Binûn

[Âl-i İmrân Suresi] — 6. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٩٣ الى ٩٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 93-94]

كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤)

{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) } “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helâl idi. De ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!’ Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تعالى: (حِلًّا) " حِلًّا" أَيْ حَلَالًا، ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ: (إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ) وَهُوَ يَعْقُوبُ ﵇. فِي التِّرْمِذِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: أخبرنا، ما حرم إسرائيل عل نَفْسِهِ؟ قَالَ: (كَانَ يَسْكُنُ الْبَدْوَ فَاشْتَكَى عِرْقَ النَّسَا فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا يُلَائِمُهُ إِلَّا لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا فَلِذَلِكَ حَرَّمَهَا). قَالُوا: صَدَقْتَ. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَيُقَالُ: [إِنَّهُ]»

Bunda dört mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { حِلًّا } “helâl idi” buyruğu: "Hıllen" (حِلًّا) yani helâl demektir. Sonra istisna yaparak şöyle buyurdu: { إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ } “İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında”. Bu [İsrâil], Ya'kûb aleyhisselâm'dır. et-Tirmizî'de İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bize haber ver, İsrâil kendisine neyi haram kılmıştı?” dediler. O da: “O çölde yaşıyordu; siyatik ağrısına yakalandı ve kendisine deve eti ile deve sütünden başka uygun gelen bir şey bulamadı, bu yüzden onları haram kıldı” buyurdu. Onlar: “Doğru söyledin” dediler. Ve hadisi zikretti. Şöyle de denilir: [Rivayete göre o],

نَذَرَ إِنْ بَرَأَ مِنْهُ لَيَتْرُكَنَّ أَحَبَّ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَحَبُّ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ إِلَيْهِ لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: أَقْبَلَ يَعْقُوبُ ﵇ مِنْ حَرَّانَ يُرِيدُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ حِينَ هَرَبَ مِنْ أَخِيهِ عِيصُو، وَكَانَ رَجُلًا بَطِشًا قَوِيًّا، فَلَقِيَهُ مَلَكٌ فَظَنَّ يَعْقُوبُ أَنَّهُ لِصٌّ فَعَالَجَهُ أَنْ يَصْرَعَهُ، فَغَمَزَ الْمَلَكُ فَخِذَ يَعْقُوبَ ﵇، ثُمَّ صَعِدَ الْمَلَكُ إِلَى السَّمَاءِ وَيَعْقُوبُ يَنْظُرُ إِلَيْهِ فَهَاجَ عَلَيْهِ عِرْقُ النسا، ولقي من

[şayet bu hastalıktan] iyileşirse kendisine en sevimli gelen yiyecek ve içeceği kesinlikle terk edeceğini adadı. Ona en sevimli gelen yiyecek ve içecek ise deve eti ile deve sütü idi. İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Ya'kûb aleyhisselâm, kardeşi Îsû'dan kaçtığı sırada Harran'dan Beytülmakdis'e gitmek üzere yola çıktı. [Îsû] zorba ve güçlü bir adamdı. [Yolda] karşısına bir melek çıktı; Ya'kûb onun bir hırsız olduğunu sanarak onu yere sermek için güreşti. Bunun üzerine melek, Ya'kûb aleyhisselâm'ın uyluğunu sıktı. Sonra melek, Ya'kûb ona bakıp dururken göğe yükseldi. Ardından onun siyatik damarı (ırku'n-nesâ) nüksetti ve bundan dolayı

ذَلِكَ بَلَاءً شَدِيدًا، فَكَانَ لَا يَنَامُ اللَّيْلَ مِنَ الْوَجَعِ وَيَبِيتُ وَلَهُ زُقَاءٌ أَيْ صِيَاحٌ، فَحَلَفَ يَعْقُوبُ ﵇ إِنْ شَفَاهُ اللَّهُ ﷿ أَلَّا يَأْكُلَ عِرْقًا، وَلَا يَأْكُلَ طَعَامًا فِيهِ عِرْقٌ فَحَرَّمَهَا عَلَى نَفْسِهِ، فَجَعَلَ بَنُوهُ يَتَّبِعُونَ بَعْدَ ذَلِكَ الْعُرُوقَ فَيُخْرِجُونَهَا مِنَ اللَّحْمِ. وَكَانَ سَبَبُ غَمْزِ الْمَلَكِ لِيَعْقُوبَ أَنَّهُ كَانَ نَذَرَ إِنْ وَهَبَ اللَّهُ لَهُ اثْنَيْ عَشَرَ وَلَدًا وَأَتَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ صَحِيحًا أَنْ يَذْبَحَ آخِرَهُمْ. فَكَانَ ذَلِكَ لِلْمَخْرَجِ مِنْ نَذْرِهِ، عَنِ الضَّحَّاكِ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتُلِفَ هَلْ كَانَ التَّحْرِيمُ مِنْ يَعْقُوبَ بِاجْتِهَادٍ مِنْهُ أَوْ بِإِذْنٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى؟ وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَضَافَ التَّحْرِيمَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِلَّا مَا حَرَّمَ" وَأَنَّ النبي إذا أداه اجتهاده إلى شي كَانَ دِينًا يَلْزَمُنَا اتِّبَاعُهُ لِتَقْرِيرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِيَّاهُ عَلَى ذَلِكَ. وَكَمَا يُوحَى إِلَيْهِ وَيَلْزَمُ اتِّبَاعُهُ، كَذَلِكَ يُؤْذَنُ لَهُ وَيَجْتَهِدُ، وَيَتَعَيَّنُ مُوجِبُ اجْتِهَادِهِ إِذَا قُدِرَ عَلَيْهِ، وَلَوْلَا تَقَدُّمُ الْإِذْنِ لَهُ فِي تَحْرِيمِ ذَلِكَ مَا تَسَوَّرَ عَلَى التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ. وَقَدْ حَرَّمَ نَبِيُّنَا ﷺ الْعَسَلَ عَلَى الرِّوَايَةِ الصَّحِيحَةِ، أَوْ خَادِمُهُ مَارِيَةَ فَلَمْ يُقِرَّ اللَّهُ تَحْرِيمَهُ وَنَزَلَ:" لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ" [التحريم: ١] عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" التَّحْرِيمِ". قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: فَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: مُطْلَقُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ" يَقْتَضِي أَلَّا يَخْتَصَّ بِمَارِيَةَ، وَقَدْ رَأَى الشَّافِعِيُّ أَنَّ وُجُوبَ الْكَفَّارَةِ فِي ذَلِكَ غَيْرُ مَعْقُولٍ الْمَعْنَى، فَجَعَلَهَا مَخْصُوصًا بِمَوْضِعِ النَّصِّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ رَأَى ذَلِكَ أَصْلًا فِي تَحْرِيمِ كُلِّ مُبَاحٍ وَأَجْرَاهُ مَجْرَى الْيَمِينِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا أَصَابَ يَعْقُوبَ ﵇ عِرْقُ النَّسَا وَصَفَ الْأَطِبَّاءُ لَهُ أَنْ يَجْتَنِبَ لُحُومَ الْإِبِلِ فَحَرَّمَهَا عَلَى نَفْسِهِ. فَقَالَتِ الْيَهُودُ: إِنَّمَا نُحَرِّمُ عَلَى أَنْفُسِنَا لُحُومَ الْإِبِلِ، لِأَنَّ يَعْقُوبَ حَرَّمَهَا وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَحْرِيمهَا فِي التَّوْرَاةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. قَالَ الضَّحَّاكُ: فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ وَرَدَّ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ" قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ" فَلَمْ يَأْتُوا. فَقَالَ ﷿: (فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ)

şiddetli bir sıkıntı çekti; ağrıdan dolayı gece uyuyamaz oldu ve feryat ederek yani bağırarak geceledi. Bunun üzerine Ya'kûb aleyhisselâm, eğer Allah azze ve celle kendisine şifa verirse hiçbir damar yemeyeceğine ve içinde damar bulunan hiçbir yiyeceği yemeyeceğine yemin etti ve bunları kendisine haram kıldı. Bundan sonra oğulları damarları takip edip onları etten çıkarmaya başladılar. Meleğin Ya'kûb'u dürtmesinin sebebi şuydu: O, eğer Allah kendisine on iki erkek çocuk bağışlar ve Beytülmakdis'e sağ salim varırsa, onların sonuncusunu kurban edeceğini adamıştı. ed-Dahhâk'tan rivayete göre, bu durum onun adağından çıkması (kurtulması) için olmuştu. İkinci Mesele- Bu haram kılmanın Ya'kûb'un kendi ictihadıyla mı yoksa Yüce Allah'ın bir izniyle mi olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Doğru olan birincisidir; çünkü Yüce Allah: { إِلَّا مَا حَرَّمَ } “haram kıldığı şeyler dışında” buyruğuyla haram kılmayı ona nispet etmiştir. Peygamberin ictihadı onu bir şeye ulaştırdığında, Allah Sübhânehu'nun onu bu hususta ikrar etmesi sebebiyle o bizim uymamız gereken bir din olur. Tıpkı kendisine vahyedildiğinde uyulması gerektiği gibi, aynı şekilde ona izin verilir ve ictihad eder; gücü yettiğinde de ictihadının gereği belirlenir. Şayet bunu haram kılma hususunda ona önceden bir izin olmasaydı, helâl ve haram kılmaya kalkışamazdı. Nitekim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem de sahih rivayete göre balı yahut cariyesi Mâriye'yi haram kılmış, ancak Allah onun bu haram kılmasını ikrar etmeyip Tahrîm sûresinde beyanı geleceği üzere: { لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ } [Tahrîm 1] “Allah'ın sana helâl kıldığını niçin haram kılıyorsun?” ayeti inmiştir. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: “Allah'ın helâl kıldığını niçin haram kılıyorsun?” buyruğunun mutlak ifadesinin sadece Mâriye'ye has kılınmamasını gerektirdiği söylenebilir. Şâfiî, bu husustaki kefaretin gerekliliğinin akılla kavranabilir bir manası olmadığını düşünmüş, bu sebeple onu nassın bulunduğu yere has kılmıştır. Ebû Hanîfe ise bunu her mübahın haram kılınmasında bir asıl olarak görmüş ve onu yemin hükmünde saymıştır. Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!’” buyruğu. İbn Abbâs demiştir ki: Ya'kûb aleyhisselâm'a siyatik isabet ettiğinde tabipler ona deve etinden sakınmasını tavsiye ettiler; o da onu kendisine haram kıldı. Yahudiler: “Bizler deve etini ancak Ya'kûb haram kıldığı ve Allah da Tevrat'ta onun haramlığını indirdiği için kendimize haram kılıyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. ed-Dahhâk dedi ki: Allah onları yalanladı ve onlara reddiye vererek şöyle buyurdu: Ey Muhammed! “De ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!’” Fakat getiremediler. Bunun üzerine [Allah] azze ve celle şöyle buyurdu: { فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.”

قال الزجاج: في هذه الآية

ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu ayette

أَعْظَمُ دِلَالَةٍ لِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ نَبِيِّنَا ﷺ، أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي كِتَابِهِمْ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَأَبَوْا، يَعْنِي عَرَفُوا أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ بِالْوَحْيِ. وَقَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ حَرَامًا عَلَيْهِمْ بِتَحْرِيمِ يَعْقُوبَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ. وَذَلِكَ أَنَّ إِسْرَائِيلَ قَالَ حِينَ أَصَابَهُ عِرْقُ النَّسَا: وَاللَّهُ لَئِنْ عَافَانِي اللَّهُ مِنْهُ لَا يَأْكُلُهُ لِي وَلَدٌ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ ﷿ فِي التَّوْرَاةِ عَلَيْهِمْ وَإِنَّمَا حَرَّمَهُ بَعْدَ التَّوْرَاةِ بِظُلْمِهِمْ وَكُفْرِهِمْ، وَكَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِذَا أَصَابُوا ذَنْبًا عَظِيمًا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ طَعَامًا طَيِّبًا، أَوْ صَبَّ عَلَيْهِمْ رِجْزًا وَهُوَ الْمَوْتُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ" [النساء: ١٦٠] الْآيَةَ. وَقَوْلُهُ:" وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ" الْآيَةَ- إِلَى قَوْلِهِ:" ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ"" وَإِنَّا لَصادِقُونَ" [الانعام: ١٤٦]. الرَّابِعَةُ- تَرْجَمَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ" دَوَاءَ عِرْقِ النَّسَا" حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ وَرَاشِدُ ابن سَعِيدٍ الرَّمْلِيُّ قَالَا حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ سِيرِينَ أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (شِفَاءُ عِرْقِ النَّسَا أَلْيَةُ شَاةٍ [أَعْرَابِيَّةٍ] تُذَابُ ثُمَّ تُجَزَّأُ ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ ثُمَّ يُشْرَبُ عَلَى الرِّيقِ فِي كُلِّ يَوْمٍ جُزْءٌ). وَأَخْرَجَهُ الثَّعْلَبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي عِرْقِ النَّسَا: (تُؤْخَذُ أَلْيَةُ كَبْشٍ عَرَبِيٍّ لَا صَغِيرَ وَلَا كَبِيرَ فتقطع صغارا فتخرج إهالته فتقسم ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ عَلَى رِيقِ النَّفَسِ ثُلُثًا) قَالَ أَنَسٌ: فَوَصَفْتُهُ لِأَكْثَرِ مِنْ مِائَةٍ فَبَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى. شُعْبَةُ: حَدَّثَنِي شَيْخٌ فِي زَمَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ يُوسُفَ فِي عِرْقِ النَّسَا: أُقْسِمُ لَكَ بِاللَّهِ الْأَعْلَى لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَكْوِيَنَّكَ بِنَارٍ أَوْ لَأَحْلِقَنَّكَ بِمُوسَى. قَالَ شُعْبَةُ: قَدْ جَرَّبْتُهُ، تَقُولُهُ، وَتَمْسَحُ عَلَى ذلك الموضع.

Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine en büyük delil vardır; onlara bunun kitaplarında bulunmadığını haber vermiş ve Tevrat'ı getirmelerini emretmiştir de onlar [bundan] kaçınmışlardır; yani onun bunu vahiy ile söylediğini bilmişlerdir. Atıyye el-Avfî şöyle demiştir: Bu, onlara ancak Ya'kûb'un bunu kendilerine haram kılmasıyla haram olmuştu. Şöyle ki; İsrâil'e siyatik isabet ettiği zaman: “Allah'a yemin olsun ki eğer Allah beni bundan kurtarırsa hiçbir çocuğum onu yemeyecek” demişti; yoksa bu onlara [aslen] haram kılınmış değildi. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Allah azze ve celle bunu onlara Tevrat'ta haram kılmamıştı; bilakis bunu Tevrat'tan sonra onların zulümleri ve inkârları sebebiyle haram kıldı. İsrâiloğulları büyük bir günah işlediklerinde Yüce Allah onlara temiz bir yiyeceği haram kılar yahut üzerlerine bir azap dökerdi ki bu da ölümdür. Yüce Allah'ın: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } [Nisâ 160] “Yahudilerin yaptıkları zulüm yüzünden kendilerine helâl kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık...” ve: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } ayetinden { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ } [En'âm 146] “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık... Azgınlıkları yüzünden onları böyle cezalandırdık. Biz elbette doğru söyleyenleriz” buyruğuna kadar olan kısım böyledir. Dördüncü Mesele- İbn Mâce, Sünen'inde “Siyatik Ağrısının İlacı” başlığını açmıştır: Bize Hişâm b. Ammâr ve Râşid b. Saîd er-Remlî rivayet ettiler ve dediler ki: Bize el-Velîd b. Müslim rivayet etti, bize Hişâm b. Hassân rivayet etti, bize Enes b. Sîrîn rivayet etti; o, Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Siyatik ağrısının şifası, eritilip sonra üç parçaya bölünen, ardından her gün aç karnına bir parçası içilen [bedevi] koyun kuyruğudur.” es-Sa'lebî de tefsirinde bunu yine Enes b. Mâlik'in hadisinden rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem siyatik hakkında şöyle buyurdu: “Ne küçük ne de büyük olan bir Arap koçunun kuyruğu alınır, küçük küçük doğranır, yağı çıkarılır, sonra üç kısma bölünür ve her gün sabah aç karnına üçte biri içilir.” Enes der ki: “Bunu yüzden fazla kişiye tarif ettim ve Allah Teâlâ'nın izniyle iyileştiler.” Şu'be: Haccâc b. Yûsuf zamanında bir ihtiyar bana siyatik hakkında [şöyle dememi] anlattı: “Yüce Allah'a yemin ederim ki, eğer geçmezsen seni mutlaka ateşle dağlarım yahut usturayla keserim.” Şu'be dedi ki: “Ben bunu denedim; bunu söyler ve o bölgeye meshedersin.”

[سورة آل عمران (٣): آية ٩٥]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 95]

قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)

{ قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “De ki: Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyun! O, müşriklerden değildi.” (95)

أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ صَدَقَ اللَّهُ. إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي التَّوْرَاةِ مُحَرَّمًا. (فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً) أَمْرٌ بِاتِّبَاعِ دِينِهِ. (وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) رَدٌّ عَلَيْهِمْ فِي دَعْوَاهُمُ الباطل كما تقدم.

Yani ey Muhammed, de ki: Allah doğru söylemiştir; bu durum Tevrat'ta haram kılınmış değildi. { فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Öyleyse hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyun!” ifadesi, onun dinine uymayı emretmektedir. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O, müşriklerden değildi” buyruğu ise daha önce geçtiği üzere onların batıl iddialarına bir reddiyedir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٩٦ الى ٩٧]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 96-97]

إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧)

{ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧) } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) bulunan, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olan [evdir]. Onda apaçık ayetler [ve] İbrâhim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Oraya gitmeye yol bulabilen kimsenin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَوَّلِ مَسْجِدٍ وُضِعَ فِي الْأَرْضِ قَالَ: (الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ). قُلْتُ: ثُمَّ أَيَّ؟ قَالَ: (الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى). قُلْتُ: كَمْ بَيْنَهُمَا؟ قَالَ: (أَرْبَعُونَ عَامًا ثُمَّ الْأَرْضُ لَكَ مَسْجِدٌ فَحَيْثُمَا أَدْرَكَتْكَ الصَّلَاةُ فَصَلِّ). قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: لَمْ يُوضَعْ قَبْلَهُ بَيْتٌ. قَالَ عَلِيٌّ ﵁: كَانَ قَبْلَ الْبَيْتِ بُيُوتٌ كَثِيرَةٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلْعِبَادَةِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: تَفَاخَرَ الْمُسْلِمُونَ وَالْيَهُودُ فَقَالَتِ الْيَهُودُ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ أَفْضَلُ وَأَعْظَمُ مِنَ الْكَعْبَةِ، لِأَنَّهُ مُهَاجَرُ الْأَنْبِيَاءِ وَفِي الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ. وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: بَلِ الْكَعْبَةُ أَفْضَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ بُنْيَانُ الْبَيْتِ وَأَوَّلُ مَنْ بَنَاهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: خَلَقَ اللَّهُ مَوْضِعَ هَذَا الْبَيْتِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ شَيْئًا مِنَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ سَنَةٍ، وَأَنَّ قَوَاعِدَهُ لَفِي الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَى. وَأَمَّا الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى فَبَنَاهُ سُلَيْمَانُ ﵇، كَمَا خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو. وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ ﵇ لَمَّا بَنَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ سَأَلَ اللَّهَ خِلَالًا ثَلَاثَةً [سَأَلَ اللَّهَ ﷿] حُكْمًا يُصَادِفُ حُكْمَهُ فأوتيه، وسأل الله ﷿ ملكا

Bu [âyette] beş mesele vardır: Birincisi: Sahîh-i Müslim'de Ebû Zer'den rivayetle sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yeryüzünde kurulan ilk mescidin hangisi olduğunu sordum. O: « الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ » «Mescid-i Harâm'dır» buyurdu. Ben: “Sonra hangisidir?” dedim. « الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى » «Mescid-i Aksâ'dır» buyurdu. Ben: “İkisinin [inşası] arasında ne kadar [zaman] vardır?” dedim. « أَرْبَعُونَ عَامًا ثُمَّ الْأَرْضُ لَكَ مَسْجِدٌ فَحَيْثُمَا أَدْرَكَتْكَ الصَّلَاةُ فَصَلِّ » «Kırk yıldır. Sonra yeryüzü senin için bir mesciddir; namaz vaktine nerede ulaşırsan orada namaz kıl» buyurdu. Mücâhid ve Katâde: “Ondan önce hiçbir ev (mâbed) kurulmamıştır” demişlerdir. Ali radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: “O Ev'den önce birçok ev vardı. [Âyetin] anlamı; ibadet için kurulan ilk ev olduğudur.” Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlar ile Yahudiler karşılıklı övündüler. Yahudiler: “Beytülmakdis, peygamberlerin hicret yurdu ve mukaddes topraklarda olduğu için Kâbe'den daha faziletli ve daha büyüktür” dediler. Müslümanlar da: “Aksine Kâbe daha faziletlidir” dediler. Bunun üzerine Allah bu âyeti indirdi. Ev'in inşası ve onu ilk inşa eden kimse konusu Bakara Sûresi'nde geçmişti. Mücâhid şöyle demiştir: “Allah bu Ev'in yerini, yeryüzünden herhangi bir şeyi yaratmadan iki bin yıl önce yarattı ve şüphesiz onun temelleri yedinci en alt tabaka yerdedir.” Mescid-i Aksâ'ya gelince; onu, Nesâî'nin Abdullah b. Amr hadisinden sahih bir isnadla rivayet ettiği üzere Süleyman aleyhisselâm inşa etmiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: « أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا بَنَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ سَأَلَ اللَّهَ خِلَالًا ثَلَاثَةً سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ حُكْمًا يُصَادِفُ حُكْمَهُ فَأُوتِيَهُ، وَسَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ مُلْكًا » «Dâvûd'un oğlu Süleyman aleyhisselâm Beytülmakdis'i inşa ettiğinde Allah'tan üç haslet diledi: [Allah azze ve celle'den] Kendi hükmüne muvafık düşecek bir hüküm (isabetli adalet) diledi ve bu ona verildi. Allah azze ve celle'den bir mülk (hükümranlık) diledi...»

لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ فَأُوتِيَهُ، وَسَأَلَ اللَّهَ ﷿ حِينَ فَرَغَ مِنْ بِنَاءِ الْمَسْجِدِ أَلَّا يَأْتِيَهُ أَحَدٌ لَا يَنْهَزُهُ إِلَّا الصَّلَاةُ فِيهِ أَنْ يُخْرِجَهُ مِنْ خَطِيئَتِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ فَأُوتِيَهُ (. فَجَاءَ إِشْكَالٌ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ، لِأَنَّ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَسُلَيْمَانَ آمَادًا طَوِيلَةً. قَالَ أَهْلُ التَّوَارِيخِ: أَكْثَرُ مِنْ أَلْفِ سَنَةٍ. فَقِيلَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَسُلَيْمَانَ ﵉ إِنَّمَا جَدَّدَا مَا كَانَ أَسَّسَهُ غَيْرُهُمَا. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ بَنَى الْبَيْتَ آدَمُ ﵇ كَمَا تَقَدَّمَ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرُهُ مِنْ وَلَدِهِ وَضَعَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ مِنْ بَعْدِهِ بِأَرْبَعِينَ عَامًا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمَلَائِكَةُ أَيْضًا بَنَتْهُ بَعْدَ بِنَائِهَا الْبَيْتَ بِإِذْنِ اللَّهِ، وَكُلٌّ مُحْتَمَلٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمَلَائِكَةَ بِبِنَاءِ بَيْتٍ فِي الْأَرْضِ وَأَنْ يَطَّوَّفُوا بِهِ، وَكَانَ هَذَا قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ، ثُمَّ إِنَّ آدَمَ بَنَى مِنْهُ مَا بَنَى وَطَافَ بِهِ، ثُمَّ الْأَنْبِيَاءُ بَعْدَهُ، ثُمَّ اسْتَتَمَّ بِنَاءَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَلَّذِي بِبَكَّةَ) خبر" إِنَّ" واللام توكيد. و" بِبَكَّةَ" مَوْضِعُ الْبَيْتِ، وَمَكَّةُ سَائِرُ الْبَلَدِ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ شِهَابٍ: بَكَّةُ الْمَسْجِدُ، وَمَكَّةُ الْحَرَمُ كُلُّهُ، تَدْخُلُ فِيهِ الْبُيُوتُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: بَكَّةُ هِيَ مَكَّةُ. فَالْمِيمُ عَلَى هَذَا مُبْدَلَةٌ مِنَ الْبَاءِ، كَمَا قَالُوا: طِينٌ لَازِبٌ وَلَازِمٌ. وَقَالَهُ الضَّحَّاكُ وَالْمُؤَرِّجُ. ثُمَّ قِيلَ: بَكَّةُ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْبَكِّ وَهُوَ الِازْدِحَامُ. تَبَاكَّ الْقَوْمُ ازْدَحَمُوا. وَسُمِّيَتْ بَكَّةَ لِازْدِحَامِ النَّاسِ فِي مَوْضِعِ طَوَافِهِمْ. وَالْبَكُّ دَقُّ الْعُنُقِ. وَقِيلَ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا كَانَتْ تَدُقُّ رِقَابَ الْجَبَابِرَةِ إِذَا أَلْحَدُوا فِيهَا بِظُلْمٍ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ: لَمْ يَقْصِدْهَا جَبَّارٌ قَطُّ بِسُوءٍ إِلَّا وَقَصَهُ اللَّهُ ﷿. وَأَمَّا مَكَّةُ فَقِيلَ: إِنَّهَا سُمِّيَتْ بِذَلِكَ [لِقِلَّةِ مَائِهَا وَقِيلَ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ] لِأَنَّهَا تَمُكُّ الْمُخَّ مِنَ الْعَظْمِ مِمَّا يَنَالُ قَاصِدُهَا مِنَ الْمَشَقَّةِ مِنْ قَوْلِهِمْ: مَكَكْتُ الْعَظْمَ إِذَا أَخْرَجْتُ مَا فِيهِ. وَمَكَّ الْفَصِيلُ ضَرْعَ أُمِّهِ وَامْتَكَّهُ إِذَا امْتَصَّ كُلَّ مَا فِيهِ مِنَ اللَّبَنِ وَشَرِبَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

ve bu ona verildi; mescidin inşasını bitirdiğinde de Allah azze ve celle'den, oraya sadece namaz kılma gayesiyle gelen hiç kimsenin olmamasını, oraya gelenin günahlarından anasından doğduğu günkü gibi arınarak çıkmasını diledi ve bu da ona verildi.” Bu durumda iki hadis arasında bir müşkillik ortaya çıkmaktadır; zira İbrâhim ile Süleyman arasında çok uzun zamanlar vardır. Tarihçiler: “Bin yıldan fazladır” demişlerdir. Şöyle denilmiştir: İbrâhim ve Süleyman aleyhimesselâm, başkalarının temelini atmış olduğu yapıları sadece yenilemişlerdir. Daha önce geçtiği gibi Kâbe'yi ilk inşa edenin Âdem aleyhisselâm olduğu rivayet edilmiştir. Dolayısıyla Beytülmakdis'i de ondan kırk yıl sonra onun çocuklarından bir başkasının kurmuş olması mümkündür; meleklerin de Allah'ın izniyle Kâbe'yi inşa ettikten sonra onu inşa etmiş olmaları mümkündür; bunların hepsi muhtemeldir. En doğrusunu Allah bilir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: Yüce Allah meleklere yeryüzünde bir ev inşa etmelerini ve onu tavaf etmelerini emretti. Bu durum Âdem yaratılmadan önceydi. Sonra Âdem ondan inşa edeceğini inşa etti ve onu tavaf etti; sonra ondan sonraki peygamberler [tavaf etti], sonra da onun inşasını İbrâhim aleyhisselâm tamamladı. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { لَلَّذِي بِبَكَّةَ } “Bekke'de bulunan [evdir]” buyruğu { إِنَّ } nin haberidir, lam (لَ) harfi ise tekittir. Mâlik b. Enes'ten rivayete göre: “Bekke'de” (بِبَكَّةَ) ifadesi Kâbe'nin bulunduğu yerdir; Mekke ise şehrin geri kalan kısmıdır. Muhammed b. Şihâb ise: “Bekke mescittir; Mekke ise evlerin de içine girdiği bütün harem bölgesidir” demiştir. Mücâhid der ki: Bekke, Mekke'nin kendisidir. Buna göre mim harfi, tıpkı Arapların "tînün lâzibun" (طين لازب) ve "lâzimün" (لازم) demelerinde olduğu gibi bâ harfinden dönüştürülmüştür. Bunu ed-Dahhâk ve el-Müerric de söylemiştir. Sonra şöyle denilmiştir: Bekke, izdiham anlamına gelen "bakk" (الْبَكّ) kökünden türemiştir. "Tebâkke'l-kavm" (تباك القوم) insanların izdiham etmesi, sıkışması demektir. İnsanların tavaf yerinde izdiham yapmaları sebebiyle oraya Bekke adı verilmiştir. Bakk (الْبَكّ) aynı zamanda boynu kırmak demektir. Şöyle de denilmiştir: Orada zulümle haktan sapan zorbaların boyunlarını kırdığı için bu adı almıştır. Abdullah b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: “Hiçbir zorba orayı kötü bir niyetle hedef almamıştır ki Allah azze ve celle onun boynunu kırmış olmasın.” Mekke'ye gelince; [suyunun azlığından dolayı bu adı aldığı söylenmiştir; ayrıca] orayı kasteden kişinin çektiği meşakkat sebebiyle kemikten iliği çekip çıkardığı için bu adı aldığı da söylenmiştir ki bu, Arapların bir şeyin içindekini çıkardıklarında kullandıkları: "Mekektü'l-azme" (مككت العظم) sözünden gelir. Sütten kesilen yavru devenin annesinin memesindeki bütün sütü emip içmesi durumunda "Mekke'l-fasîlu der'a ümmihî ve'mtekehhû" (مك الفصيل ضرع أمه وامتكه) denilir. Şair şöyle demiştir:

مَكَّتْ فَلَمْ تُبْقِ فِي أَجْوَافِهَا دِرَرًا

“Emdi ve içlerinde hiçbir süt damlası bırakmadı.”

وَقِيلَ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَمُكُّ مَنْ ظَلَمَ فِيهَا، أَيْ تُهْلِكُهُ وَتُنْقِصُهُ. وَقِيلَ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا يَمُكُّونَ وَيَضْحَكُونَ فِيهَا، مِنْ قَوْلِهِ:" وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً"

Şöyle de denilmiştir: Orada zulmedeni helak edip tükettiği (temukku) için bu isimle anılmıştır. Bir diğer görüşe göre de insanların orada ıslık çalıp gülüşmelerinden dolayı bu ismi almıştır; bu da [Yüce Allah'ın]: { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } “Onların Ev'in (Kâbe'nin) yanındaki namazları/duaları ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” buyruğundan [gelmektedir].

[الأنفال: ٣٥] أَيْ تَصْفِيقًا وَتَصْفِيرًا. وَهَذَا لَا يُوجِبُهُ التَّصْرِيفُ، لِأَنَّ" مَكَّةَ" ثُنَائِيٌّ مُضَاعَفٌ وَ" مُكاءً" ثُلَاثِيٌّ مُعْتَلٌّ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُبارَكاً) جَعَلَهُ مُبَارَكًا لِتَضَاعُفِ الْعَمَلِ فِيهِ، فَالْبَرَكَةُ كَثْرَةُ الْخَيْرِ، وَنُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" وُضِعَ" أَوْ بالظرف من" بِبَكَّةَ" الْمَعْنَى: الَّذِي اسْتَقَرَّ" بِبَكَّةَ مُبارَكاً" وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" مُبَارَكٌ"، عَلَى أَنْ يَكُونَ خَبَرًا ثَانِيًا، أَوْ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الَّذِي، أَوْ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ. (وَهُدىً لِلْعالَمِينَ) عَطْفٌ عَلَيْهِ، وَيَكُونُ بِمَعْنَى وَهُوَ هُدًى لِلْعَالَمِينَ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" مُبَارَكٍ" بِالْخَفْضِ يَكُونُ نَعْتًا لِلْبَيْتِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ) رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ أَوْ بِالصِّفَةِ. وَقَرَأَ أَهْلُ مَكَّةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ" آيَةٌ بَيِّنَةٌ" عَلَى التَّوْحِيدِ، يَعْنِي مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ وَحْدَهُ. قَالُوا: أَثَرُ قَدَمَيْهِ فِي الْمَقَامِ آيَةٌ بَيِّنَةٌ. وَفَسَّرَ مُجَاهِدٌ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ بِالْحَرَمِ كُلِّهِ، فَذَهَبَ إِلَى أَنَّ مِنْ آيَاتِهِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ وَالرُّكْنَ وَالْمَقَامَ. وَالْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ. أَرَادُوا مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ وَالْحَجَرَ الْأَسْوَدَ والحطيم وزمزم والمشاعر كلها. قال: أبو جعر النَّحَّاسُ: مَنْ قَرَأَ" آياتٌ بَيِّناتٌ" فَقِرَاءَتُهُ أَبْيَنُ، لِأَنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنَ الْآيَاتِ، وَمِنْهَا أَنَّ الطَّائِرَ لَا يَعْلُو الْبَيْتَ صَحِيحًا، وَمِنْهَا أَنَّ الْجَارِحَ يَطْلُبُ الصَّيْدَ فَإِذَا دَخَلَ الْحَرَمَ تَرَكَهُ، وَمِنْهَا أَنَّ الْغَيْثَ إِذَا كَانَ نَاحِيَةَ الرُّكْنِ الْيَمَانِيِّ كَانَ الْخِصْبُ بِالْيَمَنِ، وَإِذَا كَانَ بِنَاحِيَةِ الشامي كان الخصب بالشام، وإذ عَمَّ الْبَيْتَ كَانَ الْخِصْبُ فِي جَمِيعِ الْبُلْدَانِ، وَمِنْهَا أَنَّ الْجِمَارَ عَلَى مَا يُزَادُ عَلَيْهَا تُرَى عَلَى قَدْرٍ وَاحِدٍ. وَالْمَقَامُ مِنْ قَوْلِهِمْ: قُمْتُ مَقَامًا، وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُقَامُ فِيهِ. وَالْمَقَامُ مِنْ قَوْلِكَ: أَقَمْتُ مَقَامًا. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي الْبَقَرَةِ، وَمَضَى الْخِلَافُ أَيْضًا فِي الْمَقَامِ وَالصَّحِيحُ مِنْهُ. وَارْتَفَعَ الْمَقَامُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ مِنْهَا مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَحُكِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّهُ قَالَ:" مَقامُ" بَدَلٌ مِنْ" آياتٌ". وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ بِمَعْنَى هِيَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ. وَقَوْلُ الْأَخْفَشِ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. كَمَا قَالَ زُهَيْرٌ:

[el-Enfâl: 35] Yani el çırpmak ve ıslık çalmak [demektir]. Fakat sarf (morfoloji) kuralları bunu gerektirmez; çünkü "Mekke" kelimesi sülâsî mudâaf (iki harfi aynı olan), "mükâ'" kelimesi ise illetli sülâsîdir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { مُبارَكاً } buyruğu: Orada yapılan amellerin [sevabının] katlanması sebebiyle onu mübarek kılmıştır. Bereket ise hayrın çokluğudur. ["Mübâraken" lafzı,] "vudia" fiilindeki zamirden hâl olarak veya "bi-Bekkete"deki zarftan dolayı mansub kılınmıştır. Anlamı şudur: "Bekke'de mübarek olarak yerleşmiş olan [ev]." Kur'an dışındaki [kullanımlarda] ise ikinci haber olması, "ellezî"den bedel olması veya gizli bir mübtedaya dayanması üzere "mübârakün" [şeklinde merfû okunması] caizdir. { وَهُدىً لِلْعالَمِينَ } [lafzı da] ona atfedilmiştir ve "o, âlemlere bir hidayettir" anlamındadır. Kur'an dışındaki [kullanımlarda] ise "el-Beyt" kelimesinin sıfatı olmak üzere cer ile "mübârakin" [okunması da] caizdir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ } buyruğu: Mübteda olmak üzere veya sıfat sebebiyle merfûdur. Mekke ehli, İbn Abbâs, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr, tekil olarak yalnızca Makâm-ı İbrâhîm'i kastederek "âyetün beyyinetün" (apaçık bir ayet) şeklinde okumuşlardır. Onlar: "Onun (İbrâhim'in) makamdaki iki ayağının izi apaçık bir ayettir" demişlerdir. Mücâhid ise Makâm-ı İbrâhîm'i Harem'in tamamı olarak tefsir etmiş ve Safâ, Merve, Rükn ve Makâm'ın O'nun ayetlerinden olduğu görüşüne varmıştır. Diğer [kıraat imamları] ise çoğul olarak okumuşlardır. Bununla Makâm-ı İbrâhîm'i, Hacerülesved'i, Hatîm'i, Zemzem'i ve bütün meşâiri (hac ibadet yerlerini) kastetmişlerdir. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: "Âyâtün beyyinât" şeklinde okuyanın kıraati daha açıktır; çünkü Safâ ve Merve de ayetlerdendir. Yine kuşun Kâbe'nin üzerinden sağlıklı bir şekilde uçup geçememesi de bu ayetlerdendir. Yırtıcı hayvanın avın peşine düşüp av Harem'e girince onu bırakması da bunlardandır. Yine yağmur Rükn-i Yemânî tarafında olduğunda Yemen'de bolluk olması, Şam tarafında olduğunda Şam'da bolluk olması, Beytullah'ın tamamını kapladığında ise bütün beldelerde bolluk olması da bunlardandır. Yine üzerine atılan taşlar artmasına rağmen cemrelerin tek bir ölçüde (miktarda) görünmesi de bunlardandır. "Makam" [kelimesi], Arapların "kımtü makâmen" (bir makamda durdum/ayakta durdum) sözünden gelmekte olup [insanın] durduğu yerdir. "Makam" ise senin "ekamtü makâmen" (bir yerde ikamet ettim) sözündendir. Bu açıklama daha önce Bakara Sûresi'nde geçmişti; makam konusundaki görüş ayrılığı ve sahih olan görüş de orada geçmişti. "Makâm" kelimesi mübteda olarak merfû kılınmıştır, haberi ise mahzuftur; takdiri "onlardan biri Makâm-ı İbrâhîm'dir" şeklindedir. Bunu el-Ahfeş söylemiştir. Muhammed b. Yezîd'den ise onun: "'Makâm' kelimesi 'âyât'tan bedeldir" dediği rivayet edilmiştir. Bu konuda "Onlar Makâm-ı İbrâhîm'dir" anlamında üçüncü bir görüş daha vardır. Ahfeş'in görüşü Arap kelâmında bilinen bir kullanımdır; nitekim Züheyr şöyle demiştir:

لَهَا مَتَاعٌ وَأَعْوَانٌ غَدَوْنَ بِهِ ... قِتْبٌ وَغَرْبٌ إِذَا مَا أُفْرِغَ انْسَحَقَا

“Onun eşyaları ve sabahleyin onunla yola koyulan yardımcıları vardır: Semer ve boşaldığında suyu hızla dökülen büyük bir kova.”

أَيْ مَضَى وَبَعُدَ سَيَلَانُهُ. وَقَوْلُ أَبِي الْعَبَّاسِ: إِنَّ مَقَامًا بِمَعْنَى مَقَامَاتٍ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ" [البقرة: ٧]. وقال الشاعر:

Yani akışı geçip uzaklaştı. Ebu'l-Abbâs'ın görüşü ise "makam"ın mastar olması sebebiyle "makamat" (makamlar) anlamında olduğudur. Yüce Allah: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ } [Bakara 7] “Allah onların kalplerini ve işitmelerini (kulaklarını) mühürlemiştir” buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:

إن العيون التي في طرفها مرض

“Gözlerinin bakışında hastalık bulunan o gözler...”

أَيْ فِي أَطْرَافِهَا. وَيُقَوِّي هَذَا الْحَدِيثُ الْمَرْوِيُّ (الْحَجُّ [كُلُّهُ] مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ). الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً) قَالَ قَتَادَةُ: ذَلِكَ أَيْضًا مِنْ آيَاتِ الْحَرَمِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا يُتَخَطَّفُونَ مِنْ حَوَالَيْهِ، وَلَا يَصِلُ إِلَيْهِ جَبَّارٌ، وَقَدْ وُصِلَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَخُرِّبَ، وَلَمْ يُوصَلْ إِلَى الْحَرَمِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ" [الْفِيلِ: ١]. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَعَانِي: صُورَةُ الْآيَةِ خَبَرٌ وَمَعْنَاهَا أَمْرٌ، تَقْدِيرُهَا وَمَنْ دَخَلَهُ فَأَمِّنُوهُ، كَقَوْلِهِ:" فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ" [البقرة: ١٩٧] أَيْ لَا تَرْفُثُوا وَلَا تَفْسُقُوا وَلَا تَجَادَلُوا. وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ الْإِمَامُ السَّابِقُ النُّعْمَانُ بْنُ ثَابِتٍ: مَنِ اقْتَرَفَ ذَنْبًا وَاسْتَوْجَبَ بِهِ حَدًّا ثُمَّ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ عَصَمَهُ، [لِقَوْلِهِ تَعَالَى: [" وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً"، فَأَوْجَبَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْأَمْنَ لِمَنْ دَخَلَهُ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ مِنَ النَّاسِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَكُلُّ مَنْ قَالَ هَذَا فَقَدْ وَهِمَ مِنْ جِهَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا أَنَّهُ لَمْ يَفْهَمْ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهَا خَبَرٌ عَمَّا مَضَى، وَلَمْ يَقْصِدْ بِهَا إِثْبَاتَ حُكْمٍ مُسْتَقْبَلٍ، الثَّانِي أَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الْأَمْنَ قَدْ ذَهَبَ وَأَنَّ الْقَتْلَ وَالْقِتَالَ قَدْ وَقَعَ بَعْدَ ذَلِكَ فِيهَا، وَخَبَرُ اللَّهِ لَا يَقَعُ بِخِلَافِ مَخْبَرِهِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي الْمَاضِي هَذَا. وَقَدْ نَاقَضَ أَبُو حَنِيفَةَ فَقَالَ، إِذَا لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ لَا يُطْعَمُ وَلَا يُسْقَى وَلَا يُعَامَلُ وَلَا يُكَلَّمُ حَتَّى يَخْرُجَ، فَاضْطِرَارُهُ إِلَى الْخُرُوجِ لَيْسَ يَصِحُّ مَعَهُ أَمْنٌ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: يَقَعُ الْقِصَاصُ فِي الْأَطْرَافِ فِي الْحَرَمِ وَلَا أَمْنَ أَيْضًا مع هذا".

Yani gözlerinin kenarlarında [demektir]. Rivayet edilen şu hadis de bunu desteklemektedir: « الْحَجُّ [كُلُّهُ] مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ » «Haccın [tamamı] Makâm-ı İbrâhim'dir.» Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” buyruğudur. Katâde şöyle demiştir: "Bu da Harem'in ayetlerindendir (alametlerindendir)." en-Nehhâs der ki: "Bu güzel bir sözdür. Çünkü insanlar [Harem'in] etrafından kapılıp götürülürdü (yağmalanırdı), oraya hiçbir zorba el uzatamazdı. Beyt-i Makdis'e ulaşılmış ve orası tahrip edilmişti; fakat Harem'e ulaşılamadı. Yüce Allah: { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ } [el-Fîl: 1] “Görmedin mi Rabbin fil sahiplerine ne yaptı?” buyurmuştur." Bazı Meânî âlimleri şöyle demiştir: "Ayetteki ifade tarzı haberdir, fakat manası emirdir; takdiri 'Oraya girene güven verin' şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } [el-Bakara: 197] “...artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur” buyruğu da 'Kadına yaklaşmayın, günah işlemeyin ve kavga etmeyin' anlamındadır." Bu manadan dolayı [fıkıhta] öncü imam en-Nu'mân b. Sâbit (Ebû Hanîfe) şöyle demiştir: "Kim bir suç işler ve bundan dolayı had cezası hak eder, sonra da Harem'e sığınırsa [Harem] onu korur; [çünkü Yüce Allah:] { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” [buyurmuştur]. Böylece Yüce Allah oraya giren kimse için emniyeti farz kılmıştır." Bu görüş aralarında İbn Abbâs ve diğer insanların da bulunduğu selef âlimlerinden bir topluluktan rivayet edilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bunu söyleyen herkes iki yönden yanılmıştır: Birincisi, ayetin geçmişe dair bir haber olduğunu anlamamış ve bununla geleceğe dönük bir hüküm koymanın kastedilmediğini idrak edememiştir. İkincisi ise, o emniyetin [zamanla] ortadan kalktığını, sonrasında orada öldürme ve savaşmanın meydana geldiğini bilmemiştir. Allah'ın haberi ise haber verdiği vakıanın aksine cereyan etmez; bu da durumun geçmişte böyle olduğunu gösterir. Nitekim Ebû Hanîfe [kendi içinde] çelişkiye düşerek şöyle demiştir: 'Harem'e sığınan kimseye [oradan] çıkıncaya kadar yedirilmez, içirilmez, alışveriş yapılmaz ve onunla konuşulmaz.' Kişinin [oradan] çıkmaya mecbur bırakılmasıyla birlikte emniyet söz konusu olamaz. Ayrıca kendisinden şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Organlara yönelik kısas Harem'de uygulanır.' Bu durumda da yine emniyet söz konusu değildir."

وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْحُدُودَ تُقَامُ فِي الْحَرَمِ، وَقَدْ أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَتْلِ ابْنِ خَطَلٍ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ قُلْتُ: وَرَوَى الثَّوْرِيُّ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَنْ أَصَابَ حَدًّا [فِي الْحَرَمِ] أُقِيمَ عَلَيْهِ فِيهِ، وَإِنْ أَصَابَهُ فِي الْحِلِّ وَلَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ لَمْ يُكَلَّمْ وَلَمْ يُبَايَعْ حَتَّى يَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ فَيُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ. فَهَذِهِ حُجَّةُ الْكُوفِيِّينَ، وَقَدْ فَهِمَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذَلِكَ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ، وَهُوَ حَبْرُ الْأُمَّةِ وَعَالِمُهَا. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ قَصَدَ بِذَلِكَ تَعْدِيدَ النِّعَمِ عَلَى كُلِّ مَنْ كَانَ بِهَا جَاهِلًا وَلَهَا مُنْكِرًا مِنَ الْعَرَبِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ" [العنكبوت: ٦٧] فَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَنْ دَخَلَهُ وَلَجَأَ إِلَيْهِ أَمِنَ مِنَ الْغَارَةِ وَالْقَتْلِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ"»

Âlimlerin cumhuruna göre hadler Harem'de uygulanır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Kâbe'nin örtülerine tutunmuş olduğu halde İbn Hatal'ın öldürülmesini emretmiştir. Derim ki: es-Sevrî, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: “Kim [Harem'de] bir haddi gerektirecek suç işlerse orada ona ceza uygulanır. Eğer haddi helâl bölgede (Harem dışında) hak edip sonra Harem'e sığınmışsa, Harem'den çıkıncaya kadar onunla konuşulmaz ve alışveriş yapılmaz; çıkınca da ona had uygulanır.” Bu aynı zamanda eş-Şa'bî'nin de sözüdür. Kûfelilerin delili budur. Ümmetin büyük bilgini ve âlimi olan İbn Abbâs da ayetin manasından bunu anlamıştır. Doğru olan ise Yüce Allah'ın bununla, Araplardan bu nimetten habersiz olan ve onu inkâr eden herkese nimetleri saymayı kastetmiş olmasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } [Ankebût 67] “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken biz orayı güvenli bir harem kıldık?” Cahiliye devrinde oraya giren ve oraya sığınan kimse yağmadan ve öldürülmekten emin olurdu; nitekim bunun açıklaması Mâide sûresinde

إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ قَتَادَةُ: وَمَنْ دَخَلَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ آمِنًا. وَهَذَا حَسَنٌ. وَرُوِيَ أَنَّ بَعْضَ الْمُلْحِدَةِ قَالَ لِبَعْضِ الْعُلَمَاءِ: أَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ" وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً" فَقَدْ دَخَلْنَاهُ وَفَعَلْنَا كَذَا وَكَذَا فَلَمْ يَأْمَنْ مَنْ كَانَ فِيهِ! قَالَ لَهُ: أَلَسْتَ مِنَ الْعَرَبِ! مَا الَّذِي يُرِيدُ الْقَائِلَ مَنْ دَخَلَ دَارِي كَانَ آمِنًا؟ أَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ لِمَنْ أَطَاعَهُ: كُفَّ عَنْهُ فَقَدْ أَمَّنْتُهُ وَكَفَفْتُ عَنْهُ؟ قَالَ: بَلَى. قَالَ: فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ" وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً". وَقَالَ يَحْيَى بْنُ جَعْدَةَ: مَعْنَى" وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً" يَعْنِي مِنَ النَّارِ. قُلْتُ: وَهَذَا لَيْسَ عَلَى عُمُومِهِ، لِأَنَّ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي سعيد الخدري حديث الشفاعة الطويل (فو الذي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ بِأَشَدَّ مُنَاشَدَةً لِلَّهِ فِي اسْتِقْصَاءِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ فِي النَّارِ يَقُولُونَ رَبَّنَا كَانُوا يَصُومُونَ مَعَنَا وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ فَيُقَالُ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ) الْحَدِيثَ. وَإِنَّمَا يَكُونُ آمِنًا مِنَ النَّارِ مَنْ دَخَلَهُ لِقَضَاءِ النُّسُكِ مُعَظِّمًا لَهُ عَارِفًا بِحَقِّهِ مُتَقَرِّبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: مَنْ دَخَلَهُ على الصفاء

-inşâallâhu teâlâ- [açıklanacaktır]. Katâde şöyle demiştir: “Câhiliye döneminde de oraya giren kimse güvende olurdu.” Bu da güzel bir açıklamadır. Rivayet edildiğine göre mülhidlerden (dinsizlerden) biri âlimlerden birine: “Kur'an'da: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” buyrulmuyor mu? Biz oraya girdik ve şunu şunu yaptık da oradakiler güvende olmadı!” demiştir. Âlim ona şöyle demiştir: “Sen Arap değil misin? «Evime giren güvendedir» diyen bir kimse neyi kasteder? Kendisine itaat eden kimseye: «Ona dokunma; çünkü ben ona eman verdim ve ona dokunulmasını yasakladım» demek istemez mi?” O: “Evet” deyince, âlim: “İşte { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” buyruğu da böyledir” demiştir. Yahyâ b. Ca‘de ise: “{ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” ayetinin anlamı, [cehennem] ateşinden güvende olur demektir” demiştir. Derim ki: Bu mutlak ve genel anlamda değildir; çünkü Sahîh-i Müslim'de Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edilen uzun şefaat hadisinde [şöyle buyrulmaktadır]: « فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ بِأَشَدَّ مُنَاشَدَةً لِلَّهِ فِي اسْتِقْصَاءِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ فِي النَّارِ يَقُولُونَ رَبَّنَا كَانُوا يَصُومُونَ مَعَنَا وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ فَيُقَالُ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ » «Nefsim elinde olan [Allah]a yemin ederim ki, kıyamet gününde müminlerin cehennemdeki kardeşleri için Allah'a karşı hakkın tastamam yerine getirilmesi hususundaki yalvarıp yakarmaları, sizden birinizin [dünyada] Allah'a olan yalvarışından çok daha şiddetlidir. Onlar: “Ey Rabbimiz! Bunlar bizimle birlikte oruç tutuyor, namaz kılıyor ve haccediyorlardı” derler. Bunun üzerine onlara: “Tanıdıklarınızı oradan çıkarın” denilir...» hadisin devamı. Ateşten ancak, oraya ibadetini (menâsiki) yerine getirmek üzere, orayı yücelterek, hakkını bilerek ve Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak amacıyla giren kimse güvende olur. Ca‘fer es-Sâdık şöyle demiştir: “Kim oraya gönül arılığı (safâ) üzere...

كَمَا دَخَلَهُ الْأَنْبِيَاءُ وَالْأَوْلِيَاءُ كَانَ آمِنًا مِنْ عَذَابِهِ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ خَرَجَ مِنْ ذنوبه كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ). قَالَ الْحَسَنُ: الْحَجُّ الْمَبْرُورُ هُوَ أَنْ يَرْجِعَ زَاهِدًا فِي الدُّنْيَا رَاغِبًا فِي الْآخِرَةِ. وَأَنْشَدَ:

peygamberlerin ve velilerin girdiği gibi girerse O'nun azabından emin olur.” Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğunun manası da budur: “Kim hacceder de müstehcen söz söylemez ve fasıklık yapmazsa günahlarından anasından doğduğu günkü gibi çıkar. Kabul olunmuş bir haccın karşılığı ise ancak cennettir.” el-Hasan şöyle demiştir: “Mebrûr (kabul edilmiş) hac, kişinin dünyadan zahitlik edip yüz çevirmiş ve ahirete rağbet etmiş olarak dönmesidir.” Ve şu şiiri okudu:

يَا كَعْبَةَ اللَّهِ دَعْوَةَ اللَّاجِي ... دَعْوَةَ مُسْتَشْعِرٍ وَمُحْتَاجِ

“Ey Allah'ın Kâbe'si, sığınanın yakarışı gibi... Korku içinde hissedenin ve muhtacın duası gibi...”

وَدَّعَ أَحْبَابَهُ وَمَسْكَنَهُ ... فَجَاءَ مَا بَيْنَ خَائِفٍ رَاجِي

“Sevdiklerine ve meskenine veda etti... Ve korku ile ümit arasında gelip vardı.”

إِنْ يَقْبَلِ اللَّهُ سَعْيَهُ كَرَمًا ... نَجَا، وَإِلَّا فَلَيْسَ بِالنَّاجِي

“Eğer Allah lütfuyla onun gayretini kabul ederse kurtulur; aksi takdirde o kurtulanlardan değildir.”

وَأَنْتَ مِمَّنْ تُرْجَى شَفَاعَتُهُ ... فَاعْطِفْ عَلَى وَافِدِ بْنِ حَجَّاجِ

“Ve sen şefaati umulanlardansın... Haccâc oğlu el-Vâfid'e şefkat göster.”

وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَنْ دَخَلَهُ عَامَ عُمْرَةِ الْقَضَاءِ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ آمِنًا. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ" [الفتح: ٢٧]. وقد قيل: إن" مَنْ" ها هنا لِمَنْ لَا يَعْقِلُ، وَالْآيَةُ فِي أَمَانِ الصَّيْدِ، وَهُوَ شَاذٌّ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ" [النور: ٤٥] الْآيَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ) فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلَّهِ) اللَّامُ فِي قَوْلِهِ" وَلِلَّهِ" لَامُ الْإِيجَابِ وَالْإِلْزَامِ، ثُمَّ أَكَّدَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (عَلَى) الَّتِي هِيَ مِنْ أَوْكَدِ أَلْفَاظِ الْوُجُوبِ عِنْدَ الْعَرَبِ، فَإِذَا قَالَ الْعَرَبِيُّ: لِفُلَانٍ عَلَيَّ كَذَا، فَقَدْ وَكَّدَهُ وَأَوْجَبَهُ. فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْحَجَّ [بِأَبْلَغِ] أَلْفَاظِ الْوُجُوبِ تَأْكِيدًا لِحَقِّهِ وَتَعْظِيمًا لِحُرْمَتِهِ. وَلَا خِلَافَ فِي فَرِيضَتِهِ، وَهُوَ أَحَدُ قَوَاعِدِ الْإِسْلَامِ، وَلَيْسَ يَجِبُ إِلَّا مَرَّةً فِي الْعُمْرِ. وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: يَجِبُ فِي كُلِّ خَمْسَةِ أَعْوَامٍ [مَرَّةً]، وَرَوَوْا فِي ذَلِكَ حَدِيثًا أَسْنَدُوهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَالْحَدِيثُ بَاطِلٌ لَا يَصِحُّ، وَالْإِجْمَاعُ صَادٌّ فِي وُجُوهِهِمْ. قُلْتُ: وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ [الثَّوْرِيُّ] عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" يقول الرب ﷿ إِنَّ عَبْدًا أَوْسَعْتُ عَلَيْهِ فِي الرِّزْقِ فَلَمْ يَعُدْ إِلَيَّ فِي كُلِّ أَرْبَعَةِ أَعْوَامٍ لَمَحْرُومٌ) مَشْهُورٌ مِنْ حَدِيثِ الْعَلَاءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ الْكَاهِلِيِّ الْكُوفِيِّ مِنْ أَوْلَادِ الْمُحَدِّثِينَ، رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: فِي كل خمسة أعوام،

Şöyle de denilmiştir: [Ayetin] anlamı, “Kim Kaza Umresi yılında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte oraya girerse güvende olur” şeklindedir. Bunun delili Yüce Allah'ın: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Allah dilerse siz Mescid-i Harâm'a mutlaka güven içinde gireceksiniz” [el-Feth: 27] buyruğudur. Buradaki “men” (مَنْ) edatının gayriakil (akıl sahibi olmayan varlıklar) için olduğu ve ayetin av hayvanlarının emniyeti hakkında olduğu da söylenmiştir; ancak bu şaz bir görüştür. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulmaktadır: { فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ } “Onlardan kimi karnı üzerinde yürür...” [en-Nûr: 45]. Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Oraya yol bulabilenlerin / gücü yetenlerin o Beyt'i haccetmesi, insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır. Kim inkâr ederse şüphesiz Allah, âlemlerden müstağnidir” buyruğunda dokuz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَلِلَّهِ } buyruğundaki lâm harfi (lâmü'l-îcâb ve'l-ilzâm), gereklilik ve bağlayıcılık bildiren lâm'dır. Ardından bunu, Araplar nezdinde vücub (zorunluluk) bildiren lafızların en pekiştiricilerinden biri olan { عَلَى } lafzıyla teyit etmiştir. Zira bir Arap: “Falancanın benim üzerimde şu kadar hakkı vardır” dediğinde, bunu teyit etmiş ve [kendisine] vacip kılmış olur. İşte Yüce Allah, hakkını teyit etmek ve hürmetini yüceltmek için haccı en beliğ vücub lafızlarıyla zikretmiştir. Haccın farz oluşu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur; o, İslam'ın esaslarından biridir ve ömürde yalnızca bir defa farzdır. Bazı kimseler: “Her beş yılda bir [defa] farzdır” demişler ve bu hususta Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnad ettikleri bir hadis rivayet etmişlerdir. Ancak bu hadis batıldır, sahih değildir ve icmâ onların bu görüşünü reddetmektedir. Derim ki: Abdürrezzâk zikredip şöyle demiştir: Bize Süfyân [es-Sevrî], el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o babasından, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Aziz ve Celil olan Rab buyurur ki: Kendisine rızkı bol verdiğim halde her dört yılda bir Bana gelmeyen (Beytimi ziyaret etmeyen) kul muhakkak mahrumdur.» Bu rivayet, muhaddis çocuklarından olan el-Alâ b. el-Müseyyeb b. Râfi' el-Kâhilî el-Kûfî'nin meşhur bir hadisidir; ondan birden fazla râvi rivayette bulunmuştur. Onlardan kimi: “Her beş yılda bir” demiştir,

وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ يُونُسَ بْنِ خَبَّابٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، فِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الِاخْتِلَافِ. وَأَنْكَرَتِ الْمُلْحِدَةُ الْحَجَّ، فَقَالَتْ: إِنَّ فِيهِ تَجْرِيدَ الثِّيَابِ وَذَلِكَ يُخَالِفُ الْحَيَاءَ، وَالسَّعْيَ وَهُوَ يُنَاقِضُ الْوَقَارَ، وَرَمْيَ الْجِمَارِ لِغَيْرِ مَرْمًى وَذَلِكَ يُضَادُّ الْعَقْلَ، فَصَارُوا إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَفْعَالَ كُلَّهَا بَاطِلَةٌ، إِذْ لَمْ يَعْرِفُوا لَهَا حِكْمَةً وَلَا عِلَّةَ، وَجَهِلُوا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الْمَوْلَى مَعَ الْعَبْدِ، أَنْ يَفْهَمَ الْمَقْصُودَ بِجَمِيعِ مَا يَأْمُرُهُ بِهِ، وَلَا أَنْ يَطَّلِعَ عَلَى فَائِدَةِ تَكْلِيفِهِ، وَإِنَّمَا يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ الِامْتِثَالُ، وَيَلْزَمُهُ الِانْقِيَادُ مِنْ غَيْرِ طَلَبِ فَائِدَةٍ وَلَا سُؤَالٍ عَنْ مَقْصُودٍ. وَلِهَذَا الْمَعْنَى كَانَ ﵇ يَقُولُ فِي تَلْبِيَتِهِ: (لَبَّيْكَ حَقًّا حَقًّا تَعَبُّدًا وَرِقًّا لَبَّيْكَ إِلَهَ الْحَقِّ). وَرَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا). فَقَالَ رَجُلٌ: كُلَّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَسَكَتَ، حَتَّى قَالَهَا ثَلَاثًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَمَا اسْتَطَعْتُمْ) ثُمَّ قَالَ: ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلَافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شي فَدَعُوهُ) لَفْظُ مُسْلِمٍ. فَبَيَّنَ هَذَا الْحَدِيثُ أَنَّ الْخِطَابَ إِذَا تَوَجَّهَ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ بِفَرْضٍ أَنَّهُ يَكْفِي مِنْهُ فِعْلُ مَرَّةٍ وَلَا يَقْتَضِي التَّكْرَارَ، خلافا للأستاذ أبي إسحاق الْإِسْفَرَايِينِيِّ وَغَيْرِهِ. وَثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ أَصْحَابَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَحَجُّنَا لِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلْأَبَدِ؟ فَقَالَ: (لَا بَلْ لِلْأَبَدِ). وَهَذَا نَصٌّ فِي الرَّدِّ عَلَى مَنْ قَالَ: يَجِبُ فِي كُلِّ خَمْسِ سِنِينَ مَرَّةً. وَقَدْ كَانَ الْحَجُّ مَعْلُومًا عِنْدَ الْعَرَبِ مَشْهُورًا لَدَيْهِمْ، وَكَانَ مِمَّا يُرْغَبُ فِيهِ لِأَسْوَاقِهَا وَتَبَرُّرِهَا وَتَحَنُّفِهَا، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ خُوطِبُوا بِمَا عَلِمُوا وَأُلْزِمُوا بِمَا عَرَفُوا. وَقَدْ حَجَّ النَّبِيُّ ﷺ قَبْلَ حَجِّ الْفَرْضِ، وَقَدْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ وَلَمْ يُغَيِّرْ مِنْ شَرْعِ إِبْرَاهِيمَ مَا غَيَّرُوا، حِينَ كَانَتْ قُرَيْشٌ تَقِفُ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَيَقُولُونَ: نَحْنُ أَهْلُ الْحَرَمِ فَلَا نَخْرُجُ مِنْهُ، وَنَحْنُ الْحَمْسُ. حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْبَقَرَةِ". قُلْتُ: مِنْ أَغْرَبِ مَا رَأَيْتُهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَجَّ قَبْلَ الْهِجْرَةِ مَرَّتَيْنِ وَأَنَّ الْفَرْضَ سَقَطَ عَنْهُ بِذَلِكَ، لِأَنَّهُ قَدْ أَجَابَ نِدَاءَ إِبْرَاهِيمَ حِينَ قِيلَ لَهُ:" وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ"

Onlardan bazısı da el-Alâ'dan, o Yûnus b. Habbâb'dan, o da Ebû Saîd'den rivayetle böyle demiştir; bunun dışında başka ihtilaflar da vardır. Mülhidler (inançsızlar) ise haccı inkâr etmiş ve şöyle demişlerdir: “Onda elbiseleri çıkarmak vardır ki bu hayâya aykırıdır; sa'y etmek vardır ki bu vakarla çelişir; hedef olmaksızın taş atmak vardır ki bu da akla zıttır.” Böylece onlar, hiçbir hikmet ve illetini kavrayamadıkları için bu fiillerin tamamının batıl olduğu kanaatine vardılar. Oysa efendinin kuluyla olan münasebetinde, ona emrettiği her şeyin maksadını kulun anlaması veya yükümlülüğün faydasına muttali olması gibi bir şartın bulunmadığını; aksine kula düşenin, herhangi bir fayda aramaksızın ve maksadı sorgulamaksızın emre uymak ve boyun eğmek olduğunu bilemediler. İşte bu manadan dolayı [Peygamber] aleyhisselâm telbiyesinde şöyle buyururdu: «Lebbeyk hakkan hakkan teabbüden ve rıkkan lebbeyke ilâhe’l-hakk (Emret, hakkıyla emret! Kulluk ve kölelik bilinciyle emrindeyim! Buyur ey hak olan ilah!)». İmamlar Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap edip şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Allah size haccı farz kıldı, öyleyse haccedin.» Bir adam: “Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?” dedi. [Resûlullah] sustu; adam bunu üç defa tekrarladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şayet “Evet” deseydim farz olurdu ve güç yetiremezdiniz.» Sonra şöyle devam etti: «Ben sizi [kendi halinize] bıraktığım müddetçe siz de beni bırakın. Zira sizden öncekiler, ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri sebebiyle helak olmuşlardır. Size bir şey emrettiğim zaman gücünüz yettiğince onu yerine getirin; size bir şeyi yasakladığımda ise ondan kaçının!» Bu, Müslim'in lafzıdır. Bu hadis; mükelleflere bir farz ile hitap yöneltildiğinde, onun bir defa yapılmasının yeterli olduğunu ve tekrarı gerektirmediğini açıklamıştır. Bu husus, Üstat Ebû İshâk el-İsferâyînî ve başkalarının görüşünün aksinedir. Nitekim ashâbın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ey Allah'ın Resûlü! Bizim haccımız bu yılımıza mı mahsustur, yoksa ebediyen geçerli midir?” dedikleri, onun da: «Hayır, aksine ebediyen geçerlidir» buyurduğu sabit olmuştur. Bu hadis, “Hac her beş yılda bir farzdır” diyen kimseye açık bir reddiyedir. Hac, Araplar nezdinde bilinen ve aralarında meşhur olan bir ibadetti; panayırları, ibadetleri ve Hanîflik gelenekleri sebebiyle rağbet edilen bir uygulamaydı. İslam gelince, bildikleri şeylerle kendilerine hitap edildi ve tanıdıkları şeyle yükümlü kılındılar. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem farz olan hacdan önce de hac yapmış, Arafat'ta vakfe yapmış ve Kureyş'in Meş'ar-i Harâm'da durup: “Biz Harem ehliyiz, oradan dışarı çıkmayız ve biz hums'uz (dinde tavizsiz olanlarız)” diyerek İbrâhim'in şeriatında yaptıkları değişiklikleri yapmamıştır. Nitekim bu hususun açıklaması Bakara [suresinde] geçmişti. Ben derim ki: Gördüğüm en garip görüşlerden biri; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretten önce iki defa hac yaptığı ve kendisine: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ }

[الحج: ٢٧]. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَهَذَا بَعِيدٌ، فَإِنَّهُ إِذَا وَرَدَ فِي شَرْعِهِ:" وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ" فَلَا بُدَّ مِنْ وُجُوبِهِ عَلَيْهِ بِحُكْمِ الخطاب في شرعه. ولين قِيلَ: إِنَّمَا خَاطَبَ مَنْ لَمْ يَحُجَّ، كَانَ تَحَكُّمًا وَتَخْصِيصًا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَيَلْزَمُ عَلَيْهِ أَلَّا يَجِبَ بِهَذَا الْخِطَابِ عَلَى مَنْ حَجَّ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ. الثَّانِيَةُ- وَدَلَّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ عَلَى أَنَّ الْحَجَّ عَلَى التَّرَاخِي لَا عَلَى الْفَوْرِ، وَهُوَ تَحْصِيلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَأَبِي يُوسُفَ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ. وَذَهَبَ بَعْضُ الْبَغْدَادِيِّينَ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنَ الْمَالِكِيِّينَ إِلَى أَنَّهُ عَلَى الْفَوْرِ، وَلَا يَجُوزُ تَأْخِيرُهُ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ:" وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا" [الحج: ٢٧] وَسُورَةُ الْحَجِّ مَكِّيَّةٌ. وَقَالَ تَعَالَى:" وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ" الْآيَةَ. وَهَذِهِ السُّورَةُ نَزَلَتْ عَامَ أُحُدٍ بِالْمَدِينَةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ مِنَ الْهِجْرَةِ وَلَمْ يَحُجَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى سَنَةِ عَشْرٍ. أَمَّا السُّنَّةُ فَحَدِيثُ ضِمَامِ بْنِ ثَعْلَبَةَ السَّعْدِيِّ مِنْ بَنِي سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلَهُ عَنِ الْإِسْلَامِ فَذَكَرَ الشَّهَادَةَ وَالصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ وَالصِّيَامَ وَالْحَجَّ. رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَنَسٌ، وَفِيهَا كُلِّهَا ذِكْرُ الْحَجِّ، وَأَنَّهُ كَانَ مَفْرُوضًا، وَحَدِيثُ أَنَسٍ أَحْسَنُهَا سِيَاقًا وَأَتَمُّهَا. وَاخْتُلِفَ فِي وَقْتِ قُدُومِهِ، فَقِيلَ: سَنَةَ خَمْسٍ. وَقِيلَ: سَنَةَ سَبْعٍ. وَقِيلَ: سَنَةَ تِسْعٍ، ذَكَرَهُ ابْنُ هِشَامٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْوَاقِدِيِّ عَامَ الْخَنْدَقِ بَعْدَ انْصِرَافِ الْأَحْزَابِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ الْحَجَّ عَلَى التَّرَاخِي إِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ عَلَى تَرْكِ تَفْسِيقِ الْقَادِرِ عَلَى الْحَجِّ إِذَا أَخَّرَهُ الْعَامَ وَالْعَامَيْنِ وَنَحْوَهُمَا، وَأَنَّهُ إِذَا حَجَّ مِنْ بَعْدِ أَعْوَامٍ مِنْ حِينِ اسْتِطَاعَتِهِ فَقَدْ أَدَّى الْحَجَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ فِي وَقْتِهِ، وَلَيْسَ هُوَ عِنْدَ الْجَمِيعِ كَمَنْ فَاتَتْهُ الصَّلَاةُ حَتَّى خَرَجَ وَقْتُهَا فَقَضَاهَا بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا، وَلَا كَمَنْ فَاتَهُ صِيَامُ رَمَضَانَ لِمَرَضٍ أَوْ سَفَرٍ فَقَضَاهُ. وَلَا كَمَنْ أَفْسَدَ حَجَّهُ فَقَضَاهُ، فَلَمَّا أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يُقَالُ لِمَنْ حَجَّ بَعْدَ أَعْوَامٍ مِنْ وَقْتٍ اسْتَطَاعَتِهِ: أَنْتَ قَاضٍ لِمَا وَجَبَ عَلَيْكَ، عَلِمْنَا أَنَّ وَقْتَ الْحَجِّ مُوَسَّعٌ فِيهِ وَأَنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي لَا عَلَى الْفَوْرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: كُلُّ مَنْ قَالَ بِالتَّرَاخِي لَا يَحُدُّ فِي ذَلِكَ حَدًّا، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ سحنون وقد سئل عن الرجل

[Hac 27]. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: “Bu uzak bir ihtimaldir. Zira onun şeriatında: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Oraya gitmeye yol bulabilen kimsenin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” [ayeti] varid olunca, şeriatındaki bu hitabın hükmü gereğince [haccın] ona da vacip olması kaçınılmazdır. Şayet: ‘O sadece daha önce hac yapmamış olanlara hitap etmiştir’ denilecek olursa, bu dayanaksız bir hüküm ve delilsiz bir tahsis (özelleştirme) olur. Ayrıca bunun neticesinde İbrahim'in dini üzere hac yapmış olan bir kimseye bu hitapla haccın vacip olmaması gerekir ki bu da son derece uzak bir ihtimaldir.” İkinci [Mesele]- Kitap ve Sünnet, haccın fevr (hemen yerine getirilmesi gereken) üzere değil terâhî (ömür içinde ertelenebilen geniş zaman) üzere olduğuna delalet etmiştir. İbn Huveyzimendâd'ın zikrettiğine göre Mâlik'in mezhebinin neticesi budur. Bu aynı zamanda Şâfiî'nin, Muhammed b. el-Hasen'in ve kendisinden gelen bir rivayette Ebû Yûsuf'un görüşüdür. Mâlikîlerin müteahhirîn devri Bağdatlı âlimlerinden bazıları ise haccın fevr üzere olduğu ve güç yetirilmesiyle birlikte onu ertelemenin caiz olmadığı görüşüne varmışlardır ki bu Dâvûd [ez-Zâhirî]'nin de görüşüdür. Doğru olan ise birinci görüştür; çünkü Yüce Allah Hac Suresi'nde: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا } [Hac 27] “İnsanlar arasında haccı ilan et ki gerek yaya olarak... sana gelsinler” buyurmuştur ve Hac Suresi Mekkîdir. Yüce Allah ayrıca: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Oraya gitmeye yol bulabilen kimsenin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” ayetini buyurmuştur. Bu sure ise hicretin üçüncü yılında, Medine'de Uhud senesinde inmiştir; buna rağmen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onuncu yıla kadar hac yapmamıştır. Sünnete gelince; Sa'd b. Bekr oğullarından Dımâm b. Sa'lebe es-Sa'dî'nin hadisidir. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip ona İslam'ı sormuş, o da şehadeti, namazı, zekâtı, orucu ve haccı zikretmiştir. Bunu İbn Abbâs, Ebû Hüreyre ve Enes rivayet etmiştir; bu rivayetlerin hepsinde haccın zikri ve onun farz kılınmış olduğu yer almaktadır. Enes'in hadisi ise bunların metin akışı bakımından en güzeli ve en eksiksiz olanıdır. Dımâm'ın geliş vakti hususunda ihtilaf edilmiştir; beşinci yıl, yedinci yıl veya dokuzuncu yıl olduğu söylenmiştir. Bunu İbn Hişâm, Ebû Ubeyde el-Vâkıdî'den Hendek senesinde Ahzâb orduları çekildikten sonra [geldiği şeklinde] nakletmiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Haccın terâhî üzere olduğuna delillerden biri de âlimlerin, haccetmeye gücü yeten kimsenin bunu bir iki yıl veya benzeri bir süre ertelemesi halinde onu fasık saymama; gücü yettiği andan yıllar sonra haccederse üzerine vacip olan haccı vaktinde eda etmiş sayılacağı hususundaki icmaıdır. Bu kimse bütün [âlimler] nezdinde vakti çıkana kadar namazı kaçırıp da vaktin çıkmasından sonra kaza eden kimse gibi olmadığı gibi, hastalık veya yolculuk sebebiyle Ramazan orucunu kaçırıp da kaza eden kimse gibi de değildir. Haccını ifsat edip kaza eden kimse gibi de değildir. Âlimler, gücü yettiği andan yıllar sonra hacceden kimseye: “Sen üzerine vacip olan şeyi kaza edicisin” denilmeyeceği hususunda icma ettiklerine göre, hac vaktinin geniş olduğunu ve haccın fevr üzere değil terâhî üzere olduğunu anlarız. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Terâhî görüşünü savunanların hiçbiri bu hususta belirli bir sınır koymamıştır; ancak Sahnûn'dan rivayet edilen müstesnadır. Zira kendisine şu kimse hakkında sorulmuştur:

يَجِدُ مَا يَحُجُّ بِهِ فَيُؤَخِّرُ ذَلِكَ إِلَى سِنِينَ كَثِيرَةٍ مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَى ذَلِكَ هَلْ يَفْسُقُ بِتَأْخِيرِهِ الْحَجَّ وَتُرَدُّ شَهَادَتُهُ؟ قَالَ: لَا وَإِنْ مَضَى مِنْ عُمْرِهِ سِتُّونَ سَنَةً، فَإِذَا زَادَ عَلَى السِّتِّينَ فَسَقَ وَرُدَّتْ شَهَادَتُهُ. وَهَذَا تَوْقِيفٌ وَحَدٌّ، وَالْحُدُودُ فِي الشَّرْعِ لَا تُؤْخَذُ إِلَّا عَمَّنْ لَهُ أَنْ يُشَرِّعَ. قُلْتُ: وَحَكَاهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَغَيْرُهُ: إِنْ أَخَّرَهُ سِتِّينَ سَنَةً لم يخرج، وَإِنْ أَخَّرَهُ بَعْدَ السِّتِّينَ حُرِّجَ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (أَعْمَارُ أُمَّتِي مَا بَيْنَ السِّتِّينَ إِلَى السَّبْعِينَ وَقَلَّ مَنْ يَتَجَاوَزُهَا) فَكَأَنَّهُ فِي هَذَا الْعَشْرِ قَدْ يَتَضَايَقُ عَلَيْهِ الْخِطَابُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ [كَسَحْنُونَ] بِقَوْلِهِ ﷺ: (مُعْتَرَكُ أُمَّتِي بَيْنَ السِّتِّينَ إِلَى السَّبْعِينَ وَقَلَّ مَنْ يُجَاوِزُ ذَلِكَ). وَلَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ كَلَامٌ خَرَجَ عَلَى الْأَغْلَبِ مِنْ أَعْمَارِ أُمَّتِهِ لَوْ صَحَّ الْحَدِيثُ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى التَّوْسِعَةِ إِلَى السَّبْعِينَ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَغْلَبِ أَيْضًا، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُقْطَعَ بِتَفْسِيقِ مَنْ صَحَّتْ عَدَالَتُهُ وَأَمَانَتُهُ بِمِثْلِ هَذَا مِنَ التَّأْوِيلِ الضَّعِيفِ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الثَّالِثَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ) عَامٌّ فِي جَمِيعِهِمْ مُسْتَرْسِلٌ عَلَى جُمْلَتِهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَإِنْ كَانَ النَّاسُ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي مُطْلَقِ الْعُمُومَاتِ بَيْدَ أَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى حَمْلِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ ذَكَرِهِمْ وَأُنْثَاهُمْ، خَلَا الصَّغِيرَ فَإِنَّهُ خَارِجٌ بِالْإِجْمَاعِ عَنْ أُصُولِ التَّكْلِيفِ، وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ، لِأَنَّهُ أَخْرَجَهُ عَنْ مُطْلَقِ الْعُمُومِ قَوْلُهُ تَعَالَى [فِي التَّمَامِ]:" مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا" وَالْعَبْدُ غَيْرُ مُسْتَطِيعٍ، لِأَنَّ السَّيِّدَ يَمْنَعُهُ لِحُقُوقِهِ عَنْ هَذِهِ الْعِبَادَةِ. وَقَدْ قَدَّمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ حَقَّ السَّيِّدِ عَلَى حَقِّهِ رِفْقًا بِالْعِبَادِ وَمَصْلَحَةً لَهُمْ. وَلَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ وَلَا بَيْنَ الْأَئِمَّةِ، فَلَا نَهْرِفُ بِمَا لَا نَعْرِفُ، وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ إِلَّا الْإِجْمَاعُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَّا مَنْ شَذَّ مِنْهُمْ مِمَّنْ لَا يُعَدُّ خِلَافًا، عَلَى أَنَّ الصَّبِيَّ إِذَا حَجَّ فِي حَالِ صِغَرِهِ، وَالْعَبْدَ إِذَا حَجَّ فِي حَالِ رَقِّهِ، ثُمَّ بَلَغَ الصَّبِيُّ وَعَتَقَ الْعَبْدُ أَنَّ عَلَيْهِمَا حَجَّةَ الْإِسْلَامِ إِذَا وَجَدَا إِلَيْهَا سَبِيلًا. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: خَالَفَ دَاوُدُ جَمَاعَةَ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ وَأَئِمَّةَ الْأَثَرِ فِي الْمَمْلُوكِ وَأَنَّهُ عِنْدَهُ مُخَاطَبٌ بِالْحَجِّ، وَهُوَ عِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ خَارِجٌ مِنَ الْخِطَابِ العام في قوله تعالى:

...gücü yettiği hâlde haccı yapacak imkânı bulup bunu uzun yıllar tehir eden kimse, haccı geciktirdiği için fâsık sayılır ve şahitliği reddedilir mi? O: “Ömründen altmış yıl geçmiş olsa bile hayır, [fâsık sayılmaz]. Ancak altmışı aşarsa fâsık olur ve şahitliği reddedilir” demiştir. Bu ise tevkîfî bir belirleme ve bir sınırdır; dindeki sınırlar ise ancak teşrî salahiyeti olandan alınabilir. Derim ki: İbn Huveyzimendâd bunu İbnü'l-Kâsım'dan nakletmiştir. İbnü'l-Kâsım ve başkaları şöyle demiştir: “Eğer altmış yıl tehir ederse günaha girmiş sayılmaz; altmıştan sonraya tehir ederse günaha girmiş olur. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ümmetimin ömrü altmış ile yetmiş yıl arasındadır; bunu aşanlar pek azdır» buyurmuştur.” Sanki bu on yıllık sürede hitap onun için daralmış [vakit sıkışmış] gibi olur. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bazı kimseler [Sahnûn gibi], [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ümmetimin ecel meydanı altmış ile yetmiş arasıdır; bunu aşanlar ise pek azdır» hadisini delil getirmişlerdir. Oysa bu rivayette [onların görüşüne] bir delil yoktur; çünkü hadis sahih olsa bile bu, ümmetinin ömürlerinin ekseriyetine binaen söylenmiş bir sözdür. Ayrıca bunda [vaktin] yetmişe kadar genişletilmesine de bir delil vardır; çünkü o da ekseriyete dâhildir. Adaleti ve güvenilirliği sabit olan bir kimsenin böyle zayıf bir teville fıskına hükmetmek doğru olmaz. Muvaffakiyet Allah'tandır. Üçüncü [Mesele]- Âlimler, Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “O evi haccetmek Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” kavlindeki hitabın, insanların bütününe şamil ve tamamını kapsayıcı genel bir hitap olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “İnsanlar umum bildiren lafızların mutlaklığı konusunda ihtilaf etmiş olsalar da bu ayetin erkek-kadın bütün insanlara hamledilmesi gerektiği hususunda ittifak etmişlerdir. Küçük çocuk bundan müstesnadır; zira o icmâ ile teklifin esaslarının dışındadır. Aynı şekilde köle de bu hitaba dâhil değildir; çünkü Yüce Allah'ın ayetin [tamamındaki]: { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “...ona bir yol bulabilen kimsenin...” kavli, onu mutlak umumdan çıkarmıştır. Köle ise güç yetiren (müstetî‘) değildir; zira efendisi kendi haklarından dolayı onu bu ibadetten alıkoyar. Yüce Allah, kullara merhametinden ve onların maslahatı gereği efendinin hakkını Kendi hakkının önüne geçirmiştir. Bu konuda ne ümmet ne de imamlar arasında bir ihtilaf vardır; o hâlde bilmediğimiz şeyler hakkında ileri geri konuşmayalım; buna [kölenin mükellef olmadığına] icmâdan başka delil yoktur.” İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “İlim ehlinden, görüş ayrılığı sayılmayacak derecedeki şâz kanaat sahipleri hariç ekserisi, çocukken hacceden çocuğun ve köleyken hacceden kölenin; çocuk bülûğa erdiğinde, köle de azat edildiğinde -şayet güç yetirebiliyorlarsa- üzerlerine İslâm haccının [farz olarak yeniden] gerekeceği hususunda icmâ etmişlerdir.” Ebû Ömer şöyle demiştir: Dâvûd, köle konusunda belde fukahasına ve eser imamlarına muhalefet ederek onun da hacla muhatap olduğunu ileri sürmüştür. Oysa cumhur ulemaya göre köle, Yüce Allah'ın şu kavlindeki genel hitabın dışındadır:

" وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا" بِدَلِيلِ عَدَمِ التَّصَرُّفِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَحُجَّ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ، كَمَا خَرَجَ مِنْ خِطَابِ الْجُمْعَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ" [الْجُمُعَةِ: ٩] الْآيَةَ- عِنْدَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ إِلَّا مَنْ شَذَّ. وَكَمَا خَرَجَ مِنْ خِطَابِ إِيجَابِ الشَّهَادَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا" [البقرة: ٢٨٢] فَلَمْ يَدْخُلْ فِي ذَلِكَ الْعَبْدُ. وَكَمَا جَازَ خُرُوجُ الصَّبِيِّ مِنْ قَوْلِهِ:" وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ" وَهُوَ مِنَ النَّاسِ بِدَلِيلِ رَفْعِ الْقَلَمِ عَنْهُ. وَخَرَجَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ قَوْلِهِ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ" وَهِيَ مِمَّنْ شَمَلَهُ اسْمُ الْإِيمَانِ، وَكَذَلِكَ خُرُوجُ الْعَبْدِ مِنَ الْخِطَابِ الْمَذْكُورِ. وَهُوَ قَوْلُ فُقَهَاءِ الْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ وَالشَّامِ وَالْمَغْرِبِ، وَمِثْلِهِمْ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ تَحْرِيفُ تَأْوِيلِ الْكِتَابِ. فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ حَاضِرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَأَذِنَ لَهُ سَيِّدُهُ فَلِمَ لَا يَلْزَمُهُ الْحَجُّ؟ قِيلَ لَهُ: هَذَا سُؤَالٌ عَلَى الْإِجْمَاعِ وَرُبَّمَا لَا يُعَلَّلُ ذَلِكَ، وَلَكِنْ إِذَا ثَبَتَ هَذَا الْحُكْمُ عَلَى الْإِجْمَاعِ اسْتَدْلَلْنَا بِهِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَعْتَدُّ بِحَجِّهِ فِي حَالِ الرِّقِّ عَنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (أَيُّمَا صَبِيٍّ حَجَّ ثُمَّ أَدْرَكَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ حَجَّةً أُخْرَى وَأَيُّمَا أَعْرَابِيٍّ حَجَّ ثُمَّ هَاجَرَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ حَجَّةً أُخْرَى وَأَيُّمَا عَبْدٍ حَجَّ ثُمَّ أُعْتِقَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ حَجَّةً أُخْرَى (. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ." وَقَدْ تَسَاهَلَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا فَقَالَ: إِنَّمَا لَمْ يَثْبُتِ الْحَجُّ عَلَى الْعَبْدِ وَإِنْ أَذِنَ لَهُ السَّيِّدُ لِأَنَّهُ كَانَ كَافِرًا فِي الْأَصْلِ وَلَمْ يَكُنْ حَجُّ الْكَافِرِ مُعْتَدًّا بِهِ، فَلَمَّا ضُرِبَ عَلَيْهِ الرِّقُّ ضَرْبًا مُؤَبَّدًا لَمْ يُخَاطَبْ بِالْحَجِّ، وَهَذَا فَاسِدٌ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ فَاعْلَمُوهُ: أَحَدُّهَا- أَنَّ الْكُفَّارَ عِنْدَنَا مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ فِي قَوْلِ مَالِكٍ. الثَّانِي: أَنَّ سَائِرَ الْعِبَادَاتِ تَلْزَمُهُ مِنْ صَلَاةٍ وَصَوْمٍ مَعَ كَوْنِهِ رَقِيقًا، وَلَوْ فَعَلَهَا فِي حَالِ كُفْرِهِ لَمْ يُعْتَدَّ بِهَا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَجُّ مِثْلَهَا. الثَّالِثُ- أَنَّ الْكُفْرَ قَدِ ارْتَفَعَ بِالْإِسْلَامِ فَوَجَبَ ارْتِفَاعُ حُكْمِهِ. فَتَبَيَّنَ أَنَّ الْمُعْتَمَدَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ تَقَدُّمِ حُقُوقِ السَّيِّدِ (. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:) مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا (" مَنْ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى بَدَلِ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ النَّحْوِيِّينَ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ أَنْ يَكُونَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِحَجِّ، التَّقْدِيرُ أَنْ يَحُجَّ الْبَيْتَ مَنْ. وَقِيلَ هِيَ شَرْطٌ. وَ" اسْتَطَاعَ" فِي موضع جزم، والجواب

{ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki hakkıdır” [hitabından kölenin istisna edilmesi], tasarruf ehliyetinin bulunmaması ve efendisinin izni olmaksızın haccedemeyeceği deliline dayanır; nitekim -şâz görüş belirtenler müstesna- âlimlerin cumhuruna göre köle, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ } “Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığında...” [Cuma 9] ayetindeki Cuma hitabının kapsamından da çıkmıştır. Yine şahitliğin vacip kılınmasına dair hitabın dışına çıktığı gibi; Yüce Allah: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا } “Şahitler çağrıldıklarında [şahitlikten] kaçınmasınlar” [Bakara 282] buyurmuştur ve köle bu hitabın kapsamına girmemiştir. Tıpkı çocuğun, insanlardan biri olmasına rağmen kendisinden mükellefiyet kaleminin kaldırılmış olması deliliyle: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “İnsanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki hakkıdır” hitabından çıkmasının caiz oluşu gibi. Kadın da iman isminin kendisini kapsadığı kimselerden olmasına rağmen: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ } “Ey iman edenler! Namaza çağrıldığında...” hitabından çıkmıştır; kölenin söz konusu hitabın dışına çıkışı da böyledir. Bu; Hicaz, Irak, Şam ve Mağrib fakihlerinin görüşüdür. Onlar gibi zatlar hakkında Kitab'ın tevilini tahrif etmeleri asla düşünülemez. Şayet: “Köle Mescid-i Harâm'da hazır bulunsa ve efendisi de ona izin verse, hac onun üzerine niçin vacip olmasın?” denilirse, ona şöyle cevap verilir: Bu, icmâa karşı yöneltilmiş bir sorudur ve bu hükmün bir illete bağlanması gerekmeyebilir. Ancak bu hüküm icmâ ile sabit olunca, kölelik hâlindeki haccının İslam haccı yerine geçerli sayılmayacağına bununla delil getiririz. İbn Abbâs'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « أَيُّمَا صَبِيٍّ حَجَّ ثُمَّ أَدْرَكَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ حَجَّةً أُخْرَى وَأَيُّمَا أَعْرَابِيٍّ حَجَّ ثُمَّ هَاجَرَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ حَجَّةً أُخْرَى وَأَيُّمَا عَبْدٍ حَجَّ ثُمَّ أُعْتِقَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ حَجَّةً أُخْرَى » «Hangi çocuk hacceder de sonra bülûğa ererse bir hac daha yapmalıdır. Hangi bedevî hacceder de sonra hicret ederse bir hac daha yapmalıdır. Hangi köle de hacceder sonra azat edilirse bir hac daha yapmalıdır.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bazı âlimlerimiz meseleyi basite alarak şöyle demiştir: ‘Efendisi ona izin verse bile köleye haccın sabit olmaması, aslen kâfir olmasından ve kâfirin haccının geçerli sayılmamasından dolayıdır. Kendisine ebedî bir kölelik vurulduğu için haccetmekle muhatap olmamıştır.’ Biliniz ki bu iddia üç açıdan batıldır: Birincisi: Bizim mezhebimize göre kâfirler şeriatın fer'î hükümleriyle muhataptırlar ve Mâlik'in kavlinde bu konuda hiçbir ihtilaf yoktur. İkincisi: Köle olmasıyla birlikte namaz ve oruç gibi diğer bütün ibadetler ona vaciptir; şayet bunları küfür halindeyken yapsaydı geçerli sayılmazdı; dolayısıyla haccın da bunlar gibi olması gerekirdi. Üçüncüsü: Küfür, İslam ile ortadan kalkmıştır; bu sebeple küfrün hükmünün de kalkması gerekirdi. Böylece dayanılan esas görüşün, efendinin haklarının önceliğine dair zikrettiğimiz husus olduğu açıklık kazanmıştır.” Muvaffakiyet Allah'tandır. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Oraya yol bulabilen” buyruğudur. Nahivcilerin çoğunun görüşüne göre { مَنْ } “Men” edatı, bütünün bir parçası olarak بدل البعض من الكل (bedelü'l-ba'z mine'l-küll) kabilinden cer mahallindedir. el-Kisâî ise { مَنْ } “Men” edatının “Hac” kelimesinin faili olarak ref mahallinde olmasını caiz görmüştür; takdiri ‘Beyt'i kimin haccetmesi’ şeklindedir. Bunun şart edatı olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { اسْتَطَاعَ } “istatâa” fiili cezm mahallinde olup cevabı ise

مَحْذُوفٌ، أَيْ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا فَعَلَيْهِ الْحَجُّ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْحَجُّ كُلَّ عَامٍ؟ قَالَ: (لَا بَلْ حَجَّةٌ)؟ قِيلَ: فَمَا السَّبِيلُ، قَالَ: (الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ). وَرَوَاهُ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَعَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ. وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا) قَالَ فَسُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ تَجِدَ ظَهْرَ بَعِيرٍ). وَأَخْرَجَ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ أَيْضًا ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ، وَأَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ وَقَالَ:" حَدِيثٌ حَسَنٌ، وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ. وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الْخُوزِيُّ الْمَكِّيُّ، وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ. وَأَخْرَجَاهُ عَنْ وَكِيعٍ وَالدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ قَالُوا: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَامَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يا رَسُولَ اللَّهِ، مَا يُوجِبُ الْحَجَّ؟. قَالَ: (الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ) قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَمَا الْحَاجُّ؟ قَالَ: (الشَّعِثُ التَّفِلُ). وَقَامَ آخَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْحَجُّ؟ قَالَ: (الْعَجُّ وَالثَّجُّ). قَالَ وَكِيعٌ: يَعْنِي بِالْعَجِّ الْعَجِيجَ بِالتَّلْبِيَةِ وَالثَّجِّ نَحْرَ الْبُدْنِ، لَفْظُ ابْنِ مَاجَهْ. وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّ الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ شَرْطٌ فِي وُجُوبِ الْحَجِّ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ. وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَالثَّوْرَيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ وَابْنُ حَبِيبٍ، وَذَكَرَ عَبْدُوسٌ مِثْلَهُ عَنْ سَحْنُونَ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: الِاسْتِطَاعَةُ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُسْتَطِيعًا بِبَدَنِهِ وَاجِدًا مِنْ مَالِهِ مَا يُبَلِّغُهُ الْحَجَّ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَعْضُوبًا فِي بَدَنِهِ لَا يَثْبُتُ عَلَى مَرْكَبِهِ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى مَنْ يُطِيعُهُ إِذَا أَمَرَهُ أَنْ يَحُجَّ عَنْهُ بِأُجْرَةٍ وَبِغَيْرِ أُجْرَةٍ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. أَمَّا الْمُسْتَطِيعُ بِبَدَنِهِ فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ فَرْضُ الْحَجِّ بِالْكِتَابِ بِقَوْلِهِ ﷿:" مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا". وَأَمَّا الْمُسْتَطِيعُ بِالْمَالِ فَقَدْ لَزِمَهُ فَرْضُ الْحَجِّ بِالسُّنَّةِ بِحَدِيثِ الْخَثْعَمِيَّةِ عَلَى مَا يَأْتِي. وَأَمَّا الْمُسْتَطِيعُ بِنَفْسِهِ وَهُوَ الْقَوِيُّ الَّذِي لَا تَلْحَقُهُ مَشَقَّةٌ غَيْرُ مُحْتَمَلَةٍ

[...bir ifade] mahzuftur (cümlede gizlidir); yani “Kim oraya gitmeye yol bulabilirse hac onun üzerine farzdır” demektir. Dârekutnî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Hac her sene midir?” denildi; o da: «لَا بَلْ حَجَّةٌ» «Hayır, bilakis bir defadır» buyurdu. “Peki [ayette geçen] yol (sebîl) nedir?” diye sorulunca: «الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» «Azık ve binektir» buyurdu. [Dârekutnî] bunu Enes, İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Câbir, Âişe ve Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir. Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Oraya gitmeye yol bulabilen kimsenin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre, o [yolun ne olduğu] hususunda soruldu da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «إِنَّ تَجِدَ ظَهْرَ بَعِيرٍ» «Bir deve sırtı [binek] bulabilmendir» buyurdu. İbn Ömer hadisini ayrıca İbn Mâce Sünen'inde ve Ebû Îsâ et-Tirmizî Câmi'inde rivayet edip şöyle demiştir: “Hasen bir hadistir; ilim ehli nezdinde amel buna göredir ki, kişi azık ve bineğe sahip olduğunda ona hac farz olur. İbrâhim b. Yezîd ise el-Hûzî el-Mekkî'dir; bazı hadis ehli ezberi yönünden onun hakkında tenkitte bulunmuştur.” Her ikisi (Tirmizî ve İbn Mâce) bunu Vekî'den, Dârekutnî ise Süfyân b. Saîd'den tahric etmiştir; onlar şöyle demişlerdir: Bize İbrâhim b. Yezîd, Muhammed b. Abbâd'dan, o da İbn Ömer'den anlattı, dedi ki: Bir adam Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü, haccı ne farz kılar?” dedi. O da: «الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» «Azık ve binek» buyurdu. [Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü, peki hacı kimdir?” deyince: «الشَّعِثُ التَّفِلُ» «Saçı başı dağınık ve [ihram sebebiyle] koku sürünmeyi bırakmış kimsedir» buyurdu. Bir başkası ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü, peki hac nedir?” deyince: «الْعَجُّ وَالثَّجُّ» «[Yüksek sesle] telbiye getirmek ve kurban kesmektir» buyurdu. Vekî‘ şöyle demiştir: “Acc ile telbiyede sesi yükseltmeyi, secc ile de kurbanlık develeri kesmeyi kastetmektedir.” Bu lafız İbn Mâce'ye aittir. Azık ve bineğin haccın farziyetinde şart olduğunu söyleyenler arasında şunlar vardır: Ömer b. el-Hattâb, oğlu Abdullah, Abdullah b. Abbâs, el-Hasan el-Basrî, Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Mücâhid. Şâfiî, Sevrî, Ebû Hanîfe ile ashabı, Ahmed, İshâk, Abdülazîz b. Ebî Seleme ve İbn Habîb de bu görüşe varmıştır. Abdûs da Sahnûn'dan bunun benzerini nakletmiştir. Şâfiî şöyle demiştir: “İstitaat (güç yetirme) iki türlüdür: Birincisi, kişinin bedenen güç yetirebilmesi ve malından da kendisini hacca ulaştıracak miktarı bulabilmesidir. İkincisi ise kişinin binit üzerinde duramayacak derecede bedenî bakımdan ma'dûb (yatalak/felçli) olması, ancak emrettiği takdirde -ileride açıklaması geleceği üzere- ücret karşılığında veya ücretsiz olarak kendi yerine hac yapacak şekilde kendisine itaat edecek birine güç yetirebilmesidir.” Bedenen güç yetiren kimseye gelince; Yüce Allah'ın: { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Oraya gitmeye yol bulabilen kimsenin...” buyruğu gereğince hac farzı ona Kitap ile lazım gelir. Mal ile güç yetirene gelince; ileride geleceği üzere Has'amlı kadın hadisi sebebiyle hac farzı ona Sünnet ile lazım gelmiştir. Bizzat kendisi güç yetirebilen kimse ise, [yolculukta] katlanılamayacak bir meşakkate maruz kalmayacak güçlü kimsedir...

فِي الرُّكُوبِ عَلَى الرَّاحِلَةِ، فَإِنَّ هَذَا إِذَا مَلَكَ الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ لَزِمَهُ فَرْضُ الْحَجِّ بِنَفْسِهِ، وَإِنْ عَدِمَ الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ أَوْ أَحَدَهُمَا سَقَطَ عَنْهُ فَرْضُ الْحَجِّ، فَإِنَّ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْمَشْيِ مُطِيقًا لَهُ وَوَجَدَ الزَّادَ أَوْ قَدَرَ عَلَى كَسْبِ الزَّادِ فِي طَرِيقِهِ بِصَنْعَةٍ مِثْلَ الْخَرَزِ وَالْحِجَامَةِ أَوْ نَحْوَهُمَا فَالْمُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يَحُجَّ مَاشِيًا رَجُلًا كَانَ أَوِ امْرَأَةً. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَالرَّجُلُ أَقَلُّ عُذْرًا مِنَ الْمَرْأَةِ لِأَنَّهُ أَقْوَى. وَهَذَا عِنْدَهُمْ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِحْبَابِ لَا عَلَى طَرِيقِ الْإِيجَابِ، فَأَمَّا إِنْ قَدَرَ عَلَى الزَّادِ بِمَسْأَلَةِ النَّاسِ فِي الطَّرِيقِ كَرِهْتُ لَهُ أَنْ يَحُجَّ لِأَنَّهُ يَصِيرُ كَلًّا عَلَى النَّاسِ. وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ﵀: إِذَا قَدَرَ عَلَى الْمَشْيِ وَوَجَدَ الزَّادَ فَعَلَيْهِ فَرْضُ الْحَجِّ، وَإِنْ لَمْ يَجِدِ الرَّاحِلَةَ وَقَدَرَ عَلَى الْمَشْيِ نُظِرَ، فَإِنْ كَانَ مَالِكًا لِلزَّادِ وَجَبَ عَلَيْهِ فَرْضُ الْحَجِّ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَالِكًا لِلزَّادِ وَلَكِنَّهُ يَقْدِرُ عَلَى كَسْبِ حَاجَتِهِ مِنْهُ فِي الطَّرِيقِ نُظِرَ أَيْضًا، فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْمُرُوءَاتِ مِمَّنْ لَا يَكْتَسِبُ بِنَفْسِهِ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ مِمَّنْ يَكْتَسِبُ كِفَايَتَهُ بِتِجَارَةٍ أَوْ صِنَاعَةٍ لَزِمَهُ فَرْضُ الْحَجِّ، وَهَكَذَا إِنْ كَانَتْ عَادَتُهُ مَسْأَلَةَ النَّاسِ لَزِمَهُ فَرْضُ الْحَجِّ. وَكَذَلِكَ أَوْجَبَ مَالِكٌ عَلَى الْمُطِيقِ الْمَشْيَ الْحَجَّ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ زَادٌ وَرَاحِلَةٌ. وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَالشَّعْبِيِّ وَعِكْرِمَةَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنْ كَانَ شَابًّا قَوِيًّا صَحِيحًا لَيْسَ لَهُ مَالٌ فَعَلَيْهِ أَنْ يُؤَجِّرَ نَفْسَهُ بِأَكْلِهِ أَوْ عُقْبِهِ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ. فَقَالَ لَهُ مُقَاتِلٌ: كَلَّفَ اللَّهُ النَّاسَ أَنْ يَمْشُوا إِلَى الْبَيْتِ؟ فَقَالَ: لَوْ أَنَّ لِأَحَدِهِمْ مِيرَاثًا بِمَكَّةَ أَكَانَ تَارِكَهُ؟! بَلْ يَنْطَلِقُ إِلَيْهِ وَلَوْ حَبْوًا، كَذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ. وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ بِقَوْلِهِ ﷿:" وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا" أَيْ مُشَاةً. قَالُوا: وَلِأَنَّ الْحَجَّ مِنْ عِبَادَاتِ الْأَبْدَانِ مِنْ فَرَائِضَ الْأَعْيَانِ، فَوَجَبَ أَلَّا يَكُونَ الزَّادُ مِنْ شُرُوطِ وُجُوبِهَا وَلَا الرَّاحِلَةُ كَالصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ. قَالُوا: وَلَوْ صَحَّ حَدِيثُ الْخُوزِيِّ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ لَحَمَلْنَاهُ عَلَى عُمُومِ النَّاسِ وَالْغَالِبِ مِنْهُمْ فِي الْأَقْطَارِ الْبَعِيدَةِ. وَخُرُوجُ مُطْلَقِ الْكَلَامِ عَلَى غَالِبِ الْأَحْوَالِ كَثِيرٌ فِي الشَّرِيعَةِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَأَشْعَارِهَا. وَقَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: النَّاسُ في ذلك

... bineğe binme hususundadır. Bu [kimse] azık ve bineğe mâlik olduğunda bizzat haccetme farzı ona lâzım gelir; azık ve binek bulunmazsa veya ikisinden biri olmazsa hac farzı ondan düşer. Eğer yürümeye kadir ve buna takat getirebilecek durumda olur, azık da bulur yahut boncuk dizme (deri işleme), hacamat ve benzeri bir sanatla yol boyunca azık kazanmaya güç yetirirse, erkek olsun kadın olsun yürüyerek haccetmesi müstehaptır. eş-Şâfiî şöyle demiştir: “Erkek, kadına nispetle daha az mazeret sahibidir; çünkü o daha güçlüdür.” Bu [hüküm] onlara göre bağlayıcılık (vücûb) yoluyla değil, müstehaplık yoluyladır. Fakat yolda insanlardan dilenerek azık temin edebilecekse, insanlara yük olacağı için onun haccetmesini mekruh görürüm. Mâlik b. Enes rahimehullâh ise şöyle demiştir: Kişi yürümeye güç yetirir ve azık bulursa, hac farzı onun üzerine vaciptir. Binek bulamaz da yürümeye güç yetirirse duruma bakılır: Eğer azığa mâlik ise hac farzı ona vacip olur; şayet azığa mâlik değil fakat yolda ihtiyacı kadarını kazanmaya güç yetiriyorsa yine duruma bakılır: Eğer bizzat çalışıp kazanmayan mürüvvet ehli (haysiyet sahibi) kimselerdense hac ona vacip olmaz; ancak ticaret veya zanaatla kendine yetecek kadarını kazanan kimselerdense hac farzı ona lâzım gelir. Aynı şekilde insanlardan dilenmek onun âdeti ise yine hac farzı ona lâzım gelir. Aynı şekilde Mâlik, yanında azık ve binek bulunmasa dahi yürümeye takat getiren kimseye haccı vacip kılmıştır. Bu, Abdullah b. ez-Zübeyr, eş-Şa‘bî ve İkrime'nin de görüşüdür. ed-Dahhâk şöyle demiştir: “Eğer malı olmayan genç, güçlü ve sıhhatli bir kimse ise, haccını eda edinceye kadar yiyeceği veya zürriyeti karşılığında kendini kiralamalıdır (ücretli çalıştırmalıdır).” Bunun üzerine Mukâtil ona: “Allah insanlara Beyt'e yürüyerek gitmelerini mi yükledi?” deyince o: “Onlardan birinin Mekke'de bir mirası olsaydı onu bırakır mıydı?! Bilakis emekleyerek de olsa ona giderdi; hac da işte böyle onun üzerine vaciptir” dedi. Bu görüşte olanlar, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا } “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, yaya olarak sana gelsinler” yani yürüyerek [gelsinler] buyruğunu delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü hac, bedenî ibadetlerden ve aynî farzlardandır; dolayısıyla namaz ve oruçta olduğu gibi azık ve bineğin onun vücûb şartlarından olmaması vacip (gerekli) olmuştur. Yine şöyle demişlerdir: Şayet el-Hûzî'nin “azık ve binek” hadisi sahih olsaydı, bunu uzak diyarlardaki insanların geneline ve ekseriyetine hamlederdik. Zira mutlak ifadenin çoğunluğun durumuna göre gelmesi, şeriatta da Arapların kelamında ve şiirlerinde de çokça mevcuttur. İbn Vehb, İbnü'l-Kâsım ve Eşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre kendisine bu ayet sorulduğunda şöyle demiştir: “İnsanlar bu hususta...

عَلَى قَدْرِ طَاقَتِهِمْ وَيُسْرِهِمْ وَجَلَدِهِمْ. قَالَ أَشْهَبُ لِمَالِكٍ: أَهُوَ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ؟. قَالَ: لَا وَاللَّهِ، مَا ذَاكَ إِلَّا عَلَى قَدْرِ طَاقَةِ النَّاسِ، وَقَدْ يَجِدُ الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى السَّيْرِ، وَآخَرُ يَقْدِرُ أَنْ يَمْشِيَ عَلَى رِجْلَيْهِ. إذا وجدت الاستطاعة وتوجه فرض الحج يَعْرِضُ مَا يَمْنَعُ مِنْهُ كَالْغَرِيمِ يَمْنَعُهُ عَنِ الْخُرُوجِ حَتَّى يُؤَدِّيَ الدَّيْنَ، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ. أَوْ يَكُونُ لَهُ عِيَالٌ يَجِبُ عَلَيْهِ نَفَقَتُهُمْ فَلَا يَلْزَمُهُ الْحَجُّ حَتَّى يَكُونَ لَهُمْ نَفَقَتَهُمْ مُدَّةَ غَيْبَتِهِ لِذَهَابِهِ وَرُجُوعِهِ، لِأَنَّ هَذَا الْإِنْفَاقَ فَرْضٌ عَلَى الْفَوْرِ، وَالْحَجَّ فَرْضٌ عَلَى التَّرَاخِي، فَكَانَ تَقْدِيمُ الْعِيَالِ أَوْلَى. وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ). وَكَذَلِكَ الْأَبَوَانِ يُخَافُ الضَّيْعَةُ عَلَيْهِمَا وَعَدَمُ الْعِوَضِ فِي التَّلَطُّفِ بِهِمَا، فَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى الْحَجِّ، فَإِنْ مَنَعَاهُ لِأَجْلِ الشَّوْقِ وَالْوَحْشَةِ فَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ. وَالْمَرْأَةُ يَمْنَعُهَا زَوْجُهَا، وَقِيلَ لَا يَمْنَعُهَا. وَالصَّحِيحُ الْمَنْعُ، لَا سِيَّمَا إِذَا قُلْنَا إِنَّ الْحَجَّ لا يلزم عَلَى الْفَوْرِ. وَالْبَحْرُ لَا يَمْنَعُ الْوُجُوبَ إِذَا كَانَ غَالِبُهُ السَّلَامَةَ- كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْبَقَرَةِ - وَيَعْلَمُ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ لَا يَمِيدُ. فَإِنْ كَانَ الْغَالِبُ عَلَيْهِ الْعَطَبَ أَوِ الْمَيْدَ حَتَّى يُعَطِّلَ الصَّلَاةَ فَلَا. وَإِنْ كَانَ لَا يَجِدُ مَوْضِعًا لِسُجُودِهِ لِكَثْرَةِ الرَّاكِبِ وَضِيقِ الْمَكَانِ فَقَدْ قَالَ مَالِكٌ: إِذَا لَمْ يَسْتَطِعِ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ إِلَّا عَلَى ظَهْرِ أَخِيهِ فَلَا يَرْكَبْهُ. ثُمَّ قَالَ: أَيَرْكَبُ حَيْثُ لَا يُصَلِّي! وَيْلٌ لِمَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ! وَيَسْقُطُ الْحَجُّ إِذَا كَانَ فِي الطَّرِيقِ عَدُوٌّ يَطْلُبُ الْأَنْفُسَ أَوْ يَطْلُبُ مِنَ الْأَمْوَالِ مَا لَمْ يَتَحَدَّدْ بِحَدٍّ مَخْصُوصٍ أَوْ يَتَحَدَّدْ بِقَدْرٍ مُجْحِفٍ. وَفِي سُقُوطِهِ بِغَيْرِ الْمُجْحِفِ خِلَافٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُعْطَى حَبَّةً وَيَسْقُطُ فَرْضُ الْحَجِّ. وَيَجِبُ عَلَى الْمُتَسَوِّلِ إِذَا كَانَتْ تِلْكَ عَادَتَهُ وَغَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُ يَجِدُ مَنْ يُعْطِيهِ. وَقِيلَ لَا يَجِبُ، عَلَى ما تقدم من مراعاة الاستطاعة. إِذَا زَالَتِ الْمَوَانِعُ وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مِنَ النَّاضِّ مَا يَحُجُّ بِهِ وَعِنْدَهُ عُرُوضٌ فَيَلْزَمُهُ أَنْ يَبِيعَ مِنْ عُرُوضِهِ لِلْحَجِّ مَا يُبَاعُ عليه في الدين. وسيل ابْنُ الْقَاسِمِ عَنِ الرَّجُلِ تَكُونُ لَهُ الْقِرْبَةُ

...[insanların] güçleri, imkânları ve dayanıklılıkları ölçüsündedir. Eşheb, Mâlik'e: “O [istitaat] azık ve binek midir?” diye sordu. Mâlik: “Hayır, vallahi! Bu ancak insanların gücü nispetindedir. Bazen kişi azık ve binek bulur da yolculuk yapmaya gücü yetmez; bir başkası ise iki ayağı üzerinde yürümeye güç yetirebilir” dedi. İstitaat (güç yetirme) bulunup hac farziyeti yöneldiğinde [bazen] buna engel olan bir durum ortaya çıkabilir; borcunu ödeyinceye kadar alacaklının borçlunun yola çıkmasına engel olması gibi. Bu hususta hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Yahut kişinin nafakalarını temin etmekle yükümlü olduğu bakmakla mükellef olduğu kimseleri (iyâli) bulunur; bu durumda gidiş ve dönüşü boyunca yokluğu süresince onların nafakasını sağlayıncaya kadar ona hac farz olmaz. Çünkü bu nafakayı temin etmek derhal (fevrî olarak) farzdır; hac ise zamana yayılı olarak (terâhî üzere) farzdır. Dolayısıyla ailenin nafakasını öne almak daha evladır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ » «Bakmakla yükümlü olduğu kimseleri zayi etmesi kişiye günah olarak yeter!» buyurmuştur. Aynı şekilde, zayi olmalarından ve kendilerine şefkat ve ihtimam gösterme hususunda yerini dolduracak bir başkasının bulunmamasından korkulan anne-baba da böyledir; bu durumda onun için hacca bir yol yoktur (hac farz olmaz). Fakat anne-baba sırf hasret ve yalnızlık endişesiyle ona engel olurlarsa buna itibar edilmez. Kadına gelince; kocası ona engel olabilir. Engel olamayacağı da söylenmiştir. Sahih olan [kocasının] engel olabilmesidir; özellikle de haccın derhal (fevrî) farz olmadığını söylediğimiz takdirde. Deniz [yolculuğu] -Bakara sûresinde açıklandığı üzere- şayet çoğunlukla güvenli ise ve kişi kendisini deniz tutmayacağını biliyorsa farziyete engel teşkil etmez. Şayet çoğunlukla telef olma veya namazı terk ettirecek derecede deniz tutması ihtimali varsa o takdirde [hac farz] olmaz. Eğer yolcuların çokluğu ve yerin darlığı sebebiyle secde edecek bir yer bulamıyorsa Mâlik şöyle demiştir: “Şayet rükû ve secdeyi ancak [yanındaki] kardeşinin sırtı üzerinde yapabilecekse [o gemiye] binmesin.” Sonra şöyle demiştir: “Namaz kılamayacağı yere biner mi hiç?! Namazı terk edenin vay haline!” Yolda cana kasteden yahut belirli bir miktar ile sınırlandırılmamış veya bütçeyi sarsacak (aşırı) miktarda mal talep eden bir düşman bulunduğu takdirde hac [yükümlülüğü] düşer. Aşırı olmayan bir miktar [talep edilmesi] sebebiyle haccın düşüp düşmeyeceği hususunda ise ihtilaf vardır. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: “[Düşmana] tek bir habbe (tane) dahi verilmez ve hac farziyeti düşer.” Dilenmek âdeti olan ve kendisine bir şeyler verecek kimseler bulacağı zannı galip gelen dilenciye de [hac] farz olur. İstitaatın (güç yetirmenin) gözetilmesine dair geçen açıklamalar gereğince farz olmadığı da söylenmiştir. Engeller ortadan kalktığında, kişinin yanında haccedecek nakit parası (nâdd) bulunmayıp da ticaret malları/menkul eşyaları (urûz) bulunursa, borç karşılığında satılması caiz olan mallarından hac için de satması gerekir. İbnü'l-Kâsım'a su tulumundan (kırba) başka hiçbir şeyi

لَيْسَ لَهُ غَيْرُهَا، أَيَبِيعُهَا فِي حَجَّةِ الْإِسْلَامِ ويترك ولده ولا شي لَهُمْ يَعِيشُونَ بِهِ؟. قَالَ: نَعَمْ، ذَلِكَ عَلَيْهِ وَيَتْرُكُ وَلَدَهُ فِي الصَّدَقَةِ. وَالصَّحِيحُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، لِقَوْلِهِ ﵇: (كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مِنْ يَقُوتُ) وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَالظَّاهِرُ مِنْ مَذْهَبِهِ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ الْحَجُّ إِلَّا مَنْ لَهُ مَا يَكْفِيهِ مِنَ النَّفَقَةِ ذَاهِبًا وراجعا- قال فِي الْإِمْلَاءِ- وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَهْلٌ وَعِيَالٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَعْتَبِرُ الرُّجُوعَ لِأَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ كَبِيرُ مَشَقَّةٍ فِي تَرْكِهِ الْقِيَامَ بِبَلَدِهِ، لِأَنَّهُ لَا أَهْلَ لَهُ فِيهِ وَلَا عِيَالَ وَكُلُّ الْبِلَادِ لَهُ وَطَنٌ. وَالْأَوَّلُ أَصْوَبُ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَسْتَوْحِشُ لِفِرَاقِ وَطَنِهِ كَمَا يَسْتَوْحِشُ لِفِرَاقِ سَكَنِهِ. أَلَا تَرَى أَنَّ الْبِكْرَ إِذَا زنا جُلِدَ وَغُرِّبَ عَنْ بَلَدِهِ سَوَاءٌ كَانَ لَهُ أَهْلٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ. قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ: إِذَا كَانَ لَهُ مَسْكَنٌ وَخَادِمٌ وَلَهُ نَفَقَةُ أَهْلِهِ بِقَدْرِ غَيْبَتِهِ يَلْزَمُهُ الْحَجُّ. وَظَاهِرٌ هَذَا أَنَّهُ اعْتُبِرَ أَنْ يَكُونَ مَالُ الْحَجِّ فَاضِلًا عَنِ الْخَادِمِ وَالْمَسْكَنِ، لِأَنَّهُ قَدَّمَهُ عَلَى نَفَقَةِ أَهْلِهِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ. وَقَالَ أَصْحَابُهُ: يَلْزَمُهُ أَنْ يَبِيعَ الْمَسْكَنَ وَالْخَادِمَ وَيَكْتَرِيَ مَسْكَنًا وَخَادِمًا لِأَهْلِهِ، فَإِنْ كَانَ لَهُ بِضَاعَةٌ يَتَّجِرُ بِهَا وَرِبْحُهَا قَدْرَ كِفَايَتِهِ وَكِفَايَةِ عِيَالِهِ عَلَى الدَّوَامِ، وَمَتَى أَنْفَقَ مِنْ أَصْلِ الْبِضَاعَةِ اخْتَلَّ عَلَيْهِ رِبْحُهَا وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ قَدْرَ كِفَايَتِهِ، فَهَلْ يَلْزَمُهُ الْحَجُّ مِنْ أَصْلِ الْبِضَاعَةِ أَمْ لَا؟ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ لِلْجُمْهُورِ وَهُوَ الصَّحِيحُ الْمَشْهُورُ، لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ فِي أَنَّهُ لَوْ كَانَ لَهُ عَقَارٌ تَكْفِيهِ غَلَّتُهُ لَزِمَهُ أَنْ يَبِيعَ أَصْلَ الْعَقَارِ فِي الْحَجِّ، فَكَذَلِكَ الْبِضَاعَةُ. وَقَالَ ابْنُ شُرَيْحٍ: لَا يَلْزَمُهُ ذَلِكَ وَيُبْقِي الْبِضَاعَةَ وَلَا يَحُجُّ مِنْ أَصْلِهَا، لِأَنَّ الْحَجَّ إِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْهِ فِي الْفَاضِلِ مِنْ كِفَايَتِهِ. فَهَذَا الْكَلَامُ فِي الِاسْتِطَاعَةِ بِالْبَدَنِ وَالْمَالِ. السَّابِعَةُ- الْمَرِيضُ وَالْمَعْضُوبُ، وَالْعَضْبُ الْقَطْعُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ السَّيْفُ عَضْبًا، وَكَأَنَّ مَنِ انْتَهَى إِلَى أَلَّا يَقْدِرَ أَنْ يَسْتَمْسِكَ عَلَى الرَّاحِلَةِ وَلَا يَثْبُتَ عَلَيْهَا بِمَنْزِلَةِ مَنْ قُطِعَتْ أَعْضَاؤُهُ، إِذْ لَا يقدر على شي. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِهِمَا بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُمَا الْمَسِيرُ إِلَى الْحَجِّ، لِأَنَّ الْحَجَّ إِنَّمَا فَرْضُهُ عَلَى الْمُسْتَطِيعِ إِجْمَاعًا، وَالْمَرِيضُ وَالْمَعْضُوبُ لَا اسْتِطَاعَةَ لَهُمَا. فَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا كَانَ مَعْضُوبًا سَقَطَ عَنْهُ فَرْضُ الْحَجِّ أَصْلًا، سَوَاءٌ كَانَ قَادِرًا عَلَى مَنْ يَحُجُّ عَنْهُ بِالْمَالِ أَوْ بِغَيْرِ الْمَالِ لَا يَلْزَمُهُ فَرْضُ الْحَجِّ. وَلَوْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ ثُمَّ عُضِبَ وَزَمِنَ سَقَطَ عَنْهُ فَرْضُ الْحَجِّ،

olmayan bir adamın İslâm haccı uğruna bunu satıp çocuklarını kendisiyle geçinecekleri hiçbir şeysiz bırakıp bırakamayacağı soruldu. O: “Evet, bu onun üzerine vaciptir ve çocuklarını sadakaya bırakır” dedi. Doğru olan ise Peygamber aleyhisselâm'ın: “Bakmakla yükümlü olduğu kimseleri zayi etmesi kişiye günah olarak yeter” hadisi sebebiyle birinci görüştür; bu aynı zamanda Şâfiî'nin de görüşüdür. Mezhebinin zahirine göre hac, ancak gidiş ve dönüşte kendisine yetecek kadar nafakası olan kimseye gerekir; el-İmlâ'da ailesi ve çoluk çocuğu olmasa bile böyle olduğunu söylemiştir. Bazıları: “Dönüşü dikkate alınmaz; zira memleketinde ikamet etmeyi terk etmesinde onun için büyük bir meşakkat yoktur, çünkü orada ailesi ve çocuğu yoktur ve her memleket onun için bir vatandır” demişlerdir. Birincisi daha doğrudur; çünkü insan evinden barkından ayrıldığı için yalnızlık çektiği gibi vatanından ayrıldığı için de yalnızlık ve gariplik çeker. Görmez misin ki bekâr kimse zina ettiği vakit, ailesi olsun veya olmasın hem kırbaçlanır hem de memleketinden sürgün edilir. Şâfiî el-Ümm'de şöyle demiştir: Meskeni, hizmetçisi ve uzakta kalacağı süre kadar ailesinin nafakası varsa hac ona vacip olur. Bunun zahirine göre, mesken ve hizmetçiden fazla bir hac malının bulunması şart koşulmuştur; zira bunu ailesinin nafakasından önce zikretmiştir, bu sebeple sanki bütün bunlardan sonra [fazlalık kalırsa] demiş gibidir. Şâfiî'nin mezhep mensupları şöyle demişlerdir: Meskeni ve hizmetçiyi satması, ailesi için bir mesken ve hizmetçi kiralaması gerekir. Eğer kendisiyle ticaret yaptığı ve kârı devamlı olarak kendisine ve ailesine yetecek miktarda olan bir sermayesi (ticaret malı) bulunur da, sermayenin aslından harcadığında kârı bozulup yetecek miktarda kalmayacak olursa; sermayenin aslından hac yapması gerekir mi gerekmez mi? İki görüş vardır: Birincisi cumhura aittir ve sahih, meşhur olan da budur; zira geliri kendisine yeten bir gayrimenkulü olsa haccı için gayrimenkulün aslını satması gerekeceğinde ihtilaf yoktur; sermaye de böyledir. İbn Süreyc ise: “Bu ona gerekmez; sermayesini muhafaza eder ve onun aslından hacca gitmez; çünkü hac ona ancak yetecek nafakasından artakalan kısımdan vaciptir” demiştir. İşte beden ve mal ile olan güç yetirme (istitaat) hakkındaki açıklama budur. Yedinci Mesele- Hasta ve ma'dûb (hareket edemeyecek derecede kötürüm olan). "el-Adb" (الْعَضْب) kesmek demektir, kılıca da bu yüzden "azb" denilmiştir; binek üzerinde duramayacak ve üzerinde sabit kalamayacak hale gelen kimse, hiçbir şeye gücü yetmediği için sanki uzuvları kesilmiş kimse gibidir. Âlimler, hastanın ve ma'dûbun hacca bizzat gitmelerinin gerekmediği hususunda icmâ ettikten sonra bunların hükümleri hakkında ihtilaf etmişlerdir; zira hac icmâ ile ancak güç yetirene farzdır, hasta ve ma'dûbun ise güçleri yetmemektedir. Mâlik demiştir ki: Kişi ma'dûb (kötürüm) olduğu takdirde, ister kendi yerine parayla haccedebilecek birini bulsun ister parasız bulsun, haccın farziyeti aslen üzerinden düşer, hac farzı ona gerekmez. Üzerine hac farz olduktan sonra kötürüm ve müzmin hasta olsa yine hac farzı üzerinden düşer,

وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَحُجَّ عَنْهُ فِي حَالِ حَيَاتِهِ بِحَالٍ، بَلْ إِنْ أَوْصَى أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ بَعْدَ مَوْتِهِ حَجَّ عَنْهُ مِنَ الثُّلُثِ، وَكَانَ تَطَوُّعًا، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى " [النجم: ٣٩] فَأَخْبَرَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ إِلَّا مَا سَعَى. فَمَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَهُ سَعْيُ غَيْرِهِ فَقَدْ خَالَفَ ظَاهِرَ الْآيَةِ. وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ" وَهَذَا غَيْرُ مُسْتَطِيعٍ، لِأَنَّ الْحَجَّ هُوَ قَصْدُ الْمُكَلَّفِ الْبَيْتَ بِنَفْسِهِ وَلِأَنَّهَا عِبَادَةٌ لَا تَدْخُلُهَا النِّيَابَةُ مَعَ الْعَجْزِ عَنْهَا كَالصَّلَاةِ. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ ﷿ لَيُدْخِلُ بِالْحَجَّةِ الْوَاحِدَةِ ثَلَاثَةً الْجَنَّةَ الْمَيِّتَ وَالْحَاجَّ عَنْهُ وَالْمُنَفِّذَ ذَلِكَ). خَرَّجَهُ الطَّبَرَانِيُّ أَبُو الْقَاسِمِ سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ حُصَيْنٍ السَّدُوسِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْشَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، فَذَكَرَهُ. قُلْتُ: أَبُو مَعْشَرٍ اسْمُهُ نَجِيحٌ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَهُمْ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: فِي الْمَرِيضِ الزَّمِنِ وَالْمَعْضُوبِ وَالشَّيْخِ الْكَبِيرِ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى مَنْ يُطِيعُهُ إِذَا أَمَرَهُ بِالْحَجِّ عَنْهُ فَهُوَ مُسْتَطِيعٌ اسْتِطَاعَةً مَا. وَهُوَ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى مَالٍ يَسْتَأْجِرُ بِهِ مَنْ يَحُجُّ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ فَرْضُ الْحَجِّ، وَهَذَا قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁، رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ لِشَيْخٍ كَبِيرٍ لَمْ يَحُجَّ: جَهِّزْ رَجُلًا يَحُجُّ عَنْكَ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَالثَّانِي أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى مَنْ يَبْذُلُ لَهُ الطَّاعَةَ وَالنِّيَابَةَ فَيَحُجُّ عَنْهُ، فَهَذَا أَيْضًا يَلْزَمُهُ الْحَجُّ [عَنْهُ]»

ve hayatta iken hiçbir şekilde onun yerine başkasının haccetmesi caiz olmaz; bilakis ölümünden sonra yerine haccetmeyi vasiyet ederse, malının üçte birinden onun yerine haccedilir ve bu da nafile olur. Mâlik, Yüce Allah'ın: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } [Necm 39] “İnsan için ancak kendi çalıştığı vardır” buyruğunu delil getirmiştir; zira Allah insana ancak kendi çalıştığının ait olduğunu bildirmiştir. Dolayısıyla “Başkalarının çalışması ona aittir” diyen kimse ayetin zahirine muhalefet etmiş olur. Yine Yüce Allah'ın: “O evi haccetmek Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” buyruğunu da delil getirmiştir; bu kimse ise güç yetiren değildir, çünkü hac mükellefin bizzat Kâbe'ye yönelmesidir ve hac, tıpkı namaz gibi acziyet durumunda yerine başkasının geçemeyeceği bir ibadettir. Muhammed b. el-Münkedir Câbir'den rivayet etmiştir; o demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah azze ve celle tek bir hac sebebiyle üç kişiyi cennete koyar: Ölüyü, onun yerine haccedeni ve bu vasiyeti infaz edeni (yerine getireni).” Bunu et-Taberânî Ebu'l-Kâsım Süleyman b. Ahmed tahriç edip dedi ki: Bize Amr b. Husayn es-Sedûsî rivayet etti, bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. el-Münkedir'den rivayet etti ve hadisi zikretti. Derim ki: Ebû Ma'şer'in adı Necîh'tir ve muhaddisler nezdinde zayıftır. Şâfiî ise şöyle demiştir: Müzmin hasta, kötürüm ve yaşlı kimse, emrettiğinde kendi yerine haccetmek üzere kendisine itaat edecek birine güç yetirebiliyorsa bir bakıma güç yetirendir. Bu da iki kısımdır: Birincisi, kendi yerine haccedecek birini kiralamak için bir mala güç yetirebilmesidir ki bu takdirde hac farzı ona gerekir; bu Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın görüşüdür. Nitekim haccetmemiş yaşlı bir adama: “Senin yerine haccedecek bir adam donat” dediği rivayet edilmiştir. es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları, İbnü'l-Mübârek, Ahmed ve İshak da bu görüşe varmışlardır. İkincisi ise, kendisine itaat edip vekaletini üstlenerek kendi yerine haccedecek bir kimseye güç yetirebilmesidir; işte Şâfiî, Ahmed ve İbn Râhûye'ye göre bu kimseye de [kendi yerine] haccettirmek farz olur.

عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَابْنِ رَاهْوَيْهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَلْزَمُ الْحَجُّ بِبَذْلِ الطَّاعَةِ بِحَالٍ. اسْتَدَلَّ الشَّافِعِيُّ بِمَا رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ خَثْعَمَ سَأَلَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى الرَّاحِلَةِ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ: (نَعَمْ). وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ. فِي رِوَايَةٍ: لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ

Ebû Hanîfe ise: “Sırf birinin itaat etmesi ve bunu üstlenmesiyle hiçbir şekilde hac vacip olmaz” demiştir. Şâfiî, İbn Abbâs'ın rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: Has'am kabilesinden bir kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın kulları üzerindeki hac farzı babama binek üzerinde duramayacak derecede yaşlı iken ulaştı; onun yerine ben haccideyim mi?” Peygamber: “Evet” buyurdu. Bu durum Vedâ Haccı'nda idi. Bir rivayette ise:

يَسْتَوِيَ عَلَى ظَهْرِ بَعِيرِهِ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: فَحُجِّي عَنْهُ أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ قَاضِيَتَهُ (؟ قَالَتْ: نَعَمْ. قَالَ:) فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى (. فَأَوْجَبَ النَّبِيُّ ﷺ الْحَجَّ بِطَاعَةِ ابْنَتِهِ إِيَّاهُ وَبَذْلِهَا مِنْ نَفْسِهَا لَهُ بِأَنْ تَحُجَّ عَنْهُ، فَإِذَا وَجَبَ ذَلِكَ

[ve] devesinin sırtında dosdoğru oturmaya [bile] güç yetiremiyor. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Öyleyse onun yerine sen haccet! Söylesene, babanın üzerinde bir borç olsaydı onu öder miydin?» buyurdu. Kadın: “Evet” dedi. Peygamber de: «O halde Allah'a olan borç ödenmeye daha layıktır» buyurdu. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kızının babasına itaat etmesi ve onun yerine haccederek bizzat kendisini vakfetmesi sebebiyle haccı [babaya] vacip kılmıştır. Mademki bu durum,

بِطَاعَةِ الْبِنْتِ لَهُ كَانَ بِأَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ بِقُدْرَتِهِ عَلَى الْمَالِ الَّذِي يَسْتَأْجِرُ بِهِ أَوْلَى. فَأَمَّا إِنْ بَذَلَ لَهُ الْمَالَ دُونَ الطَّاعَةِ فَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ قَبُولُهُ وَالْحَجُّ بِهِ عَنْ نَفْسِهِ وَلَا يَصِيرُ بِبَذْلِ الْمَالِ لَهُ مُسْتَطِيعًا. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: حَدِيثُ الْخَثْعَمِيَّةِ لَيْسَ مَقْصُودُهُ الْإِيجَابَ وَإِنَّمَا مَقْصُودُهُ الْحَثُّ عَلَى بِرِّ الْوَالِدَيْنِ وَالنَّظَرُ فِي مَصَالِحِهِمَا دُنْيَا؟ وَدِينًا وَجَلْبُ الْمَنْفَعَةِ إِلَيْهِمَا جِبِلَّةً وَشَرْعًا، فَلَمَّا رَأَى مِنَ الْمَرْأَةِ انْفِعَالًا وَطَوَاعِيَةً ظَاهِرَةً وَرَغْبَةً صَادِقَةً فِي بِرِّهَا بِأَبِيهَا وَحِرْصًا عَلَى إِيصَالِ الْخَيْرِ وَالثَّوَابِ إِلَيْهِ، وَتَأَسَّفَتْ أَنْ تَفُوتَهُ بَرَكَةُ الْحَجِّ أَجَابَهَا إِلَى ذَلِكَ. كَمَا قَالَ لِلْأُخْرَى الَّتِي قَالَتْ: إِنَّ أُمِّي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ فَلَمْ تَحُجَّ حَتَّى مَاتَتْ أَفَأَحُجُّ عَنْهَا؟ قَالَ: (حُجِّي عَنْهَا أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ قَاضِيَتَهُ)؟ قَالَتْ: نَعَمْ. فَفِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ بَابِ التَّطَوُّعَاتِ وَإِيصَالِ الْبِرِّ وَالْخَيْرَاتِ لِلْأَمْوَاتِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ شَبَّهَ فِعْلَ الْحَجِّ بِالدَّيْنِ. وَبِالْإِجْمَاعِ لَوْ مَاتَ مَيِّتٌ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ لَمْ يَجِبْ عَلَى وَلِيِّهِ قَضَاؤُهُ مِنْ مَالِهِ، فَإِنْ تَطَوَّعَ بِذَلِكَ تَأَدَّى الدَّيْنُ عَنْهُ. وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ الْحَجَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ لَيْسَ بِفَرْضٍ عَلَى أَبِيهَا مَا صَرَّحَتْ بِهِ هَذِهِ الْمَرْأَةُ بِقَوْلِهَا" لَا يَسْتَطِيعُ" وَمَنْ لَا يَسْتَطِيعُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ. وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِنَفْيِ الْوُجُوبِ وَمَنْعِ الْفَرِيضَةِ، فَلَا يَجُوزُ مَا انْتَفَى فِي أَوَّلِ الْحَدِيثِ قَطْعًا أَنْ يَثْبُتَ فِي آخِرِهِ ظَنًّا، يُحَقِّقُهُ قَوْلُهُ: (فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى) فَإِنَّهُ لَيْسَ عَلَى ظَاهِرِهِ إِجْمَاعًا، فَإِنَّ دَيْنَ الْعَبْدِ أَوْلَى بِالْقَضَاءِ، وَبِهِ يُبْدَأُ إِجْمَاعًا لِفَقْرِ الْآدَمِيِّ وَاسْتِغْنَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَذَكَرَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ أَنَّ حَدِيثَ الْخَثْعَمِيَّةِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ مَخْصُوصٌ بِهَا. وَقَالَ آخَرُونَ: فِيهِ اضْطِرَابٌ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ وَأَبُو مُصْعَبٍ: هُوَ فِي حَقِّ الْوَلَدِ خَاصَّةً. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: جَاءَتِ الرُّخْصَةُ فِي الْحَجِّ عَنِ الْكَبِيرِ الَّذِي لَا مَنْهَضَ لَهُ وَلَمْ يَحُجَّ وَعَمَّنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ، أَنْ يَحُجَّ عَنْهُ وَلَدُهُ وَإِنْ لَمْ يُوصِ بِهِ وَيُجْزِئُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَهَذَا الْكَلَامُ عَلَى الْمَعْضُوبِ وَشَبَهِهِ. وَحَدِيثُ الْخَثْعَمِيَّةِ أَخْرَجَهُ الْأَئِمَّةُ، وَهُوَ يَرُدُّ عَلَى الْحَسَنِ قَوْلَهُ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ حَجُّ الْمَرْأَةِ عَنِ الرَّجُلِ. الثَّامِنَةُ وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمُكَلَّفِ قُوتٌ يَتَزَوَّدُهُ فِي الطَّرِيقِ لَمْ يَلْزَمْهُ الْحَجُّ. وَإِنْ وَهَبَ لَهُ أَجْنَبِيٌّ مَالًا يَحُجُّ بِهِ لَمْ يَلْزَمْهُ قَبُولُهُ إِجْمَاعًا، لِمَا يَلْحَقُهُ مِنَ الْمِنَّةِ فِي ذَلِكَ. فَلَوْ كَانَ رَجُلٌ وَهَبَ لِأَبِيهِ مَالًا فَقَدْ قَالَ الشَّافِعِيُّ: يَلْزَمُهُ قَبُولُهُ، لِأَنَّ ابْنَ الرَّجُلِ مِنْ كَسْبِهِ وَلَا مِنَّةَ عَلَيْهِ

kızının ona itaat etmesi sebebiyle vacip olduğuna göre, yerine birini kiralayabileceği mala güç yetirmesi sebebiyle vacip olması haydi haydi evladır. Fakat bir kimse ona bir vekalet/hizmet sunmaksızın sadece mal bağışlarsa, sahih olan görüşe göre onu kabul etmesi ve onunla bizzat hacca gitmesi gerekmez; kendisine mal bağışlanmasıyla da güç yetiren (müstetî') haline gelmez. Âlimlerimiz şöyle demişlerdir: Has'amlı kadının hadisindeki maksat vücub bildirmek değildir; aksine maksat anne-babaya iyilik yapmaya teşvik etmek, dünya ve din hususunda onların maslahatlarını gözetmek ve hem fıtraten hem de şer'an onlara fayda sağlamaktır. Nitekim kadında açık bir duygulanma, tam bir itaat, babasına iyilik etme hususunda samimi bir arzu ve ona hayır ile sevap ulaştırma hırsı görüp haccın bereketini kaçırmasına üzüldüğünü fark edince onun bu talebine olumlu cevap vermiştir. Nitekim: “Annem haccetmeyi adamıştı, ancak haccetmeden öldü; onun yerine ben haccideyim mi?” diyen diğer kadına da: “Onun yerine haccet! Söyler misin, annenin üzerinde bir borç olsaydı sen onu öder miydin?” buyurmuş, kadın da: “Evet” cevabını vermiştir. İşte bunda, bu durumun nafileler kabilinden olduğuna, ölülere iyilik ve hayırları ulaştırma türünden olduğuna delalet eden hususlar vardır; görmez misin ki hac fiilini borca benzetmiştir. İcmâ ile sabittir ki bir kimse vefat eder ve üzerinde borç bulunursa, velisinin o borcu kendi malından ödemesi vacip değildir; şayet bunu gönüllü olarak yaparsa borç ölenin üzerinden düşmüş olur. Bu hadisteki haccın kadının babasına farz olmadığına dair delillerden biri de, bu kadının: “Güç yetiremiyor” sözüyle bunu açıkça ifade etmiş olmasıdır; oysa güç yetiremeyene hac farz olmaz. Bu ise vücubun nefyini ve farzın bulunmadığını açıkça bildirmektir; binaenaleyh hadisin başında kesin olarak nefyedilen bir şeyin sonunda zannî olarak sabit olması caiz değildir. Peygamber'in: “Allah'ın borcu ödenmeye daha layıktır” buyruğu da bunu pekiştirmektedir; zira bu söz icmâen zahiri üzere değildir; çünkü insanın borcunun ödenmesi daha önceliklidir ve insanın muhtaçlığı, Yüce Allah'ın ise müstağni olması sebebiyle icmâen öncelikle kul borcundan başlanır; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Ebû Ömer b. Abdilberr, Has'amlı kadının hadisinin Mâlik ve arkadaşları nezdinde o kadına has olduğunu zikretmiştir. Diğerleri ise: “Bu hadiste muzdariplik vardır” demişlerdir. İbn Vehb ve Ebû Mus'ab: “Bu hüküm sadece evlat hakkındadır” demişlerdir. İbn Habîb ise: “Ayağa kalkamayacak derecedeki yaşlı olup haccetmemiş kimseden ve haccetmeden ölen kimseden evladının, o vasiyet etmemiş olsa bile onun yerine haccetmesi hususunda ruhsat gelmiştir ve inşâallahu teâlâ bu ona yeterli olur” demiştir. İşte kötürüm ve benzerleri hakkındaki açıklama budur. Has'amlı kadının hadisini imamlar tahriç etmişlerdir ve bu hadis, kadının erkek yerine hac yapmasının caiz olmadığını söyleyen el-Hasan'ın görüşünü reddetmektedir. Sekizinci Mesele- Âlimler, mükellefin yolda azık edineceği bir yiyeceği bulunmadığı takdirde haccın ona farz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Yabancı bir kimse kendisine haccedeceği bir mal bağışlasa, bundan dolayı minnet altına gireceği için bunu kabul etmesinin vacip olmadığı hususunda icmâ vardır. Bir adam babasına mal bağışlamış olsa, Şâfiî: “Onu kabul etmesi gerekir; zira kişinin evladı onun kendi kazancındandır ve bunda

فِي ذَلِكَ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَلْزَمُهُ قَبُولُهُ، لِأَنَّ فِيهِ سُقُوطُ حُرْمَةِ الْأُبُوَّةِ، إِذْ يُقَالُ: قَدْ جَزَاهُ وَقَدْ وَفَّاهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: الْمَعْنَى وَمَنْ كَفَرَ بِفَرْضِ الْحَجِّ وَلَمْ يَرَهُ وَاجِبًا. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَغَيْرُهُ: إِنَّ مَنْ تَرَكَ الْحَجَّ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَيْهِ فَهُوَ كَافِرٌ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً تُبَلِّغُهُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ وَلَمْ يَحُجَّ فَلَا عَلَيْهِ أَنْ يَمُوتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا (. قَالَ أَبُو عِيسَى:) هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ، وَهِلَالُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَجْهُولٌ، وَالْحَارِثُ يُضَعَّفُ (. وَرُوِيَ نَحْوَهُ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵄. وَعَنْ عَبْدِ خَيْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ فِي خُطْبَتِهِ:) يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ عَلَى مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلْيَمُتْ عَلَى أَيِّ حَالٍ شَاءَ إِنْ شَاءَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا أَوْ مَجُوسِيًّا إِلَّا أَنْ يَكُونَ بِهِ عُذْرٌ مِنْ مَرَضٍ أَوْ سُلْطَانٍ جَائِرٍ أَلَّا نَصِيبَ لَهُ فِي شَفَاعَتِي وَلَا وُرُودِ حَوْضِي (. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) مَنْ كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ يُبَلِّغُهُ الْحَجَّ فَلَمْ يَحُجَّ أَوْ عِنْدَهُ مَالٌ تَحِلُّ فِيهِ الزَّكَاةُ فَلَمْ يُزَكِّهِ سَأَلَ عِنْدَ الْمَوْتِ الرَّجْعَةَ (. فَقِيلَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّا كُنَّا نَرَى هَذَا لِلْكَافِرِينَ. فَقَالَ: أَنَا أَقْرَأُ عَلَيْكُمْ بِهِ قُرْآنًا:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ. وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ" [المنافقون

babaya yönelik bir minnet yoktur” demiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise: “Onu kabul etmesi gerekmez; çünkü bunda babalık hürmetinin düşmesi vardır; zira ‘Ona karşılığını verdi ve hakkını tastamam ödedi’ denilir” demişlerdir. En doğrusunu Allah bilir. Dokuzuncu Mesele- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve başkaları: “Manası, haccın farziyetini inkâr eden ve onu vacip görmeyen kimsedir” demişlerdir. el-Hasan el-Basrî ve başkaları ise: “Gücü yettiği halde haccı terk eden kimse kâfirdir” demişlerdir. et-Tirmizî el-Hâris'ten, o Ali'den nakletmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim kendisini Allah'ın evine ulaştıracak bir azığa ve bineğe sahip olur da hacca gitmezse, onun yahudi veya hristiyan olarak ölmesi arasında hiçbir fark yoktur. Çünkü Allah Kitabında: ‘Oraya gitmeye yol bulabilen kimsenin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır’ buyurmaktadır.” Ebû Îsâ: “Bu garip bir hadistir, onu sadece bu vecihten bilmekteyiz; senesinde tenkit vardır, Hilâl b. Abdillâh meçhuldür ve el-Hâris de zayıf sayılmıştır” demiştir. Bunun benzeri Ebû Ümâme ve Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir. Abd-i Hayr b. Yezîd'den, o da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan nakletmiştir ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbesinde şöyle buyurmuştur: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah oraya bir yol bulabilen kimseye haccı farz kılmıştır. Bunu yapmayan kimse ister yahudi, ister hristiyan, ister mecusî olarak dilediği hal üzere ölsün; meğerki hastalık yahut zalim bir idareci sebebiyle bir mazereti bulunsun. Biliniz ki onun benim şefaatimde nasibi yoktur ve o havzımın başına varamayacaktır.” İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kimin kendisini hacca ulaştıracak malı bulunur da hacca gitmezse yahut üzerinde zekat farz olan malı olur da zekatını vermezse, ölüm anında [dünyaya] geri dönmeyi ister.” Bunun üzerine: “Ey İbn Abbâs! Biz bunu kâfirler hakkında biliyorduk” denildi. O da: “Ben size bu konuda Kur'ân okuyayım: ‘Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın! Kim bunu yaparsa işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. Birinize ölüm gelip de: Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım! demesinden önce size rızık olarak verdiklerimizden infak edin’ [Münâfikûn

: ١٠ - ٩]. قَالَ الْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ فِي تَفْسِيرِهِ: فَأُزَكِّي وَأَحُجُّ. وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ رَجُلًا سأله عَنِ الْآيَةِ فَقَالَ: (مَنْ حَجَّ لَا يَرْجُو ثَوَابًا أَوْ جَلَسَ لَا يَخَافُ عِقَابًا فَقَدْ كَفَرَ بِهِ). وَرَوَى قَتَادَةُ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ عُمَرُ ﵁: لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبْعَثَ رِجَالًا إِلَى الْأَمْصَارِ فَيَنْظُرُونَ إِلَى مَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ وَلَمْ يَحُجَّ فَيَضْرِبُونَ عَلَيْهِ الْجِزْيَةَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ".

: 9-10]. Hasan b. Sâlih tefsirinde: “[Bu ayetteki 'sadaka vereyim' ifadesi] 'Zekât vereyim ve haccedeyim' [anlamındadır]” demiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre], bir adam ona bu ayeti sormuş, o da şöyle buyurmuştur: « مَنْ حَجَّ لَا يَرْجُو ثَوَابًا أَوْ جَلَسَ لَا يَخَافُ عِقَابًا فَقَدْ كَفَرَ بِهِ » «Kim bir sevap ummaksızın hacceder veya bir cezadan korkmaksızın [haccı terk edip] oturursa, onu inkâr etmiş olur.» Katâde'nin Hasan'dan rivayet ettiğine göre Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Şehirlere birtakım adamlar gönderip malı bulunup da hacca gitmeyen kimselere bakmalarını ve onların üzerine cizye koymalarını kesinlikle arzu ettim. İşte Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” buyruğu budur.”

قُلْتُ: هَذَا خَرَجَ مَخْرَجَ التَّغْلِيظِ، وَلِهَذَا قَالَ عُلَمَاؤُنَا: تَضَمَّنَتِ الْآيَةُ أَنَّ مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ وَهُوَ قَادِرٌ فَالْوَعِيدُ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ، وَلَا يُجْزِئُ أَنْ يَحُجَّ عَنْهُ غَيْرُهُ، لِأَنَّ حَجَّ الْغَيْرِ لَوْ أَسْقَطَ عَنْهُ الْفَرْضَ لَسَقَطَ عَنْهُ الْوَعِيدُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَوْ مَاتَ جَارٌ لِي وَلَهُ مَيْسَرَةٌ وَلَمْ يحج لم أصل عليه.

Derim ki: Bu ifade tehdit ve sakındırma (tağlîz) makamında söylenmiştir; bu sebeple âlimlerimiz şöyle demişlerdir: Ayet, gücü yettiği halde haccetmeden ölen kimseye tehdidin yöneleceğini ve onun yerine başkasının haccetmesinin yeterli olmayacağını içermektedir; zira başkasının haccetmesi onun üzerindeki farzı düşürseydi, tehdit de üzerinden düşmüş olurdu. En doğrusunu Allah bilir. Saîd b. Cübeyr demiştir ki: “Varlıklı olup da hacca gitmeyen bir komşum ölseydi onun cenaze namazını kılmazdım.”

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٩٨ الى ٩٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 98-99. Âyetler]

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) } “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken, niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz? De ki: Ey Ehl-i Kitap! Sizler [gerçeğe] şahit olduğunuz halde, niçin iman edenleri Allah yolundan çevirip onu eğri göstermek istiyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ تَصْرِفُونَ عَنْ دِينِ اللَّهِ (مَنْ آمَنَ). وَقَرَأَ الْحَسَنُ" تُصِدُّونَ" بِضَمِ التَّاءِ وَكَسْرِ الصَّادِ وَهُمَا لُغَتَانِ: صَدَّ وَأَصَدَّ، مِثْلَ صَلَّ اللَّحْمُ وَأَصَلَّ إِذَا أَنْتَنَ، وَخَمَّ وَأَخَمَّ أَيْضًا إِذَا تَغَيَّرَ. (تَبْغُونَها عِوَجاً) تَطْلُبُونَ لَهَا، فحذف اللام، مثل" وَإِذا كالُوهُمْ" [المطففين: ٣]. يُقَالُ: بَغَيْتُ لَهُ كَذَا أَيْ طَلَبْتُهُ. وَأَبْغَيْتُهُ كَذَا أَيْ أَعَنْتُهُ. وَالْعِوَجُ: الْمَيْلُ وَالزَّيْغُ (بِكَسْرِ الْعَيْنِ) فِي الدِّينِ وَالْقَوْلِ وَالْعَمَلِ وَمَا خَرَجَ عَنْ طَرِيقِ الِاسْتِوَاءِ. وَ (بِالْفَتْحِ) فِي الْحَائِطِ وَالْجِدَارِ وَكُلِّ شَخْصٍ قَائِمٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ وَغَيْرِهِ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ" [طه: ١٠٨] أَيْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يَعْوَجُّوا عَنْ دُعَائِهِ. وَعَاجَ بِالْمَكَانِ وَعَوَّجَ أَقَامَ وَوَقَفَ. وَالْعَائِجُ الْوَاقِفُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah yolundan çeviriyorsunuz” buyruğu, yani iman edeni { مَنْ آمَنَ } “iman eden kimseyi” Allah'ın dininden çeviriyorsunuz demektir. el-Hasan { تُصِدُّونَ } şeklinde te harfinin dammesi ve sâd harfinin kesresiyle okumuştur. Bunlar iki ayrı kullanımdır: sadde (صَدَّ) ve esadde (أَصَدَّ). Bu, et koktuğunda salle'l-lahmu (صَلَّ اللَّحْمُ) ve esalle (أَصَلَّ) denmesi ile bozulduğunda hamme (خَمَّ) ve ehamme (أَخَمَّ) denmesi gibidir. { تَبْغُونَها عِوَجاً } “onu eğri göstermek istiyorsunuz” ifadesi, onun için arıyorsunuz demektir; bu sebeple lâm harfi hazfedilmiştir, tıpkı: “Onlara ölçtükleri zaman...” [Mutaffifîn: 3] ayetinde olduğu gibi. Şöyle denilir: Bağaytü lehû kezâ (بَغَيْتُ لَهُ كَذَا) yani onu onun için talep ettim. Ebğaytühû kezâ (أَبْغَيْتُهُ كَذَا) ise ona yardım ettim demektir. El-'İvec (الْعِوَجُ); 'ayn harfinin kesresiyle ('ivec), dinde, sözde, amelde ve doğruluk yolundan çıkan her şeydeki eğrilik ve sapmadır. Fethasıyla ('avec) ise duvarda, çitte ve dik duran her şahısta [bulunan eğriliktir]; bu Ebû Ubeyde ve başkalarından nakledilmiştir. Yüce Allah'ın: “Çağırana uyarlar, onun için hiçbir eğrilik yoktur” [Tâhâ: 108] buyruğunun anlamı; onun çağrısından sapmaya güç yetiremezler demektir. Bir yerde durup konakladığında 'âce bi'l-mekâni (عَاجَ بِالْمَكَانِ) ve 'avvece (عَوَّجَ) denir. el-'Âic (الْعَائِجُ) ise durup konaklayan kimsedir. Şair şöyle demiştir:

هَلْ أَنْتُمْ عَائِجُونَ بِنَا لَعَنَّا ... نَرَى الْعَرَصَاتِ أَوْ أَثَرَ الْخِيَامِ

Bizimle birlikte durup konaklar mısınız, belki ... O açık alanları yahut çadırların izlerini görürüz.

وَالرَّجُلُ الْأَعْوَجُ: السيئ الخلق، وهو بن الْعِوَجِ. وَالْعُوجُ مِنَ الْخَيْلِ الَّتِي فِي أَرْجُلِهَا تَحْنِيبٌ. وَالْأَعْوَجِيَّةُ مِنَ الْخَيْلِ تُنْسَبُ إِلَى فَرَسٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ سَابِقًا. وَيُقَالُ: فَرَسٌ مُحَنَّبٌ إِذَا كَانَ بَعِيدَ مَا بَيْنَ الرِّجْلَيْنِ بِغَيْرِ فَحَجٍ، وَهُوَ مَدْحٌ. وَيُقَالُ: الْحَنَبُ اعْوِجَاجٌ فِي السَّاقَيْنِ. قَالَ الْخَلِيلُ التَّحْنِيبُ يُوصَفُ فِي الشِّدَّةِ، وليس ذلك باعوجاج.

el-A‘vec adam (الرَّجُلُ الْأَعْوَجُ), kötü huylu kimsedir ve o 'eğriliğin oğlu' [demektir]. Atlardan el-‘ûc (الْعُوجُ) ise bacaklarında tahnîb bulunanlardır. Atlardan el-A‘veciyye (الْأَعْوَجِيَّةُ) ise Câhiliye döneminde [yarışlarda daima] öne geçen bir ata nispet edilir. İki bacağının arası çarpık olmaksızın birbirinden ayrık/geniş olan ata feresun muhanneb (فَرَسٌ مُحَنَّبٌ) denilir ki bu bir övgüdür. [Diğer bir görüşe göre] el-haneb (الْحَنَبُ) kelimesinin iki bacakta eğrilik olduğu da söylenmiştir. el-Halîl şöyle demiştir: Tahnîb, [bacağın] sağlamlığı ve sertliği bağlamında nitelenir; bu bir eğrilik değildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ شُهَداءُ) أَيْ عُقَلَاءُ. وَقِيلَ: شُهَدَاءُ أَنَّ فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبًا أَنَّ دِينَ اللَّهِ الَّذِي لَا يَقْبَلُ غَيْرَهُ الْإِسْلَامُ، إِذْ فِيهِ نَعْتُ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } “Sizler şahit olduğunuz halde” buyruğu, yani akıl sahipleri olduğunuz halde demektir. Şöyle de denilmiştir: Tevrat'ta Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği dinin İslâm olduğuna şahit iken [demektir], zira onda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı bulunmaktadır.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٠٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 100. Âyet]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠) } “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi döndürüp kâfir yaparlar.”

نَزَلَتْ فِي يَهُودِيٍّ أَرَادَ تَجْدِيدَ الْفِتْنَةِ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ بَعْدَ انْقِطَاعِهَا بِالنَّبِيِّ ﷺ، فَجَلَسَ بَيْنَهُمْ وَأَنْشَدَهُمْ شِعْرًا قَالَهُ أَحَدُ الْحَيَّيْنِ فِي حَرْبِهِمْ. فَقَالَ الْحَيُّ الْآخَرُ: قَدْ قَالَ شَاعِرُنَا فِي يَوْمٍ كَذَا وكذا، فكأنهم دخلهم من ذلك شي، فَقَالُوا: تَعَالَوْا نَرُدُّ الْحَرْبَ جَذْعَاءَ كَمَا كَانَتْ. فَنَادَى هَؤُلَاءِ: يَا آلَ أَوْسٍ. وَنَادَى هَؤُلَاءِ. يَا آلَ خَزْرَجٍ، فَاجْتَمَعُوا وَأَخَذُوا السِّلَاحَ وَاصْطَفُّوا لِلْقِتَالِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَجَاءَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى وَقَفَ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ فَقَرَأَهَا وَرَفَعَ صَوْتَهُ، فَلَمَّا سَمِعُوا صَوْتَهُ أَنْصَتُوا لَهُ وَجَعَلُوا يَسْتَمِعُونَ، فَلَمَّا فَرَغَ أَلْقَوُا السِّلَاحَ وَعَانَقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَجَعَلُوا يَبْكُونَ، عَنْ عِكْرِمَةَ وَابْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَالَّذِي فَعَلَ ذَلِكَ شَاسُ بْنُ قَيْسٍ الْيَهُودِيُّ، دَسَّ عَلَى الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ مَنْ يُذَكِّرُهُمْ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْحُرُوبِ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أتاهم وذكرهم، فعرف القوم أنها نزعة مِنَ الشَّيْطَانِ، وَكَيْدٌ مِنْ عَدُوِّهِمْ، فَأَلْقَوُا السِّلَاحَ مِنْ أَيْدِيهِمْ وَبَكَوْا وَعَانَقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، ثُمَّ انْصَرَفُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ سَامِعِينَ مُطِيعِينَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا)

Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sayesinde sona erdikten sonra Evs ve Hazrec arasındaki fitneyi yeniden alevlendirmek isteyen bir Yahudi hakkında inmiştir. Bu Yahudi aralarına oturup iki kabileden birinin savaşları sırasında söylediği bir şiiri onlara okudu. Diğer kabile de: “Bizim şairimiz de falan ve falan günde şöyle demişti” dedi. Sanki bundan dolayı içlerine bir şey düştü ve: “Gelin savaşı eskiden olduğu gibi taptaze başlatalım” dediler. Bunun üzerine berikiler: “Ey Evs ailesi!” diye nida etti, ötekiler de: “Ey Hazrec ailesi!” diye nida etti. Toplandılar, silahlarını aldılar ve savaşmak üzere saf tuttular. İşte bu ayet indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelip iki safın arasında durdu, bu ayeti yüksek sesle okudu. Sesini duyduklarında ona kulak verip dinlemeye başladılar. [Okumayı] bitirince silahları attılar, birbirlerine sarıldılar ve ağlamaya başladılar; bu İkrime, İbn Zeyd ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bunu yapan Yahudi Şâs b. Kays idi; Evs ve Hazrec arasına aralarındaki savaşları hatırlatacak kimseler sokmuştu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara gelip nasihat etti; bunun üzerine topluluk bunun şeytandan bir kışkırtma ve düşmanlarının bir tuzağı olduğunu anladı. Silahları ellerinden bıraktılar, ağladılar ve birbirlerine sarıldılar. Sonra da işitip itaat edenler olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte ayrıldılar. Yüce Allah da { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” [ayetini] indirdi;

يَعْنِي الْأَوْسَ وَالْخَزْرَجَ. (إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ) يَعْنِي شَاسًا وَأَصْحَابَهُ. (يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ) قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: مَا كَانَ طَالِعٌ أَكْرَهَ إِلَيْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَوْمَأَ إِلَيْنَا بِيَدِهِ فَكَفَفْنَا وَأَصْلَحَ اللَّهُ تَعَالَى مَا بَيْنَنَا، فَمَا كَانَ شَخْصٌ أَحَبَّ إِلَيْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَمَا رَأَيْتُ يَوْمًا أَقْبَحَ وَلَا أَوْحَشَ أَوَّلًا وَأَحْسَنَ آخِرًا مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ.

yani Evs ve Hazrec'i [kastetmektedir]. { إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız” yani Şâs ve arkadaşlarını kastetmektedir. { يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ } “İmanınızdan sonra sizi döndürüp kâfir yaparlar.” Câbir b. Abdillâh demiştir ki: Bizim için [o anda] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha sevimsiz gözüken kimse yoktu. Bize eliyle işaret etti, biz de durduk ve Yüce Allah aramızı düzeltti. Artık bizim için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha sevimli bir kimse kalmamıştı. Başlangıcı o günden daha çirkin ve daha ürkütücü, sonu da o günden daha güzel olan bir gün görmedim.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٠١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 101. Âyet]

وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)

{ وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun Resûlü bulunuyorken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, şüphesiz dosdoğru bir yola iletilmiş olur.” (101)

قَالَهُ تَعَالَى عَلَى جِهَةِ التَّعَجُّبِ، أَيْ (وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ) يَعْنِي الْقُرْآنَ. (وَفِيكُمْ رَسُولُهُ) مُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ قِتَالٌ وَشَرٌّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَذَكَرُوا مَا كَانَ بَيْنَهُمْ فَثَارَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ بِالسُّيُوفِ، فَأَتَى النَّبِيُّ ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَذَهَبَ إِلَيْهِمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ- إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها" وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْ لَمْ يَرَ النَّبِيَّ ﷺ، لِأَنَّ مَا فِيهِمْ مِنْ سُنَّتِهِ يَقُومُ مَقَامَ رُؤْيَتِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ خَاصَّةً، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ فِيهِمْ وَهُمْ يُشَاهِدُونَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ، لِأَنَّ آثَارَهُ وَعَلَامَاتِهِ وَالْقُرْآنَ الَّذِي أُوتِيَ فِينَا مَكَانَ النَّبِيِّ ﷺ فِينَا وَإِنْ لَمْ نُشَاهِدْهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ علمان ببنان؟: كِتَابُ اللَّهِ وَنَبِيُّ اللَّهِ، فَأَمَّا نَبِيُّ اللَّهِ فَقَدْ مَضَى، وَأَمَّا كِتَابُ اللَّهِ فَقَدْ أَبْقَاهُ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ رَحْمَةً مِنْهُ وَنِعْمَةً، فِيهِ حَلَالُهُ وَحَرَامُهُ، وَطَاعَتُهُ وَمَعْصِيَتُهُ. (وَكَيْفَ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَفُتِحَتِ الْفَاءُ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَاخْتِيرَ لَهَا الْفَتْحُ لِأَنَّ مَا قَبْلَ الْفَاءِ يَاءٌ فَثَقُلَ أَنْ يَجْمَعُوا بَيْنَ يَاءٍ وَكَسْرَةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ) أَيْ يَمْتَنِعُ وَيَتَمَسَّكُ بِدِينِهِ وَطَاعَتِهِ. (فَقَدْ هُدِيَ) وُفِّقَ وَأُرْشِدَ (إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ). ابْنُ جُرَيْجٍ" يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ" يُؤْمِنُ بِهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَنْ يَعْتَصِمُ بِاللَّهِ أَيْ يَتَمَسَّكُ بِحَبْلِ اللَّهِ، وَهُوَ الْقُرْآنُ. يُقَالُ: أَعْصَمَ بِهِ وَاعْتَصَمَ، وَتَمَسَّكَ وَاسْتَمْسَكَ إِذَا امْتَنَعَ بِهِ مِنْ غَيْرِهِ. وَاعْتَصَمْتُ فُلَانًا هَيَّأْتُ لَهُ مَا يَعْتَصِمُ بِهِ. وَكُلُّ مُتَمَسِّكٍ بِشَيْءٍ مُعْصِمٌ وَمُعْتَصِمٌ. وَكُلُّ مَانِعٍ شَيْئًا فَهُوَ عَاصِمٌ، قَالَ الْفَرَزْدَقُ:

Yüce Allah bunu taaccüp (şaşkınlık/kınama) yoluyla söylemiştir; yani { وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ } “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken nasıl inkâr edersiniz?” yani Kur'ân [okunurken]. { وَفِيكُمْ رَسُولُهُ } “ve aranızda O'nun Resûlü bulunuyorken” [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem. İbn Abbâs dedi ki: Câhiliye döneminde Evs ve Hazrec arasında savaş ve kötülük vardı. Aralarında geçmiş olanları hatırladılar ve kılıçlarla birbirlerine saldırdılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelinip bu durum ona anlatıldı; o da onların yanına gitti. Bunun üzerine: “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun Resûlü bulunuyorken nasıl inkâr edersiniz?” ayetinden Yüce Allah'ın: “Sizi ondan kurtardı” buyruğuna kadar olan kısım indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görmeyen kimseler de bu ayetin kapsamına girer; zira onların arasında bulunan sünneti, onu görmenin yerine geçer. ez-Zeccâc demiştir ki: Bu hitabın özellikle Muhammed'in ashabına yönelik olması caizdir; çünkü Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem onların aralarındaydı ve onlar onu bizzat görüyorlardı. Bu hitabın bütün ümmete yönelik olması da caizdir; çünkü biz onu görmesek bile onun izleri, alametleri ve aramızda bize verilen Kur'ân, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yerini tutmaktadır. Katâde şöyle demiştir: Bu ayette iki apaçık işaret vardır: Allah'ın Kitabı ve Allah'ın Peygamberi. Allah'ın Peygamberi vefat edip gitmiştir; Allah'ın Kitabı'nı ise kendisinden bir rahmet ve nimet olarak aralarında baki kılmıştır; onda helali, haramı, O'na itaati ve O'na isyanı [bildiren hükümler] vardır. { وَكَيْفَ } nasb mahallindedir. el-Halîl ve Sîbeveyh'e göre fâ harfi iki sakinin birleşmesi sebebiyle fethalanmıştır; fethanın tercih edilme sebebi ise fâ harfinden önce yâ harfinin bulunması ve bir yâ ile kesreyi bir arada toplamanın ağır gelmesidir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a sımsıkı tutunursa” buyruğu, yani [O'na] sığınır, O'nun dinine ve itaatine sarılırsa demektir. { فَقَدْ هُدِيَ } “kesinlikle iletilmiştir” muvaffak kılınmış ve ulaştırılmıştır, { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “doğru bir yola.” İbn Cüreyc: “Allah'a tutunursa”, O'na iman ederse [demektir] demiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; kim Allah'a tutunursa, yani Allah'ın ipine sarılırsa demektir ki o da Kur'ân'dır. Başkasından korunmak için bir şeye sığındığında a'same bihî (أَعْصَمَ بِهِ) ve i'tesame (اعْتَصَمَ), temesseke (تَمَسَّكَ) ve istemseke (اسْتَمْسَكَ) denir. İ'tasamtü fülânen (اعْتَصَمْتُ فُلَانًا) dediğinde; onun için sığınacağı şeyi hazırladım demektir. Bir şeye sımsıkı tutunan herkese mu'sım (مُعْصِمٌ) ve mu'tesım (مُعْتَصِمٌ) denir. Bir şeyi engelleyen her şeye de 'âsım (عَاصِمٌ) denir. el-Ferezdak şöyle demiştir:

أَنَا ابْنُ الْعَاصِمَيْنِ بَنِي تَمِيمٍ ... إِذَا مَا أَعْظَمَ الْحَدَثَانِ نَابَا

Ben iki koruyucunun, yani Temîmoğullarının oğluyum ... O büyük musibetler baş gösterdiği zaman.

قَالَ النَّابِغَةُ:

en-Nâbiğa şöyle demiştir:

يَظَلُّ مِنْ خَوْفِهِ الْمَلَّاحَ مُعْتَصِمًا ... بِالْخَيْزُرَانَةِ بَعْدَ الْأَيْنِ والنجد

Korkusundan ötürü gemici, bitkinlik ve ter döktükten sonra dümene sımsıkı tutunmuş halde kalakalır.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

فَأَشْرَطَ فِيهَا نَفْسَهُ وَهْوَ مُعْصِمٌ ... وَأَلْقَى بِأَسْبَابٍ لَهُ وَتَوَكَّلَا

Ona sımsıkı tutunmuşken nefsini tehlikeye attı ... İplerini [kuyudan yana] saldı ve tevekkül etti.

وَعَصَمَهُ الطَّعَامُ: مَنَعَ الجوع منه، تقول العرب: عص [- م فُلَانًا] الطَّعَامُ أَيْ مَنَعَهُ مِنَ الْجُوعِ، فَكَنَّوُا السَّوِيقَ بِأَبِي عَاصِمٍ لِذَلِكَ. قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: الْعَرَبُ تُسَمِّي الْخُبْزَ عَاصِمًا وَجَابِرًا، وَأَنْشَدَ:

'Asamehü't-ta'âmü (عَصَمَهُ الطَّعَامُ) ifadesi: Yemek açlığı ondan engelledi/kesti demektir. Araplar: “Yemek falanı korudu [-engelledi]” derler; yani onu açlıktan korudu. Bu sebeple kavrulmuş un bulamacına (sevîk) Ebû Âsım künyesini vermişlerdir. Ahmed b. Yahyâ dedi ki: Araplar ekmeğe Âsım ve Câbir adını verirler; ve şu beyti okumuştur:

فَلَا تَلُومِينِي وَلُومِي جَابِرًا ... فَجَابِرٌ كَلَّفَنِي الْهَوَاجِرَا

Beni kınama, Câbir'i kına ... Çünkü Câbir bana öğle sıcağında zahmet çektirdi.

وَيُسَمُّونَهُ عَامِرًا. وَأَنْشَدَ:

Ona Âmir adını da verirler; ve şu beyti okumuştur:

أَبُو مَالِكٍ يَعْتَادُنِي بِالظَّهَائِرِ ... يَجِيءُ فَيُلْقِي رَحْلَهُ عِنْدَ عَامِرِ

Ebû Mâlik öğle vakitlerinde bana uğrar ... Gelir ve yükünü Âmir'in yanına bırakır.

أَبُو مَالِكٍ كنية الجوع.

Ebû Mâlik, açlığın künyesidir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٠٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 102. Âyet]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) } “Ey iman edenler! Allah’tan, O’na yaraşır şekilde korkun ve ancak müslümanlar olarak ölün.”

فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ: رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (حَقَّ تُقَاتِهِ أَنْ يُطَاعَ فَلَا يُعْصَى وَأَنْ يُذْكَرَ فَلَا يُنْسَى وَأَنْ يُشْكَرَ فَلَا يُكْفَرَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَلَّا يُعْصَى طَرْفَةَ عَيْنٍ. وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنْ يَقْوَى عَلَى هَذَا؟ وَشَقَّ عَلَيْهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ" [التغابن: ١٦] فَنَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةَ، عَنْ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَابْنِ زَيْدٍ. قَالَ مُقَاتِلٌ: وَلَيْسَ فِي آلِ عِمْرَانَ من المنسوخ شي إِلَّا هَذِهِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ" فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ" بَيَانٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ. وَالْمَعْنَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ مَا اسْتَطَعْتُمْ، وَهَذَا أَصْوَبُ، لِأَنَّ النَّسْخَ إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ عَدَمِ الْجَمْعِ وَالْجَمْعُ مُمْكِنٌ فَهُوَ أَوْلَى. وَقَدْ رَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَوْلُ اللَّهِ ﷿" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ" لَمْ تُنْسَخْ، وَلَكِنَّ" حَقَّ تُقاتِهِ" أَنْ يُجَاهَدَ فِي [سبيل]

Bunda tek bir mesele vardır: Buhârî Mürre'den, o da Abdullah'tan rivayet etmiştir; o demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “O'na yaraşır şekilde korkulması; itaat edilip isyan edilmemesi, zikredilip unutulmaması ve şükredilip nankörlük edilmemesidir.” İbn Abbâs dedi ki: “O, göz açıp kapayıncaya kadar bile isyan edilmemesidir.” Müfessirler zikretmişlerdir ki bu ayet indiğinde: “Ey Allah'ın Resûlü! Buna kimin gücü yeter?” dediler ve bu onlara ağır geldi; bunun üzerine Yüce Allah: “Gücünüz yettiği kadar Allah'tan korkun” [Teğâbün: 16] ayetini indirdi ve bu ayeti neshetti; bu Katâde, er-Rebî' ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Mukâtil dedi ki: Âl-i İmrân'da bu ayetten başka mensuh hiçbir şey yoktur. “Gücünüz yettiği kadar Allah'tan korkun” buyruğunun bu ayetin bir açıklaması olduğu da söylenmiştir. Anlamı: “Gücünüz yettiği ölçüde Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” demektir; bu görüş daha doğrudur, çünkü nesh ancak [iki hükmü] bağdaştırmak mümkün olmadığında söz konusu olur; bağdaştırmak mümkün olduğuna göre evla olan budur. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yüce Allah'ın: “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun” buyruğu neshedilmemiştir; fakat “O'na yaraşır şekilde korkulması”; [Allah yolunda] hakkıyla cihad edilmesidir,

الله حق

Allah'ın hakkı

جِهَادِهِ، وَلَا تَأْخُذُكُمْ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ، وَتَقُومُوا بِالْقِسْطِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَأَبْنَائِكُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَكُلَّمَا ذُكِرَ فِي الْآيَةِ وَاجِبٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَسْتَعْمِلُوهُ وَلَا يَقَعُ فِيهِ نَسْخٌ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

cihad edilmesidir, Allah hakkında hiçbir kınayıcının kınamasının sizi alıkoymamasıdır ve kendi aleyhinize veya çocuklarınızın aleyhine bile olsa adaleti ayakta tutmanızdır. en-Nehhâs dedi ki: Ayette zikredilen her husus Müslümanların amel etmesi gereken birer vaciptir ve bunda hiçbir nesh gerçekleşmez. Yüce Allah'ın: { وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Ve ancak müslümanlar olarak ölün” buyruğunun anlamı Bakara Suresi'nde geçmişti.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٠٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 103. Âyet]

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)

{ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) } “Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın, parçalanıp bölünmeyin. Allah’ın size olan nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı; böylece O’nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da O sizi oradan kurtardı. İşte Allah doğru yolu bulasınız diye size ayetlerini böyle açıklar.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاعْتَصِمُوا) الْعِصْمَةُ الْمَنْعَةُ، وَمِنْهُ يقال للبدرقة: عِصْمَةٌ. وَالْبَذْرَقَةُ: الْخَفَارَةُ لِلْقَافِلَةِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُرْسِلَ مَعَهَا مَنْ يَحْمِيهَا مِمَّنْ يُؤْذِيهَا. قَالَ ابْنُ خالويه: البدرقة لَيْسَتْ بِعَرَبِيَّةٍ وَإِنَّمَا هِيَ كَلِمَةٌ فَارِسِيَّةٌ عَرَّبَتْهَا الْعَرَبُ، يُقَالُ: بَعَثَ السُّلْطَانُ بَذْرَقَةً مَعَ الْقَافِلَةِ. وَالْحَبْلُ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ السَّبَبُ الَّذِي يُوصَلُ بِهِ إِلَى الْبُغْيَةِ وَالْحَاجَةِ. وَالْحَبْلُ: حَبْلُ الْعَاتِقِ. وَالْحَبْلُ: مُسْتَطِيلٌ مِنَ الرَّمْلِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: وَاللَّهِ مَا تَرَكْتُ مِنْ حَبْلٍ إِلَّا وَقَفْتُ عَلَيْهِ، فَهَلْ لِي مِنْ حَجٍّ، وَالْحَبْلُ الرَّسَنِ. وَالْحَبْلُ الْعَهْدُ، قَالَ الْأَعْشَى:

Bunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَاعْتَصِمُوا } “sımsıkı sarılın” buyruğu: el-İsme (الْعِصْمَةُ) koruma ve engellemedir; bu kökten türeyerek koruma/muhafızlık için (bedraka): 'ısmet denilir. el-Bezraka (الْبَذْرَقَةُ): Kervana, kendisine zarar verecek kimselerden koruyacak muhafız göndermek suretiyle yapılan korumadır (eskotluk). İbn Hâleveyh demiştir ki: el-Bedraka Arapça bir kelime değildir; bilakis Arapların Arapçalaştırdığı Farsça bir kelimedir; “Sultan kervanla birlikte bir muhafız (bezraka) gönderdi” denilir. el-Habl (الْحَبْلُ) müşterek (çok anlamlı) bir kelimedir; lügatte aslı maksada ve ihtiyaca ulaştıran vesiledir (sebep). el-Habl: Omuz damarıdır. el-Habl: Uzanıp giden kum tepesidir; hadiste geçen: “Vallahi üzerinde durmadığım hiçbir kum tepesi (habl) bırakmadım, benim haccım geçerli midir?” ifadesi bundandır. el-Habl yular/iptir. el-Habl ahittir; el-A'şâ şöyle demiştir:

وَإِذَا تُجَوِّزُهَا حبال قَبِيلَةٍ ... أَخَذَتْ مِنَ الْأُخْرَى إِلَيْكَ حِبَالَهَا

Bir kabilenin himaye bağları (ahdi) onu geçirdiği vakit ... Diğer kabilenin bağlarını sana doğru alırdı.

يُرِيدُ الْأَمَانَ. وَالْحَبْلُ الدَّاهِيَةُ، قَالَ كُثَيِّرٌ:

[Burada] emanı kastetmektedir. el-Habl felaket/büyük musibet demektir; Küseyyir şöyle demiştir:

فَلَا تَعْجَلِي يَا عَزُّ أَنْ تَتَفَهَّمِي ... بِنُصْحٍ أَتَى الْوَاشُونَ أم بحبول

Acele etme ey Azze, iyice bir anla; koğucular nasihatle mi geldiler yoksa felaketlerle mi?

وَالْحِبَالَةُ: حِبَالَةُ الصَّائِدِ. وَكُلُّهَا لَيْسَ مُرَادًا فِي الْآيَةِ إِلَّا الَّذِي بِمَعْنَى الْعَهْدِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: حَبْلُ اللَّهِ الْقُرْآنُ. وَرَوَاهُ عَلِيٌّ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ مِثْلُ ذَلِكَ. وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْهَجَرِيِّ عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ). وَرَوَى تَقِيُّ بن مخلد حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ حَدَّثْنَا هُشَيْمٌ عَنِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ" وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا" قَالَ: الجماعة، روي عنه و [عن غَيْرِهِ] مِنْ وُجُوهٍ، وَالْمَعْنَى كُلُّهُ مُتَقَارِبٌ مُتَدَاخِلٌ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْمُرُ بِالْأُلْفَةِ وَيَنْهَى عَنِ الْفُرْقَةِ فَإِنَّ الْفُرْقَةَ هَلَكَةٌ وَالْجَمَاعَةَ نَجَاةٌ. وَرَحِمَ اللَّهُ ابْنَ الْمُبَارَكِ حَيْثُ قَالَ:

el-Hibâle (الْحِبَالَةُ): Avcının tuzağıdır/kementidir. İbn Abbâs'a göre ahit manasında olanı müstesna, bunların hiçbiri ayette kastedilen değildir. İbn Mes'ûd ise: “Allah'ın ipi Kur'ân'dır” demiştir. Bunu Ali ve Ebû Saîd el-Hudrî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir; Mücâhid ve Katâde'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Ebû Muâviye, el-Hecerî'den, o Ebû'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz bu Kur'ân Allah'ın ipidir.” Bakiyy b. Mahled rivayet edip demiştir ki: Bize Yahyâ b. Abdilhamîd anlattı, bize Huşeym, el-Avvâm b. Havşeb'den, o eş-Şa'bî'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan: “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın, parçalanıp bölünmeyin” ayeti hakkında: “O cemaattir” dediğini anlattı; bu ondan ve [başkalarından] muhtelif vecihlerle rivayet edilmiştir. Anlamların hepsi birbirine yakın ve iç içedir; zira Yüce Allah birlik ve beraberliği emretmekte, ayrılığı ise yasaklamaktadır. Çünkü ayrılık helak, cemaat ise kurtuluştur. İbnü'l-Mübârek şöyle dediğinde Allah ona rahmet eylesin:

إِنَّ الْجَمَاعَةَ حَبْلُ اللَّهِ فَاعْتَصِمُوا ... مِنْهُ بِعُرْوَتِهِ الْوُثْقَى لِمَنْ دَانَا

Şüphesiz cemaat Allah'ın ipidir, sımsıkı tutunun ... Dini benimseyen kimse için onun en sağlam kulpuna.

الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" (وَلا تَفَرَّقُوا) " [يَعْنِي فِي دِينِكُمْ] كَمَا افْتَرَقَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فِي أَدْيَانِهِمْ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَغَيْرِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ وَلَا تَفَرَّقُوا مُتَابِعِينَ لِلْهَوَى وَالْأَغْرَاضِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَكُونُوا فِي دِينِ اللَّهِ إِخْوَانًا، فَيَكُونُ ذَلِكَ مَنْعًا لَهُمْ عَنِ التَّقَاطُعِ وَالتَّدَابُرِ، وَدَلَّ عَلَيْهِ مَا بَعْدَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً". وَلَيْسَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ الِاخْتِلَافِ فِي الْفُرُوعِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ اخْتِلَافًا إِذِ الِاخْتِلَافُ مَا يَتَعَذَّرُ مَعَهُ الِائْتِلَافُ وَالْجَمْعُ، وَأَمَّا حُكْمُ مَسَائِلِ الِاجْتِهَادِ فَإِنَّ الِاخْتِلَافَ فِيهَا بِسَبَبِ اسْتِخْرَاجِ الْفَرَائِضِ وَدَقَائِقِ مَعَانِي الشَّرْعِ، وَمَا زَالَتِ الصَّحَابَةُ يَخْتَلِفُونَ فِي أَحْكَامِ الْحَوَادِثِ، وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ مُتَآلِفُونَ. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اخْتِلَافُ أُمَّتِي رَحْمَةٌ) وَإِنَّمَا مَنَعَ اللَّهُ اخْتِلَافًا هُوَ سَبَبُ الْفَسَادِ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (تَفَرَّقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً أَوِ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَالنَّصَارَى مِثْلُ ذَلِكَ وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً (. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ سَلَّمَ:) لَيَأْتِيَنَّ عَلَى أمتي ما أتى

İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَلا تَفَرَّقُوا } “ve ayrılığa düşmeyin” [yani dininizde], Yahudi ve Hristiyanların dinlerinde ayrılığa düştükleri gibi [ayrılmayın] buyruğudur; [bu açıklama] İbn Mes'ûd ve başkalarından [rivayet edilmiştir]. Bunun anlamının; “Hevaya ve farklı şahsi gayelere uyarak ayrılığa düşmeyin, Allah'ın dininde kardeşler olun” şeklinde olması da caizdir. Böylece bu [emir], onların birbirleriyle ilişkilerini kesmelerini ve birbirlerine sırt çevirmelerini yasaklayıcı olur. Nitekim bundan sonra gelen: { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O kalplerinizi kaynaştırdı, böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” ayeti de buna delalet etmektedir. Bunda, füru (fıkhi detaylar) meselelerindeki ihtilafın haram olduğuna dair bir delil yoktur. Zira bu bir ihtilaf [ayrılık] sayılmaz; çünkü [asıl] ihtilaf, beraberinde kaynaşmanın ve uzlaşmanın imkânsız olduğu şeydir. İçtihat meselelerinin hükmüne gelince; bunlardaki görüş ayrılığı, farzların ve şeriatın ince manalarının çıkarılması sebebiyle [meydana gelmektedir]. Sahâbe de vuku bulan olayların hükümleri hususunda ihtilaf etmekle birlikte birbirleriyle kaynaşmış/bağlı kimseler idiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ümmetimin ihtilafı rahmettir» buyurmuştur. Allah ancak fesada sebep olan ayrılığı yasaklamıştır. Tirmizî, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Yahudiler yetmiş bir veya yetmiş iki fırkaya ayrıldı, Hristiyanlar da böyledir; ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır.» Tirmizî: “Bu sahih bir hadistir” demiştir. Bunu ayrıca İbn Ömer'den de tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «[İsrailoğullarının başına] gelenler mutlaka ümmetimin de başına gelecektir...

عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ حَتَّى لَوْ كَانَ مِنْهُمْ مَنْ يَأْتِي أُمَّهُ عَلَانِيَةً لَكَانَ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَصْنَعُ ذَلِكَ وَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَفَرَّقَتِ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً كُلُّهُمْ فِي النَّارِ إِلَّا مِلَّةً وَاحِدَةً) قَالُوا: مَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي). أَخْرَجَهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ الْإِفْرِيقِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَعَبْدُ اللَّهِ الْإِفْرِيقِيُّ ثِقَةٌ وَثَّقَهُ قَوْمُهُ وَأَثْنَوْا عَلَيْهِ، وَضَعَّفَهُ آخَرُونَ. وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ مِنْ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (قَالَ أَلَا إِنَّ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ افْتَرَقُوا عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَإِنَّ هَذِهِ الْمِلَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ ثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ وَإِنَّهُ سَيَخْرُجُ مِنْ أُمَّتِي أقوام تَجَارَى بِهِمْ تِلْكَ الْأَهْوَاءُ كَمَا يَتَجَارَى الْكَلْبُ بِصَاحِبِهِ لَا يَبْقَى مِنْهُ عِرْقٌ وَلَا مِفْصَلٌ إِلَّا دَخَلَهُ (. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ أنس ابن مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) مَنْ فَارَقَ الدُّنْيَا عَلَى الْإِخْلَاصِ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَعِبَادَتِهِ لَا شَرِيكَ لَهُ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ مَاتَ وَاللَّهُ عَنْهُ رَاضٍ (. قَالَ أَنَسٌ: وَهُوَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ وَبَلَّغُوهُ عَنْ رَبِّهِمْ قَبْلَ هَرْجِ الْأَحَادِيثِ وَاخْتِلَافِ الْأَهْوَاءِ، وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فِي آخِرِ مَا نَزَلَ، يَقُولُ اللَّهُ:" فَإِنْ تابُوا" [التوبة: ١١] قَالَ: خَلَعُوا الْأَوْثَانَ وَعِبَادَتَهَا" وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ"، وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى:" فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ"»

adım adım ümmetimin de başına gelecektir; öyle ki onlardan biri aleni olarak annesiyle zina etmiş olsa, ümmetimden de bunu yapacak kimse çıkacaktır. İsrailoğulları yetmiş iki fırkaya ayrıldı, ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır. Biri hariç onların hepsi ateştedir.” Ashap: “O [kurtulan] kimdir ey Allah'ın Resûlü?” dediler. O da: “Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yoldur” buyurdu. Bunu Abdullah b. Ziyâd el-İfrîkî hadisinden, o Abdullah b. Yezîd'den, o da İbn Ömer'den rivayetle tahric etmiş ve: “Bu hasen-garib bir hadistir, onu sadece bu vecihten bilmekteyiz” demiştir. Ebû Ömer dedi ki: Abdullah el-İfrîkî sikadır (güvenilirdir); kendi kavmi onu sika saymış ve övmüştür, başkaları ise onu zayıf görmüştür. Ebû Dâvûd da bunu Sünen'inde Muâviye b. Ebî Süfyân'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yaptığı rivayetten tahric etmiştir: “Şöyle buyurdu: Dikkat edin! Sizden önceki Ehl-i Kitap yetmiş iki fırkaya ayrıldı. Bu ümmet ise yetmiş üçe ayrılacaktır; yetmiş ikisi ateşte, biri ise cennettedir, o da cemaattir. Ümmetimden birtakım topluluklar çıkacak, kuduz hastalığının hastasına sirayet ettiği ve ondan girmedik hiçbir damar ve eklem bırakmadığı gibi, bu batıl arzular da onlara öyle sirayet edecektir.” İbn Mâce'nin Sünen'inde Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca Allah'a ihlasla ibadet ederek, namazı dosdoğru kılarak ve zekatı vererek dünyadan ayrılırsa, Allah kendisinden razı olduğu halde vefat etmiş olur.” Enes dedi ki: Bu, dedikodular (hercü'l-ehâdîs) ve heva ihtilafları ortaya çıkmadan önce peygamberlerin getirdiği ve Rablerinden tebliğ ettiği Allah'ın dinidir. Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulaması son inen ayetlerdedir; Allah şöyle buyurur: “Eğer tevbe ederlerse...” [Tevbe: 11], yani putları ve onlara tapmayı terk ederlerse “namazı kılarlarsa ve zekatı verirlerse...” buyurdu; diğer bir ayette ise: “Eğer tevbe eder, namazı kılar ve zekatı verirlerse artık dinde sizin kardeşlerinizdir” buyurmuştur.

. أَخْرَجَهُ عَنْ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيِّ عَنْ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَنَسٍ. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ: فَإِنْ قِيلَ هَذِهِ الْفِرَقُ مَعْرُوفَةٌ، فَالْجَوَابُ أَنَّا نَعْرِفُ الِافْتِرَاقَ وَأُصُولَ الْفِرَقِ وَأَنَّ كُلَّ طَائِفَةٍ مِنَ الْفِرَقِ انْقَسَمَتْ إِلَى فِرَقٍ، وَإِنْ لَمْ نُحِطْ بِأَسْمَاءِ تِلْكَ الْفِرَقِ وَمَذَاهِبِهَا، فَقَدْ ظَهَرَ لَنَا مِنْ أُصُولِ الْفِرَقِ الْحَرُورِيَّةُ وَالْقَدَرِيَّةُ وَالْجَهْمِيَّةُ وَالْمُرْجِئَةُ وَالرَّافِضَةُ وَالْجَبْرِيَّةُ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَصْلُ الْفِرَقِ الضَّالَّةِ هَذِهِ الْفِرَقُ السِّتُّ، وَقَدِ انْقَسَمَتْ كُلُّ فِرْقَةٍ مِنْهَا اثْنَتَيْ عشرة فرقة، فصارت اثنتين وسبعين فرقة.

Bunu Nasr b. Alî el-Cehdamî rivayet etmiştir; o Ebû Ahmed'den, o Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Enes'ten rivayet etmiştir. Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî şöyle demiştir: “Eğer: ‘Bu fırkalar biliniyor mu?’ denilirse, cevap şudur: Biz fırkalaşmayı ve fırkaların ana kollarını ve bu fırkalardan her bir grubun da alt kollara ayrıldığını biliyoruz. Her ne kadar bu fırkaların tamamının isimlerini ve benimsedikleri görüşleri tam anlamıyla kuşatamamış olsak da ana fırkalardan Harûriyye, Kaderiyye, Cehmiyye, Mürcie, Râfıza ve Cebriyye bizim için belirginleşip ortaya çıkmıştır.” İlim ehlinden bazıları da şöyle demiştir: “Sapık fırkaların aslı bu altı fırkadır. Bu fırkaların her biri de on ikişer fırkaya ayrılmış, böylece yetmiş iki fırka ortaya çıkmıştır.”

انْقَسَمَتِ الْحَرُورِيَّةُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً، فَأَوَّلُهُمُ الْأَزْرَقِيَّةُ- قَالُوا: لَا نَعْلَمُ أَحَدًا مُؤْمِنًا، وَكَفَّرُوا أَهْلَ الْقِبْلَةِ إِلَّا مَنْ دَانَ بِقَوْلِهِمْ. وَالْإِبَاضِيَّةُ- قَالُوا: مَنْ أَخَذَ بِقَوْلِنَا فَهُوَ مُؤْمِنٌ، وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَهُوَ مُنَافِقٌ. وَالثَّعْلَبِيَّةُ- قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يَقْضِ وَلَمْ يُقَدِّرْ. وَالْخَازِمِيَّةُ- قَالُوا: لَا نَدْرِي مَا الْإِيمَانُ، وَالْخَلْقُ كُلُّهُمْ مَعْذُورُونَ. وَالْخَلَفِيَّةُ- زَعَمُوا أَنَّ مَنْ تَرَكَ الْجِهَادَ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى كَفَرَ. وَالْكَوْزِيَّةُ - قَالُوا: لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَمَسَّ أَحَدًا، لِأَنَّهُ لَا يُعْرَفُ الطَّاهِرَ مِنَ النَّجَسِ وَلَا أَنْ يُؤَاكِلَهُ حَتَّى يَتُوبَ وَيَغْتَسِلَ. وَالْكَنْزِيَّةُ- قَالُوا: لَا يَسَعُ أَحَدًا أَنْ يُعْطِيَ مَالَهُ أَحَدًا، لِأَنَّهُ رُبَّمَا لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقًّا بَلْ يَكْنِزُهُ فِي الْأَرْضِ حَتَّى يَظْهَرَ أَهْلُ الْحَقِّ. وَالشِّمْرَاخِيَّةُ- قَالُوا: لَا بَأْسَ بِمَسِ النِّسَاءِ الْأَجَانِبِ لِأَنَّهُنَّ رَيَاحِينُ. وَالْأَخْنَسِيَّةُ- قَالُوا: لَا يَلْحَقُ الْمَيِّتَ بَعْدَ مَوْتِهِ خَيْرٌ وَلَا شَرٌّ. وَالْحَكَمِيَّةُ- قَالُوا: مَنْ حَاكَمَ إِلَى مَخْلُوقٍ فَهُوَ كَافِرٌ. وَالْمُعْتَزِلَةُ - قَالُوا: اشْتَبَهَ عَلَيْنَا أَمْرُ عَلِيٍّ وَمُعَاوِيَةَ فَنَحْنُ نَتَبَرَّأُ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ. وَالْمَيْمُونِيَّةُ- قَالُوا: لَا إِمَامَ إِلَّا بِرِضَا أَهْلِ مَحَبَّتِنَا. وَانْقَسَمَتِ الْقَدَرِيَّةُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً: الْأَحْمَرِيَّةُ- وَهِيَ الَّتِي زَعَمَتْ أَنَّ فِي شَرْطِ الْعَدْلِ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُمَلِّكَ عِبَادَهُ أُمُورَهُمْ، وَيَحُولَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَعَاصِيهِمْ. وَالثَّنَوِيَّةُ- وَهِيَ الَّتِي زَعَمَتْ أَنَّ الْخَيْرَ مِنَ اللَّهِ وَالشَّرَّ مِنَ الشَّيْطَانِ. وَالْمُعْتَزِلَةُ - وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا بِخَلْقِ الْقُرْآنِ وَجَحَدُوا [صِفَاتِ] الرُّبُوبِيَّةِ. وَالْكَيْسَانِيَّةُ وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا: لَا نَدْرِي هَذِهِ الْأَفْعَالُ مِنَ اللَّهِ أَوْ مِنَ العباد، ولا نعلم أثياب؟ النَّاسُ بَعْدُ أَوْ يُعَاقَبُونَ. وَالشَّيْطَانِيَّةُ- قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَخْلُقِ الشَّيْطَانَ. وَالشَّرِيكِيَّةُ- قَالُوا: إِنَّ السَّيِّئَاتِ كُلَّهَا مُقَدَّرَةٌ إِلَّا الْكُفْرَ. وَالْوَهْمِيَّةُ- قَالُوا: لَيْسَ لِأَفْعَالِ الْخَلْقِ وَكَلَامِهِمْ ذَاتٌ، وَلَا لِلْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ ذَاتٌ. وَالزِّبْرِيَّةُ - قَالُوا: كُلُّ كِتَابٍ نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَالْعَمَلُ بِهِ حَقٌّ، ناسخا كان أو منسوخا. والمسعدية - زعموا

Harûriyye [fırkası] on iki fırkaya ayrılmıştır. Bunların ilki el-Ezrakıyye'dir; onlar: “Biz hiçbir kimsenin mümin olduğunu kabul etmiyoruz” demişler ve kendi görüşlerini benimseyenler hariç kıble ehlini tekfir etmişlerdir. el-İbâzıyye; “Bizim görüşümüzü benimseyen mümindir, ondan yüz çeviren ise münafıktır” demişlerdir. es-Sa'lebiyye; “Allah azze ve celle kaza ve takdirde bulunmamıştır” demişlerdir. el-Hâzimiyye; “İmanın ne olduğunu bilmiyoruz; yaratılmışların hepsi mazurdur” demişlerdir. el-Halefiyye; erkek olsun kadın olsun cihadı terk eden kimsenin kâfir olduğunu iddia etmişlerdir. el-Kûziyye; “Hiç kimsenin bir başkasına dokunması caiz değildir; zira temiz olan necisten ayırt edilemez. Tevbe edip yıkanıncaya (gusül abdesti alıncaya) kadar onunla birlikte yemek yemesi de caiz değildir” demişlerdir. el-Kenziyye; “Hiç kimsenin malını bir başkasına vermesi caiz değildir; zira o kimse belki de buna müstahak değildir. Bilakis hak ehli ortaya çıkıncaya kadar malını toprağa gömmelidir” demişlerdir. eş-Şimrâhiyye; “Yabancı kadınlara dokunmakta bir sakınca yoktur; zira onlar reyhanlardır (güzel kokulu çiçeklerdir)” demişlerdir. el-Ahnesiyye; “Ölümünden sonra ölüye hiçbir hayır da şer de ulaşmaz” demişlerdir. el-Hakemiyye; “Yaratılmış bir varlığı hakem kılan kimse kâfirdir” demişlerdir. el-Mu'tezile; “Ali ile Muâviye'nin durumu bize şüpheli geldi; bu yüzden biz her iki gruptan da uzağız” demişlerdir. el-Meymûniyye; “Bizi sevenlerin rızası olmadan imam [önder] olunmaz” demişlerdir. Kaderiyye de on iki fırkaya ayrılmıştır: el-Ahmeriyye; Allah'ın adaletinin şartlarından birinin kullarını işlerine mâlik kılması ve onlarla günahları arasına engel koyması olduğunu iddia eden gruptur. es-Seneviyye; hayrın Allah'tan, şerrin ise şeytandan olduğunu ileri süren gruptur. el-Mu'tezile; Kur'an'ın mahluk olduğunu söyleyen ve rubûbiyet [sıfatlarını] inkâr eden kimselerdir. el-Keysâniyye; “Bu fiiller Allah'tan mıdır yoksa kullardan mıdır bilmiyoruz; insanların daha sonra mükâfatlandırılacağını mı yoksa cezalandırılacağını mı da bilmiyoruz” diyenlerdir. eş-Şeytâniyye; “Şüphesiz ki Allah Teâlâ şeytanı yaratmamıştır” demişlerdir. eş-Şerîkiyye; “Küfür hariç bütün kötülükler takdir edilmiştir” demişlerdir. el-Vehmiyye; “Yaratılmışların fiillerinin ve sözlerinin bir zatı (varlığı) olmadığı gibi iyiliğin ve kötülüğün de bir zatı yoktur” demişlerdir. ez-Zibriyye; “Nâsih olsun mensûh olsun Allah katından indirilen her kitapla amel etmek haktır” demişlerdir. el-Mes'ûdiyye ise...

أَنَّ مَنْ عَصَى ثُمَّ تَابَ لَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُ وَالنَّاكِثِيَّةُ- زَعَمُوا أَنَّ مَنْ نَكَثَ بَيْعَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَالْقَاسِطِيَّةُ- تَبِعُوا إِبْرَاهِيمَ بْنَ النَّظَّامِ في قوله: من زعم أن الله شي فَهُوَ كَافِرٌ. وَانْقَسَمَتِ الْجَهْمِيَّةُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً: الْمُعَطِّلَةُ- زَعَمُوا أَنَّ كُلَّ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ وَهْمُ الْإِنْسَانِ فَهُوَ مَخْلُوقٌ. وَإِنَّ مَنِ ادَّعَى أَنَّ اللَّهَ يُرَى فَهُوَ كَافِرٌ. وَالْمَرِيسِيَّةُ قَالُوا: أَكْثَرُ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى مَخْلُوقَةٌ. وَالْمُلْتَزِقَةُ- جَعَلُوا الْبَارِيَ سُبْحَانَهُ فِي كُلِّ مَكَانٍ. وَالْوَارِدِيَّةُ- قَالُوا لَا يَدْخُلُ النَّارَ مَنْ عَرَفَ رَبَّهُ، وَمَنْ دَخَلَهَا لَمْ يَخْرُجْ مِنْهَا أَبَدًا وَالزَّنَادِقَةُ - قَالُوا: لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُثْبِتَ لِنَفْسِهِ رَبًّا، لِأَنَّ الْإِثْبَاتَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ إِدْرَاكِ الْحَوَاسِّ، وَمَا لَا يُدْرَكُ لَا يُثْبَتُ. وَالْحَرْقِيَّةُ- زَعَمُوا أَنَّ الْكَافِرَ تَحْرِقُهُ النَّارُ مَرَّةً وَاحِدَةً ثُمَّ يَبْقَى مُحْتَرِقًا أَبَدًا لَا يَجِدُ حَرَّ النَّارِ. وَالْمَخْلُوقِيَّةُ- زَعَمُوا أَنَّ الْقُرْآنَ مَخْلُوقٌ. وَالْفَانِيَةُ- زَعَمُوا أَنَّ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ يَفْنَيَانِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لَمْ يُخْلَقَا. وَالْعَبْدِيَّةُ - جَحَدُوا الرُّسُلَ وَقَالُوا إِنَّمَا هُمْ حُكَمَاءُ. وَالْوَاقِفِيَّةُ- قَالُوا: لَا نَقُولُ إِنَّ الْقُرْآنَ مَخْلُوقٌ وَلَا غَيْرُ مَخْلُوقٍ. وَالْقَبْرِيَّةُ- يُنْكِرُونَ عَذَابَ الْقَبْرِ وَالشَّفَاعَةَ. وَاللَّفْظِيَّةُ- قَالُوا لَفْظُنَا بِالْقُرْآنِ مَخْلُوقٌ. وَانْقَسَمَتِ الْمُرْجِئَةُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً: التَّارِكِيَّةُ- قَالُوا لَيْسَ لِلَّهِ ﷿ عَلَى خَلْقِهِ فَرِيضَةٌ سِوَى الْإِيمَانِ بِهِ، فَمَنْ آمَنَ بِهِ فَلْيَفْعَلْ مَا شَاءَ. وَالسَّائِبِيَّةُ- قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تعالى سيب خلقه ليفعلوا ما شاءوا. والراجئة- قَالُوا: لَا يُسَمَّى الطَّائِعُ طَائِعًا وَلَا الْعَاصِي عَاصِيًا، لِأَنَّا لَا نَدْرِي مَا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالسَّالِبِيَّةُ - قَالُوا: الطَّاعَةُ لَيْسَتْ مِنَ الْإِيمَانِ. وَالْبَهْيَشِيَّةُ - قَالُوا: الْإِيمَانُ عِلْمٌ وَمَنْ لَا يَعْلَمُ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ وَالْحَلَالَ مِنَ الْحَرَامِ فَهُوَ كَافِرٌ. وَالْعَمَلِيَّةُ- قَالُوا: الْإِيمَانُ عَمَلٌ. وَالْمَنْقُوصِيَّةُ- قَالُوا: الْإِيمَانُ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ. وَالْمُسْتَثْنِيَةُ- قَالُوا: الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ الْإِيمَانِ. وَالْمُشَبِّهَةُ- قَالُوا: بَصَرٌ كبصر وئد كَيَدٍ. وَالْحَشْوِيَّةُ- قَالُوا: حُكْمُ الْأَحَادِيثِ كُلِّهَا وَاحِدٌ، فَعِنْدَهُمْ أَنَّ تَارِكَ النَّفْلِ كَتَارِكِ الْفَرْضِ. وَالظَّاهِرِيَّةُ- الَّذِينَ نَفَوُا الْقِيَاسَ. وَالْبِدْعِيَّةُ- أَوَّلُ مَنِ ابْتَدَعَ هذه الأحداث في هذه الامة.

...isyanda bulunup da ardından tövbe eden kimsenin tövbesinin kabul edilmeyeceğini [söylemişlerdir]. en-Nâkisiyye; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in biatini bozan kimseye hiçbir günah olmadığını iddia etmişlerdir. el-Kâsitıyye; İbrâhîm en-Nazzâm'a “Allah'ın bir şey olduğunu iddia eden kimse kâfirdir” sözünde uymuşlardır. Cehmiyye [ise] on iki fırkaya ayrılmıştır: el-Muattıla; insanın vehminin ulaştığı her şeyin yaratılmış olduğunu ve Allah'ın görüleceğini iddia eden kimsenin kâfir olduğunu iddia etmişlerdir. el-Merîsiyye; Allah Teâlâ'nın sıfatlarının çoğunun yaratılmış olduğunu söylemişlerdir. el-Mültezika; Bârî subhânehu'yu her mekânda kılmışlardır (her mekânda olduğunu söylemişlerdir). el-Vâridiyye; Rabbini tanıyan kimsenin cehenneme girmeyeceğini, oraya girenin de oradan ebediyen çıkmayacağını söylemişlerdir. ez-Zenâdıka; hiç kimsenin kendisi için bir Rab ispat etmeye [hakkı] olmadığını, zira ispatın ancak duyuların idrakinden sonra olacağını, idrak edilemeyen şeyin ise ispat edilemeyeceğini söylemişlerdir. el-Harkıyye; kâfiri cehennem ateşinin bir defa yakacağını, sonra da ateşin hararetini hissetmeksizin ebediyen yanmış olarak kalacağını iddia etmişlerdir. el-Mahlûkıyye; Kur'an'ın mahlûk (yaratılmış) olduğunu iddia etmişlerdir. el-Fâniye; cennet ve cehennemin yok olacağını iddia etmişlerdir; onlardan cennet ile cehennemin [henüz] yaratılmadığını söyleyenler de vardır. el-Abdiyye; peygamberleri inkâr edip onların sadece birer bilge (hakîm) kimse olduklarını söylemişlerdir. el-Vâkıfiyye; “Kur'an ne mahlûktur ne de mahlûk değildir deriz” demişlerdir. el-Kabriyye; kabir azabını ve şefaati inkâr ederler. el-Lafzıyye; “Kur'an'ı telaffuz edişimiz mahlûktur” demişlerdir. Mürcie [de] on iki fırkaya ayrılmıştır: et-Târikiyye; Allah azze ve celle'nin yaratıkları üzerine O'na iman etmekten başka hiçbir farzı olmadığını, O'na iman eden kimsenin dilediğini yapabileceğini söylemişlerdir. es-Sâibiyye; Allah Teâlâ'nın, dilediklerini yapsınlar diye kullarını serbest bıraktığını söylemişlerdir. er-Râcie; “İtaatkâr olana itaatkâr, isyankâr olana da isyankâr adı verilemez; çünkü onun Allah Teâlâ katındaki durumunun ne olduğunu bilemeyiz” demişlerdir. es-Sâlibiyye; “İtaat imandan değildir” demişlerdir. el-Behyeşiyye; “İman ilimdir; hakkı bâtıldan, helâli haramdan ayırt edemeyen kimse kâfirdir” demişlerdir. el-Ameliyye; “İman ameldir” demişlerdir. el-Menkûsıyye; “İman ne artar ne eksilir” demişlerdir. el-Müstesniye; imanda istisna (inşallah müminim demek) [vardır] demişlerdir. el-Müşebbihe; “Göz gibi bir göz ve el gibi bir el” demişlerdir. el-Haşviyye; hadislerin hepsinin hükmünün bir olduğunu söylemişlerdir; nitekim onlara göre nafileyi terk eden kimse farzı terk eden kimse gibidir. ez-Zâhiriyye; kıyası nefyedenlerdir. el-Bid'ıyye; bu ümmette bu bidatleri ilk çıkaranlardır.

وَانْقَسَمَتِ الرَّافِضَةُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً: الْعَلَوِيَّةُ- قَالُوا: إِنَّ الرِّسَالَةَ كَانَتْ إِلَى عَلِيٍّ وَإِنَّ جِبْرِيلَ أَخْطَأَ. وَالْأَمْرِيَّةُ- قَالُوا: إِنَّ عَلِيًّا شَرِيكُ مُحَمَّدٍ فِي أَمْرِهِ. وَالشِّيعَةُ- قَالُوا: إِنَّ عَلِيًّا ﵁ وَصِيُّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَوَلِيُّهُ مِنْ بَعْدِهِ، وَإِنَّ الْأُمَّةَ كَفَرَتْ بِمُبَايَعَةِ غَيْرِهِ. وَالْإِسْحَاقِيَّةُ- قَالُوا: إِنَّ النُّبُوَّةَ مُتَّصِلَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَكُلُّ مَنْ يَعْلَمُ عِلْمَ أَهْلِ الْبَيْتِ فَهُوَ نَبِيٌّ. وَالنَّاوُوسِيَّةُ- قَالُوا: عَلِيٌّ أَفْضَلُ الْأُمَّةِ، فَمَنْ فَضَّلَ غَيْرَهُ عَلَيْهِ فَقَدْ كَفَرَ. وَالْإِمَامِيَّةُ- قَالُوا: لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ الدُّنْيَا بِغَيْرِ إِمَامٍ مِنْ وَلَدِ الْحُسَيْنِ، وَإِنَّ الْإِمَامَ يُعَلِّمُهُ جِبْرِيلُ ﵇، فَإِذَا مَاتَ بُدِّلَ غَيْرُهُ مَكَانَهُ. وَالزَّيْدِيَّةُ- قَالُوا: وَلَدُ الْحُسَيْنِ كُلُّهُمْ أَئِمَّةٌ فِي الصَّلَوَاتِ، فَمَتَى وُجِدَ مِنْهُمْ أَحَدٌ لَمْ تَجُزِ الصَّلَاةُ خَلْفَ غَيْرِهِمْ، بَرِّهِمْ وَفَاجِرِهِمْ. وَالْعَبَّاسِيَّةُ- زَعَمُوا أَنَّ الْعَبَّاسَ كَانَ أَوْلَى بِالْخِلَافَةِ مِنْ غَيْرِهِ. وَالتَّنَاسُخِيَّةُ- قَالُوا: الْأَرْوَاحُ تَتَنَاسَخُ، فَمَنْ كَانَ مُحْسِنًا خَرَجَتْ رُوحُهُ فَدَخَلَتْ فِي خَلْقٍ يَسْعَدُ بِعَيْشِهِ. وَالرَّجْعِيَّةُ- زَعَمُوا أَنَّ عَلِيًّا وَأَصْحَابَهُ يَرْجِعُونَ إِلَى الدُّنْيَا، وَيَنْتَقِمُونَ مِنْ أَعْدَائِهِمْ. وَاللَّاعِنَةُ - يَلْعَنُونَ عُثْمَانَ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرَ وَمُعَاوِيَةَ وَأَبَا مُوسَى وَعَائِشَةَ وَغَيْرَهُمْ وَالْمُتَرَبِّصَةُ- تَشَبَّهُوا بِزِيِّ النُّسَّاكِ وَنَصَبُوا فِي كُلِّ عَصْرٍ رَجُلًا يَنْسُبُونَ إِلَيْهِ الْأَمْرَ، يَزْعُمُونَ أَنَّهُ مَهْدِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ، فَإِذَا مَاتَ نَصَبُوا آخَرَ. ثُمَّ انْقَسَمَتِ الْجَبْرِيَّةُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً: فَمِنْهُمُ الْمُضْطَرِّيَّةُ - قَالُوا: لَا فِعْلَ لِلْآدَمِيِّ، بَلِ اللَّهُ يَفْعَلُ الْكُلَّ. وَالْأَفْعَالِيَّةُ- قَالُوا: لَنَا أَفْعَالٌ وَلَكِنْ لَا اسْتِطَاعَةَ لَنَا فِيهَا، وَإِنَّمَا نَحْنُ كَالْبَهَائِمِ نُقَادُ بِالْحَبْلِ. وَالْمَفْرُوغِيَّةُ- قَالُوا: كُلُّ الْأَشْيَاءِ قَدْ خُلِقَتْ، وَالْآنَ لَا يخلق شي. وَالنَّجَّارِيَّةُ- زَعَمَتْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعَذِّبُ النَّاسَ عَلَى فِعْلِهِ لَا عَلَى فِعْلِهِمْ. وَالْمَنَّانِيَّةُ- قَالُوا: عَلَيْكَ بِمَا يَخْطِرُ بِقَلْبِكَ، فَافْعَلْ مَا تَوَسَّمْتَ مِنْهُ الْخَيْرَ. وَالْكَسْبِيَّةُ- قَالُوا: لَا يَكْتَسِبُ الْعَبْدُ ثَوَابًا وَلَا عِقَابًا. وَالسَّابِقِيَّةُ- قَالُوا: مَنْ شَاءَ فليعمل ومن شاء [ف]- لا يَعْمَلُ، فَإِنَّ السَّعِيدَ لَا تَضُرُّهُ ذُنُوبُهُ وَالشَّقِيَّ لَا يَنْفَعُهُ بِرُّهُ. وَالْحِبِّيَّةُ- قَالُوا: مَنْ شَرِبَ كَأْسَ مَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى سَقَطَتْ عَنْهُ عِبَادَةُ الْأَرْكَانِ. وَالْخَوْفِيَّةُ- قَالُوا: مَنْ أَحَبَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَسَعْهُ أَنْ يَخَافَهُ، لِأَنَّ الْحَبِيبَ لَا يَخَافُ حَبِيبَهُ. وَالْفِكْرِيَّةُ - قَالُوا: مَنِ ازْدَادَ عِلْمًا أسقط عنه بقدر ذلك من العبادة.

Râfıza da on iki fırkaya ayrılmıştır: el-Aleviyye; peygamberliğin Ali'ye ait olduğunu ve Cibrîl'in hata ettiğini söylemişlerdir. el-Emriyye; Ali'nin emrinde Muhammed'in ortağı olduğunu iddia etmişlerdir. eş-Şîa; Ali radıyallâhu anh'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasîsi ve kendisinden sonraki velîsi olduğunu, ümmetin ise başkasına biat etmekle küfre girdiğini söylemişlerdir. el-İshâkıyye; peygamberliğin kıyamet gününe kadar devam ettiğini ve Ehl-i Beyt'in ilmini bilen herkesin peygamber olduğunu öne sürmüşlerdir. en-Nâvûsiyye; Ali'nin ümmetin en faziletlisi olduğunu, başkasını ona üstün tutanın kâfir olacağını söylemişlerdir. el-İmâmiyye; dünyanın Hüseyin'in soyundan bir imam olmaksızın var olamayacağını, imama Cibrîl aleyhisselâm'ın öğrettiğini ve vefat ettiğinde yerine bir başkasının getirileceğini savunmuşlardır. ez-Zeydiyye; Hüseyin'in soyundan gelenlerin hepsinin namazlarda imam olduklarını, onlardan biri bulunduğu müddetçe –iyisi olsun kötüsü olsun– başkalarının arkasında namaz kılmanın caiz olmadığını söylemişlerdir. el-Abbâsiyye; Abbâs'ın hilafete başkalarından daha lâyık olduğunu iddia etmişlerdir. et-Tenâsuhiyye; ruhların tenasüh ettiğini (bedenden bedene geçtiğini), iyilik yapan kimsenin ruhunun [bedeninden] çıkıp yaşantısıyla mutlu olacağı bir varlığa girdiğini öne sürmüşlerdir. er-Rac'iyye; Ali ve ashabının dünyaya geri döneceklerini ve düşmanlarından intikam alacaklarını iddia etmişlerdir. el-Lâine; Osman, Talha, Zübeyr, Muâviye, Ebû Mûsâ, Âişe ve başkalarına lânet edenlerdir. el-Müterabbisa; ibadet ehlinin (zahitlerin) kılığına bürünen, her asırda emri kendisine nispet ettikleri bir adam tayin edip onun bu ümmetin mehdîsi olduğunu iddia eden ve o vefat ettiğinde bir başkasını tayin eden fırkadır. Sonra Cebriyye on iki fırkaya ayrılmıştır: Onlardan el-Mudtarriyye; kula ait hiçbir fiil olmadığını, bilakis her şeyi Allah'ın yaptığını söylemişlerdir. el-Ef'âliyye; fiillerimiz vardır fakat bu fiillerde bizim için hiçbir güç/iktidar (istitaat) yoktur, bizler ancak iple çekilen hayvanlar gibiyizdir demişlerdir. el-Mefrûgıyye; bütün varlıkların yaratılıp bitirildiğini ve artık hiçbir şeyin yaratılmadığını iddia etmişlerdir. en-Neccâriyye; Yüce Allah'ın insanlara kendi fiillerinden dolayı değil, kendi fiilinden ötürü azap edeceğini öne sürmüşlerdir. el-Mennâniyye; kalbinden geçene bak, kendisinde hayır gördüğün şeyi yap demişlerdir. el-Kesbiyye; kulun ne bir sevap ne de bir ceza kazanamayacağını (kesbedemeyeceğini) söylemişlerdir. es-Sâbikıyye; onlar: “Dileyen amel etsin, dileyen [de] amel etmesin; zira bahtiyar/cennetlik olan kimseye günahları zarar vermez, bedbaht/cehennemlik olan kimseye de iyilikleri fayda vermez” demişlerdir. el-Hıbbiyye; Yüce Allah'ın muhabbet kadehini içen kimseden [namaz gibi] rükünlerin ibadeti düşer demişlerdir. el-Havfiyye; Yüce Allah'ı seven kimsenin O'ndan korkmasının mümkün olmadığını, zira sevenin sevdiğinden korkmayacağını söylemişlerdir. el-Fikriyye; kimin ilmi artarsa kendisinden o ölçüde ibadetin düşeceğini/düşürüleceğini söylemişlerdir.

وَالْخَشَبِيَّةُ - قَالُوا: الدُّنْيَا بَيْنَ الْعِبَادِ سَوَاءٌ، لَا تَفَاضُلَ بَيْنَهُمْ فِيمَا وَرَّثَهُمْ أَبُوهُمْ آدَمُ. وَالْمِنِّيَّةُ - قَالُوا: مِنَّا الْفِعْلُ وَلَنَا الِاسْتِطَاعَةُ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ الْفِرْقَةِ الَّتِي زَادَتْ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ فِي آخِرِ سُورَةِ" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِسِمَاكٍ الْحَنَفِيِّ: يَا حَنَفِيُّ، الْجَمَاعَةَ الْجَمَاعَةَ!! فَإِنَّمَا هَلَكَتِ الْأُمَمُ الْخَالِيَةُ لِتَفَرُّقِهَا، أَمَا سَمِعْتَ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ يَرْضَى لَكُمْ ثَلَاثًا وَيَكْرَهُ لَكُمْ ثَلَاثًا يَرْضَى لَكُمْ أَنْ تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَأَنْ تَعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَيَكْرَهُ لَكُمْ ثَلَاثًا قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ وَإِضَاعَةَ الْمَالِ (. فَأَوْجَبَ تَعَالَى عَلَيْنَا التَّمَسُّكَ بِكِتَابِهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ وَالرُّجُوعَ إِلَيْهِمَا عِنْدَ الِاخْتِلَافِ، وَأَمَرَنَا بِالِاجْتِمَاعِ عَلَى الِاعْتِصَامِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ اعْتِقَادًا وَعَمَلًا، وَذَلِكَ سَبَبُ اتِّفَاقِ الْكَلِمَةِ وَانْتِظَامِ الشَّتَاتِ الَّذِي يَتِمُّ بِهِ مَصَالِحُ الدُّنْيَا وَالدِّينِ، وَالسَّلَامَةُ مِنَ الِاخْتِلَافِ، وَأَمَرَ بِالِاجْتِمَاعِ وَنَهَى عَنِ الِافْتِرَاقِ الَّذِي حَصَلَ لِأَهْلِ الْكِتَابَيْنِ. هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى التَّمَامِ، وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الْإِجْمَاعِ حَسْبَمَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي مَوْضِعِهِ مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها (. أَمَرَ تَعَالَى بِتَذَكُّرِ نِعَمِهِ وَأَعْظَمُهَا الْإِسْلَامُ وَاتِّبَاعُ نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﵇، فَإِنَّ بِهِ زَالَتِ الْعَدَاوَةُ وَالْفُرْقَةُ وَكَانَتِ الْمَحَبَّةُ وَالْأُلْفَةُ. وَالْمُرَادُ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ، وَالْآيَةُ تَعُمُّ. وَمَعْنَى" فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً" أَيْ صِرْتُمْ بِنِعْمَةِ الْإِسْلَامِ إِخْوَانًا فِي الدِّينِ. وَكُلُّ مَا في القرآن" فَأَصْبَحْتُمْ" مَعْنَاهُ صِرْتُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً" [الملك: ٣٠] أَيْ صَارَ غَائِرًا. وَالْإِخْوَانُ جَمْعُ أَخٍ، وَسُمِّيَ أَخًا لِأَنَّهُ يَتَوَخَّى مَذْهَبَ أَخِيهِ، أَيْ يَقْصِدُهُ. وشفا كل شي حَرْفُهُ، وَكَذَلِكَ شَفِيرُهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ" [التوبة: ١٠٩]. قَالَ الرَّاجِزُ:

el-Haşebiyye; dünya kullar arasında eşittir, babaları Âdem'in kendilerine miras bıraktığı şeyde aralarında hiçbir üstünlük yoktur demişlerdir. el-Menniyye; fiil bizdendir ve istitaat (güç) de bizimdir demişlerdir. Bu ümmette ziyadeleşen fırkanın açıklaması, Yüce Allah dilerse En'âm Suresi'nin sonunda gelecektir. İbn Abbâs, Simâk el-Hanefî'ye şöyle demiştir: “Ey Hanefî! Cemaate, cemaate [sarıl]! Zira geçmiş ümmetler ancak parçalanıp bölündükleri için helak olmuşlardır. Yüce Allah'ın: ‘Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın, parçalanıp bölünmeyin’ buyurduğunu işitmedin mi?” Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah sizin için üç şeyden razı olur, üç şeyi de sizin için çirkin görür: O'na ibadet edip hiçbir şeyi O'na ortak koşmamanızdan, hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılıp parçalanıp bölünmemenizden razı olur. Dedikoduyu (kîle ve kâle), çok soru sormayı ve malı zayi etmeyi ise sizin için çirkin görür.” Yüce Allah Kitabı'na ve Peygamberinin sünnetine sarılmayı, ihtilaf anında bu ikisine başvurmayı bize farz kılmış; itikatta ve amelde Kitap ve Sünnete sarılma hususunda toplanmayı bize emretmiştir. Birlik ve beraberliğin sağlanması, din ve dünya maslahatlarının kendisiyle tamamlandığı darmadağınıklığın düzene girmesi ve ihtilaftan kurtulmanın sebebi budur. Toplanmayı emretmiş ve iki Ehl-i Kitabın başına gelen parçalanmayı ise yasaklamıştır. Ayetin tastamam manası budur; fıkıh usulünün ilgili yerinde zikredildiği üzere bu ayette icmânın sıhhatine dair bir delil bulunmaktadır. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “Allah’ın size olan nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı; böylece O’nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da O sizi oradan kurtardı” buyruğu: Yüce Allah nimetlerinin hatırlanmasını emretmiştir; bu nimetlerin en büyüğü İslâm ve Peygamberi Muhammed aleyhisselâm'a uymaktır. Zira onunla düşmanlık ve ayrılık yok olmuş, sevgi ve kaynaşma meydana gelmiştir. Kastedilenler Evs ve Hazrec'tir, ayet ise umumidir. { فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً } “Böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” ifadesinin anlamı; İslâm nimeti sayesinde dinde kardeşler haline geldiniz demektir. Kur'ân'da geçen her { فَأَصْبَحْتُمْ } ifadesinin anlamı “oldunuz/haline geldiniz” demektir; nitekim Yüce Allah'ın: “Suyunuz çekiliverse” [Mülk: 30] yani çekilmiş hale gelse buyruğunda da böyledir. el-İhvân (الْإِخْوانُ), ah (أَخٍ) kelimesinin çoğuludur; din kardeşinin yolunu gözettiği (yetevehhâ), yani onu hedeflediği için ah (kardeş) diye isimlendirilmiştir. Her şeyin şefâsı (شفا) onun kenarı ve kıyısıdır; şefîr (شَفِيرُهُ) de böyledir. Yüce Allah'ın: “Yıkılmak üzere olan bir yarın kenarında” [Tevbe: 109] buyruğu da bundandır. Recez şairi şöyle demiştir:

نَحْنُ حَفَرْنَا لِلْحَجِيجِ سَجْلَهْ ... نَابِتَةٌ فوق شفاها بقلة

Biz hacılar için Secle'yi kazdık ... Dudaklarında (kenarında) otlar bitmiş olan [bir kuyu].

وَأَشْفَى عَلَى الشَّيْءِ أَشْرَفَ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ أَشْفَى الْمَرِيضُ عَلَى الْمَوْتِ. وَمَا بَقِيَ مِنْهُ إِلَّا شَفًا أَيْ قَلِيلٌ قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ لِلرَّجُلِ عِنْدَ مَوْتِهِ وَلِلْقَمَرِ عِنْدَ إِمْحَاقِهِ وَلِلشَّمْسِ عِنْدَ غُرُوبِهَا: مَا بَقِيَ مِنْهُ إِلَّا شَفًا أَيْ قَلِيلٌ. قَالَ الْعَجَّاجُ:

Eşfâ 'ale'ş-şey'i (أَشْفَى عَلَى الشَّيْءِ); ona yaklaştı ve kıyısına vardı demektir; “hasta ölüme yaklaştı (eşfe'l-merîdu 'ale'l-mevti)” ifadesi bundandır. Mâ bakiye minhü illâ şefen (وَمَا بَقِيَ مِنْهُ إِلَّا شَفًا) dendiğinde; ondan pek az bir şey kaldı demektir. İbnü's-Sikkît demiştir ki: Ölüm anındaki adama, son evresindeki aya ve batmak üzere olan güneşe: “Ondan ancak pek az bir şey kaldı (mâ bakiye minhü illâ şefen)” denilir. el-Accâc şöyle demiştir:

وَمَرْبَأٍ عَالٍ لِمَنْ تشرفا ... أشرفته بلا شفى أو بشفى

Ve yüksek bir gözetleme yeri oraya çıkıp bakan kimse için ... Güneş tamamen battığında veya batmak üzere pek azı kaldığında oraya çıktım.

قَوْلُهُ" بِلَا شَفًى" أَيْ غَابَتِ الشَّمْسُ." أَوْ بِشَفَى" وَقَدْ بَقِيَتْ مِنْهَا بَقِيَّةٌ. وَهُوَ مِنْ ذَوَاتِ الْيَاءِ، وَفِيهِ لُغَةٌ أَنَّهُ مِنَ الْوَاوِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: الْأَصْلُ فِي شَفَا شَفَوَ، وَلِهَذَا يُكْتَبُ بِالْأَلِفِ وَلَا يُمَالُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: لَمَّا لَمْ تَجُزْ فِيهِ الْإِمَالَةُ عُرِفَ أَنَّهُ مِنَ الْوَاوِ، وَلِأَنَّ الْإِمَالَةَ بَيْنَ الْيَاءِ، وَتَثْنِيَتُهُ شَفَوَانِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَهَذَا تَمْثِيلٌ يُرَادُ بِهِ خُرُوجُهُمْ من الكفر إلى الايمان.

Şairin “bi-lâ şefen” sözü; güneş battı demektir. “Ev bi-şefâ” ise; ondan geriye henüz bir parça kalmışken demektir. Bu kelime yâî asıllıdır (kökünde yâ harfi vardır); vâvî asıllı olduğuna dair bir dil kullanımı da vardır. en-Nehhâs demiştir ki: Şefâ kelimesinin aslı şefevdir; bu sebeple elif ile yazılır ve imâle yapılmaz. el-Ahfeş demiştir ki: Onda imâle caiz olmayınca vâvî asıllı olduğu anlaşılmıştır; çünkü imâle yâ harfinde olur ve onun tesniyesi şefevâni gelir. el-Mehdavî demiştir ki: Bu, onların küfürden imana çıkışlarını anlatmak için yapılmış bir temsildir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٠٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 104. Âyet]

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤)

{ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) } “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

قَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَ" مِنْ" فِي قَوْلِهِ" مِنْكُمْ" لِلتَّبْعِيضِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الْآمِرِينَ يَجِبُ أَنْ يَكُونُوا عُلَمَاءَ وَلَيْسَ كُلُّ النَّاسِ عُلَمَاءَ. وَقِيلَ: لِبَيَانِ الْجِنْسِ، وَالْمَعْنَى لِتَكُونُوا كُلُّكُمْ كذلك. قُلْتُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ، وَقَدْ عَيَّنَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:" الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ" [الحج: ٤١] الْآيَةَ. وَلَيْسَ كُلُّ النَّاسِ مُكِّنُوا. وَقَرَأَ ابْنُ الزُّبَيْرِ:" وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيَسْتَعِينُونَ اللَّهَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ" قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ تَفْسِيرٌ مِنَ ابْنِ الزُّبَيْرِ، وَكَلَامٌ مِنْ كَلَامِهِ غَلِطَ فِيهِ بَعْضُ النَّاقِلِينَ فَأَلْحَقَهُ بِأَلْفَاظِ الْقُرْآنِ، يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا أَصِفُ الْحَدِيثُ الَّذِي حَدَّثَنِيهِ أَبِي حَدَّثَنَا [حَسَنُ] بْنُ عَرَفَةَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ أَبِي عَاصِمٍ عَنْ أَبِي عَوْنٍ»

İyiliği emretme ve kötülükten nehyetme konusundaki açıklama bu surede geçmişti. Yüce Allah'ın { مِنْكُمْ } “içinizden” buyruğundaki { مِنْ } (min) edatı teb'îz (kısmîlik/bazılık bildirmek) içindir; bunun anlamı, emredenlerin âlimler olmasının zorunlu olmasıdır; oysa insanların tamamı âlim değildir. Cins beyanı için olduğu da söylenmiştir; bu durumda anlamı “hepiniz böyle olun” demektir. Derim ki: Birinci görüş daha sahihtir; zira bu, iyiliği emredip kötülükten menetmenin farz-ı kifâye olduğuna delalet eder. Nitekim Yüce Allah: “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimizde namazı dosdoğru kılarlar...” [Hac: 41] ayetiyle onları belirlemiştir; oysa insanların hepsine iktidar verilmemiştir. İbnü'z-Zübeyr: “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden ve başlarına gelenler karşısında Allah'tan yardım dileyen bir topluluk bulunsun” şeklinde okumuştur. Ebû Bekr el-Enbârî dedi ki: Bu ziyalık İbnü'z-Zübeyr'in bir tefsiridir ve onun kendi sözlerindendir; nakledenlerden bazıları bu konuda hata ederek onu Kur'ân'ın lafızlarına katmıştır. Nitekim babamın bana anlattığı şu hadis tarif ettiğim hususun doğruluğuna delalet eder: Bize [Hasan] b. Arafe anlattı, bize Vekî', Ebû Âsım'dan, o Ebû Avn'dan anlattı...»

عَنْ صُبَيْحٍ قَالَ: سَمِعْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ يَقْرَأُ" وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيَسْتَعِينُونَ اللَّهَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ" فَمَا يَشُكُّ عَاقِلٌ فِي أَنَّ عُثْمَانَ لَا يَعْتَقِدُ

Subeyh'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Osman b. Affân'ı { وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيَسْتَعِينُونَ اللَّهَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ } “İyiliği emreder, kötülükten nehyeder ve başlarına gelen musibetlere karşı Allah'tan yardım dilerler” şeklinde okurken işittim. Akıl sahibi hiçbir kimse, Osman'ın [böyle bir ziyadeliğin Kur'an'dan olduğuna] inanmadığından

هَذِهِ الزِّيَادَةَ مِنَ الْقُرْآنِ، إِذْ لَمْ يَكْتُبْهَا فِي مُصْحَفِهِ الَّذِي هُوَ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَهَا وَاعِظًا بِهَا وَمُؤَكِّدًا مَا تَقَدَّمَهَا مِنْ كلام رب العالمين جل وعلا.

bu ziyalığın Kur'ân'dan olduğuna inanmadığından şüphe etmez; zira o bunu Müslümanların imamı olan kendi mushafına yazmamıştır. O bunu sadece bir öğüt olarak ve Âlemlerin Rabbi olan Celîl ve Yüce Allah'ın kelâmından daha önce geçen kısmı teyit etmek amacıyla zikretmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٠٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 105. Âyet]

وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥)

{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır.”

يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى فِي قَوْلِ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُمُ الْمُبْتَدِعَةُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ: هُمُ الْحَرُورِيَّةُ، وَتَلَا الْآيَةَ. وقال جابر بن عبد الله: (" كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ" الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى." جَاءَهُمْ" مُذَكَّرٌ عَلَى الْجَمْعِ، وجاءتهم على الجماعة.

Müfessirlerin çoğunluğunun görüşüne göre [bundan maksat] Yahudiler ve Hristiyanlardır. Bazıları da: “Bunlar bu ümmetin bidatçileridir” demiştir. Ebû Ümâme ise: “Onlar Harûriyye'dir (Haricîler)” demiş ve bu ayeti okumuştur. Câbir b. Abdillâh ise şöyle demiştir: “{ كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler” [ifadesinden maksat] Yahudiler ve Hristiyanlardır.” { جَاءَهُمْ } (câehum) lafzı cem (çoğul) manası gözetilerek müzekker getirilmiştir; { جَاءَتْهُمْ } (câethum) denilmesi ise cemaat kastedilerek olurdu.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 106-107. Âyetler]