Binûn

[Âl-i İmrân Suresi] — 5. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)

{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey Ehl-i kitap! Niçin hakkı batıla karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz?” (71)

اللَّبْسُ الْخَلْطُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ وَالَّتِي قَبْلَهَا مَعْنَى ذَلِكَ. (وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ) " وَيَجُوزُ" تَكْتُمُوا" عَلَى جَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ. (وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) جملة في موضع الحال.

el-Lebs (اللَّبْسُ), karıştırmak demektir; [bunun açıklaması] daha önce Bakara'da geçmişti. Bu âyetin ve bir öncekinin manası onun manasındadır. { وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ } “ve hakkı gizliyorsunuz” [ifadesinde], istifhamın cevabı olarak “tektümû” (تَكْتُمُوا) [şeklinde nasb ile okunması da] caizdir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “bile bile” [ifadesi] hâl konumunda bir cümledir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٢]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 72]

وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢)

{ وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) } “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: «İman edenlere indirilene günün başlangıcında iman edin, sonunda da inkâr edin; belki onlar da dönerler.» (72)”

نَزَلَتْ فِي كَعْبِ بْنِ الأشرف ومالك بن الصف وَغَيْرِهِمَا، قَالُوا لِلسِّفْلَةِ مِنْ قَوْمِهِمْ: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ، يَعْنِي أَوَّلَهُ. وَسُمِّيَ وَجْهًا لِأَنَّهُ أَحْسَنُهُ، وَأَوَّلُ مَا يُوَاجَهُ مِنْهُ أَوَّلُهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

[Bu âyet] Kâ'b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf ve başkaları hakkında indi. Onlar kavimlerinin ayak takımına şöyle dediler: İman edenlere indirilene günün başlangıcında (veche’n-nehâr) iman edin; yani günün evvelinde. [Günün evveline] “vech” (yüz) denilmesinin sebebi onun en güzeli olmasıdır ve ondan ilk karşılaşılan şey onun evvelidir. Şair şöyle demiştir:

وَتُضِيءُ فِي وَجْهِ النَّهَارِ مُنِيرَةٌ ... كَجُمَانَةِ الْبَحْرِيِّ سُلَّ نِظَامُهَا

“Ve o, günün başlangıcında aydınlatıcı olarak parlar... / Dalgıcın dizisi çözülmüş incisi gibi.”

وَقَالَ آخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

مَنْ كَانَ مَسْرُورًا بِمَقْتَلِ مَالِكٍ ... فَلْيَأْتِ نِسْوَتَنَا بِوَجْهِ نَهَارٍ

“Kim Mâlik'in öldürülmesine sevinmişse... / Gelsin kadınlarımıza günün başında.”

وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ، وَكَذَلِكَ" آخِرَهُ". وَمَذْهَبُ قَتَادَةَ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ لِيُشَكِّكُوا الْمُسْلِمِينَ. وَالطَّائِفَةُ: الْجَمَاعَةُ، مِنْ طَافَ يَطُوفُ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ لِلْوَاحِدِ عَلَى مَعْنَى نَفْسِ طَائِفَةٍ. وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْيَهُودَ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَظْهِرُوا الْإِيمَانَ بِمُحَمَّدٍ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ ثُمَّ اكْفُرُوا بِهِ آخِرَهُ، فَإِنَّكُمْ إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ ظَهَرَ لِمَنْ يَتَّبِعُهُ ارْتِيَابٌ فِي دِينِهِ فَيَرْجِعُونَ عَنْ دِينِهِ إِلَى دِينِكُمْ، وَيَقُولُونَ إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى آمِنُوا بِصَلَاتِهِ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَإِنَّهُ الْحَقُّ، وَاكْفُرُوا بِصَلَاتِهِ آخِرَ النَّهَارِ إِلَى الْكَعْبَةِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَى قِبْلَتِكُمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ جَاءُوا مُحَمَّدًا ﷺ أَوَّلَ النهار ورجحوا مِنْ عِنْدِهِ فَقَالُوا لِلسِّفْلَةِ: هُوَ حَقٌّ فَاتَّبِعُوهُ، ثُمَّ قَالُوا: حَتَّى نَنْظُرَ فِي التَّوْرَاةِ ثُمَّ رَجَعُوا فِي آخِرِ النَّهَارِ فَقَالُوا: قَدْ نَظَرْنَا فِي التَّوْرَاةِ فَلَيْسَ هُوَ بِهِ. يَقُولُونَ إِنَّهُ لَيْسَ بِحَقٍّ، وَإِنَّمَا أَرَادُوا أَنْ يُلْبِسُوا عَلَى السفلة وأن يشككوا فيه.

Bu [kelime], zarf olarak mansubdur; aynı şekilde { آخِرَهُ } “âhirehû” [kelimesi de böyledir]. Katâde'nin benimsediği görüşe göre onlar bunu Müslümanları şüpheye düşürmek için yapmışlardır. Tâife (طَائِفَة) ise cemaat/topluluk demektir; "tâfe-yetûfu" kökünden gelmektedir. Bazen de "dolaşan/hareket eden bir can/kimse (nefs-i tâife)" anlamında tekil şahıs için kullanılır. Ayetin anlamı şudur: Yahudilerden bazıları diğerlerine şöyle dedi: "Günün başında Muhammed'e iman ettiğinizi açıklayın, günün sonunda ise onu inkâr edin. Çünkü siz böyle yaparsanız, ona tâbi olan kimselerde dinleri hakkında bir şüphe doğar; böylece onun dininden dönüp sizin dininize gelirler ve 'Ehl-i kitap onu bizden daha iyi bilmektedir' derler." Bir diğer görüşe göre anlam şudur: "Günün başında onun Beytülmakdis'e doğru namaz kılmasına iman edin; zira o haktır. Günün sonunda ise Kâbe'ye doğru namaz kılmasını inkâr edin; böylece belki sizin kıblenize geri dönerler." [Bu açıklama] İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilmiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: "Bunun anlamı; onların günün başında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip ardından onun yanından ayrıldıklarında halk tabakasına: 'O haktır, öyleyse ona uyun' demeleridir. Sonra: 'Hele Tevrat'a bir bakalım' demişler; günün sonunda ise geri dönüp: 'Tevrat'a baktık, o [beklenen peygamber] değilmiş' demişlerdir. Yani onun hak olmadığını söylemişlerdir. Onlar sadece halk tabakasını yanıltmak ve onu şüpheye düşürmek istemişlerdi."

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٣]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 73]

وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣)

{ وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) } “«Dininize uyanlardan başkasına inanmayın.» De ki: «Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir.» [Onlar]: «Size verilenin benzerinin bir kimseye verilmesine yahut Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmelerine [mi inanıyorsunuz?]» [derler]. De ki: «Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.» (73)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ) هَذَا نَهْيٌ، وَهُوَ مِنْ كَلَامِ الْيَهُودِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، أَيْ قَالَ ذَلِكَ الرُّؤَسَاءُ لِلسِّفْلَةِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: مِنْ قَوْلِ يَهُودِ خَيْبَرَ لِيَهُودِ الْمَدِينَةِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ أَشْكَلُ مَا فِي السُّورَةِ. فَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، وَلَا تُؤْمِنُوا أَنْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ لِأَنَّهُمْ لَا حُجَّةَ لَهُمْ فَإِنَّكُمْ أَصَحُّ مِنْهُمْ دِينًا. وَ" أَنْ" وَ" يُحاجُّوكُمْ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ، أَيْ بِأَنْ يُحَاجُّوكُمْ أَيْ بِاحْتِجَاجِهِمْ، أَيْ لَا تُصَدِّقُوهُمْ فِي ذَلِكَ فَإِنَّهُمْ لَا حُجَّةَ لَهُمْ. (أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ) مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَفَرْقِ الْبَحْرِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْآيَاتِ وَالْفَضَائِلِ. فَيَكُونُ" أَنْ يُؤْتى " مُؤَخَّرًا بَعْدَ" أَوْ يُحاجُّوكُمْ"، وَقَوْلُهُ" إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ" اعْتِرَاضٌ بَيْنَ كَلَامَيْنِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ وَلَا تُؤْمِنُوا أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ وَلَا تُصَدِّقُوا أَنْ يُحَاجُّوكُمْ، يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، فَالْمَدُّ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ أَيْضًا تَأْكِيدٌ لِلْإِنْكَارِ الَّذِي قَالُوهُ أَنَّهُ لَا يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتُوهُ، لِأَنَّ عُلَمَاءَ الْيَهُودِ قَالَتْ لَهُمْ: لَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، أَيْ لَا يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، فَالْكَلَامُ عَلَى نَسَقِهِ. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى قَوْلِ مَنْ رَفَعَ فِي قَوْلِكَ أَزَيْدٌ ضَرَبْتَهُ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ تُصَدِّقُونَ أَوْ تُقِرُّونَ، أي إيتاء موجود مصدق أو مقربة، أَيْ لَا تُصَدِّقُونَ بِذَلِكَ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ، كَمَا جَازَ فِي قَوْلِكَ أَزَيْدًا ضَرَبْتَهُ، وَهَذَا أَقْوَى فِي الْعَرَبِيَّةِ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ بِالْفِعْلِ أَوْلَى، وَالتَّقْدِيرُ أَتُقِرُّونَ أَنْ يُؤْتَى، أَوْ أَتُشِيعُونَ ذَلِكَ، أَوْ أَتَذْكُرُونَ ذَلِكَ وَنَحْوَهُ. وَبِالْمَدِّ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ:" أَنْ" مَعْنَاهُ" أَلِأَنْ"، فَحُذِفَتْ لَامُ الْجَرِّ اسْتِخْفَافًا وَأُبْدِلَتْ مَدَّةً، كَقِرَاءَةِ مَنْ

Yüce Allah'ın: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Dininize uyanlardan başkasına inanmayın” buyruğu bir nehiydir (yasaklamadır) ve bu Yahudilerin birbirlerine söyledikleri sözlerdendir; yani elebaşları bunu ayak takımına söylemiştir. es-Süddî ise bunun Hayber Yahudilerinin Medine Yahudilerine söyledikleri bir söz olduğunu belirtmiştir. Bu âyet, sûredeki en müşkil yerdir. Hasan[-ı Basrî] ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre âyetin manası şudur: “Dininize uyanlardan başkasına inanmayın; Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirebileceklerine de inanmayın; zira onların hiçbir delili yoktur ve siz din bakımından onlardan daha doğrusunuz.” { أَنْ } ve { يُحاجُّوكُمْ } [kelimeleri] cer (hafz) mahallindedir; yani “onların size karşı delil getirmelerine” (bi-en yühâccûkum), yani delil getirmeleri hususunda demektir; yani bu konuda onları doğrulamayın, zira onların delili yoktur. { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } “Size verilenin benzerinin bir kimseye verilmesine”; yani Tevrat, kudret helvası, bıldırcın eti, denizin yarılması ve diğer âyetler ile faziletlerden [verilenlerin bir benzerinin verilmesine]. Bu takdirde “en yü’tâ” (أَنْ يُؤْتَى) ifadesi “ev yühâccûkum” (أَوْ يُحَاجُّوكُمْ) ifadesinden sonraya tehir edilmiş olur; { إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir” sözü ise iki kelam arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). el-Ahfeş şöyle demiştir: Manası; dininize uyanlardan başkasına inanmayın, size verilenin benzerinin bir başkasına verileceğine inanmayın ve size karşı delil getirebileceklerini tasdik etmeyin, demektir; o bunun matuf olduğu görüşündedir. Şöyle de denilmiştir: Manası; dininize uyanlardan başkasına inanmayın; [nasıl olur da] size verilenin benzeri bir başkasına verilirmiş! [şeklindedir]. [Âyetteki “en” kelimesinde] med ile [okuyuş] aynı zamanda istifham içindir ve onların “kendilerine verilenin benzerinin hiç kimseye verilemeyeceği” yönündeki inkârlarını teyit eder; zira Yahudi âlimleri onlara: “Dininize uyanlardan başkasına inanmayın; hiç kimseye sizin aldığınızın bir benzeri verilir mi?”, yani hiç kimseye sizin aldığınızın bir benzeri verilmez, demişlerdir. Dolayısıyla söz kendi akışı üzeredir. “En” (أَنْ) kelimesi, “E-Zeydün darabtehû” (أَزَيْدٌ ضَرَبْتَهُ) sözündeki ref ile okuyanın kavline göre ref mahallindedir; mahzuf olan haberi ise “Size verilenin benzerinin birine verilmesini mi tasdik ediyorsunuz veya ikrar ediyorsunuz?” (en yü'tâ ehadün misle mâ ûtîtüm tüsaddikûne ev tükirrûn) takdirindedir; yani mevcut bir verilme tasdik mi edilmektedir yahut kabul mü edilmektedir, yani bunu tasdik etmiyorsunuz, demektir. “En” kelimesinin, “E-Zeyden darabtehû” (أَزَيْدًا ضَرَبْتَهُ) sözünde caiz olduğu gibi bir fiilin gizlenmesiyle (izmarıyla) nasb mahallinde olması da caizdir; Arap dili açısından bu daha kuvvetlidir, çünkü istifham fiile daha uygundur. Takdiri ise şöyledir: “Verildiğini ikrar mı ediyorsunuz?” veya “Bunu yayıyor musunuz?” ya da “Bunu dile mi getiriyorsunuz?” ve benzeri ifadelerdir. İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve Humeyd [bu kelimeyi] med ile (hemze-i istifham ile) okumuşlardır. Ebû Hâtim demiştir ki: “En” (أَنْ) kelimesi “e-li-en” (أَلِأَنْ) manasındadır; cer harfi olan “lâm”, telaffuz hafifliği için hazfedilmiş ve meddeye dönüştürülmüştür; tıpkı

قرأ" آن كان ذا مال" [القلم: ١٤] أَيْ أَلِأَنْ. وَقَوْلُهُ" أَوْ يُحاجُّوكُمْ" عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ رُجُوعٌ إِلَى خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ تَكُونُ" أَوْ" بِمَعْنَى" أَنْ" لِأَنَّهُمَا حَرْفَا شَكٍّ وَجَزَاءٍ يُوضَعُ أَحَدُهُمَا مَوْضِعَ الْآخَرِ. وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَأَنْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقُلْ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ وَنَحْنُ عَلَيْهِ. وَمَنْ قَرَأَ بِتَرْكِ الْمَدِّ قَالَ: إِنَّ النَّفْيَ الْأَوَّلَ دَلَّ عَلَى إِنْكَارِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ وَلَا تُؤْمِنُوا. فَالْمَعْنَى أَنَّ عُلَمَاءَ الْيَهُودِ قَالَتْ لَهُمْ: لَا تُصَدِّقُوا بِأَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، أَيْ لَا إِيمَانَ لَهُمْ وَلَا حُجَّةَ، فَعَطَفَ عَلَى الْمَعْنَى مِنَ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ وَالْكِتَابِ وَالْحُجَّةِ وَالْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَفَلْقِ الْبَحْرِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْفَضَائِلِ وَالْكَرَامَاتِ، أَيْ أَنَّهَا لَا تَكُونُ إِلَّا فِيكُمْ فَلَا تُؤْمِنُوا أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ إِلَّا مَنْ تَبِعَ دِينكُمْ. فَالْكَلَامُ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَاللَّامُ زَائِدَةٌ. وَمَنِ اسْتَثْنَى لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ، وَإِلَّا لَمْ يَجُزِ الْكَلَامُ. وَدَخَلَتْ" أَحَدٌ" لِأَنَّ أَوَّلَ الْكَلَامِ نَفْيٌ، فَدَخَلَتْ فِي صِلَةِ" إِنَّ" لِأَنَّهُ مَفْعُولُ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ، فَأَنْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ لِعَدَمِ الْخَافِضِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: (إِنَّ) فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِالْخَافِضِ الْمَحْذُوفِ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّامَ لَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ، وَ" تُؤْمِنُوا" مَحْمُولٌ عَلَى تُقِرُّوا. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: الْمَعْنَى وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ كَرَاهِيَةَ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تُخْبِرُوا بِمَا فِي كِتَابِكُمْ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ لِئَلَّا يَكُونَ طَرِيقًا إِلَى عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ إِلَى تَصْدِيقِهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدِ انقطع كلام اليهود عند قول ﷿" إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ" ثُمَّ قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ" قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ". أَيْ إِنَّ الْبَيَانَ الْحَقَّ هُوَ بَيَانُ اللَّهِ ﷿" أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ" بَيَّنَ أَلَّا يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، وَ" لَا" مُقَدَّرَةٌ بَعْدَ" إِنَّ" أَيْ لِئَلَّا يُؤْتَى، كَقَوْلِهِ" يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا" [النساء: ١٧٦] أَيْ لِئَلَّا تَضِلُّوا، فَلِذَلِكَ صَلُحَ دُخُولُ" أَحَدٌ" فِي الْكَلَامِ. وَ" أَوْ" بِمَعْنَى" حَتَّى" وَ" إِلَّا أَنْ"، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

{ أَنْ كانَ ذا مالٍ } [Kalem 14] âyetini “e-en kâne” (آن كان) şeklinde okuyanın kıraatindeki gibi; yani “e-li-en” (sırf mal mülk sahibi oldu diye mi?) demektir. Bu kıraate göre { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } sözü müminlere hitaba bir dönüştür; yahut “ev” (أَوْ) kelimesi “en” (أَنْ) manasındadır, zira ikisi de şek ve ceza harfi olup biri diğerinin yerine konulabilir. Âyetin takdiri şöyledir: “Ve ey müminler topluluğu, onların Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmelerine [karşı], de ki: Ey Muhammed! Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir ve biz onun üzerindeyiz.” Medsiz okuyan ise şöyle demiştir: [Âyetteki] ilk nefy, onların { وَلا تُؤْمِنُوا } “inanmayın” sözündeki inkârlarına delalet etmiştir. Buna göre mana şudur: Yahudi âlimleri onlara, “Size verilenin bir benzerinin bir başkasına verileceğini tasdik etmeyin; yani onların ne bir imanı ne de bir delili vardır” dediler. İlim, hikmet, kitap, hüccet, kudret helvası, bıldırcın eti, denizin yarılması ve diğer fazilet ve kerametlerden [kendilerine verilenlerin kastedildiği] manaya atfedilmiştir; yani bunlar sadece sizin içinizde bulunur, bu yüzden dininize uyanlardan başkasına, size verilenin bir benzerinin verileceğine inanmayın. Bu kıraate göre kelamda takdim ve tehir vardır ve “lâm” harfi zâiddir. İstisna edilen ise birinciden değildir, aksi takdirde söz caiz olmazdı. “Ehadün” (أَحَدٌ) kelimesi, kelamın başı menfî (olumsuz) olduğu için dahil olmuştur; menfî fiilin mefulü olduğu için de “inne”nin sılasına girmiştir; dolayısıyla “en” cer edici (hâfız) bulunmadığı için nasb mahallindedir. el-Halîl: “İnne” (إِنَّ) [cümlesi], mahzuf olan hâfız sebebiyle cer (hafz) mahallindedir, demiştir. Lâm harfinin zâid olmadığı, { تُؤْمِنُوا } lafzının ise “itiraf edesiniz / ikrar edesiniz” (tükirrû) manasına hamledildiği de söylenmiştir. İbn Cüreyc: Mana; bir kimseye sizin aldığınızın bir benzeri verilir endişesiyle sadece dininize uyanlara inanın [şeklindedir], demiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; putperestlerin onu tasdik etmesine bir yol olmasın diye kitabınızda bulunan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatını sadece sizin dininize uyan kimseye haber verin, demektir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Yahudilerin sözünün Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “dininize uyanlardan başkasına” buyruğunda sona ermiş olması caizdir; ardından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “De ki: Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir” buyurmuştur. Yani hak olan açıklama Azîz ve Celîl olan Allah'ın açıklamasıdır. { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } [ifadesi ise], hiç kimseye sizin aldığınızın bir benzerinin verilmeyeceğini açıkladı; “inne”den sonra bir “lâ” (لا) takdir edilmiştir, yani verilmesin diye (li-ellâ yü'tâ) demektir; tıpkı Yüce Allah'ın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [Nisâ 176] yani sapmayasınız diye (li-ellâ tadıllû) buyruğu gibidir. İşte bu sebeple kelama “ehadün” (أَحَدٌ) kelimesinin girmesi uygun düşmüştür. [Buradaki] { أَوْ } harfi ise “hattâ” (حَتَّى) ve “illâ en” (إِلَّا أَنْ) manasındadır; İmruülkays'ın şu sözünde olduğu gibi:

فَقُلْتُ لَهُ لَا تَبْكِ عَيْنُكَ إِنَّمَا ... نُحَاوِلُ مُلْكًا أَوْ نَمُوتَ فَنُعْذَرَا

“Ona dedim ki: Ağlamasın gözün, biz ancak... / Bir mülk elde etmeye çalışıyoruz ya da ölürüz de mazur görülürüz.”

وَقَالَ آخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

وَكُنْتُ إِذَا غَمَزْتُ قَنَاةَ قَوْمٍ ... كَسَرْتُ كُعُوبَهَا أَوْ تَسْتَقِيمَا

“Ben bir kavmin mızrağını yokladığımda... / Ya boğumlarını kırardım yahut doğrulurdu.”

وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمْ: لَا نَلْتَقِي أَوْ تَقُومَ السَّاعَةُ، بِمَعْنَى" حَتَّى" أَوْ" إِلَى أَنْ"، وَكَذَلِكَ مَذْهَبُ الْكِسَائِيِّ. وَهِيَ عِنْدَ الْأَخْفَشِ عَاطِفَةٌ عَلَى"" وَلا تُؤْمِنُوا" وَقَدْ تَقَدَّمَ. أَيْ لَا إِيمَانَ لَهُمْ وَلَا حُجَّةَ، فَعَطَفَ عَلَى الْمَعْنَى. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ كُلُّهَا خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى جِهَةِ التَّثْبِيتِ لِقُلُوبِهِمْ وَالتَّشْحِيذِ لِبَصَائِرِهِمْ، لِئَلَّا يَشُكُّوا عِنْدَ تَلْبِيسِ الْيَهُودِ وَتَزْوِيرِهِمْ فِي دينهم. والمعنى أُوتِيتُمْ مِنَ الْفَضْلِ وَالدِّينِ، وَلَا تُصَدِّقُوا أَنْ يُحَاجَّكُمْ فِي دِينِكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ مَنْ خَالَفَكُمْ أيقدر عَلَى ذَلِكَ، فَإِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ وَإِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ الْيَهُودَ قَالُوا إِنَّا نُحَاجُّ عِنْدَ رَبِّنَا مَنْ خَالَفَنَا فِي دِينِنَا، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ هُمُ الْمُدْحَضُونَ الْمُعَذَّبُونَ وَأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الْغَالِبُونَ. وَمُحَاجَّتُهُمْ خُصُومَتُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. فَفِي الْخَبَرِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يُحَاجُّونَا عِنْدَ رَبِّنَا فَيَقُولُونَ أَعْطَيْتَنَا أَجْرًا وَاحِدًا وَأَعْطَيْتَهُمْ أَجْرَيْنِ فَيَقُولُ هَلْ ظَلَمْتُكُمْ مِنْ حُقُوقِكُمْ شَيْئًا قَالُوا لَا قَالَ فَإِنَّ ذَلِكَ فَضْلِي أُوتِيهِ مَنْ أَشَاءُ (. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَلَوْ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ لَمْ يُحَاجُّونَا عِنْدَ رَبِّنَا، فَأَعْلَمَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَنَّهُمْ يُحَاجُّونَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ، ثُمَّ قَالَ: قُلْ لَهُمُ [الْآنَ] " إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ". وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" آنَ يُؤْتَى" بِالْمَدِّ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، كَمَا قَالَ الْأَعْشَى:

Arapların “kıyamet kopana kadar görüşmeyelim” sözü de böyledir; “hattâ” veya “ilâ en” manasındadır; el-Kisâî'nin benimsediği görüş de budur. el-Ahfeş'e göre ise bu [edat], { وَلا تُؤْمِنُوا } üzerine atıftır ve [açıklaması] daha önce geçmişti; yani onların ne imanı vardır ne de hücceti, dolayısıyla mana üzerine atfedilmiştir. Âyetin tamamının, Yahudilerin dinleri konusundaki aldatmaları ve sahtekarlıkları karşısında şüpheye düşmesinler diye Yüce Allah'tan müminlerin kalplerini pekiştirmek ve basiretlerini bilemek gayesiyle onlara yönelik bir hitap olması da muhtemeldir. Mana ise şöyledir: Size faziletten ve dinden verildi; size muhalefet eden birinin Rabbinizin huzurunda dininiz hususunda sizinle tartışıp buna güç yetirebileceğini tasdik etmeyin; zira hidayet Allah'ın hidayetidir ve lütuf Allah'ın elindedir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Yahudiler; “Biz dinimiz konusunda bize muhalefet edenlerle Rabbimizin katında tartışıp galip geleceğiz” dediler; bunun üzerine Yüce Allah, asıl delili çürütülecek ve azap görecek olanların onlar, galip gelecek olanların ise müminler olduğunu açıkladı. Onların tartışması, kıyamet günündeki hasımlaşmalarıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen haberde şöyle buyrulmuştur: “Yahudiler ve Hristiyanlar Rabbimizin huzurunda bizimle tartışacaklar ve: «Bize bir ecir verdin, onlara ise iki ecir verdin» diyecekler. [Allah] buyuracak ki: «Haklarınızdan bir şeyi eksiltip size zulmettim mi?» Onlar «Hayır» diyecekler. Buyuracak ki: «İşte o benim lütfumdur, onu dilediğime veririm.»” Âlimlerimiz şöyle demiştir: Eğer bunun Allah'ın lütfundan olduğunu bilselerdi Rabbimizin katında bizimle tartışmazlardı. Böylece Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyamet gününde Rabbinizin huzurunda sizinle tartışacaklarını bildirdi; sonra da: Onlara [şimdi] de ki: “Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir ve Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir” buyurdu. İbn Kesîr, el-A'şâ'nın dediği gibi istifham üzere med ile “â-en yü'tâ” (آنَ يُؤْتَى) şeklinde okumuştur:

أَأَنْ رَأَتْ رَجُلًا أغشى أَضَرَّ بِهِ ... رَيْبُ الْمَنُونِ وَدَهْرٌ مُتْبِلٌ خَبِلُ

“Zamanın musibetleri ve helak edip aklını başından alan feleğin... / Zarar verdiği bir adamı gördü diye mi?”

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِغَيْرِ مَدٍّ عَلَى الْخَبَرِ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ" إِنْ يُؤْتَى" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، عَلَى مَعْنَى النَّفْيِ، وَيَكُونُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ الْفَرَّاءُ. وَالْمَعْنَى: قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ إِنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ يَعْنِي الْيَهُودَ- بِالْبَاطِلِ فَيَقُولُونَ نَحْنُ أَفْضَلُ مِنْكُمْ. وَنَصَبَ" أَوْ يُحاجُّوكُمْ" يَعْنِي بِإِضْمَارِ" أَنْ" وَ" أَوْ" تُضْمَرُ بَعْدَهَا" أَنْ" إِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى" حَتَّى" وَ" إِلَّا أَنْ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ" أَنْ يُؤْتِيَ" بِكَسْرِ التَّاءِ وَيَاءٍ مَفْتُوحَةٍ، عَلَى مَعْنَى أَنْ يُؤْتِيَ أَحَدٌ أَحَدًا مِثْلَ مَا أوتيتم، فحذف المفعول.

Diğer [kıraat imamları] ise ihbârî olarak meddsiz (hemzesiz) okumuşlardır. Saîd b. Cübeyr ise nefiy (olumsuzluk) anlamında hemzenin kesresiyle { إِنْ يُؤْتَى } şeklinde okumuştur. Bu takdirde el-Ferrâ'nın dediği gibi [bu kısım] Yüce Allah'ın kelâmından olur. Manası da şöyledir: [Ey Muhammed!] De ki: { إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir”; hiç kimseye size verilenin benzeri verilmemiştir; yoksa Rabbiniz katında sizinle -yani Yahudiler- bâtıl yere tartışıp “Biz sizden daha üstünüz” derler. { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } ifadesini nasb etmiştir; yani gizli bir “en” (أَنْ) takdiriyle. Zira “ev” (أَوْ) edatı “hattâ” veya “illâ en” manasında olduğunda kendisinden sonra “en” takdir edilir. Hasan[-ı Basrî] ise bir kimsenin başka birine size verilenin benzerini vermesi anlamında, te harfinin kesresi ve fethalı ye ile { أَنْ يُؤْتِيَ } şeklinde okumuştur; dolayısıyla mef'ûl (nesne) hazfedilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ) فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: إِنَّ الْهُدَى إِلَى الْخَيْرِ وَالدِّلَالَةِ إِلَى اللَّهِ ﷿ بِيَدِ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ يُؤْتِيهِ أَنْبِيَاءَهُ، فَلَا تُنْكِرُوا أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ سِوَاكُمْ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، فَإِنْ أَنْكَرُوا ذَلِكَ فَقُلْ لَهُمْ:" إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ". وَالْقَوْلُ الْآخَرُ: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ الَّذِي آتَاهُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ التَّصْدِيقِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ لَا غَيْرِهِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْإِشَارَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَا تُعَاشِرُوا إِلَّا مَنْ يُوَافِقُكُمْ عَلَى أَحْوَالِكُمْ وَطَرِيقَتِكُمْ فَإِنَّ مَنْ لَا يُوَافِقُكُمْ لا يرافقكم. والله أعلم.

Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “De ki: Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Hayra ulaştıran hidayet ve Azîz ve Celîl olan Allah'a götüren kılavuzluk, övgüsü yüce olan Allah'ın elindedir; onu peygamberlerine verir. O halde sizin dışınızda bir kimseye size verilenin bir benzerinin verilmesini inkâr etmeyin. Şayet bunu inkâr ederlerse onlara: “Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir” de. Diğer görüş ise: De ki: Şüphesiz hidayet, başkasına değil, müminlere Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etme hususunda Allah'ın verdiği hidayettir. İşaret ehlinden bazıları bu âyet hakkında şöyle demiştir: Sizin hâl ve yolunuza uyanlardan başkasıyla düşüp kalkmayın; çünkü sizinle uyuşmayan kimse size yoldaşlık edemez. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٤]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 74]

يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)

{ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) } “O, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir. (74)”

أَيْ بِنُبُوَّتِهِ وَهِدَايَتِهِ، عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا. ابْنُ جُرَيْجٍ: بِالْإِسْلَامِ وَالْقُرْآنِ" مَنْ يَشاءُ". قَالَ أَبُو عُثْمَانَ: أَجْمَلَ الْقَوْلَ لِيَبْقَى مَعَهُ رَجَاءُ الرَّاجِي وَخَوْفُ الْخَائِفِ، (وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ العظيم).

Hasan, Mücâhid ve başkalarından nakledildiğine göre; yani peygamberliğini ve hidayetini [tahsis eder]. İbn Cüreyc: “Dilediğine” İslâm'ı ve Kur'ân'ı [tahsis eder], demiştir. Ebû Osmân şöyle demiştir: Ümit edenin ümidi ve korkanın korkusu onunla birlikte baki kalsın diye sözü mücmel (genel) bırakmıştır. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir.”

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٥]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 75]

وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)

{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) } “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu, onların: «Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur» demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylemektedirler. (75)”

فِيهِ ثَمَانُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ) مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ. (وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ) وَهُوَ فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ الْيَهُودِيُّ، أَوْدَعَهُ رَجُلٌ دِينَارًا فَخَانَهُ. وَقِيلَ: كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابُهُ. وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ وَالْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ" مَنْ إِنْ تِيْمَنْهُ" عَلَى لُغَةِ مَنْ قَرَأَ" نِسْتَعِينُ" وَهِيَ لُغَةُ بَكْرٍ وَتَمِيمٍ. وَفِي حَرْفِ عَبْدِ الله" مالك لَا تَيْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ" وَالْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ. وَقَرَأَ نافع والكسائي" يؤدهي" بِيَاءٍ فِي الْإِدْرَاجِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَاتَّفَقَ أَبُو عَمْرٍو وَالْأَعْمَشُ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ فِي رِوَايَةِ أبي بكر

Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder” buyruğudur; Abdullah b. Selâm gibi. { وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen onu sana ödemez” buyruğu ise Yahudi Fınhâs b. Âzûrâ’dır; bir adam ona bir dinar emanet bırakmış, o da buna hıyanet etmiştir. Ka‘b b. el-Eşref ve arkadaşları olduğu da söylenmiştir. İbn Vessâb ve el-Eşheb el-Ukaylî, “niste‘în” (نِسْتَعِينُ) şeklinde okuyanların lehçesi üzere “men in tîmenhu” (مَنْ إِنْ تِيْمَنْهُ) şeklinde [muzari harfini kesre ile] okumuşlardır; bu da Bekr ve Temîm [kabilelerinin] lehçesidir. Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde ise: { مَالَكَ لَا تَيْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ } “Yûsuf hakkında bize neden güvenmiyorsun?” şeklindedir. Diğer [kıraat imam]ları ise elifle (hemzeyle) okumuşlardır. Nâfi‘ ve el-Kisâî, vasl (idrac) halinde [hâ zamirini uzatarak] ye ile “yüeddihî” (يُؤَدِّهِي) şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Ebû Amr, el-A‘meş, Âsım ve Ebû Bekr rivayetinde Hamza ise...

عَلَى وَقْفِ الْهَاءِ، فَقَرَءُوا" يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ". قَالَ النَّحَّاسُ: بِإِسْكَانِ الْهَاءِ لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي الشِّعْرِ عِنْدَ بَعْضِ النَّحْوِيِّينَ، وَبَعْضُهُمْ لَا يُجِيزُهُ أَلْبَتَّةَ وَيَرَى أَنَّهُ غَلَطٌ مِمَّنْ قَرَأَ بِهِ، وَإِنَّهُ تَوَهَّمَ أَنَّ الْجَزْمَ يَقَعُ عَلَى الْهَاءِ، وَأَبُو عَمْرٍو أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَجُوزَ عَلَيْهِ مِثْلُ هَذَا. وَالصَّحِيحُ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَكْسِرُ الْهَاءَ، وَهِيَ قِرَاءَةُ يَزِيدَ بْنِ الْقَعْقَاعِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَذْهَبُ بَعْضِ الْعَرَبِ يَجْزِمُونَ الْهَاءَ إِذَا تَحَرَّكَ مَا قَبْلَهَا، يَقُولُونَ: ضَرَبْتُهُ ضَرْبًا شَدِيدًا، كَمَا يُسَكِّنُونَ مِيمَ أَنْتُمْ وَقُمْتُمْ وَأَصْلُهَا الرَّفْعُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

hâ harfinin vakfı (sükûnu) üzerinde ittifak ederek “yüeddih ileyk” (يُؤَدِّهْ إِلَيْكَ) şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs dedi ki: Hâ harfini sükûn ile okumak, bazı nahivcilere göre ancak şiirde caizdir; bazısı ise buna kesinlikle cevaz vermez ve bununla okuyanın yanıldığını, cezm halinin hâ üzerine vaki olduğunu vehmettiğini kabul eder. Halbuki Ebû Amr, kendisi hakkında böyle bir şeyin caiz görülemeyeceği kadar yücedir. Ondan sahih olan rivayet, hâ harfini kesreli okuduğudur; bu da Yezîd b. el-Ka'kâ'ın kıraatidir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Bazı Arapların lehçesinde, öncesi harekeli olduğunda hâ harfini cezm ederler; tıpkı aslı ref olan “entüm” ve “kumtüm” kelimelerindeki mîm harfini sükûn yaptıkları gibi “darabtüh darben şedîden” (ضَرَبْتُهْ ضَرْبًا شَدِيدًا) derler; şairin dediği gibi:

لَمَّا رَأَى أَلَّا دَعَهْ وَلَا شِبَعْ ... مَالَ إِلَى أَرْطَاةِ حِقْفٍ فَاضْطَجَعْ

“Görünce ne bir rahatlık var ne de doymak... / Kum tepesindeki bir erte ağacına yanaşıp uzandı.”

وَقِيلَ: إِنَّمَا جَازَ إِسْكَانُ الْهَاءِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّهَا وَقَعَتْ فِي مَوْضِعِ الْجَزْمِ وَهِيَ الْيَاءُ الذَّاهِبَةُ. وَقَرَأَ أَبُو الْمُنْذِرِ سَلَّامٌ وَالزُّهْرِيُّ" يُؤَدِّهُ" بِضَمِ الْهَاءِ بِغَيْرِ وَاوٍ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ وَحُمَيْدٌ وَمُجَاهِدٌ" يُؤَدِّهُو" بِوَاوٍ فِي الْإِدْرَاجِ، اخْتِيرَ لَهَا الْوَاوُ لِأَنَّ الْوَاوَ مِنَ الشَّفَةِ وَالْهَاءَ بَعِيدَةَ الْمَخْرَجِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْوَاوُ فِي الْمُذَكَّرِ بِمَنْزِلَةِ الْأَلِفِ فِي الْمُؤَنَّثِ وَيُبْدَلُ مِنْهَا يَاءٌ لِأَنَّ الْيَاءَ أَخَفُّ إِذَا كَانَ قَبْلَهَا كَسْرَةٌ أَوْ يَاءٌ، وَتُحْذَفُ الْيَاءُ وَتَبْقَى الْكَسْرَةُ لِأَنَّ الْيَاءَ قَدْ كَانَتْ تُحْذَفُ وَالْفِعْلُ مَرْفُوعُ فَأُثْبِتَتْ بِحَالِهَا. الثَّانِيَةُ- أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ الْخَائِنَ وَالْأَمِينَ، وَالْمُؤْمِنُونَ لَا يُمَيِّزُونَ ذَلِكَ، فَيَنْبَغِي اجْتِنَابُ جَمِيعِهِمْ. وَخَصَّ أَهْلَ الْكِتَابِ بِالذِّكْرِ وَإِنْ كَانَ الْمُؤْمِنُونَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْخِيَانَةَ فِيهِمْ أَكْثَرُ، فَخَرَجَ الْكَلَامُ عَلَى الْغَالِبِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ مَضَى تَفْسِيرُ الْقِنْطَارِ. وَأَمَّا الدِّينَارُ فَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ قِيرَاطًا وَالْقِيرَاطُ ثَلَاثُ حَبَّاتٍ مِنْ وَسَطِ الشَّعِيرِ، فَمَجْمُوعُهُ اثْنَتَانِ وَسَبْعُونَ حَبَّةً، وَهُوَ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ. وَمَنْ حَفِظَ الْكَثِيرَ وَأَدَّاهُ فَالْقَلِيلُ أَوْلَى، وَمَنْ خَانَ فِي الْيَسِيرِ أَوْ مَنَعَهُ فَذَلِكَ فِي الْكَثِيرِ أَكْثَرُ. وَهَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى الْقَوْلِ بِمَفْهُومِ الْخِطَابِ. وَفِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ خِلَافٌ [كَثِيرٌ] مَذْكُورٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ. وَذَكَرَ تَعَالَى قِسْمَيْنِ: مَنْ يُؤَدِّي وَمَنْ لَا يُؤَدِّي إِلَّا بِالْمُلَازَمَةِ عَلَيْهِ، وَقَدْ يَكُونُ مِنَ النَّاسُ مَنْ لَا يُؤَدِّي وَإِنْ دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا. فَذَكَرَ تعالى القسمين لأنه الغالب

Şöyle de denilmiştir: Bu yerde hâ harfinin sükûn ile okunması, ancak cezm mahallinde vaki olması sebebiyledir ki bu da [düşen] yâ harfidir. Ebû’l-Münzir Sellâm ve ez-Zührî, [hâ'dan sonra] vâv olmaksızın hâ'nın dammesiyle “yüeddihü” (يُؤَدِّهُ) şeklinde okumuşlardır. Katâde, Humeyd ve Mücâhid ise vasıl halinde bir vâv ile “yüeddihû” (يُؤَدِّهُو) şeklinde okumuşlardır. Vâv harfinin tercih edilme sebebi, vâvın dudaktan çıkması ve hâ harfinin mahrecinin [ona] uzak olmasıdır. Sîbeveyh şöyle demiştir: Müzekkerdeki vâv, müennesteki elif mesabesindedir. Kendisinden önce bir kesre veya yâ bulunduğunda yâ daha hafif olduğu için [vâv], yâ'ya dönüştürülür. Fiil merfû olduğu halde yâ zaten hazfedilmekte olduğundan, yâ hazfedilir ve kesre baki kalır; böylece kendi hali üzere sabit kılınmış olur. İkinci [Mesele]: Yüce Allah Ehl-i kitap içinde hâin olanın da emin (güvenilir) olanın da bulunduğunu haber vermiştir; müminler ise bunu ayırt edemezler, bu sebeple onların tamamından sakınmak gerekir. Müminler de [kendi aralarında] böyle olduğu halde özellikle Ehl-i kitabın zikredilmesi, hıyanetin onlarda daha çok bulunmasındandır; dolayısıyla söz galip olana göre sevk edilmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Kıntârın (kantarın) tefsiri daha önce geçmişti. Dînâra gelince, o yirmi dört kırattır; kırat ise orta boy arpadan üç tanedir. Dolayısıyla toplamı yetmiş iki tane [arpa] eder ve bu husus icma ile sabittir. Çoğu muhafaza edip onu ödeyen (sahibine veren) kimsenin azı ödemesi evleviyetledir. Az olan şeyde hıyanet eden veya onu meneden (vermeyen) kimsenin bunu çok olanda yapması ise daha fazladır. Bu, mefhûm-i hitâbı kabul eden görüşün en açık delilidir. Bu hususta âlimler arasında usûl-i fıkıhta zikredilmiş olan [pek çok] ihtilaf vardır. Yüce Allah iki kısımdan bahsetmiştir: [Emaneti] ödeyen kimse ve ancak başında dikilip ısrar edildiğinde ödeyen kimse. İnsanlardan öyleleri de olabilir ki başında dikilip dursan bile [emaneti] ödemez. Yüce Allah bu iki kısmı zikretmiştir, çünkü galip olan

وَالْمُعْتَادُ وَالثَّالِثُ نَادِرٌ، فَخَرَجَ الْكَلَامُ عَلَى الْغَالِبِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَغَيْرُهُمَا" دِمْتَ" بِكَسْرِ الدَّالِّ وَهُمَا لُغَتَانِ، وَالْكَسْرُ لُغَةُ أَزْدِ السَّرَاةِ، مِنْ" دِمْتَ تُدَامُ" مِثْلَ خِفْتَ تُخَافُ. وَحَكَى الْأَخْفَشُ دِمْتَ تَدُومُ، شَاذًّا. الثَّالِثَةُ- اسْتَدَلَّ أَبُو حَنِيفَةَ عَلَى مَذْهَبِهِ فِي مُلَازَمَةِ الْغَرِيمِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً" وَأَبَاهُ سَائِرُ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْبَغْدَادِيِّينَ [مِنْ عُلَمَائِنَا] عَلَى حَبْسِ الْمِدْيَانِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً" فَإِذَا كَانَ لَهُ مُلَازَمَتُهُ وَمَنْعُهُ مِنَ التَّصَرُّفِ، جَازَ حَبْسُهُ. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً" أَيْ بِوَجْهِكَ فَيَهَابُكَ وَيَسْتَحِي مِنْكَ، فَإِنَّ الْحَيَاءَ فِي الْعَيْنَيْنِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁: لَا تَطْلُبُوا مِنَ الْأَعْمَى حَاجَةً فَإِنَّ الْحَيَاءَ فِي الْعَيْنَيْنِ. وَإِذَا طَلَبْتَ مِنْ أَخِيكَ حَاجَةً فَانْظُرْ إِلَيْهِ بِوَجْهِكَ حَتَّى يَسْتَحِيَ فَيَقْضِيهَا. وَيُقَالُ:" قائِماً" أَيْ مُلَازِمًا لَهُ، فَإِنْ أَنْظَرْتَهُ أَنْكَرَكَ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْقِيَامِ إِدَامَةَ الْمُطَالَبَةِ لَا عَيْنَ الْقِيَامِ. وَالدِّينَارُ أَصْلُهُ دِنَّارٌ فَعُوِّضَتْ مِنْ إِحْدَى النُّونَيْنِ يَاءٌ طَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ. يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ يُجْمَعُ دَنَانِيرُ وَيُصَغَّرُ دُنَيْنِيرُ. الرَّابِعَةُ- الْأَمَانَةُ عَظِيمَةُ الْقَدْرِ فِي الدِّينِ، وَمِنْ عِظَمِ قَدْرِهَا أَنَّهَا تَقُومُ هِيَ وَالرَّحِمِ عَلَى جَنَبَتَيِ الصِّرَاطِ، كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. فَلَا يُمَكَّنُ مِنَ الْجَوَازِ إِلَّا مَنْ حَفِظَهُمَا. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ حَدَّثَنَا النَّبِيُّ ﷺ عَنْ رَفْعِ الْأَمَانَةِ، قَالَ: (يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ) الْحَدِيثَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بِكَمَالِهِ أَوَّلَ الْبَقَرَةِ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ حدثنا محمد ابن الْمُصَفَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ عَنْ أَبِي شجرة كثير ابن مُرَّةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ ﷿ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ عَبْدًا نَزَعَ مِنْهُ الْحَيَاءَ فَإِذَا نَزَعَ مِنْهُ الْحَيَاءَ لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا مَقِيتًا مُمْقَتًا فَإِذَا لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا مَقِيتًا مُمْقَتًا نُزِعَتْ مِنْهُ الْأَمَانَةُ فَإِذَا نُزِعَتْ مِنْهُ الْأَمَانَةُ لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا خَائِنًا مُخَوَّنًا فَإِذَا لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا خَائِنًا مُخَوَّنًا نزعت منه

...ve alışılagelendir; üçüncüsü ise nadirdir. Dolayısıyla söz çoğunluğa göre cereyan etmiştir. Talha b. Musarrif, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve başkaları ise dâl harfinin kesresiyle “dimte” (دِمْتَ) şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki lehçedir; kesreli okuyuş Ezdü's-Serât kabilesinin lehçesi olup, tıpkı “hıfte tuhâfü” (خِفْتَ تُخَافُ) gibi “dimte tüdâmü” (دِمْتَ تُدَامُ) kullanımındandır. el-Ahfeş ise şâz olarak “dimte tedûmü” (دِمْتَ تَدُومُ) şeklini de nakletmiştir. Üçüncü [Mesele]: Ebû Hanîfe, borçlunun yakından takip edilip peşinin bırakılmaması (mülâzemet-i garîm) konusundaki mezhebine Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا } “başında dikilip durmadıkça” buyruğuyla delil getirmiştir. Diğer âlimler ise bunu kabul etmemiştir; nitekim bu husus daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. [Âlimlerimizden] bazı Bağdatlılar ise borçlunun hapsedilmesine Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا } “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen, başında dikilip durmadıkça onu sana geri vermez” buyruğunu delil getirmişlerdir. Zira alacaklının onun peşinden ayrılmama ve onu tasarrufta bulunmaktan menetme hakkı varsa, onu hapsettirmesi de caiz olur. Şöyle de denilmiştir: { إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا } “başında dikilip durmadıkça” ifadesinin manası; 'yüz yüze gelip karşısında dikilmedikçe' demektir; böylece o senden çekinir ve utanır. Çünkü haya gözlerdedir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın şu sözünü görmez misin: “Körden bir ihtiyaç talep etmeyiniz; çünkü haya gözlerdedir. Kardeşinden bir ihtiyaç talep ettiğin vakit, utansın da ihtiyacını gidersin diye ona yüzünle bak!” Denildi ki: “Kâimen” (قائماً) yani onun peşini bırakmayandır; şayet ona mühlet verirsen seni tanımaz/inkâr eder. Şöyle de denilmiştir: Kıyam ile kastedilen bizzat ayakta dikilmek değil, alacağını istemeyi sürdürmektir. Dinar (الدِّينَارُ) kelimesinin aslı “dinnâr”dır (دِنَّار). Çok kullanılması sebebiyle hafifletilmek maksadıyla nûn harflerinden birinin yerine yâ getirilmiştir. Kelimenin çoğulunun “denânîr” (دَنَانِيرُ), küçültme (tasgîr) isminin de “düneynîr” (دُنَيْنِيرُ) olarak gelmesi buna delalet etmektedir. Dördüncü [Mesele]: Emanet, dinde çok büyük bir yere sahiptir. Sahîh-i Müslim'de geçtiği üzere, emanetin ve akrabalık bağının (rahim) sıratın iki yanında duracak olması onun değerinin büyüklüğündendir. Dolayısıyla bu ikisini koruyan kimseden başkasına sırattan geçme imkânı verilmez. Müslim, Huzeyfe'den şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize emanetin kaldırılışı hakkında hadis rivayet edip şöyle buyurdu: « يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ » «Kişi bir uyku uyur da kalbinden emanet çekilip alınır...» hadisi[ni rivayet etti]. Bu hadis tam metniyle Bakara Suresi'nin başında geçmişti. İbn Mâce rivayet etti: Bize Muhammed b. el-Musaffâ anlattı, bize Muhammed b. Harb, Saîd b. Sinân'dan, o Ebu'z-Zâhiriyye'den, o Ebû Şecere Kesîr b. Mürre'den, o İbn Ömer'den rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ عَبْدًا نَزَعَ مِنْهُ الْحَيَاءَ فَإِذَا نَزَعَ مِنْهُ الْحَيَاءَ لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا مَقِيتًا مُمْقَتًا فَإِذَا لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا مَقِيتًا مُمْقَتًا نُزِعَتْ مِنْهُ الْأَمَانَةُ فَإِذَا نُزِعَتْ مِنْهُ الْأَمَانَةُ لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا خَائِنًا مُخَوَّنًا فَإِذَا لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا خَائِنًا مُخَوَّنًا نُزِعَتْ مِنْهُ » «Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah bir kulu helak etmek istediği zaman ondan hayâyı çekip alır. Ondan hayâyı çekip aldığı vakit ise artık onunla ancak nefret edilen ve buğzedilen biri olarak karşılaşırsın. Onunla ancak nefret edilen ve buğzedilen biri olarak karşılaştığın vakit ondan emanet çekilip alınır. Ondan emanet çekilip alındığı vakit ise artık onunla ancak hain ve hainliği tescillenmiş biri olarak karşılaşırsın. Onunla ancak hain ve hainliği tescillenmiş biri olarak karşılaştığın vakit ondan...»

الرَّحْمَةُ فَإِذَا نُزِعَتْ مِنْهُ الرَّحْمَةُ لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا رَجِيمًا مُلَعَّنًا فَإِذَا لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا رَجِيمًا مُلَعَّنًا نُزِعَتْ مِنْهُ رِبْقَةُ الْإِسْلَامِ (. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇:) أد الأمانة إلى من ائتمنك ولا نحن مَنْ خَانَكَ (. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ لَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَعْدِيلٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا لِبَعْضِهِمْ خِلَافًا لِمَنْ ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ فُسَّاقَ الْمُسْلِمِينَ يُوجَدُ فِيهِمْ مَنْ يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ وَيُؤْمَنُ عَلَى الْمَالِ الْكَثِيرِ وَلَا يَكُونُونَ بِذَلِكَ عُدُولًا. فَطَرِيقُ الْعَدَالَةِ وَالشَّهَادَةِ لَيْسَ يُجْزِئُ فِيهِ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ فِي الْمَالِ مِنْ جِهَةِ الْمُعَامَلَةِ وَالْوَدِيعَةِ، أَلَا تَرَى قَوْلَهُمْ:" لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ" [آل عمران: ٧٥] فَكَيْفَ يُعَدَّلُ مَنْ يَعْتَقِدُ اسْتِبَاحَةَ أَمْوَالِنَا وَحَرِيمِنَا بِغَيْرِ حَرَجِ عَلَيْهِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ كَافِيًا فِي تَعْدِيلِهِمْ لَسُمِعَتْ شَهَادَتُهُمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا) يَعْنِي الْيَهُودَ (لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ) قِيلَ: إِنَّ الْيَهُودَ كَانُوا إِذَا بَايَعُوا الْمُسْلِمِينَ يَقُولُونَ: لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ- أَيْ حَرَجٌ فِي ظُلْمِهِمْ- لِمُخَالَفَتِهِمْ إِيَّانَا. وَادَّعَوْا أَنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِمْ، فَأَكْذَبَهُمُ اللَّهُ ﷿ وَرَدَّ عَلَيْهِمْ فَقَالَ:" بَلى " أَيْ بَلَى عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ الْعَذَابِ بِكَذِبِهِمْ وَاسْتِحْلَالِهِمْ أَمْوَالَ الْعَرَبِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: وَتَمَّ الْكَلَامُ. ثُمَّ قَالَ:" مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى " [آل عمران: ٧٦]. وَيُقَالُ: إِنَّ الْيَهُودَ كَانُوا قَدِ اسْتَدَانُوا مِنَ الْأَعْرَابِ أَمْوَالًا فَلَمَّا أَسْلَمَ أَرْبَابُ الْحُقُوقِ قَالَتِ اليهود: ليس لكم علينا شي، لِأَنَّكُمْ تَرَكْتُمْ دِينَكُمْ فَسَقَطَ عَنَّا دَيْنُكُمْ. وَادَّعَوْا أَنَّهُ حُكْمُ التَّوْرَاةِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" بَلى " رَدًّا لِقَوْلِهِمْ" لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ". أَيْ لَيْسَ كَمَا تَقُولُونَ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ فَقَالَ:" مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى " الشِّرْكَ فَلَيْسَ مِنَ الْكَاذِبِينَ بَلْ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ. السَّابِعَةُ- قَالَ رَجُلٌ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّا نُصِيبُ فِي الْعَمْدِ مِنْ أَمْوَالِ أَهْلِ الذِّمَّةِ الدَّجَاجَةَ وَالشَّاةَ وَنَقُولُ: لَيْسَ عَلَيْنَا فِي ذَلِكَ بَأْسٌ. فَقَالَ لَهُ: هَذَا كَمَا قَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ" لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ" إِنَّهُمْ إِذَا أَدَّوُا الْجِزْيَةَ لَمْ تَحِلَّ لَكُمْ أَمْوَالُهُمْ إِلَّا عَنْ طِيبِ

rahmet çekilip alınır; ondan rahmet çekilip alındığında ise artık onunla ancak kovulmuş ve lanetlenmiş biri olarak karşılaşırsın. Onunla ancak kovulmuş ve lanetlenmiş biri olarak karşılaştığında ise ondan İslâm bağı çekilip alınır.” Peygamber aleyhisselâm'ın: “Sana emanet bırakanın emanetini geri ver; sana hıyanet edene sen hıyanet etme” sözünün manası daha önce Bakara'da geçmişti. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşincisi: Bu âyette, aksini savunanların görüşünün aksine, Kitap ehlinin veya onlardan bazılarının adalet sahibi (güvenilir) olduğuna dair bir tezkiye yoktur; zira Müslümanların fasıkları arasında da emaneti ödeyen ve pek çok mala güvenilen kimseler bulunur, fakat bununla âdil sayılmazlar. Dolayısıyla adalet ve şahitlik yolu için sadece muamele ve vedia (emanet) hususunda maldaki emaneti ödemek yeterli değildir. Onların: { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol yoktur” [Âl-i İmrân 75] sözlerini görmez misin? Üzerlerine hiçbir günah olmaksızın mallarımızı ve ırzlarımızı helal sayan kimse nasıl âdil kabul edilebilir? Eğer bu durum onların âdil sayılması için yeterli olsaydı, Müslümanlar aleyhine şahitlikleri kabul edilirdi. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا } “Bu, onların ... demelerindendir”; yani Yahudilerin { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur” [demelerindendir] buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Yahudiler Müslümanlarla alışveriş yaptıklarında, “Bize muhalefet ettikleri için ümmîler hakkında bize bir yol —yani onlara zulmetmekte bize bir günah— yoktur” derlerdi. Bunun kendi kitaplarında bulunduğunu iddia ettiler; bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah onları yalanladı ve onlara reddiye olarak: “Belâ” (بَلى / Hayır, aksine!) buyurdu; yani hayır, aksine yalanları ve Arapların mallarını helal saymaları sebebiyle onların aleyhine azap yolu vardır. Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: Söz burada tamamlandı. Sonra Yüce Allah: “Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa...” [Âl-i İmrân 76] buyurdu. Şöyle de anlatılır: Yahudiler bedevilerden borç almışlardı; hak sahipleri Müslüman olunca Yahudiler: “Sizin bizim üzerimizde hiçbir alacağınız yoktur; çünkü siz dininizi terk ettiniz, dolayısıyla borcunuz bizden düştü” dediler. Bunun Tevrat'ın hükmü olduğunu iddia ettiler; bunun üzerine Yüce Allah onların “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol yoktur” sözlerini reddetmek üzere “Belâ” (Hayır, aksine!) buyurdu. Yani durum sizin dediğiniz gibi değildir; sonra yeni bir cümleye başlayarak: “Kim ahdine vefa gösterir ve şirkten sakınırsa, o yalancılardan değildir; aksine Allah ve Resûlü onu sever” buyurdu. Yedincisi: Bir adam İbn Abbâs'a: “Biz savaşta zimmîlerin mallarından tavuk ve koyun alıyor ve «Bunda bizim için bir sakınca yoktur» diyoruz” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs ona şöyle dedi: “Bu, aynen Kitap ehlinin «Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol yoktur» demesi gibidir; onlar cizyeyi ödedikleri takdirde, kendi gönül rızaları

أنفسهم، ذكره عبد الرازق عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ صَعْصَعَةَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ، فَذَكَرَهُ. الثانية- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ لَا يُجْعَلُ أَهْلًا لِقَبُولِ شَهَادَتِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَهُ بأنه كذاب. وفية رد عل الْكَفَرَةِ الَّذِينَ يُحَرِّمُونَ وَيُحَلِّلُونَ غَيْرَ تَحْرِيمِ اللَّهِ وَتَحْلِيلِهِ وَيَجْعَلُونَ ذَلِكَ مِنَ الشَّرْعِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمِنْ هَذَا يَخْرُجُ الرَّدُّ عَلَى مَنْ يَحْكُمُ بِالِاسْتِحْسَانِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، وَلَسْتُ أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ قَالَهُ. وَفِي الْخَبَرِ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (ما شي كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِلَّا وَهُوَ تَحْتَ قَدَمَيَّ إِلَّا الْأَمَانَةُ فَإِنَّهَا مُؤَدَّاةٌ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ).

olmadıkça malları size helal olmaz.” Bunu Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Ebû İshâk el-Hemdânî'den, o Sa'sa'a'dan nakletti ki bir adam İbn Abbâs'a [böyle] demiş, o da bunu zikretmiştir. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylemektedirler” buyruğu, kâfirin şahitliğinin kabul edilmesine ehil kılınamayacağına delalet eder; çünkü Yüce Allah onu yalancı olarak nitelendirmiştir. Bunda, Allah'ın haram kıldığı ve helal kıldığının dışında haram ve helal koyup bunu da şeriattan sayan kâfirlere bir reddiye vardır. İbnü'l-Arabî demiştir ki: Delilsiz olarak istihsan ile hükmeden kimseye yönelik reddiye de buradan çıkar; kıble ehlinden hiç kimsenin bunu söylediğini bilmiyorum. Haberde nakledildiğine göre: Bu âyet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cahiliye devrinde olan her şey şu iki ayağımın altındadır; emanet müstesna, çünkü o iyiye de kötüye de mutlaka ödenir.”

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٦]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 76]

بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)

{ بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) } “Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa, şüphesiz Allah sakınanları sever. (76)”

" مَنْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَهُوَ شَرْطٌ. وَ" أَوْفى " فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ. وَ" اتَّقى " مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، أَيْ وَاتَّقَى اللَّهَ وَلَمْ يَكْذِبْ وَلَمْ يَسْتَحِلَّ مَا حُرِّمَ عَلَيْهِ. (فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ) أَيْ يُحِبُّ أُولَئِكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى حُبِّ اللَّهِ لِأَوْلِيَائِهِ. وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ" بِعَهْدِهِ" رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ ﷿. وَقَدْ جَرَى ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ" وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ" وَيَجُوزُ أَنْ تَعُودَ عَلَى الْمُوَفِّي وَمُتَّقِي الْكُفْرِ وَالْخِيَانَةِ وَنَقْضِ الْعَهْدِ. وَالْعَهْدُ مصدر يضاف إلى الفاعل والمفعول.

“Men” (مَنْ), mübteda olarak ref konumundadır ve şart edatıdır. “Evfâ” (أَوْفى) cezm mahallindedir. “İttekâ” (اتَّقى) ise ona matuftur; yani Allah'tan sakınır, yalan söylemez ve kendisine haram kılınan şeyi helal saymazsa [demektir]. { فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “şüphesiz Allah sakınanları sever”; yani onları sever. Allah'ın dostlarını sevmesinin manası daha önce geçmişti. { بِعَهْدِهِ } “ahdine” buyruğundaki zamir (hâ), Azîz ve Celîl olan Allah'a racidir; nitekim: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } buyruğunda O'nun zikri geçmişti. Ahdine vefa gösteren, küfürden, hıyanetten ve ahdi bozmaktan sakınan kimseye raci olması da caizdir. el-Ahd (الْعَهْدُ) fâile de mefûle de muzaf olabilen bir masdardır.

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٧]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 77]

إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧) } “Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir değere değişenler var ya; işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Allah kıyamet gününde onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır. (77)”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنِ الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ: كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (هَلْ

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: İmamlar el-Eş'as b. Kays'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Benimle Yahudilerden bir adam arasında bir arazi vardı; o bunu inkâr etti, ben de onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna çıkardım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana:

لَكَ بَيِّنَةٌ (؟ قُلْتُ لَا، قَالَ لِلْيَهُودِيِّ:) احْلِفْ) قُلْتُ: إِذًا يَحْلِفُ فَيَذْهَبُ بِمَالِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ أَيْضًا عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنِ اقْتَطَعَ حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِيَمِينِهِ فَقَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ النَّارَ وَحَرَّمَ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ). فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: وَإِنْ كَانَ شَيْئًا يَسِيرًا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (وَإِنْ كَانَ قَضِيبًا مِنْ أَرَاكٍ). وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ مَعْنَى" لَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ ". الثَّانِيَةُ- وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَالْأَحَادِيثُ أَنْ حُكْمَ الْحَاكِمِ لَا يُحِلُّ الْمَالَ فِي الْبَاطِنِ بِقَضَاءِ الظَّاهِرِ إِذَا عَلِمَ الْمَحْكُومُ لَهُ بُطْلَانَهُ، وَقَدْ رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ وَإِنَّمَا أَقْضِي بَيْنَكُمْ عَلَى نَحْوٍ مِمَّا أَسْمَعُ مِنْكُمْ فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا فَلَا يَأْخُذُهُ فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ النَّارِ يَأْتِي بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْأَئِمَّةِ، وَإِنَّمَا نَاقَضَ أَبُو حَنِيفَةَ وَغَلَا وَقَالَ: إِنَّ حُكْمَ الْحَاكِمِ الْمَبْنِيَّ عَلَى الشَّهَادَةِ الْبَاطِلَةِ يُحِلُّ الْفَرْجَ لِمَنْ كَانَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَزَعَمَ أَنَّهُ لَوْ شَهِدَ شَاهِدَا زُورٍ عَلَى رَجُلٍ بِطَلَاقِ زَوْجَتِهِ وَحَكَمَ الْحَاكِمُ بِشَهَادَتِهِمَا فَإِنَّ فَرْجَهَا يَحِلُّ لِمُتَزَوِّجِهَا مِمَّنْ يَعْلَمُ أَنَّ الْقَضِيَّةَ بَاطِلٌ. وَقَدْ شَنَّعَ عَلَيْهِ بِإِعْرَاضِهِ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الصَّرِيحِ، وَبِأَنَّهُ صَانَ الْأَمْوَالَ وَلَمْ يَرَ اسْتِبَاحَتَهَا بِالْأَحْكَامِ الْفَاسِدَةِ، وَلَمْ يَصُنَ الْفُرُوجَ عَنْ ذَلِكَ، وَالْفُرُوجُ أَحَقُّ أَنْ يُحْتَاطَ لَهَا وَتُصَانَ. وَسَيَأْتِي بُطْلَانُ قَوْلِهِ فِي آيَةِ اللِّعَانِ إن شاء الله تعالى.

“Senin bir delilin var mı?” diye sordu. Ben “Hayır” dedim. Yahudiye: “Yemin et” buyurdu. Ben: “O zaman yemin eder ve malımı alıp götürür” dedim. Bunun üzerine Yüce Allah âyetin sonuna kadar: “Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir değere değişenler...” âyetini indirdi. İmamlar Ebû Ümâme'den de rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim yemini ile bir Müslümanın hakkını gasbederse, Allah ona cehennemi vacip kılar ve cenneti haram eder.” Bir adam ona: “Az bir şey olsa da mı ey Allah'ın Resûlü?” diye sordu. O da: “Erâk ağacından bir çubuk bile olsa” buyurdu. { لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ } “Allah kıyamet gününde onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır” ifadesinin manası daha önce Bakara'da geçmişti. İkincisi: Bu âyet ve hadisler, aleyhine hüküm verilen kimse davanın batıl olduğunu bildiği takdirde, hâkimin zahire göre verdiği hükmünün bâtında o malı helal kılmayacağına delalet etmiştir. İmamlar Ümmü Seleme'den rivayet etmişlerdir; o demiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Siz bana davalaşmak için geliyorsunuz; ben ise sadece bir beşerim. Olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha güzel ifade eder, ben de sizden işittiğime göre hüküm veririm. Kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem onu sakın almasın; zira ben ona ancak cehennemden bir parça koparıp vermişimdir, kıyamet gününde onu getirir.” Bu hususta imamlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Sadece Ebû Hanîfe buna muhalefet etmiş, aşırıya kaçarak şöyle demiştir: Hâkimin batıl şahitliğe dayanan hükmü, daha önce Bakara'da geçtiği üzere, kendisine haram olan kadını ona helal kılar. O, iki yalancı şahit bir adamın hanımını boşadığına şahitlik etse ve hâkim de onların şahitliğiyle hüküm verse, davanın batıl olduğunu bilen kimse için o kadınla evlenmenin helal olacağını iddia etmiştir. Bu sahih ve sarih hadisten yüz çevirmesi, malları koruyup fasit hükümlerle helal sayılmasını caiz görmezken nikâhı bundan korumaması sebebiyle o kınanmıştır; oysa nikâh konusunda ihtiyatlı davranmak ve onu korumak daha evladır. Liân âyetinde onun sözünün batıllığı inşâallâhu teâlâ gelecektir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٨]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 78]

وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)

{ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlardan bir zümre vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde siz onu Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'a eğip bükerler. Ve: «Bu, Allah katındandır» derler; oysa o, Allah katından değildir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.” (78)

يَعْنِي طَائِفَةً مِنَ الْيَهُودِ. (يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ) وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ" يَلْوُونَ" عَلَى التَّكْثِيرِ. إِذَا أَمَالَهُ، وَمِنْهُ وَالْمَعْنَى يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ وَيَعْدِلُونَ بِهِ عَنِ الْقَصْدِ. وَأَصْلُ اللَّيِّ الْمَيْلُ. لَوَى بِيَدِهِ، وَلَوَى بِرَأْسِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ" [النساء: ٤٦] أَيْ عِنَادًا عَنِ الْحَقِّ وَمَيْلًا عَنْهُ إِلَى غيره. ومعنى" ولا تلوون على أحد" [آل عمران: ١٥٣] أَيْ لَا تُعَرِّجُونَ عَلَيْهِ، يُقَالُ لَوَى عَلَيْهِ إِذَا عَرَّجَ وَأَقَامَ. وَاللَّيُّ الْمَطْلُ. لَوَاهُ بِدَيْنِهِ يلويه ليا وَلِيَانًا مَطَلَهُ. قَالَ:

Yani Yahudilerden bir fırkayı [kastetmektedir]. { يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ } “dillerini Kitap'a eğip bükerler”; Ebû Ca'fer ve Şeybe teksir (çokluk bildirme) üzere “yellüvvûne” (يَلْوُونَ) şeklinde okumuşlardır. Manası; kelimeleri tahrif ederler ve onu kastolunan manadan saptırırlar, demektir. Leyy (اللَّيُّ) kelimesinin aslı eğrilik ve meyildir. Eğdiği zaman “levâ bi-yedihî” (elini büktü/eğdi) ve “levâ bi-ra’sihî” (başını çevirdi) denir; Yüce Allah'ın: { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } [Nisâ 46] buyruğu da bu köktendir; yani haktan inatla yüz çevirip ondan başkasına meylederek [demektir]. { وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ } [Âl-i İmrân 153] buyruğunun manası ise; hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz demektir. Bir kimse duraklayıp ikamet ettiğinde “levâ aleyhi” denir. Leyy aynı zamanda borcu ertelemek/oyalamak (matl) demektir. Borcunu savsakladığında “levâhu bi-deynihî yelvîhi leyyen ve liyânen” (borcunu oyaladı/geciktirdi) denir. Şair demiştir ki:

قَدْ كُنْتُ دَايَنْتُ بِهَا حَسَّانَا ... مَخَافَةَ الْإِفْلَاسِ وَاللِّيَانَا

“İflas ve borcun oyalanması korkusuyla... / Onunla Hassân'a borçlanmıştım.”

يَحْسُنُ بَيْعُ الْأَصْلِ وَالْعِيَانَا

“Aslın ve peşin olanın satışı güzel olur.”

وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Zü'r-Rımme de şöyle demiştir:

تُرِيدِينَ لِيَانِي وَأَنْتِ مَلِيَّةٌ ... وَأَحْسَنُ يَا ذَاتِ الْوِشَاحِ التَّقَاضِيَا

“Sen zengin olduğun halde beni oyalamak istiyorsun... / Ey gerdanlıklı güzel, borç istemeyi en güzel yapan benim!”

وَفِي الحديث (لي الواحد يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ). وَأَلْسِنَةٌ جَمْعُ لِسَانٍ فِي لُغَةَ مَنْ ذَكَّرَ، وَمَنْ أَنَّثَ قَالَ أَلْسُنٌ.

Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Zenginin borcunu savsaklaması (leyyü'l-vâcid), onun ırzını ve cezalandırılmasını helal kılar.” “Elsineh” (أَلْسِنَةٌ) kelimesi, lisanı müzekker kabul edenlerin lehçesinde onun çoğuludur; onu müennes kabul eden ise “elsün” (أَلْسُنٌ) der.

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٩]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 79]

مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩)

{ مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) } “Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra insanlara: «Allah'ı bırakıp bana kul olun» demesi düşünülemez. Fakat: «Kitap'ı öğrettiğinize ve okuyup ders aldığınıza göre Rabbanîler (kendini Rabbine adayan olgun kullar) olun» [der]. (79)”

" مَا كانَ" مَعْنَاهُ مَا يَنْبَغِي، كَمَا قَالَ:" وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً" [النساء: ٩٢] وَ" مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ" [مريم: ٣٥]. وَ" مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا" [النور: ١٦]»

{ مَا كانَ } “düşünülemez / olamaz” ifadesinin manası; “yakışmaz / yaraşmaz” demektir; nitekim Yüce Allah: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } [Nisâ 92] “Bir müminin bir mümini öldürmesi asla düşünülemez, ancak hataen olması müstesna”, { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } [Meryem 35] “Allah'ın bir çocuk edinmesi asla düşünülemez” ve { مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا } [Nûr 16] “Bunu konuşmamız bize yakışmaz” buyurmuştur.

يَعْنِي مَا يَنْبَغِي. وَالْبَشَرُ يَقَعُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْمَصْدَرِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا عِيسَى فِي قَوْلِ الضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ. وَالْكِتَابُ: الْقُرْآنُ. وَالْحُكْمُ: الْعِلْمُ وَالْفَهْمُ. وَقِيلَ أَيْضًا: الْأَحْكَامُ. أَيْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَصْطَفِي لِنُبُوَّتِهِ الْكَذَبَةَ، وَلَوْ فَعَلَ ذَلِكَ بَشَرٌ لَسَلَبَهُ اللَّهُ آيَاتِ النُّبُوَّةِ وَعَلَامَاتِهَا. وَنَصَبَ" ثُمَّ يَقُولَ" عَلَى الِاشْتِرَاكِ بَيْنَ" أَنْ يُؤْتِيَهُ" وَبَيْنَ" يَقُولَ" أَيْ لَا يَجْتَمِعُ لِنَبِيٍّ إِتْيَانُ النُّبُوَّةِ وَقَوْلُهُ:" كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ". (وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ) أَيْ وَلَكِنْ جائز أن يكون النبي يقول لهم

Yani; “yakışmaz / yaraşmaz” demektir. Beşer (بَشَر) kelimesi masdar konumunda olduğu için hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Dahhâk ve es-Süddî'nin görüşüne göre burada kendisiyle kastedilen [Hz.] İsa'dır. "el-Kitâb" Kur'an'dır. "el-Hükm" ise ilim ve anlayıştır; ayrıca hükümler olduğu da söylenmiştir. Yani şüphesiz ki Allah, peygamberliği için yalancıları seçmez; şayet bir beşer böyle bir şey yapacak olsaydı, Allah peygamberlik delillerini ve alametlerini ondan çekip alırdı. { ثُمَّ يَقُولَ } ifadesinin nasb ile okunması, { أَنْ يُؤْتِيَهُ } ile { يَقُولَ } arasındaki ortaklıktan (atıftan) dolayıdır. Yani bir peygamber için hem kendisine peygamberliğin verilmesi hem de onun insanlara: «Allah'ı bırakıp bana kul olun» demesi bir arada bulunamaz. { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat Rabbanîler olun” buyruğunun anlamı ise; fakat peygamberin onlara:

كُونُوا رَبَّانِيِّينَ؟. وَهَذِهِ الْآيَةُ قِيلَ إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي نَصَارَى نَجْرَانَ. وَكَذَلِكَ رُوِيَ أَنَّ السُّورَةَ كُلَّهَا إِلَى قَوْلِهِ" وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ" [آل عمران: ١٢١] كَانَ سَبَبُ نُزُولِهَا نَصَارَى نَجْرَانَ وَلَكِنْ مَزَجَ مَعَهُمُ الْيَهُودَ، لِأَنَّهُمْ فَعَلُوا مِنَ الْجَحْدِ وَالْعِنَادِ فِعْلَهُمْ. وَالرَّبَّانِيُّونَ وَاحِدُهُمْ رَبَّانِيٌّ مَنْسُوبٌ إِلَى الرَّبِّ. وَالرَّبَّانِيُّ الَّذِي يُرَبِّي النَّاسَ بِصِغَارِ الْعِلْمِ قَبْلَ كِبَارِهِ، وَكَأَنَّهُ يَقْتَدِي بِالرَّبِّ سُبْحَانَهُ فِي تَيْسِيرِ الْأُمُورِ، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ فِي الْأَصْلِ رَبِّيَّ فَأُدْخِلَتِ الْأَلِفُ وَالنُّونُ لِلْمُبَالَغَةِ، كَمَا يُقَالُ لِلْعَظِيمِ اللِّحْيَةِ: لِحْيَانِيُّ وَلِعَظِيمِ الْجُمَّةِ جُمَّانِيُّ وَلِغَلِيظِ الرَّقَبَةِ رَقَبَانِيُّ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الرَّبَّانِيُّونَ أَرْبَابُ الْعِلْمِ، وَاحِدُهُمْ رَبَّانُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: رَبَّهُ يَرُبُّهُ فَهُوَ رَبَّانُ إِذَا دَبَّرَهُ وَأَصْلَحَهُ، فَمَعْنَاهُ عَلَى هَذَا يُدَبِّرُونَ أُمُورَ النَّاسِ وَيُصْلِحُونَهَا. وَالْأَلِفُ وَالنُّونُ لِلْمُبَالَغَةِ كَمَا قَالُوا رَيَّانُ وَعَطْشَانُ، ثُمَّ ضُمَّتْ إِلَيْهَا يَاءُ النِّسْبَةِ كَمَا قِيلَ: لِحْيَانِيُّ وَرَقَبَانِيُّ وَجُمَّانِيُّ. قَالَ الشَّاعِرُ:

“Rabbanîler olun!” demesi caizdir/uygundur. Bu ayetin Necrân Hıristiyanları hakkında indiği söylenmiştir. Aynı şekilde sûrenin tamamının { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ } [Âl-i İmrân 121] “Hani sen ailenden erkenden ayrılmıştın” buyruğuna kadar iniş sebebinin Necrân Hıristiyanları olduğu, ancak Yahudilerin de inkar ve inat hususunda onlar gibi davrandıkları için onlarla birlikte zikredildiği rivayet edilmiştir. “Rabbâniyyûn” kelimesinin tekili “rabbânî” olup Rabbe mensuptur. Rabbanî; insanları büyük ilimlerden önce küçük ilimlerle eğiten kimsedir; sanki o, işleri kolaylaştırma hususunda Yüce Rabbe uymaktadır. Bunun anlamı İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Kelimenin aslı “rabbî” idi; tıpkı sakalı büyük olana “lihyânî”, saçı gür olana “cümmânî”, boynu kalın olana “rakabânî” dendiği gibi mübalağa için elif ve nûn eklenmiştir. el-Müberred der ki: Rabbanîler ilim sahipleridir. Tekilleri “rabbân”dır. Bu, Arapların bir işi çekip çevirip düzelttiğinde “rabbehu yerubbuhu fehüve rabbânun” demelerinden gelir. Buna göre manası; insanların işlerini çekip çeviren ve onları düzelten kimselerdir. Tıpkı “reyyân” ve “atşân” dedikleri gibi elif ve nûn mübalağa içindir. Sonra “lihyânî”, “rakabânî” ve “cümmânî” denildiği gibi ona nisbet yâ'sı eklenmiştir. Şair demiştir ki:

لَوْ كُنْتُ مُرْتَهَنًا فِي الْجَوِّ أَنْزَلَنِي ... مِنْهُ الْحَدِيثُ وَرَبَّانِيُّ أَحْبَارِي

“Gökte rehin tutulmuş olsaydım bile beni / [Resûl'ün] hadisi ve âlimlerimin Rabbanîsi oradan indirirdi.”

فَمَعْنَى الرَّبَّانِيِّ الْعَالِمُ بِدِينِ الرَّبِّ الَّذِي يَعْمَلُ بِعِلْمِهِ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ فَلَيْسَ بِعَالِمٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْبَقَرَةِ: وَقَالَ أَبُو رَزِينٍ: الرَّبَّانِيُّ هُوَ الْعَالِمُ الْحَكِيمُ. وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ زِرٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ" وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ" قَالَ: حُكَمَاءُ عُلَمَاءُ. ابْنُ جُبَيْرٍ: حُكَمَاءُ أَتْقِيَاءُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَدَعَ حِفْظَ الْقُرْآنِ جَهْدَهُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ". وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الرَّبَّانِيُّونَ الْوُلَاةُ، وَالْأَحْبَارُ الْعُلَمَاءُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الرَّبَّانِيُّونَ فَوْقَ الْأَحْبَارِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّ الْأَحْبَارَ هُمُ الْعُلَمَاءُ. وَالرَّبَّانِيُّ الَّذِي يَجْمَعُ إِلَى الْعِلْمِ الْبَصَرَ بِالسِّيَاسَةِ، مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: رَبَّ أَمْرَ النَّاسِ يَرُبُّهُ إِذَا أَصْلَحَهُ وَقَامَ بِهِ، فَهُوَ رَابٌّ وَرَبَّانِيٌّ عَلَى التَّكْثِيرِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: سَمِعْتُ عَالِمًا يَقُولُ: الرَّبَّانِيُّ الْعَالِمُ بِالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، الْعَارِفُ بِأَنْبَاءِ الْأُمَّةِ وَمَا كَانَ وَمَا يَكُونُ. وَقَالَ محمد بن الحنفية يوم مات أبن عَبَّاسٍ: الْيَوْمَ مَاتَ رَبَّانِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَا مِنْ مُؤْمِنٍ ذَكَرٍ وَلَا أُنْثَى حُرٍّ وَلَا مَمْلُوكٍ إِلَّا وَلِلَّهِ ﷿

Buna göre Rabbânî’nin anlamı; Rabbin dinini bilen ve ilmiyle amel edendir. Çünkü ilmiyle amel etmeyen kimse âlim sayılmaz. Bu mana daha önce el-Bakara’da geçmişti. Ebû Rezîn şöyle demiştir: “Rabbânî, hikmet sahibi âlimdir.” Şu‘be, Âsım’dan, o Zirr’den, o da Abdullah b. Mes‘ûd’dan { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat Rabbânîler olun” [ayeti hakkında]: “Hikmet sahibi âlimler [olun demektir]” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cübeyr: “Hikmet ve takva sahibi kimselerdir” demiştir. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: “Hiç kimsenin gücü yettiğince Kur'ân'ı ezberlemeyi terk etmesi uygun olmaz; zira Yüce Allah: { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat Rabbânîler olun” buyurmaktadır.” İbn Zeyd: “Rabbânîler yöneticilerdir, ahbâr ise âlimlerdir” demiştir. Mücâhid: “Rabbânîler, ahbârın üstündedir” demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu güzel bir sözdür; çünkü ahbâr âlimlerdir. Rabbânî ise ilmin yanı sıra yönetim basiretine de sahip olan kimsedir. Bu kelime, Arapların bir kimse insanların işlerini çekip çevirip ıslah ettiğinde söyledikleri: « رَبَّ أَمْرَ النَّاسِ يَرُبُّهُ » sözünden alınmıştır; dolayısıyla o « râb »dır ve mübalağa (aşırılık/çokluk) ifade etmek üzere « rabbânî » denilmiştir.” Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Bir âlimin şöyle dediğini işittim: Rabbânî; helâli, harâmı, emri ve nehyi bilen, ümmetin haberlerine, geçmişte vuku bulmuş ve gelecekte vuku bulacak olanlara vâkıf kimsedir.” Muhammed b. el-Hanefiyye, İbn Abbâs’ın vefat ettiği gün şöyle demiştir: “Bugün bu ümmetin Rabbânîsi vefat etti.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « مَا مِنْ مُؤْمِنٍ ذَكَرٍ وَلَا أُنْثَى حُرٍّ وَلَا مَمْلُوكٍ إِلَّا وَلِلَّهِ ﷿ » «İster kadın ister erkek, ister hür ister köle olsun hiçbir mümin yoktur ki, Allah Azze ve Celle'nin...»

عَلَيْهِ حَقُّ أَنْ يَتَعَلَّمَ مِنَ الْقُرْآنِ وَيَتَفَقَّهَ فِي دِينِهِ- ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ- وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ (الْآيَةَ. رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. قَوْلُهُ تعالى:) بما كنتم تعلمون تاب وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ) قَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ بِالتَّخْفِيفِ مِنَ الْعِلْمِ. وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَتَصْدِيقُهَا" تَدْرُسُونَ" وَلَمْ يَقُلْ" تُدَرِّسُونَ" بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّدْرِيسِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ" تَعَلِّمُونَ" بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّعْلِيمِ، وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ: لِأَنَّهَا تَجْمَعُ المعنيين" تعلمون، وتدرسون". قَالَ مَكِّيٌّ: التَّشْدِيدُ أَبْلَغُ، لِأَنَّ كُلَّ مُعَلِّمٍ عَالِمٌ بِمَعْنَى يَعْلَمُ وَلَيْسَ كُلُّ مَنْ عَلِمَ شَيْئًا مُعَلِّمًا، فَالتَّشْدِيدُ يَدُلُّ عَلَى الْعِلْمِ وَالتَّعْلِيمِ، وَالتَّخْفِيفُ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى الْعِلْمِ فَقَطْ، فَالتَّعْلِيمُ أَبْلَغُ وَأَمْدَحُ وَغَيْرُهُ أَبْلَغُ فِي الذَّمِّ. احْتَجَّ مَنْ رَجَّحَ قِرَاءَةَ التَّخْفِيفِ بِقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ" كُونُوا رَبَّانِيِّينَ" قَالَ: حُكَمَاءُ عُلَمَاءُ، فَيَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ كُونُوا فُقَهَاءَ حُكَمَاءَ عُلَمَاء بِتَعْلِيمِكُمْ. قَالَ الْحَسَنُ، كُونُوا حُكَمَاءَ عُلَمَاءَ بِعِلْمِكُمْ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ" تُدْرِسُونَ" مِنْ أَدْرَسَ يُدْرِسُ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ" تَعَلَّمُونَ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، أَيْ تَتَعَلَّمُونَ.

onun üzerinde Kur'ân'dan öğrenmesi ve dininde fakih/anlayış sahibi olması bir hakkı bulunmasın.” Sonra: { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat Rabbanîler olun” ayetini sonuna kadar okudu. Bunu İbn Abbâs rivayet etmiştir. Yüce Allah'ın: { بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } “Kitap'ı öğrettiğinize ve okuyup ders aldığınıza göre” buyruğunu Ebû Amr ve Medineliler “ilim” kökünden şeddesiz olarak [tâ'lemûne] şeklinde okumuşlardır. Bu kıraati Ebû Hâtim tercih etmiştir. Ebû Amr şöyle demiştir: “Bunu doğrulayan şey, tedrîs kökünden şeddeli olarak ‘tüderrisûne’ değil de { تَدْرُسُونَ } ‘ders alıyorsunuz’ denilmiş olmasıdır.” İbn Âmir ve Kûfeliler ise “ta'lîm” kökünden şeddeli olarak { تُعَلِّمُونَ } “öğretiyorsunuz” şeklinde okumuşlardır; Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. O şöyle demiştir: “Çünkü bu kıraat iki manayı birden toplar: bilirsiniz ve ders verirsiniz.” Mekkî şöyle demiştir: “Şeddeli okuyuş daha beliğdir; çünkü her öğreten (muallim), bilme anlamında âlimdir ama her bir şey bilen muallim (öğretici) değildir. Dolayısıyla şeddeli okuyuş hem ilme hem de öğretime delalet eder; şeddesiz okuyuş ise sadece ilme delalet eder. Bu sebeple öğretim daha beliğdir ve övgüye daha layıktır; [öğretmemek ise] yermede daha ileri derecededir.” Şeddesiz kıraati tercih edenler, İbn Mes'ûd'un { كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Rabbanîler olun” ayeti hakkında: “Hikmet sahibi âlimler [olun]” dediğini delil getirmişlerdir; zira “öğretmeniz sebebiyle fakihler, hikmet sahibi âlimler olun” denilmesi uzaktır. el-Hasan: “İlminiz sebebiyle hikmet sahibi âlimler olun” demiştir. Ebû Hayve, “edrase-yüdrisu” fiilinden { تُدْرِسُونَ } şeklinde okumuştur. Mücâhid ise “tetaallemûne” manasında tâ'nın fethası ve lâm'ın şeddesiyle “teallemûne” okumuştur.

[سورة آل عمران (٣): آية ٨٠]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 80]

وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)

{ وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) } “Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmez. Siz müslüman olduktan sonra size hiç küfrü emreder mi? (80)”

قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى" أَنْ يُؤْتِيَهُ". وَيُقَوِّيهِ أَنَّ الْيَهُودَ قَالَتْ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَتُرِيدُ أَنْ نَتَّخِذَكَ يَا مُحَمَّدُ رَبًّا؟ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ- إِلَى قَوْلِهِ: وَلا يَأْمُرَكُمْ". وَفِيهِ ضَمِيرُ الْبَشَرِ، أَيْ وَلَا يَأْمُرُكُمُ الْبَشَرُ يَعْنِي عِيسَى وعزيرا. وقرا والباقون بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَالْقَطْعِ مِنَ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، وَفِيهِ ضَمِيرُ اسْمِ اللَّهِ ﷿، أَيْ وَلَا يَأْمُرُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَتَّخِذُوا. وَيُقَوِّي هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَنَّ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ" وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ" فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَالضَّمِيرُ أَيْضًا لله ﷿، ذكره مكي، وقاله سيبويه والزجاج. وقال ابن جريح وَجَمَاعَةٌ: وَلَا يَأْمُرُكُمْ مُحَمَّدٌ

İbn Âmir, Âsım ve Hamza, { أَنْ يُؤْتِيَهُ } ifadesine atfederek [vâv'dan sonraki fiili] nasb ile { وَلا يَأْمُرَكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Yahudilerin Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e: “Ey Muhammed! Seni rab edinmemizi mi istiyorsun?” demeleri bu kıraati güçlendirmektedir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın... düşünülemez” buyruğundan { وَلا يَأْمُرَكُمْ } “ve emretmesi [düşünülemez]” kısmına kadar indirmiştir. Buradaki zamir beşere aittir; yani o beşer -ki İsa ve Üzeyr kastedilmektedir- size emretmez demektir. Geri kalanlar ise önceki sözden kopararak istînâf (yeni bir başlangıç) olarak ref ile okumuşlardır; buradaki zamir aziz ve celil olan Allah'ın ismine aittir; yani Allah size [böyle bir şeyi] edinmenizi emretmez demektir. Abdullah'ın mushafında { وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ } şeklinde olması da bu kıraati güçlendirir; zira bu, istînâfa delalet eder ve zamir de yine aziz ve celil olan Allah'a aittir. Bunu Mekkî zikretmiş, Sîbeveyh ve ez-Zeccâc da söylemiştir. İbn Cüreyc ve bir topluluk ise: “Muhammed

عَلَيْهِ السَّلَامُ. وَهَذِهِ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَالْكِسَائِيِّ وَأَهْلِ الْحَرَمَيْنِ. (أَنْ تَتَّخِذُوا) أَيْ بِأَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا. وَهَذَا مَوْجُودٌ فِي النَّصَارَى يُعَظِّمُونَ الْأَنْبِيَاءَ وَالْمَلَائِكَةَ حَتَّى يَجْعَلُوهُمْ لَهُمْ أَرْبَابًا. (أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) عَلَى طَرِيقِ الْإِنْكَارِ وَالتَّعَجُّبِ، فَحَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يَتَّخِذُوا النَّاسَ عُبَّادًا يَتَأَلَّهُونَ لَهُمْ وَلَكِنْ أَلْزَمَ الْخَلْقَ حُرْمَتَهُمْ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَأَمَتِي وَلْيَقُلْ فَتَايَ وَفَتَاتِي وَلَا يَقُلْ أَحَدَكُمْ رَبِّي وَلْيَقُلْ سَيِّدِي). وفي التنزيل" اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ" [يوسف: ٤٢]. وَهُنَاكَ يَأْتِي بَيَانُ هَذَا [الْمَعْنَى] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى.

aleyhisselâm size emretmez” demişlerdir. Bu da Ebû Amr, el-Kisâî ve Haremeyn ehlinin kıraatidir. { أَنْ تَتَّخِذُوا } yani melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi [emretmez]. Bu durum, peygamberleri ve melekleri kendilerine rab edinecek derecede yücelten Hıristiyanlarda mevcuttur. { أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Siz müslüman olduktan sonra size hiç küfrü emreder mi?” ifadesi inkâr ve hayret bildirme üslubundadır. Allah Teâlâ peygamberlerin insanları kendilerine ilahlık taslayacakları kullar edinmelerini haram kılmış, fakat yaratılmışlara peygamberlerin hürmetini gözetmeyi zorunlu kılmıştır. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: “Hiçbiriniz ‘kulum’ ve ‘cariyem’ demesin; ‘delikanlım’ ve ‘genç kızım’ desin. Hiçbiriniz ‘rabbim’ demesin; ‘efendim’ desin.” Kur'an'da ise: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } [Yûsuf 42] “Beni efendinin yanında an” buyrulmaktadır. Orada bu [mananın] açıklaması Allah Teâlâ'nın izniyle gelecektir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٨١]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 81]

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١)

{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) } “Hani Allah peygamberlerin kesin sözünü almıştı: «Andolsun ki size Kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini doğrulayan bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz. Bunu ikrar ettiniz mi ve bu hususta ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?» demişti. Onlar: «İkrar ettik» dediler. O da: «Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim» buyurdu. (81)”

قِيلَ: أَخَذَ اللَّهُ تَعَالَى مِيثَاقَ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يُصَدِّقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَأْمُرَ بَعْضُهُمْ بِالْإِيمَانِ بَعْضًا، فَذَلِكَ مَعْنَى النُّصْرَةِ بِالتَّصْدِيقِ. وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَطَاوُسٍ وَالسُّدِّيِّ وَالْحَسَنِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ. قَالَ طَاوُسٌ: أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الْأَوَّلِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يُؤْمِنَ بِمَا جَاءَ بِهِ الْآخِرِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" [آل عمران: ١٨٧]. قَالَ الْكِسَائِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ" بِمَعْنَى وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ مَعَ النَّبِيِّينَ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: إِذَا أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ فَقَدْ أَخَذَ مِيثَاقَ الَّذِينَ مَعَهُمْ، لِأَنَّهُمْ قَدِ اتَّبَعُوهُمْ وَصَدَّقُوهُمْ. وَ" مَا" فِي قَوْلِهِ" لَما" بِمَعْنَى الَّذِي. قَالَ سيبويه: سألت الخليل ابن أَحْمَدَ عَنْ قَوْلِهِ ﷿:" وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ" فَقَالَ: لَما بِمَعْنَى الَّذِي. قَالَ النَّحَّاسُ: التَّقْدِيرُ عَلَى قَوْلِ الْخَلِيلِ لَلَّذِي آتَيْتُكُمُوهُ، ثُمَّ حذف

Şöyle denilmiştir: Yüce Allah peygamberlerden, birbirlerini tasdik etmeleri ve birbirlerine inanmayı emretmeleri hususunda kesin söz (misak) almıştır. İşte tasdik ile yardım etmenin anlamı budur. Bu, Saîd b. Cübeyr, Katâde, Tâvûs, es-Süddî ve el-Hasan'ın görüşüdür; ayetin zahirî [anlamı] da budur. Tâvûs şöyle demiştir: "Allah önceki peygamberden, sonraki peygamberin getirdiklerine inanması hususunda kesin söz almıştır." İbn Mes'ûd ise { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah kendilerine Kitap verilenlerin kesin sözünü almıştı” [Âl-i İmrân 187] şeklinde okumuştur. el-Kisâî şöyle demiştir: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } ifadesinin, "Hani Allah peygamberlerle beraber olanların kesin sözünü almıştı" manasında olması caizdir. Basralılar ise şöyle demiştir: Allah peygamberlerin kesin sözünü aldığında, onlarla beraber olanların da kesin sözünü almış demektir; zira onlar peygamberlere tâbi olmuş ve onları tasdik etmişlerdir. { لَما } ifadesindeki { ما } ise ismi mevsul olan “ellezî” (الَّذِي) anlamındadır. Sîbeveyh şöyle demiştir: Halîl b. Ahmed'e aziz ve celil olan Allah'ın { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ } buyruğunu sordum; o da: "{ لَما }, ismi mevsul olan «ellezî» (الَّذِي) manasındadır" dedi. en-Nahhâs şöyle demiştir: Halîl'in görüşüne göre takdirî mana: "Size verdiğim o şey için..." (le'llezî âteytükümûh) şeklindedir; sonra

الْهَاءَ لِطُولِ الِاسْمِ. وَ" الَّذِي" رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ" مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ". وَ" مِنْ" لِبَيَانِ الْجِنْسِ. وَهَذَا كَقَوْلِ الْقَائِلِ: لَزَيْدٌ أَفْضَلُ مِنْكَ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَخْفَشِ أَنَّهَا لَامُ الِابْتِدَاءِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَقَوْلُهُ" ثُمَّ جاءَكُمْ" وَمَا بَعْدَهُ جُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الصِّلَةِ، وَالْعَائِدُ مِنْهَا عَلَى الْمَوْصُولِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى (ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ) الرَّسُولُ هُنَا مُحَمَّدٌ ﷺ فِي قَوْلِ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵄. وَاللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ نَكِرَةً فَالْإِشَارَةُ إِلَى مُعَيَّنٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً" إِلَى قَوْلِهِ:" وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ" [النحل: ١١٣ - ١١٢]. فَأَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ أَجْمَعِينَ أَنْ يُؤْمِنُوا بِمُحَمَّدٍ ﵇ وَيَنْصُرُوهُ إِنْ أَدْرَكُوهُ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَأْخُذُوا بِذَلِكَ الْمِيثَاقِ عَلَى أُمَمِهِمْ. وَاللَّامُ مِنْ قَوْلِهِ" لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ" جَوَابُ الْقَسَمِ الَّذِي هُوَ أَخْذُ الْمِيثَاقَ، إِذْ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الِاسْتِحْلَافِ. وَهُوَ كَمَا تَقُولُ فِي الْكَلَامِ: أَخَذْتُ مِيثَاقَكَ لَتَفْعَلَنَّ كَذَا، كَأَنَّكَ قُلْتَ أَسْتَحْلِفُكَ، وَفَصَلَ بَيْنَ الْقَسَمِ وَجَوَابِهِ بِحَرْفِ الْجَرِّ الَّذِي هُوَ" لَمَا" فِي قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ عَلَى مَا يَأْتِي. وَمَنْ فَتَحَهَا جَعَلَهَا مُتَلَقِّيَةً لِلْقَسَمِ الَّذِي هُوَ أَخْذُ الْمِيثَاقِ. وَاللَّامُ فِي" لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ" جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ وَاللَّهِ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ وَالْكِسَائِيُّ وَالزَّجَّاجُ:" مَا" شَرْطٌ دَخَلَتْ عَلَيْهَا لَامُ التَّحْقِيقِ كَمَا تَدْخُلُ عَلَى إِنَّ، وَمَعْنَاهُ [لمهما] آتيتكم، فموضع" لَما" نَصْبٌ، وَمَوْضِعُ" آتَيْتُكُمْ" جَزْمٌ، وَ" ثُمَّ جاءَكُمْ" مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ،" (لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ) " اللَّامُ فِي قَوْلِهِ"" لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ" جَوَابُ الْجَزَاءِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ" [الاسراء: ٨٦] وَنَحْوَهُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ مُعْتَمَدُ الْقَسَمِ فَهُوَ مُتَّصِلٌ بِالْكَلَامِ الْأَوَّلِ، وَجَوَابُ الْجَزَاءِ قَوْلُهُ" فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ" [آل عمران: ٨٢]. وَلَا يَحْتَاجُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ إِلَى تَقْدِيرٍ عَائِدٍ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ" لَما آتَيْتُكُمْ" بِكَسْرِ اللَّامِ، وَهِيَ أَيْضًا بِمَعْنَى الَّذِي وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِأَخَذَ، أَيْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَهُمْ لِأَجْلِ الَّذِي آتَاهُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ إِنْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْمِيثَاقِ، لِأَنَّ أَخْذَ الْمِيثَاقِ فِي مَعْنَى الِاسْتِحْلَافِ كَمَا تَقَدَّمَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلِأَبِي عُبَيْدَةَ فِي هَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. قَالَ: الْمَعْنَى وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ

[İsmin sılasının] uzunluğundan ötürü «hâ» [zamiri hazfedilmiştir]. «ellezî» (الَّذِي) mübtedâ (özne) olarak merfûdur; haberi (yüklemi) ise { مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ } ifadesidir. Buradaki «min» (مِنْ) beyân-ı cins (tür açıklama) içindir. Bu durum, bir kimsenin «Le-Zeydün efdalu minke» (Zeyd senden kesinlikle daha üstündür) demesi gibidir; el-Ahfeş’in görüşü de buradaki lâmın ibtidâ (başlangıç/pekiştirme) lâmı olduğu yönündedir. el-Mehdevî şöyle demiştir: “{ ثُمَّ جاءَكُمْ } ifadesi ve sonrası, sıla cümlesine atfedilmiş bir cümledir; bu cümleden mevsûle (bağlaca) dönen aid zamiri hazfedilmiştir, takdiri ise: 'Sonra size onu tasdik eden bir elçi geldiğinde...' (ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ بِهِ) şeklindedir.” Allah Teâlâ’nın { ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } “Sonra beraberinizdekileri doğrulayan bir elçi geldiğinde, ona mutlaka iman edecek ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” buyruğuna gelince; Hz. Ali ve İbn Abbâs’ın radıyallâhu anhümâ görüşüne göre buradaki elçi, Hz. Muhammed’dir sallallâhu aleyhi ve sellem. Lafız belgisiz (nekire) olsa da belirli bir şahsa işarettir; nitekim Allah Teâlâ’nın { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً } “Allah, güvenli ve huzurlu bir şehri misal verdi...” buyruğundan { وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ } “Andolsun onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar” [en-Nahl 16/112-113] buyruğuna kadar olan kısım da böyledir. Böylece Allah, bütün peygamberlerden, eğer yetişirlerse Muhammed’e aleyhisselâm iman edeceklerine ve ona yardım edeceklerine dair kesin söz almış; ayrıca ümmetlerinden de bu sözü almalarını kendilerine emretmiştir. { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } buyruğundaki lâm, yemin ettirme konumunda olan mîsâk alma (kesin söz alma) fiilinin yemin cevabıdır. Bu, gündelik dilde birine: «Şunu kesinlikle yapacaksın diye senden söz aldım» (أَخَذْتُ مِيثَاقَكَ لَتَفْعَلَنَّ كَذَا) demene benzer; sanki «Sana yemin ettiriyorum» demiş olursun. İleride geleceği üzere İbn Kesîr’in kıraatinde yer alan cer harfi «limâ» (لِمَا) ile yemin ve cevabının arası ayrılmıştır. Lâm harfini fetha ile («lemâ») okuyanlar ise onu, mîsâk alma fiilinin ifade ettiği yemini karşılayan bir edat kılmışlardır. { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } ifadesindeki lâm ise hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır; yani «Vallahi ona mutlaka iman edeceksiniz» takdirindedir. el-Müberred, el-Kisâî ve ez-Zeccâc şöyle demişlerdir: «mâ» (مَا) şart edatıdır; «inne»ye dâhil olduğu gibi bunun üzerine de tahkik (pekiştirme) lâmı dâhil olmuştur. Manası «size her ne verdiysem» [lemehmâ] takdirindedir. Bu durumda «lemâ» mansûb (üstünlü) konumunda, «âteytüküm» meczûm (cezimli) konumunda, { ثُمَّ جاءَكُمْ } ise ona matuftur. { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } ifadesindeki lâm ise Allah Teâlâ’nın { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ } “Eğer dilersek mutlaka gideririz” [el-İsrâ 17/86] ve benzeri ayetlerde olduğu gibi ceza (şartın sonucu) cevabıdır. el-Kisâî [ayrıca] şöyle demiştir: «letü’minünne bihî» yeminin dayanağıdır ve önceki kelama bağlıdır; şartın cevabı ise { فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ } “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse...” [Âl-i İmrân 3/82] buyruğudur. Bu yaklaşıma göre dönen bir aid zamiri takdir etmeye ihtiyaç kalmaz. Kûfe ehli ise bu kısmı lâmın kesresiyle { لِما آتَيْتُكُمْ } şeklinde okumuştur. Bu durumda da «mâ», «ellezî» (الَّذِي) manasındadır ve «ahaze» fiiline bağlıdır. Yani «Allah Teâlâ, kendilerine verdiği kitap ve hikmet sebebiyle onlardan kesin söz almıştır; sonra beraberinizdekileri tasdik eden bir peygamber geldiğinde, bu kesin sözden sonra ona mutlaka iman edeceksiniz» takdirindedir. Zira daha önce geçtiği üzere kesin söz almak, yemin ettirmek manasındadır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Ubeyde’nin bu hususta güzel bir sözü vardır. O şöyle demiştir: Mana; «Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı...»

لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ ذِكْرِ التَّوْرَاةِ. وقيل: في الكلام حذف، والمعنى وإذ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَتُعَلِّمُنَّ النَّاسَ لِمَا جَاءَكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ، وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى النَّاسِ أَنْ يُؤْمِنُوا. وَدَلَّ عَلَى هَذَا الْحَذْفِ" وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي". وَقِيلَ: إِنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ" لِمَا" فِي قِرَاءَةِ مَنْ كَسَرَهَا بِمَعْنَى بعد، يعني بعد ما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ، كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:

Tevrat'tan size zikrettiğim şeyler sebebiyle ona mutlaka iman edeceksiniz [diye söz almıştı] şeklindedir. Sözde bir hazif bulunduğu da söylenmiştir; mana: Hani Allah peygamberlerden, size gelen kitap ve hikmet sebebiyle insanlara öğreteceksiniz ve insanlardan da iman etmeleri hususunda söz alacaksınız [diye söz almıştı] demektir. Bu hazfe { وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي } “ve bu hususta ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?” buyruğu delalet etmektedir. Lâm'ı kesreli okuyanların kıraatinde { لِما } buyruğundaki lâm'ın “ba'de” (sonra) manasında olduğu, yani size kitap ve hikmet verdikten sonra [demek olduğu] da söylenmiştir; nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir:

تَوَهَّمْتُ آيَاتٍ لَهَا فَعَرَفْتُهَا ... لِسِتَّةِ أَعْوَامٍ وَذَا الْعَامِ سَابِعُ

“Ona ait izleri hayal ettim ve onları tanıdım... / Altı yıldan sonra; bu yıl ise yedincisidir.”

أَيْ بَعْدَ سِتَّةِ أَعْوَامٍ. وَقَرَأَ سعيد بن خبير" لَمَّا" بِالتَّشْدِيدِ، وَمَعْنَاهُ حِينَ آتَيْتُكُمْ. وَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ أَصْلُهَا التَّخْفِيفَ فَزِيدَتْ" مِنْ" عَلَى مَذْهَبِ مَنْ يَرَى زِيَادَتَهَا فِي الْوَاجِبِ فَصَارَتْ لِمَنْ مَا، وَقُلِبَتِ النُّونُ مِيمًا لِلْإِدْغَامِ فَاجْتَمَعَتْ ثَلَاثُ مِيمَاتٍ فَحُذِفَتِ الْأُولَى مِنْهُنَّ اسْتِخْفَافًا. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ" آتَيْنَاكُمْ" عَلَى التَّعْظِيمِ. وَالْبَاقُونَ" آتَيْتُكُمْ" عَلَى لَفْظِ الْوَاحِدِ. ثُمَّ كُلُّ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ يُؤْتُوا الْكِتَابَ وَإِنَّمَا أُوتِيَ الْبَعْضُ، وَلَكِنَّ الْغَلَبَةَ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ. وَالْمُرَادُ أَخْذُ مِيثَاقِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ فَمَنْ لَمْ يُؤْتَ الْكِتَابَ فَهُوَ فِي حُكْمِ مَنْ أُوتِيَ الْكِتَابَ لِأَنَّهُ أُوتِيَ الْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ. وَأَيْضًا مَنْ لَمْ يُؤْتَ الْكِتَابَ أُمِرَ بِأَنْ يَأْخُذَ بِكِتَابِ مَنْ قَبْلَهُ فَدَخَلَ تَحْتَ صِفَةِ مَنْ أُوتِيَ الْكِتَابَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ)

Yani altı yıldan sonra demektir. Saîd b. Cübeyr şedde ile “lemmâ” şeklinde okumuştur, manası “size verdiğim vakit” demektir. Aslının şeddesiz olup, olumlu cümlede “min”in ziyade edilebileceğini kabul edenlerin mezhebine göre “min”in ziyade edilerek “li-men mâ” haline gelmiş olması, idgam için nûn'un mîm'e dönüştürülmesi ve üç mîm bir araya gelince hafiflik olsun diye birincisinin hazfedilmiş olması da muhtemeldir. Medine ehli tazim için { آتَيْناكُمْ } “size verdik” şeklinde okumuştur. Geri kalanlar ise tekil lafzıyla { آتَيْتُكُمْ } “size verdim” şeklinde okumuşlardır. Sonra peygamberlerin tamamına Kitap verilmemiştir; Kitap sadece bir kısmına verilmiştir, fakat çoğunluk/galibiyet Kitap verilenlerdedir. Kastedilen ise bütün peygamberlerin sözünün alınmasıdır; dolayısıyla kendisine Kitap verilmeyen kimse de Kitap verilmiş kimse hükmündedir, çünkü ona hüküm ve peygamberlik verilmiştir. Ayrıca kendisine Kitap verilmeyen kimseye kendisinden öncekilerin kitabına sarılması emredilmiştir, bu yüzden o da Kitap verilen kimsenin vasfı altına girmiştir. Yüce Allah'ın: { أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } buyruğuna gelince:

" أَقْرَرْتُمْ" مِنَ الْإِقْرَارِ، وَالْإِصْرُ وَالْأَصْرُ لُغَتَانِ، وَهُوَ الْعَهْدُ. وَالْإِصْرُ فِي اللُّغَةِ الثِّقَلُ، فَسُمِّيَ الْعَهْدُ إِصْرًا لِأَنَّهُ مَنْعٌ وَتَشْدِيدٌ. (قالَ فَاشْهَدُوا) أَيِ اعْلَمُوا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الزَّجَّاجُ: بَيِّنُوا لِأَنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الَّذِي يُصَحِّحُ دَعْوَى الْمُدَّعِي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى اشْهَدُوا أَنْتُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَعَلَى أَتْبَاعِكُمْ. (وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ) عَلَيْكُمْ وَعَلَيْهِمْ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: قَالَ اللَّهُ ﷿ لِلْمَلَائِكَةِ فَاشْهَدُوا عَلَيْهِمْ، فتكون كناية عن غير مذكور.

{ أَقْرَرْتُمْ } ikrardan gelir. “el-İsr” ve “el-asr” iki ayrı lehçe olup ahid (kesin söz) demektir. İsr lügatte ağırlık demektir; ahde engel olma ve bağlayıcılık içerdiği için isr adı verilmiştir. { قالَ فَاشْهَدُوا } “O da: «Öyleyse şahit olun» buyurdu” yani İbn Abbâs'tan rivayete göre: “Bilin!” demektir. ez-Zeccâc: “Açıklayın, beyan edin; çünkü şahit, iddia sahibinin davasını doğrulayan kimsedir” demiştir. Mana: “Siz hem kendi nefislerinize hem de tâbilerinize şahit olun” şeklinde de açıklanmıştır. { وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Ben de sizinle beraber şahitlerdenim” yani sizin aleyhinize ve onların aleyhine [şahidim]. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Allah azze ve celle meleklere: “Onlara şahit olun” buyurmuştur; buna göre zikredilmemiş bir varlıktan kinaye olur.

[سورة آل عمران (٣): آية ٨٢]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 82]

فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢)

{ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) } “Artık kim bundan sonra yüz çevirirse, işte onlar yoldan çıkmış fasıkların ta kendileridir. (82)”

" فَمَنْ" شَرْطٌ. فَمَنْ تَوَلَّى مِنْ أُمَمِ الْأَنْبِيَاءِ عَنِ الْإِيمَانِ بَعْدَ أَخْذِ الْمِيثَاقِ (فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ) أَيِ الْخَارِجُونَ عَنِ الْإِيمَانِ. وَالْفَاسِقُ الْخَارِجُ. وَقَدْ تقدم.

{ فَمَنْ } şart [edatı]dır. Peygamberlerin ümmetlerinden kim [bu] kesin söz alındıktan sonra imandan yüz çevirirse, { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “işte onlar fasıkların ta kendileridir”; yani imandan çıkanlardır. Fâsık da [itaat/imandan] çıkan demektir. [Bu husus] daha önce geçmişti.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٨٣ الى ٨٤]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyetler 83-84]

أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤)

{ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) } “Yoksa onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na boyun eğmiştir ve O'na döndürüleceklerdir. (83) De ki: «Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilenlere, Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olanlarız.» (84)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ) قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابَهُ اخْتَصَمُوا مَعَ النَّصَارَى إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: أَيُّنَا أَحَقُّ بِدِينِ إِبْرَاهِيمَ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (كَلَا الفريقين برئ مِنْ دِينِهِ). فَقَالُوا: مَا نَرْضَى بِقَضَائِكَ وَلَا نَأْخُذُ بِدِينِكَ، فَنَزَلَ" أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ" يَعْنِي يَطْلُبُونَ. وَنُصِبَتْ" غَيْرُ" بِيَبْغُونَ، أَيْ يَبْغُونَ غَيْرَ دِينِ اللَّهِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ" يَبْغُونَ" بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ" وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ" بِالتَّاءِ عَلَى الْمُخَاطَبَةِ. قَالَ: لِأَنَّ الْأَوَّلَ خَاصٌّ وَالثَّانِيَ عَامٌّ فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا لِافْتِرَاقِهِمَا فِي الْمَعْنَى. وَقَرَأَ حفص وغيره" يبغون، ويرجعون" بِالْيَاءِ فِيهِمَا، لِقَوْلِهِ:" فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ". وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا عَلَى الْخِطَابِ، لِقَوْلِهِ" لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ". وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَهُ أَسْلَمَ) أَيِ اسْتَسْلَمَ وَانْقَادَ وَخَضَعَ وَذَلَّ، وَكُلُّ مَخْلُوقٍ فَهُوَ مُنْقَادٌ مُسْتَسْلِمٌ، لِأَنَّهُ مَجْبُولٌ عَلَى مَا لَا يَقْدِرُ أَنْ يَخْرُجَ عَنْهُ. قَالَ قَتَادَةُ: أَسْلَمَ الْمُؤْمِنُ طَوْعًا وَالْكَافِرُ عِنْدَ مَوْتِهِ كَرْهًا وَلَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ، لِقَوْلِهِ:" فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا" [المؤمن: ٨٥]. قَالَ مُجَاهِدٌ: إِسْلَامُ الْكَافِرِ كَرْهًا بِسُجُودِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ وَسُجُودِ ظِلِّهِ لِلَّهِ،" أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ" [النحل: ٤٨]." وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ" [الرعد: ١٥]. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ عَلَى مَا أَرَادَ مِنْهُمْ، فَمِنْهُمُ الْحَسَنُ وَالْقَبِيحُ وَالطَّوِيلُ وَالْقَصِيرُ وَالصَّحِيحُ وَالْمَرِيضُ وَكُلُّهُمْ مُنْقَادُونَ اضْطِرَارًا، فَالصَّحِيحُ مُنْقَادٌ طَائِعٌ مُحِبٌّ لِذَلِكَ، وَالْمَرِيضُ مُنْقَادٌ خَاضِعٌ وإن كان كارها. والطوع الانقياد

Yüce Allah'ın: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } “Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” buyruğu hakkında Kelbî şöyle demiştir: Ka'b b. el-Eşref ve arkadaşları, Hristiyanlarla birlikte Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaşıp: "Hangimiz İbrahim'in dinine daha layığız?" dediler. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her iki fırka da onun dininden uzaktır.» buyurdu. Onlar da: "Biz senin hükmüne razı olmuyoruz ve senin dinini benimsemiyoruz." dediler. Bunun üzerine: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } [ayeti] nazil oldu; yani "arıyorlar/istiyorlar" demektir. "Ğayr" (غَيْرَ) kelimesi "yebğûne" fiiliyle nasb edilmiştir; yani "Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?" demektir. Ebû Amr tek başına [üçüncü şahıs] haber kipi olarak "yâ" ile { يَبْغُونَ }, hitap kipi olarak da "tâ" ile { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } şeklinde okumuştur. Şöyle demiştir: "Çünkü birincisi özel, ikincisi ise geneldir; manaları farklı olduğu için ikisinin arasını ayırmıştır." Hafs ve diğerleri ise { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir.” buyruğundan ötürü her ikisini de "yâ" ile { يَبْغُونَ } ve { يُرْجَعُونَ } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar [diğer kıraat imamları] ise { لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ } “Size kitap ve hikmet verdiğimde...” buyruğundan ötürü muhatap kipiyle her ikisini de "tâ" ile okumuşlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَلَهُ أَسْلَمَ } “O'na teslim olmuştur” buyruğu; yani teslim olmuş, boyun eğmiş, itaat etmiş ve tezellül göstermiştir (alçalmıştır). Her yaratılmış boyun eğmiş ve teslim olmuştur; çünkü o, dışına çıkmaya güç yetiremeyeceği bir fıtrat üzere yaratılmıştır. Katâde şöyle demiştir: Mümin isteyerek, kâfir ise ölüm anında istemeyerek teslim olmuştur; fakat bu [ölüm anındaki teslimiyet] ona fayda vermez. Nitekim Allah Teâlâ: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } [Mü'min: 85] “Fakat azabımızı gördüklerinde imanları kendilerine fayda vermedi.” buyurmuştur. Mücâhid şöyle demiştir: Kâfirin istemeyerek teslim olması; kendisinin Allah'tan başkasına secde etmesi, gölgesinin ise Allah'a secde etmesidir: { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ } [Nahl: 48] “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki, gölgeleri sağdan ve soldan küçülerek boyun eğmiş bir halde Allah için secdeye kapanır?” { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } [Ra'd: 15] “Göklerde ve yerde bulunanlar ile onların gölgeleri, sabah akşam ister istemez yalnızca Allah'a secde ederler.” Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, Allah'ın yaratılmışları kendilerinden dilediği durum üzere yaratmış olmasıdır; nitekim onların kimi güzel, kimi çirkin, kimi uzun, kimi kısa, kimi sağlıklı, kimi hastadır ve hepsi de zorunlu olarak boyun eğmişlerdir. Sağlıklı olan istekli, itaatkâr ve bu durumdan hoşnut olarak boyun eğer; hasta olan ise hoşlanmasa bile boyun eğmiş ve itaat etmiştir. Tav' (طَوْع) boyun eğmek

وَالِاتِّبَاعُ بِسُهُولَةٍ. وَالْكُرْهُ مَا كَانَ بِمَشَقَّةٍ وَإِبَاءٍ من النفس. وَ (طَوْعاً وَكَرْهاً) مَصْدَرَانِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ طَائِعِينَ وَمُكْرَهِينَ. وَرَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً" قَالَ: (الْمَلَائِكَةُ أَطَاعُوهُ فِي السَّمَاءِ وَالْأَنْصَارُ وَعَبْدُ الْقَيْسِ فِي الْأَرْضِ). وَقَالَ ﵇: (لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَإِنَّ أَصْحَابِي أَسْلَمُوا مِنْ خَوْفِ اللَّهِ وَأَسْلَمَ النَّاسُ مِنْ خَوْفِ السَّيْفِ (. وَقَالَ عِكْرِمَةُ:" طَوْعاً" مَنْ أَسْلَمَ مِنْ غَيْرِ مُحَاجَّةٍ" وَكَرْهاً" مَنِ اضْطَرَّتْهُ الْحُجَّةُ إِلَى التَّوْحِيدِ. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﷿:" وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ" [الزخرف: ٨٧] " وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ" [العنكبوت: ٦٣]. قَالَ الْحَسَنُ: هُوَ عُمُومٌ مَعْنَاهُ الْخُصُوصُ. وَعَنْهُ:" أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ" وَتَمَّ الْكَلَامُ. ثُمَّ قَالَ:" وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً". قَالَ: وَالْكَارِهُ الْمُنَافِقُ لَا يَنْفَعُهُ عَمَلُهُ. وَ" طَوْعاً وَكَرْهاً" مَصْدَرَانِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا اسْتَصْعَبَتْ دَابَّةُ أَحَدِكُمْ أَوْ كَانَتْ شَمُوسًا فَلْيَقْرَأْ فِي أُذُنِهَا هَذِهِ الْآيَةَ:" أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً" إِلَى آخِرِ الآية.

ve kolaylıkla uymak demektir. “Kerh” (كُرْه) ise meşakkatle ve nefsin direnmesiyle olandır. { طَوْعاً وَكَرْهاً } hal makamında iki mastardır; yani “isteyerek ve istemeyerek” demektir. Enes b. Mâlik, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in aziz ve celil olan Allah'ın: { وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً } buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Melekler gökte O'na itaat ettiler; Ensâr ve Abdülkays [kabilesi] ise yerde [itaat ettiler].” Yine Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Ashabıma sövmeyiniz! Çünkü ashabım Allah korkusundan dolayı müslüman oldular; diğer insanlar ise kılıç korkusundan dolayı müslüman oldular.” İkrime şöyle demiştir: { طَوْعاً } hiçbir tartışmaya girmeksizin teslim olan kimsedir; { كَرْهاً } ise delilin kendisini tevhide mecbur bıraktığı kimsedir. Buna aziz ve celil olan Allah'ın şu buyrukları delalet eder: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Zuhruf 87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan mutlaka «Allah» derler” ve { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Ankebût 61/63] “Andolsun onlara gökleri ve yeri kimin yarattığını, güneşi ve ayı kimin boyun eğdirdiğini sorsan mutlaka «Allah» derler.” el-Hasan: “Bu, manası husus olan bir umumdur” demiştir. Ondan [nakledilen başka bir rivayette]: { أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ } ifadesinde kelam tamamlanmıştır; sonra { وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً } buyurmuştur; o şöyle demiştir: “İstemeyerek [teslim olan], ameli kendisine fayda vermeyen münafıktır.” { طَوْعاً وَكَرْهاً } hal makamında iki mastardır. Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan nakletmiştir: “Birinizin binek hayvanı serkeşlik eder veya huysuzlaşırsa onun kulağına şu ayeti okusun: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً } ayetin sonuna kadar.”

[سورة آل عمران (٣): آية ٨٥]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 85]

وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥)

{ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥) } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki ondan asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır. (85)”

" غَيْرَ" مَفْعُولٌ بِيَبْتَغِ،" دِيناً" مَنْصُوبٌ عَلَى التَّفْسِيرِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ دِينًا بِيَبْتَغِ، وَيَنْتَصِبَ" غَيْرَ" عَلَى أَنَّهُ حَالٌ مِنَ الدِّينِ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: نزلت هذه الآية في الحارث ابن سويد أخو الحلاس بْنِ سُوَيْدٍ، وَكَانَ مِنَ الْأَنْصَارِ، ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ هُوَ وَاثْنَا عَشَرَ مَعَهُ وَلَحِقُوا بِمَكَّةَ كُفَّارًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى أَخِيهِ يَطْلُبُ التَّوْبَةَ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَأَسْلَمَ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَاتِ. (وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ)

"Gayr" (غَيْرَ) kelimesi "yebtegî" (يَبْتَغِ) fiilinin mef‘ûlüdür (nesnesidir). "Dînen" (دِيناً) kelimesi ise tefsir (temyîz) olarak mansûbtur. "Dînen" kelimesinin "yebtegî" fiiliyle mansûb kılınması, "gayr" kelimesinin de dinden hâl olarak mansûb olması da câizdir. Mücâhid ve es-Süddî şöyle demiştir: Bu ayet, el-Hulâs b. Süveyd'in kardeşi el-Hâris b. Süveyd hakkında inmiştir; kendisi Ensâr'dandı. O ve beraberindeki on iki kişi İslâm'dan irtidat edip kâfir olarak Mekke'ye kaçtılar. Bunun üzerine bu ayet indi. Daha sonra kardeşine haber göndererek tevbe etmeyi talep etti. Bu durum İbn Abbâs ve başkalarından da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Ayetlerin inişinden sonra Müslüman oldu. { وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır.”

قَالَ هِشَامٌ: أَيْ وَهُوَ خَاسِرٌ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ، وَلَوْلَا هَذَا لَفَرَّقْتُ بَيْنَ الصِّلَةِ وَالْمَوْصُولِ. وَقَالَ الْمَازِنِيُّ: الْأَلِفُ وَاللَّامُ مِثْلُهَا فِي الرَّجُلِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي الْبَقَرَةِ عِنْدَ قوله:" وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ" [البقرة: ١٣٠].

Hişâm şöyle demiştir: Yani “ve o ahirette hüsrana uğrayanlardan bir hüsrandadır”; böyle olmasaydı sıla ile mevsûlün arasını ayırmış olurdum. el-Mâzinî ise: [Hâsirîn'deki] elif-lâm, “er-racül” kelimesindeki gibidir, demiştir. Bu konu daha önce Bakara sûresinde Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } [Bakara 130] “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” buyruğu açıklanırken geçmişti.

[سورة آل عمران (٣): آية ٨٦]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 86]

كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦)

{ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) } “İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (86)”

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ أَسْلَمَ ثُمَّ ارْتَدَّ وَلَحِقَ بِالشِّرْكِ ثُمَّ نَدِمَ، فَأَرْسَلَ إِلَى قَوْمِهِ: سَلُوا لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَجَاءَ قَوْمُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: هَلْ لَهُ مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَنَزَلَتْ" كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ" إِلَى قوله:" غَفُورٌ رَحِيمٌ" [آل عمران: ٨٩] فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَأَسْلَمَ. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ. وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ ارْتَدَّ فَلَحِقَ بِالْمُشْرِكِينَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ" كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا" إلى قوله:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا" [آل عمران: ٨٩] فَبَعَثَ بِهَا قَوْمُهُ إِلَيْهِ، فَلَمَّا قُرِئَتْ عَلَيْهِ قَالَ: وَاللَّهِ مَا كَذَبَنِي قَوْمِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَا أَكْذَبْتُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ اللَّهِ، وَاللَّهُ ﷿ أَصْدَقُ الثَّلَاثَةِ، فَرَجَعَ تَائِبًا، فَقَبِلَ مِنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَتَرَكَهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُبَشِّرُونَ بِالنَّبِيِّ ﷺ وَيَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا، فَلَمَّا بُعِثَ عَانَدُوا وَكَفَرُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ" [آل عمران: ٨٧]. ثُمَّ قِيلَ:" كَيْفَ" لَفْظَةُ اسْتِفْهَامٍ وَمَعْنَاهُ الْجَحْدُ، أَيْ لَا يَهْدِي اللَّهُ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:" كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ" [التوبة: ٧] أَيْ لَا يَكُونُ لَهُمْ عَهْدٌ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

İbn Abbâs şöyle demiştir: Ensâr'dan bir adam müslüman oldu, sonra dinden dönüp şirke katıldı, ardından pişman oldu ve kavmine: “Benim için Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'e sorun, benim için bir tevbe var mıdır?” diye haber gönderdi. Kavmi Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'e gelip: “Onun için bir tevbe var mıdır?” dediler. Bunun üzerine: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ } ayetinden { غَفُورٌ رَحِيمٌ } [Âl-i İmrân 89] “Çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna kadar indi; adam da ona haber gönderilince müslüman oldu. Bunu en-Nesâî rivayet etmiştir. Bir rivayette ise şöyledir: Ensâr'dan bir adam dinden döndü ve müşriklere katıldı; Allah Teâlâ da: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا } ayetinden { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } [Âl-i İmrân 89] “Ancak tevbe edenler müstesnadır” buyruğuna kadar indirdi. Kavmi bu ayetleri ona gönderdi. Ayetler kendisine okununca şöyle dedi: “Vallahi kavmim bana Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem adına yalan söylemedi; ben de Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'i Allah hakkında yalanlamadım; Allah azze ve celle ise üçünün en doğrusudur.” Böylece tevbe ederek geri döndü; Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem de onun tevbesini kabul etti ve onu serbest bıraktı. el-Hasan şöyle demiştir: Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir; çünkü onlar Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'i müjdeliyorlar ve kâfirlere karşı fetih/zafer istiyorlardı. Peygamber gönderilince inat ettiler ve inkâr ettiler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: { أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } [Âl-i İmrân 87] “İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır” ayetini indirdi. Sonra şöyle denilmiştir: { كَيْفَ } soru lafzıdır fakat manası inkâr/nefy bildirmektir; yani “Allah hidayete erdirmez” demektir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ } [Tevbe 7] yani “müşriklerin bir ahdi olamaz” buyruğudur. Şair demiştir ki:

كَيْفَ نَوْمِي عَلَى الْفِرَاشِ وَلَمَّا ... يَشْمَلُ الْقَوْمَ غَارَةٌ شَعْوَاءُ

“Düşman topluluğunu her yeri saran bir baskın henüz kuşatmamışken... / Ben yatakta nasıl uyuyabilirim?”

أَيْ لَا نَوْمَ لِي. (وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) يُقَالُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ إِسْلَامِهِ لَا يَهْدِيهِ اللَّهُ وَمَنْ كَانَ ظَالِمًا، لَا يَهْدِيهِ اللَّهُ، وَقَدْ رَأَيْنَا كَثِيرًا مِنَ الْمُرْتَدِّينَ قَدْ أَسْلَمُوا

Yani bana uyku yoktur. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Şöyle denilebilir: Ayetin zahirî manası; Müslüman olduktan sonra inkâr eden kimseyi Allah'ın hidayete erdirmeyeceği ve zalim olan kimseyi de Allah'ın hidayete erdirmeyeceği yönündedir. Oysa biz, dinden dönenlerden pek çoğunun Müslüman olduğunu

وَهَدَاهُمُ اللَّهُ، وَكَثِيرًا مِنَ الظَّالِمِينَ تَابُوا عَنِ الظُّلْمِ. قِيلَ لَهُ: مَعْنَاهُ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ مَا دَامُوا مُقِيمِينَ عَلَى كُفْرِهِمْ وَظُلْمِهِمْ وَلَا يُقْبِلُونَ عَلَى الْإِسْلَامِ، فَأَمَّا إِذَا أَسْلَمُوا وَتَابُوا فَقَدْ وَفَّقَهُمُ اللَّهُ لِذَلِكَ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

ve Allah'ın onları hidayete erdirdiğini, birçok zalimin de zulümden tevbe ettiğini gördük. Buna şöyle cevap verilir: Bunun manası; küfürlerinde ve zulümlerinde ısrar ettikleri ve İslâm'a yönelmedikleri sürece Allah onları hidayete erdirmez demektir. Müslüman olup tevbe ettiklerinde ise Allah onları buna muvaffak kılmıştır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٨٧ الى ٨٩]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyetler 87-89]

أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)

{ أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) } “İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. (87) Orada ebedî kalıcıdırlar; onlardan azap hafifletilmez ve kendilerine mühlet de verilmez. (88) Ancak bundan sonra tevbe edip durumlarını düzeltenler müstesnadır. Şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (89)”

أَيْ إِنْ دَامُوا عَلَى كُفْرِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى لَعْنَةِ اللَّهِ وَالنَّاسِ فِي" الْبَقَرَةِ" فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. (وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) أَيْ لا يؤخرون ولا يوجلون. ثم استثنى التائبين فَقَالَ: (إِلَّا الَّذِينَ تابُوا) هُوَ الْحَارِثُ بْنُ سُوَيْدٍ كَمَا تَقَدَّمَ. وَيَدْخُلُ فِي الْآيَةِ بِالْمَعْنَى كل من راجع الإسلام وأخلص.

Yani küfürlerinde devam ettikleri takdirde böyledir. Allah'ın ve insanların lanetinin manası daha önce Bakara sûresinde geçmişti; dolayısıyla tekrar edilmesine gerek yoktur. { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } yani ne ertelenirler ne de kendilerine mühlet verilir. Sonra tevbe edenleri istisna ederek: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tevbe edenler müstesnadır” buyurmuştur; daha önce geçtiği üzere o, el-Hâris b. Süveyd'dir. Manası itibariyle İslâm'a dönüp ihlaslı olan herkes bu ayetin kapsamına girer.

[سورة آل عمران (٣): آية ٩٠]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 90]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) } “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tevbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir. (90)”

قَالَ قَتَادَةُ وَعَطَاءُ الْخُرَاسَانِيُّ وَالْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ كَفَرُوا بِعِيسَى وَالْإِنْجِيلِ، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ. وَقَالَ أبوا الْعَالِيَةِ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ بِنَعْتِهِ وَصِفَتِهِ" ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً" بِإِقَامَتِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ. وَقِيلَ:" ازْدادُوا كُفْراً" بِالذُّنُوبِ الَّتِي اكْتَسَبُوهَا. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ، وَهِيَ عِنْدَهُ فِي الْيَهُودِ. (لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ) مُشْكِلٌ لِقَوْلِهِ:" وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ" [الشورى: ٢٥] (فَقِيلَ: الْمَعْنَى لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، كَمَا قَالَ ﷿:" وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ" [النساء: ١٨] وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَعَطَاءٍ. وَقَدْ قَالَ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ

Katâde, Atâ el-Horasânî ve el-Hasan şöyle demiştir: "Bu âyet, Îsâ'yı ve İncil'i inkâr eden, sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'ân'ı inkâr etmekle küfürlerini artıran Yahudiler hakkında inmiştir." Ebu'l-Âliye ise şöyle demiştir: "Bu âyet, vasfına ve niteliğine iman ettikten sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında inmiştir. { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “Sonra da inkârlarını artıranlar” ifadesi, küfürleri üzere ısrarla devam etmeleridir." { ازْدادُوا كُفْراً } ifadesinin; işledikleri günahlar sebebiyle [küfürlerini artırdıkları] anlamına geldiği de söylenmiştir. Bu, Taberî'nin tercihidir ve bu âyet ona göre Yahudiler hakkındadır. { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } “onların tevbeleri asla kabul edilmeyecektir” ifadesi; { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } “O, kullarından tevbeyi kabul eden ve kötülükleri bağışlayandır” [eş-Şûrâ: 25] buyruğu sebebiyle müşkil (anlaşılması zor) görünmektedir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Bunun manası, ölüm anında tevbelerinin kabul edilmeyeceğidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu güzel bir görüştür; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } “Kötülükleri yapıp dururken nihayet kendilerine ölüm gelip çatınca: 'Ben şimdi tevbe ettim' diyenlerin tevbesi tevbe değildir” [en-Nisâ: 18]." Bu görüş el-Hasan, Katâde ve Atâ'dan da rivayet edilmiştir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ » «Şüphesiz Allah...

يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ. (وَسَيَأْتِي فِي" النِّسَاءِ" بَيَانُ هَذَا الْمَعْنَى. وَقِيلَ:" لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ" الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قَبْلَ أَنْ يَكْفُرُوا، لِأَنَّ الْكُفْرَ قَدْ أَحْبَطَهَا. وَقِيلَ:" لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ" إِذَا تَابُوا مِنْ كُفْرِهِمْ إِلَى كُفْرٍ آخَرَ، وَإِنَّمَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُمْ إِذَا تَابُوا إِلَى الْإِسْلَامِ. وَقَالَ قُطْرُبٌ. هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ قَالُوا: نَتَرَبَّصُ بِمُحَمَّدٍ رَيْبَ الْمَنُونِ، فَإِنْ بَدَا لَنَا الرَّجْعَةُ رَجَعْنَا إِلَى قَوْمِنَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ" أَيْ لَنْ تُقْبَلَ. تَوْبَتُهُمْ وَهُمْ مُقِيمُونَ عَلَى الْكُفْرِ، فَسَمَّاهَا تَوْبَةً غَيْرَ مَقْبُولَةٍ، لِأَنَّهُ لَمْ يَصِحَّ مِنَ الْقَوْمِ عَزْمٌ، وَاللَّهُ ﷿ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ كُلَّهَا إِذَا صح العزم.

can boğaza dayanmadığı sürece kulun tevbesini kabul eder.” Bu mananın açıklaması Nisâ sûresinde gelecektir. { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } ifadesinin; kâfir olmadan önce üzerinde bulundukları tevbeleri kabul edilmeyecektir, çünkü küfür onu boşa çıkarmıştır manasında olduğu da söylenmiştir. Bir küfürden başka bir küfre tevbe ettiklerinde tevbeleri kabul edilmeyecektir; tevbeleri ancak İslâm'a tevbe ettikleri takdirde kabul edilir, şeklinde de açıklanmıştır. Kutrub ise şöyle demiştir: Bu ayet Mekke ehlinden bir topluluk hakkında inmiştir; onlar: “Muhammed'in başına gelecek felaketleri bekleyelim, eğer dönmemiz gerekirse kavmimize döneriz” demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } ayetini indirdi; yani onlar küfür üzere ısrar ederlerken tevbeleri asla kabul edilmeyecektir demektir. Bu kavmin azmi sahih olmadığı için Allah bunu kabul edilmeyen bir tevbe olarak isimlendirmiştir; oysa aziz ve celil olan Allah, azim sahih olduğu zaman bütün tevbeleri kabul eder.

[سورة آل عمران (٣): آية ٩١]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 91]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١) } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altın fidye verecek olsa bile asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur. (91)”

الْمِلْءُ (بِالْكَسْرِ) مِقْدَارُ مَا يَمْلَأُ الشَّيْءَ، وَالْمَلْءُ (بِالْفَتْحِ) مصدر ملأت الشيء، ويقال: أعطني ملأه وملائه وثلاثة إملائه. والواو في" لَوِ افْتَدى بِهِ" قِيلَ: هِيَ مُقْحَمَةٌ زَائِدَةٌ، الْمَعْنَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا لَوِ افْتَدَى بِهِ. وَقَالَ أَهْلُ النَّظَرِ مِنَ النَّحْوِيِّينَ: لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ مُقْحَمَةً لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى مَعْنَى. وَمَعْنَى الْآيَةِ: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا تَبَرُّعًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ. وَ" ذَهَباً" نُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ فِي قَوْلِ الْفَرَّاءِ. قَالَ الْمُفَضَّلُ: شَرْطُ التَّفْسِيرِ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ تَامًّا وَهُوَ مُبْهَمٌ، كَقَوْلِكَ عِنْدِي عِشْرُونَ، فَالْعَدَدُ مَعْلُومٌ وَالْمَعْدُودُ مُبْهَمٌ، فَإِذَا قُلْتُ دِرْهَمًا فَسَّرْتُ. وَإِنَّمَا نُصِبَ التَّمْيِيزُ لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ مَا يَخْفِضُهُ وَلَا مَا يَرْفَعُهُ، وَكَانَ النَّصْبُ أَخَفَّ الْحَرَكَاتِ فَجُعِلَ لِكُلِّ مَا لَا عَامِلَ فِيهِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: نُصِبَ عَلَى إِضْمَارِ مِنْ، أَيْ مِنْ ذَهَبٍ، كَقَوْلِهِ:" أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً" [المائدة: ٩٥] أَيْ مِنْ صِيَامٍ. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (يُجَاءُ بِالْكَافِرِ

Mil’ (الْمِلْءُ - [mîm harfinin] kesresiyle), bir şeyi dolduran miktar demektir. Mel’ (الْمَلْءُ - [mîm'in] fethasıyla) ise “bir şeyi doldurdum” (ملأت الشيء) [ifadesinin] mastarıdır. [Arapçada]: “Bana onun dolusunu, iki katı dolusunu ve üç katı dolusunu ver” (أعطني ملأه وملائه وثلاثة إملائه) denilir. { لَوِ افْتَدى بِهِ } “[Onu] fidye olarak verecek olsa bile” [ifadesindeki] vâv harfinin fazlalık (zâid/mükham) olduğu söylenmiştir. Anlamı: “Hiçbirinden yeryüzü dolusu altın, fidye olarak verecek olsa bile asla kabul edilmeyecektir” şeklindedir. Nahivcilerden ehl-i nazar (araştırma ehli) ise şöyle demiştir: Vâv harfinin zâid olması caiz değildir; çünkü o bir mânâya delâlet etmektedir. Âyetin mânâsı: “Hiçbirinden, teberru (bağış) olarak [verse de] yeryüzü dolusu altın kabul edilmeyecektir, onu fidye olarak verecek olsa bile [kabul edilmeyecektir]” demektir. { ذَهَباً } “altın” [kelimesi], Ferrâ’nın kavlinde tefsir (temyiz) olduğu için mansub kılınmıştır. Mufaddal şöyle demiştir: Tefsirin şartı; sözün tam fakat kapalı (mübhem) olmasıdır; tıpkı senin “Yanımda yirmi [tane] var” (عندي عشرون) demen gibi. Burada sayı malumdur, sayılan ise mübhemdir. “Dirhem” (درهما) dediğinde ise tefsir etmiş (açıklamış) olursun. Temyizin mansub kılınması; onu cer veya ref edecek bir âmil bulunmadığı içindir. Nasb harekesi ise harekelerin en hafifi olduğundan, kendisinde âmil bulunmayan her kelime için nasb takdir edilmiştir. Kisâî ise şöyle demiştir: [Kelime], min (مِنْ) edatının gizlenmesi (izmarı) sebebiyle mansub kılınmıştır; yani “altından” (مِنْ ذَهَبٍ) demektir; nitekim Yüce Allah’ın: { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } [el-Mâide: 95] “Yahut buna denk oruç [tutmaktır]” kavlinde olduğu gibi; yani “oruçtan” (مِنْ صِيَامٍ) demektir. Buhârî ve Müslim’de Katâde’den, onun da Enes b. Mâlik’ten [rivayet ettiğine göre] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يُجَاءُ بِالْكَافِرِ » «[Kıyamet günü] kâfir getirilir...»

يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ لَهُ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا أَكُنْتَ تَفْتَدِي بِهِ فَيَقُولُ نَعَمْ فَيُقَالُ لَهُ قَدْ كُنْتَ سُئِلْتَ مَا هُوَ أَيْسَرُ مِنْ ذَلِكَ (. لَفْظُ الْبُخَارِيِّ. وَقَالَ مُسْلِمٌ بَدَلَ (قَدْ كُنْتَ، كَذَبْتَ، قَدْ سئلت).

ve ona: «Ne dersin, yeryüzü dolusu altının olsaydı onu [azaptan kurtulmak için] fidye verir miydin?» denilir. O da: «Evet» der. Bunun üzerine ona: «Senden bundan çok daha kolayı istenmişti» denilir.” Bu lafız Buhârî'nindir. Müslim'de ise “Senden istenmişti” yerine: “Yalan söyledin, senden istenmişti” lafzı yer almaktadır.

[سورة آل عمران (٣): آية ٩٢]

[sûre Âl-i İmrân (3): Âyet 92]

لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)

{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe gerçek iyiliğe (bire) asla erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir. (92)”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلنَّسَائِيِّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ" قَالَ أَبُو طَلْحَةَ: إِنَّ رَبَّنَا لَيَسْأَلُنَا مِنْ أَمْوَالِنَا فَأُشْهِدُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنِّي جَعَلْتُ أَرْضِي لِلَّهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اجْعَلْهَا فِي قَرَابَتِكَ فِي حسان ابن ثَابِتٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ). وَفِي الْمُوَطَّأِ" وَكَانَتْ أَحَبَّ أَمْوَالِهِ إِلَيْهِ بِئْرُ حَاءٍ، وَكَانَتْ مُسْتَقْبِلَةَ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْخُلُهَا وَيَشْرَبُ مِنْ مَاءٍ فِيهَا طَيِّبٍ". وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى اسْتِعْمَالِ ظَاهِرِ الْخِطَابِ وَعُمُومِهِ، فَإِنَّ الصَّحَابَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ لَمْ يَفْهَمُوا مِنْ فَحْوَى الْخِطَابِ حِينَ نَزَلَتِ الْآيَةُ غَيْرَ ذَلِكَ. أَلَا تَرَى أَبَا طَلْحَةَ حِينَ سَمِعَ" لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا" الْآيَةَ، لَمْ يَحْتَجْ أَنْ يَقِفَ حَتَّى يَرِدَ الْبَيَانُ الَّذِي يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُنْفِقَ مِنْهُ عِبَادُهُ بِآيَةٍ أُخْرَى أَوْ سُنَّةٍ مُبَيِّنَةٍ لِذَلِكَ فَإِنَّهُمْ يُحِبُّونَ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً. وكذلك فعل زيد ابن حَارِثَةَ، عَمَدَ مِمَّا يُحِبُّ إِلَى فَرَسٍ يُقَالُ لَهُ (سَبَلٌ) وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ لِي مَالٌ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ فَرَسِي هَذِهِ، فَجَاءَ بِهَا [إِلَى] النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: هَذَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ. فَقَالَ لِأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ (اقْبِضْهُ). فَكَأَنَّ زَيْدًا وَجَدَ مِنْ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ قَدْ قَبِلَهَا مِنْكَ). ذَكَرَهُ أَسَدُ بْنُ مُوسَى. وَأَعْتَقُ ابْنُ عُمَرَ نَافِعًا مَوْلَاهُ، وَكَانَ أَعْطَاهُ فِيهِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ أَلْفَ دِينَارٍ. قالت صفية بنت أبي عبيد: أَظُنُّهُ تَأَوَّلَ قَوْلَ اللَّهِ ﷿:" لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ". وروى شبل عن أبي نجيح

Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: İmamlar —lafız Nesâî'ye ait olmak üzere— Enes'ten [şöyle dediğini] rivayet etmişlerdir: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz” ayeti indiğinde Ebû Talha: “Rabbimiz bizden mallarımızdan [infak etmemizi] istemektedir. Şahit ol ey Allah'ın Resûlü, ben arazimi Allah için [vakf]ettim” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Onu akrabalarına; Hassân b. Sâbit ile Übey b. Ka'b'a ver» buyurdu. el-Muvatta'da ise [şöyle yer alır]: “Malları içinde kendisine en sevimli olanı Beyruhâ idi. Mescidin karşısında bulunuyordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oraya girer, içindeki tatlı sudan içerdi.” [Râvi] hadisin devamını zikretti. İşte bu ayette hitabın zahiri ve umumi anlamıyla amel edileceğine dair delil vardır. Zira sahabiler —Allah hepsinden razı olsun— ayet indiğinde hitabın kapsamından bundan başkasını anlamamışlardır. Görmez misin ki Ebû Talha, { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe...” ayetini işittiğinde, insanların pek çok şeyi sevmeleri sebebiyle, Allah'ın kullarının bunlardan hangisini infak etmesini murad ettiğini açıklayacak başka bir ayet veya açıklayıcı bir sünnet gelinceye kadar beklemeye gerek duymamıştır. Zeyd b. Hârise de böyle yapmış; sevdiği malları arasından (Sebel) adı verilen atını seçip: “Allahım! Şüphesiz sen biliyorsun ki bana bu atımdan daha sevimli hiçbir malım yoktur” demiş ve onu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in [huzuruna] getirip: “Bu, Allah yolundadır” demiştir. [Resûlullah da] Üsâme b. Zeyd'e: «Onu teslim al» buyurmuştur. Zeyd bundan dolayı sanki içinde bir burukluk hissetti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah onu senden kabul etmiştir» buyurdu. Bunu Esed b. Mûsâ zikretmiştir. İbn Ömer de mevlâsı Nâfi'i azat etti; oysa Abdullah b. Ca'fer, Nâfi' için kendisine bin dinar teklif etmişti. Safiyye bint Ebî Ubeyd şöyle demiştir: “Sanırım o, Aziz ve Celil olan Allah'ın: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz” buyruğunu tevil etti.” Şibl, Ebû Necîh'ten rivayet etti ki...

عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنْ يَبْتَاعَ لَهُ جَارِيَةً مِنْ سَبْيِ جَلُولَاءِ يَوْمَ فَتْحِ مَدَائِنِ كِسْرَى، فَقَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ: فَدَعَا بِهَا عُمَرُ فَأَعْجَبَتْهُ، فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ" فَأَعْتَقَهَا عُمَرُ ﵁. وَرُوِيَ عَنِ الثَّوْرِيِّ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أُمَّ وَلَدِ الرَّبِيعِ بْنِ خَيْثَمٍ قَالَتْ: كَانَ إِذَا جَاءَهُ السَّائِلُ يَقُولُ لِي: يَا فُلَانَةُ أَعْطِي السَّائِلَ سُكَّرًا، فَإِنَّ الرَّبِيعَ يُحِبُّ السُّكَّرَ. قَالَ سفيان: يتأول قوله ﷿:" لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ". وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُ كَانَ يَشْتَرِي أَعْدَالًا مِنْ سُكَّرٍ وَيَتَصَدَّقُ بِهَا. فَقِيلَ لَهُ: هَلَّا تَصَدَّقْتَ بِقِيمَتِهَا؟ فَقَالَ: لِأَنَّ السُّكَّرَ أَحَبُّ إِلَيَّ فَأَرَدْتُ أَنْ أُنْفِقَ مِمَّا أُحِبُّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّكُمْ لَنْ تَنَالُوا مَا تُحِبُّونَ إِلَّا بِتَرْكِ مَا تَشْتَهُونَ، وَلَا تُدْرِكُوا مَا تَأْمُلُونَ إِلَّا بِالصَّبْرِ عَلَى مَا تَكْرَهُونَ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ" الْبِرَّ" فَقِيلَ الْجَنَّةُ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ وَمُجَاهِدٍ وَعَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ وَالسُّدِّيِّ. وَالتَّقْدِيرُ لَنْ تَنَالُوا ثَوَابَ الْبِرِّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ. وَالنَّوَالُ الْعَطَاءُ، مِنْ قَوْلِكَ نَوَّلْتُهُ تَنْوِيلًا أَعْطَيْتُهُ. وَنَالَنِي مِنْ فُلَانٍ مَعْرُوفٌ يَنَالُنِي، أَوْ وَصَلَ إِلَيَّ. فَالْمَعْنَى لَنْ تَصِلُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَتُعْطَوْهَا حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ. وَقِيلَ: الْبِرُّ الْعَمَلُ الصَّالِحُ. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: (عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّهُ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ). وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ. قَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: يَعْنِي الطَّاعَةَ. عَطَاءٌ: لَنْ تَنَالُوا شَرَفَ الدِّينِ وَالتَّقْوَى حَتَّى تَتَصَدَّقُوا وَأَنْتُمْ أَصِحَّاءُ أَشِحَّاءُ تَأْمُلُونَ الْعَيْشَ وَتَخْشَوْنَ الْفَقْرَ. وَعَنِ الْحَسَنِ،" حَتَّى تُنْفِقُوا" هِيَ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ. مُجَاهِدٌ وَالْكَلْبِيُّ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ، نَسَخَتْهَا آيَةُ الزَّكَاةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ فِي سَبِيلِ الْخَيْرِ مِنْ صَدَقَةٍ أَوْ غَيْرِهَا مِنَ الطَّاعَاتِ، وَهَذَا جَامِعٌ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ صَعْصَعَةَ بْنِ مُعَاوِيَةَ قَالَ: لَقِيتُ أَبَا ذَرٍّ قَالَ: قُلْتُ حَدِّثْنِي قَالَ: نَعَمْ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ يُنْفِقُ من كل ماه زَوْجَيْنِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَّا اسْتَقْبَلَتْهُ حَجَبَةُ الْجَنَّةِ كُلُّهُمْ يَدْعُوهُ إِلَى مَا عِنْدَهُ (. قُلْتُ: وَكَيْفَ ذَلِكَ؟ قَالَ: إِنْ كَانَتْ إِبِلًا فَبَعِيرَيْنِ،

Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb, Kisrâ'nın Medâin şehri fethedildiği gün Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye Celûlâ esirlerinden kendisine bir cariye satın almasını yazdı. Sa'd b. Ebî Vakkâs dedi ki: Ömer cariyeyi yanına çağırttı, cariye hoşuna gitti. Bunun üzerine: “Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } ‘Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz’ buyurmaktadır” dedi ve Ömer radıyallâhu anh onu azat etti. Sevrî'den rivayet edildiğine göre ona şu haber ulaşmıştır: Rebî' b. Haysem'in ümmüveledi (çocuğunun annesi) şöyle demiştir: “Ona bir dilenci (isteyen biri) geldiğinde bana: ‘Ey falan kadın, isteyene şeker ver; çünkü Rebî' şekeri sever’ derdi.” Süfyân: “O, Yüce Allah'ın: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } ‘Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz’ buyruğunu tevil ediyordu” dedi. Ömer b. Abdülazîz'den de onun çuvallarla şeker satın alıp bunları sadaka olarak dağıttığı rivayet edilmiştir. Kendisine: “Bunun yerine onun bedelini (parasını) sadaka olarak versen olmaz mıydı?” denilince şöyle demiştir: “Çünkü şeker bana daha sevimlidir; bu yüzden sevdiğim şeyden infak etmek istedim.” el-Hasan şöyle demiştir: “Siz arzuladığınız şeyleri terk etmedikçe sevdiklerinize asla erişemezsiniz; hoşlanmadığınız şeylere sabretmedikçe de umduklarınıza kavuşamazsınız.” İkincisi: “el-Birr” (الْبِرَّ) kelimesinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Atâ, Mücâhid, Amr b. Meymûn ve es-Süddî'den [nakledildiğine göre] bunun cennet olduğu söylenmiştir. Takdiri şöyledir: “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğin (cennetin) sevabına asla erişemezsiniz.” Nevâl (النَّوَالُ), ihsan ve bağış demektir; nitekim Arapça bir ifade olan "Nevveltuhû tenvîlen" (نَوَّلْتُهُ تَنْوِيلًا) sözü "Ona verdim/bağışladım" manasındadır. "Nâlenî min fulânin ma'rûfun yenâlunî" ifadesi de [o kimseden bana bir iyilik] "ulaştı/geldi" demektir. Buna göre mana: “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe cennete ulaşamaz ve ona nail kılınamazsınız” şeklindedir. Bir diğer görüşe göre “el-Birr”, salih ameldir. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: « عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّهُ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ » «Doğruluğa sarılın; çünkü doğruluk iyiliğe (bire) götürür, iyilik de cennete götürür.» Bu [hadis] daha önce Bakara sûresinde geçmişti. Atıyye el-Avfî: “Yani itaattir” demiştir. Atâ ise şöyle demiştir: “Sizler sağlıklı ve [mala] düşkün olup yaşamayı umarken ve fakirlikten korkarken sadaka vermedikçe dinin şerefine ve takvaya asla erişemezsiniz.” el-Hasan'dan [gelen rivayette]: “Hattâ tünfikû” (حَتَّى تُنْفِقُوا - infak edinceye kadar) ifadesi farz olan zekâttır. Mücâhid ve el-Kelbî: “Bu ayet mensuhtur, onu zekât ayeti neshetmiştir” demişlerdir. Bir diğer görüşe göre mana: “Sadaka veya diğer taatlerden hayır yolunda sevdiğiniz şeylerden infak edinceye kadar” demektir ki bu [görüş bütün manaları] kapsayıcıdır. en-Nesâî, Sa'saa b. Muâviye'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ebû Zer ile karşılaştım ve: “Bana [hadis] anlat” dedim. O da: “Olur” dedi ve [şöyle rivayet etti]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: « مَا مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ يُنْفِقُ مِنْ كُلِّ مَالٍ زَوْجَيْنِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَّا اسْتَقْبَلَتْهُ حَجَبَةُ الْجَنَّةِ كُلُّهُمْ يَدْعُوهُ إِلَى مَا عِنْدَهُ » «Hangi Müslüman kul Allah yolunda her maldan iki tanesini (çiftini) infak ederse, cennetin kapıcıları (bekçileri) onu mutlaka karşılar ve hepsi onu kendi yanına çağırır.» Ben: “Bu nasıl olur?” dedim. Şöyle dedi: “Eğer deve ise iki deve,

وَإِنْ كَانَتْ بَقَرًا فَبَقَرَتَيْنِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: دَلَّهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْفُتُوَّةِ. أَيْ لَنْ تَنَالُوا بِرِّي بِكُمْ إِلَّا بِبِرِّكُمْ بِإِخْوَانِكُمْ وَالْإِنْفَاقِ عَلَيْهِمْ مِنْ أَمْوَالِكُمْ وَجَاهِكُمْ، فَإِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ نَالَكُمْ بِرِّي وَعَطْفِي. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ:" وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً" [الإنسان: ٨] (وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ) أي وإذا علم جازى عليه.

sığırlar ise iki sığırdır.” Ebû Bekir el-Verrâk şöyle demiştir: “Bu ayetle onlara fütüvveti göstermiştir. Yani: Siz kardeşlerinize iyilik edip mallarınızdan ve itibarınızdan onlara infak etmedikçe benim size olan iyiliğime (birrime) asla erişemezsiniz; bunu yaptığınız takdirde benim iyiliğime ve lütfuma erişirsiniz.” Mücâhid der ki: Bu, Yüce Allah'ın: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً } [İnsân 8] “Ona duydukları sevgiye rağmen yoksula yemek yedirirler” buyruğu gibidir. { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Her ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” yani O bildiği zaman onun karşılığını verir.