Binûn

[Âl-i İmrân Suresi] — 7. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧)

{ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧) } “O gün birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler kararır. Yüzleri kararanlara: ‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!’ [denilir]. Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ) يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ يُبْعَثُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ تَكُونُ وُجُوهُ الْمُؤْمِنِينَ مُبْيَضَّةً وَوُجُوهُ الْكَافِرِينَ مُسْوَدَّةً. وَيُقَالُ: إِنَّ ذَلِكَ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ، إذ قَرَأَ الْمُؤْمِنُ كِتَابَهُ فَرَأَى فِي كِتَابِهِ حَسَنَاتِهِ اسْتَبْشَرَ وَابْيَضَّ وَجْهُهُ، وَإِذَا قَرَأَ الْكَافِرُ وَالْمُنَافِقُ كِتَابَهُ فَرَأَى فِيهِ سَيِّئَاتِهِ اسْوَدَّ وَجْهُهُ. وَيُقَالُ: إِنَّ ذَلِكَ عِنْدَ الْمِيزَانِ إِذَا رَجَحَتْ حَسَنَاتُهُ ابْيَضَّ وَجْهُهُ، وَإِذَا رَجَحَتْ سَيِّئَاتُهُ اسْوَدَّ وَجْهُهُ. وَيُقَالُ: ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ" [يس: ٥٩]. وَيُقَالُ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يُؤْمَرُ كُلُّ فَرِيقٍ بِأَنْ يَجْتَمِعَ إِلَى مَعْبُودِهِ، فَإِذَا انْتَهَوْا إِلَيْهِ حَزِنُوا وَاسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ، فَيَبْقَى الْمُؤْمِنُونَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ وَالْمُنَافِقُونَ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمُؤْمِنِينَ:" مَنْ رَبُّكُمْ"؟ فَيَقُولُونَ: رَبُّنَا اللَّهُ ﷿ فَيَقُولُ لَهُمْ:" أَتَعْرِفُونَهُ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ". فَيَقُولُونَ: سُبْحَانَهُ! إِذَا اعترف عرفناه. فيرونه كما شاء الله.

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “Birtakım yüzlerin ağaracağı, birtakım yüzlerin kararacağı gün...” buyruğudur. Yani kıyamet günü kabirlerinden diriltildiklerinde müminlerin yüzleri ağarmış, kâfirlerin yüzleri ise kararmış olur. Şöyle de denilmiştir: Bu [durum], amel defterinin okunması esnasındadır; mümin amel defterini okuyup içinde iyiliklerini görünce sevinir ve yüzü ağarır; kâfir ve münafık ise amel defterini okuyup içinde kötülüklerini görünce yüzü kararır. Yine şöyle denilmiştir: Bu [durum], mizan esnasındadır; [kişinin] iyilikleri ağır bastığında yüzü ağarır, kötülükleri ağır bastığında ise yüzü kararır. Şöyle de denilmiştir: Bu [durum], Yüce Allah'ın: { وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } [Yâsîn: 59] “Ey günahkârlar! Bugün şöyle ayrılın!” buyurduğu andadır. Şöyle de denilmiştir: Kıyamet günü olduğunda her fırkaya taptığı şeyin yanında toplanması emredilir. Oraya vardıklarında üzülürler ve yüzleri kararır; geriye ise müminler, ehl-i kitap ve münafıklar kalır. Yüce Allah müminlere: “Rabbiniz kimdir?” buyurur. Onlar: “Rabbimiz azîz ve celîl olan Allah'tır” derler. [Allah] onlara: “Onu gördüğünüzde tanır mısınız?” buyurur. Onlar da: “O'nu tenzih ederiz! Kendisini [bize] tanıttığı zaman O'nu tanırız” derler. Böylece Allah'ın dilediği şekilde O'nu görürler.

فَيَخِرُّ الْمُؤْمِنُونَ سُجَّدًا لِلَّهِ تَعَالَى، فَتَصِيرُ وُجُوهُهُمْ مِثْلَ الثَّلْجِ بَيَاضًا، وَيَبْقَى الْمُنَافِقُونَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى السُّجُودِ فَيَحْزَنُوا وَتَسْوَدُّ وُجُوهُهُمْ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ". وَيَجُوزُ" تِبْيَضُّ وَتِسْوَدُّ" بِكَسْرِ التَّائَيْنِ، لِأَنَّكَ تَقُولُ: ابْيَضَّتْ، فَتُكْسَرُ التَّاءُ كَمَا تُكْسَرُ الْأَلِفُ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وَبِهَا قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ" يَوْمَ تَبْيَاضُّ وَتَسْوَادُّ" وَيَجُوزُ كَسْرُ التَّاءِ أَيْضًا، وَيَجُوزُ" يَوْمَ يَبْيَضُّ وُجُوهٌ" بِالْيَاءِ عَلَى تَذْكِيرِ الْجَمْعِ، وَيَجُوزُ" أَجْوُهٌ" مِثْلَ" أَقْتُتٌ". وَابْيِضَاضُ الْوُجُوهِ إِشْرَاقُهَا بِالنَّعِيمِ. وَاسْوِدَادُهَا هُوَ ما يرهقها من العذاب الأليم. وَاخْتَلَفُوا فِي التَّعْيِينِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَبْيَضُّ وُجُوهُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ أَهْلِ الْبِدْعَةِ. قُلْتُ: وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْهَرَوِيُّ أَخُو غَسَّانَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى" يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ" قَالَ: (يَعْنِي تَبْيَضُّ وُجُوهُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ أَهْلِ الْبِدْعَةِ) ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ ثَابِتٍ الْخَطِيبُ. وَقَالَ فِيهِ: مُنْكَرٌ مِنْ حَدِيثِ مَالِكٍ. قَالَ عَطَاءٌ: تَبْيَضُّ وُجُوهُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ هُمُ الْكُفَّارُ، وَقِيلَ لَهُمْ: أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ لِإِقْرَارِكُمْ حِينَ أُخْرِجْتُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ كَالذَّرِّ. هَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. الْحَسَنُ: الْآيَةُ فِي الْمُنَافِقِينَ. قَتَادَةُ هِيَ فِي الْمُرْتَدِّينَ. عِكْرِمَةُ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانُوا مُصَدِّقِينَ بِأَنْبِيَائِهِمْ مُصَدِّقِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ فَلَمَّا بُعِثَ ﵇ كَفَرُوا بِهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ" وَهُوَ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ. مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: هِيَ فِي أَهْلِ الْأَهْوَاءِ. أَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: هِيَ فِي الْحَرُورِيَّةِ. وَفِي خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ:" هِيَ فِي الْقَدَرِيَّةِ". رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي غَالِبٍ قَالَ: رَأَى أَبُو أُمَامَةَ رُءُوسًا مَنْصُوبَةً عَلَى بَابِ دِمَشْقَ، فَقَالَ

Müminler Yüce Allah için secdeye kapanırlar ve yüzleri kar gibi bembeyaz olur. Münafıklar ve Ehl-i kitap ise secde etmeye güç yetiremezler; bu sebeple üzülürler ve yüzleri kararır. Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “Birtakım yüzlerin ağaracağı, birtakım yüzlerin kararacağı gün...” buyruğu işte budur. Her iki te harfinin kesresiyle (esresiyle) "تِبْيَضُّ وَتِسْوَدُّ" şeklinde okunması da caizdir. Çünkü sen: "ابْيَضَّتْ" dersin; hemzenin esreli okunduğu gibi te harfi de esreli okunur. Bu, Temîm kabilesinin lehçesidir ve Yahyâ b. Vessâb bu kıraatle okumuştur. ez-Zührî ise "يَوْمَ تَبْيَاضُّ وَتَسْوَادُّ" şeklinde okumuştur; [burada da] te harfinin esreli okunması caizdir. Çoğulun müzekker kabul edilmesine binaen ye harfiyle "يَوْمَ يَبْيَضُّ وُجُوهٌ" şeklinde okunması da caizdir. Tıpkı "أَقْتُتٌ" gibi "أَجْوُهٌ" şeklinde okunması da caizdir. Yüzlerin ağarması, nimet sebebiyle parıldamasıdır. Kararması ise onları bürüyen elem verici azaptır. Bunların kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs: “Ehl-i sünnetin yüzleri ağaracak, bidat ehlinin yüzleri kararacaktır” demiştir. Derim ki: İbn Abbâs'ın bu sözünü Mâlik b. Süleymân el-Herevî -Gassân'ın kardeşi-, Mâlik b. Enes'ten, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “Birtakım yüzlerin ağaracağı, birtakım yüzlerin kararacağı gün...” buyruğu hakkında: «Yani Ehl-i sünnetin yüzleri ağaracak, bidat ehlinin yüzleri kararacaktır» buyurdu. Bunu Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit el-Hatîb zikretmiş ve onun hakkında: “Mâlik'in rivayeti olarak münkerdir” demiştir. Atâ: “Muhacirlerin ve Ensar'ın yüzleri ağaracak; Kurayza ve Nadîroğulları'nın yüzleri kararacaktır” demiştir. Übey b. Ka'b: “Yüzleri kararanlar kâfirlerdir. Âdem'in sulbünden zerreler gibi çıkarıldığınız vakit ikrar edişinizden ötürü onlara: ‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?’ denilir” demiştir. Taberî'nin tercihi de budur. el-Hasan: “Ayet münafıklar hakkındadır” demiştir. Katâde: “Ayet dinden dönenler (mürtedler) hakkındadır” demiştir. İkrime: “Onlar, Ehl-i kitaptan bir topluluktur; kendi peygamberlerini tasdik ediyor ve gönderilmeden önce Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik ediyorlardı. O aleyhisselâm peygamber olarak gönderilince onu inkâr ettiler. İşte Yüce Allah'ın: { أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” buyruğu budur” demiştir. ez-Zeccâc'ın tercihi de budur. Mâlik b. Enes: “Ayet hevâ (ve bidat) ehli hakkındadır” demiştir. Ebû Ümâme el-Bâhilî'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetine göre: “Ayet Harûriyye (Hâricîler) hakkındadır.” Başka bir rivayette ise onun aleyhisselâm: «Ayet Kaderiyye hakkındadır» buyurduğu nakledilmiştir. Tirmizî, Ebû Gālib'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Ümâme, Şam kapısına dikilmiş başlar gördü ve şöyle dedi:

أَبُو أُمَامَةَ: كِلَابُ النَّارِ شَرُّ قَتْلَى تَحْتَ أَدِيمِ السَّمَاءِ، خَيْرُ قَتْلَى مَنْ قَتَلُوهُ- ثُمَّ قَرَأَ-" يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. قُلْتُ لِأَبِي أُمَامَةَ: أَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَ: لَوْ لَمْ أَسْمَعْهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا- حَتَّى عَدَّ سَبْعًا- مَا حَدَّثْتُكُمُوهُ. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنِّي فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ مَنْ مَرَّ عَلَيَّ شَرِبَ وَمَنْ شَرِبَ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا لَيَرِدَنَّ عَلَيَّ أَقْوَامٌ أَعْرِفُهُمْ وَيَعْرِفُونِي ثُمَّ يُحَالُ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ (. قَالَ أَبُو حَازِمٍ: فَسَمِعَنِي النُّعْمَانُ بْنُ أَبِي عَيَّاشٍ فَقَالَ: أَهَكَذَا سَمِعْتَ مِنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ؟ فَقُلْتُ نَعَمْ. فَقَالَ: أَشْهَدُ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لَسَمِعْتُهُ وَهُوَ يَزِيدُ فِيهَا: (فَأَقُولُ إِنَّهُمْ مِنِّي فَيُقَالُ إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ سُحْقًا سُحْقًا لِمَنْ غَيَّرَ بَعْدِي (. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:) يَرِدُ عَلَى الْحَوْضِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَهْطٌ مِنْ أَصْحَابِي فَيُجْلَوْنَ عَنِ الْحَوْضِ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي فَيَقُولُ إِنَّكَ لَا عِلْمَ لَكَ بِمَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ إِنَّهُمُ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ الْقَهْقَرَى (. وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ. فَمَنْ بَدَّلَ أَوْ غَيَّرَ أَوِ ابْتَدَعَ فِي دِينِ الله مالا يَرْضَاهُ اللَّهُ وَلَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ فَهُوَ مِنَ الْمَطْرُودِينَ عَنِ الْحَوْضِ الْمُبْتَعِدِينَ مِنْهُ الْمُسَوَّدِي الْوُجُوهِ، وَأَشَدُّهُمْ طَرْدًا وَإِبْعَادًا مَنْ خَالَفَ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ وَفَارَقَ سَبِيلَهُمْ، كَالْخَوَارِجِ عَلَى اخْتِلَافِ فِرَقِهَا، وَالرَّوَافِضِ عَلَى تَبَايُنِ ضَلَالِهَا، وَالْمُعْتَزِلَةِ عَلَى أَصْنَافِ أَهْوَائِهَا، فَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ مُبَدِّلُونَ وَمُبْتَدِعُونَ، وَكَذَلِكَ الظَّلَمَةُ الْمُسْرِفُونَ فِي الْجَوْرِ وَالظُّلْمِ وَطَمْسِ الْحَقِّ وَقَتْلِ أَهْلِهِ وَإِذْلَالِهِمْ، وَالْمُعْلِنُونَ بِالْكَبَائِرِ الْمُسْتَخِفُّونَ بِالْمَعَاصِي، وَجَمَاعَةُ أَهْلِ الزَّيْغِ وَالْأَهْوَاءِ وَالْبِدَعِ، كُلٌّ يُخَافُ، عَلَيْهِمْ أن يكونوا عنوا بالآية، والحبر كَمَا بَيَّنَّا، وَلَا يُخَلَّدُ فِي النَّارِ إِلَّا كَافِرٌ جَاحِدٌ لَيْسَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةِ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَقَدْ يَكُونُ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ مَنْ هُوَ شَرٌّ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ. وَكَانَ يَقُولُ: تمام الإخلاص تجنب المعاصي.

Ebû Umâme [şöyle demiştir]: «[Onlar] cehennem köpekleridir, gök kubbenin altında öldürülmüşlerin en şerlileridir. Öldürülenlerin en hayırlısı ise onların öldürdükleridir.» Sonra: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “Birtakım yüzlerin ağaracağı, birtakım yüzlerin kararacağı gün...” ayetini sonuna kadar okudu. Ebû Umâme'ye: “Bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mi işittin?” dedim. O da: “Eğer ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir kere, iki kere veya üç kere -yediye kadar saydı- işitmiş olmasaydım size nakletmezdim” dedi. [Tirmizî]: Bu hasen bir hadistir, dedi. Sahîh-i Buhârî'de Sehl b. Sa'd'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنِّي فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ مَنْ مَرَّ عَلَيَّ شَرِبَ وَمَنْ شَرِبَ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا لَيَرِدَنَّ عَلَيَّ أَقْوَامٌ أَعْرِفُهُمْ وَيَعْرِفُونِي ثُمَّ يُحَالُ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ » «Ben, havuz başında sizin öncünüzüm (faratukum). Yanıma kim uğrarsa [ondan] içer ve kim içerse ebediyen susamaz. Yanıma birtakım topluluklar mutlaka gelecektir ki ben onları tanırım, onlar da beni tanırlar. Sonra benimle onların arasına engel konulur.» Ebû Hâzim dedi ki: Nu'mân b. Ebî Ayyâş beni işitti ve: “Sehl b. Sa'd'dan böyle mi işittin?” dedi. Ben de: “Evet” dedim. Bunun üzerine o şöyle dedi: “Ebû Saîd el-Hudrî'ye şahitlik ederim ki ben onu, bu rivayete şunu ilave ederken işittim: « فَأَقُولُ إِنَّهُمْ مِنِّي فَيُقَالُ إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ سُحْقًا سُحْقًا لِمَنْ غَيَّرَ بَعْدِي » «Ben, 'Onlar bendendir' derim. [Bana] denilir ki: 'Sen onların senden sonra neler ihdas ettiklerini (ortaya çıkardıklarını) bilmezsin.' Bunun üzerine ben: 'Benden sonra [dinini] değiştiren kimseye helak olsun, uzak olsun!' derim.»” Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlatırdı: « يَرِدُ عَلَى الْحَوْضِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَهْطٌ مِنْ أَصْحَابِي فَيُجْلَوْنَ عَنِ الْحَوْضِ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي فَيَقُولُ إِنَّكَ لَا عِلْمَ لَكَ بِمَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ إِنَّهُمُ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ الْقَهْقَرَى » «Kıyamet gününde ashabımdan bir topluluk havuzun başına gelir de havuzdan uzaklaştırılırlar. Ben: 'Ey Rabbim! Onlar benim ashabımdır' derim. [Yüce Allah] buyurur ki: 'Şüphesiz onların senden sonra neler ihdas ettiklerine dair senin bir bilgin yoktur. Gerçek şu ki onlar, gerisin geriye dönüp irtidat etmişlerdir.'» Bu manadaki hadisler pek çoktur. Dolayısıyla kim Allah'ın razı olmadığı ve izin vermediği bir şeyi Allah'ın dininde değiştirir, tebdil eder veya [dinde] bidat çıkarırsa, o kimse havuzdan kovulanlardan, ondan uzaklaştırılanlardan ve yüzleri kararanlardan olur. Kovulup uzaklaştırılma bakımından en şiddetli olanlar ise fırkalarının farklılığına rağmen Hariciler, sapıklıklarının çeşitliliğine rağmen Râfizîler ve hevalarının türlerine rağmen Mu'tezile gibi Müslümanların cemaatine muhalefet edip onların yolundan ayrılan kimselerdir. Bunların hepsi [dini] değiştiren ve bidat çıkaran kimselerdir. Aynı şekilde zulümde ve haksızlıkta haddi aşan, hakkı silip yok eden, hak ehlini öldürüp onları zelil kılan zalimler; büyük günahları açıktan işleyen ve günahları hafife alanlar; bâtıla sapanlar, heva ve heveslerine uyanlar ve bidat ehli topluluklar... Bunların hepsinin bu ayetle kastedilmiş olmasından korkulur. Durum açıkladığımız gibidir; kalbinde hardal tanesi ağırlığınca iman bulunmayan inkârcı kâfirden başkası ebedî olarak cehennemde kalmayacaktır. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: “Heva ehlinden olmadığı hâlde heva ehlinden daha şerli olan kimseler bulunabilir.” O şöyle derdi: “İhlasın tamamı, günahlardan sakınmaktır.”

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ فَيُقَالُ لَهُمْ (أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ) يَعْنِي يَوْمَ الْمِيثَاقِ حِينَ قَالُوا بَلَى. وَيُقَالُ: هَذَا لِلْيَهُودِ وَكَانُوا مُؤْمِنِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ فَلَمَّا بُعِثَ كَفَرُوا بِهِ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هَذَا لِلْمُنَافِقِينَ، يُقَالُ: أَكَفَرْتُمْ فِي السِّرِّ بَعْدَ إِقْرَارِكُمْ فِي الْعَلَانِيَةِ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْفَاءِ فِي جَوَابِ" أَمَّا" لِأَنَّ الْمَعْنَى فِي قَوْلِكَ:" أَمَّا زَيْدٌ فمنطلق، مهما يكن من شي فَزَيْدٌ مُنْطَلِقٌ". وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ) هَؤُلَاءِ أَهْلُ طَاعَةِ اللَّهِ ﷿ والوفاء بعهده. (فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ) أَيْ فِي جَنَّتِهِ وَدَارِ كَرَامَتِهِ خَالِدُونَ بَاقُونَ. جَعَلَنَا اللَّهُ مِنْهُمْ وَجَنَّبَنَا طُرُقَ الْبِدَعِ وَالضَّلَالَاتِ، وَوَفَّقَنَا لِطَرِيقِ الَّذِينَ آمنوا وعملوا الصالحات. آمين.

Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ } “Yüzleri kararanlara gelince...” buyruğunda bir hazif (gizli ifade) vardır; yani onlara: { أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” denilir. Yani mîsâk (ahitleşme) gününde “Belâ (evet)” dedikleri zamandan sonra. Bunun Yahudiler için olduğu da söylenmiştir; onlar peygamber olarak gönderilmeden önce Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inanıyorlardı, gönderilince onu inkâr ettiler. Ebu'l-Âliye ise: “Bu münafıklar hakkındadır; [onlara]: Açıktan ikrar ettikten sonra gizlide inkâr mı ettiniz? denilir” demiştir. Arap dili âlimleri { أَمَّا } (emmâ) edatının cevabında fâ (فَ) harfinin bulunmasının zorunlu olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; çünkü senin: “Emmâ Zeydün femuntalikun (Zeyd'e gelince o gidicidir)” sözündeki anlam “Her ne olursa olsun, neticede Zeyd gidicidir” demektir. Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ } “Yüzleri ağaranlara gelince...” buyruğu [hakkında ise], bunlar Azîz ve Celîl olan Allah'a itaat eden ve O'nun ahdine vefa gösterenlerdir. { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” Yani O'nun cennetinde ve ikram yurdunda ebedî kalıcıdırlar. Allah bizi onlardan eylesin, bidat ve dalalet yollarından uzak tutsun; iman edip salih ameller işleyenlerin yoluna muvaffak kılsın. Âmin.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 108-109. Âyetler]

تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)

{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez. Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (تِلْكَ آياتُ اللَّهِ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، يَعْنِي الْقُرْآنَ. (نَتْلُوها عَلَيْكَ) يَعْنِي نُنْزِلُ عَلَيْكَ جِبْرِيلَ فَيَقْرَؤُهَا عَلَيْكَ. (بِالْحَقِّ) أَيْ بِالصِّدْقِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" تِلْكَ آياتُ اللَّهِ" الْمَذْكُورَةُ حُجَجُ اللَّهِ وَدَلَائِلُهُ. وَقِيلَ:" تِلْكَ" بِمَعْنَى هَذِهِ وَلَكِنَّهَا لَمَّا انْقَضَتْ صَارَتْ كَأَنَّهَا بَعُدَتْ فَقِيلَ" تِلْكَ" وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" آياتُ اللَّهِ" بَدَلًا مِنْ" تِلْكَ" وَلَا تَكُونُ نَعْتًا، لِأَنَّ الْمُبْهَمَ لَا يُنْعَتُ بِالْمُضَافِ. (وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ) يَعْنِي أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُهُمْ بِغَيْرِ ذَنْبٍ. (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَجْهُ اتِّصَالِ هَذَا بِمَا قَبْلَهُ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ وَأَنَّهُ لَا يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ، وَصَلَهُ بِذِكْرِ اتِّسَاعِ قُدْرَتِهِ وغناه عن الظلم لكون ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ [فِي قَبْضَتِهِ، وَقِيلَ: هُوَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ، بَيَّنَ لِعِبَادِهِ أَنَّ جَمِيعَ مَا في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ] لَهُ حَتَّى يَسْأَلُوهُ وَيَعْبُدُوهُ ولا يعبدوا غيره.

Yüce Allah'ın: { تِلْكَ آياتُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir” buyruğu mübteda (özne) ve haberdir (yüklem); yani Kur'an'dır. { نَتْلُوها عَلَيْكَ } “Onları sana okuyoruz” [ifadesi], sana Cibrîl'i indiriyoruz da o bunları sana okuyor demektir. { بِالْحَقِّ } “Hak ile” yani doğrulukla demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Zikredilen “{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ } İşte bunlar Allah'ın ayetleridir”, Allah'ın delilleri ve hüccetleridir. Şöyle de denilmiştir: “{ تِلْكَ }”, “bu” (hâzihî) anlamındadır; fakat [okunan ayetler] sona erince sanki uzaklaşmış gibi kabul edildi ve bu yüzden “{ تِلْكَ }” (onlar / işte şunlar) denildi. “{ آياتُ اللَّهِ }” ifadesinin “{ تِلْكَ }” lafzından bedel olması caizdir; ancak sıfat olamaz, zira mübhem (belirsiz) olan işaret ismi muzaf (tamlanan) ile nitelenemez. { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez” [buyruğu], onlara günahsız yere azap etmez demektir. { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” [buyruğu hakkında] el-Mehdevî şöyle demiştir: Bu kısmın öncesiyle irtibatının vechi şudur: Yüce Allah, müminlerin ve kâfirlerin durumlarını ve âlemlere hiçbir şekilde zulüm dilemediğini zikredince, bunu kudretinin genişliğini ve göklerde ve yerde bulunan her şeyin [kendi kabzasında / tasarrufunda bulunması sebebiyle zulümden müstağni olduğunu zikretmekle bağlamıştır. Şöyle de denilmiştir: Bu yeni bir söz başlangıcıdır; Yüce Allah, kullarına göklerde ve yerde olan her şeyin] Kendisine ait olduğunu beyan etmiştir ki yalnızca O'ndan istesinler, yalnızca O'na ibadet etsinler ve O'ndan başkasına ibadet etmesinler.

[سورة آل عمران (٣): آية ١١٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 110. Âyet]

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠)

{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten menedersiniz ve Allah'a inanırsınız. Kitap ehli de inansaydı, elbette kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinden inananlar da vardır; fakat çokları yoldan çıkmış fasıklardır.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ" قَالَ: (أَنْتُمْ تُتِمُّونَ سَبْعِينَ أُمَّةً أَنْتُمْ خَيْرُهَا وَأَكْرَمُهَا عِنْدَ اللَّهِ). وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: نَحْنُ خَيْرُ النَّاسِ لِلنَّاسِ نَسُوقُهُمْ بِالسَّلَاسِلِ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَشَهِدُوا بَدْرًا وَالْحُدَيْبِيَةَ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: مَنْ فَعَلَ فِعْلَهُمْ كَانَ مِثْلَهُمْ. وَقِيلَ: هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، يَعْنِي الصَّالِحِينَ مِنْهُمْ وَأَهْلَ الْفَضْلِ. وَهُمُ الشُّهَدَاءُ عَلَى النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ" عَلَى الشَّرَائِطِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ [كُنْتُمْ] فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. وَقِيلَ: كُنْتُمْ مُذْ آمَنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ. وَقِيلَ: جَاءَ ذَلِكَ لِتَقَدُّمِ الْبِشَارَةِ بِالنَّبِيِّ ﷺ وَأُمَّتِهِ. فَالْمَعْنَى كُنْتُمْ عِنْدَ مَنْ تَقَدَّمَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكُتُبِ خَيْرَ أُمَّةٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يُرِيدُ أَهْلَ أُمَّةٍ، أَيْ خَيْرَ أَهْلِ دِينٍ، وَأَنْشَدَ:

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Tirmizî, Behz b. Hakîm'den, o babasından, o dedesinden rivayet ettiğine göre dedesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce Allah'ın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini işitmiştir: “Siz yetmiş ümmeti tamamlarsınız; siz onların en hayırlısı ve Allah katında en şereflisisiniz.” Tirmizî: “Bu hasen bir hadistir” demiştir. Ebû Hureyre: “Biz insanlar için insanların en hayırlısıyız; onları zincirlerle İslâm'a sürükleriz” demiştir. İbn Abbâs: “Bunlar Mekke'den Medine'ye hicret eden, Bedir ve Hudeybiye'de hazır bulunan kimselerdir” demiştir. Ömer b. el-Hattâb: “Kim onların yaptığını yaparsa onlar gibi olur” demiştir. Bunların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti, yani onların salihleri ve fazilet ehli olduğu da söylenmiştir. Bakara suresinde geçtiği gibi onlar kıyamet gününde insanlara karşı şahitlerdir. Mücâhid: “{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } ‘Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz’ buyruğu ayette zikredilen şartlara bağlıdır” demiştir. Bunun anlamının: “Levh-i Mahfûz'da [en hayırlı ümmet idiniz]” olduğu da söylenmiştir. “İman ettiğiniz andan itibaren en hayırlı ümmet oldunuz” manasında olduğu da söylenmiştir. Bunun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetiyle ilgili müjdenin daha önceden gelmiş olmasından kaynaklandığı da ifade edilmiştir. Buna göre anlam: “Sizden önceki ehl-i kitap nezdinde de en hayırlı ümmet idiniz” demektir. el-Ahfeş ise: Ümmet ehlini, yani bir dinin mensuplarının en hayırlısını kastetmektedir, demiş ve şu beyti inşad etmiştir:

حَلَفْتُ فَلَمْ أَتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً ... وَهَلْ يَأْثَمَنَ ذُو أُمَّةٍ وَهْوَ طَائِعُ

“Yemin ettim ve senin gönlünde hiçbir şüphe bırakmadım... / Bir din sahibi itaatkâr olduğu halde hiç günaha girer mi?”

وَقِيلَ: هِيَ كَانَ التَّامَّةُ، وَالْمَعْنَى خُلِقْتُمْ وَوُجِدْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ." فَخَيْرُ أُمَّةٍ" حَالٌ. وَقِيلَ: كَانَ زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى أَنْتُمْ خَيْرُ أُمَّةٍ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Buradaki { كَانَ } (kâne) fiilinin tam fiil olduğu da söylenmiştir; buna göre anlam: “En hayırlı ümmet olarak yaratıldınız ve var edildiniz” demektir. { خَيْرَ أُمَّةٍ } (hayra ümmetin) ifadesi hâldir. { كَانَ } fiilinin zâid olduğu da söylenmiştir; buna göre anlam: “Siz en hayırlı ümmetsiniz” demektir. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:

وَجِيرَانٍ لنا كانوا كرام

“Ve bizim cömert komşularımız vardı...”

وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا" [مريم: ٢٩]. وقوله:" وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ" [الأعراف: ٢ ([٨٦). وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ:" وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ". وَرَوَى سُفْيَانُ عَنْ مَيْسَرَةَ الْأَشْجَعِيِّ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ" قَالَ: تَجُرُّونَ النَّاسَ بِالسَّلَاسِلِ إِلَى الْإِسْلَامِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالتَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا كُنْتُمْ لِلنَّاسِ خَيْرَ أُمَّةٍ. وَعَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ إِذْ كُنْتُمْ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا صَارَتْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ خَيْرَ أُمَّةٍ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ مِنْهُمْ أَكْثَرُ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ فِيهِمْ أَفْشَى. فَقِيلَ: هَذَا لِأَصْحَابِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، كَمَا قَالَ ﷺ: (خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي) أَيِ الَّذِينَ بُعِثْتُ فِيهِمْ. الثَّانِيَةُ- وَإِذَا ثَبَتَ بِنَصِّ التَّنْزِيلِ أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ خَيْرُ الْأُمَمِ، فَقَدْ رَوَى الْأَئِمَّةُ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ). [الْحَدِيثَ] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَفْضَلُ مِمَّنْ بَعْدَهُمْ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ مُعْظَمُ الْعُلَمَاءِ، وَإِنَّ مَنْ صَحِبَ النَّبِيَّ ﷺ وَرَآهُ وَلَوْ مَرَّةً فِي عُمْرِهِ أَفْضَلُ مِمَّنْ يَأْتِي بَعْدَهُ، وَإِنَّ فَضِيلَةَ الصُّحْبَةِ لَا يَعْدِلُهَا عَمَلٌ. وَذَهَبَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ إِلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ فِيمَنْ يَأْتِي بَعْدَ الصَّحَابَةِ أَفْضَلُ مِمَّنْ كَانَ فِي جُمْلَةِ الصحابة، وإن قول ﵇: (خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي) لَيْسَ عَلَى عُمُومِهِ بِدَلِيلِ مَا يَجْمَعُ الْقَرْنُ مِنَ الْفَاضِلِ وَالْمَفْضُولِ. وَقَدْ جَمَعَ قَرْنُهُ جَمَاعَةً مِنَ الْمُنَافِقِينَ الْمُظْهِرِينَ لِلْإِيمَانِ وَأَهْلِ الْكَبَائِرِ الَّذِينَ أَقَامَ عَلَيْهِمْ أو على بعضهم الخدود، وَقَالَ لَهُمْ: مَا تَقُولُونَ فِي السَّارِقِ وَالشَّارِبِ وَالزَّانِي. وَقَالَ مُوَاجَهَةً لِمَنْ هُوَ فِي قَرْنِهِ: (لا تسبوا أصحابي). وقال لخالد ابن الْوَلِيدِ فِي عَمَّارٍ: (لَا تَسُبَّ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ) وَرَوَى أَبُو أُمَامَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (طُوبَى لِمَنْ رَآنِي وَآمَنَ بِي وَطُوبَى سَبْعَ مَرَّاتٍ لِمَنْ لَمْ يَرَنِي وَآمَنَ بِي). وَفِي مُسْنَدِ أَبِي دَاوُدَ الطَّيَالِسِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حُمَيْدٍ عَنْ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُمَرَ. قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (أَتَدْرُونَ أَيُّ الخلق أفضل إيمانا) قلنا

Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا } “Henüz beşikte bir bebek olan kimseyle nasıl konuşuruz?” [Meryem, 19/29]. Yine O'nun şu buyruğu da böyledir: { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ } “Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı” [el-A'râf, 7/86]. Başka bir yerde ise: { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } “Hatırlayın ki siz az idiniz...” buyurmuştur. Süfyân, Meysere el-Eşcaî'den, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den [rivayet ettiğine göre], { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: “İnsanları zincirlerle [bağlayıp] İslâm'a sürüklersiniz.” en-Nehhâs şöyle der: Buna göre takdirî anlam: “Siz insanlar için en hayırlı ümmet idiniz/oldunuz” şeklindedir. Mücâhid'in kavline göre ise: “İyiliği emredip kötülükten nehyettiğiniz vakit en hayırlı ümmet idiniz.” Şöyle de denilmiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti, ancak aralarındaki Müslümanlar daha çok olduğu ve iyiliği emredip kötülükten sakındırma onların arasında daha yaygın bulunduğu için en hayırlı ümmet olmuştur. Bir diğer görüşe göre bu [övgü], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına mahsustur; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي » «İnsanların en hayırlısı benim asrımdır» yani aralarında peygamber olarak gönderildiğim kimselerdir. İkinci [Mesele]: Bu ümmetin ümmetlerin en hayırlısı olduğu indirilen vahyin açık nassıyla sabit olduğuna göre, muhakkik imamlar İmrân b. Husayn'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: « خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ » «İnsanların en hayırlısı benim asrım(dakiler)dır, sonra onların ardından gelenler, sonra da onların ardından gelenlerdir.» [Hadisin tamamı.] Bu da bu ümmetin ilk neslinin sonrakilerden daha üstün olduğuna delalet eder. İlim ehlinin çoğunluğu bu görüşü benimsemiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile arkadaşlık edip hayatında bir kere olsun onu görmüş olan kimse, kendisinden sonra gelecek olanlardan daha faziletlidir ve sahâbîlik faziletine hiçbir amel denk olamaz. Ebû Ömer b. Abdilberr ise sahâbeden sonra gelecek olanlar arasında sahâbe topluluğu içinde yer almış olanlardan daha faziletli kimselerin bulunabileceği görüşüne meyletmiştir. Ona göre Peygamber aleyhisselâm'ın: « خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي » «İnsanların en hayırlısı benim asrımdır» buyruğu mutlak ve umumi olmayıp, o asrın daha faziletli olanı ile daha az faziletli (mefdûl) olanı bir arada barındırmış olması bunun delilidir. Zira onun asrı, dış görünüşte iman eden münafıklardan bir topluluğu ve haklarında -veya bazılarının hakkında- had cezaları uygulanan büyük günah sahiplerini de bir arada bulundurmuştur. Peygamber onlara: “Hırsız, içki içen ve zina eden hakkında ne dersiniz?” buyurmuştur. Yine kendi asrında bulunan kimselere hitaben yüzlerine karşı: « لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي » «Ashabıma sövmeyiniz» buyurmuştur. Hâlid b. el-Velîd'e de Ammâr hakkında: « لَا تَسُبَّ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ » «Senden daha hayırlı olan birine sövme!» demiştir. Ebû Ümâme'nin rivayetine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « طُوبَى لِمَنْ رَآنِي وَآمَنَ بِي وَطُوبَى سَبْعَ مَرَّاتٍ لِمَنْ لَمْ يَرَنِي وَآمَنَ بِي » «Beni görüp de bana iman edene müjdeler olsun! Beni görmediği halde bana iman edene ise yedi kat müjdeler olsun!» Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin Müsned'inde Muhammed b. Ebî Humeyd'den, o Zeyd b. Eslem'den, o babasından, o da Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyordum. Şöyle buyurdu: « أَتَدْرُونَ أَيُّ الْخَلْقِ أَفْضَلُ إِيمَانًا » «Yaratılmışlar içinde imanı en üstün olanların kimler olduğunu bilir misiniz?» Biz dedik ki:

الْمَلَائِكَةُ. قَالَ: (وَحُقَّ لَهُمْ بَلْ غَيْرُهُمْ) قُلْنَا الْأَنْبِيَاءُ. قَالَ: (وَحُقَّ لَهُمْ بَلْ غَيْرُهُمْ) ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَفْضَلُ الْخَلْقِ إِيمَانًا قَوْمٌ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ يُؤْمِنُونَ بِي وَلَمْ يَرَوْنِي يَجِدُونَ وَرَقًا فَيَعْمَلُونَ بِمَا فِيهَا فَهُمْ أَفْضَلُ الْخَلْقِ إِيمَانًا (. وَرَوَى صَالِحُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ أَبِي جُمْعَةَ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ أَحَدٌ خَيْرٌ مِنَّا؟ قَالَ:) نَعَمْ قَوْمٌ يَجِيئُونَ مِنْ بَعْدِكُمْ فَيَجِدُونَ كِتَابًا بَيْنَ لَوْحَيْنِ فَيُؤْمِنُونَ بِمَا فِيهِ وَيُؤْمِنُونَ بِي وَلَمْ يَرَوْنِي (. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَبُو جُمْعَةَ لَهُ صُحْبَةٌ وَاسْمُهُ حَبِيبُ بْنُ سِبَاعٍ، وَصَالِحُ بْنُ جُبَيْرٍ مِنْ ثِقَاتِ التَّابِعِينَ. وَرَوَى أَبُو ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِنَّ أَمَامَكُمْ أَيَّامًا الصَّابِرُ فِيهَا عَلَى دِينِهِ كَالْقَابِضِ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهَا أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلًا يَعْمَلُ مثله عَمَلِهِ) قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مِنْهُمْ؟ قَالَ: (بَلْ مِنْكُمْ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ" بَلْ مِنْكُمْ" قَدْ سَكَتَ عَنْهَا بَعْضُ الْمُحَدِّثِينَ فَلَمْ يَذْكُرْهَا. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ:" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ" قَالَ: مَنْ فَعَلَ مِثْلَ فِعْلِكُمْ كَانَ مِثْلَكُمْ. وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ عَلَى الْخُصُوصِ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. وَقَدْ قِيلَ فِي تَوْجِيهِ أَحَادِيثِ هَذَا الْبَابِ: إِنَّ قَرْنَهُ إِنَّمَا فُضِّلَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا غُرَبَاءَ فِي إِيمَانِهِمْ لِكَثْرَةِ الْكُفَّارِ وَصَبْرِهِمْ عَلَى أَذَاهُمْ وَتَمَسُّكِهِمْ بِدِينِهِمْ، وَإِنَّ أَوَاخِرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِذَا أَقَامُوا الدِّينَ وَتَمَسَّكُوا بِهِ وَصَبَرُوا عَلَى طَاعَةِ رَبِّهِمْ فِي حِينِ ظُهُورِ الشَّرِّ وَالْفِسْقِ وَالْهَرْجِ وَالْمَعَاصِي وَالْكَبَائِرِ كَانُوا عِنْدَ ذَلِكَ أَيْضًا غُرَبَاءَ، وَزَكَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَمَا زَكَتْ أَعْمَالُ أَوَائِلِهِمْ، [وَمِمَّا] يَشْهَدُ لِهَذَا قَوْلُهُ ﵇: (بَدَأَ الْإِسْلَامُ غَرِيبًا وَسَيَعُودُ كَمَا بَدَأَ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ). وَيَشْهَدُ لَهُ أَيْضًا حَدِيثُ أَبِي ثَعْلَبَةَ، وَيَشْهَدُ لَهُ أَيْضًا قَوْلُهُ ﷺ: (أُمَّتِي كَالْمَطَرِ لَا يُدْرَى أَوَّلُهُ خَيْرٌ أَمْ آخِرُهُ). ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ وَأَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، وَرَوَاهُ هِشَامُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الرَّازِيُّ عَنْ مَالِكٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَثَلُ أُمَّتِي مَثَلُ الْمَطَرِ لَا يُدْرَى أَوَّلُهُ خَيْرٌ أَمْ آخِرُهُ). ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي مُسْنَدِ حَدِيثِ مَالِكٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: هِشَامُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ثِقَةٌ لَا يَخْتَلِفُونَ فِي ذَلِكَ. وَرُوِيَ أَنَّ عمر ابن عَبْدِ الْعَزِيزِ لَمَّا وَلِيَ الْخِلَافَةَ كَتَبَ إِلَى سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنِ اكْتُبْ إِلَيَّ بسيرة عمر بن الخطاب

— Melekler mi? dedik. Şöyle buyurdu: «Onlar için bu haktır, ancak onlar değildir.» Biz: — Peygamberler mi? dedik. Şöyle buyurdu: «Onlar için de bu haktır, ancak onlar da değildir.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yaratılmışlar içinde imanı en faziletli olanlar, erkeklerin sulblerinde olup da beni görmedikleri hâlde bana iman eden, bir sahife bulup içindekilerle amel eden kimselerdir. İşte yaratılmışlar içinde imanı en faziletli olanlar bunlardır.» Sâlih b. Cübeyr, Ebû Cum'a'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü, bizden daha hayırlı kimse var mıdır?» dedik. Şöyle buyurdu: «Evet, sizden sonra gelecek bir topluluktur ki iki kapak arasında bir kitap bulurlar; içindekilere iman ederler ve beni görmedikleri hâlde bana iman ederler.» Ebû Ömer şöyle demiştir: Ebû Cum'a'nın sahâbîliği vardır, adı da Habîb b. Sibâ'dır. Sâlih b. Cübeyr ise tâbiînin güvenilir (sika) râvilerindendir. Ebû Sa'lebe el-Huşenî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Önünüzde öyle günler vardır ki o günlerde dinine sabreden kimse, kor ateşi avucunda tutan gibidir. O günlerde [dinin gerekleriyle] amel edene, onun ameli gibi amel eden elli kişinin ecri verilir.» «Ey Allah'ın Resûlü, onlardan elli kişinin ecri mi?» denildi. Şöyle buyurdu: «Aksine sizden [elli kişinin ecri].» Ebû Ömer dedi ki: «Aksine sizden» lafzı hususunda muhaddislerin bir kısmı sükût etmiş ve onu zikretmemiştir. Ömer b. el-Hattâb: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” buyruğunun tevilinde: «Kim sizin yaptığınız gibi yaparsa sizin gibi olur» demiştir. Hadisler arasında bir çelişki yoktur; zira birinci hadis özel durumlar içindir. Muvaffak kılan Allah'tır. Bu babdaki hadislerin izahında şöyle denilmiştir: Peygamber'in asrı, kâfirlerin çokluğu karşısında imanlarında garip kaldıkları, onların eziyetlerine sabrettikleri ve dinlerine sımsıkı sarıldıkları için üstün kılınmıştır. Bu ümmetin sonrakileri de şerrin, fıskın, kargaşanın, günahların ve büyük günahların ortaya çıktığı bir zamanda dini ikame eder, ona sımsıkı sarılır ve Rablerine itaatte sabrederlerse o vakit onlar da garip olurlar; ilklerinin amelleri arındığı gibi o vakitte onların amelleri de arınır. Buna şahitlik eden delillerden biri de Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: «İslam garip olarak başladı ve başladığı gibi [yine garip] dönecektir. Gariplere ne mutlu!» Ebû Sa'lebe hadisi de buna şahitlik etmektedir. Yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Benim ümmetim yağmur gibidir; başı mı daha hayırlıdır, sonu mu bilinmez» buyruğu da buna şahitlik eder. Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî ve Ebû Îsâ et-Tirmizî zikretmiştir. Hişâm b. Ubeydillâh er-Râzî, Mâlik'ten, o ez-Zührî'den, o Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ümmetimin misali yağmurun misali gibidir; başı mı daha hayırlıdır, sonu mu bilinmez.» Bunu Dârekutnî, Müsned-i Hadîs-i Mâlik'te zikretmiştir. Ebû Ömer dedi ki: «Hişâm b. Ubeydillâh güvenilirdir (sikadır), bunda ihtilaf etmemişlerdir.» Rivayet edildiğine göre Ömer b. Abdilazîz hilafete geçtiğinde Sâlim b. Abdillâh'a: «Bana Ömer b. el-Hattâb'ın hayat tarzını (sîretini) yaz

لِأَعْمَلَ بِهَا، فَكَتَبَ إِلَيْهِ سَالِمٌ: إِنْ عَمِلْتَ بِسِيرَةِ عُمَرَ، فَأَنْتَ أَفْضَلُ مِنْ عُمَرَ لِأَنَّ زَمَانَكَ لَيْسَ كَزَمَانِ عُمَرَ، وَلَا رِجَالَكَ كَرِجَالِ عُمَرَ. قَالَ: وَكَتَبَ إِلَى فُقَهَاءِ زَمَانِهِ، فَكُلُّهُمْ كَتَبَ إِلَيْهِ بِمِثْلِ قَوْلِ سَالِمٍ. وَقَدْ عَارَضَ بَعْضُ الْجِلَّةِ مِنَ الْعُلَمَاءِ قَوْلَهُ ﷺ: (خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي) بِقَوْلِهِ ﷺ: (خَيْرُ النَّاسِ مَنْ طَالَ عُمُرُهُ وَحَسُنَ عَمَلُهُ وَشَرُّ النَّاسِ مَنْ طَالَ عُمُرُهُ وَسَاءَ عَمَلُهُ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ تَقْتَضِي مَعَ تَوَاتُرِ طُرُقِهَا وَحُسْنِهَا التَّسْوِيَةَ بَيْنَ أَوَّلِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَآخِرِهَا. وَالْمَعْنَى فِي ذَلِكَ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ فِي الزَّمَانِ الْفَاسِدِ الَّذِي يُرْفَعُ فِيهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالدِّينِ، وَيَكْثُرُ فِيهِ الْفِسْقُ وَالْهَرْجُ، وَيُذَلُّ الْمُؤْمِنُ وَيُعَزُّ الْفَاجِرُ وَيَعُودُ الدِّينُ غَرِيبًا كَمَا بَدَأَ غَرِيبًا وَيَكُونُ الْقَائِمُ فِيهِ كَالْقَابِضِ عَلَى الْجَمْرِ، فَيَسْتَوِي حِينَئِذٍ أَوَّلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِآخِرِهَا فِي فَضْلِ الْعَمَلِ إِلَّا أَهْلَ بَدْرٍ وَالْحُدَيْبِيَةِ، وَمَنْ تَدَبَّرَ آثَارَ هَذَا الْبَابِ بَانَ لَهُ الصَّوَابُ، وَاللَّهُ يُؤْتِي فَضْلَهُ مَنْ يَشَاءُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ) مَدْحٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مَا أَقَامُوا ذَلِكَ وَاتَّصَفُوا بِهِ. فَإِذَا تَرَكُوا التَّغْيِيرَ وَتَوَاطَئُوا عَلَى الْمُنْكَرِ زَالَ عَنْهُمُ اسْمُ الْمَدْحِ وَلَحِقَهُمُ اسْمُ الذَّمِّ، وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِهَلَاكِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ) أَخْبَرَ أَنَّ إِيمَانَ أَهْلِ الْكِتَابِ بِالنَّبِيِّ ﷺ خَيْرٌ لَهُمْ، وَأَخْبَرَ أَنَّ مِنْهُمْ مؤمنا وفاسقا، وأن الفاسق أكثر.

“ki ben de onunla amel edeyim” diye yazdı. Sâlim ona şöyle yazdı: “Eğer Ömer'in hayat tarzıyla amel edersen, sen Ömer'den daha faziletlisin; çünkü senin zamanın Ömer'in zamanı gibi değildir ve senin adamların da Ömer'in adamları gibi değildir.” Dedi ki: O, döneminin fakihlerine de yazdı, hepsi de ona Sâlim'in sözü gibi cevap verdiler. İlim ehlinin önde gelenlerinden bazıları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “İnsanların en hayırlısı benim çağımdır” buyruğuna karşı, yine onun: “İnsanların en hayırlısı ömrü uzun olup ameli güzel olandır; insanların en şerlisi ise ömrü uzun olup ameli kötü olandır” hadisini delil getirmişlerdir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu hadisler, yollarının çokluğu ve güzelliğiyle birlikte bu ümmetin ilki ile sonunun eşitliğini gerektirmektedir. Buradaki mana, daha önce zikredildiği üzere; ilim ve din ehlinin kaldırıldığı, fıskın ve kargaşanın çoğaldığı, müminin zelil kılındığı, facirin aziz olduğu, dinin garip başladığı gibi tekrar garip hale geldiği ve dine sarılan kimsenin kor ateşi tutan kimse gibi olduğu bozuk bir zamanda iman edip salih amel işlemektir. İşte o vakit, Bedir ve Hudeybiye ehli müstesna olmak üzere, amelin fazileti hususunda bu ümmetin ilki ile sonu eşit olur. Bu baptaki rivayetleri iyice düşünen kimseye doğru olan husus apaçık ortaya çıkar. Allah lütfunu dilediğine verir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emreder, kötülükten menedersiniz” buyruğu, bunu yerine getirdikleri ve bu vasıfla nitelendikleri müddetçe bu ümmet için bir övgüdür. Kötülüğü değiştirmeyi terk edip münker üzerinde uzlaştıklarında ise övgü ismi onlardan kalkar ve yerini yergi ismi alır; bu da onların helakine sebep olur. İyiliği emretme ve kötülükten menetme ile ilgili açıklamalar bu surenin başında geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Kitap ehli de inansaydı, elbette kendileri için hayırlı olurdu” buyruğu, ehl-i kitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmelerinin kendileri için hayırlı olduğunu haber vermektedir. Ayrıca içlerinde inananın da yoldan çıkmış fasığın da bulunduğunu ve fasıkların çoğunlukta olduğunu bildirmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١١١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 111. Âyet]

لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١)

{ لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١) } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler. Eğer sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar. Sonra kendilerine yardım da edilmez.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً) يَعْنِي كَذِبَهُمْ وَتَحْرِيفَهُمْ وَبُهْتَهُمْ، لَا أَنَّهُ تَكُونُ لَهُمُ الْغَلَبَةُ، عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ. فَالِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ، وَالْمَعْنَى لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا ضَرًّا يَسِيرًا، فَوَقَعَ الْأَذَى مَوْقِعَ الْمَصْدَرِ. فَالْآيَةُ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَا يَغْلِبُونَهُمْ وَأَنَّهُمْ مَنْصُورُونَ عَلَيْهِمْ لَا يَنَالُهُمْ مِنْهُمُ اصْطِلَامٌ إلا إيذاء بالبهت

Yüce Allah’ın: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler” buyruğu; onların üstünlük sağlayacakları [anlamında] değil, [sadece] yalanları, tahrifleri ve iftiraları [anlamındadır]. [Bu görüş] Hasan[-ı Basrî] ve Katâde’den [nakledilmiştir]. Buradaki istisna muttasıldır; mana: "Size az bir zarar dışında zarar veremezler" demektir. Böylece "ezâ" kelimesi masdar yerine kullanılmıştır. Bu ayet, Allah Teâlâ’dan Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’e ve müminlere, Ehl-i Kitab’ın kendilerine üstün gelemeyeceklerine, onlara karşı muzaffer kılınacaklarına ve iftira ile eziyet etmek dışında onlardan kendilerine bir kök kazıma (toptan yok etme) isabet etmeyeceğine dair bir vaaddir

وَالتَّحْرِيفِ، وَأَمَّا الْعَاقِبَةُ فَتَكُونُ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: هُوَ مُنْقَطِعٌ، وَالْمَعْنَى لَنْ يَضُرُّوكُمْ أَلْبَتَّةَ، لَكِنْ يُؤْذُونَكُمْ بِمَا يُسْمِعُونَكُمْ. قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ رُءُوسَ الْيَهُودِ: كَعْبٌ وَعَدِيٌّ وَالنُّعْمَانُ وَأَبُو رَافِعٍ وَأَبُو يَاسِرٍ وَكِنَانَةُ وَابْنُ صُورِيَّا عَمَدُوا إِلَى مُؤْمِنِيهِمْ: عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ فَآذَوْهُمْ لِإِسْلَامِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً" يَعْنِي بِاللِّسَانِ، وَتَمَّ الْكَلَامُ. ثُمَّ قَالَ: (وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ) يَعْنِي مُنْهَزِمِينَ، وَتَمَّ الْكَلَامُ." ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ" مُسْتَأْنَفٌ، فَلِذَلِكَ ثَبَتَتْ فِيهِ النُّونُ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مُعْجِزَةٌ لِلنَّبِيِّ ﵇، لِأَنَّ مَنْ قاتله من اليهود ولاه دبره.

ve tahrif etmek dışında... Akıbet ise müminlerin olacaktır. İstisnanın munkatı olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: “Size asla [gerçek bir] zarar veremezler, fakat size işittirdikleri sözlerle eziyet ederler” demektir. Mukātil şöyle demiştir: Yahudilerin ileri gelenleri olan Kâ'b, Adiy, Nu'mân, Ebû Râfi', Ebû Yâsir, Kinâne ve İbn Sûriyâ, içlerinden iman eden Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarına yönelip Müslüman oldukları için onlara eziyet ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler” ayetini indirdi; yani dilleriyle [eziyet edebilirler] demektir ve söz burada tamamlanmıştır. Sonra: { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ } “Eğer sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar” buyurdu; yani hezimete uğramış olarak kaçarlar demektir ve söz burada tamamlanmıştır. { ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Sonra kendilerine yardım da edilmez” cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır), bu sebeple muzari fiildeki nûn harfi düşmeyip sabit kalmıştır. Bu ayette Peygamber aleyhisselâm için bir mucize vardır; zira Yahudilerden onunla savaşan kim olduysa arkasını dönüp kaçmıştır.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١١٢ الى ١١٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 112-115. Âyetler]

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥)

{ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) } “Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar -Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna- üzerlerine zillet damgası vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik damgası vurulmuştur. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendir. Onların hepsi bir değildir. Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten menederler ve hayır işlerinde yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. Onların yapacağı hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ) يعنى اليهود. (أَيْنَما ثُقِفُوا) أَيْ وُجِدُوا وَلُقُوا، وَتَمَّ الْكَلَامُ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ مَعْنَى ضَرْبِ الذِّلَّةِ عَلَيْهِمْ. (إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ) اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ. أَيْ لَكِنَّهُمْ يَعْتَصِمُونَ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ. (وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ) يَعْنِي الذِّمَّةَ الَّتِي لَهُمْ. وَالنَّاسُ: مُحَمَّدٌ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤَدُّونَ إِلَيْهِمُ الْخَرَاجَ فيؤمنونهم. وفي الكلام

Yüce Allah'ın: { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Onların üzerlerine zillet damgası vuruldu” buyruğuyla Yahudiler kastedilmektedir. { أَيْنَ مَا ثُقِفُوا } “Nerede bulunurlarsa”, yani nerede ele geçirilip rastlanırlarsa demektir ve [burada] söz tamamlanmıştır. Onların üzerine zillet vurulmasının anlamı Bakara suresinde geçmişti. { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın ipine (ahdine)... sığınmaları müstesna” ifadesi munkatı‘ bir istisnadır (istisnâ-i munkatı‘), ilk ifadenin cinsinden değildir. Yani: Fakat onlar Allah'ın ahdine sarılırlar demektir. { وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } “Ve insanların ahdine [sığınmaları müstesna]” ifadesi, sahip oldukları zimmet [hakkı] anlamına gelir. İnsanlar ise Muhammed ve müminlerdir; [Yahudiler] onlara haraç öderler, onlar da kendilerine eman verirler. Cümlede

اخْتِصَارٌ، وَالْمَعْنَى: إِلَّا أَنْ يَعْتَصِمُوا بِحَبْلٍ مِنَ الله، فحذف، قاله الفراء. (وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ) أَيْ رَجَعُوا. وَقِيلَ احْتَمَلُوا. وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ أَنَّهُ لَزِمَهُمْ، وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ

bir kısaltma vardır; anlamı: “Allah'tan bir ahde sarılmaları müstesna” demektir, hazfedilmiştir; bunu el-Ferrâ' söylemiştir. { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın gazabına uğradılar”, yani [gazapla] döndüler demektir. Onu yüklendiler de denilmiştir. Kelimenin lügatteki aslı o şeyin kendilerine gerekli ve ayrılmaz kılınmasıdır; bu açıklama Bakara suresinde geçmişti.

. ثُمَّ أَخْبَرَ لِمَ فَعَلَ ذَلِكَ بِهِمْ. فَقَالَ: (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ) وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ مستوفى. ثم أخبر فقال: لَيْسُوا سَواءً) وتم الْكَلَامُ. وَالْمَعْنَى: لَيْسَ أَهْلُ الْكِتَابِ وَأُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ سَوَاءً، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَيْسَ الْمُؤْمِنُونَ وَالْكَافِرُونَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ سَوَاءً. وَذَكَرَ أَبُو خَيْثَمَةَ زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ زِرٍّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: أَخَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ [لَيْلَةً] صَلَاةَ الْعِشَاءِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا النَّاسُ يَنْتَظِرُونَ الصَّلَاةَ فَقَالَ: (إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الْأَدْيَانِ أَحَدٌ يَذْكُرُ اللَّهَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السَّاعَةِ غَيْرُكُمْ) قَالَ: وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ- إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ" وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ مِثْلَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَوْلُ اللَّهِ ﷿" مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ" مَنْ آمَنَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَمَّا أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ، وَثَعْلَبَةُ بْنُ سَعْيَةَ، وَأُسَيْدُ بْنُ سُعَيَّةَ، وَأُسَيْدُ بْنُ عُبَيْدٍ، وَمَنْ أَسْلَمَ مِنْ يَهُودَ، فَآمَنُوا وَصَدَّقُوا وَرَغِبُوا فِي الْإِسْلَامِ وَرَسَخُوا فِيهِ، قَالَتْ أَحْبَارُ يَهُودَ وَأَهْلُ الْكُفْرِ مِنْهُمْ: مَا آمَنَ بِمُحَمَّدٍ وَلَا تَبِعَهُ إِلَّا شِرَارُنَا، وَلَوْ كَانُوا مِنْ خِيَارِنَا مَا تَرَكُوا دِينَ آبَائِهِمْ وَذَهَبُوا إِلَى غَيْرِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ فِي ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِمْ:" لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ. إِلَى قَوْلِهِ:" وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ". وَقَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ ذُو أُمَّةٍ، أَيْ ذُو طَرِيقَةٍ حسنة. وأنشد:

Sonra onlara bunu niçin yaptığını haber vererek şöyle buyurdu: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendir.” Bu husus Bakara suresinde etraflıca geçmişti. Sonra haber verip şöyle buyurdu: { لَيْسُوا سَواءً } “Onların hepsi bir değildir” ve söz tamamlandı. İbn Mes'ûd'dan nakledildiğine göre mana: “Kitap ehli ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti bir değildir” şeklindedir. Kitap ehlinden olan müminler ile kâfirler bir değildir, manasında olduğu da söylenmiştir. Ebû Hayseme Züheyr b. Harb nakletti, bize Hâşim b. el-Kāsım anlattı, bize Şeybân, Âsım'dan, o Zirr'den, o İbn Mes'ûd'dan anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece yatsı namazını geciktirdi, sonra mescide çıktı; bir de baktı ki insanlar namazı bekliyorlar. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Şüphesiz din mensuplarından bu saatte Allah Teâlâ'yı zikreden sizden başka hiç kimse yoktur.” [İbn Mes'ûd] dedi ki: Bunun üzerine: { لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Onların hepsi bir değildir. Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır...” ayetinden { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir” kavline kadar olan kısım indi. İbn Vehb de benzerini rivayet etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” buyruğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte iman eden kimselerdir. İbn İshâk, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Abdullah b. Selâm, Sa'lebe b. Sa'ye, Üseyd b. Sa'ye, Esed b. Ubeyd ve Yahudilerden Müslüman olan diğer kimseler İslâm'a girip iman edince, tasdik edip İslâm'a rağbet gösterince ve onda sebat edip kökleşince; Yahudi hahamları ve onların inkârcı kesimi: “Muhammed'e ancak bizim en şerlilerimiz inandı ve uydu; eğer onlar bizim hayırlılarımızdan olsalardı atalarının dinini terk edip başkasına gitmezlerdi” dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah onların bu sözleri hakkında: { لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “Onların hepsi bir değildir. Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar...” ayetini { وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İşte onlar salihlerdendir” kavline kadar indirdi. el-Ahfeş şöyle demiştir: İfadenin takdiri “Kitap ehlinden ümmet sahibi, yani güzel yol ve gidişat sahibi kimseler vardır” şeklindedir; ve şu beyti inşad etmiştir:

وهل يأتمن ذو أمة وهو طائع

Boyun eğmişken ahit/emanet sahibi hiç güvenir mi?

وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ وَأُخْرَى غَيْرُ قَائِمَةٍ، فَتَرَكَ الْأُخْرَى اكْتِفَاءً بِالْأُولَى، كَقَوْلِ أَبِي ذُؤَيْبٍ:

Sözde bir hazif bulunduğu, cümlenin takdirinin “Kitap ehlinden dosdoğru ayakta duran bir topluluk vardır, bir de dosdoğru durmayan başka bir topluluk vardır” şeklinde olduğu; birincisiyle yetinilerek diğerinin zikredilmediği de söylenmiştir. Nitekim Ebû Züeyb'in şu beyti de böyledir:

عَصَانِي إِلَيْهَا الْقَلْبُ إِنِّي لِأَمْرِهِ ... مُطِيعٌ فَمَا أَدْرِي أَرُشْدٌ طِلَابُهَا

“Gönlüm ona doğru bana isyan etti, ben ise onun emrine / İtaatkârım; bilmem ki onun peşine düşmek doğru bir yol mudur?”

أَرَادَ: أَرُشْدٌ أَمْ غَيٌّ، فَحَذَفَ. قَالَ الْفَرَّاءُ:" أُمَّةٌ"" رَفَعَ بِ" سَواءً، وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ يَسْتَوِي أُمَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ وَأُمَّةٌ كَافِرَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا قَوْلٌ خَطَأٌ مِنْ جِهَاتٍ: إِحْدَاهَا أَنَّهُ يَرْفَعُ" أُمَّةٌ" بِ" سَواءً" فَلَا يَعُودُ عَلَى اسْمِ لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَيَرْفَعُ بِمَا لَيْسَ جَارِيًا عَلَى الْفِعْلِ وَيُضْمِرُ مَا لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْكَافِرِ فَلَيْسَ لِإِضْمَارِ هَذَا وَجْهٌ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذَا مِثْلُ قَوْلِهِمْ: أَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ، وَذَهَبُوا أَصْحَابُكَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَأَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُمْ ذِكْرٌ. وَ (آناءَ اللَّيْلِ) سَاعَاتُهُ. وَأَحَدُهَا إِنًى وَأَنًى وَإِنْيٌ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ. وَ (يَسْجُدُونَ) يُصَلُّونَ، عَنِ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ، لِأَنَّ التِّلَاوَةَ لَا تَكُونُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ. نَظِيرُهُ قَوْلُهُ:" وَلَهُ يَسْجُدُونَ" أَيْ يُصَلُّونَ. وَفِي الْفُرْقَانِ:" وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ" [الفرقان: ٦٠] وفي النجم" فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا" [النجم: ٦٢]. وَقِيلَ: يُرَادُ بِهِ السُّجُودُ الْمَعْرُوفُ خَاصَّةً. وَسَبَبُ النُّزُولِ يَرُدُّهُ، وَأَنَّ الْمُرَادَ صَلَاةُ الْعَتَمَةِ كَمَا ذَكَرْنَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، فَعَبَدَةُ الْأَوْثَانِ نَامُوا حَيْثُ جَنَّ عَلَيْهِمُ اللَّيْلُ، وَالْمُوَحِّدُونَ قِيَامٌ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى فِي صَلَاةِ الْعِشَاءِ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ، أَلَا تَرَى لَمَّا ذَكَرَ قِيَامَهُمْ قَالَ" وَهُمْ يَسْجُدُونَ" أَيْ مَعَ الْقِيَامِ أَيْضًا. الثَّوْرِيُّ: هِيَ الصَّلَاةُ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ. وَقِيلَ: هِيَ فِي قِيَامِ اللَّيْلِ. وَعَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي شَيْبَةَ كَانَ يَدْرُسُ الْكُتُبَ قَالَ: إِنَّا نَجِدُ كَلَامًا مِنْ كَلَامِ الرَّبِّ ﷿: أَيَحْسَبُ رَاعِي إِبِلٍ أَوْ رَاعِي غَنَمٍ إِذَا جَنَّهُ اللَّيْلُ انْخَذَلَ كَمَنْ هُوَ قَائِمٌ وَسَاجِدٌ آنَاءَ اللَّيْلِ. (يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ) يَعْنِي يُقِرُّونَ بِاللَّهِ وَيُصَدِّقُونَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ. (وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ) قِيلَ: هُوَ عُمُومٌ. وَقِيلَ: يُرَادُ بِهِ الْأَمْرُ بِاتِّبَاعِ النَّبِيِّ ﷺ. (وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ) وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ النَّهْيُ عَنْ مُخَالَفَتِهِ. (وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ) الَّتِي يَعْمَلُونَهَا مُبَادِرِينَ غير متثاقلين

[Şair burada]: “Doğru bir yol mu yoksa bir azgınlık mı?” demek istemiş, fakat [ikincisini] hazfetmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: “{ أُمَّةٌ } kelimesi, { سَواءً } ile merfû kılınmıştır. Cümlenin takdiri ise: ‘Kitap ehlinden dosdoğru ayakta durup Allah'ın ayetlerini okuyan bir topluluk ile kâfir bir topluluk eşit olmaz’ şeklindedir.” en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu görüş birkaç yönden hatalıdır: Birincisi, { أُمَّةٌ } kelimesini { سَواءً } ile merfû kılmaktadır; bu durumda leyse'nin ismine dönen hiçbir şey kalmaz. Ayrıca fiil gibi amel etmeyen bir lafızla ref etmekte ve ihtiyaç duyulmayan bir şeyi gizlemektedir (izmar yapmaktadır). Zira kâfirlerin zikri daha önce geçmişti; dolayısıyla burada bunu gizlemeye bir gerekçe yoktur.” Ebû Ubeyde ise: “Bu, [Arapların] ‘Beni pireler yediler’ (ekelûnî'l-berâğîs) ve ‘Arkadaşların gittiler’ (zehebû ashâbuke) sözleri gibidir” demiştir. en-Nehhâs: “Bu da bir hatadır; çünkü [ayette] onların zikri daha önce geçmiştir, ‘ekelûnî'l-berâğîs’ cümlesinde ise önceden bir zikir geçmemiştir” demiştir. { آناءَ اللَّيْلِ } ifadesi, gecenin saatleri demektir. Tekili inâ (إِنًى), enâ (أَنًى) ve iny (إِنْيٌ) şeklinde gelir; zarf olduğu için mansubdur. { يَسْجُدُونَ } ise, el-Ferrâ ve ez-Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre “namaz kılarlar” demektir; çünkü rükû ve secdede tilavet (Kur'an okumak) olmaz. Bunun benzeri { وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “Yalnızca O'na secde ederler” yani namaz kılarlar ayetidir. Furkan Suresi'nde: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ } [Furkan: 60] “Onlara: Rahmân'a secde edin denildiği zaman...” ve Necm Suresi'nde: { فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا } [Necm: 62] “Artık Allah'a secde edin ve kulluk yapın” [şeklinde geçen ayetler de böyledir]. Bununla özel olarak bilinen secdenin kastedildiği de söylenmiştir. Fakat iniş sebebi bu görüşü reddetmektedir; nitekim İbn Mes'ûd'dan aktardığımız üzere kastedilen yatsı namazıdır. Çünkü putperestler gece çöktüğünde uyumuşlar, muvahhidler ise yatsı namazında Allah Teâlâ'nın huzurunda kıyamda durup Allah'ın ayetlerini tilavet etmişlerdir. Görmez misin ki onların kıyamını zikrettikten sonra “{ وَهُمْ يَسْجُدُونَ }” yani kıyamla birlikte [secde de ederler] buyurmuştur. es-Sevrî: “Bu, iki yatsı/akşam ile yatsı arasındaki namazdır” demiştir. Bunun gece kıyamında (teheccüdde) olduğu da söylenmiştir. Kitapları inceleyen Benî Şeybe'den bir adamdan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Biz Rabb azze ve celle'nin kelâmından şunu bulmaktayız: ‘Bir deve çobanı veya koyun çobanı, gece kendisini bürüdüğünde bir kenara çekilip uyuduğunda, gecenin saatlerinde kıyamda ve secdede olan kimse gibi olduğunu mu sanır?’” { يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman ederler”; yani Allah'ı ikrar ederler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik ederler. { وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emrederler”; bunun genel olduğu söylenmiştir. Bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymayı emretmenin kastedildiği de söylenmiştir. { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Kötülükten sakındırırlar”; kötülükten sakındırmak ise ona muhalefet etmekten nehyetmektir. { وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Hayırlarda yarışırlar”; yani işledikleri hayırlara üşenmeden ve ağırdan almayıp öncülük ederek...

لِمَعْرِفَتِهِمْ بِقَدْرِ ثَوَابِهِمْ. وَقِيلَ: يُبَادِرُونَ بِالْعَمَلِ قَبْلَ الْفَوْتِ. (وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ) أَيْ مَعَ الصَّالِحِينَ، وَهُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الْجَنَّةِ. (وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ) قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَابْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ وَخَلَفٌ بِالْيَاءِ فِيهِمَا، إِخْبَارًا عَنِ الْأُمَّةِ الْقَائِمَةِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا عَلَى الْخِطَابِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ" [آل عمران: ١١٠]. وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ، وَكَانَ أَبُو عَمْرٍو يَرَى الْقِرَاءَتَيْنِ جَمِيعًا الْيَاءَ وَالتَّاءَ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: وما تفعلوا من خير فإن تُجْحَدُوا ثَوَابَهُ بَلْ يُشْكَرُ لَكُمْ وَتُجَازَوْنَ عَلَيْهِ.

acele ederek koşarlar. Vakti geçmeden önce amele koşuşurlar da denilmiştir. { وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İşte onlar salihlerdendir”, yani cennette Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı olan salihlerle beraberdirler. { وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ } “Onların yapacağı hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır.” el-A'meş, İbn Vessâb, Hamza, el-Kisâî, Hafs ve Halef, dosdoğru topluluktan haber vererek her iki fiili de yâ harfiyle [yef'alû ve yükferûh şeklinde] okumuşlardır; bu İbn Abbâs'ın kıraatidir ve Ebû Ubeyd'in tercihidir. Diğer kıraat imamları ise Yüce Allah'ın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân: 110] buyruğuna dayanarak hitap kipiyle her ikisini de tâ harfiyle [tef'alû ve tükferûh şeklinde] okumuşlardır; bu da Ebû Hâtim'in tercihidir. Ebû Amr ise hem yâ hem de tâ ile olan her iki kıraati de caiz görürdü. Ayetin manası şudur: “Ne hayır işlerseniz onun mükâfatı asla inkâr edilip boşa çıkarılmaz, bilakis size teşekkür edilir ve karşılığı eksiksiz verilir.”

[سورة آل عمران (٣): آية ١١٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 116. Âyet]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦) } “İnkâr edenlerin ne malları ne de evlatları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda vermeyecektir. İşte onlar cehennemliktirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا) اسْمُ إِنَّ، وَالْخَبَرُ (لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً). قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ ذَكَرَ كُفَّارَهُمْ وَهُوَ قَوْلُهُ:" إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا". وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: جَعَلَ هَذَا ابْتِدَاءً فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ كَثْرَةُ أَمْوَالِهِمْ وَلَا كَثْرَةُ أَوْلَادِهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ شَيْئًا. وَخَصَّ الْأَوْلَادَ لِأَنَّهُمْ أَقْرَبُ أَنْسَابِهِمْ إِلَيْهِمْ. (وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَكَذَا وَ (هُمْ فِيها خالِدُونَ). وَقَدْ تَقَدَّمَ جَمِيعُ هَذَا.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler” buyruğu inne'nin ismidir; haberi ise: { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “ne malları ne de evlatları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda vermeyecektir” kısmıdır. Mukātil şöyle demiştir: Yüce Allah ehl-i kitabın müminlerini zikredince, ardından onların kâfirlerini zikretti ki bu da { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler...” buyruğudur. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Bunu yeni bir başlangıç kıldı ve şöyle buyurdu: İnkâr edenlerin mallarının ve evlatlarının çokluğu Allah'ın azabından hiçbir şeyi onlardan savamaz. Evlatları özellikle zikretti; çünkü evlatlar onların en yakın soylarıdır. { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “İşte onlar cehennemliktirler” mübtedâ ve haberdir; aynı şekilde { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır” kısmı da böyledir. Bütün bunların açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة آل عمران (٣): آية ١١٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 117. Âyet]

مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)

{ مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧) } “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmetmiş olan bir kavmin ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu bir rüzgârın haline benzer. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar.”

قوله تعالى: َثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ)

Yüce Allah'ın: { مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ } “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, içinde dondurucu bir soğuk bulunan bir rüzgârın haline benzer...” buyruğunda yer alan

"ا

{ مَا } (mâ) edatı,

" تَصْلُحُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، وَتَصْلُحُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الَّذِي وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ مَثَلُ مَا ينفقونه. ومعنى"مَثَلِ رِيحٍ

mastariyye olmaya da elverişlidir; aid zamiri hazfedilmiş olarak { الَّذِي } (ellezî) manasında ismi mevsul olmaya da elverişlidir; yani harcadıkları şeylerin durumu demektir. { مَثَلِ رِيحٍ } “bir rüzgârın haline” ifadesinin manası ise,

" كَمَثَلِ مَهَبِّ رِيحٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالصِّرُّ الْبَرْدُ الشَّدِيدُ. قِيلَ: أَصْلُهُ مِنَ الصَّرِيرِ

[Bu], rüzgârın esiş hali gibidir. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Sırr (الصِّرُّ), şiddetli soğuk demektir. [Bunun] aslının sarîrden (الصَّرِير) geldiği söylenmiştir

الَّذِي هُوَ الصَّوْتُ، فَهُوَ صَوْتُ الرِّيحِ الشَّدِيدَةِ. الزَّجَّاجُ: هُوَ صَوْتُ لَهَبِ النَّارِ الَّتِي كَانَتْ فِي تِلْكَ الرِّيحِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْبَقَرَةِ. وَفِي الْحَدِيثِ: إِنَّهُ نَهَى عَنِ الْجَرَادِ الَّذِي قَتَلَهُ الصِّرُّ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: مَثَلُ نَفَقَةِ الْكَافِرِينَ فِي بُطْلَانِهَا وَذَهَابِهَا وَعَدَمِ مَنْفَعَتِهَا كَمَثَلِ زَرْعٍ أَصَابَهُ رِيحٌ بَارِدَةٌ أَوْ نَارٌ فأحرقته وأهلكته، فلم ينتفع أصحابه بشيء بعد ما كانوا يرجون فائدته ونفعه. قال الله تعالى: َ- ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ)

dolayısıyla şiddetli rüzgârın sesidir. ez-Zeccâc: “Bu, o rüzgârda bulunan ateş alevinin sesidir” demiştir. Bu mana Bakara suresinde geçmişti. Hadiste: “Dondurucu soğuğun (sırr) öldürdüğü çekirgenin [yenilmesi] yasaklanmıştır” diye buyrulmuştur. Ayetin manası şudur: Kâfirlerin yaptıkları harcamanın boşa çıkması, yok olup gitmesi ve hiçbir fayda sağlamaması bakımından durumu; soğuk bir rüzgârın yahut ateşin isabet edip yakıp kül ettiği ve yok ettiği bir ekine benzer; öyle ki sahipleri onun faydasını ve kazancını beklerken hiçbir şey elde edememişlerdir. Yüce Allah: { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara zulmetmedi” buyurmuştur;

بذلكَ- لكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ)

yani bununla [onlara haksızlık etmedi]... { وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar”

بِالْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ وَمَنْعِ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَنْ زَرَعُوا فِي غَيْرِ وَقْتِ الزِّرَاعَةِ أَوْ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا فَأَدَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، لِوَضْعِهِمُ الشَّيْءَ فِي غَيْرِ موضعه، حكاه المهدوي.

küfür, masiyet ve Allah Teâlâ'nın hakkını engellemek suretiyle [zulmederler]. Şöyle de denilmiştir: Onlar ekim zamanı dışında veya ziraate elverişli olmayan bir yerde ekin ekmek suretiyle kendilerine zulmettiler; Allah Teâlâ da bir şeyi yerine koymadıkları için onları terbiye etti; bunu el-Mehdavî nakletmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١١٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 118. Âyet]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size fenalık etmekten geri durmazlar ve sıkıntıya düşmenizi isterler. Gerçekten kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz.”

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- أَكَّدَ اللَّهُ تَعَالَى الزَّجْرَ عَنِ الرُّكُونِ إِلَى الْكُفَّارِ. وَهُوَ مُتَّصِلٌ بِمَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ:" إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" [آل عمران: ١٠٠]. وَالْبِطَانَةُ مَصْدَرٌ، يُسَمَّى بِهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ. وَبِطَانَةُ الرَّجُلِ خَاصَّتُهُ الَّذِينَ يَسْتَبْطِنُونَ أَمْرَهُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْبَطْنِ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الظَّهْرِ. وَبَطَنَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ يَبْطُنُ بُطُونًا وَبِطَانَةً إِذَا كَانَ خَاصًّا بِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu ayette altı mesele vardır: Birinci Mesele: Allah Teâlâ, kâfirlere meyletmekten sakındırmayı tekit etmiştir. Bu ayet, daha önce geçen: “Kendilerine Kitap verilenlerden herhangi bir zümreye uyarsanız...” [Âl-i İmrân: 100] ayetiyle bağlantılıdır. Bitâne (بِطَانَة) bir mastardır; hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Kişinin bitânesi, onun iç yüzüne, sırlarına vakıf olan yakınları ve has dostlarıdır. Kelimenin aslı, zahir (sırt) zıddı olan batn (karın/iç) kökünden gelir. Bir kimse birisine çok yakın ve özel sırdaş olduğunda 'فَلَانٌ بِفُلَانٍ يَبْطُنُ بُطُونًا وَبِطَانَةً' denir. Şair şöyle demiştir:

أُولَئِكَ خُلَصَائِي نَعَمْ وَبِطَانَتِي ... وَهُمْ عَيْبَتِي مِنْ دُونِ كُلِّ قَرِيبِ

Onlar benim en halis dostlarım, evet ve sırdaşlarımdır (bitânemdir)... Bütün yakınlarımın ötesinde onlar benim sır dağarcığımdır.

الثَّانِيَةُ- نَهَى اللَّهُ ﷿ الْمُؤْمِنِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَتَّخِذُوا مِنَ الْكُفَّارِ وَالْيَهُودِ وَأَهْلِ الْأَهْوَاءِ دُخَلَاءَ وَوُلَجَاءَ، يُفَاوِضُونَهُمْ فِي الْآرَاءِ، وَيُسْنِدُونَ إِلَيْهِمْ أُمُورَهُمْ. وَيُقَالُ: كُلُّ مَنْ كَانَ عَلَى خِلَافِ مَذْهَبِكَ وَدِينِكَ فَلَا يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تُحَادِثَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

İkinci Mesele: Allah azze ve celle bu ayet ile müminlerin; kâfirleri, Yahudileri ve heva ehlini, fikir danışıp görüş alışverişinde bulunacakları ve işlerini kendilerine havale edecekleri içli dışlı sırdaşlar ve yakın dostlar edinmelerini yasaklamıştır. Denilir ki: Senin mezhebine ve dinine aykırı olan hiç kimseyle içli dışlı konuşup dertleşmemen gerekir. Şair şöyle demiştir:

عَنِ الْمَرْءِ لَا تَسْأَلْ وَسَلْ عَنْ قَرِينِهِ ... فكل قرين بالمقارن يقتدي

Kişi hakkında soru sorma, onun arkadaşını sor... Zira her arkadaş, birlikte olduğu kişiye uyar.

وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (الْمَرْءُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ مَنْ يُخَالِلْ). وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: اعْتَبِرُوا النَّاسَ بِإِخْوَانِهِمْ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى الْمَعْنَى الَّذِي لِأَجْلِهِ نَهَى عَنِ الْمُوَاصَلَةِ فَقَالَ: (لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا) يَقُولُ فَسَادًا. يَعْنِي لَا يَتْرُكُونَ الْجَهْدَ فِي فَسَادِكُمْ، يَعْنِي أَنَّهُمْ وَإِنْ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الظَّاهِرِ فَإِنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَ الْجَهْدَ فِي الْمَكْرِ وَالْخَدِيعَةِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا" قَالَ: (هُمُ الْخَوَارِجُ). وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيَّ اسْتَكْتَبَ ذِمِّيًّا فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ يُعَنِّفُهُ وَتَلَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَدِمَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ عَلَى عُمَرَ ﵄ بِحِسَابٍ فَرَفَعَهُ إِلَى عُمَرَ فَأَعْجَبَهُ، وَجَاءَ عُمَرَ كِتَابٌ فَقَالَ لِأَبِي مُوسَى: أَيْنَ كَاتِبُكَ يَقْرَأُ هَذَا الْكِتَابَ عَلَى النَّاسِ؟ فَقَالَ: إِنَّهُ لَا يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ. فَقَالَ لِمَ! أَجُنُبٌ هُوَ؟ قَالَ: إِنَّهُ نَصْرَانِيٌّ، فَانْتَهَرَهُ وَقَالَ: لَا تُدْنِهِمْ وَقَدْ أَقْصَاهُمُ اللَّهُ، وَلَا تُكْرِمْهُمْ وَقَدْ أَهَانَهُمُ اللَّهُ، وَلَا تَأْمَنْهُمْ وَقَدْ خَوَّنَهُمُ اللَّهُ. وَعَنْ عُمَرَ ﵁ قَالَ: لَا تَسْتَعْمِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ فَإِنَّهُمْ يَسْتَحِلُّونَ الرِّشَا، وَاسْتَعِينُوا عَلَى أُمُورِكُمْ وَعَلَى رَعِيَّتِكُمْ بِالَّذِينَ يَخْشَوْنَ اللَّهَ تَعَالَى. وَقِيلَ لِعُمَرَ ﵁: إِنَّ هَاهُنَا رَجُلًا مِنْ نَصَارَى الْحِيرَةِ لَا أَحَدَ أَكْتَبُ مِنْهُ وَلَا أَخَطُّ بِقَلَمٍ أَفَلَا يَكْتُبُ عَنْكَ؟ فَقَالَ: لَا آخُذُ بِطَانَةً مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ. فَلَا يَجُوزُ اسْتِكْتَابُ أَهْلِ الذِّمَّةِ، وَلَا غَيْرُ ذَلِكَ مِنْ تَصَرُّفَاتِهِمْ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ وَالِاسْتِنَابَةِ إِلَيْهِمْ. قُلْتُ: وَقَدِ انْقَلَبَتِ الْأَحْوَالُ فِي هَذِهِ الْأَزْمَانِ بِاتِّخَاذِ أَهْلِ الْكِتَابِ كَتَبَةً وَأُمَنَاءَ وَتَسَوَّدُوا بِذَلِكَ عِنْدَ الْجَهَلَةِ الْأَغْبِيَاءِ مِنَ الْوُلَاةِ وَالْأُمَرَاءِ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ نَبِيٍّ وَلَا اسْتَخْلَفَ مِنْ خَلِيفَةٍ إِلَّا كَانَتْ لَهُ بِطَانَتَانِ بِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَحُضُّهُ عَلَيْهِ وَبِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالشَّرِّ وَتَحُضُّهُ عَلَيْهِ فَالْمَعْصُومُ مَنْ عَصَمَ اللَّهُ تَعَالَى). وَرَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) لَا تَسْتَضِيئُوا بِنَارِ الْمُشْرِكِينَ وَلَا تَنْقُشُوا فِي خَوَاتِيمِكُمْ غَرِيبًا". فَسَّرَهُ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الحسن فقال: أراد عليه

Sünen-i Ebî Dâvûd'da Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «الْمَرْءُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ مَنْ يُخَالِلْ» «Kişi dostunun dini üzeredir. Bu yüzden her biriniz kiminle dostluk kurduğuna baksın.» İbn Mes'ûd'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İnsanları dostlarıyla değerlendiriniz.” Sonra Yüce Allah, dostluk kurmayı yasaklamasının gerekçesini açıklayarak: { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } buyurmuştur ki fesat [bozgunculuk] demektir. Yani size zarar verip sizi bozma hususunda hiçbir çabayı esirgemezler; diğer bir deyişle zahirde sizinle savaşmasalar bile, açıklaması geleceği üzere hile ve aldatmada hiçbir çabadan geri durmazlar. Ebû Ümâme'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size fenalık etmekten geri durmazlar” buyruğu hakkında: «هُمُ الْخَوَارِجُ» «Onlar Hâricîlerdir» buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre Ebû Mûsâ el-Eş'arî bir zimmîyi kâtip tutmuştu; bunun üzerine Ömer ona kendisini azarlayan bir mektup yazdı ve ona bu ayeti okudu (yazdı). Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Ömer radıyallâhu anhümâ'nın huzuruna bir hesapla geldi ve bunu Ömer'e sundu, o da bunu beğendi. Derken Ömer'e bir mektup geldi ve Ebû Mûsâ'ya: “Bu mektubu insanlara okuması için kâtibin nerede?” dedi. [Ebû Mûsâ]: “O mescide giremez” deyince, [Ömer]: “Niçin, cünüp müdür?” dedi. [Ebû Mûsâ]: “O bir Hristiyandır” dedi. Bunun üzerine [Ömer] onu azarladı ve şöyle dedi: “Allah onları uzaklaştırmışken siz onları yaklaştırmayın, Allah onları alçaltmışken siz onlara ikramda bulunmayın ve Allah onlara güvenilmeyeceğini bildirmişken siz onlara güvenmeyin.” Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ehl-i kitabı memur olarak görevlendirmeyin; çünkü onlar rüşveti helal sayarlar. İşlerinizde ve tebaanızın yönetiminde Allah Teâlâ'dan korkan kimselerden yardım alın.” Ömer radıyallâhu anh'a: “Burada Hîre Hristiyanlarından öyle bir adam var ki, ondan daha iyi yazı yazan ve hattı daha güzel olan kimse yoktur. Senin için kâtiplik yapmaz mı?” denildi. Bunun üzerine [Ömer]: “Müminlerden başkasını sırdaş edinmem” dedi. Dolayısıyla zimmîleri kâtip edinmek caiz olmadığı gibi, alım satım ve kendilerine vekalet verme gibi diğer tasarruflarda da [hüküm] böyledir. Derim ki: Bu zamanlarda Ehl-i kitabın kâtip ve güvenilir memur edinilmesiyle durumlar tersine dönmüş ve valilerden ve yöneticilerden olan ahmak cahiller nezdinde bu sayede itibar kazanmışlardır. Buhârî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ نَبِيٍّ وَلَا اسْتَخْلَفَ مِنْ خَلِيفَةٍ إِلَّا كَانَتْ لَهُ بِطَانَتَانِ بِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَحُضُّهُ عَلَيْهِ وَبِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالشَّرِّ وَتَحُضُّهُ عَلَيْهِ فَالْمَعْصُومُ مَنْ عَصَمَ اللَّهُ تَعَالَى» «Allah'ın gönderdiği hiçbir peygamber ve tayin ettiği hiçbir halife yoktur ki onun iki sırdaş çevresi bulunmasın: Biri ona iyiliği emreder ve onu buna teşvik eder, diğeri ise ona kötülüğü emreder ve onu buna teşvik eder. Korunan kimse ise Allah Teâlâ'nın koruduğu kimsedir.» Enes b. Mâlik'in şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «لَا تَسْتَضِيئُوا بِنَارِ الْمُشْرِكِينَ وَلَا تَنْقُشُوا فِي خَوَاتِيمِكُمْ غَرِيبًا» «Müşriklerin ateşiyle aydınlanmayın ve yüzüklerinize garip şeyler nakşetmeyin.» Bunu Hasan b. Ebi'l-Hasan tefsir edip şöyle demiştir: [Resûlullah] aleyhisselâm şunu kastetmiştir...

السلام لا تستشيروا المشركين في شي مِنْ أُمُورِكُمْ، وَلَا تَنْقُشُوا فِي خَوَاتِيمِكُمْ مُحَمَّدًا. قَالَ الْحَسَنُ: وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ" الْآيَةَ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ دُونِكُمْ" أَيْ مِنْ سِوَاكُمْ. قَالَ الْفَرَّاءُ:" وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ" أَيْ سِوَى ذَلِكَ. وَقِيلَ:" مِنْ دُونِكُمْ" يَعْنِي فِي السَّيْرِ وَحُسْنِ الْمَذْهَبِ. وَمَعْنَى" لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا" لَا يُقَصِّرُونَ فِيمَا فِيهِ الْفَسَادُ عَلَيْكُمْ. وَهُوَ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِ" بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ". يُقَالُ: لَا آلُو جَهْدًا أَيْ لَا أُقَصِّرُ. وَأَلَوْتُ أَلْوًا قَصَّرْتُ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

İşlerinizden hiçbir şeyde müşriklere danışmayın ve yüzüklerinize Muhammed ismini nakşetmeyin. el-Hasan şöyle dedi: Bunun Allah azze ve celle'nin Kitabı'ndaki doğrulaması: “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin...” ayetidir. Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { مِنْ دُونِكُمْ } buyruğu, yani sizden başkası demektir. el-Ferrâ: { وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ } yani bundan başka [bir iş yaparlar] demiştir. Bir görüşe göre: { مِنْ دُونِكُمْ } ifadesi, gidişat ve güzel mezhep (din) hususunda [sizden olmayanlar] demektir. { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } ifadesinin anlamı ise: Sizin fesadınıza olan hiçbir şeyde kusur etmezler demektir. Bu cümle, { بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ } için sıfat konumundadır. 'لا آلُو جَهْدًا' denilir ki 'kusur etmem, elimden geleni ardıma koymam' demektir. 'أَلَوْتُ أَلْوًا' ise kusur ettim anlamına gelir. İmrü'l-Kays şöyle demiştir:

وَمَا الْمَرْءُ مَا دَامَتْ حُشَاشَةُ نَفْسِهِ ... بِمُدْرِكِ أَطْرَافِ الْخُطُوبِ وَلَا آلِ

İnsan, ruhunun son kırıntısı kaldığı sürece... İşlerin üstesinden gelemez ve kusur da etmez (çabalar).

وَالْخَبَالُ: الْخَبْلُ. وَالْخَبْلُ: الْفَسَادُ، وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ فِي الْأَفْعَالِ وَالْأَبْدَانِ وَالْعُقُولِ. وَفِي الْحَدِيثِ: (مَنْ أُصِيبَ بِدَمٍ أَوْ خَبْلٍ) أَيْ جُرْحٍ يُفْسِدُ الْعُضْوَ. وَالْخَبْلُ: فَسَادُ الْأَعْضَاءِ، وَرَجُلٌ خَبْلٌ وَمُخْتَبَلٌ، وَخَبَلَهُ الْحُبُّ أَيْ أَفْسَدَهُ. قَالَ أَوْسٌ:

el-Habâl (الْخَبَالُ), el-habl (الْخَبْلُ) demektir. el-Habl ise fesattır; bu da fiillerde, bedenlerde ve akıllarda olabilir. Hadiste: “Kime bir kan (yaralama) veya habal isabet ederse” buyrulmuştur ki bu, organı ifsat eden yara demektir. el-Habl, organların ifsat olmasıdır; 'رَجُلٌ خَبْلٌ وَمُخْتَبَلٌ' (uzuvları sakat adam) denir. 'خَبَلَهُ الْحُبُّ' ise aşk onu perişan etti/ifsat etti demektir. Evs şöyle demiştir:

أَبَنِي لُبَيْنَى لَسْتُمْ بِيَدٍ ... إِلَّا يَدًا مَخْبُولَةَ الْعَضُدِ

Ey Lübeyna oğulları! Siz güçlü bir el değilsiniz... Ancak pazusu sakatlanmış (habl olmuş) bir el gibisiniz.

أَيْ فَاسِدَةَ الْعَضُدِ. وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

Yani pazusu bozulmuş, işe yaramaz el demektir. el-Ferrâ şu beyti okumuştur:

نَظَرَ ابْنُ سَعْدٍ نَظْرَةً وَبَّتْ بِهَا ... كَانَتْ لصحبك والمطي خبالا

İbn Sa'd öyle bir nazar attı ki onunla helak etti... Bu, arkadaşlarına ve bineklerine bir helak (habal) oldu.

أي فساد. وَانْتَصَبَ" خَبالًا" بِالْمَفْعُولِ الثَّانِي، لِأَنَّ الْأَلْوَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَإِنْ شِئْتَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ يَخْبِلُونَكُمْ خَبَالًا: وَإِنْ شِئْتَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ بِالْخَبَالِ، كَمَا قَالُوا: أَوْجَعْتُهُ ضَرْبًا:" وَما" فِي قَوْلِهِ: (وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ وَدُّوا عَنَتَكُمْ. أَيْ مَا يَشُقُّ عَلَيْكُمْ. وَالْعَنَتُ الْمَشَقَّةُ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مَعْنَاهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ) يَعْنِي ظَهَرَتِ الْعَدَاوَةُ وَالتَّكْذِيبُ لَكُمْ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ. وَالْبَغْضَاءُ: الْبُغْضُ، وَهُوَ ضِدُّ الْحُبِّ. وَالْبَغْضَاءُ مَصْدَرٌ مُؤَنَّثٌ. وَخَصَّ تَعَالَى الْأَفْوَاهَ بِالذِّكْرِ دُونَ الْأَلْسِنَةِ إِشَارَةً إِلَى تَشَدُّقِهِمْ وَثَرْثَرَتِهِمْ فِي أَقْوَالِهِمْ هَذِهِ، فَهُمْ

Yani fesat [demektir]. "خَبَالاً" (habâlen) kelimesi ikinci mef'ûl (tümleç) olarak mansub olmuştur; çünkü el-elv (ألْو) fiili iki mef'ûl alır. Dilersen mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak [mansub olmuştur], yani «يَخْبِلُونَكُمْ خَبَالاً» (size tam bir fesat verirler) demektir. Dilersen harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfıd) [mansub olmuştur], yani "بِالْخَبَالِ" (fesat ile) takdirindedir; nitekim [Arapların]: «أَوْجَعْتُهُ ضَرْبًا» (ona vurarak canını yaktım) dedikleri gibidir. { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } “Zora ve sıkıntıya düşmenizi arzu ettiler” ayetindeki "mâ" (مَا) mastariyyedir; yani "sizin sıkıntıya düşmenizi arzu ettiler" demektir; yani size zor ve ağır gelen şeyi [istediler]. el-Anet (الْعَنَتُ), meşakkat/zorluk demektir ve bunun anlamı daha önce el-Bakara [Suresi'nde] geçmişti. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ } “Gerçekten kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür” ayeti; ağızlarından size karşı düşmanlık ve yalanlama açığa çıktı demektir. el-Bağdâ (الْبَغْضَاءُ), buğz (kin/düşmanlık) demektir ve sevginin zıddıdır. el-Bağdâ müennes bir mastardır. Yüce Allah'ın diller yerine özellikle ağızları zikretmesi, bu sözleri söylerken avurtlarını doldura doldura konuşmalarına ve gevezeliklerine işaret etmek içindir. Dolayısıyla onlar

فَوْقَ الْمُتَسَتِّرِ الَّذِي تَبْدُو الْبَغْضَاءُ فِي عَيْنَيْهِ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى نَهْيُهُ ﵇ أَنْ يَشْتَحِيَ الرَّجُلُ فَاهُ فِي عِرْضِ أَخِيهِ. مَعْنَاهُ أَنْ يَفْتَحَ، يُقَالُ: شَحَى الْحِمَارُ فَاهُ بِالنَّهِيقِ، وَشَحَى الْفَمُ نَفْسَهُ. وَشَحَى اللِّجَامُ فَمَ الْفَرَسِ شَحْيًا، وَجَاءَتِ الْخَيْلُ شَوَاحِيَ: فَاتِحَاتٍ أَفْوَاهَهَا. وَلَا يُفْهَمُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ دَلِيلُ خِطَابٍ عَلَى الْجَوَازِ فَيَأْخُذُ أَحَدٌ فِي عِرْضِ أَخِيهِ هَمْسًا، فَإِنَّ ذَلِكَ يَحْرُمُ بِاتِّفَاقٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَفِي التنزيل" وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً" [الحجرات: ١٢] الْآيَةَ. وَقَالَ ﷺ: (إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ). فَذِكْرُ الشَّحْوِ إِنَّمَا هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّشَدُّقِ وَالِانْبِسَاطِ، فَاعْلَمْ. الْخَامِسَةُ- وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ شَهَادَةَ الْعَدُوِّ عَلَى عَدُوِّهِ لَا يَجُوزُ، وَبِذَلِكَ قَالَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الْحِجَازِ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ جَوَازُ ذَلِكَ. وَحَكَى ابْنُ بَطَّالٍ عَنِ ابْنِ شَعْبَانَ أَنَّهُ قَالَ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ الْعَدُوِّ عَلَى عدوه في شي وَإِنْ كَانَ عَدْلًا، وَالْعَدَاوَةُ تُزِيلُ الْعَدَالَةَ فَكَيْفَ بِعَدَاوَةِ كَافِرٍ. السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ) إِخْبَارٌ وَإِعْلَامٌ بِأَنَّهُمْ يُبْطِنُونَ مِنَ الْبَغْضَاءِ أَكْثَرَ مِمَّا يُظْهِرُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ:" قَدْ بَدَأَ الْبَغْضَاءُ" بِتَذْكِيرِ الفعل، لما كانت البغضاء بمعنى البغض.

düşmanlığı gözlerinde beliren gizleyici kimseden daha ileridirler. İşte bu manadan dolayı [Peygamber] aleyhisselâm kişinin kardeşinin ırzı hakkında ağzını açmasını yasaklamıştır. Bunun manası ağzını açmasıdır. Nitekim 'شَحَى الْحِمَارُ فَاهُ بِالنَّهِيقِ' (eşek anırmak için ağzını açtı), 'شَحَى الْفَمُ نَفْسَهُ' (ağız kendiliğinden açıldı) denir. 'شَحَى اللِّجَامُ فَمَ الْفَرَسِ شَحْيًا' (gem atın ağzını açtırdı) ve 'جَاءَتِ الْخَيْلُ شَوَاحِيَ' yani ağızları açık olarak geldi denilir. Bu hadisten fıkhî mefhum-ı muhalefet ile caizlik anlaşılıp da bir kimsenin kardeşinin ırzı hakkında fısıltıyla konuşabileceği anlaşılmamalıdır; zira bu, âlimlerin icmaıyla haramdır. Kur'an'da: “Biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin” [el-Hucurât: 12] buyrulmaktadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: “Muhakkak ki kanlarınız, mallarınız ve ırzlarınız birbirinize haramdır.” Dolayısıyla ağzı açmanın zikredilmesi sadece çenebazlığa ve haddi aşarak geniş geniş konuşmaya işarettir, bilesin. Beşinci Mesele: Bu ayette düşmanın düşmanı aleyhindeki şahitliğinin caiz olmadığına delil vardır. Medine ve Hicaz ehli bu görüştedir. Ebû Hanîfe'den ise bunun caiz olduğu rivayet edilmiştir. İbn Battâl, İbn Şa'bân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Âlimler, âdil bile olsa düşmanın düşmanı aleyhine hiçbir hususta şahitliğinin caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir; zira düşmanlık adaleti ortadan kaldırır, kâfirin düşmanlığı ise nasıl caiz olsun! Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ } “göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür” buyruğu; onların ağızlarıyla açıkladıklarından çok daha fazla buğzu içlerinde gizlediklerini bir haber verme ve bildirmedir. Abdullah b. Mes'ûd: 'قَدْ بَدَأَ الْبَغْضَاءُ' şeklinde fiili müzekker kılarak okumuştur; çünkü bağdâ' buğuz anlamındadır.

[سورة آل عمران (٣): آية ١١٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 119. Âyet]

ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩)

{ ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz Kitabın bütününe inanırsınız; sizinle karşılaştıklarında 'İnandık' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizle geberin!' Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تعالى: ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩) قَوْلُهُ تعالى: (ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ) يعني المنافقين، دليله قوله تعالى:" وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا"، قَالَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ وَمُقَاتِلٌ. وَالْمَحَبَّةُ هُنَا بِمَعْنَى الْمُصَافَاةِ، أَيْ أَنْتُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ تُصَافُونَهُمْ وَلَا يُصَافُونَكُمْ لِنِفَاقِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى تُرِيدُونَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ وَهُمْ يُرِيدُونَ لَكُمُ الْكُفْرَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْيَهُودُ، قَالَهُ الْأَكْثَرُ. وَالْكِتَابُ اسم جنس، قال ابن عباس: يعني

Allah Teâlâ'nın: { ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz Kitabın bütününe inanırsınız; sizinle karşılaştıklarında 'İnandık' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizden geberin!' Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” (119) buyruğuna gelince: Allah Teâlâ'nın: (ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ) “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz” buyruğuyla münafıklar kastedilmektedir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: “sizinle karşılaştıklarında 'İnandık' derler” buyruğudur. Bunu Ebu'l-Âliye ve Mukâtil söylemiştir. Buradaki sevgi (el-mahabbe), samimiyetle dostluk göstermek (el-musâfât) anlamındadır; yani: Ey Müslümanlar! Siz onlara samimiyet gösterirsiniz, onlar ise nifakları sebebiyle size samimiyet göstermezler. [Bir diğer görüşe] göre de anlam şöyledir: Siz onlar için İslam'ı istersiniz, onlar ise sizin için küfrü isterler. Çoğunluğun görüşüne göre ise [bununla] Yahudiler kastedilmiştir. [Âyette geçen] "el-Kitâb" cins ismidir. İbn Abbâs: "Yani

بِالْكُتُبِ. وَالْيَهُودُ يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْضِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ" [البقرة: ٩١]. (وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا) أَيْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. (وَإِذا خَلَوْا) فِيمَا بَيْنَهُمْ (عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ) يَعْنِي أَطْرَافَ الْأَصَابِعِ (مِنَ الْغَيْظِ) وَالْحَنَقِ عَلَيْكُمْ، فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَلَا تَرَوْنَ إِلَى هَؤُلَاءِ ظَهَرُوا وَكَثُرُوا. وَالْعَضُّ عِبَارَةٌ عَنْ شِدَّةِ الْغَيْظِ مَعَ عَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى إِنْفَاذِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي طَالِبٍ:

bütün kitaplar kastedilmiştir, demiştir. Yahudiler ise [kitapların] bir kısmına inanırlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde: 'Biz bize indirilene inanırız' derler ve ondan sonrasını inkâr ederler” [el-Bakara: 91]. { وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا } “sizinle karşılaştıklarında 'İnandık' derler” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun Allah'ın Resûlü olduğuna inandık derler. { وَإِذا خَلَوْا } “baş başa kaldıklarında ise” kendi aralarında kaldıklarında, { عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ } “parmak uçlarını ısırırlar” yani parmak uçlarını, { مِنَ الْغَيْظِ } “öfkelerinden” ve size karşı olan kinlerinden [ısırırlar]. Birbirlerine şöyle derler: “Şunlara bakmaz mısınız, üstün geldiler ve çoğaldılar!” Parmak ısırmak, öfkeyi eyleme dökememekle birlikte duyulan şiddetli öfkenin ifadesidir. Ebû Tâlib'in şu sözü de bu kabildendir:

يَعَضُّونَ غَيْظًا خَلْفَنَا بِالْأَنَامِلِ

Arkamızdan öfkeden parmak uçlarını ısırırlar.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِذَا رَأَوْنِي أَطَالَ اللَّهُ غَيْظَهُمُ ... عَضُّوا مِنَ الْغَيْظِ أَطْرَافَ الْأَبَاهِيمِ

Beni gördüklerinde –Allah öfkelerini artırsın–... Öfkeden başparmaklarının uçlarını ısırırlar.

يُقَالُ: عَضَّ يَعَضُّ عَضًّا وَعَضِيضًا. وَالْعُضُّ (بِضَمِ الْعَيْنِ): عَلَفُ دَوَابِّ أَهْلِ الْأَمْصَارِ مِثْلَ الْكُسْبِ وَالنَّوَى الْمَرْضُوخِ، يُقَالُ مِنْهُ: أَعَضَّ الْقَوْمُ، إِذَا أَكَلَتْ إِبِلُهُمُ الْعُضَّ. وَبَعِيرٌ عُضَاضِيٌّ، أَيْ سَمِينٌ كَأَنَّهُ مَنْسُوبٌ إِلَيْهِ. وَالْعِضُّ (بِالْكَسْرِ): الدَّاهِي مِنَ الرِّجَالِ وَالْبَلِيغُ الْمَكْرِ. وَعَضُّ الْأَنَامِلِ مِنْ فِعْلِ الْمُغْضَبِ الَّذِي فَاتَهُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ، أَوْ نَزَلَ بِهِ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى تَغْيِيرِهِ. وَهَذَا الْعَضُّ هُوَ بِالْأَسْنَانِ كَعَضِّ الْيَدِ عَلَى فَائِتٍ قَرِيبِ الْفَوَاتِ. وَكَقَرْعِ السِّنِّ النَّادِمَةِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ عَدِّ الْحَصَى وَالْخَطِّ فِي الْأَرْضِ لِلْمَهْمُومِ. وَيُكْتَبُ هَذَا الْعَضُّ بِالضَّادِ السَّاقِطَةِ، وَعَظَّ الزَّمَانُ بِالظَّاءِ الْمُشَالَةِ، كَمَا قَالَ:

'عَضَّ يَعَضُّ عَضًّا وَعَضِيضًا' denir. el-Udd (ع ile zammeli), küspe ve kırılmış hurma çekirdeği gibi şehir halkının binek hayvanlarına verdiği yemdir; bundan hareketle develeri bu yemi yediğinde 'أَعَضَّ الْقَوْمُ' denir. 'بَعِيرٌ عُضَاضِيٌّ' ise sanki ona nispet edilmiş gibi semiz deve demektir. el-Idd (ع ile kesreli) ise kurnaz, dahi ve hilesi çok ileri olan erkek demektir. Parmakları ısırmak, gücünün yetmediği bir şeyi elinden kaçıran yahut değiştirmeye güç yetiremediği bir durum başına gelen öfkeli kimsenin davranışıdır. Bu ısırma dişlerle yapılır; tıpkı elden çıkması çok yakın olan bir şey için elini ısırmak gibi ve pişman olanın dişlerini gıcırdatması, kederli kimsenin çakıl taşlarını sayması veya yere çizgiler çizmesi gibi. Bu ısırma (عَضُّ) noktası olmayan dâd harfiyle yazılır. Zamanın sıkıntısı (عَظَّ الزَّمَانُ) ise kuyruklu zâ harfiyle yazılır; şairin dediği gibi:

وَعَظُّ زَمَانٍ يَا ابْنَ مَرْوَانَ لَمْ يَدَعْ ... مِنَ المال إلا مسحتا أو مجلف

Ve zamanın şiddetli ısırışı ey Mervân'ın oğlu!... Maldan geriye sadece telef olmuş veya kökünden kazınmış olandan başkasını bırakmadı.

وَوَاحِدُ الْأَنَامِلِ أُنْمُلَةٌ (بِضَمِ الْمِيمِ) وَيُقَالُ بِفَتْحِهَا، وَالضَّمُّ أَشْهَرُ. وَكَانَ أَبُو الْجَوْزَاءِ إِذَا تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ: هُمُ الْإِبَاضِيَّةُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ الصِّفَةُ قَدْ تَتَرَتَّبُ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْبِدَعِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ) إِنْ قِيلَ كَيْفَ لَمْ يَمُوتُوا وَاللَّهُ تَعَالَى إِذَا قَالَ لِشَيْءٍ: كُنْ فَيَكُونُ. قِيلَ عَنْهُ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا: قَالَ فِيهِ الطَّبَرِيُّ وكثير

el-Enâmil (الأنامل) kelimesinin tekili, mîm harfinin zammesiyle unmuledir (أُنْمُلَة). Mîm'in fethasıyla da söylenir; ancak zammeli olanı daha meşhurdur. Ebü'l-Cevzâ bu ayeti okuduğunda: "Onlar İbâdiyye'dir." derdi. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu vasıf, kıyamet gününe kadar bidat ehlinden birçoğunda tahakkuk edebilir. Yüce Allah'ın: { قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “De ki: Öfkenizden geberin! Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” buyruğuna gelince; şayet "Yüce Allah bir şeye 'Ol' dediğinde o şey hemen oluverdiği halde onlar nasıl ölmediler?" denilirse, buna iki türlü cevap verilmiştir: Birincisi: Taberî ve pek çok [müfessir]...

مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ. أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ أَدَامَ اللَّهُ غَيْظَكُمْ إِلَى أَنْ تَمُوتُوا. فَعَلَى هَذَا يَتَّجِهُ أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِمْ بِهَذَا مُوَاجَهَةً وَغَيْرَ مُوَاجَهَةٍ بِخِلَافِ اللَّعْنَةِ. الثَّانِي: إِنَّ الْمَعْنَى أَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يُدْرِكُونَ مَا يُؤَمِّلُونَ، فَإِنَّ الْمَوْتَ دُونَ ذَلِكَ. فَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى زَالَ مَعْنَى الدُّعَاءِ وَبَقِيَ مَعْنَى التَّقْرِيعِ والاغاطة. ويجري هذا المعنى مع قول مسافر ابن أَبِي عَمْرٍو:

bu onlara yönelik bir bedduadır. Yani: Ey Muhammed, de ki: Allah ölünceye kadar öfkenizi devam ettirsin! Buna göre lanetin aksine yüzlerine karşı da gıyaplarında da onlara böyle beddua etmesi uygundur. İkincisi: Mana; onlara umdukları şeye asla ulaşamayacaklarını bildir; çünkü ölüm bundan daha yakındır, demektir. Bu manaya göre dua anlamı ortadan kalkar ve azarlama ile öfkelendirme manası kalır. Bu mana, Müsâfir b. Ebî Amr'ın şu sözüyle de örtüşmektedir:

وَيَتَمَنَّى فِي أَرُومَتِنَا ... وَنَفْقَأُ عَيْنَ مَنْ حَسَدَا

O soyumuz hakkında temennide bulunuyor... Biz ise haset edenin gözünü oyarız.

وَيَنْظُرُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ" [الحج: ١٥].

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu manaya bakmaktadır: “Kim Allah'ın ona dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini zannediyorsa, göğe bir ip uzatsın, sonra da [kendini assın ve ipi] kessin...” [el-Hac: 15].

[سورة آل عمران (٣): آية ١٢٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 120. Âyet]

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)

{ إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelirse buna da sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir şekilde zarar vermez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ" قَرَأَ السُّلَمِيُّ بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ. وَاللَّفْظُ عَامٌّ فِي كُلِّ مَا يَحْسُنُ وَيَسُوءُ. وَمَا ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ مِنَ الْخِصْبِ وَالْجَدْبِ وَاجْتِمَاعِ الْمُؤْمِنِينَ وَدُخُولِ الْفُرْقَةِ بَيْنَهُمْ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ أَمْثِلَةٌ وَلَيْسَ بِاخْتِلَافٍ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: أَنَّ مَنْ كانت هذه صِفَتِهِ مِنْ شِدَّةِ الْعَدَاوَةِ وَالْحِقْدِ وَالْفَرَحِ بِنُزُولِ الشَّدَائِدِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، لَمْ يَكُنْ أَهْلًا لِأَنْ يُتَّخَذَ بِطَانَةً، لَا سِيَّمَا فِي هَذَا الْأَمْرِ الْجَسِيمِ مِنَ الْجِهَادِ الَّذِي هُوَ مِلَاكُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْقَائِلُ فِي قَوْلِهِ:

Yüce Allah'ın: { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ } “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer” buyruğunda yer alan fiili es-Sülemî yâ harfi ile (يَمْسَسْكُمْ), diğer kıraat imamları ise tâ harfi ile (تَمْسَسْكُمْ) okumuşlardır. Bu lafız sevindiren ve üzen her şey hakkında geneldir. Müfessirlerin bolluk, kuraklık, müminlerin birlik olması ve aralarına ayrılık girmesi gibi zikrettikleri diğer hususlar birer örnektir, bir ihtilaf değildir. Ayetin manası şudur: Aşırı düşmanlık, kin ve müminlerin başına şiddet ve musibetlerin gelmesine sevinmekle nitelenen kimseler; sırdaş edinilmeye layık değildirler; özellikle de dünyanın ve ahiretin esası olan cihad gibi böylesine büyük bir meselede! Şu sözü söyleyen ne güzel demiştir:

كُلُّ الْعَدَاوَةِ قَدْ تُرْجَى إِفَاقَتُهَا ... إِلَّا عَدَاوَةَ مَنْ عَادَاكَ مِنْ حَسَدِ

Bütün düşmanlıkların geçmesi ümit edilebilir... Ancak hasetten ötürü sana düşmanlık edenin düşmanlığı müstesna.

(وَإِنْ تَصْبِرُوا) أَيْ عَلَى أَذَاهُمْ وَعَلَى الطَّاعَةِ وَمُوَالَاةِ الْمُؤْمِنِينَ (وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً). يُقَالُ: ضَارَّهُ يَضُورُهُ وَيَضِيرُهُ ضَيْرًا وَضَوْرًا، فَشَرَطَ تَعَالَى نَفْيَ ضَرَرِهِمْ بِالصَّبْرِ وَالتَّقْوَى، فَكَانَ ذَلِكَ تَسْلِيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَقْوِيَةً لِنُفُوسِهِمْ.

{ وَإِنْ تَصْبِرُوا } “Eğer sabrederseniz” yani onların eziyetlerine, [Allah'a] itaate ve müminleri dost edinmeye [sabrederseniz]; { وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } “ve [Allah'tan] sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar veremez”. [Arapçada] dârehû yedûruhû (ضَارَّهُ يَضُورُهُ) ve yedîruhû dayran ve davran (وَيَضِيرُهُ ضَيْرًا وَضَوْرًا) denilir. Yüce Allah, onların zararının bertaraf edilmesini sabır ve takvaya bağlamıştır (şart kılmıştır). Bu da müminler için bir teselli ve nefislerine bir kuvvet vermedir.

قُلْتُ- قَرَأَ الْحَرَمِيَّانِ وَأَبُو عَمْرٍو" لَا يَضُرُّكُمْ" مِنْ ضَارَّ يُضِيرُ كَمَا ذَكَرْنَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ" لَا ضَيْرَ"، وَحُذِفَتِ الْيَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، لِأَنَّكَ لَمَّا حَذَفْتَ الضَّمَّةَ مِنَ الرَّاءِ بَقِيَتِ الرَّاءُ سَاكِنَةً وَالْيَاءُ سَاكِنَةً فَحُذِفَتِ الْيَاءُ، وَكَانَتْ أَوْلَى بِالْحَذْفِ، لِأَنَّ قَبْلَهَا مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ" ضَارَّهُ يَضُورُهُ" وَأَجَازَ" لَا يَضُرْكُمْ" وَزَعَمَ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ أُبَيِّ بْنِ كعب" لا يضرركم". [وقرا الْكُوفِيُّونَ:" لَا يَضُرُّكُمْ" بِضَمِ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِهَا مِنْ ضَرَّ يَضُرُّ]. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا عَلَى تَقْدِيرِ إِضْمَارِ الْفَاءِ، وَالْمَعْنَى: فَلَا يَضُرُّكُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Ben derim ki: el-Haremeyn kurrâsı (Nâfi ve İbn Kesîr) ile Ebû Amr zikrettiğimiz üzere 'ضَارَّ يُضِيرُ' fiilinden { لَا يَضُرُّكُمْ } şeklinde okumuşlardır. 'لَا ضَيْرَ' sözü de bundandır. İki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle yâ harfi hazfedilmiştir; çünkü raddaki zammeyi hazfettiğinde râ harfi sâkin, yâ harfi de sâkin kalır, dolayısıyla yâ hazfedilir. Yâ harfinin hazfedilmeye daha layık olması, kendisinden önce ona delalet eden bir harekenin (kesre) bulunmasındandır. el-Kisâî, 'ضَارَّهُ يَضُورُهُ' şeklindeki kullanımı işittiğini nakletmiş ve 'لَا يَضُرْكُمْ' okunuşunu caiz görmüştür. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde 'لَا يَضْرُرْكُمْ' şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. [Kûfeliler ise 'ضَرَّ يَضُرُّ' fiilinden rânın zammesi ve şeddesiyle 'لَا يَضُرُّكُمْ' şeklinde okumuşlardır]. Bu, fâ harfinin takdir edilmesiyle merfû da olabilir; mana: [فَلَا يَضُرُّكُمْ] 'artık size zarar vermez' şeklindedir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

مَنْ يَفْعَلُ الْحَسَنَاتِ اللَّهُ يَشْكُرُهَا

Kim iyilikler yaparsa, Allah onlara teşekkür eder (karşılığını verir).

هَذَا قَوْلُ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ، أَوْ يَكُونُ مَرْفُوعًا على نية التقديم، وأنشد سيبويه:

Bu, el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın görüşüdür. Yahut cümlenin takdimi niyet edilerek merfû olur. Sîbeveyhi şu beyti okumuştur:

إنك إِنْ يُصْرَعْ أَخُوكَ تُصْرَعُ

Şüphesiz sen, kardeşin yere serilirse yere serilirsin

أَيْ لَا يَضُرُّكُمْ أَنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَجْزُومًا، وَضُمَّتِ الرَّاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ عَلَى إِتْبَاعِ الضَّمِّ. وَكَذَلِكَ قِرَاءَةُ مَنْ فَتَحَ الرَّاءَ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ مَجْزُومٌ، وَفَتَحَ" يَضُرُّكُمْ" لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ لِخِفَّةِ الْفَتْحِ، رَوَاهُ أَبُو زَيْدٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ عَاصِمٍ، حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَحَكَى النَّحَّاسُ: وَزَعَمَ الْمُفَضَّلُ الضَّبِّيُّ عَنْ عَاصِمٍ" لَا يَضُرِّكُمْ" بِكَسْرِ الرَّاءِ لالتقاء الساكنين.

Yani sabreder ve sakınırsanız size zarar vermez demektir. Fiilin meczûm olması da caizdir; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle, önceki zammeye uyularak râ zammelenmiştir. Aynı şekilde fiilin meczûm olduğunu kabul edip fethanın hafifliğinden ötürü iki sâkinin birleşmesi sebebiyle { يَضُرَّكُمْ } şeklinde râyı fethalı okuyanın kıraati de böyledir; bunu Ebû Zeyd, el-Mufaddal'dan, o da Âsım'dan rivayet etmiştir ve el-Mehdavî nakletmiştir. en-Nehhâs ise şöyle nakletmiştir: el-Mufaddal ed-Dabbî, Âsım'dan iki sâkinin birleşmesi sebebiyle rânın kesresiyle { لَا يَضُرِّكُمْ } şeklinde okunduğunu nakletmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٢١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 121. Âyet]

وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١)

{ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılmış, müminleri savaş için mevzilere yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ) الْعَامِلُ فِي" إِذْ" فِعْلٌ مُضْمَرٌ تَقْدِيرُهُ: وَاذْكُرْ إِذْ غَدَوْتَ، يَعْنِي خَرَجْتَ بِالصَّبَاحِ. (مِنْ أَهْلِكَ) مِنْ مَنْزِلِكَ مِنْ عِنْدِ عَائِشَةَ. (تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) هَذِهِ غَزْوَةُ أُحُدٍ وَفِيهَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كُلُّهَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: هِيَ غَزْوَةُ الْخَنْدَقِ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا يَوْمَ بَدْرٍ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهَا غَزْوَةُ أُحُدٍ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا" [آل عمران: ١٢٢] وَهَذَا إِنَّمَا كَانَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ قَصَدُوا الْمَدِينَةَ فِي ثَلَاثَةِ آلَافِ رَجُلٍ لِيَأْخُذُوا بثأرهم

Yüce Allah'ın: (وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ) “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılmıştın” buyruğunda geçen "iz" (إِذْ) kelimesindeki âmil, takdiri "Vezkur iz gadavte" [Ailenden ayrıldığın vakti de hatırla] şeklinde olan gizli bir fiildir; yani sabahleyin çıktın demektir. (مِنْ أَهْلِكَ) “Ailenden” yani Âişe'nin yanındaki evinden [ayrılmıştın]. (تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) “Müminleri savaş için mevzilere yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ifadesiyle kastedilen Uhud Gazvesi'dir ve bu âyetin tamamı bu gazve hakkında inmiştir. Mücâhid, Hasan [el-Basrî], Mukâtil ve el-Kelbî ise bunun Hendek Gazvesi olduğunu söylemişlerdir. Hasan [el-Basrî]'den bunun Bedir günü olduğu da rivayet edilmiştir. Cumhur ise bunun Uhud Gazvesi olduğu görüşündedir. Yüce Allah'ın: { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } “Hani sizden iki grup bozulup dağılmaya yeltenmişti” [Âl-i İmrân 3/122] buyruğu da buna delalet etmektedir; zira bu durum ancak Uhud günü meydana gelmişti. Müşrikler, Bedir günündeki intikamlarını almak için üç bin kişilik bir orduyla Medine'ye yönelmişlerdi...

فِي يَوْمِ بَدْرٍ، فَنَزَلُوا عِنْدَ أُحُدٍ عَلَى شَفِيرِ الْوَادِي بِقَنَاةٍ مُقَابِلَ الْمَدِينَةِ، يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ الثَّانِي عَشَرَ مِنْ شَوَّالٍ سَنَةَ ثَلَاثٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، عَلَى رَأْسِ أَحَدٍ وَثَلَاثِينَ شَهْرًا مِنَ الْهِجْرَةِ، فَأَقَامُوا هُنَالِكَ يَوْمَ الْخَمِيسَ وَالنَّبِيُّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ، فَرَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي مَنَامِهِ أَنَّ فِي سَيْفِهِ ثُلْمَةً، وَأَنَّ بَقَرًا لَهُ تُذْبَحُ، وَأَنَّهُ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي دِرْعٍ حَصِينَةٍ، فَتَأَوَّلَهَا أَنَّ نَفَرًا مِنْ أَصْحَابِهِ يُقْتَلُونَ، وَأَنَّ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ يُصَابُ، وَأَنَّ الدِّرْعَ الْحَصِينَةَ الْمَدِينَةُ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. فَكَانَ كُلُّ ذَلِكَ عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مَشْهُورٌ مِنْ تِلْكَ الْغَزَاةِ. وَأَصْلُ التَّبَوُّءِ اتِّخَاذُ الْمَنْزِلِ، بَوَّأْتُهُ مَنْزِلًا إِذَا أسكنته إياه، ومنه قول ﵇: (مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ) أَيْ لِيَتَّخِذِ فِيهَا مَنْزِلًا. فَمَعْنَى" تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ" تَتَّخِذُ لَهُمْ مَصَافَّ. وَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (رَأَيْتُ فِيمَا يَرَى النَّائِمُ كَأَنِّي مُرْدِفٌ كَبْشًا وَكَأَنَّ ضَبَّةَ سَيْفِي انْكَسَرَتْ فَأَوَّلْتُ أَنِّي أَقْتُلُ كَبْشَ الْقَوْمِ وَأَوَّلْتُ كَسْرَ ضَبَّةِ سَيْفِي قَتْلَ رَجُلٍ مِنْ عِتْرَتِي) فَقُتِلَ حَمْزَةُ وَقَتَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ طَلْحَةَ، وَكَانَ صَاحِبَ اللِّوَاءِ. وَذَكَرَ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ: وَكَانَ حَامِلَ لِوَاءِ الْمُهَاجِرِينَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فقال: أَنَا عَاصِمٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لِمَا مَعِي، فَقَالَ لَهُ طَلْحَةُ بْنُ عُثْمَانَ أَخُو سَعِيدِ ابن عُثْمَانَ اللَّخْمِيِّ: هَلْ لَكَ يَا عَاصِمُ فِي الْمُبَارَزَةِ؟ قَالَ نَعَمْ، فَبَدَرَهُ ذَلِكَ الرَّجُلُ. فَضَرَبَ بِالسَّيْفِ عَلَى رَأْسِ طَلْحَةَ حَتَّى وَقَعَ السَّيْفُ فِي لِحْيَتِهِ فَقَتَلَهُ، فَكَانَ قَتْلُ صَاحِبِ اللِّوَاءِ تَصْدِيقًا لِرُؤْيَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (كأني مردف كبشا).

üç bin kişilik bir orduyla Medine'ye yönelmişlerdi. Hicretin üçüncü yılı Şevval ayının on ikisi Çarşamba günü, hicretten tam otuz bir ay sonra Medine'nin karşısındaki Kanât vadisinin kıyısında, Uhud'un yanında konakladılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de iken onlar Perşembe gününü orada geçirdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında kılıcında bir gedik açıldığını, birtakım sığırlarının boğazlandığını ve elini sağlam bir zırhın içine soktuğunu gördü. Bunu ashabından bir grubun öldürüleceği, Ehl-i Beyt'inden bir adamın isabet alıp vurulacağı ve sağlam zırhın da Medine olduğu şeklinde tabir etti; bunu Müslim rivayet etmiştir. Bunların hepsi bu gazvede bilinen ve meşhur olan şekliyle aynen gerçekleşti. Tebevvü' (تبوء) kelimesinin aslı konak yeri/karargâh edinmektir. Onu bir yere yerleştirdiğinde 'بَوَّأْتُهُ مَنْزِلًا' denir. Peygamber aleyhisselâm'ın: “Kim benim üzerime kasten yalan uydurursa cehennemdeki yerine yerleşsin (karargâh edinsin)” hadisi de bu köktendir. Dolayısıyla { تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesinin anlamı, onlar için savaş safları ve mevziler hazırlıyorsun demektir. Beyhakî, Enes'in hadisinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu zikretmiştir: “Rüyamda sanki bir koçun arkasında binek üzerindeymişim ve sanki kılıcımın kabzası kırılmış gibi gördüm. Bunu, düşman kavmin koçunu (komutanını) öldüreceğim, kılıcımın kabzasının kırılmasını ise ailemden bir adamın öldürüleceği şeklinde tabir ettim.” Nitekim Hamza öldürüldü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de sancaktar olan Talha'yı öldürdü. Mûsâ b. Ukbe, İbn Şihâb'dan şöyle nakletmiştir: Muhacirlerin sancaktarı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamdı ve şöyle dedi: “Ben inşallah yanımdakilerin koruyucusuyum.” Saîd b. Osmân el-Lahmî'nin kardeşi Talha b. Osmân ona: “Ey Âsım, teke tek vuruşmaya var mısın?” dedi. O da “Evet” dedi ve o adam davranıp hemen Talha'nın başına kılıçla öyle bir vurdu ki kılıç sakalına kadar indi ve onu öldürdü. Böylece sancaktarın öldürülmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in “Sanki bir koçun arkasında binek üzerindeymişim” rüyasının doğrulanması oldu.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٢٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 122. Âyet]

إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢)

{ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Hani sizden iki zümre bozulup geri çekilmeye yeltenmişti; oysa Allah onların yardımcısı (velisi) idi. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”

الْعَامِلُ فِي إذ" تَبُوءَ" أَوْ" سَمِيعٌ عَلِيمٌ". وَالطَّائِفَتَانِ: بَنُو سَلِمَةَ مِنَ الْخَزْرَجِ، وَبَنُو حَارِثَةَ مِنَ الْأَوْسِ، وَكَانَا جَنَاحَيِ الْعَسْكَرِ يَوْمَ أُحُدٍ. وَمَعْنَى (أَنْ تَفْشَلا) أَنْ تَجْبُنَا. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: فِينَا نَزَلَتْ (إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما" قَالَ: نَحْنُ الطَّائِفَتَانِ: بَنُو حَارِثَةَ وَبَنُو سَلِمَةَ، وَمَا نُحِبُّ أَنَّهَا لَمْ تَنْزِلْ، لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَاللَّهُ وَلِيُّهُما". وَقِيلَ:

«İz» (إذ) [zarfında] âmil olan lafız, «tebevve'e» (تَبَوَّأُ) [fiili] yahut «semî'un alîm» (سَمِيعٌ عَلِيمٌ) [ifadesi]dir. İki zümre ise Hazrec'den Benû Selime ile Evs'ten Benû Hârise'dir. Bu ikisi Uhud günü ordunun iki kanadını oluşturuyordu. { أَنْ تَفْشَلا } ifadesinin manası, korkaklık göstermenizdir. Buhârî'de Câbir'den [radıyallâhu anh] şöyle rivayet edilmiştir: “{ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } «Hani sizden iki zümre bozulup geri çekilmeye yeltenmişti; oysa Allah onların yardımcısı (velisi) idi» ayeti bizim hakkımızda indi.” [Câbir] dedi ki: «Biz o iki zümreyiz: Benû Hârise ve Benû Selime. Allah Azze ve Celle'nin { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } “oysa Allah onların yardımcısı (velisi) idi” buyurmasından ötürü bu ayetin inmemiş olmasını hiç istemezdik.» Şöyle de denilmiştir:

هُمْ بَنُو الْحَارِثِ وَبَنُو الْخَزْرَجِ وَبَنُو النَّبِيتِ، وَالنَّبِيتُ هُوَ عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ مِنْ بَنِي الْأَوْسِ. وَالْفَشَلُ عِبَارَةٌ عَنِ الْجُبْنِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي اللُّغَةِ. وَالْهَمُّ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ كَانَ بَعْدَ الْخُرُوجِ لَمَّا رَجَعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فَحَفِظَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ فَلَمْ يَرْجِعُوا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاللَّهُ وَلِيُّهُما" يعني قُلُوبَهُمَا عَنْ تَحْقِيقِ هَذَا الْهَمِّ. وَقِيلَ: أَرَادُوا التَّقَاعُدَ عَنِ الْخُرُوجِ، وَكَانَ ذَلِكَ صَغِيرَةً مِنْهُمْ. وَقِيلَ: كَانَ ذَلِكَ حَدِيثَ نَفْسٍ مِنْهُمْ خَطَرَ بِبَالِهِمْ فَأَطْلَعَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﵇ عَلَيْهِ فَازْدَادُوا بَصِيرَةً، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْخَوَرُ مُكْتَسَبًا لَهُمْ فَعَصَمَهُمُ اللَّهُ، وَذَمَّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَنَهَضُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَطَلَّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ خُرُوجُهُ مِنَ الْمَدِينَةِ فِي أَلْفٍ، فَرَجَعَ عَنْهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أبي بن سول بِثَلَاثِمِائَةِ رَجُلٍ مُغَاضِبًا، إِذْ خُولِفَ رَأْيُهُ حِينَ أَشَارَ بِالْقُعُودِ وَالْقِتَالِ فِي الْمَدِينَةِ إِنْ نَهَضَ إِلَيْهِمُ الْعَدُوُّ، وَكَانَ رَأْيُهُ وَافَقَ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَأَبَى ذَلِكَ أَكْثَرُ الْأَنْصَارِ، وَسَيَأْتِي. وَنَهَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْمُسْلِمِينَ فَاسْتُشْهِدَ مِنْهُمْ مَنْ أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِالشَّهَادَةِ. قَالَ مَالِكٌ ﵀: قُتِلَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ يَوْمَ أُحُدٍ أَرْبَعَةٌ، وَمِنَ الْأَنْصَارِ سَبْعُونَ ﵃. وَالْمَقَاعِدُ: جَمْعُ مَقْعَدٍ وَهُوَ مَكَانُ الْقُعُودِ، [وَهَذَا] بِمَنْزِلَةِ مَوَاقِفَ، وَلَكِنَّ لَفْظَ الْقُعُودِ دَالٌّ عَلَى الثُّبُوتِ، وَلَا سِيَّمَا أَنَّ الرُّمَاةَ كَانُوا قُعُودًا. هَذَا مَعْنَى حَدِيثِ غَزَاةِ أُحُدٍ عَلَى الِاخْتِصَارِ، وَسَيَأْتِي مِنْ تَفْصِيلِهَا مَا فِيهِ شِفَاءٌ. وَكَانَ مَعَ الْمُشْرِكِينَ يومئذ مائة فرس عليها خاله بْنُ الْوَلِيدِ، وَلَمْ يَكُنْ مَعَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ فَرَسٌ. وَفِيهَا جُرِحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي وَجْهِهِ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ الْيُمْنَى السُّفْلَى بِحَجَرٍ وَهُشِّمَتِ الْبَيْضَةُ مِنْ عَلَى رَأْسِهِ ﷺ، وَجَزَاهُ عَنْ أُمَّتِهِ ودينه بِأَفْضَلِ مَا جَزَى بِهِ نَبِيًّا مِنْ أَنْبِيَائِهِ عَلَى صَبْرِهِ. وَكَانَ الَّذِي تَوَلَّى ذَلِكَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ عَمْرُو بْنُ قَمِيئَةَ اللَّيْثِيُّ، وَعُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ شِهَابٍ جَدَّ الْفَقِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ شِهَابٍ هُوَ الَّذِي شَجَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي جَبْهَتِهِ. قَالَ الْوَاقِدِيُّ: وَالثَّابِتُ عِنْدَنَا أَنَّ الَّذِي رَمَى فِي وَجْهِ النَّبِيِّ ﷺ ابن قميئة، والذي

[Bunlar] Benû el-Hâris, Benû el-Hazrec ve Benû en-Nebît'tir. en-Nebît ise Benû Evs'ten Amr b. Mâlik'tir. Feşel (الْفَشَلُ), korkaklıktan ibarettir; lügatte de böyledir. İki zümrenin yeltenmesi (hemmi), Abdullah b. Übey yanındaki münafıklarla birlikte geri döndüğünde, [ordunun Medine'den] çıkışından sonra meydana gelmiştir; Allah onların kalplerini muhafaza etti de geri dönmediler. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } “Oysa Allah onların yardımcısı (velisi) idi” buyruğu da budur; yani bu niyetlerini fiiliyata dökmekten kalplerini [korumuştur]. Bir görüşe göre: Savaş için çıkmaktan geri durmayı istemişlerdi ve bu da onlar adına küçük bir günahtı. Bir diğer görüşe göre: Bu, akıllarından geçen bir iç fısıltıydı; Allah peygamberi aleyhisselâm'ı bundan haberdar edince basiretleri arttı. Bu gevşeklik onların iradî olarak kazandıkları [bir fiil] değildi; Allah da onları korudu. Birbirlerini kınadılar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte harekete geçtiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ilerleyip nihayet müşriklerin karşısına çıktı. Onun Medine'den çıkışı bin kişi içerisindeydi. Abdullah b. Übey b. Selûl üç yüz adamla, öfkelenerek ondan ayrılıp geri döndü. Zira düşman üzerlerine gelirse Medine'de oturup içeride savaşma yönündeki görüşüne muhalefet edilmişti. Oysa onun bu görüşü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in görüşüyle uyuşuyordu; fakat ensârın çoğunluğu bunu kabul etmemişti; [bu husus] ileride gelecektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanlarla birlikte hücuma kalktı ve Allah'ın şehadetle şereflendirdiği kimseler onlardan şehit düştü. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: Uhud günü Muhacirlerden dört, Ensardan ise yetmiş kişi öldürüldü radıyallâhu anhüm. Makâıd (الْمَقَاعِدُ); mak'ad (مَقْعَد) kelimesinin çoğulu olup oturma yeridir. [Bu] mevâkıf (duruş yerleri) mesabesindedir; ancak kuûd (oturma) lafzı sebat ve durağanlığa delalet eder, nitekim okçular da oturur vaziyette idiler. Uhud Gazvesi kıssasının özeti bu manadadır; ileride buna dair tatmin edici açıklamalar gelecektir. O gün müşriklerin yanında, başında Hâlid b. el-Velîd'in bulunduğu yüz at vardı; Müslümanların yanında ise o gün hiç at yoktu. Bu savaşta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünden yaralandı, sağ alt ön dişi bir taşla kırıldı ve başındaki miğferi parçalandı. Allah sabrına karşılık, peygamberlerinden bir peygambere verdiği mükâfatın en faziletlisiyle onu ümmeti ve dini adına mükâfatlandırsın! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu yapanlar Amr b. Kamîe el-Leysî ile Utbe b. Ebî Vakkâs idi. Fakih Muhammed b. Müslim b. Şihâb'ın dedesi Abdullah b. Şihâb'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in alnını yaran kişi olduğu da söylenmiştir. el-Vâkıdî der ki: Bizce sabit olan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzüne [taş] atanın İbn Kamîe olduğu;...

أَدْمَى شَفَتَهُ وَأَصَابَ رَبَاعِيَتَهُ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ. قَالَ الْوَاقِدِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ يَقُولُ: شَهِدْتُ أُحُدًا فَنَظَرْتُ إِلَى النَّبْلِ تَأْتِي مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَسَطَهَا كُلُّ [ذَلِكَ] يُصْرَفُ عَنْهُ. وَلَقَدْ رأيت عبد الله ابن شِهَابٍ الزُّهْرِيَّ يَقُولُ يَوْمَئِذٍ: دُلُّونِي عَلَى مُحَمَّدٍ دُلُّونِي عَلَى مُحَمَّدٍ، فَلَا نَجَوْتُ إِنْ نَجَا. [وَأَنَّ] رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى جَنْبِهِ مَا مَعَهُ أَحَدٌ ثُمَّ جَاوَزَهُ، فَعَاتَبَهُ فِي ذَلِكَ صَفْوَانُ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُهُ، أَحْلِفُ بِاللَّهِ إِنَّهُ مِنَّا مَمْنُوعٌ! خَرَجْنَا أَرْبَعَةً فَتَعَاهَدْنَا وَتَعَاقَدْنَا عَلَى قَتْلِهِ [فَلَمْ نَخْلُصْ إِلَى ذَلِكَ]. وَأَكَبَّتِ الْحِجَارَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى سَقَطَ فِي حُفْرَةٍ، كَانَ أَبُو عَامِرٍ الرَّاهِبُ قَدْ حَفَرَهَا مَكِيدَةً لِلْمُسْلِمِينَ، فَخَرَّ ﵇ عَلَى جَنْبِهِ وَاحْتَضَنَهُ طَلْحَةُ حَتَّى قَامَ، وَمَصَّ مَالِكُ بْنُ سِنَانٍ وَالِدُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ مِنْ جُرْحِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الدَّمَ، وتشبثت حَلْقَتَانِ مِنْ دِرْعِ الْمِغْفَرِ فِي وَجْهِهِ ﷺ فَانْتَزَعَهُمَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الجراح وعض عليهما بثنيتيه فَسَقَطَتَا، فَكَانَ أَهْتَمَ يَزِينُهُ هَتَمُهُ ﵁. وَفِي هَذِهِ الْغَزَاةِ قُتِلَ حَمْزَةُ ﵁، قَتَلَهُ وَحْشِيٌّ، وَكَانَ وَحْشِيٌّ مَمْلُوكًا لِجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ. وَقَدْ كَانَ جُبَيْرٌ قَالَ لَهُ: إِنْ قَتَلْتَ مُحَمَّدًا جَعَلْنَا لَكَ أَعِنَّةَ الْخَيْلِ، وَإِنْ أَنْتَ قَتَلْتَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ جَعَلْنَا لَكَ مِائَةَ نَاقَةٍ كُلُّهَا سُودُ الْحَدَقِ، وَإِنْ أَنْتَ قَتَلْتَ حَمْزَةَ فَأَنْتَ حُرٌّ. فَقَالَ وَحْشِيٌّ: أَمَّا مُحَمَّدٌ فَعَلَيْهِ حَافِظٌ مِنَ اللَّهِ لَا يَخْلُصُ إِلَيْهِ أَحَدٌ. وَأَمَّا عَلِيٌّ مَا بَرَزَ إِلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا قَتَلَهُ. وَأَمَّا حَمْزَةُ فَرَجُلٌ شُجَاعٌ، وَعَسَى أَنْ أُصَادِفَهُ فَأَقْتُلَهُ. وَكَانَتْ هِنْدٌ كُلَّمَا تَهَيَّأَ وَحْشِيٌّ أَوْ مَرَّتْ بِهِ قَالَتْ: إِيهًا أَبَا دَسَمَةَ اشْفِ وَاسْتَشْفِ. فَكَمِنَ لَهُ خَلْفَ صَخْرَةٍ، وَكَانَ حَمْزَةُ حَمَلَ عَلَى الْقَوْمِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَلَمَّا رَجَعَ مِنْ حَمْلَتِهِ وَمَرَّ بِوَحْشِيٍّ زَرَقَهُ بِالْمِزْرَاقِ فَأَصَابَهُ فَسَقَطَ مَيِّتًا ﵀ وَرَضِيَ عَنْهُ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: فَبَقَرَتْ هِنْدٌ عَنْ كَبِدِ حَمْزَةَ فَلَاكَتْهَا وَلَمْ تَسْتَطِعْ أَنْ تَسِيغَهَا فَلَفَظَتْهَا ثُمَّ عَلَتْ عَلَى صَخْرَةٍ مُشْرِفَةٍ فَصَرَخَتْ بِأَعْلَى صَوْتِهَا فَقَالَتْ:

dudağını kanatıp ön dişini kıranın ise Utbe b. Ebî Vakkâs olduğudur. el-Vâkıdî senediyle Nâfi' b. Cübeyr'den şöyle dediğini nakletmiştir: Muhacirlerden bir adamın şöyle dediğini duydum: “Uhud'da bulundum; her yönden gelen oklara bakıyordum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise bunların tam ortasındaydı ve bütün [bunlar] ondan geri çevriliyordu. O gün Abdullah b. Şihâb ez-Zührî'nin: 'Bana Muhammed'i gösterin, bana Muhammed'i gösterin! Eğer o kurtulursa ben kurtulmayayım!' dediğini gördüm. [Oysa] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hemen yanı başındaydı ve yanında kimse yoktu, sonra onu geçip gitti. Safvân bu hususta onu kınayınca: 'Vallahi onu görmedim! Allah'a yemin ederim ki o bizden korunmaktadır! Biz dört kişi çıktık, onu öldürmek için anlaştık ve sözleştik [fakat buna muvaffak olamadık]' dedi.” Taşlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine yağdı, nihayet Ebû Âmir er-Râhib'in Müslümanlara tuzak olsun diye kazdığı bir çukura düştü; [Peygamber] aleyhisselâm yanı üzerine yıkıldı ve ayağa kalkıncaya kadar Talha ona sarılıp tuttu. Ebû Saîd el-Hudrî'nin babası Mâlik b. Sinân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yarasından kanı emdi. Miğferin zırhından iki halka sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzüne battı; Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh onları çekip çıkardı ve ön iki dişiyle üzerlerine asılınca dişleri düştü. Böylece ön dişleri dökük bir kimse oldu ve bu hali ona güzellik katardı radıyallâhu anh. Bu gazvede Hamza radıyallâhu anh şehit edildi; onu Cübeyr b. Mut'ım'ın kölesi olan Vahşî öldürdü. Cübeyr ona şöyle demişti: “Eğer Muhammed'i öldürürsen sana atların dizginlerini veririz; eğer Ali b. Ebî Tâlib'i öldürürsen sana gözleri simsiyah yüz deve veririz; eğer Hamza'yı öldürürsen hürsün.” Vahşî: “Muhammed'e gelince, onun üzerinde Allah'tan bir koruyucu vardır, hiç kimse ona ulaşamaz. Ali'ye gelince, onun karşısına kim çıksa onu mutlaka öldürür. Hamza'ya gelince, o cesur bir adamdır; umulur ki ona rastlar ve onu öldürürüm” dedi. Hind, Vahşî ne zaman hazırlansa yahut yanından geçse: “Haydi Ebû Desme! İntikamını al ve içimizi soğut!” derdi. Vahşî onun için bir kayanın arkasına gizlendi. Hamza müşrikler topluluğuna hücum etmişti; hamlesinden dönüp Vahşî'nin yanından geçerken Vahşî ona mızrağını fırlattı, mızrak ona isabet etti ve cansız yere düştü; Allah ona rahmet etsin ve ondan razı olsun. İbn İshâk der ki: Bunun üzerine Hind, Hamza'nın ciğerini yardı ve onu çiğnedi, fakat yutmaya güç yetiremeyip dışarı attı. Sonra yüksek bir kayanın üzerine çıkıp en gür sesiyle haykırarak şöyle dedi:

نَحْنُ جَزَيْنَاكُمْ بِيَوْمِ بَدْرِ ... وَالْحَرْبُ بَعْدَ الْحَرْبِ ذَاتُ سُعْرِ

Biz size Bedir gününün karşılığını ödedik... Savaş savaştan sonra pek alevlidir.

مَا كَانَ عَنْ عُتْبَةَ لِي من صبر ... ولا أخي وعمه بكري

Ne Utbe['nin acısı]na sabredecek halim vardı ne kardeşimin ne de amcası Bekr'in...

شَفَيْتُ نَفْسِي وَقَضَيْتُ نَذْرِي ... شَفَيْتَ وَحْشِيُّ غَلِيلَ صَدْرِي

Nefsimi tatmin ettim ve adağımı yerine getirdim... Sen içimdeki harareti dindirdin ey Vahşî!

فَشُكْرُ وَحْشِيٍّ عَلَيَّ عُمْرِي ... حَتَّى تَرِمَّ أَعْظُمِي فِي قَبْرِي

Ömrüm oldukça Vahşî'ye teşekkür borcumdur... Ta kemiklerim kabrimde çürüyene dek.

فَأَجَابَتْهَا هِنْدُ بِنْتُ أُثَاثَةَ بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَتْ:

Üsâse b. Abbâd b. Abdilmuttalib'in kızı Hind ona şöyle cevap verdi:

خَزِيتِ فِي بَدْرٍ وَبَعْدَ بَدْرِ ... يَا بِنْتَ وَقَّاعٍ عَظِيمَ الْكُفْرِ

Bedir'de ve Bedir'den sonra da rezil oldun... Ey küfrü pek büyük adamın kızı!

صَبَّحَكِ اللَّهُ غَدَاةَ الْفَجْرِ ... مِلْهَاشِمِيِّينَ الطِّوَالِ الزُّهْرِ

Allah sabah erkenden sana bela olarak getirdi... Uzun boylu, parlak yüzlü Hâşimîleri.

بِكُلِّ قَطَّاعٍ حُسَامٍ يَفْرِي ... حَمْزَةُ لَيْثِي وَعَلِيٌّ صَقْرِي

Her bir keskin kılıçla [seni] biçen... Hamza benim arslanım, Ali de şahinimdir.

إِذْ رَامَ شَيْبَ وَأَبُوكِ غدى ... فَخَضَبَا مِنْهُ ضَوَاحِيَ النَّحْرِ

Şeybe ile baban kastettiğinde... Onlar boyunlarının etrafını kana buladılar

وَنَذْرِكِ السُّوءَ فَشَرُّ نَذْرِ

Ve senin kötü adağın, ne de kötü bir adaktır!