbimiz! Ahirette de hamd sana mahsustur» demiş, ardından da: «Allah'ım, filana ve filana lanet et!» diye dua etmiştir. Bunun üzerine Yüce Allah: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } “İşten hiçbir şey sana ait değildir. [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder” ayetini indirdi. Bunu Buhârî rivayet etmiştir; Müslim de Ebû Hureyre hadisinden daha tam bir şekilde rivayet etmiştir. [Oysa] burası bir nesh yeri değildir. Yüce Allah peygamberine, işin kendi elinde olmadığını, kendisine bildirdiği dışında gayba dair hiçbir şey bilmediğini, bütün işin Allah'a ait olduğunu, dilediğinin tevbesini kabul edip dilediğinin cezasını öne alacağını bildirmiştir. Takdiri şöyledir: Sana bu işten hiçbir şey ait değildir; sana da onlara da bağlı olmaksızın göklerde ve yerde olanlar yalnızca Allah'ındır; O, dilediğini bağışlar, dilediğinin tevbesini kabul eder. Dolayısıyla bir nesh yoktur; en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “İşten hiçbir şey sana ait değildir” buyruğuyla, Kaderiyye ve diğerlerine bir reddiye olarak bütün işlerin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğunu beyan etmiştir.

الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْقُنُوتِ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ وَغَيْرِهَا، فَمَنَعَ الْكُوفِيُّونَ مِنْهُ فِي الْفَجْرِ وَغَيْرِهَا. وَهُوَ مَذْهَبُ اللَّيْثِ وَيَحْيَى بْنِ يَحْيَى اللَّيْثِيِّ الْأَنْدَلُسِيِّ صَاحِبِ مَالِكٍ، وَأَنْكَرَهُ الشَّعْبِيُّ. وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ كَانَ لَا يقنت في شي مِنَ الصَّلَاةِ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ أَنْبَأَنَا قُتَيْبَةُ عَنْ خَلَفٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: صَلَّيْتُ خَلْفَ النَّبِيِّ ﷺ فَلَمْ يَقْنُتْ، وَصَلَّيْتُ خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَقْنُتْ، وَصَلَّيْتُ خَلْفَ عُمَرَ فَلَمْ يَقْنُتْ، وَصَلَّيْتُ خَلْفَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَقْنُتْ وَصَلَّيْتُ خَلْفَ عَلِيٍّ فَلَمْ يَقْنُتْ، ثُمَّ قَالَ: يَا بُنَيَّ إِنَّهَا بِدْعَةٌ. وَقِيلَ: يَقْنُتُ فِي الْفَجْرِ دَائِمًا وَفِي سَائِرِ الصَّلَوَاتِ إِذَا نَزَلَ بِالْمُسْلِمِينَ نَازِلَةٌ، قَالَهُ الشَّافِعِيُّ وَالطَّبَرِيُّ. وَقِيلَ: هُوَ مُسْتَحَبٌّ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ، وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَسَحْنُونٌ: إِنَّهُ سُنَّةٌ. وَهُوَ مُقْتَضَى رِوَايَةِ عَلِيِّ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مَالِكٍ بِإِعَادَةِ تَارِكِهِ لِلصَّلَاةِ عَمْدًا. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ تَرْكَهُ غَيْرُ مُفْسِدٍ لِلصَّلَاةِ. وَعَنِ الْحَسَنِ: فِي تَرْكِهِ سُجُودَ السَّهْوِ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَذَكَرَ الدارقطني عن سعيد ابن عَبْدِ الْعَزِيزِ فِيمَنْ نَسِيَ الْقُنُوتَ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ قَالَ: يَسْجُدُ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ. وَاخْتَارَ مَالِكٌ قَبْلَ الرُّكُوعِ، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ بَعْدَ الرُّكُوعِ، وَرُوِيَ عَنِ الْخُلَفَاءِ الْأَرْبَعَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ أَيْضًا. وَرَوَى عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ التَّخْيِيرَ فِي ذَلِكَ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْنُتُ فِي صَلَاةِ الْغَدَاةِ حَتَّى فَارَقَ الدُّنْيَا. وَذَكَرَ أَبُو دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ عَنْ خَالِدِ بْنِ أَبِي عِمْرَانَ قَالَ: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو على مضر إذ جاءه جبريل فاؤ ما إِلَيْهِ أَنِ اسْكُتْ فَسَكَتَ، فَقَالَ: (يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْكَ سَبَّابًا وَلَا لَعَّانًا وَإِنَّمَا بَعَثَكَ رَحْمَةً وَلَمْ يَبْعَثْكَ عَذَابًا، لَيْسَ لك من الامر شي أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ) قَالَ: ثُمَّ عَلَّمَهُ هَذَا الْقُنُوتَ فَقَالَ: (اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْتَعِينُكَ وَنَسْتَغْفِرُكَ وَنُؤْمِنُ بِكَ وَنَخْنَعُ لَكَ وَنَتْرُكُ مَنْ يَكْفُرُكَ اللَّهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَلَكَ نُصَلِّي وَنَسْجُدُ وَإِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ وَنَرْجُو رَحْمَتَكَ وَنَخَافُ عَذَابَكَ الْجَدَّ إِنَّ عَذَابَكَ بِالْكَافِرِينَ مُلْحِقٌ).

Üçüncü [Mesele]- Âlimler sabah namazında ve diğer namazlarda kunut yapma konusunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfeliler sabah namazında da diğer namazlarda da kunut yapmayı men etmişlerdir. Bu, Leys'in ve Mâlik'in talebesi Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî el-Endelüsî'nin mezhebidir; Şa'bî de bunu kabul etmemiştir. el-Muvatta'da İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, namazlardan hiçbirinde kunut yapmazdı. Nesâî de rivayet etti: Bize Kuteybe, Halef'ten, o Ebû Mâlik el-Eşca'î'den, o da babasından bildirdi ki babası şöyle demiştir: « Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında namaz kıldım, kunut yapmadı. Ebû Bekir'in arkasında namaz kıldım, kunut yapmadı. Ömer'in arkasında namaz kıldım, kunut yapmadı. Osman'ın arkasında namaz kıldım, kunut yapmadı. Ali'nin arkasında namaz kıldım, kunut yapmadı. Sonra [babam]: “Ey oğulcuğum, muhakkak ki bu bir bidattir!” dedi. » Bir görüşe göre: Sabah namazında sürekli olarak, diğer namazlarda ise Müslümanların başına bir felaket geldiğinde kunut yapılır; bunu Şâfiî ve Taberî söylemiştir. Bir diğer görüşe göre: Sabah namazında [kunut yapmak] müstehabdır; bu da Şâfiî'den rivayet edilmiştir. Hasan ve Sahnûn ise: “O bir sünnettir” demişlerdir. Ali b. Ziyâd'ın Mâlik'ten rivayet ettiği, onu kasten terk edenin namazı iade edeceği hükmünün gereği de budur. Taberî, kunutu terk etmenin namazı bozmayacağı hususunda icmâ olduğunu nakletmiştir. Hasan'dan [gelen bir rivayette ise], onun terki durumunda sehiv secdesi yapılacağı belirtilmiştir ki bu da Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Dârekutnî, Saîd b. Abdilazîz'den sabah namazında kunutu unutan kimse hakkında: “İki secde (sehiv secdesi) yapar” dediğini zikretmiştir. Mâlik rükûdan önce yapılmasını tercih etmiştir; İshâk'ın görüşü de budur. Mâlik'ten rükûdan sonra yapılacağı da rivayet edilmiştir; bu, dört halifeden de rivayet edilmiş olup Şâfiî, Ahmed ve yine İshâk'ın da görüşüdür. Sahabeden bir topluluktan ise bu hususta muhayyer olunduğu rivayet edilmiştir. Dârekutnî sahih bir isnadla Enes'ten rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: « Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dünyadan ayrılıncaya kadar sabah namazında kunut yapmaya devam etti. » Ebû Dâvûd da el-Merâsîl'de Hâlid b. Ebî İmrân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mudar kabilesine beddua ederken Cebrail ona gelip susması için işaret etti; o da sustu. Bunun üzerine [Cebrail] şöyle dedi: « Ey Muhammed! Şüphesiz Allah seni sövüp sayan ve lanet okuyan biri olarak göndermedi; aksine seni bir rahmet olarak gönderdi, bir azap olarak göndermedi. { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ } “İşten hiçbir şey sana ait değildir. [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut da onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.” » [Râvi] dedi ki: Sonra ona şu kunut duasını öğretti ve şöyle buyurdu: « Allah'ım! Şüphesiz biz Sen'den yardım diler, Sen'den mağfiret diler, Sana iman eder, Sana boyun eğer ve Sana nankörlük edeni terk ederiz. Allah'ım! Yalnız Sana ibadet eder, ancak Senin için namaz kılar ve secde ederiz. Yalnız Sana koşar ve gayretle yöneliriz. Rahmetini umar, şiddetli azabından korkarız. Şüphesiz Senin azabın kâfirlere mutlaka erişecektir. »

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٣٠ الى ١٣٢]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 130-132. Âyetler]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin. Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz. (130) Kâfirler için hazırlanmış olan o ateşten sakının. (131) Allah'a ve Resul'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (132)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً) هَذَا النَّهْيُ عَنْ أَكْلِ الرِّبَا اعْتِرَاضٌ بَيْنَ أَثْنَاءِ قِصَّةِ أُحُدٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا أَحْفَظُ فِي ذَلِكَ شَيْئًا مَرْوِيًّا. قُلْتُ: قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا يَبِيعُونَ الْبَيْعَ إِلَى أَجَلٍ، فَإِذَا حَلَّ الْأَجَلُ زَادُوا فِي الثَّمَنِ عَلَى أَنْ يُؤَخِّرُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً". [قُلْتُ] وَإِنَّمَا خَصَّ الرِّبَا مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْمَعَاصِي، لِأَنَّهُ الَّذِي أَذِنَ اللَّهُ فِيهِ بِالْحَرْبِ فِي قَوْلِهِ:" فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ" [البقرة: ٢٧٩] وَالْحَرْبُ يُؤْذِنُ بِالْقَتْلِ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: إِنْ لَمْ تَتَّقُوا الرِّبَا هُزِمْتُمْ وَقُتِلْتُمْ. فَأَمَرَهُمْ بِتَرْكِ الرِّبَا، لِأَنَّهُ كَانَ مَعْمُولًا بِهِ عِنْدَهُمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَ (أَضْعافاً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ وَ (مُضاعَفَةً) نعته. وقرى" مُضَعَّفَةً" وَمَعْنَاهُ: الرِّبَا الَّذِي كَانَتِ الْعَرَبُ تُضَعِّفُ فِيهِ الدَّيْنَ، فَكَانَ الطَّالِبُ يَقُولُ: أَتَقْضِي أَمْ تُرْبِي؟ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". وَ (مُضاعَفَةً) إِشَارَةٌ إِلَى تَكْرَارِ التَّضْعِيفِ عَامًا بَعْدَ عَامٍ كَمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْعِبَارَةُ الْمُؤَكَّدَةُ عَلَى شُنْعَةِ فِعْلِهِمْ وَقُبْحِهِ، وَلِذَلِكَ ذُكِرَتْ حَالَةُ التَّضْعِيفِ خَاصَّةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّقُوا اللَّهَ أَيْ فِي أَمْوَالِ الرِّبَا فَلَا تَأْكُلُوهَا. ثُمَّ خَوَّفَهُمْ فقال:) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: وَهَذَا الْوَعِيدُ لِمَنِ اسْتَحَلَّ الرِّبَا، وَمَنِ اسْتَحَلَّ الرِّبَا فَإِنَّهُ يَكْفُرُ [وَيُكَفَّرُ]. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ اتَّقُوا الْعَمَلَ الَّذِي يَنْزِعُ مِنْكُمُ الْإِيمَانَ فَتَسْتَوْجِبُونَ النَّارَ، لِأَنَّ مِنَ الذُّنُوبِ مَا يَسْتَوْجِبُ بِهِ صَاحِبُهُ نَزْعَ الْإِيمَانِ وَيُخَافُ عَلَيْهِ، مِنْ ذَلِكَ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ. وَقَدْ جَاءَ فِي ذَلِكَ أَثَرٌ: أَنَّ رَجُلًا كَانَ عَاقًّا لِوَالِدَيْهِ يُقَالُ لَهُ عَلْقَمَةُ، فَقِيلَ لَهُ عَنْدَ الْمَوْتِ: قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى جَاءَتْهُ أُمُّهُ فَرَضِيَتْ عَنْهُ. وَمِنْ ذَلِكَ قَطِيعَةُ الرَّحِمِ وَأَكْلُ الرِّبَا والخيانة

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin” buyruğu: Faiz yemekten nehyeden bu ifade, Uhud kıssasının arasına girmiş bir itiraz (ara cümle)dir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bu hususta rivayet edilmiş bir şey bilmiyorum.” Derim ki: Mücâhid şöyle demiştir: “Onlar vadeli satış yaparlardı; vade geldiğinde ise süreyi uzatmak karşılığında fiyata artış yaparlardı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin” ayetini indirdi.” [Derim ki:] Bütün günahlar arasından faizin özellikle zikredilmesinin sebebi; Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Eğer böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resûlüne karşı savaşa girdiğinizi bilin” [el-Bakara 2/279] buyruğunda olduğu gibi faizin bizzat Allah tarafından savaş ilan edilen günah olmasıdır. Savaş ise öldürülmeye delalet eder. Dolayısıyla sanki şöyle buyurmaktadır: “Eğer faizden sakınmazsanız hezimete uğrar ve öldürülürsünüz.” Onlara faizi terk etmelerini emretmiştir; çünkü faiz aralarında uygulanagelen bir şeydi. En doğrusunu Allah bilir. Âyette geçen (أَضْعافاً) “kat kat” kelimesi hâl (durum belirteci) olarak mansubdur; (مُضاعَفَةً) “katlanmış olarak” kelimesi ise onun sıfatıdır. “Muda‘‘afeten” (مُضَعَّفَةً) şeklinde de okunmuştur. Bunun manası; Arapların borcu katladıkları faizdir. Alacaklı: “Borcunu ödüyor musun, yoksa faiz mi işletiyorsun?” derdi; nitekim el-Bakara Sûresi'nde geçtiği gibidir. (مُضاعَفَةً) “katlanmış olarak” ifadesi, onların yaptığı gibi katlamanın yıldan yıla tekrarlanmasına işarettir. Bu pekiştirilmiş ifade, onların yaptıklarının ne kadar çirkin ve kötü olduğuna delalet etmiştir; işte bu sebeple katlama hâli özellikle zikredilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” buyruğu, yani faizli mallar hususunda [Allah'tan korkun da] onları yemeyin demektir. Sonra onları korkutarak şöyle buyurdu: { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي } “...o ateşten sakının”. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: “Bu tehdit, faizi helal sayan kimseyedir. Kim faizi helal sayarsa o kâfir olur [ve küfürle itham edilir].” Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; sizden imanı çekip alacak ve neticede ateşi hak etmenize yol açacak amelden sakının, demektir. Çünkü günahlardan öyleleri vardır ki, sahibi onun yüzünden imanın çekilip alınmasını hak eder ve onun hakkında bundan korkulur. Anne babaya itaatsizlik (isyankârlık) bunlardandır. Nitekim bu hususta şöyle bir rivayet gelmiştir: Alkame adında, anne babasına karşı asi olan bir adam vardı. Ölüm anında kendisine “Lâ ilâhe illallâh” de denildi; ancak annesi gelip ondan razı oluncaya kadar bunu söylemeye güç yetiremedi. Sıla-i rahmi kesmek (akrabalık bağlarını koparmak), faiz yemek ve emanete hıyanet etmek

فِي الْأَمَانَةِ. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ قَالَ: أَكْثَرُ مَا يُنْزَعُ الْإِيمَانُ مِنَ الْعَبْدِ عِنْدَ الْمَوْتِ. ثُمَّ قَالَ أَبُو بَكْرٍ: فَنَظَرْنَا فِي الذُّنُوبِ الَّتِي تَنْزِعُ الْإِيمَانَ فَلَمْ نَجِدْ شَيْئًا أَسْرَعَ نَزْعًا لِلْإِيمَانِ مِنْ ظُلْمِ الْعِبَادِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النَّارَ مَخْلُوقَةٌ رَدًّا عَلَى الْجَهْمِيَّةِ، لِأَنَّ الْمَعْدُومَ لَا يَكُونُ مُعَدًّا. ثُمَّ قَالَ: (وَأَطِيعُوا اللَّهَ) [يَعْنِي أَطِيعُوا اللَّهَ] فِي الْفَرَائِضِ (وَالرَّسُولَ) فِي السُّنَنِ: وَقِيلَ:" أَطِيعُوا اللَّهَ" فِي تَحْرِيمِ الرِّبَا" وَالرَّسُولَ" فِيمَا بَلَّغَكُمْ مِنَ التَّحْرِيمِ. (لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ) أَيْ كَيْ يَرْحَمَكُمُ اللَّهُ. وَقَدْ تقدم.

de böyledir. Ebû Bekir el-Verrâk, Ebû Hanîfe'den şöyle dediğini zikretmiştir: “Kuldan imanın en çok çekilip alındığı an, ölüm anıdır.” Sonra Ebû Bekir dedi ki: “İmanı çekip alan günahları inceledik ve imanı çekip almada kullara zulmetmekten daha hızlı hiçbir şey bulamadık.” Bu ayette, Cehmiyye'ye bir reddiye olarak cehennem ateşinin yaratılmış olduğuna dair delil vardır; çünkü yok olan bir şey hazır edilmiş (hazırlanmış) olamaz. Sonra: (وَأَطِيعُوا اللَّهَ) [yani farzlarda Allah'a itaat edin] (وَالرَّسُولَ) “ve Resul'e” sünnetlerde [itaat edin] buyurdu. Şöyle de denilmiştir: “Allah'a itaat edin” faizin haram kılınmasında; “ve Resul'e” de bu haramlıktan size tebliğ ettiği hususlarda [itaat edin]. (لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ) “ki merhamet olunasınız” yani Allah size merhamet etsin diye. Bu husus daha önce geçmişti.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٣٣]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 133. Âyet]

وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣)

{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan, takva sahipleri için hazırlanmış bulunan cennete koşuşun. (133)”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَسارِعُوا) قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ" سارِعُوا" بِغَيْرِ وَاوٍ، وَكَذَلِكَ هِيَ فِي مَصَاحِفَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الشَّامِ. وَقَرَأَ بَاقِي السَّبْعَةِ" وَسارِعُوا". وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: كِلَا الْأَمْرَيْنِ شَائِعٌ مُسْتَقِيمٌ، فَمَنْ قَرَأَ بِالْوَاوِ فَلِأَنَّهُ عَطَفَ الْجُمْلَةَ عَلَى الْجُمْلَةِ، وَمَنْ تَرَكَ الْوَاوَ فَلِأَنَّ الْجُمْلَةَ الثَّانِيَةَ مُلْتَبِسَةٌ بِالْأُولَى مُسْتَغْنِيَةٌ بِذَلِكَ عَنِ الْعَطْفِ بِالْوَاوِ. وَالْمُسَارَعَةُ الْمُبَادَرَةُ، وَهِيَ مُفَاعَلَةٌ. وَفِي الْآيَةِ حَذْفٌ. أَيْ سَارِعُوا إِلَى مَا يُوجِبُ الْمَغْفِرَةَ وهي الطاعة. قال أنس ابن مَالِكٍ وَمَكْحُولٌ فِي تَفْسِيرِ (سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ): مَعْنَاهُ إِلَى تَكْبِيرَةِ الْإِحْرَامِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: إِلَى أَدَاءِ الْفَرَائِضِ. عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ: إِلَى الْإِخْلَاصِ. الْكَلْبِيُّ: إِلَى التَّوْبَةِ مِنَ الرِّبَا. وَقِيلَ: إِلَى الثَّبَاتِ فِي الْقِتَالِ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. وَالْآيَةُ عَامَّةٌ فِي الجميع، ومعناها معني"اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ

Bunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (وَسارِعُوا) buyruğu: Nâfi‘ ve İbn Âmir vâvsız olarak “سارِعُوا” şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise “وَسارِعُوا” şeklinde okumuştur. Ebû Alî dedi ki: “Her iki durum da yaygın ve doğrudur. Vâv ile okuyan kimse, cümleyi cümleye atfettiği için böyle okumuştur. Vâvı terk eden kimse ise, ikinci cümlenin birinci cümle ile irtibatlı olup bu sayede vâv ile atfedilmeye ihtiyaç duymamasından dolayı böyle okumuştur.” Müsâra‘at (المسارعة), acele etmek ve öne geçmek (el-mubâdere) demektir ve müfâale bâbındandır. Ayette bir hazif (gizli öge) vardır; yani bağışlanmayı gerektiren şeye, o da itaate koşuşun demektir. Enes b. Mâlik ve Mekhûl: (سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ) “Rabbinizden bir bağışlanmaya koşuşun” ayetinin tefsirinde: “Bunun anlamı, iftitah tekbirinedir” demişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib: “Farzları eda etmeyeyedir” demiştir. Osman b. Affân: “İhlasadır” demiştir. el-Kelbî: “Faizden tövbe etmeyeyedir” demiştir. “Savaşta sebat etmeyeyedir” de denilmiştir. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Ayet bunların tümü hakkında geneldir ve anlamı: “Hayırlarda yarışın”

" [البقرة: ١٤٨] وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ) تَقْدِيرُهُ كَعَرْضِ فَحَذَفَ الْمُضَافَ، كَقَوْلِهِ:" مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ" [لقمان: ٢٨] أَيْ إِلَّا كَخَلْقِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَبَعْثِهَا. قَالَ الشاعر:

” [el-Bakara: 148]. Bu [açıklama] daha önce geçmişti. İkincisi- Yüce Allah'ın: (وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ) “ve genişliği göklerle yer kadar olan bir cennete [koşuşun]” buyruğu: Bunun takdiri “genişliği gibi” (كَعَرْضِ) şeklindedir; dolayısıyla muzâf hazfedilmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: { مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişi [gibi]dir” [Lokmân: 28] buyruğu da böyledir; yani “ancak tek bir kişinin yaratılması ve diriltilmesi gibidir” demektir. Şair şöyle demiştir:

حَسِبْتَ بُغَامَ رَاحِلَتِي عَنَاقًا ... وَمَا هِيَ وَيْبَ غَيْرِكَ بِالْعَنَاقِ

Binek devemin iniltisini dişi bir oğlak sandın... / Halbuki o -senden başkası helak olasıca- oğlak değildir

يُرِيدُ صَوْتَ عَنِاقٍ. نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ" وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ" [الحديد: ٢١] وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تقرن السموات وَالْأَرْضُ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ كَمَا تُبْسَطُ الثِّيَابُ وَيُوصَلُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، فَذَلِكَ عَرْضُ الْجَنَّةِ، وَلَا يَعْلَمُ طُولَهَا إِلَّا اللَّهُ. وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَذَلِكَ لَا يُنْكَرُ، فَإِنَّ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (مَا السموات السَّبْعُ وَالْأَرَضُونَ السَّبْعُ فِي الْكُرْسِيِّ إِلَّا كَدَرَاهِمَ أُلْقِيَتْ فِي فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ وَمَا الْكُرْسِيُّ فِي الْعَرْشِ إِلَّا كَحَلْقَةٍ أُلْقِيَتْ فِي فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ (. فَهَذِهِ مَخْلُوقَاتٌ أَعْظَمُ بِكَثِيرٍ جِدًّا من السموات وَالْأَرْضِ، وَقُدْرَةُ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْجِنَانُ أَرْبَعَةٌ: جَنَّةُ عَدْنٍ وَجَنَّةُ الْمَأْوَى وَجَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ وَجَنَّةُ النَّعِيمِ، وَكُلُّ جَنَّةٍ مِنْهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَوْ وُصِلَ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ. وقال إسماعيل السدي: لو كسرت السموات والأرض وصرن خردلا، فبكل خَرْدَلَةٍ جَنَّةٌ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. وَفِي الصَّحِيحِ: (إِنَّ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً مَنْ يَتَمَنَّى وَيَتَمَنَّى حَتَّى إِذَا انْقَطَعَتْ بِهِ الْأَمَانِيُّ قال الله تعالى: لك ذلك وعشرة أمثال) رَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ يَعْلَى بْنُ أَبِي مُرَّةَ: لَقِيتُ التَّنُوخِيَّ رَسُولَ هِرَقْلَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِحِمْصَ شَيْخًا كَبِيرًا قَالَ: قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِكِتَابِ هِرَقْلَ، فَنَاوَلَ الصَّحِيفَةَ رَجُلًا عَنْ يَسَارِهِ، قَالَ: فَقُلْتُ مَنْ صَاحِبُكُمُ الَّذِي يَقْرَأُ؟ قَالُوا: مُعَاوِيَةُ، فَإِذَا كِتَابُ صَاحِبِي: إِنَّكَ كَتَبْتَ تَدْعُونِي إِلَى جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ فَأَيْنَ النَّارُ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (سُبْحَانَ اللَّهِ فَأَيْنَ اللَّيْلُ إِذَا جَاءَ النَّهَارُ). وَبِمِثْلِ هَذِهِ الْحُجَّةِ اسْتَدَلَّ الْفَارُوقُ عَلَى الْيَهُودِ حِينَ قَالُوا لَهُ: أَرَأَيْتَ قَوْلَكُمْ" وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ" فَأَيْنَ النَّارُ؟ فَقَالُوا لَهُ: لَقَدْ نَزَعْتَ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ. وَنَبَّهَ تَعَالَى بِالْعَرْضِ عَلَى الطُّولِ لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الطُّولَ يَكُونُ أَكْثَرَ مِنَ الْعَرْضِ، وَالطُّولُ إِذَا ذُكِرَ لَا يَدُلُّ على قدر

[Şair burada] dişi oğlağın sesini kastetmektedir. Bunun bir benzeri Hadîd Suresi'ndeki: { وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “ve genişliği gök ile yerin genişliği gibi olan cennete” [Hadîd: 21] ayetidir. Âlimler bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Kumaşların serilip birbirine eklendiği gibi gökler ve yer de birbirine bitiştirilir; işte cennetin genişliği bu kadardır, boyunu ise Allah'tan başkası bilmez.” Cumhurun görüşü de budur ve bu [aklen ve naklen] yadırganamaz; zira Ebû Zerr'in Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmaktadır: «Yedi gök ve yedi yer Kürsî'nin yanında, ancak geniş bir çöle atılmış dirhemler gibidir; Kürsî de Arş'ın yanında, ancak geniş bir çöle atılmış bir halka gibidir.» Nitekim bunlar, göklerden ve yerden çok daha büyük yaratılmış varlıklardır; Allah'ın kudreti ise bütün bunlardan çok daha büyüktür. el-Kelbî şöyle demiştir: “Cennetler dörttür: Adn cenneti, Me'vâ cenneti, Firdevs cenneti ve Naîm cenneti. Bu cennetlerin her biri, birbirine eklendiği takdirde gök ile yerin genişliği kadardır.” İsmâil es-Süddî de şöyle demiştir: “Şayet gökler ve yer ufalanıp hardal tanesi haline gelseydi, her bir hardal tanesi karşılığında genişliği gök ile yerin genişliği kadar olan bir cennet bulunurdu.” Sahîh'te [şöyle rivayet edilmiştir]: «Cennet ehlinin makam bakımından en aşağıda olanı öyle kimsedir ki diledikçe diler; nihayet dilekleri tükendiğinde Yüce Allah: ‘Bu ve bunun on katı senindir’ buyurur.» Bunu Ebû Saîd el-Hudrî rivayet etmiş olup Müslim ve diğerleri tahric etmiştir. Ya‘lâ b. Mürre de şöyle anlatmıştır: Bizans Kralı Herakleios'un Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiği elçisi et-Tenûhî ile Humus'ta yaşlı bir pîr iken karşılaştım; bana şöyle anlattı: “Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna Herakleios'un mektubuyla geldim. [Resûlullah] sahifeyi solundaki bir adama uzattı. Ben: ‘Okuyan bu arkadaşınız kimdir?’ diye sordum. ‘Muâviye'dir’ dediler. Bir de baktım ki efendimin mektubunda: ‘Sen bana mektup yazıp beni genişliği gökler ve yer [kadar] olan cennete davet ediyorsun; peki o halde cehennem nerededir?’ diye yazıyordu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sübhânallah! Gündüz geldiğinde gece nerede kalır?» buyurdu.” Fârûk [Hz. Ömer] da Yahudiler kendisine: “Sizin { وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } ‘ve genişliği göklerle yer [kadar] olan cennete’ sözünüz hakkında ne dersiniz, o halde cehennem nerededir?” dediklerinde aynı bu delille onlara karşı hüccet getirmişti. Bunun üzerine Yahudiler ona: “Tevrat'ta bulunan bir delili çekip getirdin!” demişlerdi. Yüce Allah, eni [genişliği] zikrederek boyun [büyüklüğüne] dikkat çekmiştir; çünkü çoğunlukla boy enden daha uzundur ve [tek başına] boy zikredildiğinde miktar

الْعَرْضِ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: إِنَّمَا وَصَفَ عَرْضَهَا، فَأَمَّا طولها فلا يعلمه إلا الله، وهذا كقول تَعَالَى:" مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ" [الرحمن: ٥٤] فَوَصَفَ الْبِطَانَةَ بِأَحْسَنِ مَا يُعْلَمُ مِنَ الزِّينَةِ، إِذْ مَعْلُومٌ أَنَّ الظَّوَاهِرَ تَكُونُ أَحْسَنَ وَأَتْقَنَ مِنَ الْبَطَائِنِ. وَتَقُولُ الْعَرَبُ: بِلَادٌ عَرِيضَةٌ، وَفَلَاةٌ عَرِيضَةٌ، أَيْ وَاسِعَةٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

genişliğin miktarına delalet etmez. ez-Zührî: “O ancak genişliğini vasfetmiştir; boyuna gelince onu Allah'tan başkası bilmez” demiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: “Astarı kalın ipekten döşeklere yaslanarak” [Rahmân: 54]. Böylece astarı bilinen en güzel süs ile vasfetmiştir; çünkü yüzlerin astarlardan daha güzel ve daha mükemmel olduğu bilinmektedir. Araplar: “Geniş memleket” ve “Geniş çöl” derler; yani uçsuz bucaksız demektir. Şair şöyle demiştir:

كَأَنَّ بِلَادَ اللَّهِ وَهْيَ عَرِيضَةٌ ... عَلَى الْخَائِفِ الْمَطْلُوبِ كِفَّةُ حَابِلِ

Sanki Allah'ın memleketi -uçsuz bucaksız olduğu halde- / Korkup aranan kimseye avcının kurduğu tuzak gibidir

وَقَالَ قَوْمٌ: الْكَلَامُ جَارٍ عَلَى مَقْطَعِ الْعَرَبِ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ، فَلَمَّا كَانَتِ الْجَنَّةُ مِنَ الِاتِّسَاعِ وَالِانْفِسَاحِ فِي غَايَةٍ قُصْوَى حَسُنَتِ الْعِبَارَةُ عنها بعرض السموات وَالْأَرْضِ، كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ: هَذَا بَحْرٌ، وَلِشَخْصٍ كَبِيرٍ مِنَ الْحَيَوَانِ: هَذَا جَبَلٌ. وَلَمْ تَقْصِدِ الْآيَةُ تَحْدِيدَ الْعَرْضِ، وَلَكِنْ أَرَادَ بِذَلِكَ أَنَّهَا أوسع شي رَأَيْتُمُوهُ. وَعَامَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ مَوْجُودَةٌ: لِقَوْلِهِ" أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ" وَهُوَ نَصُّ حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ وَغَيْرِهِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُمَا غَيْرُ مَخْلُوقَتَيْنِ فِي وَقْتِنَا، وَإِنَّ اللَّهَ تعالى إذا طوى السموات وَالْأَرْضَ ابْتَدَأَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَيْثُ شَاءَ، لِأَنَّهُمَا دَارَ جَزَاءٍ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، فَخُلِقَتَا بَعْدَ التَّكْلِيفِ فِي وَقْتِ الْجَزَاءِ، لِئَلَّا تَجْتَمِعَ دَارُ التَّكْلِيفِ وَدَارُ الْجَزَاءِ فِي الدُّنْيَا، كَمَا لَمْ يَجْتَمِعَا فِي الْآخِرَةِ. وَقَالَ ابْنُ فُورَكَ: الْجَنَّةُ يُزَادُ فِيهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِي هَذَا مُتَعَلَّقٌ لِمُنْذِرِ بْنِ سَعِيدٍ وَغَيْرِهِ مِمَّنْ قَالَ: إِنَّ الْجَنَّةَ لَمْ تُخْلَقْ بَعْدُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَوْلُ ابْنِ فُورَكَ" يُزَادُ فِيهَا" إِشَارَةٌ إِلَى مَوْجُودٍ، لَكِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى سَنَدٍ يَقْطَعُ الْعُذْرَ فِي الزِّيَادَةِ. قُلْتُ: صَدَقَ ابْنُ عَطِيَّةَ ﵁ فِيمَا قَالَ: وإذا كانت السموات السَّبْعُ وَالْأَرْضُونَ السَّبْعُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُرْسِيِّ كَدَرَاهِمَ أُلْقِيَتْ فِي فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْكُرْسِيُّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَرْشِ كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ بِأَرْضٍ فَلَاةٍ، فَالْجَنَّةُ الْآنَ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ عرضها كعرض السموات وَالْأَرْضِ، إِذِ الْعَرْشُ سَقْفُهَا، حَسْبَ مَا وَرَدَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ السَّقْفَ يَحْتَوِي عَلَى مَا تَحْتَهُ وَيَزِيدُ. وَإِذَا كَانَتِ الْمَخْلُوقَاتُ كُلُّهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ كَالْحَلْقَةِ فَمَنْ ذَا الَّذِي يُقَدِّرُهُ وَيَعْلَمُ طُولَهُ وَعَرْضَهُ إِلَّا اللَّهُ خَالِقُهُ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لِقُدْرَتِهِ، وَلَا غَايَةَ لِسَعَةِ مملكته، ﷾.

Bir topluluk şöyle demiştir: Söz, Arapların istiare üslubu üzere cereyan etmektedir. Cennet genişlik ve ferahlık bakımından son dereceye ulaşmış olunca, onun hakkında "göklerin ve yerin genişliği kadar" ifadesi uygun düşmüştür. Nitekim [cömert/bilgili] bir adama: "Bu bir denizdir", cüsseli büyük bir hayvana da: "Bu bir dağdır" dersin. Âyet genişliği sınırlandırmayı kastetmemiştir; fakat bununla, onun gördüğünüz en geniş şey olduğunu anlatmak istemiştir. Âlimlerin geneline göre cennet yaratılmış ve [hâlen] mevcuttur; zira Yüce Allah: { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için hazırlanmıştır” buyurmuştur. Sahîhayn ve diğer eserlerde yer alan İsrâ hadisi ve diğer rivayetlerin sarih lafzı da budur. Mu'tezile ise şöyle demiştir: "O ikisi (cennet ve cehennem) şu an yaratılmış değildir; Yüce Allah gökleri ve yeri dürdüğü zaman dilediği yerde cennet ve cehennemi yaratmaya başlayacaktır. Çünkü o ikisi mükâfat ve ceza ile karşılık yurdudur; dolayısıyla -tıpkı âhirette bir arada bulunmadıkları gibi- dünyada da mükellefiyet yurdu ile karşılık yurdu bir araya gelmesin diye mükellefiyetten sonra, karşılık vaktinde yaratılacaklardır." İbn Fûrek ise: "Kıyamet gününde cennete ilave yapılır" demiştir. İbn Atiyye: "Cennetin henüz yaratılmadığını söyleyen Münzir b. Saîd ve diğerleri için bunda tutunacak bir dal vardır" demiştir. İbn Atiyye [devamla] şöyle demiştir: "İbn Fûrek'in 'ona ilave yapılır' sözü mevcut bir şeye işarettir; ancak bu ilave hususunda mazereti ortadan kaldıracak kesin bir delile ihtiyaç vardır." Derim ki: İbn Atiyye -radıyallâhu anh- söylediği şeyde haklıdır. Yedi kat gök ve yedi kat yer, Kürsî'ye nispetle yeryüzündeki uçsuz bucaksız bir çöle atılmış dirhemler gibi; Kürsî de Arş'a nispetle uçsuz bucaksız bir çöle atılmış bir halka gibi olduğuna göre; şu anki cennet de -tıpkı âhirette olacağı hali üzere- genişliği göklerin ve yerin genişliği gibidir; zira Sahîh-i Müslim'de rivayet edildiği üzere Arş onun tavanıdır. Bilinmektedir ki tavan, altındakini kuşatır ve ondan daha geniştir. Bütün yaratılmışlar ona nispetle bir halka gibi olduğuna göre; kudretinin sonu ve hâkimiyet alanının genişliğinin nihayeti olmayan yaratıcısı Allah'tan başka onun büyüklüğünü kim takdir edebilir, boyunu ve enini kim bilebilir? Allah Teâlâ her türlü eksiklikten münezzehtir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٣٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 134. Âyet]

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) } “Onlar bollukta da darlıkta da infak edenler, öfkelerini yutanlar ve insanları affedenlerdir. Allah iyilik edenleri sever. (134)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ) هَذَا مِنْ صِفَةِ الْمُتَّقِينَ الَّذِينَ أُعِدَّتْ لَهُمُ الْجَنَّةُ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهَا مَدْحٌ بِفِعْلِ الْمَنْدُوبِ إليه. و (السَّرَّاءِ) الْيُسْرُ (وَالضَّرَّاءِ) الْعُسْرُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ. وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ: السَّرَّاءُ وَالضَّرَّاءُ الرَّخَاءُ وَالشِّدَّةُ. وَيُقَالُ فِي حَالِ الصِّحَّةِ وَالْمَرَضِ. وَقِيلَ: فِي السَّرَّاءِ فِي الْحَيَاةِ، وَفِي الضَّرَّاءِ يَعْنِي يُوصِي بَعْدَ الْمَوْتِ. وَقِيلَ: فِي السَّرَّاءِ فِي الْعُرْسِ وَالْوَلَائِمِ، وَفِي الضَّرَّاءِ فِي النَّوَائِبِ وَالْمَآتِمِ. وَقِيلَ: فِي السَّرَّاءِ النَّفَقَةُ الَّتِي تَسُرُّكُمْ، مِثْلَ النَّفَقَةِ عَلَى الْأَوْلَادِ وَالْقَرَابَاتِ، وَالضَّرَّاءِ عَلَى الْأَعْدَاءِ. وَيُقَالُ: فِي السَّرَّاءِ مَا يُضِيفُ بِهِ الْفَتَى وَيُهْدَى إِلَيْهِ. وَالضَّرَّاءِ مَا يُنْفِقُهُ عَلَى أَهْلِ الضُّرِّ وَيَتَصَدَّقُ بِهِ عَلَيْهِمْ. قُلْتُ:- وَالْآيَةُ تَعُمُّ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: (وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ) وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ: الثَّانِيَةُ- وَكَظْمُ الْغَيْظِ رَدُّهُ فِي الْجَوْفِ، يُقَالُ: كَظَمَ غَيْظَهُ أَيْ سَكَتَ عَلَيْهِ وَلَمْ يُظْهِرْهُ مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَى إِيقَاعِهِ بعدوه، وكظمت السقاء أي ملائه وَسَدَدْتُ عَلَيْهِ، وَالْكِظَامَةُ مَا يُسَدُّ بِهِ مَجْرَى الْمَاءِ، وَمِنْهُ الْكِظَامُ لِلسَّيْرِ الَّذِي يُسَدُّ بِهِ فَمُ الزِّقِّ وَالْقِرْبَةِ. وَكَظَمَ الْبَعِيرُ جِرَّتَهُ إِذَا رَدَّهَا فِي جَوْفِهِ، وَقَدْ يُقَالُ لِحَبْسِهِ الْجِرَّةُ قَبْلَ أَنْ يُرْسِلَهَا إِلَى فِيهِ: كَظَمَ، حَكَاهُ الزَّجَّاجُ. يُقَالُ: كَظَمَ الْبَعِيرُ وَالنَّاقَةُ إِذَا لَمْ يَجْتَرَّا، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاعِي:

Bunda dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ) “Onlar infak edenlerdir” buyruğu: Bu, kendileri için cennet hazırlanmış olan takva sahiplerinin sıfatındandır. Ayetin zahiri, mendup olan bir fiili işlemekle övgü ifade ettiğidir. (السَّرَّاءِ) bolluk (وَالضَّرَّاءِ) ise darlık demektir; bunu İbn Abbâs, el-Kelbî ve Mukâtil söylemiştir. Ubeyd b. Umeyr ve ed-Dahhâk ise: “es-Serrâ ve ed-Darrâ genişlik ve sıkıntı demektir” demişlerdir. Sağlık ve hastalık halinde [infak edenler] de denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: es-Serrâ'da hayatta iken, ed-Darrâ'da ise ölümden sonra vasiyet etmektir. Şöyle de denilmiştir: es-Serrâ'da düğün ve ziyafetlerde, ed-Darrâ'da ise musibet ve yaslarda [infak etmektir]. Şöyle de denilmiştir: es-Serrâ'da sizi sevindiren harcamadır; çocuklar ve akrabalar üzerine yapılan harcama gibi, ed-Darrâ'da ise düşmanlar üzerinedir. Şöyle de denir: es-Serrâ'da kişinin misafir ağırladığı ve kendisine hediye verilen durumdur; ed-Darrâ'da ise darlık ehline infak ettiği ve onlara sadaka verdiği durumdur. Derim ki: Ayet bunların hepsini kapsar. Sonra Yüce Allah: (وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ) “öfkelerini yutanlar” buyurdu ki bu da: İkinci meseledir- Öfkeyi yutmak (el-kazm), onu içe atmaktır. “Öfkesini yuttu” (كَظَمَ غَيْظَهُ) denir; yani düşmanına öfkesini uygulamaya gücü yettiği halde susup onu açığa vurmadı demektir. “Kırbayı doldurup ağzını bağladım” (كَظَمْتُ السِّقَاءَ) denir. el-Kizâme (الكظامة), su mecrasının tıkandığı şeydir; tulum ve kırbanın ağzının bağlandığı kayışa el-kizâm denilmesi de bundandır. Deve gevişini karnına geri çevirdiğinde “كَظَمَ الْبَعِيرُ جِرَّتَهُ” denir; gevişini ağzına göndermeden önce tutmasına da “كَظَمَ” denilebilir; bunu ez-Zeccâc nakletmiştir. Deve ve dişi deve geviş getirmediği zaman “كَظَمَ الْبَعِيرُ وَالنَّاقَةُ” denir; er-Râî'nin şu sözü de bundandır:

فَأَفَضْنَ بَعْدَ كُظُومِهِنَّ بِجِرَّةٍ ... مِنْ ذِي الأبارق إذ رَعَيْنَ حَقِيلَا

Geviş getirmeyip tutmalarının ardından, Zü'l-Ebârik'ten geviş saçtılar; Hakîl otunu otladıklarında.

الْحَقِيلُ: مَوْضِعٌ. وَالْحَقِيلُ: نَبْتٌ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا تَفْعَلُ ذَلِكَ عِنْدَ الْفَزَعِ وَالْجَهْدِ فَلَا تَجْتَرُّ، قَالَ أَعْشَى بَاهِلَةَ يَصِفُ رَجُلًا نَحَّارًا لِلْإِبِلِ فَهِيَ تَفْزَعُ مِنْهُ:

el-Hakîl: Bir yer adıdır. el-Hakîl: Bir bitkidir. Şöyle de denilmiştir: Develer korku ve meşakkat anında bunu yapar ve geviş getirmezler; A‘şâ Bâhile develeri çokça boğazlayan ve develerin kendisinden korktuğu bir adamı vasfederken şöyle demiştir:

قَدْ تَكْظِمُ الْبُزْلَ مِنْهُ حِينَ تُبْصِرُهُ ... حَتَّى تَقَطَّعَ فِي أجوافها الجرر

Olgun develer (el-buzl) onu gördüklerinde [korkudan] geviş getirmeyi öyle bir tutarlar ki, karınlarındaki gevişler parçalanıp kalır.

وَمِنْهُ: رَجُلٌ كَظِيمٌ وَمَكْظُومٌ إِذَا كَانَ مُمْتَلِئًا غَمًّا وَحُزْنًا. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ" [يوسف:]." ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ" [النحل: [." إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ" [القلم: [. وَالْغَيْظُ أَصْلُ الْغَضَبِ، وَكَثِيرًا مَا يَتَلَازَمَانِ لَكِنَّ فُرْقَانَ مَا بَيْنَهُمَا، أَنَّ الْغَيْظَ لَا يَظْهَرُ عَلَى الْجَوَارِحِ، بِخِلَافِ الْغَضَبِ فَإِنَّهُ يَظْهَرُ فِي الجوارح مع فعل ما لأبد، وَلِهَذَا جَاءَ إِسْنَادُ الْغَضَبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِذْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ أَفْعَالِهِ فِي الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ النَّاسِ الْغَيْظَ بِالْغَضَبِ، وَلَيْسَ بِجَيِّدٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ) الْعَفْوُ عَنِ النَّاسِ أَجَلُّ ضُرُوبِ فِعْلِ الْخَيْرِ، حَيْثُ يَجُوزُ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَعْفُوَ وَحَيْثُ يَتَّجِهُ حَقُّهُ. وَكُلُّ مَنِ اسْتَحَقَّ عُقُوبَةً فَتُرِكَتْ لَهُ فَقَدْ عُفِيَ عَنْهُ. وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى" عَنِ النَّاسِ"، فَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالْكَلْبِيُّ وَالزَّجَّاجُ:" وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ" يُرِيدُ عَنِ الْمَمَالِيكِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا حَسَنٌ عَلَى جِهَةِ الْمِثَالِ، إِذْ هُمُ الْخَدَمَةُ فَهُمْ يُذْنِبُونَ كَثِيرًا وَالْقُدْرَةُ عَلَيْهِمْ مُتَيَسِّرَةٌ، وَإِنْفَاذُ الْعُقُوبَةِ سَهْلٌ، فَلِذَلِكَ مَثَّلَ هَذَا الْمُفَسِّرُ بِهِ. وَرُوِيَ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّ جَارِيَتَهُ جَاءَتْ ذَاتَ يَوْمٍ بِصَحْفَةٍ فِيهَا مَرَقَةٌ حَارَّةٌ، وَعِنْدَهُ أَضْيَافٌ فَعَثَرَتْ فَصَبَّتِ الْمَرَقَةَ عَلَيْهِ، فَأَرَادَ مَيْمُونٌ أَنْ يضربها، فقالت الجارية: يا مولاي، استعمل قول الله تَعَالَى:" وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ". قَالَ لَهَا: قَدْ فَعَلْتُ. فَقَالَتْ: اعْمَلْ بِمَا بَعْدَهُ" وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ". فَقَالَ: قَدْ عَفَوْتُ عَنْكِ. فَقَالَتِ الْجَارِيَةُ:" وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ". قَالَ مَيْمُونٌ: قَدْ أَحْسَنْتُ إِلَيْكِ، فَأَنْتِ حُرَّةٌ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى. وَرُوِيَ عَنِ الأحنف بن قيس مثله. وقال زيد ابن سلم:" وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ" عَنْ ظُلْمِهِمْ وَإِسَاءَتِهِمْ. وَهَذَا عَامٌّ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ: (إِنَّ هَؤُلَاءِ مِنْ أُمَّتِي قَلِيلٌ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ وَقَدْ كَانُوا كَثِيرًا فِي الْأُمَمِ الَّتِي مَضَتْ). فَمَدَحَ اللَّهُ تَعَالَى الَّذِينَ يَغْفِرُونَ عِنْدَ الْغَضَبِ وَأَثْنَى عَلَيْهِمْ فَقَالَ:" وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ" [الشورى: ٣٧]، وَأَثْنَى عَلَى الْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ بِقَوْلِهِ:" وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ"، وَأَخْبَرَ أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ بِإِحْسَانِهِمْ فِي ذَلِكَ. وَوَرَدَتْ فِي كَظْمِ الْغَيْظِ وَالْعَفْوِ عَنِ النَّاسِ وَمِلْكِ النَّفْسِ عِنْدَ الْغَضَبِ أَحَادِيثُ، وَذَلِكَ مِنْ

Kişi gam ve hüzünle dolduğu zaman söylenen “kezîm” (كَظِيم) ve “mekzûm” (مَكْظُوم) [kelimeleri] de bu köktendir. Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulmaktadır: { وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ } “Hüzünden gözlerine ak düştü; o, artık acısını içine gömen biriydi” [Yûsuf, 84]; { ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Yüzü simsiyah kesilir, içi öfkeyle dolar” [en-Nahl, 58]; { إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ } “O, kederle dolu bir halde yalvarmıştı” [el-Kalem, 48]. Gayz (öfke), gadabın (kızgınlığın) aslıdır. Bu ikisi çoğunlukla birbirini gerektirir; fakat aralarındaki fark şudur: Gayz, organlarda açığa çıkmaz; kızgınlık (gadab) ise organlarda mutlaka bir fiille birlikte dışa vurur. Bundan dolayıdır ki gadabın Yüce Allah’a isnat edilmesi vârit olmuştur; zira bu, O'nun gazaba uğrayanlar hakkındaki fiillerinden ibarettir. Bazı kimseler gayz kelimesini gadab ile açıklamışlarsa da bu isabetli değildir. Doğrusunu Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah’ın: { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “İnsanları affedenler” buyruğudur. İnsanları affetmek, kişinin affetmesinin caiz olduğu ve hakkının terettüp ettiği yerlerde iyilik yapmanın en yüce türlerindendir. Cezayı hak edip de cezası bağışlanan her kimse affedilmiş olur. “İnsanlar” (en-nâs) ifadesinin anlamı konusunda ihtilaf edilmiştir: Ebu'l-Âliye, Kelbî ve Zeccâc; “İnsanları affedenler” ifadesiyle köle ve cariyelerin kastedildiğini söylemişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bu, örnek kabilinden güzel bir açıklamadır. Çünkü onlar hizmetçidir; çokça hata ederler, onlara güç yetirmek kolaydır ve cezayı uygulamak da basittir. Bu sebeple bu müfessir örneği onlar üzerinden vermiştir.” Rivayet edildiğine göre Meymûn b. Mihrân’ın cariyesi bir gün içinde sıcak çorba bulunan bir çanakla geldi. Yanında misafirler vardı. Cariye tökezleyip çorbayı onun üzerine döktü. Meymûn onu dövmek isteyince cariye: “Ey efendim! Yüce Allah’ın: { وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } ‘Öfkelerini yutanlar’ buyruğunu uygula!” dedi. Meymûn: “Uyguladım” dedi. Cariye: “Ondan sonraki { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } ‘İnsanları affedenler’ buyruğuyla amel et!” dedi. Meymûn: “Seni affettim” dedi. Bunun üzerine cariye: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah iyilik edenleri sever” ayetini okudu. Meymûn da: “Sana iyilikte bulundum; Allah rızası için artık hürsün” dedi. Benzer bir durum Ahnef b. Kays’tan da rivayet edilmiştir. Zeyd b. Eslem ise { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } buyruğunu: “Onların zulmünü ve kötülüklerini [affedenler]” şeklinde açıklamıştır. Bu genel bir anlamdır ve ayetin zahiri de budur. Mukâtil b. Hayyân bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu sırada şöyle buyurmuştur: «Allah'ın korudukları müstesna, ümmetimden bu vasıfta olanlar azdır; oysa geçmiş ümmetlerde sayıları çoktu.» Yüce Allah, öfke anında bağışlayanları övmüş ve haklarında senada bulunarak: { وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } “Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” [eş-Şûrâ, 37] buyurmuştur. Ayrıca: { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “İnsanları affedenler” buyruğuyla öfkesini yutanları övmüş ve bu husustaki ihsanlarından ötürü onları sevdiğini haber vermiştir. Öfkeyi yutmak, insanları affetmek ve gazap anında nefse hâkim olmak hakkında birçok hadis vârit olmuştur. Bu ise

أَعْظَمِ الْعِبَادَةِ وَجِهَادِ النَّفْسِ، فَقَالَ ﷺ: (لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ وَلَكِنَّ الشَّدِيدَ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ). وَقَالَ ﵇ (مَا مِنْ جَرْعَةٍ يَتَجَرَّعُهَا الْعَبْدُ خَيْرٍ لَهُ وَأَعْظَمَ أَجْرًا مِنْ جَرْعَةِ غَيْظٍ فِي اللَّهِ). وَرَوَى أَنَسٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا أشد من كل شي؟ قَالَ: (غَضَبُ اللَّهِ). قَالَ فَمَا يُنَجِّي مِنْ غَضَبِ اللَّهِ؟ قَالَ: (لَا تَغْضَبْ). قَالَ الْعَرْجِيُّ:

ibadetin ve nefis mücadelesinin en büyüklerindendir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Güçlü kimse güreşte rakibini yenen değildir; asıl güçlü kimse, öfke anında nefsine hâkim olandır). Ve aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: (Bir kulun yuttuğu hiçbir yudum, Allah rızası için yuttuğu bir öfke yudumundan kendisi için daha hayırlı ve ecir bakımından daha büyük olamaz). Enes rivayet etti ki bir adam: “Ey Allah'ın Resulü! Her şeyden daha şiddetli olan nedir?” dedi. (Allah'ın gazabıdır) buyurdu. “Peki Allah'ın gazabından ne kurtarır?” dedi. (Öfkelenme) buyurdu. el-Arcî şöyle demiştir:

وَإِذَا غَضِبْتَ فَكُنْ وَقُورًا كَاظِمًا ... لِلْغَيْظِ تُبْصِرُ مَا تَقُولُ وَتَسْمَعُ

Öfkelendiğin zaman vakar sahibi ol ve öfkeni yut; / Ne söylediğini ve ne duyduğunu iyi gözet.

فَكَفَى بِهِ شَرَفًا تَبَصُّرُ سَاعَةٍ ... يَرْضَى بِهَا عَنْكَ الْإِلَهُ وَتُرْفَعُ

Bir anlık basiret şeref olarak yeter; / Onunla İlah senden razı olur ve derecen yükseltilir.

وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ فِي الْعَفْوِ:

Urve b. ez-Zübeyr af hakkında şöyle demiştir:

لَنْ يَبْلُغَ الْمَجْدَ أَقْوَامٌ وَإِنْ شَرُفُوا ... حَتَّى يُذَلُّوا وَإِنْ عَزُّوا لِأَقْوَامِ

Kavimler şerefli olsalar da yüceliğe asla ulaşamazlar; / Aziz olsalar bile bazı topluluklara karşı alçakgönüllü olmadıkça.

وَيُشْتَمُوا فَتَرَى الْأَلْوَانَ مُشْرِقَةً ... لَا عَفْوَ ذُلٍّ وَلَكِنْ عَفْوَ إِكْرَامِ

Ve kendilerine sövüldüğünde yüzlerinin parıldadığını görürsün; / Zillet affı değil, ancak kerem affıdır bu.

وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَأَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قال: (من كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يُنْفِذَهُ دَعَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رُءُوسِ الْخَلَائِقِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَيِّ الْحُورِ شَاءَ) قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَرَوَى أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ مَنْ كَانَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فَلْيَدْخُلِ الْجَنَّةَ فَيُقَالُ مَنْ ذَا الَّذِي أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فَيَقُومُ الْعَافُونَ عَنِ النَّاسِ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ (. ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: كُنْتُ عِنْدَ الْمَنْصُورِ جَالِسًا فَأَمَرَ بِقَتْلِ رَجُلٍ، فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ ﷿ مَنْ كَانَتْ لَهُ يَدٌ عِنْدَ اللَّهِ فَلْيَتَقَدَّمْ فَلَا يَتَقَدَّمُ إِلَّا مَنْ عَفَا عَنْ ذَنْبٍ (، فَأَمَرَ بِإِطْلَاقِهِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ أَيْ يُثِيبُهُمْ عَلَى إِحْسَانِهِمْ. قَالَ سَرِيُّ السَّقَطِيُّ: الْإِحْسَانُ أَنْ تُحْسِنَ وَقْتَ الْإِمْكَانِ، فَلَيْسَ كُلَّ وَقْتٍ يمكنك الإحسان، قال الشاعر:

Ebû Dâvûd ve Ebû Îsâ et-Tirmizî'nin Sehl b. Muâz b. Enes el-Cühenî'den, onun da babasından rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يُنْفِذَهُ دَعَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رُءُوسِ الْخَلَائِقِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَيِّ الْحُورِ شَاءَ » «Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği hâlde öfkesini yenerse, Allah kıyamet gününde mahlukatın huzurunda onu çağırır ve dilediği huriyi seçmekte serbest bırakır.» [Tirmizî]: "Bu, hasen-garîb bir hadistir" demiştir. Enes'ten rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ مَنْ كَانَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فَلْيَدْخُلِ الْجَنَّةَ فَيُقَالُ مَنْ ذَا الَّذِي أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فَيَقُومُ الْعَافُونَ عَنِ النَّاسِ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ » «Kıyamet günü olduğunda bir münadi: 'Kimin mükâfatı Allah'a ait ise cennete girsin!' diye seslenir. 'Mükâfatı Allah'a ait olan kimdir?' denilir. Bunun üzerine insanları affedenler kalkarlar ve hesapsız olarak cennete girerler.» Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. İbnü'l-Mübârek şöyle demiştir: el-Mansûr'un yanında oturuyordum. Bir adamın öldürülmesini emretti. Bunun üzerine ben: "Ey Müminlerin Emîri! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مَنْ كَانَتْ لَهُ يَدٌ عِنْدَ اللَّهِ فَلْيَتَقَدَّمْ فَلَا يَتَقَدَّمُ إِلَّا مَنْ عَفَا عَنْ ذَنْبٍ » 'Kıyamet günü olduğunda Allah azze ve celle'nin huzurunda bir münadi: «Kimin Allah katında bir hakkı/iyiliği varsa öne çıksın!» diye seslenir. Bir suçu/kusuru bağışlamış kimseden başkası öne çıkmaz' buyurmuştur" dedim. Bunun üzerine [Mansûr] onun serbest bırakılmasını emretti. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah, ihsan sahiplerini sever” buyruğu, yani ihsanları sebebiyle onlara mükâfat verir, [anlamındadır]. Serî es-Sakatî şöyle demiştir: İhsan, imkân bulduğun anda iyilik yapmandır; zira her vakit ihsanda bulunmaya imkân bulamazsın. Şair şöyle demiştir:

بَادِرْ بِخَيْرٍ إِذَا مَا كُنْتَ مُقْتَدِرًا ... فَلَيْسَ فِي كُلِّ وَقْتٍ أَنْتَ مُقْتَدِرُ

Muktedir olduğun zaman hayırda acele et; / Zira her vakit muktedir olamazsın.

وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ الْجُمَّانِيُّ فَأَحْسَنَ:

Ebu'l-Abbâs el-Cümmânî pek güzel söylemiştir:

لَيْسَ فِي كُلِّ سَاعَةٍ وَأَوَانِ ... تَتَهَيَّأْ صَنَائِعُ الْإِحْسَانِ

Her saat ve her an / İyilik yapma fırsatları hazır olmaz.

وَإِذَا أَمْكَنْتَ فَبَادِرْ إِلَيْهَا ... حَذَرًا مِنْ تَعَذُّرِ الْإِمْكَانِ

İmkân bulduğun zaman ona koş / İmkânın elden çıkması endişesiyle.

وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِي الْمُحْسِنِ وَالْإِحْسَانِ فَلَا معنى للإعادة.

“Bakara” sûresinde muhsin ve ihsan konusundaki açıklamalar geçmişti; dolayısıyla tekrarlamanın anlamı yoktur.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٣٥]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 135. Âyet]

وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥)

{ وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) } “Ve onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya nefislerine zulmettikleri zaman, Allah'ı anıp hemen günahları için bağışlanma dilerler -günahları Allah'tan başka kim bağışlar?- ve onlar yaptıklarında bile bile ısrar etmezler. (135)”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ) ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ صِنْفًا، هُمْ دُونَ الصِّنْفِ الْأَوَّلِ فَأَلْحَقَهُمْ بِهِ بِرَحْمَتِهِ وَمَنِّهِ، فَهَؤُلَاءِ هُمُ التَّوَّابُونَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي نَبْهَانَ التَّمَّارِ- وَكُنْيَتُهُ أَبُو مُقْبِلٍ- أَتَتْهُ امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ بَاعَ مِنْهَا تَمْرًا، فَضَمَّهَا إِلَى نَفْسِهِ وَقَبَّلَهَا فَنَدِمَ عَلَى ذَلِكَ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ له، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَذَكَرَ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ- وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ- أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَا مِنْ عَبْدٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا ثُمَّ يَتَوَضَّأُ وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلَّا غُفِرَ لَهُ- ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ-" وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ" الْآيَةَ، وَالْآيَةَ الْأُخْرَى- وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نفسه [النساء: ١١٠]. وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَهَذَا عَامٌّ. وَقَدْ تَنْزِلُ الْآيَةُ بِسَبَبٍ خَاصٍّ ثُمَّ تَتَنَاوَلُ جَمِيعَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ أَوْ أَكْثَرَ مِنْهُ. وقد قيل: إن سبب نزولها أن ثقفيا خَرَجَ فِي غَزَاةٍ وَخَلَّفَ صَاحِبًا لَهُ أَنْصَارِيًّا على أهله، فخانه فيها بأن

Burada yedi mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Ve onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya nefislerine zulmettikleri zaman...” buyruğudur. Yüce Allah bu ayette, birinci derecedekilerin seviyesinden daha aşağıda bulunan bir zümreyi zikretmiş, rahmeti ve lütfuyla onları da o [ilk zümreye] katmıştır. İşte bunlar tövbe edenlerdir (tevvâbûn). İbn Abbâs, Atâ rivayetinde şöyle demiştir: Bu ayet, künyesi Ebû Mukbil olan hurma satıcısı Nebhân hakkında inmiştir. Kendisine güzel bir kadın gelip ondan hurma satın almış, o da kadını kucaklayıp öpmüştü. [Sonra] buna pişman oldu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek durumu ona anlattı. Bunun üzerine bu ayet indi. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Bekir -ki Ebû Bekir doğru söylemiştir- bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: « مَا مِنْ عَبْدٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا ثُمَّ يَتَوَضَّأُ وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلَّا غُفِرَ لَهُ » «Bir kul bir günah işler, ardından abdest alıp iki rekat namaz kılar ve sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, muhakkak bağışlanır.» Sonra şu ayeti okudu: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Ve onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya nefislerine zulmettikleri zaman Allah'ı anıp hemen günahları için bağışlanma dilerler...” ayetini ve diğer ayeti: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نفسه } “Kim bir kötülük yapar veya nefsine zulmederse...” [en-Nisâ: 110] [okudu]. Bunu Tirmizî de tahric etmiş ve: "Hasen bir hadistir" demiştir. Bu [hüküm] geneldir. Ayet özel bir sebeple inmiş olsa da o fiili işleyenlerin veya daha fazlasını yapanların tamamını kapsar. Şöyle de denilmiştir: Ayetin iniş sebebi şudur: Sakîfli bir adam savaşa çıkmış ve geride ailesinin başında durması için Ensâr'dan bir arkadaşını bırakmıştı. O da kadının yanına girmek suretiyle ona hıyanet etti...

اقْتَحَمَ عَلَيْهَا فَدَفَعَتْ عَنْ نَفْسِهَا فَقَبَّلَ يَدَهَا، فَنَدِمَ عَلَى ذَلِكَ فَخَرَجَ يَسِيحُ فِي الْأَرْضِ نَادِمًا تَائِبًا، فَجَاءَ الثَّقَفِيُّ فَأَخْبَرَتْهُ زَوْجَتُهُ بِفِعْلِ صَاحِبِهِ، فَخَرَجَ فِي طَلَبِهِ فَأَتَى بِهِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمْرَ رَجَاءَ أَنْ يَجِدَ عِنْدَهُمَا فَرَجًا فَوَبَّخَاهُ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ بِفِعْلِهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَالْعُمُومُ أَوْلَى لِلْحَدِيثِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ الصَّحَابَةَ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ مِنَّا، حَيْثُ كَانَ الْمُذْنِبُ مِنْهُمْ تُصْبِحُ عُقُوبَتُهُ [مَكْتُوبَةً] عَلَى بَابِ دَارِهِ، وَفِي رِوَايَةٍ: كَفَّارَةُ ذَنْبِهِ مَكْتُوبَةٌ عَلَى عَتَبَةِ دَارِهِ: اجْدَعْ أَنْفَكَ، اقْطَعْ أُذُنَكَ، افْعَلْ كَذَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ تَوْسِعَةً وَرَحْمَةً وَعِوَضًا مِنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ. وَيُرْوَى أَنَّ إِبْلِيسَ بَكَى حِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَالْفَاحِشَةُ تُطْلَقُ عَلَى كُلِّ مَعْصِيَةٍ، وَقَدْ كَثُرَ اخْتِصَاصُهَا بِالزِّنَا حَتَّى فَسَّرَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَالسُّدِّيُّ هَذِهِ الْآيَةَ بِالزِّنَا. وَ" أَوْ" فِي قَوْلِهِ:" أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ" قِيلَ هِيَ بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَالْمُرَادُ مَا دُونَ الْكَبَائِرِ. (ذَكَرُوا اللَّهَ) مَعْنَاهُ بِالْخَوْفِ مِنْ عِقَابِهِ وَالْحَيَاءِ مِنْهُ. الضَّحَّاكُ: ذَكَرُوا الْعَرْضَ الْأَكْبَرَ عَلَى اللَّهِ. وَقِيلَ تَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ أَنَّ اللَّهَ سَائِلُهُمْ عَنْهُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ. وَعَنْ مُقَاتِلٍ أَيْضًا: ذَكَرُوا اللَّهَ بِاللِّسَانِ عِنْدَ الذُّنُوبِ. (فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ) أَيْ طَلَبُوا الْغُفْرَانَ لِأَجْلِ ذُنُوبِهِمْ. وَكُلُّ دُعَاءٍ فِيهِ هَذَا الْمَعْنَى أَوْ لَفْظُهُ فَهُوَ اسْتِغْفَارٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ هَذِهِ السُّورَةِ سَيِّدُ الِاسْتِغْفَارِ، وَأَنَّ وَقْتَهُ الْأَسْحَارُ. فَالِاسْتِغْفَارُ عَظِيمٌ وَثَوَابُهُ جَسِيمٌ، حَتَّى لَقَدْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ قَالَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيَّ الْقَيُّومَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ غُفِرَ لَهُ. وَإِنْ كَانَ قَدْ فَرَّ مِنَ الزَّحْفِ (. وَرَوَى مَكْحُولٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: مَا رَأَيْتُ أَكْثَرَ اسْتِغْفَارًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ مَكْحُولٌ: مَا رَأَيْتُ أَكْثَرَ اسْتِغْفَارًا مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَكَانَ مَكْحُولٌ كَثِيرَ الِاسْتِغْفَارِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: الِاسْتِغْفَارُ الْمَطْلُوبُ هُوَ الَّذِي يَحُلُّ عُقَدَ الْإِصْرَارِ وَيَثْبُتُ مَعْنَاهُ فِي الْجَنَانِ، لَا التَّلَفُّظُ بِاللِّسَانِ. فَأَمَّا مَنْ قَالَ بِلِسَانِهِ: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، وَقَلْبُهُ مُصِرٌّ عَلَى مَعْصِيَتِهِ فَاسْتِغْفَارُهُ ذَلِكَ يَحْتَاجُ إِلَى اسْتِغْفَارٍ، وَصَغِيرَتُهُ لَاحِقَةٌ بِالْكَبَائِرِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: اسْتِغْفَارُنَا يحتاج إلى استغفار.

[Kadının yanına] zorla girdi, kadın ise kendini savundu; bunun üzerine elini öptü. Yaptığı bu şeye pişman oldu ve pişmanlık duyup tövbe ederek yeryüzünde dolaşmaya çıktı. Derken Sakîfli [kocası] geldi; karısı arkadaşının yaptıklarını ona haber verdi. O da onu aramaya çıktı; bir çıkış yolu bulurlar umuduyla onu Ebû Bekir ve Ömer'e getirdi, ancak ikisi de onu azarladı. Bunun üzerine Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip yaptıklarını ona anlattı ve bu ayet indi. Hadis sebebiyle [hükmün] genel olması daha evladır. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre sahâbîler şöyle dediler: “Ey Allah'ın Resûlü! İsrâiloğulları Allah katında bizden daha mı değerliydi? Zira onlardan biri günah işlediğinde sabahleyin cezası evinin kapısına yazılmış bulunurdu.” Bir rivayette ise: “Günahının kefareti kapısının eşiğinde: 'Burnunu kes, kulağını kes, şunu şunu yap' şeklinde yazılı olurdu.” Bunun üzerine Yüce Allah, İsrâiloğullarına yapılan bu uygulamaya karşılık bir genişlik ve bir rahmet olmak üzere bu ayeti indirdi. İblis'in bu ayet indiği zaman ağladığı rivayet edilir. Fahişe (çirkin hayasızlık) kelimesi her günah için kullanılır; ancak zina anlamında kullanımı o kadar yaygınlaşmıştır ki Câbir b. Abdillâh ve es-Süddî bu ayeti zina ile tefsir etmişlerdir. { أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “veya nefislerine zulmettikleri [zaman]” buyruğundaki “veya” (ev / أَوْ) edatının “ve” (vav) anlamında olduğu ve bununla büyük günahların dışındakilerin kastedildiği söylenmiştir. (ذَكَرُوا اللَّهَ) “Allah'ı anarlar” ifadesinin anlamı, O'nun cezasından korkarak ve O'ndan haya ederek demektir. ed-Dahhâk: “Allah'ın huzuruna en büyük arzı (hesap gününü) hatırlarlar” demiştir. Bir görüşe göre de Allah'ın kendilerini bundan hesaba çekeceğini içlerinden tefekkür ederler; bunu el-Kelbî ve Mukâtil söylemiştir. Mukâtil'den nakledilen diğer bir görüşe göre ise: “Günahlar esnasında diliyle Allah'ı zikrederler” demektir. (فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ) “hemen günahları için bağışlanma dilerler” yani günahları sebebiyle mağfiret isterler. Bu anlamı ya da lafzı içeren her dua istiğfardır. Seyyidü'l-İstiğfâr (istiğfarların efendisi) ve bunun vaktinin seher vakitleri olduğu hususu bu surenin başında geçmişti. İstiğfar yücedir ve sevabı pek büyüktür. Hatta Tirmizî, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنْ قَالَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيَّ الْقَيُّومَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ غُفِرَ لَهُ. وَإِنْ كَانَ قَدْ فَرَّ مِنَ الزَّحْفِ » «Kim, 'Kendisinden başka ilah olmayan, Hayy ve Kayyûm olan Allah'tan bağışlanma diler ve O'na tövbe ederim' derse, savaştan kaçmış bile olsa bağışlanır.» Mekhûl, Ebû Hüreyre'den rivayetle demiştir ki: “Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem daha çok istiğfar eden birini görmedim.” Mekhûl: “Ebû Hüreyre'den daha çok istiğfar eden birini görmedim” demiştir. Mekhûl de çokça istiğfar ederdi. Âlimlerimiz şöyle demiştir: İstenen istiğfar, sadece dille lafzen söylemek değil; [günahta] ısrar düğümlerini çözen ve manası kalpte kökleşen istiğfardır. Diliyle: “Estağfirullah (Allah'tan bağışlanma dilerim)” deyip de kalbi günahında ısrarcı olan kimsenin bu istiğfarı bir istiğfara daha muhtaçtır ve onun küçük günahı büyük günahlara dahil olur. Hasan-ı Basrî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bizim istiğfarımız bir istiğfara muhtaçtır.”

قُلْتُ: هَذَا يَقُولُهُ فِي زَمَانِهِ، فَكَيْفَ فِي زَمَانِنَا هَذَا الَّذِي يُرَى فِيهِ الْإِنْسَانُ مُكِبًّا عَلَى الظُّلْمِ! حَرِيصًا عَلَيْهِ لَا يُقْلِعُ، وَالسُّبْحَةُ فِي يَدِهِ زَاعِمًا أَنَّهُ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ ذَنْبِهِ وَذَلِكَ اسْتِهْزَاءٌ مِنْهُ وَاسْتِخْفَافٌ. وَفِي التَّنْزِيلِ" وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً" [البقرة: ٢٣١]. وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ) أَيْ لَيْسَ أَحَدٌ يَغْفِرُ الْمَعْصِيَةَ وَلَا يُزِيلُ عُقُوبَتَهَا إِلَّا اللَّهُ. (وَلَمْ يُصِرُّوا) أَيْ وَلَمْ يَثْبُتُوا وَيَعْزِمُوا عَلَى مَا فَعَلُوا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ وَلَمْ يَمْضُوا. وَقَالَ مَعْبَدُ بْنُ صُبَيْحٍ: صَلَّيْتُ خَلْفَ عُثْمَانَ وَعَلِيٌّ إِلَى جَانِبِي، فَأَقْبَلَ عَلَيْنَا فَقَالَ: صَلَّيْتُ بِغَيْرِ وُضُوءٍ ثُمَّ ذَهَبَ فَتَوَضَّأَ وَصَلَّى. (وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ). الْإِصْرَارُ هُوَ الْعَزْمُ بِالْقَلْبِ عَلَى الْأَمْرِ وَتَرْكُ الْإِقْلَاعِ عَنْهُ. وَمِنْهُ صَرُّ الدَّنَانِيرِ أَيِ الرَّبْطُ عَلَيْهَا، قَالَ الْحُطَيْئَةُ يَصِفُ الْخَيْلَ:

Derim ki: Bunu kendi zamanında söylemektedir; ya insanın zulme dalmış olduğu, ona hırsla sarılıp vazgeçmediği ve elinde tespih ile günahından ötürü Allah'tan bağışlanma dilediğini iddia ettiği -ki bu onun bir alayı ve hafife almasıdır- şu zamanımızda nasıldır! Kur'ân'da: “Allah'ın ayetlerini alaya almayın” [Bakara: 231] buyrulmaktadır. Bu husus daha önce geçmişti. İkincisi- Yüce Allah'ın: (وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ) “Günahları Allah'tan başka kim bağışlar?” buyruğu: Yani günahı bağışlayan ve cezasını ortadan kaldıran Allah'tan başka hiç kimse yoktur. (وَلَمْ يُصِرُّوا) “ve ısrar etmezler” yani yaptıkları şey üzerinde sebat edip kararlılık göstermezler. Mücâhid: “Yani devam etmezler” demiştir. Ma‘bed b. Subeyh dedi ki: “Osman'ın arkasında namaz kıldım, Ali de yanımdaydı. [Osman] bize dönüp: ‘Abdestsiz namaz kılmışım’ dedi, sonra gidip abdest aldı ve namaz kıldırdı.” (وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ) “ve onlar bildikleri halde yaptıkları üzerinde ısrar etmezler.” Israr (el-İsrâr), kalple o işe azmetmek ve onu terk etmekten vazgeçmektir. Dinar kesesini bağlamaya “sarru'd-denânîr” denilmesi de bundandır. Huteye atları vasfederken şöyle demiştir:

عَوَابِسُ بِالشُّعْثِ الْكُمَاةِ إِذَا ابْتَغَوْا ... عُلَالَتَهَا بِالْمُحْصَدَاتِ أَصَرَّتِ

Toz toprak içindeki zırhlı yiğitler karşısında yüzleri asıktır; / Yiğitler sağlam bükülmüş iplerle onların hızını artırmak istediklerinde, atlar koşmakta ısrar ettiler.

أَيْ ثَبَتَتْ عَلَى عَدْوِهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْإِصْرَارُ الثُّبُوتُ عَلَى الْمَعَاصِي، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani koşmalarında sebat ettiler. Katâde dedi ki: “Israr, günahlar üzerinde sebat etmektir.” Şair şöyle demiştir:

يُصِرُّ بِاللَّيْلِ مَا تُخْفِي شَوَاكِلُهُ ... يَا وَيْحَ كُلِّ مُصِرِّ الْقَلْبِ خَتَّارِ

Geceleyin niyetlerinin gizlediği şeyde ısrar eder... / Yazıklar olsun kalbi ısrarcı olan her gaddara!

قَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: الْجَاهِلُ مَيِّتٌ، وَالنَّاسِي نَائِمٌ، وَالْعَاصِي سَكْرَانُ، وَالْمُصِرُّ هَالِكٌ، وَالْإِصْرَارُ هُوَ التَّسْوِيفُ، وَالتَّسْوِيفُ أَنْ يَقُولَ: أَتُوبُ غَدًا، وَهَذَا دَعْوَى النفس، كيف يتوب غدا وغدا لَا يَمْلِكُهُ!. وَقَالَ غَيْرُ سَهْلٍ: الْإِصْرَارُ هُوَ أن ينوي أن يَتُوبَ فَإِذَا نَوَى التَّوْبَةَ [النَّصُوحَ] خَرَجَ عَنِ الْإِصْرَارِ. وَقَوْلُ سَهْلٍ أَحْسَنُ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا تَوْبَةَ مَعَ إِصْرَارٍ). الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: الْبَاعِثُ عَلَى التَّوْبَةِ وَحَلِّ الْإِصْرَارِ إِدَامَةُ الْفِكْرِ فِي كِتَابِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ، وَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ تَفَاصِيلِ الْجَنَّةِ وَوَعَدَ بِهِ الْمُطِيعِينَ، وما وصفه من

Sehl b. Abdullah şöyle demiştir: “Cahil ölüdür, unutan uykudadır, günahkâr sarhoştur, [günahta] ısrar eden ise helak olmuştur. Israr ise ertelemektir (tesvîf). Ertelemek; kişinin 'Yarın tövbe ederim' demesidir ki bu, nefsin bir kuruntusudur. Yarın nasıl tövbe edebilir ki, oysa o yarına mâlik değildir!” Sehl'den başkası ise şöyle demiştir: “Israr, [yalnızca] tövbe etmeyi niyet etmektir; nasûh [tövbeye] niyet ettiğinde ise ısrardan çıkmış olur.” Sehl'in sözü daha güzeldir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «لَا تَوْبَةَ مَعَ إِصْرَارٍ» «[Günahta] ısrar ile birlikte tövbe olmaz.» Üçüncüsü: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Tövbeye ve ısrar düğümünü çözmeye sevk eden etken; Azîz ve Gaffâr olan Allah'ın Kitabı'nı, Allah Teâlâ'nın cennetin tafsilatına dair zikrettiklerini ve itaat edenlere vadettiklerini ve

عَذَابِ النَّارِ وَتَهَدَّدَ بِهِ الْعَاصِينَ، وَدَامَ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى قَوِيَ خَوْفُهُ وَرَجَاؤُهُ فَدَعَا اللَّهَ رَغَبًا وَرَهَبًا، وَالرَّغْبَةُ وَالرَّهْبَةُ ثَمَرَةُ الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ، يَخَافُ مِنَ الْعِقَابِ وَيَرْجُو الثَّوَابَ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلصَّوَابِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْبَاعِثَ عَلَى ذَلِكَ تَنْبِيهٌ إِلَهِيٌّ يُنَبِّهُ بِهِ مَنْ أَرَادَ سَعَادَتَهُ، لِقُبْحِ الذُّنُوبِ وَضَرَرِهَا إِذْ هِيَ سَمُومٌ مُهْلِكَةٌ. قُلْتُ: وَهَذَا خِلَافٌ فِي اللَّفْظِ لَا فِي الْمَعْنَى، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَتَفَكَّرُ فِي وَعْدِ اللَّهِ وَوَعِيدِهِ إِلَّا بِتَنْبِيهِهِ، فَإِذَا نَظَرَ الْعَبْدُ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى نَفْسِهِ فَوَجَدَهَا مَشْحُونَةً بِذُنُوبٍ اكْتَسَبَهَا وَسَيِّئَاتٍ اقْتَرَفَهَا، وَانْبَعَثَ مِنْهُ النَّدَمُ عَلَى مَا فَرَّطَ، وَتَرَكَ مِثْلَ مَا سَبَقَ مَخَافَةَ عُقُوبَةِ اللَّهِ تَعَالَى صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَائِبٌ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَانَ مُصِرًّا عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَمُلَازِمًا لِأَسْبَابِ الْهَلَكَةِ. قَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: عَلَامَةُ التَّائِبِ أَنْ يَشْغَلَهُ الذنب على الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، كَالثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) فِيهِ أَقْوَالٌ. فَقِيلَ: أَيْ يَذْكُرُونَ ذُنُوبَهُمْ فَيَتُوبُونَ مِنْهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. وَقِيلَ:" وَهُمْ يَعْلَمُونَ" أَنِّي أُعَاقِبُ عَلَى الْإِصْرَارِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ:" وَهُمْ يَعْلَمُونَ" أَنَّهُمْ إِنْ تَابُوا تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ:" يَعْلَمُونَ" أَنَّهُمْ إِنِ اسْتَغْفَرُوا غُفِرَ لَهُمْ. وَقِيلَ:" يَعْلَمُونَ" بِمَا حَرَّمْتُ عَلَيْهِمْ، قَالَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ:" وَهُمْ يَعْلَمُونَ" أَنَّ الْإِصْرَارَ ضَارٌّ، وَأَنَّ تَرْكَهُ خَيْرٌ مِنَ التَّمَادِي. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ:" وَهُمْ يَعْلَمُونَ" أَنَّ لَهُمْ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ. قُلْتُ: وَهَذَا أَخَذَهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيمَا يَحْكِي عن ربه ﷿ قال: (أذنب عبدا ذَنْبًا فَقَالَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي فَقَالَ ﵎ أذنب عبدي ذنبا فَعَلِمَ أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَأْخُذُ بِالذَّنْبِ ثُمَّ عَادَ فَأَذْنَبَ فَقَالَ أَيْ رَبِّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي- فَذَكَرَ مِثْلَهُ مَرَّتَيْنِ، وَفِي آخِرِهِ: اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكَ) أخرجه مسلم.

...ateş azabını ve isyankârları bununla tehdit ettiğini [düşünür]; korkusu ve ümidi güçleninceye kadar bu hâl üzere devam eder ve nihayet rağbet (ümit) ve rehbet (korku) içinde Allah'a dua eder. Rağbet ve rehbet; havf (korku) ve recânın (ümit) meyvesidir; [kul] cezadan korkar ve sevabı umar. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır. Şöyle de denilmiştir: Buna sevk eden etken, günahların helak edici zehirler olması hasebiyle onların çirkinliği ve zararı hususunda Allah'ın, mutluluğunu dilediği kimseye yaptığı ilâhî bir uyarıdır. Derim ki: Bu, manada değil lafızda olan bir ihtilaftır; zira insan O'nun uyarısı olmaksızın Allah'ın vaad ve vaîdini tefekkür edemez. Kul, Allah Teâlâ'nın muvaffak kılmasıyla nefsine bakıp da onu kazandığı günahlarla ve işlediği kötülüklerle dopdolu bulduğunda, kusur ettiği şeylere karşı içinde bir pişmanlık doğar ve Allah Teâlâ'nın cezalandırmasından korkarak daha önce yaptıklarının benzerini terk ederse, onun tövbe etmiş olduğu hükmü tahakkuk eder. Şayet böyle olmazsa günah üzerinde ısrarcı ve helak sebeplerine sarılmış olur. Sehl b. Abdillâh şöyle demiştir: “Tövbe edenin alameti, [seferden] geri bırakılan o üç kişide olduğu gibi günahın [ızdırabının] onu yeme ve içmeden alıkoymasıdır.” Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bile bile [ısrar etmezler]” buyruğu hakkında [farklı] görüşler vardır. Şöyle denilmiştir: Yani günahlarını hatırlarlar da onlardan tövbe ederler. en-Nehhâs: “Bu güzel bir görüştür” demiştir. Yine şöyle denilmiştir: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bilirler” yani [günaha] ısrar etmeyi cezalandıracağımı [bilirler]. Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr de şöyle demiştir: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bilirler” yani tövbe ettikleri takdirde Allah'ın onların tövbelerini kabul edeceğini [bilirler]. Şöyle de denilmiştir: { يَعْلَمُونَ } “bilirler” yani bağışlanma dilediklerinde bağışlanacaklarını [bilirler]. Şöyle de denilmiştir: { يَعْلَمُونَ } “onlara haram kıldığım şeyleri bilirler”; bunu İbn İshâk söylemiştir. İbn Abbâs, el-Hasan, Mukâtil ve el-Kelbî de şöyle demişlerdir: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bilirler” yani [günaha] ısrar etmenin zararlı olduğunu ve onu terk etmenin onda direnmekten daha hayırlı olduğunu [bilirler]. el-Hasan b. el-Fadl ise: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bilirler” yani kendilerinin günahı bağışlayan bir Rabbi olduğunu [bilirler] demiştir. Derim ki: O, bunu Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu anh Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem, onun da Rabbi Azze ve Celle'den naklettiği şu hadisten almıştır: « أذنب عبدا ذَنْبًا فَقَالَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي فَقَالَ ﵎ أذنب عبدي ذنبا فَعَلِمَ أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَأْخُذُ بِالذَّنْبِ ثُمَّ عَادَ فَأَذْنَبَ فَقَالَ أَيْ رَبِّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي- فَذَكَرَ مِثْلَهُ مَرَّتَيْنِ، وَفِي آخِرِهِ: اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكَ » «Bir kul günah işledi ve: 'Allah'ım! Günahımı bağışla' dedi. Bunun üzerine [Allah Azze ve Celle]: 'Kulum bir günah işledi ve günahı bağışlayan ve günahtan dolayı hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi' buyurdu. Sonra tekrar dönüp günah işledi ve: 'Ey Rabbim! Günahımı bağışla' dedi... -bunun gibisini iki defa daha zikretti, sonunda ise şöyle buyurdu:- 'Dilediğini yap, seni bağışladım.'» Bunu Müslim rivayet etmiştir.

وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ التَّوْبَةِ بَعْدَ نَقْضِهَا بِمُعَاوَدَةِ الذَّنْبِ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ الْأُولَى طَاعَةٌ وَقَدِ انْقَضَتْ وَصَحَّتْ، وَهُوَ مُحْتَاجٌ بَعْدَ مُوَاقَعَةِ الذَّنْبِ الثَّانِي إِلَى تَوْبَةٍ أُخْرَى مُسْتَأْنَفَةٍ، وَالْعَوْدُ إِلَى الذَّنْبِ وَإِنْ كَانَ أَقْبَحَ مِنَ ابْتِدَائِهِ، لِأَنَّهُ أَضَافَ إِلَى الذَّنْبِ نَقْضَ التَّوْبَةِ، فَالْعَوْدُ إِلَى التَّوْبَةِ أَحْسَنُ مِنَ ابْتِدَائِهَا، لِأَنَّهُ أَضَافَ إِلَيْهَا مُلَازَمَةَ الْإِلْحَاحِ بِبَابِ الْكَرِيمِ، وَإِنَّهُ لَا غَافِرَ لِلذُّنُوبِ سِوَاهُ. وَقَوْلُهُ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ (اعْمَلْ مَا شِئْتَ) أَمْرٌ مَعْنَاهُ الْإِكْرَامُ فِي أَحَدِ الْأَقْوَالِ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ:" ادْخُلُوها بِسَلامٍ" [الحجر: ٤٦]. وَآخِرُ الْكَلَامِ خَبَرٌ عَنْ حَالِ الْمُخَاطَبِ بِأَنَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ، وَمَحْفُوظٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِيمَا يَسْتَقْبِلُ مِنْ شَأْنِهِ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ وَالْحَدِيثُ عَلَى عَظِيمِ فَائِدَةِ الِاعْتِرَافِ بِالذَّنْبِ وَالِاسْتِغْفَارِ مِنْهُ، قَالَ ﷺ: (إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا اعْتَرَفَ بِذَنْبِهِ ثُمَّ تَابَ إِلَى اللَّهِ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ) أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ. وَقَالَ:

Bunda, günaha dönmek suretiyle tövbenin bozulmasından sonra [yeni yapılacak] tövbenin sahih olduğuna delil vardır; çünkü ilk tövbe bir itaattir, tamamlanmış ve sahih olmuştur; ikinci günahı işledikten sonra ise yeniden yeni bir tövbeye muhtaçtır. Günaha geri dönmek, günaha tövbeyi bozmayı da eklediği için ilk başta günah işlemekten daha çirkin olsa bile, tövbeye geri dönmek ilk başta tövbe etmekten daha güzeldir; çünkü buna Kerîm olan Zat'ın kapısına ısrarla devam etmeyi ve günahları O'ndan başka bağışlayanın olmadığını ilave etmiştir. Hadisin sonundaki: (Dilediğini yap) ifadesi, görüşlerden birine göre ikram anlamında bir emirdir; dolayısıyla: “Oraya selametle girin” [Hicr: 46] buyruğu kabilinden olur. Sözün sonu ise muhatabın geçmiş günahlarının bağışlandığına ve bundan sonraki durumunda da inşallah korunmuş olduğuna dair bir haberdir. Ayet ve hadis, günahı itiraf etmenin ve ondan istiğfar etmenin büyük faydasına delalet etmiştir. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Şüphesiz kul günahını itiraf eder, sonra Allah'a tövbe ederse, Allah onun tövbesini kabul eder). Bunu Sahîhayn'da tahric etmişlerdir. Şair şöyle demiştir:

يَسْتَوْجِبُ الْعَفْوَ الْفَتَى إِذَا اعْتَرَفْ ... بِمَا جَنَى مِنَ الذُّنُوبِ وَاقْتَرَفْ

Kişi affı hak eder itiraf ettiği zaman / İşlediği ve yüklendiği günahları.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أَقْرِرْ بِذَنْبِكَ ثُمَّ اطْلُبْ تَجَاوُزَهُ ... إِنَّ الْجُحُودَ جُحُودَ الذَّنْبِ ذَنْبَانِ

Günahını itiraf et, sonra affını iste; / Şüphesiz inkâr, günahı inkâr etmek iki günahtır.

وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَذَهَبَ اللَّهُ بِكُمْ وَلَجَاءَ بِقَوْمٍ يُذْنِبُونَ وَيَسْتَغْفِرُونَ فَيُغْفَرُ لَهُمْ (. وَهَذِهِ فَائِدَةُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى الْغَفَّارِ وَالتَّوَّابِ، عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى. الْخَامِسَةُ- الذُّنُوبُ الَّتِي يُتَابُ مِنْهَا إِمَّا كُفْرٌ أَوْ غَيْرُهُ، فَتَوْبَةُ الْكَافِرِ إِيمَانُهُ مَعَ نَدَمِهِ عَلَى مَا سَلَفَ مِنْ كُفْرِهِ، وَلَيْسَ مُجَرَّدُ الْإِيمَانِ نَفْسَ تَوْبَةٍ، وَغَيْرُ الْكُفْرِ إِمَّا حَقٌّ لِلَّهِ تَعَالَى، وَإِمَّا حَقٌّ لِغَيْرِهِ، فَحَقُّ اللَّهِ تَعَالَى يَكْفِي فِي التَّوْبَةِ مِنْهُ التَّرْكُ، غَيْرَ أَنَّ مِنْهَا مَا لَمْ يَكْتَفِ الشَّرْعُ فِيهَا بِمُجَرَّدِ التَّرْكِ بَلْ أَضَافَ إِلَى ذَلِكَ فِي بَعْضِهَا قَضَاءً كَالصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ، وَمِنْهَا مَا أَضَافَ إِلَيْهَا كَفَّارَةً كَالْحِنْثِ فِي الْأَيْمَانِ وَالظِّهَارِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَأَمَّا حُقُوقُ الْآدَمِيِّينَ فَلَا بُدَّ مِنْ إِيصَالِهَا إِلَى مُسْتَحِقِّيهَا، فَإِنْ لَمْ يُوجَدُوا تَصَدَّقَ عَنْهُمْ، وَمَنْ لَمْ يَجِدِ السَّبِيلَ لِخُرُوجِ مَا عَلَيْهِ لِإِعْسَارٍ فَعَفْوُ اللَّهِ مَأْمُولٌ، وَفَضْلُهُ مَبْذُولٌ، فَكَمْ ضَمِنَ مِنَ التَّبِعَاتِ وَبَدَّلَ مِنَ السَّيِّئَاتِ بِالْحَسَنَاتِ. وَسَتَأْتِي زِيَادَةُ بَيَانٍ لهذا المعنى.

Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «(وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَذَهَبَ اللَّهُ بِكُمْ وَلَجَاءَ بِقَوْمٍ يُذْنِبُونَ وَيَسْتَغْفِرُونَ فَيُغْفَرُ لَهُمْ) Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, şayet siz hiç günah işlemeseydiniz Allah sizi götürür (yok eder) ve yerinize günah işleyip ardından Allah'tan bağışlanma dileyecek ve kendilerini bağışlayacağı bir kavim getirirdi.» Bu durum, el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde açıkladığımız üzere, Yüce Allah'ın el-Gaffâr ve et-Tevvâb isimlerinin bir tecellisidir (faydasındandır). Beşincisi: Kendisinden tövbe edilen günahlar ya küfürdür ya da küfür dışındaki şeylerdir. Kâfirin tövbesi, geçmişteki küfründen ötürü pişmanlık duymasıyla birlikte iman etmesidir; sadece iman etmiş olması bizzat tövbe demek değildir. Küfür dışındaki günahlar ise ya Yüce Allah'ın hakkıdır ya da O'ndan başkasının (kulların) hakkıdır. Allah Teâlâ'nın hakkına gelince, ondan tövbe etmek için günahı terk etmek yeterlidir. Ne var ki şeriat, bunlardan bazısında yalnızca terk etmekle yetinmemiş, buna namaz ve oruç gibi kaza yapmayı da eklemiştir; bazısına ise yeminleri bozmak (hins) ve zıhâr gibi durumlarda olduğu üzere kefaret eklemiştir. İnsanların haklarına gelince, bunların mutlaka hak sahiplerine ulaştırılması gerekir. Şayet hak sahipleri bulunamazsa onlar adına sadaka verilir. Maddi imkânsızlık sebebiyle üzerindeki kul haklarından kurtulma imkânı bulamayan kimseye gelince, Allah'ın affı umulur ve lütfu da boldur. Zira O, [kulların] nice haklarına kefil olmuş ve nice kötülükleri iyiliklerle değiştirmiştir. Bu mananın geniş açıklaması ileride gelecektir.

السَّادِسَةُ: لَيْسَ عَلَى الْإِنْسَانِ إِذَا لَمْ يَذْكُرْ ذَنْبَهُ وَيَعْلَمْهُ أَنْ يَتُوبَ مِنْهُ بِعَيْنِهِ، وَلَكِنْ يَلْزَمُهُ إِذَا ذَكَرَ ذَنْبًا تَابَ مِنْهُ. وَقَدْ تَأَوَّلَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ فِيمَا ذَكَرَ شَيْخُنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْمُعْطِي الْإِسْكَنْدَرَانِيُّ ﵁ أَنَّ الْإِمَامَ الْمُحَاسِبِيَّ ﵀ يَرَى أَنَّ التَّوْبَةَ مِنْ أَجْنَاسِ الْمَعَاصِي لَا تَصِحُّ، وَأَنَّ النَّدَمَ عَلَى جُمْلَتِهَا لَا يَكْفِي، بَلْ لأبد أَنْ يَتُوبَ مِنْ كُلِّ فِعْلٍ بِجَارِحَتِهِ وَكُلِّ عَقْدٍ بِقَلْبِهِ عَلَى التَّعْيِينِ. ظَنُّوا ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ، وَلَيْسَ هَذَا مُرَادَهُ، وَلَا يَقْتَضِيهِ كَلَامُهُ، بَلْ حُكْمُ الْمُكَلَّفِ إِذَا عَرَفَ حُكْمَ أَفْعَالِهِ، وَعَرَفَ الْمَعْصِيَةَ مِنْ غَيْرِهَا، صَحَّتْ مِنْهُ التَّوْبَةُ مِنْ جُمْلَةِ مَا عَرَفَ، فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَعْرِفْ كَوْنَ فِعْلِهِ الْمَاضِي مَعْصِيَةً لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتُوبَ مِنْهُ لَا عَلَى الْجُمْلَةِ وَلَا عَلَى التَّفْصِيلِ، وَمِثَالُهُ رَجُلٌ كَانَ يَتَعَاطَى بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الرِّبَا وَلَا يَعْرِفُ أَنَّهُ رِبًا فَإِذَا سَمِعَ كَلَامَ اللَّهِ ﷿:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ. فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ" [البقرة: ٢٧٩] عَظُمَ عَلَيْهِ هَذَا التَّهْدِيدُ، وَظَنَّ أَنَّهُ سَالِمٌ مِنَ الرِّبَا، فَإِذَا عَلِمَ حَقِيقَةَ الرِّبَا الْآنَ، ثُمَّ تَفَكَّرَ فِيمَا مَضَى مِنْ أَيَّامِهِ وَعَلِمَ أَنَّهُ لَابَسَ مِنْهُ شَيْئًا كَثِيرًا فِي أَوْقَاتٍ مُتَقَدِّمَةٍ، صَحَّ أَنْ يَنْدَمَ عَلَيْهِ الْآنَ جُمْلَةً، وَلَا يَلْزَمَهُ تَعْيِينُ أَوْقَاتِهِ، وَهَكَذَا كُلُّ مَا وَاقَعَ مِنَ الذُّنُوبِ وَالسَّيِّئَاتِ كَالْغِيبَةِ وَالنَّمِيمَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ الَّتِي لَمْ يَعْرِفْ كَوْنَهَا مُحَرَّمَةً، فَإِذَا فَقِهَ الْعَبْدُ وَتَفَقَّدَ مَا مَضَى مِنْ كَلَامِهِ تَابَ مِنْ ذَلِكَ جُمْلَةً، وَنَدِمَ عَلَى مَا فَرَّطَ فِيهِ مِنْ حَقِّ اللَّهِ تعالى، وإذا استحل من كان ظلمه فحالله عَلَى الْجُمْلَةِ وَطَابَتْ نَفْسُهُ بِتَرْكِ حَقِّهِ جَازَ، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ هِبَةِ الْمَجْهُولِ، هَذَا مَعَ شُحِّ الْعَبْدِ وَحِرْصِهِ عَلَى طَلَبِ حَقِّهِ، فَكَيْفَ بِأَكْرَمِ الْأَكْرَمِينَ الْمُتَفَضِّلِ بِالطَّاعَاتِ وَأَسْبَابِهَا وَالْعَفْوِ عَنِ الْمَعَاصِي صِغَارِهَا وَكِبَارِهَا. قَالَ شَيْخُنَا رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: هَذَا مُرَادُ الْإِمَامِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ كَلَامُهُ لِمَنْ تَفَقَّدَهُ، وَمَا ظَنَّهُ بِهِ الظَّانُّ مِنْ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ النَّدَمُ إِلَّا عَلَى فِعْلٍ فِعْلٍ وَحَرَكَةٍ حَرَكَةٍ وَسَكَنَةٍ سَكَنَةٍ عَلَى التعيين هو من باب تكليف مالا يُطَاقُ، الَّذِي لَمْ يَقَعْ شَرْعًا وَإِنْ جَازَ عَقْلًا، وَيَلْزَمُ عَنْهُ أَنْ يَعْرِفَ كَمْ جَرْعَةٍ جَرَعَهَا فِي شُرْبِ الْخَمْرِ، وَكَمْ حَرَكَةٍ تَحَرَّكَهَا فِي الزِّنَا، وَكَمْ خُطْوَةٍ مَشَاهَا إِلَى مُحَرَّمٍ، وهذا مالا يُطِيقُهُ أَحَدٌ، وَلَا تَتَأَتَّى مِنْهُ تَوْبَةٌ عَلَى التَّفْصِيلِ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْبَابِ مَزِيدُ بَيَانٍ مِنْ أَحْكَامِ التَّوْبَةِ وَشُرُوطِهَا فِي" النِّسَاءِ" وَغَيْرِهَا إِنْ شاء الله تعالى.

Altıncısı: İnsan, günahını hatırlamadığı ve bilmediği zaman bizzat o günahtan [ayrıca] tövbe etmek zorunda değildir; fakat bir günahı hatırladığında ondan tövbe etmesi gerekir. Şeyhimiz Ebû Muhammed Abdülmu‘tî el-İskenderânî'nin radıyallâhu anh belirttiğine göre birçok insan, İmam el-Muhâsibî'nin rahimehullâh masiyet türlerinden yapılan tövbenin geçerli olmayacağı, onların bütününe pişman olmanın yeterli gelmeyeceği, bilakis organıyla işlediği her fiilden ve kalbiyle düğümlediği (azmettiği) her inanç ve niyetten tek tek belirterek tövbe etmesi gerektiği görüşünde olduğunu zannetmiştir. Onun sözünden bunu çıkarmışlardır; oysa Muhâsibî'nin kastı bu değildir ve sözü de bunu gerektirmez. Bilakis mükellefin hükmü; fiillerinin hükmünü bilip masiyeti diğerlerinden ayırt ettiğinde, bildiği şeylerin bütününden yaptığı tövbenin geçerli olmasıdır. Çünkü o, geçmişteki fiilinin masiyet olduğunu bilmezse, ne toptan ne de ayrıntılı olarak ondan tövbe etmesi mümkün olmaz. Bunun örneği, faiz türlerinden bir tür faiz muamelesi yapıp da onun faiz olduğunu bilmeyen kimsedir. Bu kimse Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ. فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve eğer gerçekten mümin iseniz faizden kalanı bırakın. Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resulüne karşı bir savaşa girdiğinizi bilin!” [el-Bakara: 278-279] buyruğunu işitince bu tehdit ona çok ağır gelir ve kendisinin faizden uzak olduğunu zanneder. Ancak şimdi faizin hakikatini öğrenir, ardından geçmiş günlerini düşünüp önceki vakitlerde faize çokça bulaşmış olduğunu bilirse, artık şimdi bunun tamamından toptan pişmanlık duyması sahih olur; vakitlerini tek tek belirlemesi gerekmez. Bilmeyerek işlediği gıybet, koğuculuk gibi diğer günahlar ve haram kılınmış eylemler de böyledir. Kul dinî hükmü kavrayıp geçmişteki konuşmalarını gözden geçirdiğinde, bunların tamamından toptan tövbe eder ve Allah Teâlâ'nın hakkı konusunda kusur ettiği şeylerden ötürü pişman olur. Haksızlık ettiği kimseden helallik dilediğinde, o kişi de hakkını genel olarak helal edip gönül rızasıyla hakkından vazgeçerse bu caizdir; çünkü bu, meçhul olan bir şeyin hibe edilmesi (bağışlanması) kabilindendir. Kulun cimriliğine ve hakkını talep etmedeki hırsına rağmen durum böyle olunca; taatleri ve sebeplerini lütfeden, masiyetlerin küçüğünü de büyüğünü de affeden kerem sahiplerinin en keremlisi [Allah hakkında] nasıl olmasın! Şeyhimiz rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: “İmam'ın muradı budur ve sözünü inceleyen kimse için sözünün delalet ettiği mana da budur. Zannedenlerin, pişmanlığın ancak her bir fiil, her bir hareket ve her bir sükûn için tek tek belirlenerek yapılmasının sahih olacağı yönündeki zannı ise aklen caiz olsa da şeriatta vaki olmayan teklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyecek şeyin yüklenmesi) kabilindendir. Zira bunun gereği olarak kişinin içki içerken kaç yudum yuttuğunu, zinada kaç kez hareket ettiğini, bir harama doğru kaç adım yürüdüğünü bilmesi gerekirdi; oysa buna hiç kimsenin gücü yetmez ve ayrıntılı bir tövbe bundan ötürü gerçekleşemez.” Tövbenin hükümleri ve şartlarına dair bu bahsin daha geniş açıklaması, inşallah Teâlâ en-Nisâ [Suresi'nde] ve başka yerlerde gelecektir.

السَّابِعَةُ- فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلَمْ يُصِرُّوا) حُجَّةٌ واضحة ودلالة قاطعة لما قال سيف السنة، ولسان الأمة القاضي أبو بكر بْنُ الطَّيِّبِ: أَنَّ الْإِنْسَانَ يُؤَاخَذُ بِمَا وَطَّنَ عَلَيْهِ بِضَمِيرِهِ، وَعَزَمَ عَلَيْهِ بِقَلْبِهِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ. قُلْتُ: وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ" [الحج: ٢٥] وقال:" فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ" [القلم: ٢٠]

Yedincisi- Yüce Allah'ın: (وَلَمْ يُصِرُّوا) “ve ısrar etmezler” buyruğunda; Sünnetin Kılıcı, Ümmetin Dili Kadı Ebû Bekir b. et-Tayyib'in söylediği: “İnsanın iç dünyasında kararlaştırdığı ve kalbiyle azmettiği günahtan dolayı hesaba çekileceği” görüşü için açık bir delil ve kesin bir hüccet vardır. Derim ki: Kur'ân'da: “Kim orada zulümle haktan sapmak isterse, ona can yakıcı bir azaptan tattırırız” [Hac: 25] buyrulmuştur. Yine: “Böylece [bahçe] simsiyah kesildi” [Kalem: 20] buyurmuştur.

. فَعُوقِبُوا قَبْلَ فِعْلِهِمْ بِعَزْمِهِمْ وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ. وَفِي البخاري (إذا التقى المسلمان بسيفهما فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْقَاتِلُ، فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ؟ قَالَ: (إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ). فَعَلَّقَ الْوَعِيدَ عَلَى الْحِرْصِ وَهُوَ الْعَزْمُ وَأَلْغَى إِظْهَارَ السِّلَاحِ، وَأَنَصُّ مِنْ هَذَا مَا خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي كَبْشَةٍ الْأَنْمَارِيِّ وَصَحَّحَهُ مَرْفُوعًا (إِنَّمَا الدُّنْيَا لِأَرْبَعَةِ نَفَرٍ رَجُلٌ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَالًا وَعِلْمًا فَهُوَ يَتَّقِي فِيهِ رَبَّهُ وَيَصِلُ فيه رحمه ويعلم الله فيه حقا فهذا أفضل الْمَنَازِلِ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْمًا وَلَمْ يُؤْتِهِ مَالًا فَهُوَ [صَادِقُ النِّيَّةِ] يَقُولُ لَوْ أَنَّ لِي مَالًا لَعَمِلْتُ فِيهِ بِعَمَلِ فُلَانٍ فَهُوَ نيته فَأَجْرُهُمَا سَوَاءٌ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا وَلَمْ يؤته علما فهو [يخبط في مال بِغَيْرِ عِلْمٍ] لَا يَتَّقِي فِيهِ رَبَّهُ وَلَا يَصِلُ بِهِ رَحِمَهُ وَلَا يَعْلَمُ لِلَّهِ فِيهِ حَقًّا فَهَذَا بِأَخْبَثِ الْمَنَازِلِ، وَرَجُلٌ لَمْ يُؤْتِهِ اللَّهُ مَالًا وَلَا عِلْمًا فَهُوَ يَقُولُ لَوْ أن مالا لعملت فيه بعمل فلان فهو نيته فَوِزْرُهُمَا سَوَاءٌ (. وَهَذَا الَّذِي صَارَ إِلَيْهِ الْقَاضِي هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ عَامَّةُ السَّلَفِ وَأَهْلُ الْعِلْمِ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَالْمُحَدِّثِينَ وَالْمُتَكَلِّمِينَ، وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى خِلَافِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مَا يَهُمُّ الْإِنْسَانُ بِهِ وَإِنْ وَطَّنَ عَلَيْهِ لَا يُؤَاخَذُ بِهِ. ولا حجة [له] في قول ﵇: (مَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ فَإِنْ عَمِلَهَا كُتِبَتْ سَيِّئَةً وَاحِدَةً) لِأَنَّ مَعْنًى (فَلَمْ يَعْمَلْهَا) فَلَمْ يَعْزِمْ عَلَى عَمَلِهَا بِدَلِيلِ مَا ذَكَرْنَا، وَمَعْنَى (فَإِنْ عَمِلَهَا) أَيْ أَظْهَرَهَا أَوْ عَزَمَ عَلَيْهَا بِدَلِيلِ ما وصفنا. وبالله توفيقنا.

Böylece eylemlerinden önce sadece azimleri sebebiyle cezalandırıldılar; bunun açıklaması ileride gelecektir. Buhârî'de şöyle yer almaktadır: (İki Müslüman kılıçlarıyla karşılaştığında, öldüren de öldürülen de ateştedir). Dediler ki: “Ey Allah'ın Resulü! Bu öldürenin durumudur, peki öldürülenin hali nedir?” Buyurdu ki: (Şüphesiz o da arkadaşını öldürmeye hırslıydı [azmetmişti]). Böylece tehdidi hırsa, yani azme bağlamış ve silahın ortaya çıkmasını dikkate almamıştır. Bundan daha açığı, Tirmizî'nin Ebû Kebşe el-Enmârî hadisinden tahric edip merfû olarak sahih kabul ettiği şu hadistir: (Dünya ancak dört sınıf insan içindir: Bir kul ki Allah ona mal ve ilim vermiştir; o da bunda Rabbinden korkar, bununla akrabalık bağını gözetir ve bunda Allah için bir hak olduğunu bilir; işte bu en üstün derecededir. Bir kul da vardır ki Allah ona ilim vermiş fakat mal vermemiştir; o da [sadık niyetlidir], der ki: ‘Eğer benim malım olsaydı ben de falancanın yaptığı amel gibi yapardım.’ O niyeti üzeredir; ikisinin ecri eşittir. Bir kul da vardır ki Allah ona mal vermiş fakat ilim vermemiştir; o da [malında bilgisizce gelişigüzel harcar], onda Rabbinden korkmaz, onunla akrabalık bağını gözetmez ve onda Allah için bir hak olduğunu bilmez; işte bu en kötü derecededir. Bir kul da vardır ki Allah ona ne mal ne de ilim vermiştir; o da der ki: ‘Eğer malım olsaydı falancanın ameli gibi yapardım.’ O niyeti üzeredir; ikisinin günahı eşittir). Kadı'nın vardığı bu görüş; seleften cumhurun, fakihlerden, muhaddislerden ve kelamcılardan ilim ehlinin benimsediği görüştür. İnsanın içinden geçirdiği ve hatta kararlaştırdığı şeyden hesaba çekilmeyeceğini iddia edenin muhalefetine itibar edilmez. Aleyhisselâm'ın: (Kim bir kötülüğe niyet eder de onu yapmazsa, onun aleyhine yazılmaz; şayet onu yaparsa tek bir günah olarak yazılır) sözünde onun için [bir delil] yoktur; çünkü zikrettiğimiz delilden ötürü (onu yapmazsa) ifadesinin anlamı, onu yapmaya azmetmezse demektir; (şayet onu yaparsa) ifadesinin anlamı ise açıkladığımız delilden ötürü onu açığa vurursa veya ona azmederse demektir. Başarımız Allah'tandır.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٣٦]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 136. Âyet]

أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦)

{ أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “İşte onların mükâfatı, Rableri tarafından bir bağışlanma ve altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle] amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!” (136)

رَتَّبَ تَعَالَى بِفَضْلِهِ وَكَرَمِهِ غُفْرَانَ الذُّنُوبِ لِمَنْ أَخْلَصَ فِي تَوْبَتِهِ وَلَمْ يُصِرَّ عَلَى ذنبه. ويكن أَنْ يَتَّصِلَ هَذَا بِقِصَّةِ أُحُدٍ، أَيْ مَنْ فَرَّ ثُمَّ تَابَ وَلَمْ يُصِرَّ فَلَهُ مَغْفِرَةُ الله.

Yüce [Allah] lütfu ve keremiyle, tövbesinde ihlâslı olan ve günahında ısrar etmeyen kimse için günahların bağışlanmasını [mükâfat olarak] takdir buyurmuştur. Bunun Uhud kıssasıyla bağlantılı olması da mümkündür; yani her kim [savaştan] kaçar, ardından tövbe eder ve [bu tutumunda] ısrar etmezse, Allah'ın mağfireti onun içindir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٣٧]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 137. Âyet]

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧)

{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Sizden önce nice sünnetler (ilâhî kanunlar/uygulamalar) gelip geçmiştir. Öyleyse yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” (137)

هَذَا تَسْلِيَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالسُّنَنُ جَمْعُ سُنَّةٍ وَهِيَ الطَّرِيقُ الْمُسْتَقِيمُ. وَفُلَانٌ عَلَى السُّنَّةِ أَيْ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِوَاءِ لَا يَمِيلُ إِلَى شي مِنَ الْأَهْوَاءِ، قَالَ الْهُذَلِيُّ:

Bu, Yüce Allah'tan müminlere bir tesellidir. es-Sünen (السُّنَنُ), sünnet (سُنَّة) kelimesinin çoğuludur ve dosdoğru yol demektir. "Falanca sünnet üzeredir" denildiğinde, heva ve heveslerden hiçbir şeye meyletmeyen dosdoğru yol üzerindedir anlamı kastedilir. Hüzeylî şöyle demiştir:

فَلَا تَجْزَعَنْ مِنْ سُنَّةٍ أَنْتَ سِرْتَهَا ... فَأَوَّلُ رَاضٍ سُنَّةً مَنْ يَسِيرُهَا

Kendi yürüdüğün yoldan sakın sızlanma, / Zira bir yoldan ilk razı olan, onda bizzat yürüyendir.