Binûn

[Âl-i İmrân Suresi] — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 45-46]

إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦)

{ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) } “Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah, sana kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor; onun adı Meryem oğlu İsa el-Mesih'tir. O, dünyada da ahirette de itibarlı ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır.' demişlerdi. (45) 'O, beşikte de yetişkinliğinde de insanlarla konuşacak ve salihlerden olacaktır.' (46)”

دليل على نبوتها كما تقدم. و" إِذْ"" مُتَعَلِّقَةٌ بِ" يَخْتَصِمُونَ". وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَعَلِّقَةً بِقَوْلِهِ:" وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ". (بِكَلِمَةٍ مِنْهُ) وَقَرَأَ أَبُو السَّمَّانِ" بِكَلِمَةٍ مِنْهُ"، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (اسْمُهُ الْمَسِيحُ) وَلَمْ يَقُلِ اسْمُهَا لِأَنَّ مَعْنَى كَلِمَةٍ مَعْنَى وَلَدٍ. وَالْمَسِيحُ لَقَبٌ لِعِيسَى وَمَعْنَاهُ الصِّدِّيقُ، قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ. وَهُوَ فِيمَا يُقَالُ مُعَرَّبٌ وَأَصْلُهُ الشِّينُ وَهُوَ مُشْتَرَكٌ. وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ: وَالْمَسِيحُ الْعِرْقُ، وَالْمَسِيحُ الصِّدِّيقُ، وَالْمَسِيحُ الدِّرْهَمُ الْأَطْلَسُ لَا نَقْشَ فِيهِ وَالْمَسْحُ الْجِمَاعُ، يُقَالُ مَسَحَهَا. وَالْأَمْسَحُ: الْمَكَانُ الْأَمْلَسُ. وَالْمَسْحَاءُ الْمَرْأَةُ الرَّسْحَاءُ الَّتِي لا إست لها. وبفلان مسحة من جمال. والمسائح قسي جياد، واحدتها مسيحة. قال:

[Bu da] daha önce geçtiği üzere onun (Meryem'in) peygamberliğine bir delildir. { إِذْ } [zarfı], { يَخْتَصِمُونَ } 'çekişiyorlardı' [ifadesine] mütallaktır (bağlıdır). [Ayrıca] { وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Sen onların yanında değildin” sözüne mütallak olması da caizdir. ({ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } “Kendisinden bir kelimeyi”) Ebü’s-Semmân ise 'bi-kelimatin minhü' şeklinde okumuştur ki bu [kıraat] daha önce geçmişti. ({ اسْمُهُ الْمَسِيحُ } “Onun adı Mesih'tir”) [ifadesinde Allah Teâlâ], 'ismuhâ' (onun [kadın] adı) dememiştir; zira buradaki 'kelime' kelimesinin anlamı 'veled' (çocuk) demektir. el-Mesîh, İsa'nın bir lakabıdır ve anlamı 'es-Sıddîk' (dosdoğru, pek dürüst) demektir; bunu İbrâhim en-Nehaî söylemiştir. Söylendiğine göre bu [kelime] muarrebdir (Arapçalaşmıştır), aslı şîn (ş) harfiyledir [Meşîha] ve müşterek [bir lafız]dır. İbn Fâris şöyle demiştir: el-Mesîh; ter, el-mesîh; sıddîk, el-mesîh; üzerinde hiçbir nakış/baskı bulunmayan silik/pürüzsüz dirhemdir. el-Mesh ise cinsî münasebettir; [biri kadınla cinsî münasebette bulunduğunda] 'mesehahâ' denilir. el-Emseh: Düz ve pürüzsüz yerdir. el-Meshâ’: Kalçası etsiz/küçük olan kadındır. 'Bi-filânin meshâtün min cemâl' (Falancada güzellikten bir eser/parça var) denir. el-Mesâih: Kaliteli yaylardır; tekili mesîhadır. [Şair] şöyle demiştir:

لَهَا مَسَائِحُ زُورٌ فِي مَرَاكِضِهَا ... لِينٌ وَلَيْسَ بِهَا وَهْنٌ وَلَا رَقَقُ

Yay kirişlerinin vurulduğu yerlerinde yumuşaklık vardır, fakat onlarda ne bir zaaf ne de bir incelik vardır.

وَاخْتُلِفَ فِي الْمَسِيحِ ابْنِ مَرْيَمَ مِمَّا ذَا أُخِذَ، فَقِيلَ: لِأَنَّهُ مَسَحَ الْأَرْضَ، أَيْ ذَهَبَ فِيهَا فَلَمْ يَسْتَكِنَّ بِكِنٍّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لَا يَمْسَحُ ذَا عَاهَةٍ إِلَّا بَرِئَ، فَكَأَنَّهُ سُمِّيَ مَسِيحًا لِذَلِكَ، فَهُوَ عَلَى هَذَا فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ مَمْسُوحٌ بِدُهْنِ الْبَرَكَةِ، كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ تَمْسَحُ بِهِ، طَيِّبِ الرَّائِحَةِ، فَإِذَا مَسَحَ بِهِ عُلِمَ أَنَّهُ نَبِيٌّ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ مَمْسُوحَ الْأَخْمَصَيْنِ. وَقِيلَ: لِأَنَّ الْجَمَالَ مَسَحَهُ، أَيْ أَصَابَهُ وَظَهَرَ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ مُسِحَ بِالطُّهْرِ مِنَ الذُّنُوبِ. وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: الْمَسِيحُ ضِدُّ الْمَسِيخِ، يُقَالُ: مَسَحَهُ اللَّهُ أَيْ خَلَقَهُ خَلْقًا حَسَنًا مُبَارَكًا، وَمَسَخَهُ أَيْ خَلَقَهُ خَلْقًا مَلْعُونًا قَبِيحًا. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْمَسِيحُ الصِّدِّيقُ، وَالْمَسِيخُ الْأَعْوَرُ، وَبِهِ سُمِّيَ الدَّجَّالُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْمَسِيحُ أَصْلُهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ مَشِيحَا بِالشِّينِ فَعُرِّبَ كَمَا عُرِّبَ مُوشَى بِمُوسَى. وَأَمَّا الدَّجَّالُ فَسُمِّيَ مَسِيحًا لِأَنَّهُ مَمْسُوحُ إِحْدَى الْعَيْنَيْنِ. وَقَدْ قِيلَ فِي الدَّجَّالِ مِسِّيحٌ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَشَدِّ السِّينِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ كَذَلِكَ بِالْخَاءِ الْمَنْقُوطَةِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ مَسِيخٌ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَبِالْخَاءِ وَالتَّخْفِيفِ، وَالْأَوَّلُ أَشْهَرُ. وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُ. سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ يَسِيحُ فِي الْأَرْضِ أَيْ يَطُوفُهَا وَيَدْخُلُ جميع بلدانها إلا مكة والمدينة وبئت الْمَقْدِسِ، فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، فَالدَّجَّالُ يَمْسَحُ الْأَرْضَ مِحْنَةً، وَابْنُ مَرْيَمَ يَمْسَحُهَا مِنْحَةً. وَعَلَى أَنَّهُ مَمْسُوحُ الْعَيْنِ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. وَقَالَ الشاعر:

Meryem oğlu el-Mesih'in bu ismi hangi kökten aldığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Yeryüzünü meshettiği (dolaştığı), yani hiçbir sığınakta yerleşip kalmaksızın yeryüzünde sürekli gezindiği için böyle denildiği söylenmiştir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o, herhangi bir illetli/hastalıklı kimseyi meshettiğinde (sıvazladığında) o kişi mutlaka iyileşirdi; bu sebeple ona Mesih denilmiştir. Bu görüşe göre fe'îl (فَعِيلٌ) vezni fâ'il (فَاعِلٌ) anlamındadır. Bir diğer görüşe göre peygamberlerin sürüldüğü güzel kokulu bereket yağı ile meshedildiği (mesh ile yağlandığı) ve bu yağ sürüldüğünde peygamber olduğu bilindiği için bu adı almıştır. Ayak tabanlarının çukur olmayıp düz (meshedilmiş gibi) olması sebebiyle bu ismin verildiği de söylenmiştir. Güzelliğin onu meshettiği, yani güzelliğe büründüğü ve kendisinde güzelliğin zahir olduğu için bu adın verildiği de söylenmiştir. Günahlardan arınmakla meshedildiği (temizlendiği) için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir. Ebu'l-Heysem şöyle demiştir: Mesîh, mesîh (مَسِيخ) kelimesinin zıddıdır; "Allah onu meshetti" denir ki "Onu güzel ve mübarek bir yaratılışla yarattı" demektir; "Onu mesh etti (dönüştürdü)" ise "Onu lanetlenmiş ve çirkin bir şekilde yarattı" demektir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: el-Mesîh, sıddîk demektir; el-Mesîh (hı ile) ise tek gözü kör demektir ve Deccal'e bu ad verilmiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: el-Mesîh'in aslı İbranicede şîn harfiyle Meşîhâ'dır; Mûşâ'nın Mûsâ olarak Arapçalaştırıldığı gibi bu da Arapçalaştırılmıştır. Deccal'e mesîh denilmesinin sebebi ise gözlerinden birinin silik/kör (memsûh) olmasıdır. Deccal için mim harfinin kesresi ve sîn harfinin şeddesiyle "missîh" de denilmiştir. Bazıları bunu noktalı hı (خ) ile aynı şekilde söylerler. Bazıları da mim harfinin fethası, hı harfi ve şeddesiz olarak "mesîh" (مَسِيخ) derler; birinci kullanım ise daha meşhurdur ve çoğunluğun benimsediği görüştür. [Deccal'e] bu ismin verilmesi, yeryüzünde seyir edeceği, yani Mekke, Medine ve Beytü'l-Makdis müstesna bütün beldelerini dolaşıp gireceği içindir; dolayısıyla o da fâ'il anlamında fe'îldir. Deccal yeryüzünü bir mihnet (imtihan) olarak arşınlar (mesheder), Meryem oğlu ise bir minnet (lütuf) olarak arşınlar. Gözü silinmiş/kör olduğu görüşüne göre ise mef'ûl anlamında fe'îldir. Şair şöyle demiştir:

إن المسيح يقتل المسيحا

"Şüphesiz el-Mesih, Mesih'i (Deccal'i) öldürecektir."

وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَيْسَ مِنْ بَلَدٍ إِلَّا سَيَطَؤُهُ الدَّجَّالُ إِلَّا مَكَّةَ وَالْمَدِينَةَ) الْحَدِيثَ. وَوَقَعَ فِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو (إِلَّا الْكَعْبَةَ وَبَيْتَ الْمَقْدِسِ) ذَكَرَهُ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّبَرِيُّ. وَزَادَ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّحَاوِيُّ (وَمَسْجِدَ الطُّورِ)، رَوَاهُ مِنْ حَدِيثِ جُنَادَةَ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ عَنْ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَفِي حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جندب عن النبي

Sahîh-i Müslim'de Enes b. Mâlik'ten [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَيْسَ مِنْ بَلَدٍ إِلَّا سَيَطَؤُهُ الدَّجَّالُ إِلَّا مَكَّةَ وَالْمَدِينَةَ » «Mekke ve Medine hariç, Deccal'in ayak basmayacağı hiçbir belde yoktur.» —hadisin devamını zikretti—. Abdullah b. Amr'ın hadisinde « إِلَّا الْكَعْبَةَ وَبَيْتَ الْمَقْدِسِ » «Kâbe ve Beytü'l-Makdis hariç» şeklinde yer almıştır; bunu Ebû Ca'fer et-Taberî zikretmiştir. Ebû Ca'fer et-Tahâvî ise « وَمَسْجِدَ الطُّورِ » «ve Tûr Mescidi» [ifadesini] ilave etmiştir. Bunu Cünâde b. Ebî Ümeyye'den, o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bazılarından, onlar da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere rivayet etmiştir. Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'nin Semure b. Cündeb'den, onun da Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den [rivayet ettiği] hadiste ise...

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ (وَأَنَّهُ سَيَظْهَرُ عَلَى الأرض كلها إلا الحرم وبئت الْمَقْدِسِ وَأَنَّهُ يَحْصُرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ). وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (فَبَيْنَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ بَعَثَ اللَّهُ الْمَسِيحَ ابْنَ، مَرْيَمَ فَيَنْزِلُ عِنْدَ الْمَنَارَةِ الْبَيْضَاءِ شَرْقِيَّ دِمَشْقَ بَيْنَ مَهْرُودَتَيْنِ وَاضِعًا كَفَّيْهِ عَلَى أَجْنِحَةِ مَلَكَيْنِ إِذَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ قَطَرَ وَإِذَا رَفَعَهُ تَحَدَّرَ مِنْهُ جُمَانٌ كَاللُّؤْلُؤِ فَلَا يَحِلُّ لِكَافِرٍ يَجِدُ رِيحَ نَفَسِهِ إِلَّا مَاتَ، وَنَفَسُهُ يَنْتَهِي حَيْثُ يَنْتَهِي طَرْفُهُ فَيَطْلُبُهُ حَتَّى يُدْرِكَهُ بِبَابٍ لُدٍّ فَيَقْتُلُهُ ( الْحَدِيثَ بِطُولِهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمَسِيحَ اسْمٌ لِعِيسَى غَيْرُ مُشْتَقٍّ سَمَّاهُ اللَّهُ بِهِ. فَعَلَى هَذَا يَكُونُ عِيسَى بَدَلًا مِنَ الْمَسِيحِ مِنَ الْبَدَلِ الَّذِي هُوَ هُوَ. وَعِيسَى اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ فَلِذَلِكَ لَمْ يَنْصَرِفْ وَإِنْ جَعَلْتَهُ عَرَبِيًّا لَمْ يَنْصَرِفْ فِي مَعْرِفَةٍ وَلَا نَكِرَةٍ، لِأَنَّ فِيهِ أَلِفَ. تَأْنِيثٍ. وَيَكُونُ مُشْتَقًّا مِنْ عَاسَهُ يَعُوسُهُ إِذَا سَاسَهُ وَقَامَ عَلَيْهِ. (وَجِيهاً) أَيْ شَرِيفًا ذَا جَاهٍ وَقَدْرٍ، وَانْتَصَبَ عَلَى الْحَالِ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. (وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ) عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" وَجِيهاً" أَيْ وَمُقَرَّبًا، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَجَمْعُ وَجِيهٍ وُجَهَاءُ وَوِجْهَاءُ. (وَيُكَلِّمُ النَّاسَ) عَطْفٌ عَلَى" وَجِيهاً" قَالَهُ الْأَخْفَشُ أَيْضًا. وَ (الْمَهْدِ) مَضْجَعُ الصَّبِيِّ فِي رَضَاعِهِ. وَمَهَّدْتُ الْأَمْرَ هَيَّأْتُهُ ووطأته. وفي التنزيل" فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ" [الروم: ٤٤]. وَامْتَهَدَ الشَّيْءُ ارْتَفَعَ كَمَا يُمْتَهَدُ سَنَامُ الْبَعِيرِ. (وَكَهْلًا) الْكَهْلُ بَيْنَ حَالِ الْغُلُومَةِ وَحَالِ الشَّيْخُوخَةِ. وَامْرَأَةٌ كَهْلَةٌ. وَاكْتَهَلَتِ الرَّوْضَةُ إِذَا عَمَّهَا النُّورُ. يَقُولُ: يُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ آيَةً، وَيُكَلِّمُهُمْ كَهْلًا بِالْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ: كَلَّمَهُمْ فِي الْمَهْدِ حِينَ بَرَّأَ أُمَّهُ فَقَالَ:" إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ" [مريم: ٣٠] الآية. وأما كلامه وهو كهل فإذا أنزل اللَّهُ تَعَالَى [مِنَ السَّمَاءِ] أَنْزَلَهُ عَلَى صُورَةِ ابْنِ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً وَهُوَ الْكَهْلُ فَيَقُولُ لَهُمْ:" إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ" كَمَا قَالَ فِي الْمَهْدِ. فَهَاتَانِ آيَتَانِ وَحُجَّتَانِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَفَائِدَةُ الْآيَةِ أَنَّهُ أَعْلَمَهُمْ أَنَّ عِيسَى ﵇ يُكَلِّمُهُمْ فِي الْمَهْدِ وَيَعِيشُ إِلَى أَنْ يُكَلِّمَهُمْ كَهْلًا، إِذْ كَانَتِ الْعَادَةُ أَنَّ مَنْ تَكَلَّمَ في المهد لم يعش.

...sallallâhu aleyhi ve sellem'den [naklen rivayet etmiştir]: «Deccal, Harem ve Beytü'l-Makdis hariç bütün yeryüzüne galebe çalacak ve müminleri Beytü'l-Makdis'te kuşatacaktır.» Hadisin devamını zikretti. Sahîh-i Müslim'de ise [şöyle geçmektedir]: «İşte o bu haldeyken Allah, Meryem oğlu Mesih'i gönderir. O da Şam'ın doğusundaki Beyaz Minare'nin yanına, sarıya boyanmış iki parça elbise içinde, ellerini iki meleğin kanatları üzerine koymuş olarak iner. Başını eğdiğinde su damlar, kaldırdığında ise inci gibi gümüş taneleri (cümân) dökülür. Onun nefesinin kokusunu alan hiçbir kâfir yaşayamaz, mutlaka ölür. Nefesi ise gözünün ulaştığı en son noktaya kadar varır. Derken onu arar ve nihayet Lüd kapısında ona yetişip onu öldürür.» Hadisin tamamı böyledir. Mesih kelimesinin Îsâ için türetilmemiş (câmid) bir isim olduğu ve Allah'ın ona bu adı verdiği söylenmiştir. Buna göre Îsâ, Mesih kelimesinden bedelü'l-küll mine'l-küll (aynı varlığı gösteren bedel) olur. Îsâ yabancı kökenli (acemî) bir isimdir; bundan dolayı gayr-i munsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Şayet onu Arapça kabul edersen, bünyesinde müenneslik elifi bulunduğu için hem marife hem de nekre halinde gayr-i munsarıf olur. Bu takdirde bir şeyi sevk ve idare edip çekip çevirdiğinde kullanılan 'âsehû ye‘ûsuhû (عَاسَهُ يَعُوسُهُ) kökünden türemiş olur. { وَجِيهاً } "Vecîhen" yani şerefli, itibar ve mevki sahibi demektir. Ahfeş'in belirttiğine göre hâl olarak mansubdur. { وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } "Yakın kılınanlardan olarak" ifadesi Allah Teâlâ katında [yakın olanlar demektir]. Bu ifade Ahfeş'in belirttiğine göre { وَجِيهاً } lafzına matuftur; yani "yakınlaştırılmış olarak" demektir. Vecîh kelimesinin çoğulu vücehâ (وُجَهَاءُ) ve vicehâ (وِجْهَاءُ) şeklinde gelir. { وَيُكَلِّمُ النَّاسَ } "İnsanlarla konuşacak" ifadesi de Ahfeş'e göre yine { وَجِيهاً } lafzına matuftur. Mehd (الْمَهْدِ), çocuğun emzirilme dönemindeki yatağıdır. Mehedtü'l-emra (مَهَّدْتُ الْأَمْرَ) ifadesi, bir işi hazırlayıp kolaylaştırdım manasına gelir. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulmaktadır: { فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } “Kendi lehlerine zemin hazırlamış olurlar.” (Rûm 30/44). İmtehede'ş-şey' (امْتَهَدَ الشَّيْءُ) ise devenin hörgücünün yükselmesi gibi bir şeyin yükselmesi anlamına gelir. { وَكَهْلًا } "Ve yetişkin olarak" ifadesine gelince; kehl (الْكَهْلُ), gençlik ile yaşlılık arasındaki olgunluk çağıdır. [Bu yaştaki] kadına kehle (كَهْلَة) denir. Bahçe tamamen çiçek açtığında ikteheleti'r-ravda (اكْتَهَلَتِ الرَّوْضَةُ) denir. Yani: Bir mucize olarak beşikte insanlarla konuşur, yetişkinliğinde de vahiy ve risaletle onlarla konuşur, demektir. Ebü'l-Abbâs şöyle demiştir: Annesini temize çıkardığı vakit beşikte onlarla konuşup: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum.” (Meryem 19/30) ayetini söylemiştir. Yetişkin halindeki konuşmasına gelince; Allah Teâlâ onu [semadan] indirdiğinde otuz üç yaşında bir kimse suretinde -ki bu yaş kehl (yetişkinlik) çağıdır- indirecektir ve o da beşikte söylediği gibi onlara: "Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum" diyecektir. İşte bunlar iki ayrı ayet (mucize) ve delildir. Mehdevî şöyle demiştir: Bu ayetin faydası; Allah'ın onlara, Îsâ aleyhisselâm'ın beşikte onlarla konuşacağını ve yetişkin olarak da onlarla konuşacak kadar yaşayacağını bildirmiş olmasıdır. Zira bilinen adet, beşikte konuşan çocuğun çok yaşamaması yönündedir.

قَالَ الزَّجَّاجُ:" وَكَهْلًا" بِمَعْنَى وَيُكَلِّمُ النَّاسَ كَهْلًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" وَجِيهاً". وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَيُكَلِّمُ النَّاسَ صَغِيرًا وَكَهْلًا. وَرَوَى ابن جريح عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْكَهْلُ الْحَلِيمُ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا لَا يُعْرَفُ فِي اللُّغَةِ، وَإِنَّمَا الْكَهْلُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ مَنْ نَاهَزَ الْأَرْبَعِينَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُقَالُ لَهُ حَدَثٌ إِلَى سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً. ثُمَّ شَابٌّ إِلَى اثْنَتَيْنِ وَثَلَاثِينَ. ثُمَّ يَكْتَهِلُ فِي ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. (وَمِنَ الصَّالِحِينَ) عَطْفٌ عَلَى" وَجِيهاً" أَيْ وَهُوَ مِنَ الْعُبَّادِ الصَّالِحِينَ. ذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ هِلَالِ بْنِ يِسَافَ. قَالَ: لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ: عِيسَى وَصَاحِبُ يُوسُفَ وَصَاحِبُ جُرَيْجٍ، كَذَا قَالَ:" وَصَاحِبُ يُوسُفَ". وَهُوَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَصَاحِبُ جُرَيْجٍ وَصَاحِبُ الْجَبَّارِ وَبَيْنَا صَبِيٌّ يَرْضَعُ مِنْ أُمِّهِ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، بِطُولِهِ. وَقَدْ جَاءَ مِنْ حَدِيثِ صُهَيْبٍ فِي قِصَّةِ الأخدود (أن امرأة جئ بِهَا لِتُلْقَى فِي النَّارِ عَلَى إِيمَانِهَا وَمَعَهَا صَبِيٌّ). فِي غَيْرِ كِتَابِ مُسْلِمٍ (يَرْضَعُ فَتَقَاعَسَتْ أَنْ تَقَعَ فِيهَا فَقَالَ الْغُلَامُ يَا أُمَّهُ اصْبِرِي فَإِنَّكِ عَلَى الْحَقِّ). وَقَالَ الضَّحَّاكُ: تَكَلَّمَ فِي الْمَهْدِ سِتَّةٌ: شَاهِدُ يُوسُفَ وَصَبِيُّ مَاشِطَةِ امْرَأَةِ فِرْعَوْنَ وَعِيسَى وَيَحْيَى وَصَاحِبُ جُرَيْجٍ وَصَاحِبُ الجبار. ولم يذكر الأخدود، فأسقط صاحب لاخدود وَبِهِ يَكُونُ الْمُتَكَلِّمُونَ سَبْعَةً. وَلَا مُعَارَضَةَ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ ﵇: (لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ) بِالْحَصْرِ فَإِنَّهُ أَخْبَرَ بِمَا كَانَ فِي عِلْمِهِ مِمَّا أُوحِيَ إِلَيْهِ فِي تِلْكَ الْحَالِ، ثُمَّ بَعْدَ هَذَا أَعْلَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِمَا شَاءَ مِنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرَ بِهِ. قُلْتُ: أَمَّا صَاحِبُ يُوسُفَ فَيَأْتِي الْكَلَامُ فِيهِ، وَأَمَّا صَاحِبُ جُرَيْجٍ وَصَاحِبُ الْجَبَّارِ وَصَاحِبُ الْأُخْدُودِ فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَسَتَأْتِي قِصَّةُ الْأُخْدُودِ فِي سُورَةِ" الْبُرُوجِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَمَّا صَبِيُّ مَاشِطَةِ [امْرَأَةِ] فِرْعَوْنَ، فَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَمَّا أُسْرِيَ بِي سِرْتُ فِي رَائِحَةٍ طَيِّبَةٍ فَقُلْتُ مَا هَذِهِ الرَّائِحَةُ قالوا ماشطة

Zeccâc şöyle demiştir: "Ve kehlen (orta yaşlı iken)" ifadesi, insanlarla orta yaşlı iken de konuşur anlamındadır. Ferrâ ve Ahfeş ise: "Bu, 'vecîhen (şerefli olarak)' kelimesine matuftur" demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Mana, insanlarla hem küçükken hem de orta yaşlı iken konuşur, şeklindedir. İbn Cüreyc, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kehl (الْكَهْلُ), halîm (ağırbaşlı, olgun) kimsedir." en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu lügatte bilinmez; dil ehline göre kehl ancak kırk yaşına yaklaşan kimsedir. Bazıları da şöyle demiştir: Kişiye on altı yaşına kadar hades (genç çocuk), sonra otuz iki yaşına kadar şâbb (genç) denir; otuz üç yaşında ise yetişkinlik/orta yaş çağına (yektehilu) girer. Bunu el-Ahfeş söylemiştir. { وَمِنَ الصَّالِحِينَ } “ve sâlihlerdendir” ifadesi, "vecîhen" kelimesine matuftur; yani "o, sâlih kullardandır" demektir. Ebû Bekir b. Ebî Şeybe zikretti: Bize Abdullah b. İdrîs, Husayn'dan, o da Hilâl b. Yesâf'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: "Beşikte sadece üç kişi konuştu: Îsâ, Yûsuf'un şahidi ve Cüreyc'in arkadaşı." Aynen böyle: "ve Yûsuf'un şahidi" demiştir. Bu hadis, Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu şeklinde yer alır: « لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَصَاحِبُ جُرَيْجٍ وَصَاحِبُ الْجَبَّارِ وَبَيْنَا صَبِيٌّ يَرْضَعُ مِنْ أُمِّهِ » «Beşikte sadece üç kişi konuştu: Meryem oğlu Îsâ, Cüreyc'in arkadaşı ve zorbaya maruz kalan çocuk. Bir bebek annesini emerken...» ve hadisi uzunca zikretmiştir. Suheyb hadisinde Ashâb-ı Uhdûd kıssasında: (İmanı sebebiyle ateşe atılmak üzere bir kadın getirildi, yanında da bir bebek vardı) şeklinde gelmiştir. Müslim'in eseri dışındaki [rivayetlerde]: (çocuk emiyordu; kadın ateşe düşmekten çekinip tereddüt edince çocuk: "Ey anneciğim, sabret! Şüphesiz sen hak üzeresin" dedi) şeklinde geçer. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Beşikte altı kişi konuştu: Yûsuf'un şahidi, Firavun'un hanımının kuaförünün çocuğu, Îsâ, Yahyâ, Cüreyc'in arkadaşı ve zorbaya maruz kalan çocuk. Dahhâk Uhdûd'u zikretmemiş, Uhdûd'daki çocuğu düşürmüştür; onunla birlikte [beşikte] konuşanlar yedi kişi olur. Bununla Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın hasr (sınırlama) bildirerek: « لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ » «Beşikte sadece üç kişi konuştu» buyurması arasında bir çelişki yoktur; zira o, o esnada kendisine vahyedilen ilmi doğrultusunda haber vermiştir. Bundan sonra Allah Teâlâ dilediği diğer durumları ona bildirmiş, o da haber vermiştir. Derim ki: Yûsuf'un şahidine gelince, onun hakkındaki açıklama ileride gelecektir. Cüreyc'in arkadaşı, zorbaya maruz kalan çocuk ve Uhdûd çocuğu rivayetleri ise Sahîh-i Müslim'dedir. Uhdûd kıssası inşâallahu teâlâ Burûc Sûresi'nde gelecektir. Firavun'un [hanımının] kuaförünün çocuğuna gelince; Beyhakî, İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَمَّا أُسْرِيَ بِي سِرْتُ فِي رَائِحَةٍ طَيِّبَةٍ فَقُلْتُ مَا هَذِهِ الرَّائِحَةُ قالوا ماشطة... » «İsrâya (gece yürüyüşüne) çıkarıldığımda hoş bir koku duydum ve: 'Bu koku nedir?' diye sordum. 'Kuaförün... kokusudur' dediler.»

ابْنَةِ فِرْعَوْنَ وَأَوْلَادُهَا سَقَطَ مُشْطُهَا مِنْ يَدَيْهَا فقالت: بسم الله فقالت ابْنَةُ فِرْعَوْنَ: أَبِي؟ قَالَتْ: رَبِّي وَرَبُّكِ وَرَبُّ أبيك. قالت: أو لك رَبٌّ غَيْرُ أَبِي؟ قَالَتْ: نَعَمْ رَبِّي وَرَبُّكِ وَرَبُّ أَبِيكِ اللَّهُ- قَالَ- فَدَعَاهَا فِرْعَوْنُ فَقَالَ: أَلَكِ رَبٌّ غَيْرِي؟ قَالَتْ: نَعَمْ رَبِّي وَرَبُّكَ اللَّهُ- قَالَ- فَأَمَرَ بِنُقْرَةٍ مِنْ نُحَاسٍ فَأُحْمِيَتْ ثُمَّ أَمَرَ بِهَا لِتُلْقَى فِيهَا قَالَتْ: إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً قَالَ: مَا هِيَ؟ قَالَتْ: تَجْمَعُ عِظَامِي وَعِظَامَ وَلَدِي فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ قَالَ: ذَاكَ لَكِ لِمَا لَكِ عَلَيْنَا مِنَ الْحَقِّ. فَأَمَرَ بِهِمْ فَأُلْقُوا وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّى بَلَغَ رَضِيعًا فِيهِمْ فَقَالَ قَعِيَ يَا أُمَّهُ وَلَا تَقَاعَسِي فَإِنَّا عَلَى الْحَقِّ- قَالَ- وَتَكَلَّمَ أَرْبَعَةٌ وَهُمْ صِغَارٌ: هَذَا وَشَاهِدُ يُوسُفَ وصاحب جريج وعيسى ابن مريم.

kızının kuaförü ve çocuklarının kokusudur.' dediler. Tarak elinden düşmüş ve 'Bismillah' demişti. Firavun'un kızı: 'Babam mı?' diye sormuş, o da: 'Benim Rabbim, senin Rabbin ve babanın Rabbidir.' demişti. Kız: 'Senin babamdan başka bir Rabbin mi var?' diye sormuş, o da: 'Evet, benim Rabbim, senin Rabbin ve babanın Rabbi Allah'tır.' demişti. -Buyurdu ki:- Firavun onu çağırtıp: 'Senin benden başka bir Rabbin mi var?' dedi. Kadın: 'Evet, benim Rabbim ve senin Rabbin Allah'tır.' dedi. -Buyurdu ki:- Firavun bakırdan bir kazanın kızdırılmasını emretti, sonra kadının oraya atılmasını emretti. Kadın: 'Senden bir dileğim var.' dedi. Firavun: 'Nedir o?' diye sordu. Kadın: 'Benim kemiklerimle çocuğumun kemiklerini aynı yere toplaman.' dedi. Firavun: 'Üzerimizdeki hakkın sebebiyle bu senindir (yapılacaktır).' dedi. Ardından emretti ve onlar teker teker ateşe atıldılar, sıra emzikteki çocuğa gelince çocuk: 'Düş ey anneciğim, çekinme; şüphesiz biz hak üzerindeyiz!' dedi. -Buyurdu ki:- Küçük yaşta dört kişi konuşmuştur: Bu çocuk, Yûsuf'un şahidi, Cüreyc'in arkadaşı ve Meryem oğlu İsa.)"

[سورة آل عمران (٣): آية ٤٧]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 47]

قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧)

{ قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) } “[Meryem:] 'Rabbim! Bana bir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?' dedi. [Melek de:] 'İşte böyledir; Allah dilediğini yaratır. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece "Ol!" der, o da hemen oluverir.' dedi. (47)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَتْ رَبِّ) أَيْ يَا سَيِّدِي. تُخَاطِبُ جِبْرِيلَ ﵇، لِأَنَّهُ لَمَّا تَمَثَّلَ لَهَا قَالَ لَهَا: إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِيَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا. فَلَمَّا سَمِعَتْ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ اسْتَفْهَمَتْ عَنْ طَرِيقِ الْوَلَدِ فَقَالَتْ: أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ؟ أَيْ بِنِكَاحٍ. [فِي سُورَتِهَا] " وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا" [مريم: ٢٠] ذَكَرَتْ هَذَا تَأْكِيدًا، لِأَنَّ قَوْلَهَا" لَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ" يَشْمَلُ الْحَرَامَ وَالْحَلَالَ. تَقُولُ: الْعَادَةُ الْجَارِيَةُ الَّتِي أَجْرَاهَا اللَّهُ فِي خَلْقِهِ أَنَّ الْوَلَدَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ نِكَاحٍ أَوْ سِفَاحٍ. وَقِيلَ: مَا اسْتَبْعَدَتْ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى شَيْئًا، وَلَكِنْ أَرَادَتْ كَيْفَ يَكُونُ هَذَا الْوَلَدُ: أمن قبل زوج في المستقبل أم يحلقه اللَّهُ ابْتِدَاءً؟ فَرُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ حِينَ قَالَ لَهَا:" كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ"" قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ" [مريم: ٩]. نَفَخَ فِي جَيْبِ دِرْعِهَا وَكُمِّهَا، قَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخَذَ جِبْرِيلُ رُدْنَ قَمِيصِهَا بِأُصْبُعِهِ فَنَفَخَ فِيهِ فَحَمَلَتْ مِنْ سَاعَتِهَا بِعِيسَى. وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَتِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَقَعَ نَفْخُ جِبْرِيلَ فِي رحمها فعلقت

Allah Teâlâ'nın: { قالَتْ رَبِّ } “[Meryem:] 'Rabbim!'” buyruğunda [geçen "Rabbim" ifadesi], "Ey efendim!" demektir. Burada Cibrîl aleyhisselâm'a hitap etmektedir. Zira melek ona temessül edip (insan şeklinde görünüp) ona: { إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِيَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا } “Ben sadece, sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamam için Rabbinin [gönderdiği] elçisiyim” dediğinde, onun bu sözünü işitince çocuğun nasıl olacağını sorup { أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ } “Bana bir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?” demiştir. Yani [bir erkekle] nikâh yoluyla [dokunmamışken]. Kendi sûresinde [Meryem Sûresi'nde] yer alan { وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا } “ve ben iffetsiz de değilim” [Meryem 19/20] ifadesini ise bunu tekit etmek için zikretmiştir. Çünkü onun "Bana bir beşer dokunmamışken" sözü haramı da helali de kapsar. Şunu demek istemektedir: Allah'ın mahlûkatında geçerli kıldığı cari âdet; çocuğun ancak nikâh (evlilik) veya sefâh (zina) yoluyla olmasıdır. Bir diğer görüşe göre; o, Allah Teâlâ'nın kudretinden hiçbir şeyi imkânsız görmemiş, fakat bu çocuğun nasıl olacağını: İleride bir eş vasıtasıyla mı, yoksa Allah'ın onu [hiçbir vesile olmaksızın] yoktan yaratmasıyla mı olacağını öğrenmek istemiştir. Rivayet edildiğine göre Cibrîl aleyhisselâm ona: { كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “İşte böyledir; Allah dilediğini yaratır” ve { قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } “[Melek:] 'Öyledir, [fakat] Rabbin: Bu bana pek kolaydır buyurdu' dedi” [Meryem 19/9] dediği vakit, elbisesinin yakasına ve koluna üflemiştir. Bunu İbn Cüreyc söylemiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Cibrîl, onun gömleğinin yeni/kol ağzını parmağıyla tutup içine üfledi; o da o anda İsa'ya hamile kaldı. Bunun dışında başka şeyler de söylenmiştir ki bunlar, inşâallâhu teâlâ kendi sûresinde [Meryem Sûresi'nde] açıklanacaktır. Bazıları da şöyle demiştir: Cibrîl'in üflemesi onun rahmine ulaştı ve böylece hamile kaldı.

بِذَلِكَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَلْقُ مِنْ نَفْخِ جِبْرِيلَ لِأَنَّهُ يَصِيرُ الْوَلَدَ بَعْضُهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَبَعْضُهُ مِنَ الْإِنْسِ، وَلَكِنَّ سَبَبَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ آدَمَ وَأَخَذَ الْمِيثَاقَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ فَجَعَلَ بَعْضَ الْمَاءِ فِي أَصْلَابِ الْآبَاءِ وَبَعْضَهُ فِي أَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ فَإِذَا اجْتَمَعَ الْمَاءَانِ صَارَا وَلَدًا، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْمَاءَيْنِ جَمِيعًا فِي مَرْيَمَ بَعْضَهُ فِي رَحِمِهَا وَبَعْضَهُ فِي صُلْبِهَا، فَنَفَخَ فِيهِ جِبْرِيلُ لِتَهِيجَ شَهْوَتُهَا، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ مَا لَمْ تَهِجْ شَهْوَتُهَا لَا تَحْبَلُ، فَلَمَّا هَاجَتْ شَهْوَتُهَا بِنَفْخِ جِبْرِيلَ وَقَعَ الْمَاءُ الَّذِي كَانَ فِي صُلْبِهَا فِي رَحِمِهَا فَاخْتَلَطَ الْمَاءَانِ فَعَلِقَتْ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذا قَضى أَمْراً" يَعْنِي إِذَا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَ خَلْقًا" فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ". وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِيهِ مُسْتَوْفًى.

Bazıları da şöyle demiştir: Yaratılışın Cebrail'in üflemesinden olması caiz değildir; zira o takdirde çocuk kısmen melekten, kısmen insandan olmuş olur. Lakin bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ Âdem'i yaratıp zürriyetinden misak aldığında suyun bir kısmını babaların sulbüne, bir kısmını da annelerin rahmine koymuştur; iki su bir araya geldiğinde çocuk meydana gelir. Allah Teâlâ bu iki suyu birden Meryem'e koymuştu; bir kısmı rahminde, bir kısmı da sulbündeydi. Şehveti harekete geçsin diye Cebrail ona üfledi; zira kadın şehveti harekete geçmedikçe hamile kalmaz. Cebrail'in üflemesiyle şehveti kabarınca sulbündeki su rahmine indi, böylece iki su karıştı ve bu sayede hamile kaldı. İşte Allah Teâlâ'nın: { إِذا قَضى أَمْراً } “Bir işin olmasını dilediğinde” yani bir yaratığı yaratmak istediğinde { فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir” buyruğunun anlamı budur. Buna dair açıklama daha önce Bakara sûresinde etraflıca geçmişti.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٤٨ الى ٤٩]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 48-49]

وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩)

{ وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩) } “Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir. (48) Onu İsrailoğullarına bir elçi kılacak [ve o şöyle diyecektir]: 'Şüphesiz ben size Rabbinizden bir âyetle (mucizeyle) geldim. Size çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir. Körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Eğer inananlar iseniz bunda sizin için elbette bir âyet (kesin bir delil) vardır.' (49)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ) قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: الْكِتَابُ الْكِتَابَةُ وَالْخَطُّ. وَقِيلَ: هُوَ كِتَابٌ غَيْرُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَّمَهُ اللَّهُ عِيسَى ﵇. (وَرَسُولًا) أَيْ وَنَجْعَلُهُ رَسُولًا. أَوْ يُكَلِّمُهُمْ رَسُولًا. وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ" وَجِيهاً". وَقَالَ الْأَخْفَشُ: وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ" وَرَسُولًا" مُقْحَمَةً وَالرَّسُولَ حَالًا لِلْهَاءِ، تَقْدِيرُهُ وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ رَسُولًا. وَفِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ الطَّوِيلِ (وَأَوَّلُ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مُوسَى وَآخِرُهُمْ عِيسَى ﵇. (أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ) أَيْ أُصَوِّرُ وَأُقَدِّرُ لَكُمْ. مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ) قَرَأَ الْأَعْرَجُ وَأَبُو جَعْفَرٍ" كَهَيَّةِ" بِالتَّشْدِيدِ. الْبَاقُونَ بِالْهَمْزِ.

Yüce Allah’ın: { وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecek” buyruğu hakkında İbn Cüreyc şöyle demiştir: Kitab (الْكِتَابُ), yazmak ve hat [sanatıdır]. Şöyle de denilmiştir: O, Tevrat ve İncil'den başka, Allah’ın Îsâ aleyhisselâm'a öğrettiği bir kitaptır. { وَرَسُولاً } “Ve bir elçi [olarak]” ifadesi, yani "ve onu bir elçi kılacağız" veya "onlarla bir elçi olarak konuşacak" demektir. [Bu kelimenin] { وَجِيهاً } “itibarlı” lafzına matuf olduğu da söylenmiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: İstersen { وَرَسُولًا } lafzındaki vâv harfini zâid kabul edersin ve rasûl kelimesini de [öğretecek fiilindeki] hâ zamirinin hâli (durum belirteci) kılarsın; takdiri: "Ona elçi olduğu halde Kitab'ı öğretecek" şeklindedir. Ebû Zer'in uzun hadisinde [şöyle buyrulmuştur]: «İsrailoğullarının ilk peygamberi Mûsâ, sonuncuları ise Îsâ aleyhisselâm'dır.» { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ } “Size yaratıyorum” yani size şekillendirip takdir ediyorum, { مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “çamurdan kuş biçiminde bir şey”. el-A'rec ve Ebû Ca'fer [bu kelimeyi] şedde ile “كَهَيَّةِ” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise hemze ile okumuşlardır.

وَالطَّيْرُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ. (فَأَنْفُخُ فِيهِ) أَيْ فِي الْوَاحِدِ مِنْهُ أَوْ مِنْهَا أَوْ فِي الطِّينِ فَيَكُونُ طَائِرًا. وَطَائِرٌ وَطَيْرٌ مِثْلُ تَاجِرٍ وَتَجْرٍ. قَالَ وَهْبٌ: كَانَ يَطِيرُ مَا دَامَ النَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَإِذَا غَابَ عَنْ أَعْيُنِهِمْ سَقَطَ مَيِّتًا لِيَتَمَيَّزَ فِعْلُ الْخَلْقِ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: لَمْ يَخْلُقْ غَيْرَ الْخُفَّاشِ لِأَنَّهُ أَكْمَلُ الطَّيْرِ خَلْقًا لِيَكُونَ أَبْلَغَ فِي الْقُدْرَةِ لِأَنَّ لَهَا ثَدْيًا وَأَسْنَانًا وَأُذُنًا، وَهِيَ تَحِيضُ وَتَطْهُرُ وَتَلِدُ. وَيُقَالُ: إِنَّمَا طَلَبُوا خَلْقَ خُفَّاشٍ لِأَنَّهُ أَعْجَبُ مِنْ سَائِرِ الْخَلْقِ، وَمِنْ عَجَائِبِهِ أَنَّهُ لَحْمٌ وَدَمٌ يَطِيرُ بِغَيْرِ رِيشٍ وَيَلِدُ كَمَا يَلِدُ الْحَيَوَانُ وَلَا يَبِيضُ كَمَا يَبِيضُ سَائِرُ الطُّيُورِ، فَيَكُونُ لَهُ الضَّرْعُ يَخْرُجُ مِنْهُ اللَّبَنُ، وَلَا يُبْصِرُ فِي ضَوْءِ النَّهَارِ وَلَا فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَإِنَّمَا يَرَى فِي سَاعَتَيْنِ: بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ سَاعَةٍ وَبَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ سَاعَةٌ قَبْلَ أَنْ يُسْفِرَ جِدًّا، وَيَضْحَكُ كَمَا يَضْحَكُ الْإِنْسَانُ، وَيَحِيضُ كَمَا تَحِيضُ الْمَرْأَةُ. وَيُقَالُ: إِنَّ سُؤَالَهُمْ كَانَ لَهُ عَلَى وَجْهِ التَّعَنُّتِ فَقَالُوا: اخْلُقْ لَنَا خُفَّاشًا وَاجْعَلْ فِيهِ رُوحًا إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فِي مَقَالَتِكَ، فَأَخَذَ طِينًا وَجَعَلَ مِنْهُ خُفَّاشًا ثُمَّ نَفَخَ فِيهِ فَإِذَا هُوَ يَطِيرُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَكَانَ تَسْوِيَةُ الطِّينِ وَالنَّفْخُ مِنْ عِيسَى وَالْخَلْقُ مِنَ اللَّهِ، كَمَا أَنَّ النَّفْخَ مِنْ جِبْرِيلَ وَالْخَلْقَ مِنَ الله. وقوله تعالى: (وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ) الْأَكْمَهُ: الَّذِي يُولَدُ أَعْمَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَكَذَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ قَالَ: هُوَ الَّذِي يُولَدُ أَعْمَى، وَأَنْشَدَ لِرُؤْبَةَ:

Tayr (طَيْر) kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. { فَأَنْفُخُ فِيهِ } “ona üflerim” yani o kuş biçimindeki şeyin tekine veya çamura [üflerim], { فَيَكُونُ طَيْراً } “de hemen bir kuş oluverir”. Tâir ve tayr kelimeleri, tâcir ve tecr gibidir. Vehb şöyle demiştir: İnsanlar ona baktığı müddetçe uçar, gözlerinden kaybolduğunda ise yaratılanın fiili ile Allah Teâlâ'nın fiili birbirinden ayırt edilsin diye ölü olarak yere düşerdi. Sadece yarasa yarattığı da söylenmiştir; zira yarasa yaratılış bakımından kuşların en mükemmelidir ve kudretin büyüklüğünü göstermek için daha etkilidir; çünkü onun memeleri, dişleri ve kulakları vardır, hayız görür, temizlenir ve doğurur. Şöyle de denilmiştir: Onların yarasa yaratmasını istemeleri, onun diğer yaratıklardan daha acayip olması sebebiyledir. Zira onun acayipliklerinden biri, tüysüz uçan bir et ve kan olması, diğer kuşlar gibi yumurtlamayıp hayvanlar gibi doğurması, süt çıkan memesinin bulunması, ne gündüz aydınlığında ne de gece karanlığında görebilmesidir. O sadece iki vakitte görür: Güneş battıktan sonraki bir saat ve fecir doğduktan sonra ortalık iyice aydınlanmadan önceki bir saat. Ayrıca insanın güldüğü gibi güler, kadının hayız gördüğü gibi hayız görür. Şöyle de denilmiştir: Onların bu talebi inatlaşma ve zorluk çıkarma kabilindendi ve: "Eğer sözünde doğruysan bize bir yarasa yarat ve içine ruh koy." dediler. İsa da çamur alıp ondan bir yarasa şekli yaptı, sonra içine üfledi ve o da yerle gök arasında uçuverdi. Çamuru şekillendirmek ve üflemek İsa'dan, yaratmak ise Allah'tandı; tıpkı üflemenin Cebrail'den, yaratmanın ise Allah'tan olması gibi. Allah Teâlâ'nın: { وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ } “Körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim” buyruğuna gelince; el-Ekmeh (الْأَكْمَهُ), İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre anadan doğma kör olan kimsedir. Ebû Ubeyde de böyle diyerek: "O, anadan doğma kör olan kimsedir." demiş ve Ru'be'nin şu beytini okumuştur:

فَارْتَدَّ ارْتِدَادَ الْأَكْمَهِ

"Körün geri dönüşü gibi geri döndü."

وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْكَمَهُ الْعَمَى يُولَدُ بِهِ الْإِنْسَانُ وَقَدْ يَعْرِضُ. قَالَ سُوَيْدٌ:

İbn Fâris şöyle demiştir: el-Kemeh (الْكَمَهُ), insanın doğuştan sahip olduğu körlüktür; sonradan da meydana gelebilir. Süveyd şöyle demiştir:

كَمَهَتْ عَيْنَاهُ حَتَّى ابْيَضَّتَا

"İki gözü körleşti, nihayet bembeyaz oldu."

مُجَاهِدٌ: هُوَ الَّذِي يُبْصِرُ بِالنَّهَارِ وَلَا يُبْصِرُ بِاللَّيْلِ. عِكْرِمَةُ: هُوَ الْأَعْمَشُ، وَلَكِنَّهُ فِي اللُّغَةِ الْعَمَى، يُقَالُ كَمِهَ يَكْمَهُ كَمَهًا وَكَمَّهْتُهَا أَنَا إِذَا أَعْمَيْتُهَا. وَالْبَرَصُ مَعْرُوفٌ وَهُوَ بَيَاضٌ يَعْتَرِي الْجِلْدَ، وَالْأَبْرَصُ الْقَمَرُ، وَسَامُّ أَبْرَصَ مَعْرُوفٌ، وَيُجْمَعُ عَلَى الْأَبَارِصِ. وَخُصَّ هَذَانِ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمَا عَيَاءَانِ. وَكَانَ الْغَالِبُ عَلَى زَمَنِ عِيسَى ﵇ الطِّبَّ فَأَرَاهُمُ الله المعجزة من جنس ذلك (وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ) قِيلَ: أَحْيَا أَرْبَعَةَ أَنْفُسٍ: الْعَاذِرُ: وَكَانَ صَدِيقًا لَهُ، وَابْنُ الْعَجُوزِ

Mücâhid: "O, gündüz görüp gece görmeyen kimsedir." demiştir. İkrime: "O, gözleri zayıf gören (şaşı/şaşılaşmış) kimsedir." demiştir; fakat lügatte bu körlük demektir. "Kör oldu" anlamında { كَمِهَ يَكْمَهُ كَمَهًا } denir; "Onu kör ettim" anlamında ise { كَمَّهْتُهَا أَنَا } denir. el-Baras (الْبَرَصُ) ise malum olup deride meydana gelen beyazlıktır (alaca hastalığı). Ay için "el-Ebras" (الْأَبْرَصُ) denir. Sâmm-ı ebras (kertenkele/alaca keler türü) da bilinmektedir ve çoğulu "ebâris"tir (الْأَبَارِصِ). Bu iki hastalığın özellikle zikredilmesinin sebebi, tedavisi imkânsız iki dert oluşlarındandır. İsa aleyhisselam zamanında en yaygın ilim tıp idi; bu yüzden Allah onlara kendi cinslerinden olan bir mucize gösterdi. { وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim” buyruğuna gelince; İsa'nın dört kişiyi dirilttiği söylenmiştir: Kendisinin bir dostu olan Âzir, yaşlı kadının oğlu,

وَابْنَةُ الْعَاشِرِ وَسَامُ بْنُ نُوحٍ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَأَمَّا الْعَاذِرُ فَإِنَّهُ كَانَ قَدْ تُوُفِّيَ قَبْلَ ذَلِكَ بِأَيَّامٍ فَدَعَا اللَّهَ فَقَامَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَوَدَكُهُ يَقْطُرُ فَعَاشَ وَوُلِدَ لَهُ، وَأَمَّا ابْنُ الْعَجُوزِ فَإِنَّهُ مَرَّ بِهِ يُحْمَلُ عَلَى سَرِيرِهِ فَدَعَا اللَّهَ فَقَامَ وَلَبِسَ ثِيَابَهُ وَحَمَلَ السَّرِيرَ عَلَى عُنُقِهِ وَرَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ. وَأَمَّا بِنْتُ الْعَاشِرِ فَكَانَ أَتَى عَلَيْهَا لَيْلَةً فَدَعَا اللَّهَ فَعَاشَتْ بَعْدَ ذَلِكَ وَوُلِدَ لَهَا، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ قَالُوا: إِنَّكَ تُحْيِي مَنْ كَانَ مَوْتُهُ قريبا فلعلهم لم يموتوا فأصابتهم سكتة فأحى لَنَا سَامَ بْنَ نُوحٍ. فَقَالَ لَهُمْ: دُلُّونِي عَلَى قَبْرِهِ، فَخَرَجَ وَخَرَجَ الْقَوْمُ مَعَهُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى قَبْرِهِ فَدَعَا اللَّهَ فَخَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ وَقَدْ شَابَ رَأْسُهُ. فَقَالَ لَهُ عِيسَى: كَيْفَ شَابَ رَأْسُكَ وَلَمْ يَكُنْ فِي زَمَانِكُمْ شَيْبٌ؟ فَقَالَ: يَا رُوحَ اللَّهِ، إِنَّكَ دَعَوْتَنِي فَسَمِعْتُ صَوْتًا يَقُولُ: أَجِبْ رُوحَ اللَّهِ، فَظَنَنْتُ أَنَّ الْقِيَامَةَ قَدْ قَامَتْ، فَمِنْ هَوْلِ ذَلِكَ شَابَ رَأْسِي. فَسَأَلَهُ عَنِ النَّزْعِ فَقَالَ: يَا رُوحَ اللَّهِ إِنَّ مَرَارَةَ النَّزْعِ لَمْ تَذْهَبْ عَنْ حَنْجَرَتِي، وَقَدْ كَانَ مِنْ وَقْتِ مَوْتِهِ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ آلَافِ سَنَةٍ، فَقَالَ لِلْقَوْمِ: صَدِّقُوهُ فَإِنَّهُ نَبِيٌّ، فَآمَنَ بِهِ بَعْضُهُمْ وَكَذَّبَهُ بَعْضُهُمْ وَقَالُوا: هَذَا سِحْرٌ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ إسماعيل ابن عَيَّاشٍ قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ عَنْ رَجُلٍ أَنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى صَلَّى رَكْعَتَيْنِ يَقْرَأُ في الاولى:" تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ" [الْمُلْكُ: ١]. وَفِي الثَّانِيَةِ" تَنْزِيلَ السَّجْدَةِ" فَإِذَا فَرَغَ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ دَعَا بِسَبْعَةِ أَسْمَاءَ: يَا قَدِيمُ يَا خَفِيُّ يَا دَائِمُ يَا فَرْدُ يَا وِتْرُ يَا أَحَدُ يَا صَمَدُ، ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ وَقَالَ: لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) أَيْ بِالَّذِي تَأْكُلُونَهُ وَمَا تَدَّخِرُونَ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا أَحْيَا لَهُمُ الْمَوْتَى طَلَبُوا مِنْهُ آيَةً أُخْرَى وَقَالُوا: أَخْبِرْنَا بِمَا نَأْكُلُ فِي بُيُوتِنَا وَمَا نَدَّخِرُ لِلْغَدِ، فَأَخْبَرَهُمْ فَقَالَ: يَا فُلَانُ أَنْتَ أَكَلْتَ كَذَا وَكَذَا، وَأَنْتَ أَكَلْتَ كَذَا وَكَذَا وَادَّخَرْتَ كَذَا وَكَذَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ" وَأُنَبِّئُكُمْ" الْآيَةَ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَالزُّهْرِيُّ والسختياني" وَما تَدَّخِرُونَ" بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ مُخَفَّفًا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وغيره: كان يُخْبِرُ الصِّبْيَانَ فِي الْكُتَّابِ بِمَا يَدَّخِرُونَ حَتَّى مَنَعَهُمْ آبَاؤُهُمْ مِنَ الْجُلُوسِ مَعَهُ. قَتَادَةُ: أَخْبَرَهُمْ بِمَا أَكَلُوهُ مِنَ الْمَائِدَةِ وَمَا ادَّخَرُوهُ مِنْهَا خفية.

[üçüncüsü] vergi memurunun kızı, [dördüncüsü ise] Nûh'un oğlu Sâm'dır; en doğrusunu Allah bilir. Âzir'e gelince; o, bundan birkaç gün önce vefat etmişti. [Îsâ] Allah'a dua etti, o da Allah'ın izniyle, vücudunun yağı akarak dirilip kalktı, yaşadı ve çocukları oldu. Yaşlı kadının oğluna gelince; tabutunda (sedyesinde) taşınırken Îsâ onun yanından geçmiş, Allah'a dua etmiş, o da dirilip kalkmış, elbiselerini giymiş, sedyeyi boynuna alıp ailesinin yanına dönmüştü. Vergi memurunun kızına gelince; [vefatının üzerinden] bir gece geçmişti. [Îsâ] Allah'a dua etti, o da bundan sonra yaşadı ve çocukları oldu. Onlar bunu görünce: "Sen ancak ölümü yakın olanları diriltiyorsun; belki de onlar ölmemişti de kendilerine bir baygınlık (inme) gelmişti. Haydi bizim için Nûh'un oğlu Sâm'ı dirilt!" dediler. Îsâ onlara: "Bana onun kabrini gösterin." dedi. Kendisi çıktı, o topluluk da onunla beraber çıktı ve nihayet onun kabrine vardı. Allah'a dua etti; bunun üzerine [Sâm] saçları ağarmış olarak kabrinden çıktı. Îsâ ona: "Senin zamanınızda saç ağarması (ihtiyarlık) olmadığı halde saçın nasıl ağardı?" diye sordu. O da: "Ey Allah'ın Rûhu! Sen beni çağırdın, ben de 'Allah'ın Rûhu'na icabet et!' diyen bir ses işittim ve kıyametin koptuğunu sandım. İşte bunun dehşetinden saçım ağardı." dedi. Îsâ ona can çekişmeyi sordu; o da: "Ey Allah'ın Rûhu! Ölüm acısının acılığı henüz boğazımdan gitmedi." dedi. Halbuki onun ölüm vaktinden bu yana dört bin yıldan fazla zaman geçmişti. Bunun üzerine [Sâm] topluluğa: "Onu tasdik edin, zira o bir peygamberdir!" dedi. Onlardan bir kısmı ona iman etti, bir kısmı da onu yalanlayıp: "Bu bir sihirdir." dedi. İsmâil b. Ayyâş'ın rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Talha, bir adamdan rivayet etti ki; Meryem oğlu Îsâ ölüleri diriltmek istediği zaman iki rekat namaz kılar, birinci rekatta { تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ } [el-Mülk: 1] “Hükümranlık elinde olan [Allah] yüceler yücesidir” [sûresini], ikinci rekatta ise Secde sûresini (Tenzîlü's-Secde) okurdu. [Namazı] bitirince Allah'a hamdedip O'nu sena eder, sonra şu yedi isimle dua ederdi: "Yâ Kadîm, yâ Hafiyy, yâ Dâim, yâ Ferd, yâ Vitr, yâ Ehad, yâ Samed." Bunu Beyhakî zikretmiş ve: "İsnadı kuvvetli değildir." demiştir. Yüce Allah'ın: { وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Şüphesiz bunda, eğer iman etmiş kimselerseniz sizin için kesin bir delil (mucize) vardır.” buyruğu; yani yediğiniz ve biriktirdiğiniz şeyleri [haber veririm] demektir. Bu da şundan dolayıdır: [Îsâ] onlar için ölüleri diriltince kendisinden başka bir mucize istediler ve: "Evlerimizde ne yediğimizi ve yarına ne sakladığımızı bize haber ver." dediler. O da kendilerine haber verip: "Ey falan! Sen şunu ve şunu yedin; sen de şunu ve şunu yedin, şunu ve şunu da sakladın." dedi. İşte: { وَأُنَبِّئُكُمْ } "Size haber veririm" âyeti bundan dolayıdır. Mücâhid, ez-Zührî ve es-Sahtiyânî { وَما تَدَّخِرُونَ } lafzını noktalı zâl (ذ) ile ve şeddesiz olarak (tedihirûne şeklinde) okumuşlardır. Saîd b. Cübeyr ve başkaları şöyle demiştir: [Îsâ] mektepteki çocuklara evlerinde ne sakladıklarını haber verirdi; öyle ki babaları çocukların onunla oturmasını yasaklamıştı. Katâde ise şöyle demiştir: [Îsâ] onlara gökten inen sofradan (mâideden) ne yediklerini ve ondan gizlice ne sakladıklarını haber vermiştir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٥٠ الى ٥١]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 50-51]

وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١)

{ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) } “'Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için [geldim]. Size Rabbinizden bir âyet (mucize) getirdim; artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.' (50) 'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.' (51)”

قَوْلُهُ تعالى: وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) (وَمُصَدِّقاً) عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ:" وَرَسُولًا". وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَجِئْتُكُمْ مُصَدِّقًا. (لِما بَيْنَ يَدَيَّ) لِمَا قَبْلِي. (وَلِأُحِلَّ لَكُمْ) فيه حذف، أي ولا حل لَكُمْ جِئْتُكُمْ. (بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ) يَعْنِي مِنَ الْأَطْعِمَةِ. قِيلَ: إِنَّمَا أَحَلَّ لَهُمْ عِيسَى ﵇ مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ بِذُنُوبِهِمْ وَلَمْ يَكُنْ فِي التَّوْرَاةِ، نَحْوَ أَكْلِ الشُّحُومِ وَكُلِّ ذِي ظُفُرٍ. وَقِيلَ: إِنَّمَا أَحَلَّ لَهُمْ أَشْيَاءَ حَرَّمَتْهَا عَلَيْهِمُ الْأَحْبَارُ وَلَمْ تَكُنْ فِي التَّوْرَاةِ مُحَرَّمَةً عَلَيْهِمْ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" بَعْضَ" بِمَعْنَى كُلٍّ، وَأَنْشَدَ لَبِيدٌ:

Allah Teâlâ'nın: { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) } “'Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için [geldim]. Size Rabbinizden bir âyet getirdim; artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.' (50) 'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.' (51)” buyruğundaki { وَمُصَدِّقاً } “doğrulayıcı olarak” ifadesi { وَرَسُولًا } “bir elçi olarak” sözüne matuftur. Mananın: "Ve size doğrulayıcı olarak geldim." şeklinde olduğu da söylenmiştir. { لِما بَيْنَ يَدَيَّ } “benden önceki” yani benden öncekini [doğrulayıcı olarak]. { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ } “ve size helal kılmak için” ifadesinde bir hazif vardır; yani "size helal kılayım diye geldim" demektir. { بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “size haram kılınan bazı şeyleri” yani yiyeceklerden [haram kılınanları]. Şöyle denilmiştir: İsa aleyhisselam onlara ancak günahları sebebiyle kendilerine haram kılınan ve Tevrat'ta [aslen] bulunmayan iç yağları ile bütün tırnaklı hayvanların etleri gibi şeyleri helal kılmıştır. Din bilginlerinin (hahamların) kendilerine haram kıldığı ve Tevrat'ta haram olmayan şeyleri onlara helal kıldığı da söylenmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: [Âyetteki] "ba'z" (بَعْضَ) kelimesinin "küll" (bütün/hepsi) anlamında olması caizdir. Lebîd şu beyti okumuştur:

تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ إِذَا لَمْ أَرْضَهَا ... أَوْ يَرْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا

"Razı olmadığım yerleri terk edip giderim, yahut nefislerin bir kısmını (bütün nefisleri) ecelleri bağlayıp alıkoyar."

وَهَذَا الْقَوْلُ غَلَطٌ عِنْدَ أَهْلِ النَّظَرِ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، لِأَنَّ الْبَعْضَ وَالْجُزْءَ لَا يَكُونَانِ بِمَعْنَى الْكُلِّ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، لِأَنَّ عِيسَى ﷺ إِنَّمَا أَحَلَّ لَهُمْ أَشْيَاءَ مِمَّا حَرَّمَهَا عَلَيْهِمْ مُوسَى مِنْ أَكْلِ الشُّحُومِ وَغَيْرِهَا وَلَمْ يُحِلَّ لَهُمُ الْقَتْلَ وَلَا السَّرِقَةَ وَلَا فَاحِشَةً. وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا أَنَّهُ رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ قَالَ: جَاءَهُمْ عِيسَى بِأَلْيَنِ مِمَّا جَاءَ بِهِ مُوسَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمَا وَعَلَى نَبِيِّنَا، لِأَنَّ مُوسَى جَاءَهُمْ بِتَحْرِيمِ الْإِبِلِ وَأَشْيَاءَ مِنَ الشُّحُومِ فَجَاءَهُمْ عِيسَى بِتَحْلِيلِ بَعْضِهَا. وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ" بَعْضَ الَّذِي حَرُمَ عَلَيْكُمْ" مِثْلَ كَرُمَ، أَيْ صَارَ حَرَامًا. وَقَدْ يُوضَعُ الْبَعْضُ بِمَعْنَى الْكُلِّ إِذَا انْضَمَّتْ إِلَيْهِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu görüş, dil âlimlerinin muhakkiklerine göre hatalıdır; zira "ba'z" (bazı) ve "cüz" (parça) kelimeleri bu makamda "küll" (bütün) anlamında olamaz. Çünkü İsa sallallâhu aleyhi ve sellem onlara ancak Mûsâ'nın kendilerine haram kıldığı iç yağları ve diğer bazı şeyleri helal kılmıştır; yoksa onlara adam öldürmeyi, hırsızlığı veya fuhşu helal kılmamıştır. Buna delil ise Katâde'den rivayet edilen şu sözdür: "İsa -Allah'ın salâtı ikisinin ve Peygamberimizin üzerine olsun- onlara Mûsâ'nın getirdiğinden daha hafif/kolay olan hükümlerle geldi. Çünkü Mûsâ onlara deveyi ve bazı iç yağlarını haram kılmış olarak gelmişti; İsa ise bunların bir kısmını helal kılarak geldi." Nehaî bu lafzı { بَعْضَ الَّذِي حَرُمَ عَلَيْكُمْ } şeklinde kerume vezninde okumuştur; yani "haram kılınmış olan" demektir. Bazen bir karine buna delalet ettiğinde "ba'z" kelimesi "küll" yerine kullanılabilir; nitekim şair şöyle demiştir:

أَبَا مُنْذِرٍ أَفْنَيْتَ فَاسْتَبْقِ بَعْضنَا ... حَنَانَيْكَ بَعْضُ الشَّرِّ أَهْوَنُ مِنْ بَعْضِ

"Ey Ebû Münzir! Bizi yok ettin, hiç değilse bir kısmımızı sağ bırak; merhamet et, zira kötülüğün bir kısmı diğerinden daha ehvendir."

يُرِيدُ بَعْضَ الشَّرِّ أَهْوَنُ مِنْ كُلِّهِ. (وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ) إِنَّمَا وَحَّدَ وَهِيَ آيَاتٌ لِأَنَّهَا جِنْسٌ وَاحِدٌ في الدلالة على رسالته.

[Rivayete göre şair bununla,] kötülüğün bir kısmının tamamından daha ehven olduğunu kastetmektedir. { وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ve size Rabbinizden bir ayet (mucize) getirdim” [ifadesine gelince]; bunlar [aslında birden fazla] ayetler olduğu hâlde tekil kılınmıştır; çünkü [bu mucizelerin hepsi] onun peygamberliğine delalet etmesi bakımından tek bir cinstir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٥٢]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 52]

فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢)

{ فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) } “İsa onlardaki inkârı sezince: 'Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?' dedi. Havariler: 'Biz Allah'ın yardımcılarıyız, Allah'a iman ettik; sen de bizim Müslümanlar olduğumuza şahit ol!' dediler. (52)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ) أَيْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَأَحَسَّ مَعْنَاهُ عَلِمَ وَوَجَدَ قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَى" أَحَسَّ" عَرَفَ، وَأَصْلُ ذَلِكَ وُجُودُ الشَّيْءِ بِالْحَاسَّةِ. وَالْإِحْسَاسُ: الْعِلْمُ بِالشَّيْءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ" [مريم: ٩٨] وَالْحَسُّ الْقَتْلُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ" [آل عمران: ١٥٢]. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ فِي الْجَرَادِ (إِذَا حَسَّهُ الْبَرْدُ). (مِنْهُمُ الْكُفْرَ) أَيِ الْكُفْرَ بِاللَّهِ. وَقِيلَ: سَمِعَ مِنْهُمْ كَلِمَةَ الْكُفْرِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادُوا قَتْلَهُ. (قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ) اسْتَنْصَرَ عَلَيْهِمْ. قَالَ السُّدِّيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُمَا: الْمَعْنَى مَعَ اللَّهِ، فَإِلَى بِمَعْنَى مَعَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ" [النساء: ٢] أَيْ مَعَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمَعْنَى مَنْ أَنْصَارِي فِي السَّبِيلِ إِلَى اللَّهِ، لِأَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَنْ يَضُمُّ نُصْرَتَهُ إِلَى نُصْرَةِ اللَّهِ ﷿. فَإِلَى عَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ عَلَى بَابِهَا، وَهُوَ الْجَيِّدُ. وَطَلَبُ النُّصْرَةِ لِيَحْتَمِيَ بِهَا مِنْ قَوْمِهِ وَيُظْهِرَ الدَّعْوَةَ، عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ. وَهَذِهِ سُنَّةُ اللَّهِ فِي أَنْبِيَائِهِ وَأَوْلِيَائِهِ. وَقَدْ قَالَ لُوطٌ:" لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ" [هود: ٨٠] أَيْ عَشِيرَةٍ وَأَصْحَابٍ يَنْصُرُونَنِي." قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ" أَيْ أَنْصَارُ نَبِيِّهِ وَدِينِهِ. وَالْحَوَارِيُّونَ أَصْحَابُ عِيسَى ﵇، وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَأَبُو رَوْقٌ. وَاخْتُلِفَ فِي تَسْمِيَتِهِمْ بِذَلِكَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِبَيَاضِ ثِيَابِهِمْ، وَكَانُوا صَيَّادِينَ. ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ وَابْنُ أَرْطَاةَ: كَانُوا قَصَّارِينَ فَسُمُّوا بِذَلِكَ لِتَبْيِيضِهِمُ الثِّيَابَ. قَالَ عَطَاءٌ: أَسْلَمَتْ مَرْيَمُ عِيسَى إِلَى أَعْمَالٍ شَتَّى، وَآخِرُ مَا دَفَعَتْهُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ وَكَانُوا قَصَّارِينَ وَصَبَّاغِينَ، فَأَرَادَ مُعَلِّمُ عِيسَى السَّفَرَ، فَقَالَ لِعِيسَى: عِنْدِي ثِيَابٌ كَثِيرَةٌ مُخْتَلِفَةُ الْأَلْوَانِ وَقَدْ عَلَّمْتُكَ الصِّبْغَةَ فَاصْبُغْهَا. فَطَبَخَ عِيسَى حُبًّا»

Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ } “İsa onlardaki inkârı sezince...” buyruğu, yani İsrailoğullarından [sezince demektir]. Zeccâc'ın belirttiğine göre "ehasse" (أَحَسَّ), bildi ve buldu demektir. Ebû Ubeyde: "'Ehasse' kelimesinin anlamı tanıdı/bildi demektir; bunun aslı ise bir şeyin duyu organıyla algılanmasıdır." demiştir. İhsâs (الْإِحْسَاسُ), bir şeyi bilmektir; nitekim Allah Teâlâ: { هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ } “...onlardan hiçbirini hissediyor (görüyor) musun?” [Meryem 98] buyurmuştur. el-Hass (الْحَسُّ) ise öldürmektir; Allah Teâlâ: { إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ } “Hani O'nun izniyle onları kırıp geçiriyordunuz” [Âl-i İmrân 152] buyurmuştur. Çekirge hakkındaki hadiste geçen "(Soğuk onu helak ettiği/öldürdüğü zaman)" ifadesi de bundandır. { مِنْهُمُ الْكُفْرَ } “onlardaki inkârı” yani Allah'ı inkârı [sezince]. Onlardan küfür sözünü işittiği de söylenmiştir. Ferrâ: "Onu öldürmek istediler." demiştir. { قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “'Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?' dedi” buyruğu, onlara karşı yardım talep etti demektir. Süddî, Sevrî ve başkaları: "Bunun manası 'Allah ile beraber' demektir; buradaki 'ilâ' (إِلَى), Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } “...onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” [Nisâ 2] âyetinde olduğu gibi 'mea' (مَعَ - ile/beraber) anlamındadır -en doğrusunu Allah bilir-." demişlerdir. Hasan: "Manası, Allah'a giden yolda benim yardımcılarım kimlerdir? demektir; çünkü o onları aziz ve celil olan Allah'a davet ediyordu." demiştir. Mananın: "Kendi yardımını aziz ve celil olan Allah'ın yardımına katan kimdir?" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu iki görüşe göre "ilâ" kendi asıl manasındadır ve kuvvetli olan da budur. Yardım talebi, kavminden korunmak ve daveti açıkça yaymak içindir; bu Hasan ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Bu, Allah'ın peygamberleri ve velileri hakkındaki sünnetidir. Nitekim Lût da: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı veya sağlam bir kaleye (güçlü bir desteğe) sığınabilseydim!” [Hûd 80] yani bana yardım edecek bir aşiret ve dostlarım olsaydı demiştir. { قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Havariler: 'Biz Allah'ın yardımcılarıyız' dediler” yani O'nun peygamberinin ve dininin yardımcılarıyız [dediler]. Havariler, İsa aleyhisselam'ın ashabıdır ve Kelbî ile Ebû Ravk'ın belirttiğine göre on iki kişi idiler. Onların bu isimle adlandırılmaları hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbas: "Elbiselerinin beyazlığından dolayı böyle isimlendirildiler; onlar balıkçı idiler." demiştir. İbn Ebî Necîh ve İbn Artât: "Onlar çamaşır yıkayıcı idiler; elbiseleri beyazlattıkları için bu adı aldılar." demişlerdir. Atâ şöyle demiştir: Meryem, İsa'yı muhtelif mesleklere verdi; en son onu havarilere teslim etti. Onlar çamaşır yıkayıcı ve boyacı idiler. İsa'nın ustası yolculuğa çıkmak istedi ve İsa'ya: "Yanımda farklı renklerde pek çok elbise var; sana boyacılığı öğrettim, bunları boya." dedi. İsa tek bir kazanı kaynattı »

وَاحِدًا وَأَدْخَلَهُ جَمِيعَ الثِّيَابِ وَقَالَ: كُونِي: بِإِذْنِ اللَّهِ عَلَى مَا أُرِيدُ مِنْكِ. فَقَدِمَ الْحَوَارِيُّ وَالثِّيَابُ كُلُّهَا فِي الْحُبِّ فَلَمَّا رَآهَا قَالَ: قد أفسدتها،

...tek bir [küpü] [kastederek] bütün elbiseleri onun içine soktu ve: "Allah'ın izniyle senden istediğim [renk] üzere ol!" dedi. Boyacı [olan] Havari gelip de elbiselerin hepsini küpün içinde görünce: "Onları mahvettin!" dedi.

فَأَخْرَجَ عِيسَى ثَوْبًا أَحْمَرَ وَأَصْفَرَ وَأَخْضَرَ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا كَانَ عَلَى كُلِّ ثَوْبٍ مَكْتُوبٍ عَلَيْهِ صِبْغَةٌ، فَعَجِبَ الْحَوَارِيُّ، وَعَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ وَدَعَا النَّاسَ إِلَيْهِ فَآمَنُوا بِهِ، فَهُمُ الْحَوَارِيُّونَ. قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا خَاصَّةَ الْأَنْبِيَاءَ. يُرِيدَانِ لِنَقَاءِ قُلُوبِهِمْ. وَقِيلَ. كَانُوا مُلُوكًا، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَلِكَ صَنَعَ طَعَامًا فَدَعَا النَّاسَ إِلَيْهِ فَكَانَ عِيسَى عَلَى قَصْعَةٍ فَكَانَتْ لَا تَنْقُصُ، فَقَالَ الْمَلِكُ لَهُ: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ. قَالَ: إِنِّي أَتْرُكُ مُلْكِي هَذَا وَأَتَّبِعُكَ. فَانْطَلَقَ بِمَنِ اتَّبَعَهُ مَعَهُ، فَهُمُ الْحَوَارِيُّونَ، قَالَهُ ابْنُ عَوْنٍ. وَأَصْلُ الْحَوَرِ فِي اللُّغَةِ الْبَيَاضُ، وَحَوَّرْتُ الثِّيَابَ بَيَّضْتُهَا، وَالْحَوَارِيُّ مِنَ الطَّعَامِ مَا حُوِّرَ، أَيْ بُيِّضَ، وَاحْوَرَّ ابْيَضَّ وَالْجَفْنَةُ الْمُحَوَّرَةُ: الْمُبَيَّضَةُ بِالسَّنَامِ، وَالْحَوَارِيُّ أَيْضًا النَّاصِرُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيٌّ وَحَوَارِيِّي الزُّبَيْرُ). وَالْحَوَارِيَّاتُ: النِّسَاءُ لِبَيَاضِهِنَّ، وَقَالَ:

İsa ise her bir elbisenin üzerinde yazılı olan boyaya göre kırmızı, sarı, yeşil ve diğer renklerdeki elbiseleri çıkardı. Bunun üzerine Havari hayretler içinde kaldı ve bunun Allah'tan olduğunu anladı; insanları ona çağırdı ve onlar da ona iman ettiler. İşte havariler bunlardır. Katâde ve Dahhâk: "Peygamberlerin seçkin dostları oldukları için bu adla anıldılar." demişlerdir; onlar kalplerinin temizliğini kastetmektedirler. Onların hükümdar oldukları da söylenmiştir; şöyle ki kral bir ziyafet hazırlayıp insanları davet etmişti. İsa bir çanağın başındaydı ve çanaktaki yemek hiç azalmıyordu. Kral ona: "Sen kimsin?" diye sordu. O: "Meryem oğlu İsa'yım." dedi. Kral: "Ben bu hükümdarlığımı bırakıp sana tabi oluyorum." dedi ve kendisine tabi olanlarla birlikte onunla gitti; işte havariler bunlardır, bunu İbn Avn söylemiştir. Havar (الْحَوَرُ) kelimesinin aslı dilde beyazlık demektir. "Elbiseleri beyazlattım" anlamında { حَوَّرْتُ الثِّيَابَ } denir. Yiyeceklerden "havârî", beyazlatılmış (elenmiş has un) demektir. "İhverre" (احْوَرَّ), bembeyaz oldu demektir. "el-Cefnetü'l-muhavverah" (الْجَفْنَةُ الْمُحَوَّرَةُ), deve hörgücü yağıyla beyazlatılmış çanak demektir. Havari aynı zamanda yardımcı demektir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "(Her peygamberin bir havarisi [yardımcısı] vardır; benim havarim de Zübeyr'dir)" buyurmuştur. Havariyyât (الْحَوَارِيَّاتُ) ise beyazlıkları/durulukları sebebiyle kadınlar demektir. [Şair] şöyle demiştir:

فَقُلْ لِلْحَوَارِيَّاتِ يَبْكِينَ غَيْرَنَا ... وَلَا تَبْكِنَا إِلَّا الْكِلَابُ النَّوَابِحُ

"Söyle o beyaz tenli güzel kadınlara, bizden başkasına ağlasınlar; bize ise ancak havlayan köpekler ağlasın!"

[سورة آل عمران (٣): آية ٥٣]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 53]

رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣)

{ رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) } “'Rabbimiz! İndirdiğine iman ettik ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz!' (53)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ) أَيْ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا. (بِما أَنْزَلْتَ) يَعْنِي فِي كِتَابِكَ وَمَا أَظْهَرْتَهُ مِنْ حُكْمِكَ. (وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ) يَعْنِي عِيسَى. (فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ) يَعْنِي أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَالْمَعْنَى أَثْبِتْ أَسْمَاءَنَا مَعَ أَسْمَائِهِمْ وَاجْعَلْنَا مِنْ جُمْلَتِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَاكْتُبْنَا مع الذين شهدوا لأنبيائك بالصدق.

Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ } “Rabbimiz! İndirdiğine iman ettik” buyruğu, yani onlar "Rabbimiz! İman ettik" demektedirler. { بِما أَنْزَلْتَ } “İndirdiğine” yani Kitabında [indirdiğine] ve hükmünden izhar buyurduğun şeylere [iman ettik]. { وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ } “ve Peygamber'e uyduk” yani İsa'ya [uyduk]. { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “artık bizi şahitlerle beraber yaz!” İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti ile beraber [yaz] demektir. Bunun anlamı: Bizim isimlerimizi onların isimleriyle birlikte kaydet ve bizi onların zümresine dahil eyle, demektir. Mananın: "Bizi senin peygamberlerinin doğruluğuna şahitlik edenlerle beraber yaz." şeklinde olduğu da söylenmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٥٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 54]

وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤)

{ وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤) } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır. (54)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَكَرُوا) يَعْنِي كُفَّارَ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ أَحَسَّ مِنْهُمُ الْكُفْرَ، أَيْ قَتْلَهُ. وَذَلِكَ أَنَّ عِيسَى ﵇ لَمَّا أَخْرَجَهُ قَوْمُهُ وَأُمَّهُ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ عَادَ إِلَيْهِمْ مَعَ الْحَوَارِيِّينَ وَصَاحَ فِيهِمْ بِالدَّعْوَةِ فَهَمُّوا بِقَتْلِهِ وَتَوَاطَئُوا عَلَى الْفَتْكِ بِهِ، فَذَلِكَ مَكْرُهُمْ. وَمَكْرُ اللَّهِ: اسْتِدْرَاجُهُ لِعِبَادِهِ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ، عَنِ الْفَرَّاءِ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلَّمَا أَحْدَثُوا خَطِيئَةً جَدَّدْنَا لَهُمْ نِعْمَةً. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَكْرُ اللَّهِ مُجَازَاتُهُمْ عَلَى مَكْرِهِمْ، فَسُمِّيَ الْجَزَاءُ بِاسْمِ الِابْتِدَاءِ، كقوله:

Yüce Allah'ın: { وَمَكَرُوا } “Onlar tuzak kurdular” buyruğu; İsrâiloğullarının, [İsâ'nın] kendilerinden inkârı sezdiği kâfirlerini kastetmektedir; yani onu öldürmelerini. Şöyle ki kavmi, İsâ aleyhisselâm'ı ve annesini aralarından çıkarıp uzaklaştırdığında, [İsâ] havârîlerle birlikte onların yanına geri dönmüş ve aralarında açıkça tebliğde bulunmuştur. Bunun üzerine onu öldürmeye azmetmişler ve ona suikast düzenlemek üzere gizlice anlaşmışlardır; işte onların tuzağı budur. Allah'ın tuzağı (mekri) ise Ferrâ ve başkalarından nakledildiğine göre, kullarını hiç bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştırmasıdır (istidrâc). İbn Abbâs şöyle demiştir: “Onlar ne zaman yeni bir günah işleseler, biz de onlara yeni bir nimet veririz.” Zeccâc ise şöyle demiştir: Allah'ın mekri, onların tuzaklarına karşılık ceza vermesidir. Böylece ceza, başlangıçtaki fiilin adıyla isimlendirilmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın:

" اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ" [البقرة: ١٥]،" وَهُوَ خادِعُهُمْ

{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” [Bakara 15] ve { وَهُوَ خادِعُهُمْ } “...oysa O onların düzenlerini başlarına geçirecektir”

" [النساء: ١٤٢]. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَأَصْلُ الْمَكْرِ فِي اللُّغَةِ الِاحْتِيَالُ وَالْخِدَاعُ. وَالْمَكْرُ: خَدَالَةُ السَّاقِ. وَامْرَأَةٌ مَمْكُورَةُ السَّاقَيْنِ. وَالْمَكْرُ: ضَرْبٌ مِنَ الثِّيَابِ. وَيُقَالُ: بَلْ هُوَ الْمَغْرَةُ، حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ. وَقِيلَ:" مَكَرَ اللَّهُ" إِلْقَاءُ شَبَهِ عِيسَى عَلَى غَيْرِهِ وَرَفْعُ عِيسَى إِلَيْهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا اجْتَمَعُوا عَلَى قَتْلِ عِيسَى دَخَلَ الْبَيْتَ هَارِبًا مِنْهُمْ فَرَفَعَهُ جِبْرِيلُ مِنَ الْكُوَّةِ إِلَى السَّمَاءِ، فَقَالَ مَلِكُهُمْ لِرَجُلٍ مِنْهُمْ خَبِيثٍ يُقَالُ لَهُ يَهُوذَا: ادْخُلْ عَلَيْهِ فَاقْتُلْهُ، فَدَخَلَ الْخَوْخَةَ فَلَمْ يَجِدْ هُنَاكَ عِيسَى وَأَلْقَى اللَّهُ عَلَيْهِ شَبَهَ عِيسَى، فَلَمَّا خَرَجَ رَأَوْهُ عَلَى شَبَهِ عِيسَى فَأَخَذُوهُ وَقَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ. ثُمَّ قَالُوا: وَجْهُهُ يُشْبِهُ وَجْهَ عِيسَى، وَبَدَنُهُ يُشْبِهُ بَدَنَ صَاحِبِنَا، فَإِنْ كَانَ هَذَا صَاحِبَنَا فَأَيْنَ عِيسَى! وَإِنْ كَانَ هَذَا عِيسَى فَأَيْنَ صَاحِبُنَا! فَوَقَعَ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ فَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ". وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا عَلَى مَا يَأْتِي. (وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ) اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ مَكَرَ يَمْكُرُ مَكْرًا. وَقَدْ عَدَّهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَقُولُ إِذَا دَعَا بِهِ: يَا خَيْرَ الْمَاكِرِينَ امْكُرْ لِي. وَكَانَ ﵇ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: (اللَّهُمَّ امْكُرْ لِي وَلَا تَمْكُرْ عَلَيَّ). وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى. والله أعلم.

[Nisâ 142] buyruklarında olduğu gibidir. Bu husus daha önce Bakara sûresinde geçmişti. Mekr (الْمَكْرِ) kelimesinin aslı dilde hile ve aldatma demektir. Mekr, bacağın dolgun ve etli olmasıdır. "Bacakları dolgun kadın" anlamında { امْرَأَةٌ مَمْكُورَةُ السَّاقَيْنِ } denir. Mekr, bir çeşit elbisedir. Kırmızı toprak boyası olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Fâris nakletmiştir. "Allah tuzak kurdu" ifadesinin; İsa'nın benzerini başkasına yüklemesi ve İsa'yı kendi katına yükseltmesi olduğu da söylenmiştir. Şöyle ki: Yahudiler İsa'yı öldürmek üzere toplandıklarında, o onlardan kaçarak bir eve girdi. Cebrail onu evin penceresinden semaya yükseltti. Kralları, aralarından Yahuda adındaki habis bir adama: "Onun yanına gir ve onu öldür!" dedi. Adam küçük odaya girdi fakat orada İsa'yı bulamadı. Allah da İsa'nın benzerliğini onun üzerine attı. Dışarı çıktığında onu İsa suretinde gördüler; onu yakalayıp öldürdüler ve çarmıha gerdiler. Sonra şöyle dediler: "Yüzü İsa'nın yüzüne benziyor, bedeni ise bizim arkadaşımızın bedenine benziyor. Eğer bu bizim arkadaşımızsa İsa nerede! Eğer bu İsa ise bizim arkadaşımız nerede!" Bunun üzerine aralarında çatışma çıktı ve birbirlerini öldürdüler. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” buyruğunun anlamı budur. Geleceği üzere bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” ifadesi, mekara-yemkuru-mekran fiilinin ism-i fâilidir. Bazı âlimler bunu Allah Teâlâ'nın isimleri arasında saymış ve dua ettiği vakit: "Ey tuzak kuranların en hayırlısı! Benim lehime tuzak kur (düşmanlarımın tuzağını boz)!" demiştir. aleyhisselam duasında şöyle derdi: "(Allahım! Benim lehime takdir eyle, aleyhime takdir eyleme/düşmanlarıma fırsat verme)." Bunu el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde zikretmiştik. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٥٥]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 55]

إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥)

{ إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettirecek (canını kabzedecek) olan, seni kendime yükseltecek olan, seni inkâr edenlerden arındıracak olan ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde tutacak olan benim. Sonra dönüşünüz ancak banadır; ayrılığa düştüğünüz hususlarda aranızda ben hükmedeceğim.' (55)”

قَوْلُهُ تَعَالَى (إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ) الْعَامِلُ فِي" إِذْ" مَكَرُوا، أَوْ فِعْلٌ مُضْمَرٌ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْمَعَانِي مِنْهُمُ الضَّحَّاكُ وَالْفَرَّاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ" عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، لِأَنَّ الْوَاوَ لَا تُوجِبُ الرُّتْبَةَ. وَالْمَعْنَى: إِنَى رَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمُتَوَفِّيكَ بَعْدَ أَنْ تَنْزِلَ مِنَ السَّمَاءِ، كقوله:" وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى" [طه: ١٢٩]، وَالتَّقْدِيرُ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ وَأَجَلٌ مُسَمًّى لكان لزاما. قال الشاعر:

Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Hani Allah: 'Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettireceğim...' buyurmuştu” ifadesinde geçen “iz (إِذْ)” zaman zarfının âmili (onu nasb eden fiil), “mekerû (مَكَرُوا / tuzak kurdular)” fiili yahut gizli bir fiildir. Dahhâk ve Ferrâ'nın da aralarında bulunduğu meânî âlimlerinden bir grup, Yüce Allah'ın: { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “Şüphesiz seni vefat ettirecek ve seni kendime yükselteceğim” buyruğunda takdim ve tehir (kelimelerin sırasının öne veya sona alınması) olduğunu söylemişlerdir; çünkü vâv (bağlacı), tertip (sıralama) bildirmeyi gerektirmez. Buna göre mana şöyledir: “Seni kendime yükselteceğim, inkâr edenlerden arındıracağım ve gökten indikten sonra da seni vefat ettireceğim.” Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda da durum böyledir: { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى } “Eğer Rabbinden verilmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, elbette [azap] kaçınılmaz olurdu” [Tâhâ: 129]. İfadenin takdiri şöyledir: “Eğer Rabbinden verilmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, elbette kaçınılmaz olurdu.” Şair de şöyle demiştir:

أَلَا يَا نَخْلَةً مِنْ ذَاتِ عِرْقٍ ... عَلَيْكِ وَرَحْمَةُ اللَّهِ السَّلَامُ

"Ey Zât-ı Irk'taki hurma ağacı! Sana olsun ve Allah'ın rahmeti esenlik!"

أَيْ عَلَيْكِ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ الله. وقال الحسن وابن جريح: مَعْنَى مُتَوَفِّيكَ قَابِضُكَ وَرَافِعُكَ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ غَيْرِ مَوْتٍ، مِثْلَ تَوَفَّيْتُ مَالِي مِنْ فُلَانٍ أَيْ قَبَضْتُهُ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: تَوَفَّى اللَّهُ عِيسَى ﵇ ثَلَاثَ سَاعَاتٍ مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ. وَهَذَا فِيهِ بُعْدٌ، فَإِنَّهُ صَحَّ فِي الْأَخْبَارِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نُزُولُهُ وَقَتْلُهُ الدَّجَّالَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ، وَفِي هَذَا الْكِتَابِ حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ، وَيَأْتِي. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مُتَوَفِّيكَ قَابِضُكَ، وَمُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ وَاحِدٌ وَلَمْ يَمُتْ بَعْدُ. وَرَوَى ابْنُ طَلْحَةَ عَنِ ابن عباس معنى متوفيك مميتك. الربيع ابن أَنَسٍ: وَهِيَ وَفَاةُ نَوْمٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ" [الانعام: ٦٠] أَيْ يُنِيمُكُمْ لِأَنَّ النَّوْمَ أَخُو الْمَوْتِ، كَمَا قَالَ ﷺ لَمَّا سُئِلَ: أَفِي الْجَنَّةِ نَوْمٌ؟ قَالَ: (لَا، النَّوْمُ أَخُو الْمَوْتِ، وَالْجَنَّةُ لَا مَوْتَ فِيهَا). أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ غَيْرِ وَفَاةٍ وَلَا نَوْمٍ كَمَا قَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالَهُ الضَّحَّاكُ. قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَتِ الْقِصَّةُ لَمَّا أَرَادُوا قَتْلَ عِيسَى اجْتَمَعَ الْحَوَارِيُّونَ فِي غُرْفَةٍ وَهُمُ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا فَدَخَلَ عَلَيْهِمُ الْمَسِيحُ مِنْ مِشْكَاةِ الْغَرْفَةِ، فَأَخْبَرَ إِبْلِيسُ جَمْعَ الْيَهُودِ فَرَكِبَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ آلَافِ رَجُلٍ فَأَخَذُوا بَابَ الْغَرْفَةِ. فَقَالَ الْمَسِيحُ لِلْحَوَارِيِّينَ: أَيُّكُمْ يَخْرُجُ وَيُقْتَلُ وَيَكُونُ مَعِي فِي الْجَنَّةِ؟ فَقَالَ رَجُلٌ: أَنَا يَا نَبِيَّ اللَّهِ، فَأَلْقَى إِلَيْهِ مِدْرَعَةً مِنْ صُوفٍ وَعِمَامَةً مِنْ صُوفٍ وَنَاوَلَهُ عُكَّازَهُ وَأُلْقِيَ عَلَيْهِ شَبَهُ عِيسَى، فَخَرَجَ عَلَى الْيَهُودِ فَقَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ. وَأَمَّا الْمَسِيحُ فَكَسَاهُ اللَّهُ الرِّيشَ وَأَلْبَسَهُ النُّورَ وَقَطَعَ عَنْهُ لَذَّةَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ فَطَارَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ عَنِ الْمِنْهَالِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ ﵎ أَنْ يَرْفَعَ عِيسَى إِلَى السَّمَاءِ خَرَجَ عَلَى أَصْحَابِهِ وَهُمُ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنْ عَيْنٍ فِي الْبَيْتِ وَرَأْسُهُ يَقْطُرُ مَاءً فَقَالَ لَهُمْ: أَمَا إِنَّ مِنْكُمْ مَنْ سَيَكْفُرُ بِي اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مَرَّةً بَعْدَ أَنْ آمَنَ بِي، ثُمَّ قَالَ: أَيُّكُمْ يُلْقَى عليه شبهي فيقتل مكاني ويكون معي

Yani: "Sana selâm ve Allah'ın rahmeti olsun" [demektir]. Hasan ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: { مُتَوَفِّيكَ } lafzının anlamı; 'ölmeksizin seni kabzedip (tutup) semaya yükseltecek olan' demektir. Nitekim "Paramı falandan tastamam kabzettim/aldım" anlamında kullanılan « تَوَفَّيْتُ مَالِي مِنْ فُلَانٍ » sözünde de böyledir. Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: "Allah, İsa aleyhisselâm'ı gündüzün üç saati kadar vefat ettirdi (öldürdü), sonra onu semaya yükseltti." Fakat bu görüş uzaktır (zayıftır). Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih rivayetlerde; et-Tezkire adlı eserimizde açıkladığımız, bu eserde de daha önce geçtiği ve ileride geleceği üzere onun [yeryüzüne] ineceği ve Deccâl'i öldüreceği sabit olmuştur. İbn Zeyd: "{ مُتَوَفِّيكَ }, seni kabzedecek olandır; { مُتَوَفِّيكَ } ile { وَرافِعُكَ } aynı anlama gelir ve o henüz ölmemiştir" demiştir. İbn Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise { مُتَوَفِّيكَ } kelimesinin anlamı: "seni öldürecek olan" demektir. Rebî' b. Enes ise: "Bu, uyku vefatıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur...” [el-En'âm 6/60] buyurmuştur; yani sizi uyutandır. Çünkü uyku, ölümün kardeşidir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Cennette uyku var mıdır?' diye sorulduğunda: « Hayır, uyku ölümün kardeşidir; cennette ise ölüm yoktur. » buyurmuştur. Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir." demiştir. Doğru olan görüş şudur: Hasan ve İbn Zeyd'in ifade ettiği gibi, Allah Teâlâ onu herhangi bir vefat ve uyku hali olmaksızın semaya yükseltmiştir. Taberî'nin tercihi de budur; İbn Abbâs'tan gelen sahih rivayet de bu yöndedir ve Dahhâk da böyle demiştir. Dahhâk dedi ki: "Olay şöyle gelişti: [Yahudiler] İsa'yı öldürmek istediklerinde, havâriler bir odada toplandılar; on iki kişiydiler. Mesih odanın penceresinden yanlarına girdi. İblis bunu Yahudi topluluğuna haber verdi. Onlardan dört bin kişi atlanıp gelerek odanın kapısını tuttular. Bunun üzerine Mesih havârilere: 'İçinizden hanginiz [dışarı] çıkıp öldürülmeyi ve cennette benimle birlikte olmayı kabul eder?' dedi. Bir adam: 'Ben, ey Allah'ın peygamberi!' dedi. İsa ona yünden bir cübbe (midraa) ile yünden bir sarık attı, bastonunu da ona verdi ve üzerine İsa'nın benzerliği verildi. O da Yahudilerin karşısına çıktı; onu öldürüp çarmıha gerdiler. Mesih'e gelince; Allah ona [kuş gibi] kanatlar/tüyler giydirdi, nur bürüdü, üzerinden yeme ve içme zevkini kaldırdı; böylece meleklerle birlikte uçup gitti." Ebû Bekir b. Ebî Şeybe zikretti: Bize Ebû Muâviye, ona A'meş, ona el-Minhâl, ona Saîd b. Cübeyr, ona da İbn Abbâs naklederek şöyle dedi: Allah azze ve celle İsa'yı semaya yükseltmek istediğinde, İsa evdeki bir su kaynağından başından sular damlar vaziyette on iki kişi olan arkadaşlarının karşısına çıktı ve onlara: "Haberiniz olsun ki içinizden biri bana iman ettikten sonra beni on iki defa inkâr edecektir." dedi. Sonra şöyle buyurdu: "Hanginizin üzerine benim benzerliğim bırakılıp da benim yerime öldürülür ve benimle birlikte...

فِي دَرَجَتِي؟ فَقَامَ شَابٌّ مِنْ أَحْدَثِهِمْ فَقَالَ أَنَا. فَقَالَ عِيسَى: اجْلِسْ، ثُمَّ أَعَادَ عَلَيْهِمْ فَقَامَ الشَّابُّ فَقَالَ أَنَا. فَقَالَ عِيسَى: اجْلِسْ. ثُمَّ أَعَادَ عَلَيْهِمْ فَقَامَ الشَّابُّ فَقَالَ أَنَا. فَقَالَ نَعَمْ أَنْتَ ذَاكَ. فَأَلْقَى اللَّهُ عَلَيْهِ شَبَهَ عِيسَى ﵇. قَالَ: وَرَفَعَ اللَّهُ تَعَالَى عِيسَى مِنْ رَوْزَنَةٍ كَانَتْ فِي الْبَيْتِ إِلَى السَّمَاءِ. قَالَ: وَجَاءَ الطَّلَبُ مِنَ الْيَهُودِ فَأَخَذُوا الشَّبِيهَ فَقَتَلُوهُ ثُمَّ صَلَبُوهُ، وَكَفَرَ بِهِ بَعْضُهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مَرَّةً بَعْدَ أَنْ آمَنَ بِهِ، فَتَفَرَّقُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ: قَالَتْ فِرْقَةٌ: كَانَ فِينَا اللَّهُ مَا شَاءَ ثُمَّ صَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ، وَهَؤُلَاءِ الْيَعْقُوبِيَّةُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: كَانَ فِينَا ابْنُ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ، وَهَؤُلَاءِ النَّسْطُورِيَّةُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: كَانَ فِينَا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ رَفَعَهُ إِلَيْهِ، وَهَؤُلَاءِ الْمُسْلِمُونَ. فَتَظَاهَرَتِ الْكَافِرَتَانِ عَلَى الْمُسْلِمَةِ فَقَتَلُوهَا، فَلَمْ يَزَلِ الْإِسْلَامُ طَامِسًا حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ فَقَتَلُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا" [الصف: ١٤] أَيْ آمَنَ آبَاؤُهُمْ فِي زَمَنِ عِيسَى" عَلى عَدُوِّهِمْ" بِإِظْهَارِ دِينِهِمْ عَلَى دِينِ الْكُفَّارِ" فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَاللَّهِ لَيَنْزِلَنَّ ابْنُ مَرْيَمَ حَكَمًا عَادِلًا فَلَيَكْسِرَنَّ الصَّلِيبَ وَلَيَقْتُلَنَّ الْخِنْزِيرَ وَلَيَضَعَنَّ الْجِزْيَةَ وَلَتُتْرَكَنَّ الْقِلَاصُ فَلَا يُسْعَى عَلَيْهَا وَلَتَذْهَبَنَّ الشَّحْنَاءُ وَالتَّبَاغُضُ وَالتَّحَاسُدُ وَلَيَدْعُوَنَّ إِلَى الْمَالِ فَلَا يَقْبَلُهُ أَحَدٌ (. وَعَنْهُ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:) وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَيُهِلَّنَّ ابْنُ مَرْيَمَ بِفَجِّ الرَّوْحَاءِ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا أَوْ لَيُثَنِّيَنَّهُمَا) وَلَا يَنْزِلُ بِشَرْعٍ مُبْتَدَأٍ فَيَنْسَخُ بِهِ شَرِيعَتَنَا بَلْ يَنْزِلُ مُجَدِّدًا لِمَا دَرَسَ مِنْهَا متبعا. كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ). وَفِي رِوَايَةٍ: (فَأَمَّكُمْ مِنْكُمْ). قَالَ ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ: تَدْرِي مَا أَمَّكُمْ مِنْكُمْ؟. قُلْتُ: تُخْبِرُنِي. قَالَ: فَأَمَّكُمْ بِكِتَابِ رَبِّكُمْ ﵎ وَسُنَّةِ نَبِيِّكُمْ ﷺ. وَقَدْ زِدْنَا هَذَا الْبَابَ بَيَانًا فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَ" مُتَوَفِّيكَ" أَصْلُهُ متوفيك حذفت الضمة استثقالا،

[Benimle birlikte] benim derecemde olsun?" [Bunun üzerine] onların yaşça en gençlerinden bir delikanlı ayağa kalkıp: "Ben!" dedi. İsa: "Otur" dedi, sonra sözünü onlara tekrarladı. Genç yine ayağa kalkıp: "Ben!" dedi. İsa: "Otur" dedi. Sonra sözünü onlara bir daha tekrarladı; genç yine ayağa kalkıp: "Ben!" dedi. Bunun üzerine İsa: "Evet, o sensin" dedi. Allah da ona İsa aleyhisselam'ın benzerliğini verdi. [Râvi] dedi ki: Allah Teâlâ, İsa'yı evde bulunan bir tavan penceresinden semaya yükseltti. Dedi ki: Yahudilerden arayanlar geldi; o benzeri yakalayıp öldürdüler, sonra da onu çarmıha gerdiler. Onlardan bazıları, ona iman ettikten sonra onu on iki defa inkâr etti ve üç fırkaya ayrıldılar: Bir fırka, "Allah dilediği kadar içimizde kaldı, sonra semaya yükseldi" dedi; bunlar Yâkubîlerdir. Bir fırka, "Allah'ın oğlu Allah'ın dilediği kadar içimizde kaldı, sonra Allah onu kendi katına yükseltti" dedi; bunlar Nestûrîlerdir. Bir diğer fırka da, "Allah'ın kulu ve elçisi, Allah'ın dilediği kadar içimizde kaldı, sonra Allah onu kendi katına yükseltti" dedi; bunlar da Müslümanlardır. İki kâfir fırka, Müslüman fırkaya karşı birleşerek onları öldürdüler. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderene kadar İslam silinip gizli kaldı; [ardından o kâfirler] öldürüldüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Bunun üzerine İsrâiloğullarından bir zümre iman etti, bir zümre de inkâr etti. Biz de iman edenleri destekledik” [es-Saf, 14] ayetini indirdi. Yani İsa döneminde babaları iman etmiş olanları, dinlerini kâfirlerin dinine üstün kılmak suretiyle { عَلَىٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ } “düşmanlarına karşı [destekledik] de üstün geldiler.” Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « وَاللَّهِ لَيَنْزِلَنَّ ابْنُ مَرْيَمَ حَكَمًا عَادِلًا فَلَيَكْسِرَنَّ الصَّلِيبَ وَلَيَقْتُلَنَّ الْخِنْزِيرَ وَلَيَضَعَنَّ الْجِزْيَةَ وَلَتُتْرَكَنَّ الْقِلَاصُ فَلَا يُسْعَى عَلَيْهَا وَلَتَذْهَبَنَّ الشَّحْنَاءُ وَالتَّبَاغُضُ وَالتَّحَاسُدُ وَلَيَدْعُوَنَّ إِلَى الْمَالِ فَلَا يَقْبَلُهُ أَحَدٌ » «Allah'a yemin olsun ki Meryem oğlu, adil bir hakem olarak mutlaka inecektir. Haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldıracaktır. Genç dişi develer terk edilecek ve onlara rağbet edilmeyecektir; kin, nefret ve haset mutlaka son bulacaktır. Mala [insanlar] davet edilecek de onu kimse kabul etmeyecektir.» Yine ondan [Ebû Hüreyre'den], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَيُهِلَّنَّ ابْنُ مَرْيَمَ بِفَجِّ الرَّوْحَاءِ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا أَوْ لَيُثَنِّيَنَّهُمَا » «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki Meryem oğlu, Feccu'r-Ravhâ'da hac veya umre yahut her ikisini birden yapmak üzere mutlaka telbiye getirecektir.» O, [bizim] şeriatımızı neshedecek yeni bir şeriatla inmeyecek; bilakis ondan unutulup silinenleri ihya edici ve [şeriatımıza] tabi olucu olarak inecektir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den gelen rivayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ » «Meryem oğlu aranıza indiğinde ve imamınız da sizden olduğunda haliniz nice olur?» Bir rivayette ise: « فَأَمَّكُمْ مِنْكُمْ » «...ve size sizden biri olarak imamlık ettiğinde?» şeklindedir. İbn Ebî Zi'b şöyle demiştir: "Sana 'sizden biri olarak imamlık etmesi' ne demektir bilir misin?" Ben: "Bana haber ver" dedim. Şöyle dedi: "Rabbiniz tebâreke ve teâlâ'nın Kitabı ve Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ile size imamlık etmesidir." Biz bu konuyu et-Tezkire adlı eserimizde daha geniş bir şekilde açıkladık; Allah'a hamdolsun. { مُتَوَفِّيكَ } kelimesinin aslı "müteveffiyüke" (مُتَوَفِّيُكَ) şeklindedir; ağırlığından ötürü ötre hazfedilmiştir.

وَهُوَ خَبَرُ إِنَّ." وَرافِعُكَ" عَطْفٌ عَلَيْهِ، وَكَذَا" مُطَهِّرُكَ" وَكَذَا" وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ". وَيَجُوزُ" وَجاعِلُ الَّذِينَ" وَهُوَ الْأَصْلُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْوَقْفَ التَّامَّ عِنْدَ قَوْلِهِ:" وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا". قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ." وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ" يَا مُحَمَّدُ" فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا" أَيْ بِالْحُجَّةِ وَإِقَامَةِ الْبُرْهَانِ. وَقِيلَ بِالْعِزِّ وَالْغَلَبَةِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ ومحمد ابن أبان: المراد الحواريون. والله تعالى أعلم.

Bu da “inne”nin (إِنَّ) haberidir. { وَرافِعُكَ } “[ve] seni yükselteceğim” ifadesi buna atfedilmiştir; aynı şekilde { مُطَهِّرُكَ } “seni arındıracağım” ve { وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ } “sana tabi olanları kılacağım” ifadeleri de böyledir. Asıl olan { وَجاعِلُ الَّذِينَ } şeklindeki tenvinli okuyuş da caizdir. Tam vakfın { وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve inkâr edenlerden seni arındıracağım” ifadesinde olduğu da söylenmiştir. en-Nehhâs: “Bu güzel bir görüştür.” demiştir. { وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ } “sana tabi olanları kılacağım” [ifadesi]: Ey Muhammed! { فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin üstünde [kılacağım]” demektir; yani delil ve kesin kanıt ortaya koyma hususunda üstün kılacağım, demektir. İzzet ve galebe ile üstün kılacağım da denilmiştir. Dahhâk ve Muhammed b. Ebân ise: “Kastedilenler havarilerdir.” demişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٥٦ الى ٥٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 56-58]

فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨)

{ فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨) } “İnkâr edenlere gelince, onlara dünyada da ahirette de şiddetli bir azapla azap edeceğim ve onların hiçbir yardımcısı da olmayacaktır. (56) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecektir. Allah zalimleri sevmez. (57) İşte bu sana okuduğumuz [şeyler], ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'dendir. (58)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ) يَعْنِي بِالْقَتْلِ وَالصَّلْبِ وَالسَّبْيِ وَالْجِزْيَةِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ. (ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ) " ذلِكَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ" نَتْلُوهُ". وَيَجُوزُ: الْأَمْرُ ذَلِكَ، على إضمار المبتدإ.

Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “İnkâr edenlere gelince, onlara dünyada da ahirette de şiddetli bir azapla azap edeceğim” buyruğu; [dünyada] öldürme, asma, esir alma ve cizye ile; ahirette ise cehennem ateşi ile demektir. { ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ } “İşte bu sana okuduğumuz [şeyler]” [kısmında] { ذلِكَ } kelimesi mübteda olarak merfû konumdadır, haberi ise { نَتْلُوهُ } kısmıdır. Mübtedanın takdir edilmesiyle “el-emru zâlike” (durum böyledir) takdiri de caizdir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٥٩ الى ٦٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 59-60]

إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠)

{ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠) } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona “Ol!” dedi, o da hemen oluverdi. (59) Hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (60)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ) دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الْقِيَاسِ. وَالتَّشْبِيهُ وَاقِعٌ عَلَى أَنَّ عِيسَى خُلِقَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ كَآدَمَ، لَا عَلَى أَنَّهُ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ. وَالشَّيْءُ قَدْ يُشَبَّهُ بِالشَّيْءِ وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ كَبِيرٌ بَعْدَ أَنْ يَجْتَمِعَا فِي وَصْفٍ وَاحِدٍ، فَإِنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ وَلَمْ يُخْلَقْ عِيسَى مِنْ تُرَابٍ فَكَانَ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَلَكِنْ شَبَهُ مَا بَيْنَهُمَا أَنَّهُمَا خَلْقَهُمَا مِنْ غَيْرِ أَبٍ، وَلِأَنَّ أَصْلَ خِلْقَتِهِمَا كَانَ مِنْ تُرَابٍ لِأَنَّ آدَمَ لَمْ يُخْلَقْ مِنْ نفس التراب،

Yüce Allah'ın: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı” buyruğu, kıyasın sahih olduğuna bir delildir. Yapılan benzetme, İsa'nın topraktan yaratılmış olmasına değil, tıpkı Âdem gibi babasız yaratılmış olmasına dayanmaktadır. Bir şey, tek bir nitelikte birleştikten sonra aralarında büyük bir fark bulunsa dahi başka bir şeye benzetilebilir. Nitekim Âdem topraktan yaratılmış, İsa ise topraktan yaratılmamıştır; bu bakımdan aralarında bir fark vardır. Fakat aralarındaki benzerlik, her ikisinin yaratılışının babasız olması ve her ikisinin yaratılış aslının toprak olması yönündendir. Çünkü Âdem doğrudan toprağın bizzat kendisinden yaratılmamış,

وَلَكِنَّهُ جَعَلَ التُّرَابَ طِينًا ثُمَّ جَعَلَهُ صَلْصَالًا ثُمَّ خَلَقَهُ مِنْهُ، فَكَذَلِكَ عِيسَى حَوَّلَهُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، ثُمَّ جَعَلَهُ بَشَرًا مِنْ غَيْرِ أَبٍ. وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِسَبَبِ وَفْدِ نَجْرَانَ حِينَ أَنْكَرُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ قَوْلَهُ: (إِنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ) فَقَالُوا: أَرِنَا عَبْدًا خُلِقَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ: (آدَمُ مَنْ كَانَ أَبُوهُ أَعَجِبْتُمْ مِنْ عِيسَى لَيْسَ لَهُ أَبٌ؟ فَآدَمُ ﵇ لَيْسَ لَهُ أَبٌ وَلَا أُمٌّ). فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ" أَيْ فِي عِيسَى" إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ" فِي آدَمَ" وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً" [الفرقان: ٣٣]. وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا دَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ قَالُوا: قَدْ كُنَّا مُسْلِمِينَ قَبْلَكَ. فَقَالَ: (كَذَبْتُمْ يَمْنَعُكُمْ مِنَ الْإِسْلَامِ ثَلَاثٌ: قَوْلُكُمُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا، وَأَكْلُكُمُ الْخِنْزِيرَ، وَسُجُودُكُمْ لِلصَّلِيبِ). فَقَالُوا: مَنْ أَبُو عِيسَى؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ" إلى قوله:" فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ" [آل عمران: ٦١]. فَدَعَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ، فَقَالَ يعضهم لِبَعْضٍ: إِنْ فَعَلْتُمُ اضْطَرَمَ الْوَادِي عَلَيْكُمْ نَارًا. فَقَالُوا: أَمَا تَعْرِضُ عَلَيْنَا سِوَى هَذَا؟ فَقَالَ: (الْإِسْلَامُ أَوِ الْجِزْيَةُ أَوِ الْحَرْبُ) فَأَقَرُّوا بِالْجِزْيَةِ عَلَى مَا يَأْتِي. وَتَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ" آدَمَ". ثُمَّ قَالَ:" خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ" أَيْ فَكَانَ؟. وَالْمُسْتَقْبَلُ يَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْمَاضِي إِذَا عُرِفَ الْمَعْنَى. قَالَ الْفَرَّاءُ: (الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ) مَرْفُوعٌ بِإِضْمَارٍ هُوَ. أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ وَخَبَرُهُ فِي قَوْلِهِ" مِنْ رَبِّكَ". وَقِيلَ هُوَ فَاعِلٌ، أَيْ جَاءَكَ الْحَقُّ." (فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ) " الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، لِأَنَّهُ ﷺ لَمْ يَكُنْ شَاكًّا فِي أَمْرِ عِيسَى ﵇.

ancak [Allah] toprağı çamur yapmış, sonra onu balçık (kuru çamur) yapmış, sonra da onu bundan yaratmıştır. Aynı şekilde İsa'yı da bir halden diğer bir hale dönüştürmüş, sonra da onu babasız bir insan yapmıştır. Bu âyet, Necran heyetinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "(Şüphesiz İsa, Allah'ın kulu ve kelimesidir)" sözünü inkâr ettiklerinde nazil olmuştur. Onlar: "Bize babasız yaratılmış bir kul göstersene!" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "(Âdem'in babası kimdi? İsa'nın babasının olmamasına mı şaşıyorsunuz? Âdem aleyhisselâm'ın ne babası ne de annesi vardı)" buyurdu. İşte Yüce Allah'ın: { وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ } İsa hakkında [olmak üzere] “onlar sana hiçbir misal getirmezler ki”, { إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ } Âdem hakkında “biz sana hakkı getirmemiş olalım”, { وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً } “ve en güzel açıklamayı [yapmış olmayalım]” [Furkân 33] buyruğunun anlamı budur. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm onları İslâm'a davet edince şöyle dediler: “Biz senden önce de Müslümandık.” Bunun üzerine o şöyle buyurdu: "(Yalan söylediniz! Sizi İslâm'dan şu üç şey alıkoymaktadır: Allah'ın çocuk edindiğini söylemeniz, domuz eti yemeniz ve haça secde etmeniz)". Onlar: “İsa'nın babası kim?” dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı” âyetinden { فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } “ve böylece Allah'ın lânetini yalancıların üzerine kılalım” [Âl-i İmrân 61] buyruğuna kadar indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları [mübaheleye] davet etti. Bunun üzerine birbirlerine: “Eğer bunu yaparsanız, vadi üzerinize ateşle alevlenir.” dediler ve: “Bize bundan başkasını teklif etmez misin?” diye sordular. O da: "(Ya İslâm ya cizye ya da savaş)" buyurdu. Onlar da ileride geleceği üzere cizye vermeyi kabul ettiler. Söz, { آدَمَ } “Âdem” kelimesinde tamamlanmıştır. Sonra: { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Onu topraktan yarattı, sonra ona “Ol!” dedi, o da hemen oluverir” buyurmuştur; yani “oluverdi” (fe kâne) demektir. Anlam bilindiğinde muzari fiil mazi yerine kullanılır. el-Ferrâ şöyle demiştir: { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Hak Rabbindendir” [ifadesi], gizli bir “hüve” (هُوَ) zamiri ile merfûdur. Ebû Ubeyde ise: Bu yeni bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf), haberi de { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbindendir” ifadesindedir, demiştir. Onun fail olduğu, yani “sana hak geldi” manasında olduğu da söylenmiştir. { فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” [ifadesinde] hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, ancak kastedilen onun ümmetidir; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem İsa aleyhisselâm'ın durumu hakkında asla şüphe içinde olmamıştır.

[سورة آل عمران (٣): آية ٦١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 61]

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١)

{ فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } “Sana ilim geldikten sonra, artık kim bu hususta seninle tartışırsa de ki: «Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra gönülden dua ve niyazda bulunalım da Allah'ın lânetini yalancıların üzerine kılalım!»” (61)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى. (فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ) أَيْ جَادَلَكَ وَخَاصَمَكَ يَا مُحَمَّدُ" فِيهِ"، أَيْ فِي عِيسَى (مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ) بِأَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ. (فَقُلْ تَعالَوْا) أَيْ أَقْبِلُوا. وُضِعَ لِمَنْ لَهُ جَلَالَةٌ وَرِفْعَةٌ ثُمَّ صَارَ فِي الِاسْتِعْمَالِ لِكُلِّ دَاعٍ إِلَى الْإِقْبَالِ، وَسَيَأْتِي لَهُ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْأَنْعَامِ". (نَدْعُ) فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ. (أَبْناءَنا) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَبْنَاءَ الْبَنَاتِ يُسَمَّوْنَ أَبْنَاءً، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جاء بالحسن والحسين وفاطمة تمشي خلقه وَعَلِيٌّ خَلْفَهَا وَهُوَ يَقُولُ لَهُمْ: (إِنْ أَنَا دَعَوْتُ فَأَمِّنُوا). (ثُمَّ نَبْتَهِلْ) أَيْ نَتَضَرَّعُ فِي الدُّعَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْكِسَائِيُّ: نَلْتَعِنُ. وَأَصْلُ الِابْتِهَالِ الِاجْتِهَادُ فِي الدُّعَاءِ بِاللَّعْنِ وَغَيْرِهِ. قَالَ لَبِيدٌ:

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ } “Artık kim seninle bu hususta tartışırsa” buyruğudur; yani ey Muhammed, kim seninle “fîhi” (فِيهِ) yani İsa hakkında { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna dair “sana ilim geldikten sonra” mücadele eder ve tartışırsa demektir. { فَقُلْ تَعالَوْا } “De ki: «Gelin...»” yani yönelin, gelin demektir. Bu kelime celâlet ve yücelik sahibi kimseler için konulmuş, sonra kullanımda yönelmeye çağıran herkes için kullanılır olmuştur; bunun geniş açıklaması “el-En'âm” Suresi'nde gelecektir. { نَدْعُ } cezmli konumdadır. { أَبْناءَنا } “çocuklarımızı” ifadesi, kız çocuklarının çocuklarına da “oğullar/çocuklar” denileceğine delildir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hasan ve Hüseyin'i getirmiş, Fâtıma onun arkasından, Ali de Fâtıma'nın arkasından yürüyordu ve onlara şöyle buyuruyordu: "(Ben dua ettiğimde siz âmin deyiniz)". { ثُمَّ نَبْتَهِلْ } “sonra gönülden dua edip yalvaralım”; yani İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre duada tazarru ve niyazda bulunalım demektir. Ebû Ubeyde ve el-Kisâî ise: Lanetleşelim, demişlerdir. İbtihâl (اِبْتِهَال) kelimesinin aslı; lânet ve benzeri şeylerle duada son derece gayret sarf etmektir. Lebîd şöyle demiştir:

فِي كُهُولٍ سَادَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ... نَظَرَ الدَّهْرُ إِلَيْهِمْ فَابْتَهَلْ

“Kavminin olgun yaştaki efendileri arasında... / Zaman onlara göz dikti de [helakleri için] var gücüyle yüklendi.”

أَيِ اجْتَهَدَ فِي إِهْلَاكِهِمْ. يُقَالُ: بَهَلَهُ اللَّهُ أَيْ لَعَنَهُ. وَالْبَهْلُ: اللَّعْنُ. وَالْبَهْلُ الْمَاءُ الْقَلِيلُ. وَأَبْهَلْتُهُ إِذَا خَلَّيْتُهُ وَإِرَادَتَهُ. وَبَهَلْتُهُ أَيْضًا. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ: بَهَلَهُ اللَّهُ يُبْهِلُهُ بَهْلَةً أَيْ لَعَنَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ أَهْلُ نَجْرَانَ: السَّيِّدُ وَالْعَاقِبُ وابن الحارث رؤساؤهم. (فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ). الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَعْلَامِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ فَأَبَوْا مِنْهَا وَرَضُوا بِالْجِزْيَةِ بَعْدَ أَنْ أَعْلَمَهُمْ كَبِيرُهُمُ الْعَاقِبُ أَنَّهُمْ إِنْ بَاهَلُوهُ اضْطَرَمَ عَلَيْهِمُ الْوَادِي نَارًا فَإِنَّ مُحَمَّدًا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، وَلَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ جَاءَكُمْ بِالْفَصْلِ فِي أَمْرِ عِيسَى، فَتَرَكُوا الْمُبَاهَلَةَ وَانْصَرَفُوا إِلَى بِلَادِهِمْ عَلَى أَنْ يُؤَدُّوا فِي كُلِّ عَامٍ أَلْفَ حُلَّةٍ فِي صَفَرٍ وَأَلْفَ حُلَّةٍ فِي رَجَبٍ فَصَالَحَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى ذَلِكَ بَدَلًا مِنَ الْإِسْلَامِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ قَوْلَهُ ﵇ فِي الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ لَمَّا بَاهَلَ" نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ" وَقَوْلَهُ فِي الْحَسَنِ: (إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ) مَخْصُوصٌ بِالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ أَنْ يُسَمَّيَا ابْنَيِ النَّبِيِّ ﷺ دُونَ غَيْرِهِمَا، لِقَوْلِهِ ﵇: (كُلُّ سَبَبٍ ونسب

Yani onların helak edilmesi için var gücüyle çabaladı. Denilir ki: Behelehu'llâh (بَهَلَهُ اللَّهُ) yani "Allah ona lanet etti" demektir. el-Behl (الْبَهْلُ) lanet demektir. el-Behl az su anlamına da gelir. [Bir kimseyi] kendi haline ve iradesine bıraktığında ebeheltuhû (أَبْهَلْتُهُ) denir; aynı şekilde beheltuhû (بَهَلْتُهُ) da denir. Ebû Ubeyde şöyle nakletmiştir: Behelehu'llâhu yebheluhû behleten (بَهَلَهُ اللَّهُ يُبْهِلُهُ بَهْلَةً) yani Allah ona lanet etti demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar Necran ehlidir; Seyyid, Âkıb ve İbnü'l-Hâris de onların reisleridir. { فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } “Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım.” İkincisi: Bu ayet, Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinin delillerindendir. Çünkü o, kendilerini mübâheleye davet etmiş; onlar ise bundan kaçınarak cizyeye razı olmuşlardır. Zira büyükleri Âkıb, eğer onunla mübâhele yaparlarsa vadinin üzerlerine ateş kesileceğini, Muhammed'in gönderilmiş bir peygamber olduğunu ve İsa meselesinde kendilerine kesin ve nihai hükmü getirdiğini pekala bildiklerini onlara bildirmişti. Bunun üzerine mübâheleyi terk edip her yıl Safer ayında bin kat elbise, Receb ayında da bin kat elbise ödemek üzere memleketlerine döndüler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de İslam'a girmeleri yerine bu şartla onlarla sulh yaptı. Üçüncüsü: İlim adamlarının birçoğu şöyle demiştir: Hz. Peygamber'in aleyhisselâm mübâhele yaparken Hasan ve Hüseyin hakkında { نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ } “Oğullarımızı ve oğullarınızı çağıralım” buyurması ve Hasan hakkında: « إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ » «Şüphesiz benim bu oğlum bir seyyiddir» buyurması, başkaları hariç yalnızca Hasan ve Hüseyin'in Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem iki oğlu olarak isimlendirilmesine mahsustur. Zira o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « كُلُّ سَبَبٍ وَنَسَبٍ... » «Her sebep ve nesep...»

يَنْقَطِعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا نَسَبِي وَسَبَبِي) وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ فِيمَنْ أَوْصَى لِوَلَدِ فُلَانٍ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ لِصُلْبِهِ وَلَهُ وَلَدُ ابْنٍ وَوَلَدُ ابْنَةٍ: إِنَّ الْوَصِيَّةَ لِوَلَدِ الِابْنِ دُونَ وَلَدِ الِابْنَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْأَنْعَامِ وَالزُّخْرُفِ" إن شاء الله تعالى.

kesilecektir)". Bundan dolayı Şâfiî'nin bazı ashabı, filanın çocuğuna vasiyette bulunup da o kimsenin kendi sulbünden çocuğu olmayıp bir erkek torunu ve bir de kız torunu bulunması durumu hakkında: “Vasiyet kızın çocuğuna değil, oğlun çocuğuna aittir.” demişlerdir; bu Şâfiî'nin de görüşüdür. Bu hususun geniş açıklaması Allah Teâlâ dilerse “el-En'âm” ve “ez-Zuhruf” surelerinde gelecektir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ٦٢ الى ٦٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 62-63]

إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)

{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) } “Şüphesiz bu, elbette dosdoğru bir kıssadır. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, elbette mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (62) Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah fesat çıkaranları hakkıyla bilendir. (63)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ) الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ" إِنَّ هَذَا" إِلَى الْقُرْآنِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْأَقَاصِيصِ، سُمِّيَتْ قَصَصًا لِأَنَّ الْمَعَانِيَ تَتَتَابَعُ فِيهَا، فَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: فُلَانٌ يَقُصُّ أَثَرَ فُلَانٍ، أَيْ يَتَّبِعُهُ. (وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ) " مِنْ" زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَالْمَعْنَى وَمَا إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ (الْعَزِيزُ) أَيِ الَّذِي لَا يُغْلَبُ. (الْحَكِيمُ) ذُو الْحِكْمَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مثله والحمد لله.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } “Şüphesiz bu, elbette dosdoğru bir kıssadır” buyruğunda { إِنَّ هَذَا } “şüphesiz bu” ifadesindeki işaret Kur'ân'a ve onun içindeki kıssalaradır. Anlamlar birbirini takip ettiği için bunlara kıssa (kases) adı verilmiştir; bu da onların: “Filan kimse filanın izini sürdü (yekussu eserahû)”, yani onu takip etti, sözünden gelmektedir. { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” [ifadesindeki] { مِنْ } pekistirme (te'kid) için zâiddir, anlamı ise: “Ve mâ ilâhun illallâh” (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur) demektir. { الْعَزِيزُ } “el-Azîz”, asla mağlup edilemeyen demektir. { الْحَكِيمُ } “el-Hakîm”, hikmet sahibi demektir. Bunun benzeri daha önce geçmişti; Allah'a hamdolsun.

[سورة آل عمران (٣): آية ٦٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 64]

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤) } “De ki: «Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda ortak bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.» Eğer yüz çevirirlerse de ki: «Şahit olun ki biz Müslümanlarız!» (64)”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ) الْخِطَابُ فِي قَوْلِ الْحَسَنِ وَابْنِ زَيْدٍ وَالسُّدِّيِّ لِأَهْلِ نَجْرَانَ. وَفِي قَوْلِ قَتَادَةَ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَغَيْرِهِمَا لِيَهُودِ الْمَدِينَةِ، خُوطِبُوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا أَحْبَارَهُمْ فِي الطَّاعَةِ لَهُمْ كَالْأَرْبَابِ. وَقِيلَ: هُوَ لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى جَمِيعًا. وَفِي كِتَابِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى هِرَقْلَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ- مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ] أسلم تسلم

Bu ayette üç mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ } “De ki: Ey Kitap ehli!” buyruğudur. Hasan[-ı Basrî], İbn Zeyd ve es-Süddî'nin görüşüne göre bu hitap Necran ehlinedir. Katâde, İbn Cüreyc ve başkalarına göre ise Medine Yahudilerinedir. Onlara bu şekilde hitap edilmiştir; çünkü onlar itaatte hahamlarını rabler gibi kılmışlardı. Bir görüşe göre de hem Yahudilere hem de Hristiyanlara yöneliktir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Herakliyus'a [gönderdiği] mektubunda [şöyle] yer almaktadır: «Bismillâhirrahmânirrahîm. Allah'ın Resûlü Muhammed'den Bizans'ın büyüğü Herakliyus'a: Doğru yola uyanlara selâm olsun. [İmdi, ben seni İslâm davetiyle (İslâm'a) çağırıyorum.] Müslüman ol ki kurtuluşa eresin,»

[وَأَسْلِمْ] يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ وَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ، وَيَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ- إِلَى قَوْلِهِ:" فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ". لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَالسَّوَاءُ الْعَدْلُ وَالنَّصَفَةُ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ زُهَيْرٌ:

[ve Müslüman ol ki] Allah sana mükâfatını iki kat versin. Şayet yüz çevirirsen, çiftçilerin/halkın günahı da senin boynunadır. { وَيَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ } “Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda ortak bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim...” ifadesinden { فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “...şahit olun ki biz Müslümanlarız deyin!” âyetine kadar.” Bu lafız Müslim'e aittir. es-Sevâ' (السَّوَاء), adalet ve hakkaniyet (insaf) demektir; bunu Katâde söylemiştir. Züheyr şöyle demiştir:

أَرُونِي خُطَّةً لَا ضَيْمَ فِيهَا ... يُسَوِّي بَيْنَنَا فِيهَا السَّوَاءُ

“Bana içinde haksızlık olmayan bir plan gösterin ki... / İçinde adalet aramızda eşitliği sağlasın.”

الْفَرَّاءُ: وَيُقَالُ فِي مَعْنَى الْعَدْلِ سِوًى وَسُوًى، فَإِذَا فَتَحْتَ السِّينَ مَدَدْتَ وَإِذَا كَسَرْتَ أَوْ ضَمَمْتَ قصرت، كقوله تعالى:" مَكاناً سُوىً" [طه: ٥٨]. قَالَ: وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" إِلَى كَلِمَةِ عَدْلٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ" وَقَرَأَ قَعْنَبٌ " كِلْمَةٍ" بِإِسْكَانِ اللَّامِ، أَلْقَى حَرَكَةَ اللَّامِ عَلَى الْكَافِ، كَمَا يُقَالُ كِبْدٌ. فَالْمَعْنَى أَجِيبُوا إِلَى مَا دُعِيتُمْ إِلَيْهِ، وَهُوَ الْكَلِمَةُ الْعَادِلَةُ الْمُسْتَقِيمَةُ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا مَيْلٌ عَنِ الْحَقِّ، وَقَدْ فَسَّرَهَا بقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ" فَمَوْضِعُ" أَنْ" خُفِضَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" كَلِمَةٍ"، أَوْ رُفِعَ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، التَّقْدِيرُ هِيَ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ. أَوْ تَكُونُ مُفَسِّرَةً لَا مَوْضِعَ لَهَا، وَيَجُوزُ مَعَ ذَلِكَ فِي" نَعْبُدَ" وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ الرَّفْعُ وَالْجَزْمُ: فَالْجَزْمُ عَلَى أَنْ تَكُونَ" أَنْ" مُفَسِّرَةً بِمَعْنَى أَيْ، كَمَا قال ﷿:" أَنِ امْشُوا" [ص: ٦] وَتَكُونُ" لَا" جَازِمَةً. هَذَا مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ. وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا أَنْ تَرْفَعَ" نَعْبُدُ" وَمَا بَعْدَهُ يَكُونُ خَبَرًا. وَيَجُوزُ الرَّفْعُ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا نَعْبُدُ، وَمِثْلُهُ" أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً" [طه: ٨٩]. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ:" وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ" بِالْجَزْمِ عَلَى التَّوَهُّمِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ أَنْ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ) أي لا نتبعه في تحليل شي أَوْ تَحْرِيمِهِ إِلَّا فِيمَا حَلَّلَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ" [التوبة: ٣١] مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ أَنْزَلُوهُمْ مَنْزِلَةَ رَبِّهِمْ فِي قَبُولِ تَحْرِيمِهِمْ وَتَحْلِيلِهِمْ لِمَا لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ وَلَمْ يُحِلَّهُ اللَّهُ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ الْقَوْلِ بِالِاسْتِحْسَانِ الْمُجَرَّدِ الَّذِي لَا يَسْتَنِدُ إِلَى دَلِيلٍ شَرْعِيٍّ، قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: مِثْلَ اسْتِحْسَانَاتِ أَبِي حَنِيفَةَ فِي التَّقْدِيرَاتِ الَّتِي قَدَّرَهَا دُونَ مُسْتَنَدَاتٍ بَيِّنَةٍ. وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى الرَّوَافِضِ الَّذِينَ يَقُولُونَ: يجب قبول [قول] الامام دون إبانة

el-Ferrâ şöyle demiştir: Adalet anlamında *sivâ* (سِوًى) ve *süvâ* (سُوًى) da denir. Şayet sin harfini fethalı okursan uzatırsın (*sevâ'* [سَوَاء]); esreli veya ötreli okursan kasredersin (kısa okursun), nitekim Yüce Allah'ın: { مَكاناً سُوىً } “eşit/uygun bir yer” buyruğunda böyledir. [Ferrâ] dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde bu ayet { إِلَى كَلِمَةِ عَدْلٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ } “Bizimle sizin aranızda adil bir kelimeye...” şeklindedir. Ka'neb ise lâm harfinin sükûnuyla (harekesiz olarak) { كِلْمَةٍ } şeklinde okumuştur; lâmın harekesini kâf harfine aktarmıştır; nitekim [kebid yerine] *kibd* (كِبْد) denilmesi gibidir. Buna göre mana şöyledir: Davet edildiğiniz şeye icabet ediniz; o da içinde haktan hiçbir sapma bulunmayan adil ve dosdoğru kelimedir. Nitekim [Allah Teâlâ] bunu: { أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim” buyruğuyla açıklamıştır. Buradaki { أَنْ } edatının iraptaki yeri, { كَلِمَةٍ } kelimesinden bedel olarak cerdir veya gizli bir mübtedanın [haberi olarak] merfûdur; takdiri: “O [kelime], Allah'tan başkasına kulluk etmememizdir” şeklindedir. Yahut iraptan mahalli olmayan tefsiriyye (açıklama edatı) de olabilir. Bununla birlikte { نَعْبُدَ } fiilinde ve ona atfedilenlerde ref' (ötre) ve cezm de caizdir: Cezm olması, { أَنْ } edatının “yani” anlamında tefsiriyye olmasına göredir; nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah]: { أَنِ امْشُوا } “Yürüyün!” buyurmuştur ve { لَا } edatı da nehiy (yasaklama) için olup cezmedicidir. Bu, Sîbeveyh'in mezhebidir (görüşüdür). Buna göre { نَعْبُدُ } fiilini merfû okuman da caizdir ve bundan sonrası haber olur. Ref' (ötreli okuyuş), “şüphesiz biz kulluk etmeyiz” anlamında da caizdir. Bunun benzeri: { أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “Kendilerine hiçbir sözle karşılık vermediğini, onlara ne bir zarar ne de bir fayda sağlamaya gücünün yetmediğini [görmezler mi?]” ayetidir. el-Kisâî ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: { وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ } fiillerinin meczum olması, sözün başında { أَنْ } yokmuş gibi bir tevehhüm (varsayım) üzere cezm edilmesidir. İkinci [Mesele]: Yüce Allah'ın: { وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim” buyruğudur; yani Allah Teâlâ'nın helal kıldığı hususlar dışında, bir şeyin helal veya haram kılınmasında [Allah'tan başka] kimseye uymayalım demektir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğunun benzeridir: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar hahamlarını ve rahiplerini Allah'ı bırakıp rabler edindiler”. Manası şudur: Onlar, Allah'ın haram kılmadığı ve helal kılmadığı şeylerde din adamlarının haram ve helal kılmalarını kabul etmek suretiyle onları Rableri konumuna yerleştirmişlerdir. Bu da şer'î bir delile dayanmayan soyut istihsan ile hükmetme görüşünün batıl olduğuna delalet eder. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe'nin açık dayanaklar olmaksızın takdir ettiği belirlemelerdeki istihsanları gibi. Bunda: “Açıklama olmaksızın imamın [sözünü] kabul etmek vaciptir...” diyen Râfizîlere de bir reddiye vardır.

مُسْتَنَدٍ شَرْعِيٍّ، وَإِنَّهُ يُحِلُّ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُبَيِّنَ مُسْتَنَدًا مِنَ الشَّرِيعَةِ. وَأَرْبَابٌ جَمْعُ رَبٍّ. وَ" دُونِ" هُنَا بِمَعْنَى غَيْرِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أَيْ أَعْرَضُوا عَمَّا دُعُوا إِلَيْهِ. (فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ) أَيْ مُتَّصِفُونَ بِدِينِ الْإِسْلَامِ مُنْقَادُونَ لِأَحْكَامِهِ معترفون بما لله عليه عَلَيْنَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْمِنَنِ وَالْإِنْعَامِ، غَيْرُ مُتَّخِذِينَ أَحَدًا رَبًّا لَا عِيسَى وَلَا عُزَيْرًا ولا الملائكة، لأنهم بشر مثلنا محدث كحدثنا، وَلَا نَقْبَلُ مِنَ الرُّهْبَانِ شَيْئًا بِتَحْرِيمِهِمْ عَلَيْنَا مَا لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ عَلَيْنَا، فَنَكُونُ قَدِ اتَّخَذْنَاهُمْ أَرْبَابًا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مَعْنَى يَتَّخِذَ" يَسْجُدُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ السُّجُودَ كَانَ إِلَى زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ نَهَى النَّبِيُّ ﷺ مُعَاذًا لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ، كَمَا مَضَى فِي الْبَقَرَةِ بَيَانُهُ. وَرَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيَنْحَنِي بَعْضُنَا لِبَعْضٍ؟ قَالَ (لَا) قُلْنَا: أَيُعَانِقُ بَعْضُنَا بَعْضًا؟ قَالَ (لَا وَلَكِنْ تَصَافَحُوا) أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. وسيأتي لهذا المعنى زيادة ببان فِي سُورَةِ" يُوسُفَ" [إِنْ شَاءَ اللَّهُ]، وَفِي" الْوَاقِعَةِ" مَسُّ الْقُرْآنِ أَوْ بَعْضِهِ عَلَى غَيْرِ طهارة إن شاء الله تعالى.

göstermeksizin imamın [sözünü] kabul etmek vaciptir ve o, şeriattan bir dayanak açıklamaksızın Allah'ın haram kıldığını helal kılabilir.” diyen Râfizîlere de bir reddiye vardır. “Erbâb” (أَرْبَابٌ), “rabb” (رَبٌّ) kelimesinin çoğuludur. Buradaki “dûn” (دُونِ) ise “gayr” (غَيْر, başka) manasındadır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” buyruğudur; yani çağrıldıkları şeyden yüz çevirirlerse. { فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “O halde: «Şahit olun ki biz Müslümanlarız!» deyiniz”; yani İslâm dini ile vasıflanmış, onun hükümlerine boyun eğmiş, bu hususta Allah'ın bizim üzerimizdeki lütuf ve nimetlerini ikrar etmiş kimseleriz; İsa'yı da Üzeyir'i de melekleri de hiç kimseyi rab edinmeyiz. Zira onlar da bizim gibi insan olup bizim yaratıldığımız gibi sonradan yaratılmışlardır. Rahiplerin, Allah'ın bize haram kılmadığı şeyleri haram kılmalarını da asla kabul etmeyiz, aksi takdirde onları rabler edinmiş oluruz. İkrime: { يَتَّخِذَ } kelimesinin manası “secde eder” demektir, demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine kadar secdenin mevcut olduğu, sonra Muâz secde etmek isteyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu nehyettiği daha önce Bakara Suresi'nde açıklanmıştı. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Biz: «Ey Allah'ın Resûlü! Birbirimize eğilebilir miyiz?» dedik. O: «(Hayır)» buyurdu. Biz: «Birbirimize sarılabilir miyiz?» dedik. O: «(Hayır, lâkin el sıkışıp musafaha ediniz)» buyurdu.” Bunu İbn Mâce Sünen'inde rivayet etmiştir. Bu mananın daha geniş açıklaması [inşâallâh] “Yûsuf” Suresi'nde ve Allah Teâlâ dilerse “el-Vâkıa” Suresi'nde Kur'ân'a yahut bir kısmına abdestsiz dokunma bahsinde gelecektir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٦٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 65]

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) } “Ey Kitap ehli! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Halbuki Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (65)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ) الْأَصْلُ" لِمَا" فَحُذِفَتِ الْأَلِفُ فَرْقًا بَيْنَ الِاسْتِفْهَامِ وَالْخَبَرِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِسَبَبِ دَعْوَى كُلِّ فَرِيقٍ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ عَلَى دِينِهِ، فَأَكْذَبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّ الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ إِنَّمَا كَانَتَا من بعده، فذلك قَوْلُهُ:" وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ". قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذِهِ الْآيَةُ أَبْيَنُ حُجَّةً عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، إِذِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ أُنْزِلَا مِنْ بَعْدِهِ وَلَيْسَ فِيهِمَا اسْمٌ لِوَاحِدٍ مِنَ الْأَدْيَانِ، وَاسْمُ الْإِسْلَامِ فِي كُلِّ كِتَابٍ. وَيُقَالُ: كَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى أَلْفُ سَنَةٍ، وَبَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى أَيْضًا أَلْفُ سَنَةٍ. (أَفَلا تَعْقِلُونَ) دحوض حجتكم وبطلان قولكم. والله أعلم.

Yüce Allah'ın: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ } “Ey Kitap ehli! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz?” buyruğunda [yer alan] kelimenin aslı "limâ" (لِمَا)dır. Soru ile haberi birbirinden ayırt etmek için elif harfi hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bu ayet, Yahudi ve Hristiyanlardan her bir grubun, İbrahim'in kendi dininden olduğunu iddia etmesi sebebiyle inmiştir. Yüce Allah da Yahudilik ve Hristiyanlığın ancak ondan sonra ortaya çıktığını bildirerek onları yalanlamıştır. İşte: { وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } “Halbuki Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir” buyruğu bunu ifade etmektedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu ayet, Yahudi ve Hristiyanlara karşı en açık delildir; çünkü Tevrat ve İncil ondan sonra indirilmiştir ve bu iki kitapta bu dinlerden birinin adı yoktur. İslam'ın adı ise her kitapta vardır. Şöyle de denilmiştir: İbrahim ile Musa arasında bin yıl, Musa ile İsa arasında da yine bin yıl vardı. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [ifadesi], delilinizin çürüklüğünü ve sözünüzün batıl olduğunu [anlamıyor musunuz demektir]. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٦٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 66]

هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦)

{ هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦) } “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz bilmezsiniz. (66)”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ) يَعْنِي فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَهُ فِيمَا يَجِدُونَ مِنْ نَعْتِهِ فِي كِتَابِهِمْ فَحَاجُّوا فِيهِ بِالْبَاطِلِ. (فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ) يَعْنِي دَعْوَاهُمْ فِي إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ كَانَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا. وَالْأَصْلُ فِي" هَا أَنْتُمْ" أَأَنْتُمْ فأبذل مِنَ الْهَمْزَةِ الْأُولَى هَاءً لِأَنَّهَا أُخْتُهَا، عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ وَالْأَخْفَشِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. وَقَرَأَ قُنْبُلٌ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ" هَأَنْتُمْ" مِثْلَ هَعَنْتُمْ. وَالْأَحْسَنُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ الْهَاءُ بَدَلًا مِنْ هَمْزَةٍ فَيَكُونُ أَصْلُهُ أَأَنْتُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَا لِلتَّنْبِيهِ دَخَلَتْ عَلَى" أَنْتُمْ" وَحُذِفَتِ الْأَلِفُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَفِي" هؤُلاءِ" لُغَتَانِ الْمَدُّ وَالْقَصْرُ وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقْصُرُهَا. وَأَنْشَدَ أَبُو حَاتِمٍ:

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ } “İşte siz böylesiniz! ...tartıştınız” buyruğudur; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında tartıştınız; zira kitaplarında buldukları sıfatlarıyla onu biliyorlardı ve onun hakkında batıl yere tartıştılar. { فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “Peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?” buyruğu ise İbrahim'in Yahudi veya Hristiyan olduğuna dair iddialarını kastetmektedir. Ebû Amr b. el-Alâ ve el-Ahfeş'ten nakledildiğine göre { هَا أَنْتُمْ } ifadesinin aslı “e-entüm”dür (أَأَنْتُمْ); birinci hemze, onun kız kardeşi olduğu için “hâ” (هَاء) harfine dönüştürülmüştür. en-Nehhâs: “Bu güzel bir görüştür.” demiştir. Kunbul, İbn Kesîr'den “he'entüm” (هَأَنْتُمْ) şeklinde “he'antüm” vezninde okumuştur. Bundan daha güzeli ise, “hâ” harfinin hemzeden bedel olması ve aslının “e-entüm” (أَأَنْتُمْ) olmasıdır. “Hâ” harfinin tenbih (uyarı) edatı olup “entüm” zamirinin başına gelmiş olması ve kullanım çokluğundan dolayı elifin hazfedilmiş olması da caizdir. { هؤُلاءِ } kelimesinde med ve kasr olmak üzere iki lügat vardır; Araplardan onu kasr ile okuyanlar da vardır. Ebû Hâtim şu beyti inşâd etmiştir:

لَعَمْرُكَ إِنَّا وَالْأَحَالِيفُ هَاؤَلَا ... لَفِي مِحْنَةٍ أَظْفَارُهَا لَمْ تُقَلَّمِ

“Ömrüne yemin olsun ki biz ve şu antlaşmalılar / Tırnakları kesilmemiş bir mihnet içindeyiz.”

وَهَؤُلَاءِ هَاهُنَا فِي مَوْضِعِ النِّدَاءِ يَعْنِي يَا هَؤُلَاءِ. وَيَجُوزُ هَؤُلَاءِ خَبَرَ أَنْتُمْ، عَلَى أَنْ يَكُونَ أُولَاءِ بِمَعْنَى الَّذِينَ وَمَا بَعْدَهُ صِلَةٌ لَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرَ" أَنْتُمْ" حَاجَجْتُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّانِيَةُ- فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْجِدَالِ لِمَنْ لَا عِلْمَ لَهُ، وَالْحَظْرِ عَلَى مَنْ لَا تَحْقِيقَ عِنْدِهِ فَقَالَ ﷿:" هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ". وَقَدْ وَرَدَ الْأَمْرُ بِالْجِدَالِ لِمَنْ عَلِمَ وَأَيْقَنَ فقال تعالى:" وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ" [النحل: ١٢٥]. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَتَاهُ رَجُلٌ أَنْكَرَ وَلَدَهُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلَامًا أَسْوَدَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ)؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ:

Buradaki "hâülâi" (هَؤُلَاءِ), nidâ makamındadır; yani "ey sizler!" (yâ hâülâi) demektir. "Hâülâi"nin, "ülâi" (أُولَاءِ) [kelimesinin] "ellezîne" (الَّذِينَ: o kimseler ki) anlamında ve sonrasının da onun sılası olması şartıyla "entüm"ün (أَنْتُمْ) haberi olması da caizdir. "Entüm"ün haberinin "hâcectüm" (حَاجَجْتُمْ) olması da caizdir. Bu husus [daha önce] el-Bakara [Suresi]'nde geçmişti; Allah'a hamdolsun. İkincisi: Ayette, bilgisi olmayan kimsenin tartışmaktan (cedelden) menedildiğine ve tahkik ehliyeti bulunmayan kimseye bunun yasaklandığına delil vardır. Nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah]: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilgi sahibi olduğunuz hususta tartıştınız, peki hakkında bilgi sahibi olmadığınız hususta niçin tartışıyorsunuz?” buyurmuştur. Bilen ve kesin bilgiye (yakîne) sahip olan kimse için ise tartışma (mücadele) emri varit olmuştur. Nitekim Yüce Allah: [en-Nahl: 125] { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et!” buyurmuştur. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, çocuğunu reddeden bir adam ona gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Eşim siyah bir erkek çocuk doğurdu.” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ » «Senin develerin var mı?» diye sordu. Adam: “Evet.” dedi. O da şöyle buyurdu:

(مَا أَلْوَانُهَا)؟ قَالَ: حُمْرٌ: (هَلْ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ)؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: (فَمِنْ أَيْنَ ذَلِكَ)؟ قَالَ: لَعَلَّ عِرْقًا نَزَعَهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَهَذَا الْغُلَامُ لَعَلَّ عِرْقًا نَزَعَهُ). وَهَذَا حَقِيقَةُ الْجِدَالِ وَنِهَايَةٌ فِي تَبْيِينِ الِاسْتِدْلَالِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

"(Renkleri nasıldır?)" buyurdu. Adam: “Kırmızıdır.” dedi. "(Aralarında boz (evrak) olan var mı?)" diye sordu. Adam: “Evet.” dedi. O: "(Peki bu renk nereden geldi?)" diye sorunca adam: “Belki bir damar çekmiştir.” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "(İşte bu çocuk da, belki onu da bir damar çekmiştir)" buyurdu. Bu, cedelin (tartışmanın) ta kendisidir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in istidlali (delil getirmeyi) açıklamasının zirvesidir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٦٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 67]

مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧)

{ مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) } “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi. (67)”

نَزَّهَهُ تَعَالَى مِنْ دَعَاوِيهِمُ الْكَاذِبَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ كَانَ عَلَى الْحَنِيفِيَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَلَمْ يَكُنْ مُشْرِكًا. وَالْحَنِيفُ: الَّذِي يُوَحِّدُ وَيَحُجُّ وَيُضَحِّي وَيَخْتَتِنُ وَيَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" اشْتِقَاقُهُ. وَالْمُسْلِمُ فِي اللُّغَةِ: الْمُتَذَلِّلُ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُنْطَاعُ لَهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" مَعْنَى الْإِسْلَامِ»

Yüce Allah onu onların yalan iddialarından tenzih etmiş, onun İslâmî haniflik üzere olduğunu ve müşriklerden olmadığını açıklamıştır. Hanîf (الحَنِيف): Birleyen (tevhid ehli), hacceden, kurban kesen, sünnet olan ve kıbleye yönelen kimsedir. Bunun iştikakı daha önce “el-Bakara” Suresi'nde geçmişti. Lügatte Müslüman ise; Yüce Allah'ın emrine boyun eğen ve O'na itaat edendir. İslâm'ın manası daha önce “el-Bakara” Suresi'nde

مستوفى والحمد لله.

eksiksiz bir şekilde geçmişti; Allah'a hamdolsun.

[سورة آل عمران (٣): آية ٦٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 68]

إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)

{ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦8) } “Doğrusu insanların İbrahim'e en yakın olanı, elbette ona tabi olanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah müminlerin dostudur. (68)”

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ: وَاللَّهِ يَا مُحَمَّدُ لَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّا أَوْلَى النَّاسِ بِدِينِ إِبْرَاهِيمَ مِنْكَ وَمِنْ غَيْرِكَ، فَإِنَّهُ كَانَ يَهُودِيًّا وَمَا بِكَ إِلَّا الْحَسَدُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. (أَوْلَى) مَعْنَاهُ أَحَقُّ، قِيلَ: بِالْمَعُونَةِ وَالنُّصْرَةِ. وَقِيلَ بِالْحُجَّةِ. (لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ) عَلَى مِلَّتِهِ وَسُنَّتِهِ. (وَهذَا النَّبِيُّ) أَفْرَدَ ذِكْرَهُ تَعْظِيمًا لَهُ، كما قال" فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ" [الرحمن: ٦٨] وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" هَذَا الْمَعْنَى مُسْتَوْفًى. وَ" هذَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَطْفٌ عَلَى الَّذِينَ، وَ" النَّبِيُّ" نَعْتٌ لِهَذَا أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ، وَلَوْ نُصِبَ لَكَانَ جَائِزًا فِي الْكَلَامِ عَطْفًا عَلَى الْهَاءِ فِي" اتَّبَعُوهُ". وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ نَاصِرُهُمْ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال:

İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Yahudilerin ileri gelenleri: "Vallahi ey Muhammed! Bizim İbrahim'in dinine senden ve diğer insanlardan daha yakın/layık olduğumuzu pekâlâ biliyorsun; zira o bir Yahudi idi ve sendeki [bu tavır] sadece hasetten ibarettir." dediler. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. (أَوْلَى - Evlâ) lafzının anlamı, "en layık / en hak sahibi" demektir. Yardım ve zafer bakımından [en layık olan] şeklinde açıklandığı gibi, delil ve hüccet bakımından [en hak sahibi olan] şeklinde de açıklanmıştır. (لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ) "Onun dinine ve sünnetine uyanlardır." (وَهذَا النَّبِيُّ) "Ve şu Peygamberdir"; ona tazim amacıyla onun zikri ayrıca yapılmıştır. Nitekim Yüce Allah: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İkisinde de her türlü meyve, hurma ve nar vardır.” buyurmuştur. Bu mana daha önce el-Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. (هذَا) lafzı (الَّذِينَ) kelimesine atfedilerek ref (merfû) konumundadır. (النَّبِيُّ) lafzı ise bu kelimenin sıfatı veya atf-ı beyânıdır. Şayet nasb ile okunsaydı, (اتَّبَعُوهُ) fiilindeki bitişik zamir olan "hâ"ya atfedilerek Arap kelamında caiz olurdu. { وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah müminlerin velisidir (dostudur)”, yani onların yardımcısıdır. İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

(إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ وُلَاةً مِنَ النَّبِيِّينَ وَإِنَّ ولي مِنْهُمْ أَبِي وَخَلِيلُ رَبِّي- ثُمَّ قَرَأَ- إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ).

"(Şüphesiz her peygamberin peygamberler arasından velileri/dostları vardır. Benim onlardan dostum ise babam ve Rabbimin dostu [olan İbrahim'dir])" buyurdu, sonra: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ } “Doğrusu insanların İbrahim'e en yakın olanı, elbette ona tabi olanlar ve şu Peygamberdir...” âyetini okudu.

[سورة آل عمران (٣): آية ٦٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 69]

وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩)

{ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩) } “Kitap ehlinden bir topluluk sizi saptırmak istedi. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar. (69)”

نَزَلَتْ في معاذ بن جبل وحذيفة بن اليمن وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ حِينَ دَعَاهُمُ الْيَهُودُ مِنْ بَنِي النَّضِيرِ وَقُرَيْظَةَ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ إِلَى دِينِهِمْ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً" [البقرة: ١٠٩]. وَ" مِنْ" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ لِلتَّبْعِيضِ. وَقِيلَ: جَمِيعُ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَتَكُونُ" مِنْ" لِبَيَانِ الْجِنْسِ. وَمَعْنَى" لَوْ يُضِلُّونَكُمْ" أَيْ يُكْسِبُونَكُمُ الْمَعْصِيَةَ بِالرُّجُوعِ عَنْ دِينِ الْإِسْلَامِ وَالْمُخَالَفَةِ لَهُ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ:" يُضِلُّونَكُمْ" أَيْ يُهْلِكُونَكُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَخْطَلِ:

Benî Nadîr, Kurayza ve Benî Kaynukâ yahudileri; Muâz b. Cebel, Huzeyfe b. el-Yemân ve Ammâr b. Yâsir'i kendi dinlerine davet ettiklerinde bu âyet onlar hakkında nazil oldu. Bu âyet, Yüce Allah'ın şu buyruğunun benzeridir: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً } “Kitap ehlinden pek çoğu, imanınızdan sonra sizi inkâra döndürmeyi çok istedi; [bu] hasetlerindendir” [Bakara 109]. Bu görüşe göre [âyetteki] “min” (مِنْ) harfi teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir. Bütün Kitap ehlidir de denilmiştir; bu takdirde “min” harfi cins beyanı için olur. { لَوْ يُضِلُّونَكُمْ } “sizi saptırmak istedi” ifadesinin manası; İslâm dininden dönmek ve ona muhalefet etmek suretiyle size günah kazandırmak istediler, demektir. İbn Cüreyc: { يُضِلُّونَكُمْ } “sizi helak etmek isterler” demektir, demiştir. el-Ahtal'ın şu sözü de bu anlamdadır:

كُنْتَ الْقَذَى فِي مَوْجِ أَكْدَرَ مُزْبِدٍ ... قَذَفَ الْأَتِيُّ بِهِ فَضَلَّ ضَلَالًا

“Sen köpüren bulanık bir dalgadaki çer çöp gibiydin... / Coşkun sel onu fırlatıp attı da büsbütün helak oldu gitti.”

أَيْ هَلَكَ هَلَاكًا. (وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ) نَفْيٌ وَإِيجَابٌ. (وَما يَشْعُرُونَ) أَيْ يَفْطِنُونَ أَنَّهُمْ لَا يَصِلُونَ إِلَى إِضْلَالِ الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ:" وَما يَشْعُرُونَ" أَيْ لَا يَعْلَمُونَ بِصِحَّةِ الْإِسْلَامِ وَوَاجِبٌ عَلَيْهِمْ أَنْ يَعْلَمُوا، لِأَنَّ الْبَرَاهِينَ ظاهرة والحجج باهرة، والله أعلم.

Yani helak olarak yok oldu demektir. { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar” [ifadesi] bir nefy (olumsuzlama) ve isbattır (olumlamadır). { وَما يَشْعُرُونَ } “ve farkına varmazlar”; yani müminleri saptırmaya güç yetiremeyeceklerini idrak etmezler demektir. { وَما يَشْعُرُونَ } ifadesinin; İslâm'ın doğruluğunu bilmezler, halbuki kesin deliller açık ve hüccetler apaçık olduğu için bunu bilmeleri kendilerine vaciptir, manasında olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٧٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 70]

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) } “Ey Kitap ehli! Siz [gerçeğe] şahit olup dururken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz? (70)”

أَيْ بِصِحَّةِ الْآيَاتِ الَّتِي عِنْدَكُمْ فِي كُتُبِكُمْ، عَنْ قَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ بِمِثْلِهَا مِنْ آيَاتِ الْأَنْبِيَاءِ الَّتِي أنتم مقرون بها.

Katâde ve es-Süddî'den nakledildiğine göre; kitaplarınızda yanınızda bulunan ayetlerin doğruluğuna şahit olduğunuz halde [demektir]. Anlamın: Kendinizin de ikrar ettiği peygamberlerin benzer mucizelerine sizler bizzat şahitlik edip dururken, şeklinde olduğu da söylenmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ٧١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 71]