إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣)
{ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) } “Şüphesiz Allah, Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemler üzerine seçti. (33)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً) اصْطَفَى اخْتَارَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَتَقَدَّمَ فِيهَا اشْتِقَاقُ آدَمَ وَكُنْيَتُهُ، وَالتَّقْدِيرُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى دِينَهُمْ وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: اخْتَارَهُمْ لِلنُّبُوَّةِ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهِمْ." وَنُوحاً" قِيلَ إِنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ نَاحَ يَنُوحُ، وَهُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ إِلَّا أَنَّهُ انْصَرَفَ لِأَنَّهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ، وَهُوَ شَيْخُ الْمُرْسَلِينَ، وَأَوَّلُ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ بَعْدَ آدَمَ ﵇ بِتَحْرِيمِ الْبَنَاتِ وَالْأَخَوَاتِ وَالْعَمَّاتِ وَالْخَالَاتِ وَسَائِرِ الْقَرَابَاتِ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ إِدْرِيسَ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْمُؤَرِّخِينَ فَقَدْ وَهِمَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَعْرَافِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ) تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ مَعْنَى الْآلِ وَعَلَى مَا يُطْلَقُ مُسْتَوْفًى. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: آلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ وَآلِ عِمْرَانَ وَآلِ يَاسِينَ وَآلِ مُحَمَّدٍ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ" [آل عمران: ٦٨] وَقِيلَ: آلُ إِبْرَاهِيمَ إِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَالْأَسْبَاطُ، وَإِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ. وَقِيلَ: آلُ إِبْرَاهِيمَ نَفْسُهُ، وَكَذَا آلُ عِمْرَانَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ" [البقرة: ٢٤٨]. وَفِي الْحَدِيثِ: (لَقَدْ أُعْطِيَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آل داود)، وقال الشاعر:
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً } “Şüphesiz Allah, Âdem'i ve Nûh'u seçti” buyruğunda geçen "Istafâ" (اصْطَفَى), seçti demektir ve bu husus daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Âdem kelimesinin türeyişi ve künyesi de orada geçmişti. [Cümlenin] takdiri: "Şüphesiz Allah onların dinini -ki o İslâm dinidir- seçti" şeklindedir; dolayısıyla muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: "Onları kendi dönemlerinin âlemlerine karşı peygamberlik için seçti." "Nûh" isminin ise nâha-yenûhu (نَاحَ يَنُوحُ) [ağıt yaktı] fiilinden türediği söylenmiştir. Bu isim a'cemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir; ancak üç harfli olduğu için munsarıftır (tenvin ve kesre alır). O, resullerin şeyhi (önderi) ve Âdem aleyhisselâm'dan sonra Allah'ın yeryüzü halkına kızları, kız kardeşleri, halaları, teyzeleri ve diğer akrabaları haram kılmak üzere gönderdiği ilk resuldür. Tarihçilerden İdrîs'in ondan önce olduğunu söyleyenler ise, inşâallahu teâlâ el-A'râf Suresi'nde açıklanacağı üzere yanılmışlardır. Yüce Allah'ın: { وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “...ve İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemler üzerine [seçti]” buyruğuna gelince; "âl" kelimesinin anlamı ve neye ıtlak olunduğu (kimler için kullanıldığı) etraflıca Bakara Suresi'nde geçmişti. Buhârî'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "İbrâhim ailesi ve İmrân ailesi; İbrâhim ailesinden, İmrân ailesinden, Yâsîn ailesinden ve Muhammed ailesinden olan müminlerdir." Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz insanların İbrâhim'e en yakın olanı, elbette ona uyanlar, bu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah müminlerin velisidir.” (Âl-i İmrân 3/68). Şöyle de denilmiştir: İbrâhim ailesi; İsmâil, İshak, Ya'kûb ve Esbât'tır (torunlarıdır) ve şüphesiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de İbrâhim'in ailesindendir. Şöyle de denilmiştir: İbrâhim ailesi onun bizzat kendisidir, İmrân ailesi de böyledir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ } “...Mûsâ ailesinin ve Hârûn ailesinin bıraktıklarından geriye kalan bir kısım...” (el-Bakara 2/248). Hadiste de şöyle buyrulmuştur: « لَقَدْ أُعْطِيَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آل داود » «Şüphesiz ona Dâvûd ailesinin nağmelerinden (mizmârlarından) bir nağme verilmiştir.» Şair de şöyle demiştir:
وَلَا تَبْكِ مَيْتًا بَعْدَ مَيْتٍ أَحَبَّهُ ... عَلِيٌّ وَعَبَّاسٌ وَآلُ أَبِي بَكْرِ
"Ağlama bir ölünün ardından, sevdikten sonra o ölüyü / Ali, Abbâs ve Ebû Bekir'in âli (kendisi)"
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
يُلَاقِي مِنْ تَذَكُّرِ آلِ لَيْلَى ... كَمَا يَلْقَى السَّلِيمُ مِنَ الْعِدَادِ
"Leylâ'nın âlini (bizzat Leylâ'yı) hatırlamaktan öyle bir acı çeker ki / Zehirli yılan sokmuş birinin sayıklama nöbetlerinde çektiği gibi"
أَرَادَ مِنْ تَذَكُّرِ لَيْلَى نَفْسِهَا. وَقِيلَ: آلُ عِمْرَانَ آلُ إِبْرَاهِيمَ، كَمَا قَالَ:" ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ" [آل عمران: ٣ ٤ [. وَقِيلَ: الْمُرَادُ عِيسَى، لِأَنَّ أُمَّهُ ابْنَةُ عِمْرَانَ. وَقِيلَ: نَفْسُهُ كَمَا ذَكَرْنَا. قَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ عِمْرَانُ أَبُو مُوسَى وَهَارُونَ، وَهُوَ عِمْرَانُ بْنُ يَصْهَرَ بْنِ فَاهَاثَ بْنِ لَاوَى بْنِ يَعْقُوبَ وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ عِمْرَانُ أَبُو مَرْيَمَ، وَهُوَ مِنْ وَلَدِ سُلَيْمَانَ ﵇. وَحَكَى السُّهَيْلِيُّ: عمران ابن مَاتَانَ، وَامْرَأَتُهُ حَنَّةُ (بِالنُّونِ). وَخُصَّ هَؤُلَاءِ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ الْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ بِقَضِّهِمْ وَقَضِيضِهِمْ مِنْ نَسْلِهِمْ. وَلَمْ يَنْصَرِفْ عِمْرَانُ لِأَنَّ فِي آخِرِهِ أَلِفًا وَنُونًا زَائِدَتَيْنِ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ:" عَلَى الْعالَمِينَ" أَيْ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهِمْ، فِي قَوْلِ أَهْلِ التَّفْسِيرِ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ: جَمِيعُ الْخَلْقِ كُلُّهُمْ. وَقِيلَ" عَلَى الْعالَمِينَ": عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ إِلَى يَوْمِ الصُّورِ، وَذَلِكَ أَنَّ هَؤُلَاءِ رُسُلٌ وَأَنْبِيَاءُ فَهُمْ صَفْوَةُ الْخَلْقِ، فَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﷺ فَقَدْ جَازَتْ مَرْتَبَتُهُ الِاصْطِفَاءَ لِأَنَّهُ حَبِيبٌ وَرَحْمَةٌ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ" [الأنبياء: ١٠٧] فَالرُّسُلُ خُلِقُوا لِلرَّحْمَةِ، وَمُحَمَّدٌ ﷺ خُلِقَ بِنَفْسِهِ رَحْمَةً، فَلِذَلِكَ صَارَ أَمَانًا لِلْخَلْقِ، لَمَّا بَعَثَهُ اللَّهُ أَمِنَ الْخَلْقُ الْعَذَابَ إِلَى نَفْخَةِ الصُّورِ. وَسَائِرُ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ يَحِلُّوا هَذَا الْمَحَلَّ، وَلِذَلِكَ قَالَ ﵇: (أَنَا رَحْمَةٌ مُهْدَاةٌ) يُخْبِرُ أَنَّهُ بِنَفْسِهِ رَحْمَةٌ لِلْخَلْقِ مِنَ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ (مُهْدَاةٌ) أَيْ هَدِيَّةٌ مِنَ اللَّهِ لِلْخَلْقِ. وَيُقَالُ: اخْتَارَ آدَمَ بِخَمْسَةِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا أَنَّهُ خَلَقَهُ بِيَدِهِ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ بِقُدْرَتِهِ، وَالثَّانِي أَنَّهُ عَلَّمَهُ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا، وَالثَّالِثُ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِأَنْ يَسْجُدُوا لَهُ، وَالرَّابِعُ أَسْكَنَهُ الْجَنَّةَ، وَالْخَامِسُ جَعَلَهُ أَبَا الْبَشَرِ. وَاخْتَارَ نُوحًا بخمسة
[Şair burada] bizzat Leylâ'nın kendisini hatırlamayı kastetmiştir. Bir görüşe göre: Âl-i İmrân, { ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ } “Birbirinden gelme bir zürriyet olarak” [Âl-i İmrân 3/34] ayetinde buyurulduğu gibi Âl-i İbrâhîm'dir. Bir görüşe göre de bundan maksat Îsâ'dır; çünkü onun annesi İmrân'ın kızıdır. Bir görüşe göre ise daha önce belirttiğimiz gibi [İmrân'ın] bizzat kendisidir. Mukâtil şöyle demiştir: "Bu, Mûsâ ve Hârûn'un babası olan İmrân'dır; o da Ya'kûb oğlu Lâvî oğlu Fâhâs oğlu Yashar oğlu İmrân'dır." Kelbî ise: "O, Meryem'in babası İmrân'dır ve Süleyman aleyhisselâm'ın soyundandır" demiştir. Süheylî ise şöyle nakletmiştir: "O, Mâtân oğlu İmrân'dır; hanımı ise (nûn ile) Hanne'dir." Peygamberler arasından bunların özellikle zikredilmesinin sebebi, peygamberlerin ve resullerin istisnasız tamamının onların neslinden gelmiş olmasıdır. İmrân kelimesi, sonunda zâit (fazladan eklenmiş) bir elif ve nûn bulunduğu için gayrimunsarıftır. Tefsir ehlinin kavline göre { عَلَى الْعَالَمِينَ } “âlemlere [üstün kıldı]” ifadesinin manası, "kendi dönemlerinin âlemlerine üstün kıldı" demektir. el-Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî ise: "Bütün mahlûkatın tamamına [üstün kıldı]" demiştir. Bir görüşe göre de { عَلَى الْعَالَمِينَ }, "Sûr'a üfleneceği güne kadar bütün mahlûkatın tamamına [üstün kıldı]" manasındadır. Çünkü bunlar resul ve nebîlerdir; dolayısıyla mahlûkatın en seçkinleridir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince; onun mertebesi ıstıfâyı (seçilmişliği) da aşmıştır; zira o bir habîb (sevgili) ve rahmettir. Nitekim Yüce Allah: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ } “[Ey Muhammed!] Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [el-Enbiyâ 21/107] buyurmuştur. Zira diğer resuller rahmet için yaratılmışken, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisi bir rahmet olarak yaratılmıştır. Bu sebeple mahlûkat için bir emân (güvence) olmuştur; Allah onu peygamber olarak gönderdiğinde mahlûkat, Sûr'a üfleninceye kadar azaptan emin kılınmıştır. Diğer peygamberler bu makama erişememişlerdir. Nitekim o aleyhisselâm: « أَنَا رَحْمَةٌ مُهْدَاةٌ » «Ben [âlemlere] hediye edilmiş bir rahmetim» buyurarak bizzat kendisinin mahlûkat için Allah'tan bir rahmet olduğunu haber vermiştir. Hadisteki « مُهْدَاةٌ » (hediye edilmiş) ifadesi, mahlûkata Allah'tan bir hediye manasındadır. Şöyle de denilmiştir: [Allah] Âdem'i beş şeyle seçkin kılmıştır: Birincisi, onu kudretiyle en güzel sûrette bizzat Kendi eliyle yaratmasıdır. İkincisi, ona bütün isimleri öğretmesidir. Üçüncüsü, meleklere ona secde etmelerini emretmesidir. Dördüncüsü, onu cennete yerleştirmesidir. Beşincisi, onu insanlığın babası kılmasıdır. Nûh'u da beş [şeyle seçkin kılmıştır:]
أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا أَنَّهُ جَعَلَهُ أَبَا الْبَشَرِ، لِأَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ غَرِقُوا وَصَارَ ذُرِّيَّتُهُ هُمُ الْبَاقِينَ، وَالثَّانِي أَنَّهُ أَطَالَ عُمْرَهُ، وَيُقَالُ: طُوبَى لِمَنْ طَالَ عُمْرُهُ وَحَسُنَ عَمَلُهُ، وَالثَّالِثُ أَنَّهُ اسْتَجَابَ دُعَاءَهُ عَلَى الْكَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَالرَّابِعُ أَنَّهُ حَمَلَهُ عَلَى السَّفِينَةِ، وَالْخَامِسُ أَنَّهُ كَانَ أَوَّلَ مَنْ نَسَخَ الشَّرَائِعَ، وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ لَمْ يَحْرُمْ تَزْوِيجُ الْخَالَاتِ وَالْعَمَّاتِ. وَاخْتَارَ إِبْرَاهِيمَ بِخَمْسَةِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا أَنَّهُ جَعَلَهُ أَبَا الْأَنْبِيَاءِ، لِأَنَّهُ رُوِيَ أَنَّهُ خَرَجَ مِنْ صُلْبِهِ أَلْفُ نَبِيٍّ مِنْ زَمَانِهِ إِلَى زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَالثَّانِي أَنَّهُ اتَّخَذَهُ خَلِيلًا، وَالثَّالِثُ أَنَّهُ أَنْجَاهُ مِنَ النَّارِ، وَالرَّابِعُ أَنَّهُ جَعَلَهُ إِمَامًا لِلنَّاسِ، وَالْخَامِسُ أَنَّهُ ابْتَلَاهُ بِالْكَلِمَاتِ فَوَفَّقَهُ حَتَّى أَتَمَّهُنَّ. ثُمَّ قَالَ:" وَآلَ عِمْرانَ" فَإِنْ كَانَ عِمْرَانُ أَبَا مُوسَى وَهَارُونَ فَإِنَّمَا اخْتَارَهُمَا عَلَى الْعَالَمِينَ حَيْثُ بَعَثَ عَلَى قَوْمِهِ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْعَالَمِ. وَإِنْ كَانَ أَبَا مَرْيَمَ فَإِنَّهُ اصْطَفَى لَهُ مَرْيَمَ بِوِلَادَةِ عِيسَى بِغَيْرِ أَبٍ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لِأَحَدٍ فِي الْعَالَمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birincisi: İnsanların tamamı boğulduğu ve geriye kalanlar yalnızca onun zürriyeti olduğu için onu insanlığın babası kıldı. İkincisi: Ömrünü uzun kıldı; nitekim 'Ömrü uzun, ameli güzel olana ne mutlu!' denilir. Üçüncüsü: Kâfirler aleyhine ve müminler lehine yaptığı duasına icabet etti. Dördüncüsü: Onu gemide taşıdı. Beşincisi: Şeriatları ilk nesheden (değiştiren) kişi oldu; zira ondan önce teyzeler ve halalarla evlenmek haram değildi. İbrâhim'i de beş özellikle seçti: Birincisi: Onu peygamberlerin babası kıldı; zira onun çağından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağına kadar onun sulbünden bin peygamber çıktığı rivayet edilmiştir. İkincisi: Onu dost (halîl) edindi. Üçüncüsü: Onu ateşten kurtardı. Dördüncüsü: Onu insanlara önder (imam) kıldı. Beşincisi: Onu kelimelerle imtihan etti ve onları tamamlaması için ona muvaffakiyet verdi. Sonra: 'Ve İmrân ailesini' buyurdu. Eğer İmrân, Mûsâ ile Hârûn'un babası ise, kavminin üzerine kudret helvası ve bıldırcın eti indirmek suretiyle onları âlemlere üstün kılmıştır ki bu, âlemde hiçbir peygambere nasip olmamıştır. Şayet Meryem'in babası ise, babasız olarak Îsâ'yı dünyaya getirmesi sebebiyle Meryem'i onun için seçkin kılmıştır ki bu da âlemde hiç kimseye nasip olmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٣٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 34]
ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤)
{ ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) } “Birbirinden türeyen bir zürriyet olarak. Allah her şeyi hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir. (34)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ مَعْنَى الذُّرِّيَّةِ واشتقاقها. وهي نصب على الحال، قال الْأَخْفَشُ. أَيْ فِي حَالِ كَوْنِ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ، أَيْ ذُرِّيَّةٌ بَعْضُهَا مِنْ وَلَدِ بَعْضٍ. الْكُوفِيُّونَ: عَلَى الْقَطْعِ. الزَّجَّاجُ: بَدَلٌ، أَيِ اصْطَفَى ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، وَمَعْنَى بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، يَعْنِي فِي التَّنَاصُرِ فِي الدِّينِ، كَمَا قال:" الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ" [التوبة: ٦٧] يعني في الضلالة، قال الْحَسَنُ وقَتَادَةُ. وَقِيلَ: فِي الِاجْتِبَاءِ وَالِاصْطِفَاءِ وَالنُّبُوَّةِ. وقيل: المراد به التناسل، وهذا أضعفها.
Yüce Allah'ın: (ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) kavli: Zürriyet kelimesinin anlamı ve türeyişi Bakara Suresi'nde geçmişti. el-Ahfeş'e göre bu kelime hal olarak mansuptur; yani 'birbirlerinden oldukları halde', yani 'bir kısmı diğerinin neslinden gelen bir zürriyet olarak' demektir. Kûfeliler'e göre kat' üzere mansuptur. ez-Zeccâc'a göre ise bedeldir; yani 'birbirinden türeyen bir zürriyeti seçti' demektir. 'Bir kısmı diğerinden' olmasının anlamı, el-Hasan ve Katâde'nin dediğine göre, 'Münafık erkeklerle münafık kadınlar da birbirlerindendir' [et-Tevbe: 67] kavlinde olduğu gibi, yani sapıklıkta olduğu gibi, dinde birbirine yardım etme konusundadır. Bir görüşe göre seçilmede, ıstıfâda ve peygamberliktedir. Bir görüşe göre de bundan kasıt soy yoluyla üremedir (tenasüldür) ki bu, görüşlerin en zayıfıdır.
[سورة آل عمران (٣): الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 35-36]
إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦)
{ إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Hani İmrân'ın karısı: 'Rabbim! Karnımdakini kayıtsız şartsız olarak sadece Sana adadım. Benden bunu kabul buyur. Şüphesiz hakkıyla işiten, hakkıyla bilen yalnız Sensin' demişti.” (35) { فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Onu doğurunca da -Allah ne doğurduğunu daha iyi bildiği halde- şöyle dedi: 'Rabbim! Ben onu bir kız doğurdum. Erkek, kız gibi değildir. Ben ona Meryem adını koydum. Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum.'” (36)
فِيهِ ثَمَانُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ) قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:" إِذْ" زَائِدَةٌ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: التَّقْدِيرُ اذْكُرْ إِذْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى وَاصْطَفَى آلَ عِمْرَانَ إِذْ قَالَتْ امْرَأَةُ عِمْرَانَ. وَهِيَ حَنَّةُ (بِالْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَالنُّونِ) بِنْتُ فَاقْوَدَ بْنِ قُنْبُلَ أُمُّ مَرْيَمَ جَدَّةُ عِيسَى ﵇، وَلَيْسَ بِاسْمٍ عَرَبِيٍّ وَلَا يُعْرَفُ فِي الْعَرَبِيَّةِ حَنَّةُ اسْمُ امْرَأَةٍ. وَفِي الْعَرَبِيَّةِ أَبُو حَنَّةَ الْبَدْرِيُّ، وَيُقَالُ فِيهِ: أَبُو حَبَّةَ (بِالْبَاءِ بِوَاحِدَةٍ) وَهُوَ أَصَحُّ، وَاسْمُهُ عَامِرٌ، وَدَيْرُ حَنَّةَ بِالشَّامِ، وَدَيْرٌ آخَرُ أَيْضًا يُقَالُ لَهُ كَذَلِكَ، قَالَ أَبُو نُوَاسٍ:
Burada sekiz mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ) kavli hakkında Ebû Ubeyde: " 'İz' (إِذْ) zaittir" demiştir. Muhammed b. Yezîd ise: "Takdiri 'Hatırla o vakti ki...' şeklindedir" demiştir. ez-Zeccâc ise: "Anlamı: İmrân'ın karısı dediği vakit İmrân ailesini de seçti, şeklindedir" demiştir. Bu kadın, Îsâ aleyhisselâm'ın anneannesi ve Meryem'in annesi olan Fâkûd b. Kunbul'un kızı Hanne'dir (noktasız hâ ve nûn ile). Bu, Arapça bir isim değildir ve Arapçada bir kadın ismi olarak Hanne bilinmemektedir. Arapçada Bedirli Ebû Hanne vardır; onun hakkında 'Ebû Habbe' (tek noktalı bâ ile) de denilir ki daha sahih olanı budur ve ismi Âmir'dir. Şam'da Deyru Hanne vardır; kendisine aynı şekilde isim verilen başka bir manastır daha vardır. Ebû Nuvâs şöyle demiştir:
يَا دَيْرُ حَنَّةَ مِنْ ذَاتِ الْأُكَيْرَاحِ ... مَنْ يَصْحُ عَنْكَ فَإِنِّي لَسْتُ بِالصَّاحِي
"Ey Ukeyrâh'taki Hanne manastırı! / Senden uzaklaşıp ayılan ayılır, ben ise ayılacak değilim"
وَحَبَّةُ فِي الْعَرَبِ كَثِيرٌ، مِنْهُمْ أَبُو حَبَّةَ الْأَنْصَارِيُّ، وَأَبُو السَّنَابِلِ بْنُ بَعْكَكٍ الْمَذْكُورُ فِي حَدِيثِ سُبَيْعَةَ حَبَّةُ، وَلَا يُعْرَفُ خَنَّةُ بِالْخَاءِ الْمَعْجَمَةِ إِلَّا بِنْتُ يَحْيَى بْنِ أَكْثَمَ الْقَاضِي، وَهِيَ أُمُّ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ، وَلَا يُعْرَفُ جَنَّةُ (بِالْجِيمِ) إِلَّا أَبُو جَنَّةَ، وَهُوَ خَالُ ذِي الرُّمَّةِ الشَّاعِرِ. كُلُّ هَذَا مِنْ كِتَابِ ابْنِ مَاكُولَا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً) تَقَدَّمَ مَعْنَى النَّذْرِ، وَأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ الْعَبْدَ إِلَّا بِأَنْ يُلْزِمَهُ نَفْسَهُ. وَيُقَالُ: إِنَّهَا لَمَّا حَمَلَتْ قَالَتْ: لَئِنْ نَجَّانِي اللَّهُ ووضعت
Araplarda Habbe (حَبَّة) ismi çoktur; bunlardan biri Ebû Habbe el-Ensârî'dir, Sübey'a hadisinde zikredilen Ebû's-Senâbil b. Ba'kek de [Ebû] Habbe'dir. Noktalı hı ile Hanne (خَنَّة) ise Kadı Yahyâ b. Eksem'in kızı dışında bilinmemektedir; o da Muhammed b. Nasr'ın annesidir. Cîm ile Cenne (جَنَّة) ise şair Zü'r-Rümme'nin dayısı olan Ebû Cenne dışında bilinmemektedir. Bütün bunlar İbn Mâkûlâ'nın kitabındandır. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً } “Rabbim! Karnımdakini hür (yalnızca Sana ibadete adanmış) olarak Sana adadım” kavli: Nezrin (adak) anlamı ve kişinin bunu bizzat kendisine vacip kılmadıkça kula vacip olmayacağı hususu daha önce geçmişti. Rivayet edildiğine göre o gebe kalınca şöyle demiştir: 'Eğer Allah beni kurtarır ve karnımdakini doğurursam...
مَا فِي بَطْنِي لَجَعَلْتُهُ مُحَرَّرًا. وَمَعْنَى" لَكَ" أَيْ لِعِبَادَتِكَ." مُحَرَّراً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ وَقِيلَ: نَعْتٌ لِمَفْعُولٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي غُلَامًا مُحَرَّرًا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى مِنْ جِهَةِ التَّفْسِيرِ وَسِيَاقِ الْكَلَامِ وَالْإِعْرَابِ: أَمَّا الْإِعْرَابُ فَإِنَّ إِقَامَةَ النَّعْتِ مَقَامَ الْمَنْعُوتِ لَا يَجُوزُ فِي مَوَاضِعَ، وَيَجُوزُ عَلَى الْمَجَازِ فِي أُخْرَى، وَأَمَّا التَّفْسِيرُ فَقِيلَ إِنَّ سَبَبَ قَوْلِ امْرَأَةِ عِمْرَانَ هَذَا أَنَّهَا كَانَتْ كَبِيرَةً لَا تَلِدُ، وَكَانُوا أَهْلَ بَيْتٍ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ، وَإِنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ شَجَرَةٍ فَبَصُرَتْ بِطَائِرٍ يَزُقُّ فَرْخًا فَتَحَرَّكَتْ نَفْسُهَا لِذَلِكَ، وَدَعَتْ رَبَّهَا أَنْ يَهَبَ لَهَا وَلَدًا، وَنَذَرَتْ إِنْ وَلَدَتْ أَنْ تَجْعَلَ وَلَدَهَا مُحَرَّرًا: أَيْ عَتِيقًا خَالِصًا لِلَّهِ تَعَالَى، خَادِمًا لِلْكَنِيسَةِ حَبِيسًا عَلَيْهَا، مُفَرَّغًا لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَكَانَ ذَلِكَ جَائِزًا فِي شَرِيعَتِهِمْ، وَكَانَ عَلَى أَوْلَادِهِمْ أَنْ يُطِيعُوهُمْ. فَلَمَّا وَضَعَتْ مَرْيَمَ قَالَتْ:" رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى " يَعْنِي أَنَّ الْأُنْثَى لَا تَصْلُحُ لِخِدْمَةِ الْكَنِيسَةِ. قِيلَ لِمَا يُصِيبُهَا مِنَ الْحَيْضِ وَالْأَذَى. وَقِيلَ: لَا تَصْلُحُ لِمُخَالَطَةِ الرِّجَالِ. وَكَانَتْ تَرْجُو أَنْ يَكُونَ ذَكَرًا فَلِذَلِكَ حُرِّرَتِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" لَا خِلَافَ أَنَّ امْرَأَةَ عِمْرَانَ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَى حَمْلِهَا نَذْرٌ لِكَوْنِهَا حُرَّةً، فَلَوْ كَانَتِ امْرَأَتُهُ أَمَةً فَلَا خِلَافَ أَنَّ الْمَرْءَ لَا يَصِحُّ لَهُ نَذْرٌ فِي وَلَدِهِ وَكَيْفَمَا تَصَرَّفَتْ حَالُهُ، فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ النَّاذِرُ عَبْدًا فَلَمْ يَتَقَرَّرْ لَهُ قَوْلٌ فِي ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ حُرًّا فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَمْلُوكًا لَهُ، وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ مِثْلُهُ، فَأَيُّ وَجْهٍ لِلنَّذْرِ فِيهِ؟ وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّ الْمَرْءَ إِنَّمَا يُرِيدُ وَلَدَهُ لِلْأُنْسِ بِهِ وَالِاسْتِنْصَارِ وَالتَّسَلِّي، فَطَلَبَتْ هَذِهِ الْمَرْأَةُ الْوَلَدَ أُنْسًا بِهِ وَسُكُونًا إِلَيْهِ، فَلَمَّا مَنَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهَا بِهِ نَذَرَتْ أَنَّ حَظَّهَا مِنَ الْأُنْسِ بِهِ مَتْرُوكٌ فِيهِ، وَهُوَ عَلَى خِدْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى مَوْقُوفٌ، وَهَذَا نَذْرُ الْأَحْرَارِ مِنَ الْأَبْرَارِ. وَأَرَادَتْ بِهِ مُحَرَّرًا مِنْ جِهَتِي، مُحَرَّرًا مِنْ رِقِّ الدُّنْيَا وَأَشْغَالِهَا، وَقَدْ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الصُّوفِيَّةِ لِأُمِّهِ: يَا أُمَّهْ: ذَرِينِي لِلَّهِ أَتَعَبَّدُ لَهُ وَأَتَعَلَّمُ الْعِلْمَ، فَقَالَتْ نَعَمْ. فَسَارَ حَتَّى تَبَصَّرَ ثُمَّ عَادَ إِلَيْهَا فَدَقَّ الْبَابَ، فَقَالَتْ مَنْ؟ فَقَالَ لَهَا: ابْنُكِ فُلَانٌ، قَالَتْ: قَدْ تَرَكْنَاكَ لِلَّهِ وَلَا نَعُودُ فِيكَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُحَرَّراً) مَأْخُوذٌ مِنَ الْحُرِّيَّةِ الَّتِي هِيَ ضِدُّ الْعُبُودِيَّةِ، مِنْ هَذَا تَحْرِيرُ الْكِتَابِ، وَهُوَ تَخْلِيصُهُ مِنَ الِاضْطِرَابِ والفساد. وروى خصيف عن عكرمة ومجاهد:
[Karnımdaki] şeyi hür kılınmış (muharrer) yapmayı [adadım]. 'Sana' ifadesinin anlamı, 'Senin ibadetin için' demektir. { مُحَرَّرًا } "Hür kılınmış olarak" lafzı hâl olarak mansub kılınmıştır. Bir görüşe göre ise mahzuf bir mef'ûlün sıfatıdır; yani 'Ben karnımdakini Sana hür kılınmış bir erkek çocuk olarak adadım' demektir. Ancak tefsir, sözün akışı ve irap bakımından birinci görüş daha uygundur. İrap bakımından olan durum şudur: Sıfatın mevsunun yerine geçmesi bazı yerlerde caiz değildir, bazı yerlerde ise mecaz yoluyla caizdir. Tefsir bakımından ise şöyle denilmiştir: İmrân'ın eşinin bunu söylemesinin sebebi, yaşlanmış olup artık doğuramayacak durumda bulunmasıydı. Onlar Allah katında yüksek bir mevkiye sahip bir aile idi. Kadın bir ağacın altındayken yavrusunu besleyen bir kuş gördü; bunun üzerine [annelik] duyguları harekete geçti ve Rabbine kendisine bir çocuk bağışlaması için dua etti. Şayet doğurursa çocuğunu muharrer kılmayı adadı; yani Yüce Allah'a halis kılınmış, mabedin hizmetçisi, oraya vakfedilmiş ve yalnızca Yüce Allah'ın ibadetine tahsis edilmiş bir kimse yapmayı [adadı]. Bu durum onların şeriatında caizdi ve çocuklarının da onlara itaat etmesi gerekiyordu. Meryem'i dünyaya getirdiğinde ise: { رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Rabbim! Gerçekten ben onu bir kız doğurdum” dedi. Yani kadının mabedin hizmetine uygun olmadığını [ifade etmek istedi]. Bunun sebebi olarak, kadının başına gelen hayız ve eza halleri zikredilmiştir. Bir görüşe göre ise erkeklerin arasına karışmaya uygun olmamasıdır. Kadın onun erkek olmasını umuyordu; işte bu sebeple [çocuk] adanmıştı. Üçüncü [Mesele]- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'İmrân'ın hanımı hür olduğu için, karnındaki ceninin üzerinde [başkası lehine köleleştirici] bir nezrin cereyan etmeyeceğinde ihtilaf yoktur. Şayet hanımı bir cariye olsaydı, erkeğin çocuğu üzerinde hiçbir şekilde nezrinin geçerli olmayacağında görüş ayrılığı bulunmazdı. Çünkü adayan kimse şayet köle ise, bu hususta onun bir söz hakkı sabit olmaz; eğer hür ise çocuğun ona mülk olması sahih değildir. Aynı şekilde kadın da böyledir; o halde bu durumda adak hangi yönden geçerli olabilir? Bunun anlamı -Allah en iyisini bilir ya- şudur: İnsan çocuğunu ancak onunla ünsiyet kurmak, yardımını görmek ve onunla teselli bulmak için ister. Bu kadın da çocukla ünsiyet kurmak ve onunla huzur bulmak için çocuk istemişti. Yüce Allah bunu ona lütfedince, çocukla ünsiyet kurmaktan yana olan kendi payını terk ettiğini ve onu Yüce Allah'ın hizmetine vakfettiğini adadı. İşte bu, ebrar olan hür kimselerin adağıdır.' Kadın bununla; 'benim tarafımdan hür bırakılmış, dünyanın esaretinden ve meşguliyetlerinden azat edilmiş' manasını kastetmiştir. Nitekim sûfîlerden bir adam annesine: 'Ey anneciğim! Beni Allah'a bırak, O'na ibadet edeyim ve ilim öğreneyim' demiş; annesi de 'Peki' demiştir. Adam ilimde derinleşinceye kadar gitmiş, ardından dönüp kapıyı çalmıştır. Kadın 'Kim o?' diye sorunca adam: 'Oğlun filan' demiştir. Kadın: 'Biz seni Allah'a bıraktık, artık verdiğimizi geri almayız' diye cevap vermiştir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { مُحَرَّراً } "Hür kılınmış olarak" buyruğu, kulluğun (esaretin) zıddı olan hürriyetten türetilmiştir. Bir metnin tahrir edilmesi (yazılıp düzeltilmesi) de bundandır; yani onun karışıklıktan ve bozukluktan arındırılmasıdır. Hasîf, İkrime ve Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir:
أَنَّ الْمُحَرَّرَ الْخَالِصُ لِلَّهِ ﷿ لَا يشوبه شي مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا. وَهَذَا مَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ أَنْ يُقَالَ لِكُلِّ مَا خَلَصَ: حُرٌّ، وَمُحَرَّرٌ بِمَعْنَاهُ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
'Muharrer', dünya işlerinden hiçbir şeyin karışmadığı, sırf aziz ve celil olan Allah için halis kılınan kimsedir. Bu durum dilde de bilinmektedir; katışıksız ve halis olan her şeye 'hürr' (saf, katışıksız) denir, 'muharrer' de bu anlamdadır. Zü'r-Rümme şöyle demiştir:
وَالْقُرْطُ فِي حُرَّةِ الذِّفْرَى مُعَلَّقُهُ ... تَبَاعَدَ الْحَبْلُ مِنْهُ فَهُوَ يَضْطَرِبُ
"Küpeleri, boynunun en pürüzsüz yerinde asılı durur / Gerdanlık bağı ondan uzaklaşmış, sallanıp durmaktadır"
وَطِينٌ حُرٌّ لَا رَمْلَ فِيهِ، وَبَاتَتْ فُلَانَةُ بِلَيْلَةٍ حُرَّةٍ إِذَا لَمْ يَصِلْ إِلَيْهَا زَوْجُهَا أَوَّلَ لَيْلَةٍ، فَإِنْ تَمَكَّنَ مِنْهَا فَهِيَ بِلَيْلَةٍ شَيْبَاءَ. الْخَامِسَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا قَالَتْ هَذَا لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَقْبَلُ فِي النَّذْرِ إِلَّا الذُّكُورَ، فَقَبِلَ اللَّهُ مَرْيَمَ. وَ" أُنْثى " حَالٌ، وَإِنْ شِئْتَ بَدَلٌ. فَقِيلَ: إِنَّهَا رَبَّتْهَا حَتَّى تَرَعْرَعَتْ وَحِينَئِذٍ أَرْسَلَتْهَا، رَوَاهُ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ: وَقِيلَ: لَفَّتْهَا فِي خِرْقَتِهَا وَأَرْسَلَتْ بِهَا إِلَى الْمَسْجِدِ، فَوَفَّتْ بِنَذْرِهَا وَتَبَرَّأَتْ مِنْهَا. وَلَعَلَّ الْحِجَابَ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ كَمَا كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، فَفِي الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ أَنَّ امْرَأَةً سَوْدَاءَ كَانَتْ تَقُمُّ الْمَسْجِدَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَمَاتَتْ. الْحَدِيثَ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ) هُوَ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ" وَضَعَتْ" بِضَمِ التَّاءِ مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِهَا، فَالْكَلَامُ مُتَّصِلٌ. وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي بَكْرٍ وَابْنِ عَامِرٍ، وَفِيهَا مَعْنَى التَّسْلِيمِ لِلَّهِ وَالْخُضُوعِ وَالتَّنْزِيهِ لَهُ [أن يخفى عليه شي]، وَلَمْ تَقُلْهُ عَلَى طَرِيقِ الْإِخْبَارِ لِأَنَّ عِلْمَ الله في كل شي قَدْ تَقَرَّرَ فِي نَفْسِ الْمُؤْمِنِ، وَإِنَّمَا قَالَتْهُ عَلَى طَرِيقِ التَّعْظِيمِ وَالتَّنْزِيهِ لِلَّهِ تَعَالَى. وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ هُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ ﷿ قُدِّمَ، وَتَقْدِيرُهُ أَنْ يَكُونَ مُؤَخَّرًا بَعْدَ" وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ" [آل عمران: ٣٦] وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ، قَالَ الْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ مَكِّيٌّ: هُوَ إِعْلَامٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَنَا عَلَى طَرِيقِ التَّثْبِيتِ فَقَالَ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ أُمُّ مَرْيَمَ قَالَتْهُ أَوْ لَمْ تَقُلْهُ. وَيُقَوِّي ذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنْ كَلَامِ أُمِّ مَرْيَمَ لَكَانَ وَجْهُ الْكَلَامِ: وَأَنْتَ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعْتُ، لِأَنَّهَا نَادَتْهُ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهَا: رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" بِمَا وَضَعْتِ" بِكَسْرِ التَّاءِ، أي قيل لها هذا.
İçinde kum bulunmayan saf toprağa da [tînün hurr] (طِينٌ حُرٌّ) denir. Bir kadının ilk gerdek gecesinde kocası ona yaklaşamazsa, o geceye *leyle-i hurre* (لَيْلَةٌ حُرَّةٌ) [bakire kaldığı gece] denir; şayet kocası onunla birlikte olursa o gece *leyle-i şeybâ* (لَيْلَةٌ شَيْبَاءُ) [bekaretin gittiği gece] adını alır. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Onu doğurunca: 'Rabbim! Doğrusu ben onu bir kız doğurdum' dedi” buyruğu: İbn Abbâs şöyle demiştir: "[Meryem'in annesi] bunu sadece adakta erkek çocuktan başkası kabul edilmediği için söyledi. Fakat Allah Meryem'i kabul buyurdu." Ayette geçen { أُنْثى } lafzı hâl (durum bildiren öge) konumundadır; dilerseniz bedeldir. Şöyle de denilmiştir: [Annesi] onu serpilip büyüyünceye kadar yetiştirdi ve ancak o vakit [Mabed'e] gönderdi. Bunu Eşheb, Mâlik'ten rivayet etmiştir. Bir diğer görüşe göre ise onu kundağına sarıp Mescid'e gönderdi; böylece adağını yerine getirdi ve sorumluluğundan kurtuldu. Muhtemelen o dönemde tesettür/hicab, İslâm'ın ilk dönemlerindeki gibi [şart] değildi. Nitekim Buhârî ve Müslim'de, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında siyah bir kadının Mescid'i süpürdüğüne ve vefat ettiğine dair hadis yer almaktadır. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilir” buyruğu: Bu ifade, { وَضَعَتْ } kelimesini tâ harfinin ötresiyle [vada'tü şeklinde] okuyanların kıraatine göre kadının kendi sözünün devamıdır; dolayısıyla söz kesintisizdir. Bu, Ebû Bekr ve İbn Âmir'in kıraatidir. Bu kıraatte Allah'a teslimiyet, boyun eğiş ve O'na hiçbir şeyin gizli kalamayacağı hususunda O'nu tenzih etme anlamı vardır. Kadın bunu [Allah'a] bir haber verme kastıyla söylememiştir; çünkü Allah'ın her şeyi bildiği gerçeği müminin gönlünde zaten sabittir. Bilakis bunu Yüce Allah'ı tazim ve tenzih etmek amacıyla söylemiştir. Cumhurun kıraatine göre ise bu ifade, aziz ve celil olan Allah'ın öne alınmış bir kelâmıdır. Takdiri, { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } [Âl-i İmrân: 36] “...Kovulmuş şeytandan onu ve soyunu Sana sığındırırım” cümlesinden sonra: "Allah, onun ne doğurduğunu çok iyi bilmektedir" şeklinde sona bırakılmış olmasıdır; bunu el-Mehdevî söylemiştir. Mekkî ise şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın pekiştirme yoluyla bize bir bildirmesidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: Meryem'in annesi bunu söylese de söylemese de Allah onun ne doğurduğunu en iyi bilendir. Şayet bu ifade Meryem'in annesinin sözünden olsaydı, sözün gelişinin: "Benim ne doğurduğumu Sen daha iyi bilirsin" şeklinde olması gerektiği hususu da bu görüşü güçlendirmektedir; zira o, sözün başında: { رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى } “Rabbim! Gerçekten ben onu kız doğurdum” diyerek Rabbine nida etmiştir. İbn Abbâs'tan tâ harfinin kesresiyle { بِمَا وَضَعْتِ } [ne doğurduğunu -sen de pekâlâ bilirsin-] şeklinde okunduğu da rivayet edilmiştir; yani ona böyle denilmiştir.
السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى) اسْتَدَلَّ بِهِ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ عَلَى أَنَّ الْمُطَاوِعَةَ فِي نهار رمضان لزوجها على الوطي لَا تُسَاوِيهِ فِي وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ عَلَيْهَا، ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَهَذِهِ مِنْهُ غَفْلَةٌ، فَإِنَّ هَذَا خَبَرٌ عَنْ شَرْعِ مَنْ قَبْلنَا وَهُمْ لَا يَقُولُونَ بِهِ، وَهَذِهِ الصَّالِحَةُ إِنَّمَا قَصَدَتْ بِكَلَامِهَا مَا تَشْهَدُ لَهُ بِهِ بَيِّنَةٌ حَالِهَا وَمَقْطَعُ كَلَامِهَا، فَإِنَّهَا نَذَرَتْ خِدْمَةَ الْمَسْجِدِ فِي وَلَدِهَا، فَلَمَّا رَأَتْهُ أُنْثَى لَا تَصْلُحُ وَأَنَّهَا عَوْرَةٌ اعْتَذَرَتْ إِلَى رَبِّهَا مِنْ وُجُودِهَا لَهَا عَلَى خِلَافِ مَا قَصَدَتْهُ فِيهَا. وَلَمْ يَنْصَرِفْ" مَرْيَمَ" لِأَنَّهُ مؤنث معرفة، وهو أيضا أعجمي، قال النَّحَّاسُ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ) يَعْنِي خَادِمَ الرَّبِّ فِي لُغَتِهِمْ. (وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ) يَعْنِي مَرْيَمَ. (وَذُرِّيَّتَها) يَعْنِي عِيسَى. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذُّرِّيَّةَ قَدْ تَقَعُ عَلَى الْوَلَدِ خَاصَّةً. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ مَوْلُودٍ يُولَدُ إِلَّا نَخَسَهُ الشَّيْطَانُ فَيَسْتَهِلُّ صَارِخًا مِنْ نَخْسَةِ [الشَّيْطَانِ] إِلَّا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ) ثُمَّ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ:" وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَأَفَادَ هَذَا الْحَدِيثُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اسْتَجَابَ دُعَاءَ أُمِّ مَرْيَمَ، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْخُسُ جَمِيعَ وَلَدِ آدَمَ حَتَّى الْأَنْبِيَاءَ وَالْأَوْلِيَاءَ إِلَّا مَرْيَمَ وَابْنَهَا. قَالَ قَتَادَةُ: كُلُّ مَوْلُودٍ يَطْعَنُ الشَّيْطَانُ فِي جَنْبِهِ حِينَ يُولَدُ غَيْرَ عِيسَى وَأُمِّهِ جُعِلَ بَيْنَهُمَا حِجَابٌ فَأَصَابَتِ الطَّعْنَةُ الحجاب ولم ينفذ لها منه شي، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ بَطَلَتِ الْخُصُوصِيَّةُ بِهِمَا، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ نَخْسَ الشَّيْطَانِ يَلْزَمُ مِنْهُ إِضْلَالُ الْمَمْسُوسِ وَإِغْوَاؤُهُ فَإِنَّ ذَلِكَ ظَنٌّ فَاسِدٌ، فَكَمْ تَعَرَّضَ الشَّيْطَانُ لِلْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ بِأَنْوَاعِ الْإِفْسَادِ وَالْإِغْوَاءِ وَمَعَ ذَلِكَ فَعَصَمَهُمُ اللَّهُ مِمَّا يَرُومُهُ الشَّيْطَانُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ" [الحجر: ٤٢]. هَذَا مَعَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ بَنِي آدَمَ قَدْ وُكِّلَ بِهِ قَرِينُهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ، كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَمَرْيَمُ وَابْنُهَا وَإِنْ عُصِمَا مِنْ نَخْسِهِ فَلَمْ يُعْصَمَا مِنْ مُلَازَمَتِهِ لَهُمَا وَمُقَارَنَتِهِ. وَاللَّهُ أعلم.
Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } “Erkek, dişi gibi değildir” kavlini bazı Şâfiîler, ramazan günü cinsel ilişki hususunda kocasına boyun eğip itaat eden kadının, kefaretin vacip olması bakımından kocasıyla eşit olmadığına delil getirmişlerdir. İbnü'l-Arabî [şöyle demiştir]: Bu onun bir gafletidir; zira bu, bizden öncekilerin şeriatına dair bir haberdir, onlar ise bunu delil kabul etmemektedirler. Üstelik bu saliha kadın, sözüyle sadece içinde bulunduğu hâlin apaçık delalet ettiği ve sözünün bağlamının gösterdiği şeyi kastetmiştir. Çünkü o, doğacak çocuğunu mescidin hizmetine adamıştı; onun hizmete elverişli olmayan ve tesettüre muhtaç (avret) bir kız olduğunu görünce, çocuğun kendi kastettiği durumun aksine dünyaya gelmesinden ötürü Rabbinden özür dilemiştir. [Metindeki] "Meryem" (مَرْيَمَ) kelimesi munsarif değildir (tenvin ve kesra almaz); çünkü o, müennes bir özel isimdir (marife) ve aynı zamanda yabancı menşelidir (a'cemîdir). Bunu en-Nehhâs söylemiştir. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } “Ben ona Meryem adını verdim” kavli, onların dilinde 'Rabbin hizmetkârı' anlamına gelir. { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ } “Onu Sana sığındırıyorum” yani Meryem'i, { وَذُرِّيَّتَها } “ve onun soyunu da” yani İsa'yı [Sana emanet ediyorum]. Bu ifade, 'zürriyet' kelimesinin bazen sadece tek bir evlat için de kullanılabileceğine delalet eder. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْ مَوْلُودٍ يُولَدُ إِلَّا نَخَسَهُ الشَّيْطَانُ فَيَسْتَهِلُّ صَارِخًا مِنْ نَخْسَةِ [الشَّيْطَانِ] إِلَّا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ » «Meryem oğlu ile annesi müstesna, doğan her çocuğa şeytan mutlaka dokunur (dürter) ve çocuk, şeytanın bu dürtüşünden dolayı feryat ederek ağlar.» Sonra Ebû Hureyre şöyle demiştir: İsterseniz [şu ayeti] okuyun: { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Ben onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum.” Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu hadis, Yüce Allah'ın Meryem'in annesinin duasını kabul ettiğini göstermektedir. Zira şeytan, peygamberler ve veliler dâhil Âdemoğlunun tamamını dürter; sadece Meryem ile oğlu bundan müstesnadır. Katâde şöyle demiştir: Doğduğu esnada İsa ve annesi hariç, şeytanın yan tarafına vurup dürtmediği hiçbir çocuk yoktur; onların arasına bir perde konuldu da şeytanın darbesi bu perdeye isabet etti, onlara hiçbir şey ulaşamadı. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Şayet durum böyle olmasaydı, ikisine has kılınan bu imtiyazın bir anlamı kalmazdı. Bundan, şeytanın dürtmesinin dokunulan kişiyi saptırmayı ve yoldan çıkarmayı gerektireceği sonucu çıkmaz; zira bu, batıl bir zandır. Nitekim şeytan, peygamberlere ve velilere her türlü bozgunculuk ve iğva ile musallat olmaya kalkışmış, buna rağmen Allah onları şeytanın amaçladığı şeyden korumuştur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur.” [el-Hicr: 42] Bununla beraber, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu üzere Âdemoğlundan her birine şeytanlardan bir yoldaş (karîn) verilmiştir. Dolayısıyla Meryem ve oğlu, şeytanın dürtüşünden korunmuş olsalar da onun kendilerine musallat olup eşlik etmesinden tamamen korunmuş değillerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣): الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 37-38]
فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧) هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨)
{ فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧) هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨) } “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti, onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi ve Zekeriyyâ'yı da ona kefil (himayeci) kıldı. Zekeriyyâ onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu: 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' dedi. O da: 'Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir' dedi. (37) Orada Zekeriyyâ Rabbine dua edip: 'Rabbim! Bana katından tertemiz bir zürriyet bağışla. Şüphesiz Sen, duayı hakkıyla işitensin' dedi. (38)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ) الْمَعْنَى: سَلَكَ بِهَا طَرِيقَ السُّعَدَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ قَوْمٌ: مَعْنَى التَّقَبُّلِ التَّكَفُّلُ فِي التَّرْبِيَةِ وَالْقِيَامُ بِشَأْنِهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَى التَّقَبُّلِ أَنَّهُ مَا عَذَّبَهَا سَاعَةً قَطُّ مِنْ لَيْلٍ وَلَا نَهَارٍ. (وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً) يَعْنِي سَوَّى خَلْقَهَا مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ، فَكَانَتْ تَنْبُتُ فِي الْيَوْمِ مَا يَنْبُتُ الْمَوْلُودُ فِي عَامٍ وَاحِدٍ. وَالْقَبُولُ وَالنَّبَاتُ مَصْدَرَانِ عَلَى غَيْرِ الْمَصْدَرِ، وَالْأَصْلُ تَقَبُّلًا وَإِنْبَاتًا. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: (فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ) kavli: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre anlamı: 'Onu bahtiyarların yoluna sevk etti' demektir. Bir topluluk ise kabul etmenin anlamının, terbiyesini üstlenmek ve onun işini deruhte etmek olduğunu söylemiştir. el-Hasan şöyle demiştir: 'Kabulün anlamı, ona gece veya gündüz hiçbir vakit azap etmemesidir.' (وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً) Yani yaratılışını fazlalıksız ve noksansız olarak tastamam kıldı; öyle ki bir bebeğin bir yılda büyüyeceği kadar bir günde büyüyordu. 'el-Kabûl' (الْقَبُولُ) ve 'en-nebât' (النَّبَاتُ) kelimeleri asıl masdarlarının dışında gelmiş masdarlardır; asılları 'tekabbülen' (تَقَبُّلاً) ve 'inbâten' (إِنْبَاتاً) şeklindedir. Şair şöyle demiştir:
أَكُفْرًا بَعْدَ رَدِّ الْمَوْتِ عَنِّي ... وَبَعْدَ عَطَائِكَ الْمِائَةَ الرِّتَاعَا
"Ölümü benden savdıktan sonra nankörlük etmek olur mu hiç / Ve senin bana otlayan yüz deveyi ihsan edişinden sonra?"
أَرَادَ بَعْدَ إِعْطَائِكَ، لَكِنْ لَمَّا قَالَ" أَنْبَتَها" دَلَّ عَلَى نَبَتَ، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Burada 'ba'de i'tâike' (vermen/ihsan etmenden sonra) demek istemiştir. Fakat 'onun bitirdi/yetiştirdi' (أَنْبَتَها) dediğinde bu 'o bitti/yetişti' (نَبَتَ) manasına delalet etti; İmruu'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:
فَصِرْنَا إِلَى الْحُسْنَى وَرَقَّ كَلَامُنَا ... وَرُضْتُ فَذَلَّتْ صَعْبَةً أَيَّ إِذْلَالِ
"Sonunda güzelliğe erdik ve sözümüz yumuşadı / Ben terbiye ettim de o hırçın güzel tam bir boyun eğişle boyun eğdi"
وَإِنَّمَا مَصْدَرُ ذَلَّتْ ذُلٌّ، وَلَكِنَّهُ رَدَّهُ عَلَى مَعْنَى أَذْلَلَتْ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا يَرِدُ عَلَيْكَ فِي هَذَا الْبَابِ. فَمَعْنَى تَقَبَّلَ وَقَبِلَ وَاحِدٌ، فَالْمَعْنَى فَقَبِلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ:
Aslında 'zellet' fiilinin masdarı 'züll'dür; fakat onu 'ezleltü' manasına hamletmiştir. Bu babta karşına çıkan her şey de böyledir. Dolayısıyla 'tekabbele' (تَقَبَّلَ) ile 'kabile' (قَبِلَ) kelimelerinin manası birdir. Buna göre anlam: 'Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti' şeklindedir. Rûbe'nin şu sözü de bunun benzeridir:
وَقَدْ تَطَوَّيْتُ انْطِوَاءَ الْحِضْبِ
"Ve ben kıvrıldım engereğin kıvrılışı gibi"
[الْأَفْعَى] لِأَنَّ مَعْنًى تَطَوَّيْتُ وَانْطَوَيْتُ وَاحِدٌ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْقَطَامِيِّ:
[el-Hıdb: Engerek yılanı demektir]. Çünkü 'tetavveytü' ile 'intaveytü'nün manası birdir. el-Katâmî'nin şu sözü de böyledir:
وَخَيْرُ الْأَمْرِ مَا اسْتَقْبَلْتَ مِنْهُ ... وَلَيْسَ بِأَنْ تَتَبَّعَهُ اتِّبَاعًا
"İşin en hayırlısı, önceden tedbir aldığındır / Yoksa sonradan peşine düşüp iz sürmen değildir"
لِأَنَّ تَتَبَّعْتُ وَاتَّبَعْتُ وَاحِدٌ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَأَنْزَلَ الْمَلَائِكَةَ تَنْزِيلًا" لِأَنَّ مَعْنًى نَزَّلَ وَأَنْزَلَ وَاحِدٌ. وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: مَعْنَاهُ وَأَنْبَتَهَا فَنَبَتَتْ نَبَاتًا حسنا. ومراعاة المعنى أولى
Çünkü tetebba‘tü (تَتَبَّعْتُ) ile itteba‘tü (اتَّبَعْتُ) birdir. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde ise, nezzele (نَزَّلَ) ile enzele'nin (أَنْزَلَ) manası bir olduğu için { وَأَنْزَلَ الْمَلَائِكَةَ تَنْزِيلًا } “Melekleri indirdikçe indirdi” [şeklindedir]. el-Mufaddal şöyle demiştir: Bunun manası; "[Allah] onu yetiştirdi, o da güzel bir şekilde yetişti" demektir. [Burada] manayı gözetmek daha evladır.
كَمَا ذَكَرْنَا. وَالْأَصْلُ فِي الْقَبُولِ الضَّمُّ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ مِثْلُ الدُّخُولِ وَالْخُرُوجِ، وَالْفَتْحُ جَاءَ فِي حُرُوفٍ قَلِيلَةٍ، مِثْلِ الْوَلُوعِ وَالْوَزُوعِ، هَذِهِ الثَّلَاثَةُ لا غير، قال أبو عمرو الكسائي وَالْأَئِمَّةُ. وَأَجَازَ الزَّجَّاجُ" بِقُبُولٍ" بِضَمِّ الْقَافِ عَلَى الأصل. قوله تعالى (وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا) أي صمها إِلَيْهِ. أَبُو عُبَيْدَةَ: ضَمِنَ الْقِيَامَ بِهَا. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" وَكَفَّلَها" بِالتَّشْدِيدِ، فَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَالتَّقْدِيرُ وَكَفَّلَهَا رَبُّهَا زَكَرِيَّا، أَيْ أَلْزَمَهُ كَفَالَتَهَا وَقَدَّرَ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَيَسَّرَهُ لَهُ. وَفِي مُصْحَفِ أبي" وَكَفَّلَها" وَالْهَمْزَةُ كَالتَّشْدِيدِ فِي التَّعَدِّي، وَأَيْضًا فَإِنَّ قَبْلَهُ" فَتَقَبَّلَها"،" وَأَنْبَتَها" فَأَخْبَرَ تَعَالَى عَنْ نَفْسِهِ بِمَا فَعَلَ بِهَا، فَجَاءَ" كَفَّلَها" بِالتَّشْدِيدِ عَلَى ذَلِكَ. وَخَفَّفَهُ الْبَاقُونَ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى زَكَرِيَّا. فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ هُوَ الَّذِي تَوَلَّى كَفَالَتَهَا وَالْقِيَامَ بها، بدلالة قوله:" أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ" [آل عمران: ٤٤]. قَالَ مَكِّيٌّ: وَهُوَ الِاخْتِيَارُ، لِأَنَّ التَّشْدِيدَ يَرْجِعُ إِلَى التَّخْفِيفِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا كَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كَفَلَهَا بِأَمْرِ اللَّهِ، وَلِأَنَّ زَكَرِيَّا إِذَا كَفَلَهَا فَعَنْ مَشِيئَةِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ، فَعَلَى ذَلِكَ فَالْقِرَاءَتَانِ مُتَدَاخِلَتَانِ. وَرَوَى عَمْرُو بْنُ مُوسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ" وَكَفِلَهَا" بِكَسْرِ الْفَاءِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ كَفَلَ يَكْفُلُ وَكَفِلَ يَكْفِلُ وَلَمْ أَسْمَعْ كَفُلَ، وَقَدْ ذُكِرَتْ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ" فَتَقَبَّلْهَا" بِإِسْكَانِ اللَّامِ عَلَى الْمَسْأَلَةِ وَالطَّلَبِ." رَبَّهَا" بِالنَّصْبِ نِدَاءٌ مُضَافٌ." وَأَنْبَتْهَا" بِإِسْكَانِ التَّاءِ" وَكَفَّلْهَا" بِإِسْكَانِ اللَّامِ" زَكَرِيَّاءَ" بِالْمَدِّ وَالنَّصْبِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" زَكَرِيَّا" بغير مد ولا همز، وَمَدَّهُ الْبَاقُونَ وَهَمَزُوهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الْحِجَازِ يمدون" ز كرياء" وَيَقْصُرُونَهُ، وَأَهْلُ نَجْدٍ يَحْذِفُونَ مِنْهُ الْأَلِفَ وَيَصْرِفُونَهُ فَيَقُولُونَ: زَكَرِيُّ. قَالَ الْأَخْفَشُ: فِيهِ أَرْبَعُ لُغَاتٍ: الْمَدُّ وَالْقَصْرُ، وَزَكَرِيٌّ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ وَالصَّرْفِ، وَزَكَرٍ وَرَأَيْتُ زَكَرِيَّا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: زَكَرِيَّ بِلَا صَرْفٍ لِأَنَّهُ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ مَا كَانَ فِيهِ" يَا" مِثْلَ هَذَا انْصَرَفَ مِثْلَ كُرْسِيٍّ وَيَحْيَى، وَلَمْ يَنْصَرِفْ زَكَرِيَّاءُ فِي الْمَدِّ وَالْقَصْرِ لِأَنَّ فِيهِ أَلِفَ تَأْنِيثٍ وَالْعُجْمَةَ وَالتَّعْرِيفَ.
zikrettiğimiz gibi. 'el-Kabûl' kelimesinde asıl olan 'kufûl' gibi ötreli olmasıdır; çünkü o da 'duhûl' ve 'hurûc' gibi bir masdardır. Fetha ile gelişi ise 'velû'' ve 'vezû'' gibi pek az kelimede vaki olmuştur; Ebû Amr, el-Kisâî ve diğer imamlar bu üçünden başkası yoktur demişlerdir. ez-Zeccâc ise asla binaen kâf harfinin zammesiyle 'bi-kubûlin' (بِقُبُولٍ) okunuşunu caiz görmüştür. Yüce Allah'ın: (وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا) kavli, yani onu yanına aldı demektir. Ebû Ubeyde: Onun bakımını üstlendi, demiştir. Kûfeliler 'şeddeli olarak 've keffelehâ' (وَكَفَّلَها) şeklinde okumuşlardır; bu durumda fiil iki mefule müteaddi olur. Takdiri: 'Rabbi Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı', yani onun bakımını Zekeriyyâ'ya yükledi, bunu onun üzerine takdir etti ve ona kolaylaştırdı, şeklindedir. Übeyy'in mushafında 've ekfelehâ' (وَأَكْفَلَهَا) şeklindedir; hemze de teaddi (geçişlilik) bakımından şedde gibidir. Ayrıca bundan önce 'fetekabbelehâ' (فَتَقَبَّلَها) ve 've enbetehâ' (وَأَنْبَتَها) ifadeleri geçmişti; Yüce Allah ona yaptıklarını bizzat kendisinden haber vermişti, bu sebeple 'keffelehâ' da buna uygun olarak şeddeli gelmiştir. Diğerleri ise fiili Zekeriyyâ'ya isnat ederek şeddesiz (ve kefelehâ) okumuşlardır. Böylece Yüce Allah, 'Meryem'i hangisi himayesine alacak?' [Âl-i İmrân: 44] kavlinin delaletiyle onun bakımını ve gözetimini bizzat Zekeriyyâ'nın üstlendiğini haber vermiştir. Mekkî şöyle demiştir: 'Tercih edilen budur; çünkü şeddeli okuyuş şeddesiz okuyuşa döner. Zira Yüce Allah Zekeriyyâ'yı ona kefil kılınca, Zekeriyyâ da Allah'ın emriyle ona kefil olmuştur; yine Zekeriyyâ ona kefil olduğunda bu Allah'ın dilemesi ve kudretiyle gerçekleşmiştir. Bu bakımdan her iki kıraat birbirini tamamlar.' Amr b. Mûsâ'nın Abdullah b. Kesîr ve Ebû Abdillâh el-Müzenî'den rivayet ettiğine göre onlar fâ harfinin kesresiyle 've kefilehâ' (وَكَفِلَها) şeklinde okumuşlardır. el-Ahfeş şöyle demiştir: 'Kefele-yekfülü ve kefile-yekfilü denir; kefule şeklini ise işitmedim, fakat zikredilmiştir.' Mücâhid 'fe-tekabbelhâ' (فَتَقَبَّلْهَا) şeklinde lâm'ın sükûnu ile dua ve talep sığasıyla; 'Rabbehâ' (رَبَّهَا) şeklinde nasb ile muzaf münada olarak; 've enbithâ' (وَأَنْبِتْهَا) tâ'nın sükûnu ile; 've keffilhâ' (وَكَفِّلْهَا) lâm'ın sükûnu ile; 'Zekeriyyâe' (زَكَرِيَّاءَ) şeklinde med ve nasb ile okumuştur. Hafs, Hamza ve el-Kisâî 'Zekeriyyâ' (زَكَرِيَّا) kelimesini medsiz ve hemzesiz okumuşlar; diğerleri ise medli ve hemzeli okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Hicaz ehli 'Zekeriyyâ' kelimesini hem medli hem kasrlı okur; Necid ehli ise ondaki elifi hazfedip munsarıf kılarak 'Zekeriyyün' (زَكَرِيُّ) derler.' el-Ahfeş şöyle demiştir: 'Bunda dört lügat vardır: Med, kasr, yâ'nın şeddesi ve tenvin ile 'Zekeriyyün' ve 'Zekerin', bir de 've raeytü Zekeriyyâ'.' Ebû Hâtim ise: 'Acemî olduğu için gayrimunsarıf olarak 'Zekeriyyü' denir' demiştir; ancak bu bir hatadır; zira bunun gibi sonunda şeddeli yâ bulunan kelimeler 'kürsiyyün' ve 'Yahyâ' gibi munsarıf olur. Med ve kasr halinde 'Zekeriyyâ'nın gayrimunsarıf olması ise kendisinde te'nis elifi, ucme (yabancı kökenlilik) ve marifelik bulunmasındandır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً) إِلَى قَوْلِهِ: (إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ). فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ) الْمِحْرَابُ فِي اللُّغَةِ أَكْرَمُ مَوْضِعٍ فِي الْمَجْلِسِ. وَسَيَأْتِي لَهُ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ". وَجَاءَ فِي الْخَبَرِ: إِنَّهَا كَانَتْ فِي غُرْفَةٍ كَانَ زَكَرِيَّا يَصْعَدُ إِلَيْهَا بِسُلَّمٍ. قَالَ وَضَّاحُ الْيَمَنِ:
Yüce Allah'ın: (كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً) kavlinden (إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ) kavline kadar olan kısımda dört mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ) kavli: 'Mihrâb' (الْمِحْرَابُ) dilde meclisin en şerefli, en saygın yeridir. Bunun geniş açıklaması Meryem Suresi'nde gelecektir. Rivayette geldiğine göre Meryem, Zekeriyyâ'nın merdivenle çıktığı yüksek bir odada (gurfe) bulunuyordu. Vaddâh el-Yemen şöyle demiştir:
رَبَّةُ مِحْرَابٍ إِذَا جِئْتُهَا ... لَمْ أَلْقَهَا حَتَّى أَرْتَقِي سُلَّمًا
"O mihrap (oda) sahibesi kadının yanına vardığımda / Bir merdiven tırmanmadıkça ona kavuşamazdım"
أَيْ رَبَّةُ غُرْفَةٍ. رَوَى أَبُو صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَمَلَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ بعد ما أَسَنَّتْ فَنَذَرَتْ مَا فِي بَطْنِهَا مُحَرَّرًا فَقَالَ لَهَا عِمْرَانُ: وَيْحَكِ! مَا صَنَعْتِ؟ أَرَأَيْتِ إِنْ كَانَتْ أُنْثَى؟ فَاغْتَمَّا لِذَلِكَ جَمِيعًا. فَهَلَكَ عِمْرَانُ وَحَنَّةُ حَامِلٌ فَوَلَدَتْ أُنْثَى فَتَقَبَّلَهَا اللَّهُ بِقَبُولٍ حَسَنٍ، وَكَانَ لَا يُحَرَّرُ إِلَّا الْغِلْمَانُ فَتَسَاهَمَ عَلَيْهَا الْأَحْبَارُ بِالْأَقْلَامِ الَّتِي يَكْتُبُونَ بِهَا الْوَحْيَ، عَلَى مَا يَأْتِي. فَكَفَلَهَا زَكَرِيَّا وَأَخَذَ لَهَا مَوْضِعًا فَلَمَّا أَسَنَّتْ جَعَلَ لَهَا مِحْرَابًا لَا يُرْتَقَى إِلَيْهِ إِلَّا بِسُلَّمٍ، وَاسْتَأْجَرَ لَهَا ظِئْرًا وَكَانَ يُغْلِقُ عَلَيْهَا بَابًا، وَكَانَ لَا يَدْخُلُ عَلَيْهَا إِلَّا زَكَرِيَّا حَتَّى كَبِرَتْ، فَكَانَتْ إِذَا حَاضَتْ أَخْرَجَهَا إِلَى مَنْزِلِهِ فَتَكُونُ عِنْدَ خَالَتِهَا وَكَانَتْ خَالَتُهَا امْرَأَةَ زَكَرِيَّا فِي قَوْلِ الْكَلْبِيِّ. قَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَتْ أُخْتُهَا امْرَأَةَ زَكَرِيَّا. وَكَانَتْ إِذَا طَهُرَتْ مِنْ حَيْضَتِهَا وَاغْتَسَلَتْ رَدَّهَا إِلَى الْمِحْرَابِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَتْ لَا تَحِيضُ وَكَانَتْ مُطَهَّرَةً مِنَ الْحَيْضِ. وَكَانَ زَكَرِيَّا إِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا يَجِدُ عِنْدَهَا فَاكِهَةَ الشِّتَاءِ فِي الْقَيْظِ وَفَاكِهَةَ الْقَيْظِ فِي الشِّتَاءِ فَقَالَ: يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا؟ فَقَالَتْ: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. فَعِنْدَ ذَلِكَ طَمِعَ زَكَرِيَّا فِي الْوَلَدِ وَقَالَ: إِنَّ الَّذِي يَأْتِيهَا بِهَذَا قَادِرٌ أَنْ يَرْزُقَنِي وَلَدًا. وَمَعْنَى" أَنَّى" مِنْ أَيْنَ، قَالَهُ أبو عبيدة. قال النحاس: وهذا
Yani oda (yüksek köşk) sahibesi demektir. Ebû Sâlih'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İmrân'ın hanımı yaşlandıktan sonra hamile kaldı ve karnındakini [mabede] adanmış/hür kılınmış (muharrer) olarak adadı. Bunun üzerine İmrân ona: "Yazıklar olsun sana! Ne yaptın sen? Ya o [çocuk] kız olursa ne olacak?" dedi. Böylece her ikisi de bundan dolayı kederlendiler. Hanne hamile iken İmrân vefat etti. Hanne bir kız doğurdu ve Allah onu güzel bir kabul ile kabul buyurdu. Oysaki sadece erkek çocukları adanırdı. İleride geleceği üzere, din âlimleri (ahbâr), vahyi yazdıkları kalemleriyle onun [bakımını üstlenmek] için kura çektiler. Bunun üzerine Zekeriyyâ onu himayesine aldı ve onun için [özel] bir yer tahsis etti. Büyüyüp çağına erdiğinde ise ona ancak merdivenle çıkılabilen bir mihrap (özel oda) yaptı; onun için bir sütanne tuttu ve üzerine kapıyı kilitlerdi. Büyüyünceye kadar da yanına Zekeriyyâ'dan başkası girmezdi. Âdet gördüğü zaman onu evine çıkarır, o da teyzesinin yanında kalırdı. el-Kelbî'nin kavline göre teyzesi, Zekeriyyâ'nın hanımıydı. Mukâtil ise: "Kız kardeşi, Zekeriyyâ'nın hanımıydı" demiştir. Âdetinden temizlenip yıkandığı (guslettiği) zaman ise [Zekeriyyâ] onu tekrar mihraba götürürdü. Bazıları ise şöyle demiştir: "O hiç âdet görmezdi, âdetten arındırılmıştı." Zekeriyyâ onun yanına girdiğinde, yaz mevsiminde kış meyvesini, kış mevsiminde de yaz meyvesini onun yanında bulurdu. Bunun üzerine: "Ey Meryem! Bu sana nereden [geldi]?" dedi. O da: "Bu, Allah katındandır" dedi. İşte o vakit Zekeriyyâ çocuk sahibi olmayı arzuladı ve: "Ona bunu getiren [Allah], bana bir çocuk lütfetmeye de elbette kadirdir" dedi. Ebû Ubeyde: "'Ennâ'nın (أَنَّى) anlamı, 'nereden' (min eyne / مِنْ أَيْنَ) demektir" demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu...
فِيهِ تَسَاهُلٌ، لِأَنَّ" أَيْنَ" سُؤَالٌ عَنِ الْمَوَاضِعِ وَ" أَنَّى" سُؤَالٌ عَنِ الْمَذَاهِبِ وَالْجِهَاتِ. وَالْمَعْنَى مِنْ أَيِّ الْمَذَاهِبِ وَمِنْ أَيِّ الْجِهَاتِ لَكِ هَذَا. وَقَدْ فَرَّقَ الْكُمَيْتُ بَيْنَهُمَا فَقَالَ:
bir müsamaha vardır; çünkü 'eyne' (أَيْنَ) mekânları sormak içindir, 'ennâ' (أَنَّى) ise yönleri ve cihetleri sormak içindir. Anlamı: 'Bu sana hangi cihetlerden, hangi yönlerden geldi?' şeklindedir.' Nitekim el-Kümeyt ikisini birbirinden ayırarak şöyle demiştir:
أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ ... مِنْ حَيْثُ لَا صَبْوَةُ وَلَا رِيَبُ.
"Nasıl ve nereden döndü geldi sana bu neşe ve coşku? / Gençlik çılgınlığının ve şüphelerin olmadığı bir yerden."
وَ" كُلَّما" مَنْصُوبٌ بِ" وَجَدَ"، أَيْ كُلَّ دَخْلَةٍ. (إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ مَرْيَمَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَأْنَفًا، فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ دُعَاءِ زَكَرِيَّا وَسُؤَالِهِ الْوَلَدَ. الثَّانِيَةُ- قوله تعالى (هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ) هُنَالِكَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ ظَرْفٌ يُسْتَعْمَلُ لِلزَّمَانِ وَالْمَكَانِ وَأَصْلُهُ لِلْمَكَانِ. وَقَالَ الْمُفَضَّلُ بْنُ سَلَمَةَ:" هُنالِكَ" فِي الزَّمَانِ وَ" هُنَاكَ" فِي الْمَكَانِ، وَقَدْ يُجْعَلُ هَذَا مَكَانَ هَذَا. (هَبْ لِي) أَعْطِنِي. (مِنْ لَدُنْكَ) مِنْ عِنْدِكَ. (ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً) أَيْ نَسْلًا صَالِحًا. وَالذُّرِّيَّةُ تَكُونُ وَاحِدَةً وَتَكُونُ جَمْعًا ذَكَرًا وَأُنْثَى، وَهُوَ هُنَا وَاحِدٌ. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ." فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا" [مريم: ٥] وَلَمْ يَقُلْ أَوْلِيَاءَ، وَإِنَّمَا أَنَّثَ" طَيِّبَةً" لِتَأْنِيثِ لَفْظِ الذُّرِّيَّةِ، كَقَوْلِهِ:
'Küllemâ' (كُلَّما) kelimesi 'vecede' (وَجَدَ) fiili ile mansuptur; yani 'her girişinde' demektir. (إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) 'Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir' cümlesinin Meryem'in sözünden olduğu söylenmiştir; müstakil (yeni) bir cümle olması da caizdir. İşte bu durum Zekeriyyâ'nın dua etmesinin ve evlat istemesinin sebebi olmuştur. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: (هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ) kavli: 'Hünâlike' (هُنالِكَ) nasb mahallindedir; çünkü o, hem zaman hem de mekân için kullanılan bir zarftır, aslı ise mekân içindir. el-Mufaddal b. Seleme: ''Hünâlike' zaman için, 'hünâke' ise mekân içindir; bazen de biri diğerinin yerine kullanılır' demiştir. (هَبْ لِي) Bana bağışla. (مِنْ لَدُنْكَ) Kendi katından. (ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً) Yani salih bir nesil. 'Zürriyet' kelimesi tekil için de çoğul için de, müzekker için de müennes için de kullanılır; burada ise tekildir. Buna, 'Bana katından bir yardımcı (veli) bağışla' [Meryem: 5] kavli delalet etmektedir; 'evliyâ' (yardımcılar) dememiştir. 'Tayyibe' kelimesini müennes yapması ise sadece 'zürriyet' lafzının müennesliğinden dolayıdır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
أَبُوكَ خَلِيفَةٌ وَلَدَتْهُ أُخْرَى ... وَأَنْتَ خَلِيفَةٌ ذَاكَ الْكَمَالُ
"Baban bir halifedir, onu başka bir halife doğurmuştur / Sen de bir halifesin, işte kemâl budur"
فَأَنَّثَ وَلَدَتْهُ لِتَأْنِيثِ لَفْظِ الْخَلِيفَةِ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَيُّ رَجُلٍ مَاتَ وترك ذرية طيبة أجرى الله مِثْلَ أَجْرِ عَمَلِهِمْ وَلَمْ يَنْقُصْ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا). وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" اشْتِقَاقُ الذُّرِّيَّةِ. (طَيِّبَةً) أَيْ صَالِحَةً مُبَارَكَةً. (إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ) أَيْ قَابِلُهُ، وَمِنْهُ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ. الثَّالِثَةُ- دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى طَلَبِ الْوَلَدِ، وَهِيَ سُنَّةُ الْمُرْسَلِينَ وَالصِّدِّيقِينَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً" [الرعد: ٣٨]. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: أَرَادَ عُثْمَانُ أَنْ يَتَبَتَّلَ فَنَهَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَلَوْ أَجَازَ لَهُ ذَلِكَ لَاخْتَصَيْنَا. وَخَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (النِّكَاحُ مِنْ سُنَّتِي فَمَنْ لَمْ يَعْمَلْ بِسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي وَتَزَوَّجُوا فَإِنِّي مكاثر بكم الأمم ومن كان
Şair, 'halife' (الْخَلِيفَة) kelimesinin lafzen müennes olması sebebiyle 'veledethü' (وَلَدَتْهُ) fiilini müennes kılmıştır. Enes'ten [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أَيُّ رَجُلٍ مَاتَ وَتَرَكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً أَجْرَى اللَّهُ مِثْلَ أَجْرِ عَمَلِهِمْ وَلَمْ يَنْقُصْ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا» «Her kim vefat eder de geride hayırlı/temiz bir nesil bırakırsa, Allah onların amellerinin ecrinin bir mislini ona da akıtır (yazar) ve kendi ecirlerinden hiçbir şey eksiltmez.» Zürriyyet kelimesinin türeyişi Bakara Suresi'nde geçmişti. {طَيِّبَةً} “Temiz/hayırlı”, yani salih ve mübarek [bir nesil] demektir. {إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ} “Şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin”, yani onu kabul edensin demektir. 'Semiallâhu limen hamideh' (Allah kendisine hamdedeni işitir/kabul eder) ifadesi de bundandır. Üçüncü Mesele- Bu ayet çocuk istemeye delalet etmiştir ki bu, peygamberlerin ve sıddîkların sünnetidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara da eşler ve nesiller/çocuklar verdik.” [er-Ra‘d: 38] Sahîh-i Müslim'de Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan [radıyallâhu anh] şöyle nakledilmiştir: 'Osman [b. Maz‘ûn] dünyadan el etek çekip bekâr kalmak (tebettül) istedi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise onu bundan nehyetti. Şayet ona buna izin verseydi, biz kendimizi hadım ederdik.' İbn Mâce'nin Âişe'den [radıyallâhu anhâ] tahric ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «النِّكَاحُ مِنْ سُنَّتِي فَمَنْ لَمْ يَعْمَلْ بِسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي وَتَزَوَّجُوا فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ وَمَنْ كَانَ...» «Evlenmek benim sünnetimdendir; kim benim sünnetimle amel etmezse benden değildir. Evleniniz; zira ben diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla övüneceğim. Kimin...»
ذَا طَوْلٍ فَلْيَنْكِحْ وَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ فَإِنَّهُ لَهُ وِجَاءٌ. وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى بَعْضِ جُهَّالِ الْمُتَصَوِّفَةِ حَيْثُ قَالَ: الَّذِي يَطْلُبُ الْوَلَدَ أَحْمَقُ، وَمَا عَرَفَ أَنَّهُ [هُوَ] الْغَبِيُّ الْأَخْرَقُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ:" وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ" [الشعراء: ٨٤] وَقَالَ:" وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ" [الفرقان: ٧٤]. وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ عَلَى هَذَا" بَابَ طَلَبِ الْوَلَدِ". وَقَالَ ﷺ لِأَبِي طَلْحَةَ حِينَ مَاتَ ابْنُهُ: (أَعْرَسْتُمُ اللَّيْلَةَ)؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: (بَارَكَ اللَّهُ لَكُمَا فِي غَابِرِ لَيْلَتِكُمَا). قَالَ فَحَمَلَتْ. فِي الْبُخَارِيِّ: قَالَ سُفْيَانُ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ: فَرَأَيْتُ تِسْعَةَ أَوْلَادٍ كُلَّهُمْ قَدْ قَرَءُوا الْقُرْآنَ. وَتَرْجَمَ أَيْضًا" بَابَ الدُّعَاءِ بِكَثْرَةِ الْوَلَدِ مَعَ الْبَرَكَةِ" وَسَاقَ حَدِيثَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَالَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، خَادِمُكَ أَنَسٌ ادْعُ اللَّهَ له. فقال: (اللهم أكثر مال وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيمَا أَعْطَيْتَهُ). وَقَالَ ﷺ: (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِأَبِي سَلَمَةَ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ فِي الْمَهْدِيِّينَ وَاخْلُفْهُ فِي عَقِبِهِ فِي الْغَابِرِينَ). خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَقَالَ ﷺ: (تَزَوَّجُوا الْوَلُودَ الْوَدُودَ فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ). أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَالْأَخْبَارُ في هذا المعنى كثيرة تحت عَلَى طَلَبِ الْوَلَدِ وَتَنْدُبُ إِلَيْهِ، لِمَا يَرْجُوهُ الْإِنْسَانُ مِنْ نَفْعِهِ فِي حَيَاتِهِ وَبَعْدَ مَوْتِهِ. قَالَ ﷺ: (إِذَا مَاتَ أَحَدُكُمُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ) فَذَكَرَ (أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ). وَلَوْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا هَذَا الْحَدِيثُ لَكَانَ فِيهِ كِفَايَةٌ. الرَّابِعَةُ- فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْوَاجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَتَضَرَّعَ إِلَى خَالِقِهِ فِي هِدَايَةِ وَلَدِهِ وَزَوْجِهِ بِالتَّوْفِيقِ لَهُمَا وَالْهِدَايَةِ وَالصَّلَاحِ وَالْعَفَافِ وَالرِّعَايَةِ، وَأَنْ يَكُونَا مُعِينِينَ لَهُ عَلَى دِينِهِ وَدُنْيَاهُ حَتَّى تَعْظُمَ مَنْفَعَتُهُ بِهِمَا فِي أُولَاهُ وَأُخْرَاهُ، أَلَا تَرَى قَوْلَ زَكَرِيَّا:" وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا" [مريم: ٤] وَقَالَ:" ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً". وَقَالَ:" هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ" [الفرقان: ٧٤]. وَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَنَسٍ فَقَالَ: (اللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيهِ). خرجه البخاري ومسلم، وحسبك.
[...maddi imkân ve] gücü yeten kimse evlensin; buna güç yetiremeyen ise oruca sarılsın, zira oruç onun için bir kalkandır (şehvet kırıcıdır).” Bunda, “Çocuk isteyen kimse ahmaktır” diyen bazı cahil mutasavvıflara bir reddiye vardır. Oysa o kimse, asıl ahmak ve beyinsizin [kendisi] olduğunu bilememiştir. Allah Teâlâ, Halîl'i İbrâhim'den haber vererek şöyle buyurmuştur: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam ile anılmayı) nasip eyle.” [Şuarâ 84]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ } “Onlar ki: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve zürriyetlerimizden göz aydınlığı olacak kimseler bağışla' derler.” [Furkân 74]. Nitekim Buhârî de bu hususta “Çocuk İsteme Bâbı” başlığını açmıştır. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, oğlu vefat ettiğinde Ebû Talha'ya: « أَعْرَسْتُمُ اللَّيْلَةَ » «Bu gece zifafa girdiniz mi?» diye sordu. O: “Evet” deyince, [Rasûlullah]: « بَارَكَ اللَّهُ لَكُمَا فِي غَابِرِ لَيْلَتِكُمَا » «Allah geride bıraktığınız gecenizi ikiniz için de bereketli kılsın» buyurdu. [Ravi] der ki: [Bunun üzerine hanımı] hamile kaldı. Buhârî'deki rivayette Süfyân şöyle demiştir: Ensardan bir adam dedi ki: “Hepsi de Kur'an'ı okuyan (hıfzeden) dokuz çocuk gördüm.” [Buhârî] ayrıca “Bereketle Birlikte Çok Çocuk İstemek İçin Dua Etme Bâbı” başlığını da açmış ve Enes b. Mâlik'in şu hadisini rivayet etmiştir: Ümmü Süleym: “Ey Allah'ın Rasûlü! Hizmetçin Enes için Allah'a dua ediver” dedi. Bunun üzerine [Rasûlullah]: « اللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيمَا أَعْطَيْتَهُ » «Allahım! Onun malını ve çocuğunu çoğalt, ona verdiklerinde bereket ihsan eyle» buyurdu. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِأَبِي سَلَمَةَ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ فِي الْمَهْدِيِّينَ وَاخْلُفْهُ فِي عَقِبِهِ فِي الْغَابِرِينَ » «Allahım! Ebû Seleme'yi bağışla, hidayete erdirilmişler arasındaki derecesini yükselt ve geride kalan nesline Sen vekil ol!» Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « تَزَوَّجُوا الْوَلُودَ الْوَدُودَ فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ » «Çok doğuran ve sevecen kadınlarla evleniniz; zira ben [kıyamet günü] sizin çokluğunuzla diğer ümmetlere karşı iftihar edeceğim.» Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Bu manada, insan hayatında ve vefatından sonra faydasını umduğu için çocuk istemeye teşvik eden ve bunu mendup kılan pek çok rivayet bulunmaktadır. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا مَاتَ أَحَدُكُمُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ » «Biriniz öldüğü vakit ameli kesilir; ancak üç şey müstesnadır» buyurmuş ve « أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ » «Yahut kendisine dua eden salih bir evlat» kısmını da zikretmiştir. Bu hususta sadece bu hadis dahi olsaydı, şüphesiz yeterli gelirdi. Dördüncü Mesele: Bu durum sabit olduğuna göre, insana düşen vazife; eşinin ve çocuğunun hidayeti, onların muvaffakiyeti, ıslahı, iffeti, gözetilmesi ve gerek dinî gerekse dünyevî hususlarda kendisine yardımcı olmaları hususunda Yaratanına yalvarmaktır; ta ki dünya ve ahirette onlardan sağlayacağı fayda büyük olsun. Zekeriyyâ'nın şu sözünü görmez misin: { وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا } “Rabbim! Onu rızana mazhar olmuş (kendisinden hoşnut olunan) bir kimse eyle!” [Meryem 6]. Yine o: { ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Tertemiz bir zürriyet” demiş; [Müminler de]: { هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ } “Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla” [Furkân 74] demişlerdir. Allah Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem de Enes için dua ederek şöyle buyurmuştur: « اللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيهِ » «Allahım! Onun malını ve çocuğunu çoğalt ve onda kendisine bereket ihsan eyle.» Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir; bu da sana yeter.
[سورة آل عمران (٣): آية ٣٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 39]
فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩)
{ فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) } “O mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona seslendi: 'Allah sana, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı, efendi, nefsine hâkim ve salihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdeliyor.' (39)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ) قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" فَنَادَاهُ" بِالْأَلِفِ عَلَى التَّذْكِيرِ، وَيُمِيلَانِهَا لِأَنَّ أَصْلَهَا الْيَاءُ، وَلِأَنَّهَا رَابِعَةٌ. وَبِالْأَلِفِ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ. وَرُوِيَ عَنْ جَرِيرٍ عَنْ مُغِيرَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُذَكِّرُ الْمَلَائِكَةَ فِي [كُلِّ] الْقُرْآنِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: نَرَاهُ اخْتَارَ ذَلِكَ خِلَافًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا احْتِجَاجٌ لَا يَحْصُلُ مِنْهُ شي، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: قَالَتِ الرِّجَالُ، وَقَالَ الرِّجَالُ، وَكَذَا النِّسَاءُ، وَكَيْفَ يُحْتَجُّ عَلَيْهِمْ بِالْقُرْآنِ، وَلَوْ جَازَ أَنْ يُحْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِالْقُرْآنِ بِهَذَا لَجَازَ أَنْ يَحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ" وَلَكِنَّ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ ﷿:" أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ" [الزخرف: ١٩] أَيْ فَلَمْ يُشَاهِدُوا، فَكَيْفَ يَقُولُونَ إِنَّهُمْ إِنَاثٌ فَقَدْ عُلِمَ أَنَّ هَذَا ظَنٌّ وَهَوًى. وَأَمَّا" فَنَادَاهُ" فَهُوَ جَائِزٌ عَلَى تَذْكِيرِ الْجَمْعِ،" وَنَادَتْهُ" عَلَى تَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَالْمَلَائِكَةُ مِمَّنْ يُعْقَلُ فِي التَّكْسِيرِ فَجَرَى فِي التَّأْنِيثِ مَجْرَى مَا لَا يَعْقِلُ، تَقُولُ: هِيَ الرِّجَالُ، وَهِيَ الْجُذُوعُ، وَهِيَ الْجِمَالُ، وَقَالَتِ الْأَعْرَابُ. وَيُقَوِّي ذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ" وَقَدْ ذَكَرَ فِي موضع آخر فقال:" وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ" [الانعام: ٩٣] وَهَذَا إِجْمَاعٌ. وَقَالَ تَعَالَى:" وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ" [الرعد: ٢٣] فَتَأْنِيثُ هَذَا الْجَمْعِ وَتَذْكِيرُهُ حَسَنَانِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَادَاهُ جِبْرِيلُ وَحْدَهُ، وَكَذَا فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَفِي التَّنْزِيلِ" يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ" يَعْنِي جِبْرِيلَ، وَالرُّوحُ الْوَحْيُ. وَجَائِزٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ أَنْ يُخْبَرَ عَنِ الْوَاحِدِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ. وَجَاءَ فِي التَّنْزِيلِ" الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ" [آل عمران: ١٧٣] يَعْنِي نُعَيْمَ بْنَ مَسْعُودٍ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَقِيلَ: نَادَاهُ جَمِيعُ الْمَلَائِكَةِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ. أَيْ جاء النداء من قبلهم.
Yüce Allah'ın: (فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ) “Melekler ona seslendi” kavli hakkında: Hamza ve el-Kisâî, müzekkerlik (erillik) üzere elif ile "fe-nâdâhu" (فَنَادَاهُ) şeklinde okumuşlardır. Aslı yâ olduğu için ve dördüncü harf konumunda bulunduğu için imâle ile okurlar. İbn Abbâs ile İbn Mes'ûd'un kıraati de elif iledir ve bu, Ebû Ubeyd'in de tercihidir. Cerîr'den, o Mugîre'den, o da İbrâhîm'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Abdullah [b. Mes'ûd], Kur'ân'ın [tamamında] melekler lafzını müzekker kabul ederdi." Ebû Ubeyd şöyle demiştir: "Biz onun bunu, müşriklere muhalefet etmek maksadıyla tercih ettiği kanaatindeyiz; çünkü onlar: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyorlardı." en-Nahhâs ise şöyle demiştir: "Bu, kendisinden bir netice hâsıl olmayan bir delil getirmedir. Zira Araplar [fiili hem müennes hem müzekker getirerek] 'kâleti'r-ricâl' (قَالَتِ الرِّجَالُ) dedikleri gibi 'kâle'r-ricâl' (وَقَالَ الرِّجَالُ) da derler; kadınlar için de böyledir. Hem onlara karşı Kur'ân ile nasıl delil getirilebilir ki? Eğer bununla onlara karşı Kur'ân'dan delil getirmek caiz olsaydı, onların da Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti ki” buyruğunu delil getirmeleri caiz olurdu. Bilakis onlara karşı kesin delil, Yüce ve Celîl olan [Allah]'ın: { أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } “Onların yaratılışına şahit mi oldular?” [ez-Zuhruf 43/19] buyruğundadır; yani şahit olmadılar, o halde onların dişi olduklarını nasıl söyleyebilirler? Böylece bunun bir zandan ve heva/arzuya uymaktan ibaret olduğu anlaşılmıştır." "Fe-nâdâhu" (فَنَادَاهُ) şeklindeki okuyuş, çoğulun lafzen müzekker kabul edilmesine göre caizdir; "ve nâdethu" (وَنَادَتْهُ) şeklindeki okuyuş ise cemaat anlamı gözetilerek müennes kabul edilmesine göredir. Mekkî şöyle demiştir: "Melekler lafzı, akıl sahibi varlıkların kırık çoğullarından (cem-i teksîr) olduğu için müenneslik hususunda gayr-i âkil (akıl sahibi olmayan) çoğullar gibi değerlendirilmiştir. Nitekim Araplar 'hiye'r-ricâl' (هِيَ الرِّجَالُ / onlar adamlardır), 'hiye'l-cüzû‘' (وَهِيَ الْجُذُوعُ / onlar kütüklerdir), 'hiye'l-cimâl' (وَهِيَ الْجِمَالُ / onlar develerdir) ve 'kâleti'l-A'râb' (وَقَالَتِ الْأَعْرَابُ / Bedeviler dedi) derler." Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti ki” buyruğu da bunu pekiştirmektedir. Bir başka yerde ise müzekker olarak zikretmiş ve: { وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } “Melekler de ellerini uzatmışlardır” [el-En'âm 6/93] buyurmuştur ki bu [müzekker zamir kullanımı üzerinde] icmâ vardır. Yüce Allah ayrıca: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler” [er-Ra'd 13/23] buyurmuştur. Dolayısıyla bu çoğulun müennes kılınması da müzekker kılınması da güzeldir. es-Süddî şöyle demiştir: "Ona yalnızca Cibrîl seslenmiştir." İbn Mes'ûd'un kıraatinde de böyledir. Kur'ân-ı Kerîm'de: { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } “[Allah] melekleri kendi emrinden olan ruh ile indirir” buyrulmuştur; burada meleklerden kasıt Cibrîl'dir, ruh ise vahiydir. Arap dilinde tekil olan bir kimseden çoğul lafzıyla haber verilmesi caizdir. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “Onlar ki insanlar kendilerine... dedi” [Âl-i İmrân 3/173] buyrulmaktadır ki burada ileride geleceği üzere kastedilen kişi Nuaym b. Mes'ûd'dur. Bir görüşe göre ise ona bütün melekler seslenmiştir ki daha açık/kuvvetli olan görüş de budur; yani nida melekler tarafından gelmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ) " وَهُوَ قائِمٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرُ" يُصَلِّي" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ نَصْبًا عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُضْمَرِ." أَنَّ اللَّهَ" أَيْ بِأَنَّ اللَّهَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " إِنَّ" أَيْ قَالَتْ إِنَّ اللَّهَ، فَالنِّدَاءُ بِمَعْنَى الْقَوْلِ." يُبَشِّرُكَ" بِالتَّشْدِيدِ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" يَبْشُرُكَ" مُخَفَّفًا، وَكَذَلِكَ حُمَيْدُ بْنُ الْقَيْسِ الْمَكِّيُّ إِلَّا أَنَّهُ كَسَرَ الشِّينَ وَضَمَّ الْيَاءَ وَخَفَّفَ الْبَاءَ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ ثَلَاثُ لُغَاتٍ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. دَلِيلُ الْأُولَى هِيَ قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ أَنَّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ هَذَا مِنْ فِعْلٍ مَاضٍ أَوْ أَمْرٍ فَهُوَ بِالتَّثْقِيلِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَبَشِّرْ عِبادِ" [الزمر: ١٧] " فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ" [يس: ١١] " فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ" [هود: ٧١] " قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ" [الحجر: ٥٥]. وَأَمَّا الثَّانِيَةُ وَهِيَ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَهِيَ مِنْ بَشَرَ يَبْشُرُ وَهِيَ لُغَةُ تِهَامَةَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yüce Allah'ın: (وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ) kavli: 'Ve hüve kâimün' (وَهُوَ قائِمٌ) mübteda ve haberdir. 'Yusallî' (يُصَلِّي) ise ref mahallindedir; dilersen zamirden hal olarak nasb mahallindedir. 'Ennellâhe' (أَنَّ اللَّهَ) yani 'bi-ennallâhe' (Allah'ın müjdelediğini) demektir. Hamza ve el-Kisâî 'İnne' (إِنَّ) şeklinde [kesre ile] okumuşlardır; yani melekler: 'Şüphesiz Allah...' dedi demektir; zira nida söz manasındadır. 'Yübeşşiruke' (يُبَشِّرُكَ) şeklinde şeddeli okuyuş Medine ehlinin kıraatidir. Hamza şeddesiz olarak 'yebşuruke' (يَبْشُرُكَ) şeklinde okumuştur; Humeyd b. Kays el-Mekkî de böyledir, ancak o şîn'i kesreli, yâ'yı ötreli ve bâ'yı şeddesiz olarak okumuştur. el-Ahfeş şöyle demiştir: 'Bunlar aynı manada üç ayrı lügattir.' Birincisinin delili -ki cemaatin kıraatidir- Kur'ân'da geçen bu kökten mazi veya emir fiillerin şeddeli olmasıdır; nitekim Yüce Allah: 'Müjdele kullarımı' [ez-Zümer: 17], 'Onu bir mağfiretle müjdele' [Yâsîn: 11], 'Biz de onu İshak ile müjdeledik' [Hûd: 71], 'Seni hak ile müjdeledik dediler' [el-Hicr: 55] buyurmuştur. İkincisi ise -ki Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatidir- 'beşera-yebşuru' fiilindendir ve Tihâme lügatidir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
بَشَرْتُ عِيَالِي إِذْ رَأَيْتُ صَحِيفَةً ... أَتَتْكَ مِنَ الْحَجَّاجِ يُتْلَى كِتَابُهَا
"Ailemi müjdeledim, gördüğümde o mektubu / Haccâc'dan sana gelen ve yazısı okunan"
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَإِذَا رَأَيْتَ الْبَاهِشِينَ» إِلَى النَّدَى ... غُبْرًا أَكُفُّهُمُ بِقَاعٍ مُمْحِلٍ
"Gördüğün zaman cömertliğe ve ihsana koşanları / Kurak bir arazide elleri toza toprağa bulanmış halde,"
فَأَعِنْهُمُ وَابْشَرْ بِمَا بَشِرُوا بِهِ ... وَإِذَا هُمُ نَزَلُوا بِضَنْكٍ فَانْزِلِ
"Onlara yardım et ve sevindikleri şeyle sen de sevinip müjdelen / Bir darlık ve sıkıntıya düştüklerinde sen de onlarla beraber katlan"
وَأَمَّا الثَّالِثَةُ فَهِيَ مِنْ أَبْشَرَ يُبْشِرُ إِبْشَارًا قَالَ:
Üçüncüsüne gelince; o da 'ebşera-yübşirü-ibşâran' fiilindendir; şair şöyle demiştir:
يَا أُمَّ عَمْرٍو أَبْشِرِي بِالْبُشْرَى ... مَوْتٍ ذَرِيعٍ وَجَرَادٍ عَظْلَى
"Ey Ümmü Amr! Müjdeyle sevin / Hızlı ve yaygın bir ölüm ve birbirine binmiş çekirgelerle"
قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِيَحْيى) كَانَ اسْمُهُ فِي الْكِتَابِ الْأَوَّلِ حَيَّا، وَكَانَ اسْمُ سَارَّةَ زَوْجَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ يَسَارَةَ، وَتَفْسِيرُهُ بِالْعَرَبِيَّةِ لَا تَلِدُ، فَلَمَّا بُشِّرَتْ بِإِسْحَاقَ قِيلَ لها: سارة، سماها
Yüce Allah'ın: { بِيَحْيى } “Yahyâ ile” buyruğu: [Onun] ilk Kitap'taki adı Hayyâ idi. İbrâhim aleyhisselâm'ın eşi Sâre'nin adı ise Yesâre idi; bunun Arapça'daki karşılığı 'doğurmaz' [demektir]. İshak ile müjdelendiğinde kendisine: 'Sâre' denildi; onu böyle...
بِذَلِكَ جِبْرِيلُ ﵇. فَقَالَتْ: يَا إِبْرَاهِيمُ لِمَ نَقَصَ مِنَ اسْمِي حَرْفٌ؟ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ذَلِكَ لِجِبْرِيلَ ﵉. فَقَالَ: (إِنَّ ذَلِكَ الْحَرْفَ زِيدَ فِي اسْمِ ابْنٍ لَهَا مِنْ أفضل الأنبياء اسمه حيي وَسُمِّيَ بِيَحْيَى). ذَكَرَهُ النَّقَّاشُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: سُمِّيَ بِيَحْيَى لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَاهُ بِالْإِيمَانِ وَالنُّبُوَّةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَا بِهِ النَّاسَ بِالْهُدَى. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: اشْتُقَّ اسْمُهُ مِنِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى حَيٍّ فَسُمِّيَ يَحْيَى. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ أَحْيَا بِهِ رَحِمَ أُمِّهِ. (مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ) يَعْنِي عِيسَى فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَسُمِّيَ عِيسَى كَلِمَةً لِأَنَّهُ كَانَ بِكَلِمَةِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي هِيَ" كُنْ" فَكَانَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ. وَقَرَأَ أَبُو السَّمَّالِ الْعَدَوِيُّ" بِكَلِمَةٍ" مَكْسُورَةِ الْكَافِ سَاكِنَةِ اللَّامِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ، وَهِيَ لُغَةٌ فَصِيحَةٌ مِثْلَ كِتْفٍ وَفَخْذٍ. وَقِيلَ: سُمِّيَ كَلِمَةً لِأَنَّ النَّاسَ يَهْتَدُونَ بِهِ كَمَا يَهْتَدُونَ بِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: مَعْنَى" بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ" بِكِتَابٍ مِنَ اللَّهِ. قَالَ: وَالْعَرَبُ تَقُولُ أَنْشَدَنِي كَلِمَةً أَيْ قَصِيدَةً، كَمَا رُوِيَ أَنَّ الْحُوَيْدِرَةَ ذُكِرَ لِحَسَّانَ فَقَالَ: لَعَنَ اللَّهُ كَلِمَتَهُ، يَعْنِي قَصِيدَتَهُ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا مِنَ الْأَقْوَالِ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أشهر وعليه من العلماء الأكثر. و" بِيَحْيى " أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِعِيسَى ﵉ وَصَدَّقَهُ، وَكَانَ يَحْيَى أَكْبَرَ مِنْ عِيسَى بِثَلَاثِ سِنِينَ وَيُقَالُ بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ. وَكَانَا ابْنَيْ خَالَةٍ، فَلَمَّا سَمِعَ زَكَرِيَّا شَهَادَتَهُ قَامَ إِلَى عِيسَى فَضَمَّهُ إِلَيْهِ وَهُوَ فِي خِرْقِهِ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ مَرْيَمَ لَمَّا حَمَلَتْ بِعِيسَى حَمَلَتْ أَيْضًا أُخْتُهَا بِيَحْيَى، فَجَاءَتْ أُخْتُهَا زَائِرَةً فَقَالَتْ: يَا مَرْيَمُ أَشَعَرْتِ أَنِّي حَمَلْتُ؟ فَقَالَتْ لَهَا مَرْيَمُ: أَشَعَرْتِ أَنْتِ أَنِّي حَمَلْتُ؟ فَقَالَتْ لَهَا: وَإِنِّي لَأَجِدُ مَا فِي بَطْنِي يَسْجُدُ لِمَا فِي بَطْنِكِ. وَذَلِكَ أَنَّهُ رُوِيَ أَنَّهَا أَحَسَّتْ جَنِينَهَا يَخِرُّ بِرَأْسِهِ إِلَى نَاحِيَةِ بَطْنِ مَرْيَمَ. قَالَ السُّدِّيُّ: فذلك قول" مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ". و" مُصَدِّقاً" نصب على الحال. و (سَيِّداً) السَّيِّدُ: الَّذِي يَسُودُ قَوْمَهُ وَيُنْتَهَى إِلَى قَوْلِهِ، وأصله سيود يقال: فلان أسود من
...bununla Cebrâil aleyhisselâm isimlendirmişti. Bunun üzerine [Sâre]: "Ey İbrâhim! Adımdan niçin bir harf eksildi?" dedi. İbrâhim bunu Cebrâil aleyhisselâm'a söyledi. O da şöyle dedi: "O harf, onun peygamberlerin en faziletlilerinden olan bir oğlunun ismine ilave edildi; onun adı Hayyî idi ve Yahyâ olarak isimlendirildi." Bunu en-Nakkâş zikretmiştir. Katâde şöyle demiştir: "Ona Yahyâ adı verildi, çünkü Yüce Allah onu iman ve peygamberlikle diriltti (hayat bahşetti)." Bazıları da: "Bununla isimlendirildi, çünkü Yüce Allah onun vasıtasıyla insanları hidayetle diriltti" demiştir. Mukâtil ise: "Onun adı, Yüce Allah'ın 'el-Hayy' isminden türetildi ve Yahyâ olarak isimlendirildi" demiştir. Bir görüşe göre de: "Çünkü [Allah], onunla annesinin rahmini diriltti [için bu ad verildi]." { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” buyruğu, müfessirlerin çoğunun görüşüne göre Îsâ demektir. Îsâ'ya 'kelime' denilmiştir; çünkü o, Yüce Allah'ın "Kün (Ol)" kelimesiyle var olmuş ve babasız dünyaya gelmiştir. Ebu's-Semmâl el-Adevî Kur'an'ın tamamında "bi-kelime" ifadesini kef'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile [bikilmetin şeklinde] okumuştur; bu, 'kitf' ve 'fahz' gibi fasih bir lehçedir. Bir görüşe göre: Yüce Allah'ın kelâmı ile hidayet buldukları gibi insanlar onunla da hidayet buldukları için ona 'kelime' denilmiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: "Allah'tan bir kelimeyi" ifadesinin anlamı, "Allah'tan bir kitabı" demektir. [Ebû Ubeyd] dedi ki: Araplar "Bana bir kelime inşad etti (okudu)" derler ki bu "bir kaside" demektir. Nitekim el-Huveydire, Hassân'ın yanında anılınca: "Allah onun kelimesine (yani kasidesine) lanet etsin!" dediği rivayet edilmiştir. Bunun dışında başka görüşler de ileri sürülmüştür. Birinci görüş en meşhur olanıdır ve âlimlerin çoğu bu görüştedir. Yahyâ, Îsâ aleyhisselâm'a ilk iman eden ve onu doğrulayan kimsedir. Yahyâ, Îsâ'dan üç yaş büyüktü; altı ay büyük olduğu da söylenir. İkisi teyze çocuklarıydı. Zekeriyyâ onun şehadetini işitince Îsâ'nın yanına gitti ve o kundaktayken onu bağrına bastı. Taberî'nin zikrettiğine göre Meryem Îsâ'ya hamile kaldığında, kız kardeşi de Yahyâ'ya hamile kaldı. Kız kardeşi onu ziyarete gelip: "Ey Meryem! Hamile kaldığımı fark ettin mi?" dedi. Meryem de ona: "Sen benim hamile kaldığımı fark ettin mi?" diye sordu. O da Meryem'e: "Doğrusu ben karnımdakinin senin karnındakine secde ettiğini hissediyorum" dedi. Bu durum, onun cenininin başını Meryem'in karnına doğru eğdiğini hissettiğinin rivayet edilmesinden ötürüdür. es-Süddî şöyle demiştir: İşte bu, "Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak" buyruğudur. "Musaddikan (مُصَدِّقاً)" kelimesi hal olarak mansuptur. { سَيِّداً } “Efendi” buyruğu: Seyyid; kavmine önderlik eden ve sözü nihai merci kabul edilen kimsedir. Aslı 'seyvid'dir. "Falanca falandan daha seyyiddir (daha üstün bir önderdir)" denilir...
فلان، أفعل من السيارة، فَفِيهِ دِلَالَةٌ عَلَى جَوَازِ تَسْمِيَةِ الْإِنْسَانِ سَيِّدًا كَمَا يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى عَزِيزًا أَوْ كَرِيمًا. وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِبَنِي قُرَيْظَةَ: (قُومُوا إِلَى سَيِّدِكُمْ). وَفِي الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي الْحَسَنِ: (إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ وَلَعَلَّ اللَّهَ يُصْلِحُ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ) وَكَذَلِكَ كَانَ، فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ عَلِيٌّ ﵁ بَايَعَهُ أَكْثَرُ مِنْ أَرْبَعِينَ أَلْفًا وَكَثِيرٌ مِمَّنْ تَخَلَّفَ عَنْ أَبِيهِ وَمِمَّنْ نَكَثَ بَيْعَتَهُ، فَبَقِيَ نَحْوَ سَبْعَةِ أَشْهُرٍ خَلِيفَةً بِالْعِرَاقِ وَمَا وَرَاءَهَا مِنْ خُرَاسَانَ، ثُمَّ سَارَ إِلَى مُعَاوِيَةَ فِي أَهْلِ الْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ وَسَارَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ فِي أَهْلِ الشَّامِ، فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ" مَسْكِنٌ" مِنْ أَرْضِ السَّوَادِ بِنَاحِيَةِ الْأَنْبَارِ كَرِهَ الْحَسَنُ الْقِتَالَ لِعِلْمِهِ أَنَّ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ لَا تَغْلِبُ حَتَّى تَهْلِكَ أَكْثَرُ الْأُخْرَى فَيَهْلِكَ الْمُسْلِمُونَ، فَسَلَّمَ الْأَمْرَ إِلَى مُعَاوِيَةَ عَلَى شُرُوطٍ شَرَطَهَا عَلَيْهِ، مِنْهَا أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ لَهُ مِنْ بَعْدِ مُعَاوِيَةَ، فَالْتَزَمَ كُلَّ ذَلِكَ مُعَاوِيَةُ فصدق قول ﵇: (إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ) وَلَا أَسْوَدَ مِمَّنْ سَوَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَرَسُولُهُ. قَالَ قَتَادَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" وَسَيِّداً" قَالَ: فِي الْعِلْمِ وَالْعِبَادَةِ. ابْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ: فِي الْعِلْمِ وَالْتُّقَى. مُجَاهِدٌ: السَّيِّدُ الْكَرِيمُ. ابْنُ زَيْدٍ: الَّذِي لَا يَغْلِبُهُ الْغَضَبُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: السَّيِّدُ الَّذِي يفوق أقرانه في كل شي مِنَ الْخَيْرِ. وَهَذَا جَامِعٌ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: السَّيِّدُ مِنَ الْمَعِزِ الْمُسِنُّ. وَفِي الْحَدِيثِ (ثَنِيٌّ مِنَ الضَّأْنِ خَيْرٌ مِنَ السَّيِّدِ الْمَعِزِ). قَالَ:
...ki bu siyâdetten (önderlikten) 'ef'al' veznindedir. Bunda, bir insanın 'azîz' veya 'kerîm' olarak isimlendirilebildiği gibi 'seyyid' olarak da isimlendirilmesinin caiz olduğuna delil vardır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Benî Kurayza'ya: "Seyyidinize (efendinize) ayağa kalkın!" buyurduğu rivayet edilmiştir. Buhârî ve Müslim'de de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in el-Hasan hakkında: "Şüphesiz benim bu oğlum bir seyyiddir ve umulur ki Allah onun vesilesiyle Müslümanlardan iki büyük topluluğun arasını düzeltir." buyurduğu yer almaktadır. Nitekim öyle de oldu; zira Ali radıyallâhu anh şehit edilince kırk binden fazla kişi, babasından geri kalanlar ve biatini bozanlardan pek çoğu ona biat etti. Yaklaşık yedi ay Irak ve Horasan'ın ötesindeki yerlerde halife olarak kaldı. Sonra Hicaz ve Irak halkıyla birlikte Muâviye'nin üzerine yürüdü; Muâviye de Şam halkıyla onun üzerine yürüdü. İki ordu el-Enbâr tarafındaki es-Sevâd arazisinde 'Meskîn' denilen yerde karşı karşıya geldiğinde, Hasan iki topluluktan biri diğerinin çoğunu helak etmedikçe üstün gelemeyeceğini ve böylece Müslümanların helak olacağını bildiği için savaştan hoşlanmadı. Muâviye'ye koştuğu bazı şartlar karşılığında hilafeti ona devretti; bu şartlardan biri de hilafetin Muâviye'den sonra kendisine ait olmasıydı. Muâviye de bunların tamamını kabul etti ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: "Şüphesiz benim bu oğlum bir seyyiddir." sözü gerçekleşti. Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün seyyid kıldığı kimseden daha seyyid kimse yoktur. Katâde Yüce Allah'ın "Ve seyyiden" kavli hakkında: "İlim ve ibadette [seyyid]" demiştir. İbn Cübeyr ve ed-Dahhâk: "İlim ve takvada [seyyid]" demişlerdir. Mücâhid: "Seyyid, cömert ve şerefli (kerîm) olandır." demiştir. İbn Zeyd: "Öfkesine yenik düşmeyendir." demiştir. ez-Zeccâc ise: "Seyyid, her türlü hayırda akranlarını geride bırakandır." demiştir ki bu [bütün manaları] kapsayıcıdır. el-Kisâî ise: "Seyyid, keçinin yaşlı olanıdır." demiştir. Hadiste de: "Koyunun iki yaşındaki olanı, keçinin yaşlısından (seyyid) daha hayırlıdır." buyrulmuştur. Şair şöyle demiştir:
سَوَاءٌ عَلَيْهِ شَاةُ عَامٍ دَنَتْ لَهُ ... لِيَذْبَحَهَا لِلضَّيْفِ أَمْ شَاةُ سَيِّدِ
"Onun için birdir; misafire kesmek üzere yakınına gelen bir yıllık koyun mu, yoksa yaşlı bir keçi mi?"
(وَحَصُوراً) أَصْلُهُ مِنَ الْحَصْرِ وَهُوَ الْحَبْسُ. حَصَرَنِي الشَّيْءُ وَأَحْصَرَنِي إِذَا حَبَسَنِي. قَالَ ابْنُ مَيَّادَةَ:
(وَحَصُوراً) "ve nefsine hâkim": Aslı hapsetmek ve alıkoymak anlamına gelen 'el-hasr' (الْحَصْر) kökündendir. 'Hasaranî eş-şey'u ve ahsaranî', beni alıkoydu/hapsetti demektir. İbn Meyyâde şöyle demiştir:
وَمَا هَجْرُ لَيْلَى أَنْ تَكُونَ تَبَاعَدَتْ ... عَلَيْكَ وَلَا أَنْ أَحْصَرَتْكَ شُغُولُ
"Leylâ'nın terk edişi sana uzak kalmasından / Veya seni meşguliyetlerin alıkoymasından değildir."
وناقة حصور: ضيقة الإحليل. وَالْحَصُورُ الَّذِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ كَأَنَّهُ مُحْجِمٌ عَنْهُنَّ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ حَصُورٌ وَحَصِيرٌ إِذَا حَبَسَ رِفْدَهُ وَلَمْ يُخْرِجْ مَا يُخْرِجُهُ النَّدَامَى. يُقَالُ: شَرِبَ الْقَوْمُ فَحَصِرَ عَلَيْهِمْ فُلَانٌ، أَيْ بَخِلَ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو. قَالَ الْأَخْطَلُ:
'Nâkatün hasûr' meme başı dar deve demektir. 'el-Hasûr' ise kadınlara yaklaşmayan, sanki onlardan çekinen kimsedir. Nitekim ikramını engelleyen ve meclis arkadaşlarının harcadığını harcamayan kimseye 'racülün hasûr' ve 'hasîr' denir. Ebû Amr'dan rivayetle: 'Şeribe'l-kavmü fe-hasira aleyhim fülânün' yani falan kişi onlara karşı cimrilik etti denilir. el-Ahtal şöyle demiştir:
وَشَارِبٍ مُرْبِحٍ بِالْكَأْسِ نَادَمَنِي ... لَا بِالْحَصُورِ وَلَا فِيهَا بِسَوَّارِ
"Kadehle cömertlik eden öyle bir içki arkadaşı benimle içti ki / Ne cimri ve eli sıkıdır, ne de sarhoşlukla saldırgandır"
وَفِي التَّنْزِيلِ" وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً" [الاسراء: ٨] أَيْ مَحْبِسًا. وَالْحَصِيرُ الْمَلِكُ لِأَنَّهُ مَحْجُوبٌ. وَقَالَ لَبِيدٌ:
Kur'ân'da da: { وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً } “Biz cehennemi kâfirlere bir zindan kıldık” [el-İsrâ: 8] buyrulmuştur; yani hapis yeri kıldık. 'el-Hasîr' [insanlardan] perdelendiği için hükümdara da denir. Lebîd şöyle demiştir:
وَقُمَاقِمٍ غُلْبِ الرِّقَابِ كَأَنَّهُمْ ... جِنٌّ لَدَى بَابِ الْحَصِيرِ قِيَامٌ
"Ve kalın boyunlu nice ulu efendiler ki / Sanki hükümdarın kapısında duran cinler gibidirler."
فَيَحْيَى ﵇ حَصُورٌ، فَعُولٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٌ لَا يَأْتِي النِّسَاءَ، كَأَنَّهُ مَمْنُوعٌ مِمَّا يَكُونُ فِي الرِّجَالِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَغَيْرِهِ. وَفَعُولٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٌ كَثِيرٌ فِي اللُّغَةِ، مِنْ ذَلِكَ حَلُوبٌ بِمَعْنَى مَحْلُوبَةٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:
İbn Mes'ûd ve başkalarından rivayet edildiğine göre Yahyâ aleyhisselâm 'hasûr'dur; 'mef'ûl' manasında 'fe'ûl' vezninde olup kadınlara yaklaşmaz, sanki erkeklerde bulunan bu özellikten alıkonulmuştur. Dilde 'mef'ûl' manasında 'fe'ûl' vezni çoktur; bunlardan biri de sağılmış manasındaki 'halûb' (حَلُوب) kelimesidir. Şair şöyle demiştir:
فِيهَا اثْنَتَانِ وَأَرْبَعُونَ حَلُوبَةً ... سُودًا كَخَافِيَةِ الْغُرَابِ الْأَسْحَمِ
"Orada kırk iki sağılır süt devesi vardır / Simsiyah karganın gizli tüyü gibi kara"
وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَيْضًا وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ وَعَطَاءٌ وَأَبُو الشَّعْثَاءِ والحسن والسدي وَابْنُ زَيْدٍ: هُوَ الَّذِي يَكُفُّ عَنِ النِّسَاءِ وَلَا يَقْرَبُهُنَّ مَعَ الْقُدْرَةِ. وَهَذَا أَصَحُّ [الْأَقْوَالِ لو] جهين: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ مَدْحٌ وَثَنَاءٌ عَلَيْهِ، وَالثَّنَاءُ إِنَّمَا يَكُونُ عَنِ الْفِعْلِ الْمُكْتَسَبِ دُونَ الْجِبِلَّةِ فِي الْغَالِبِ. الثَّانِي أَنَّ فَعُولًا فِي اللُّغَةِ مِنْ صِيَغِ الْفَاعِلِينَ، كَمَا قَالَ:
Yine İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Katâde, Atâ, Ebü'ş-Şa'sâ, el-Hasan, es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: "O, gücü yettiği halde kadınlardan kendini sakınan ve onlara yaklaşmayan kimsedir." İki yönden en sahih [görüş budur]: Birincisi, bu bir övgü ve senâdır; övgü ise çoğunlukla fıtrî ve yaratılıştan gelen değil, kazanılmış fiillerden dolayı yapılır. İkincisi, Arap dilinde 'fe'ûl' vezni etken fiil (fâil) kalıplarındandır; nitekim şair şöyle demiştir:
ضَرُوبٌ بِنَصْلِ السَّيْفِ سُوقَ سِمَانِهَا ... إِذَا عَدِمُوا زَادًا فَإِنَّكَ عَاقِرُ
"Kılıcın namlusuyla semiz develerin bacaklarına vuran birisin / Bir azık bulamadıklarında sen deveyi boğazlarsın."
فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَحْصُرُ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ. وَلَعَلَّ هَذَا كَانَ شَرْعَهُ، فَأَمَّا شَرْعُنَا فَالنِّكَاحُ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: الْحَصُورُ الْعِنِّينُ الَّذِي لَا ذَكَرَ لَهُ يَتَأَتَّى لَهُ بِهِ النِّكَاحُ وَلَا يُنْزِلُ، عن ابن عباس أيضا وسعيد ابن الْمُسَيَّبِ وَالضَّحَّاكِ. وَرَوَى أَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (كُلُّ ابْنِ آدَمَ يَلْقَى اللَّهَ بِذَنْبٍ قَدْ أَذْنَبَهُ يُعَذِّبُهُ عَلَيْهِ إِنْ شاء أو يرحمه إلا يحيى
Buna göre anlam, onun kendisini şehvetlerden alıkoyduğudur. Belki de onun şeriatı böyleydi; bizim şeriatımızda ise daha önce geçtiği üzere [esas olan] nikâhtır. Yine İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb ve ed-Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre; "Hasûr, kendisiyle cinsel birliktelik kurabileceği bir tenasül uzvu bulunmayan ve menisi gelmeyen iktidarsız (innîn) kimsedir" de denilmiştir. Ebû Sâlih'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « كُلُّ ابْنِ آدَمَ يَلْقَى اللَّهَ بِذَنْبٍ قَدْ أَذْنَبَهُ يُعَذِّبُهُ عَلَيْهِ إِنْ شَاءَ أَوْ يَرْحَمُهُ إِلَّا يَحْيَى » «Âdemoğlundan her biri, işlemiş olduğu bir günahla Allah'ın huzuruna çıkar; [Allah] dilerse ona azap eder, dilerse ona merhamet eder. Ancak Yahyâ...»
ابن زَكَرِيَّا فَإِنَّهُ كَانَ سَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (- ثُمَّ أَهْوَى النَّبِيُّ ﷺ بِيَدِهِ إِلَى قَذَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ فَأَخَذَهَا وَقَالَ:) كَانَ ذَكَرُهُ [هَكَذَا] مِثْلَ هَذِهِ الْقَذَاةِ (. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الْحَابِسُ نَفْسَهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ ﷿." وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ" قَالَ الزَّجَّاجُ: الصَّالِحُ الَّذِي يُؤَدِّي لِلَّهِ مَا افْتَرَضَ عَلَيْهِ، وَإِلَى النَّاسِ حُقُوقَهُمْ.
...b. Zekeriyyâ müstesnadır; zira o efendi, nefsine hâkim ve sâlihlerden bir peygamberdi." (-Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle yerden bir çöp alıp şöyle buyurdu:-) "Onun tenasül uzvu [işte] bu çöp gibiydi." Kendisini Allah Azze ve Celle'ye karşı günahlardan alıkoyan kimse anlamına geldiği de söylenmiştir. "Ve sâlihlerden bir peygamber" buyruğu hakkında ez-Zeccâc: "Sâlih; Allah'ın kendisine farz kıldığı şeyleri yerine getiren ve insanlara haklarını verendir." demiştir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٤٠]
[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 40]
قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ (٤٠)
{ قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ } “[Zekeriyyâ] dedi ki: 'Rabbim! Yaşlılık bana ulaşmışken ve karım da kısırken benim nasıl bir oğlum olabilir?' [Allah]: 'Öyledir, Allah dilediğini yapar' buyurdu.” (40)
قِيلَ: الرَّبُّ هُنَا جِبْرِيلُ، أَيْ قَالَ لِجِبْرِيلَ: رَبِّ- أَيْ يَا سَيِّدِي- أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ؟ يَعْنِي وَلَدًا، وَهَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: قَوْلُهُ" رَبِّ" يَعْنِي اللَّهَ تَعَالَى." أَنَّى" بِمَعْنَى كَيْفَ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ. وَفِي مَعْنَى هَذَا الِاسْتِفْهَامِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ سَأَلَ هَلْ يَكُونُ لَهُ الْوَلَدُ وَهُوَ وَامْرَأَتُهُ عَلَى حَالَيْهِمَا أَوْ يُرَدَّانِ إِلَى حَالِ مَنْ يَلِدُ؟. الثَّانِي سَأَلَ هَلْ يُرْزَقُ الْوَلَدُ مِنِ امْرَأَتِهِ الْعَاقِرِ أَوْ مِنْ غَيْرِهَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى بِأَيِّ مَنْزِلَةٍ أَسْتَوْجِبُ هَذَا وَأَنَا وَامْرَأَتِي عَلَى هَذِهِ الْحَالِ، عَلَى وَجْهِ التَّوَاضُعِ. وَيُرْوَى أَنَّهُ كَانَ بَيْنَ دُعَائِهِ وَالْوَقْتِ الَّذِي بُشِّرَ فِيهِ أَرْبَعُونَ سَنَةً، وَكَانَ يَوْمَ بُشِّرَ ابْنَ تِسْعِينَ سَنَةً وَامْرَأَتُهُ قَرِيبَةَ السِّنِّ مِنْهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: كَانَ يَوْمَ بُشِّرَ ابْنَ عِشْرِينَ وَمِائَةِ سَنَةٍ وَكَانَتِ امْرَأَتُهُ بِنْتَ ثَمَانٍ وَتِسْعِينَ سَنَةَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ" وَامْرَأَتِي عاقِرٌ" أَيْ عَقِيمٌ لَا تَلِدُ. يُقَالُ: رَجُلٌ عَاقِرٌ وَامْرَأَةٌ عَاقِرٌ بَيِّنَةُ الْعُقْرِ. وَقَدْ عَقُرَتْ وَعَقُرَ (بِضَمِ الْقَافِ فِيهِمَا) تَعْقُرُ عُقْرًا صَارَتْ عَاقِرًا، مِثْلَ حَسُنَتْ تَحْسُنُ حُسْنًا، عَنْ أَبِي زَيْدٍ. وَعُقَارَةٌ أَيْضًا. وَأَسْمَاءُ الْفَاعِلِينَ مِنْ فَعُلَ فَعِيلَةٌ، يُقَالُ: عَظُمَتْ فَهِيَ عَظِيمَةٌ، وَظَرُفَتْ فَهِيَ ظَرِيفَةٌ. وَإِنَّمَا قِيلَ عَاقِرٌ لِأَنَّهُ يُرَادُ بِهِ ذَاتُ عُقْرٍ عَلَى النَّسَبِ، وَلَوْ كَانَ عَلَى الْفِعْلِ لَقَالَ: عَقُرَتْ فَهِيَ عَقِيرَةٌ كَأَنَّ بِهَا عُقْرًا، أَيْ كِبَرًا مِنَ السِّنِّ يَمْنَعُهَا مِنَ الْوَلَدِ. وَالْعَاقِرُ: الْعَظِيمُ مِنَ الرَّمْلِ لَا يُنْبِتُ شَيْئًا. وَالْعُقْرُ أَيْضًا مَهْرُ الْمَرْأَةِ إِذَا وُطِئَتْ عَلَى شُبْهَةٍ. وَبَيْضَةُ الْعُقْرِ: زَعَمُوا هِيَ بَيْضَةُ الدِّيكِ، لِأَنَّهُ يَبِيضُ فِي عُمْرِهِ بَيْضَةً واحدة إلى الطول. وعقر النار أيضا.
Burada 'er-Rabb' (الرَّبُّ) kelimesinden kastın Cibrîl olduğu söylenmiştir. Yani Cibrîl'e: 'Rabbî' (رَبِّ) -yani 'Ey efendim!'- 'Benim nasıl bir oğlum (çocuğum) olabilir?' demiştir. Bu, el-Kelbî'nin görüşüdür. Bazıları ise şöyle demiştir: Âyetteki 'Rabbî' (رَبِّ) ifadesi, Yüce Allah'ı kastetmektedir. 'Ennâ' (أَنَّى) kelimesi 'nasıl?' (keyfe) anlamındadır ve zarf olarak nasb mahallindedir. Bu istifhamın (sorunun) anlamı hususunda iki yön vardır: Birincisi; o, hem kendisi hem de hanımı mevcut yaşlılık halleri üzereyken mi çocuk sahibi olacağını, yoksa çocuk doğurabilen kimselerin gençlik haline mi döndürüleceklerini sormuştur. İkincisi; çocuğun kısır olan hanımından mı yoksa başka bir kadından mı kendisine lütfedileceğini sormuştur. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: Tevazu kabilinden 'Ben ve karım bu haldeyken hangi makam ve meziyetle buna hak kazanırım?' [demiştir]. Rivayet edildiğine göre, duası ile müjdelendiği vakit arasında kırk yıl geçmişti. Müjdelendiği gün doksan yaşındaydı, karısı da yaşça ona yakındı. İbn Abbâs ve ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Müjdelendiği gün yüz yirmi yaşındaydı; karısı ise doksan sekiz yaşındaydı. İşte onun 'karım da kısırken' (وَامْرَأَتِي عاقِرٌ) sözü bundan dolayıdır; yani kısırdır, doğurmaz. [Arapçada] belirgin kısırlığı ifade etmek üzere 'kısır adam' (رَجُلٌ عَاقِرٌ) ve 'kısır kadın' (امْرَأَةٌ عَاقِرٌ) denilir. Ebû Zeyd'den rivayet edildiğine göre (her iki kelimede de kāf harfinin ötresiyle) 'akurat ve akura' (عَقُرَتْ وَعَقُرَ), muzarisi 'ta'kuru' (تَعْقُرُ), masdarı 'ukran' (عُقْرًا) -tıpkı 'hasunet yahsunu husnen' (حَسُنَتْ تَحْسُنُ حُسْنًا) gibi- olup 'kısır oldu' anlamına gelir. Masdarı 'ukâraten' (عُقَارَةٌ) şeklinde de gelir. 'Fa'ule' (فَعُلَ) vezninden gelen ism-i fâiller 'fa'île' (فَعِيلَةٌ) vezninde gelir; nitekim 'azumet fe-hiye azîme' (عَظُمَتْ فَهِيَ عَظِيمَةٌ), 'zarufet fe-hiye zarîfe' (ظَرُفَتْ فَهِيَ ظَرِيفَةٌ) denilir. Burada 'âkır' (عَاقِرٌ) denilmesinin sebebi, nisbet yoluyla 'kısırlık sahibi' kastedilmiş olmasıdır. Şayet fiil veznine göre olsaydı 'akurat fe-hiye akîrah' (عَقُرَتْ فَهِيَ عَقِيرَةٌ) derdi; sanki kendisinde çocuk doğurmasına engel olan bir yaşlılık ve kısırlık varmış gibi. 'el-Âkır' (الْعَاقِرُ), hiçbir şey bitirmeyen büyük kum tepesidir. 'el-Ukr' (الْعُقْرُ) aynı zamanda şüpheye binaen cinsel ilişkide bulunulan kadının mehri demektir. 'Beydatü'l-ukr' (بَيْضَةُ الْعُقْرِ) tabirine gelince; iddia ettiklerine göre bu, horozun yumurtasıdır; çünkü horoz ömründe uzunlamasına bir tek yumurta yumurtlar. Ateşin 'ukr'u da böyledir.
وَسَطُهَا وَمُعْظَمُهَا. وَعُقْرُ الْحَوْضِ: مُؤَخَّرُهُ حَيْثُ تَقِفُ الْإِبِلُ إِذَا وَرَدَتْ، يُقَالُ: عُقْرٌ وَعُقُرٌ مِثْلَ عُسْرٍ وَعُسُرٍ، وَالْجَمْعُ الْأَعْقَارُ فَهُوَ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ. وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ" كَذلِكَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِثْلَ ذَلِكَ. وَالْغُلَامُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْغُلْمَةِ وَهُوَ شِدَّةُ طَلَبِ النِّكَاحِ. وَاغْتَلَمَ الْفَحْلُ غُلْمَةً هَاجَ مِنْ شَهْوَةِ الضِّرَابِ. وَقَالَتْ لَيْلَى الْأَخْيَلِيَّةُ:
...onun ortası ve en hararetli yeridir. Havuzun 'ukr'u ise develer su içmeye geldiğinde durdukları dip kısmıdır. 'Usr' ve 'usür' gibi 'ukr' ve 'ukur' denilir; çoğulu 'a'kâr' gelir. Dolayısıyla bu müşterek (eşsesli) bir lafızdır. "Kezâlike" (كَذلِكَ) buyruğundaki kâf harfi nasb mahallindedir; yani Allah dilediğini işte böyle yapar demektir. "el-Gulâm" (الْغُلَامُ) kelimesi, cinsel ilişkiyi şiddetle arzulama anlamına gelen 'el-gulme' (الْغُلْمَةُ) kökünden türemiştir. 'İğteleme'l-fahlü gulmeten', erkek devenin çiftleşme arzusuyla kızışması demektir. Leylâ el-Ahyeliyye şöyle demiştir:
شَفَاهَا مِنَ الدَّاءِ الْعُضَالِ الَّذِي بِهَا ... غُلَامٌ إِذَا هَزَّ الْقَنَاةَ سقاها
"Onu müzmin hastalığından öyle bir delikanlı iyileştirdi ki / Mızrağı salladığında ona [kan] içirdi."
والغلام الطار الشارب. وَهُوَ بَيْنَ الْغُلُومَةِ وَالْغُلُومِيَّةِ، وَالْجَمْعُ الْغِلْمَةُ وَالْغِلْمَانُ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْغَيْلَمَ الشَّابُّ وَالْجَارِيَةُ أَيْضًا. وَالْغَيْلَمُ: ذَكَرُ السُّلَحْفَاةَ. وَالْغَيْلَمُ: مَوْضِعٌ. وَاغْتَلَمَ الْبَحْرُ: هَاجَ وتلاطمت أمواجه.
'el-Gulâm', bıyığı yeni terleyen delikanlıdır. 'Gulûme' ile 'gulûmiyye' arasında [bir yaşta] olur; çoğulu 'gılme' ve 'gılmân' gelir. 'el-Gaylem' kelimesinin delikanlı ve genç kız için de kullanıldığı söylenir. 'el-Gaylem' erkek kaplumbağadır. 'el-Gaylem' bir yer adıdır. 'İğteleme'l-bahr' ise denizin coşup dalgalarının birbirine çarpması demektir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٤١]
[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 41]
قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٤١)
{ قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “[Zekeriyyâ]: 'Rabbim! Bana bir işaret ver' dedi. [Allah]: 'Senin işaretin, insanlarla sadece işaretleşme dışında üç gün konuşmamandır. Rabbini çokça an, akşam ve sabah O'nu tesbih et' buyurdu.” (41)
فِيهِ ثلاث مسائل:
Bunda üç mesele vardır:
قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً" جَعَلَ" هُنَا بِمَعْنَى صَيَّرَ لِتَعَدِّيهِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَ" لِي" فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي. وَلَمَّا بُشِّرَ بِالْوَلَدِ وَلَمْ يَبْعُدْ عِنْدَهُ هَذَا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى طَلَبَ آيَةً- أَيْ عَلَامَةً- يَعْرِفُ بِهَا صِحَّةَ هَذَا الْأَمْرِ وَكَوْنَهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، فَعَاقَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْ أَصَابَهُ السُّكُوتُ عَنْ كَلَامِ النَّاسِ لِسُؤَالِ الْآيَةِ بعد مشافهة الملائكة إياه، قاله أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. قَالُوا: وَكَذَلِكَ إِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ مَرَضٍ خَرَسٌ أَوْ نَحْوُهُ فَفِيهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ عِقَابٌ مَا. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: إِنَّ زَكَرِيَّا ﵇ لَمَّا حَمَلَتْ زَوْجُهُ مِنْهُ بِيَحْيَى أَصْبَحَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُكَلِّمَ أَحَدًا، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يَقْرَأُ التَّوْرَاةَ وَيَذْكُرُ اللَّهَ تَعَالَى، فَإِذَا أَرَادَ مُقَاوَلَةَ أَحَدٍ لَمْ يُطِقْهُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا رَمْزاً) الرَّمْزُ فِي اللُّغَةِ الْإِيمَاءُ بِالشَّفَتَيْنِ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْإِيمَاءِ بِالْحَاجِبَيْنِ وَالْعَيْنَيْنِ وَالْيَدَيْنِ، وَأَصْلُهُ الْحَرَكَةُ. وَقِيلَ: طَلَبَ، تِلْكَ الْآيَةُ زِيَادَةَ طُمَأْنِينَةٍ. الْمَعْنَى: تَمِّمِ النِّعْمَةَ بِأَنْ تَجْعَلَ لِي آيَةً، وَتَكُونُ تِلْكَ الْآيَةُ زِيَادَةَ نِعْمَةٍ وَكَرَامَةٍ، فَقِيلَ لَهُ:" آيَتُكَ
Yüce Allah'ın: (قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً) kavli: Buradaki 'ce'ale' (جَعَلَ) iki mef'ûle geçişli olduğu için 'sayyara' (kılmak/yapmak) manasındadır. 'Lî' (لِي) ise ikinci mef'ûl konumundadır. Çocukla müjdelenip bu durum Yüce Allah'ın kudretine göre ona uzak gelmeyince, bu işin doğruluğunu ve Allah Teâlâ katından olduğunu bilmek için bir âyet -yani bir işaret- istedi. Meleklerin kendisiyle bizzat konuşmasından sonra işaret istemesi sebebiyle, insanlarla konuşmaktan alıkonulmak suretiyle Allah Teâlâ onu cezalandırdı; müfessirlerin çoğunluğu böyle demiştir. Şöyle demişlerdir: Bir hastalıktan dolayı dilsizlik veya benzeri bir durum olmasa bile her hâlükârda bunda bir ceza söz konusudur. İbn Zeyd şöyle demiştir: Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın hanımı Yahyâ'ya hamile kalınca, [Zekeriyyâ] hiç kimseyle konuşamaz oldu; bununla birlikte Tevrat'ı okuyabiliyor ve Allah Teâlâ'yı zikredebiliyordu, fakat biriyle konuşmak istediğinde buna güç yetiremiyordu. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: (إِلَّا رَمْزاً) "sadece işaretleşme dışında" kavli: 'er-Remz' lügatte dudaklarla işaret etmektir; bazen kaşlar, gözler ve ellerle işaret etmek anlamında da kullanılır. Aslı harekettir. O işareti tatminin artması için istediği de söylenmiştir. Anlamı şudur: "Bana bir işaret kılarak nimetini tamamla ve bu işaret de fazladan bir nimet ve ikram olsun." Bunun üzerine ona şöyle denildi: "Senin işaretin...
أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ
...insanlarla üç gün konuşmamandır."
" أَيْ تُمْنَعُ مِنَ الْكَلَامِ ثَلَاثَ لَيَالٍ، دَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ بُشْرَى الْمَلَائِكَةِ لَهُ." وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً" [مريم: ٩] أَيْ أَوْجَدْتُكَ بِقُدْرَتِي فَكَذَلِكَ أُوجِدُ لَكَ الْوَلَدَ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ وَقَالَ: قَوْلُ قَتَادَةَ إِنَّ زَكَرِيَّا عُوقِبَ بِتَرْكِ الْكَلَامِ قَوْلٌ مَرْغُوبٌ عَنْهُ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يُخْبِرْنَا أَنَّهُ أَذْنَبَ وَلَا أَنَّهُ نَهَاهُ عَنْ هَذَا، وَالْقَوْلُ فِيهِ أَنَّ الْمَعْنَى اجْعَلْ لِي عَلَامَةً تَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْوَلَدِ، إِذْ كَانَ ذَلِكَ مُغَيَّبًا عَنِّي. وَ" رَمْزاً" نُصِبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ المنقطع، قال الأخفش. وقال الكسائي: رمز يرمز ويرمز. وقرى" إِلَّا رَمْزًا" بِفَتْحِ الْمِيمِ وَ" رُمُزًا" بِضَمِّهَا وَضَمِّ الرَّاءِ، الْوَاحِدَةُ رَمْزَةٌ. الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ تَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الْكَلَامِ وَذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي كَثِيرٍ مِنَ السُّنَّةِ، وَآكَدُ الْإِشَارَاتِ مَا حَكَمَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ أَمْرِ السَّوْدَاءِ حِينَ قَالَ لَهَا: (أَيْنَ اللَّهُ)؟ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ: (أَعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ). فَأَجَازَ الْإِسْلَامَ بِالْإِشَارَةِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الدِّيَانَةِ الَّذِي يُحْرِزُ الدَّمَ وَالْمَالَ وَتُسْتَحَقُّ بِهِ الْجَنَّةُ وَيُنَجَّى بِهِ مِنَ النَّارِ، وَحُكِمَ بِإِيمَانِهَا كَمَا يُحْكَمُ بِنُطْقِ مَنْ يَقُولُ ذَلِكَ، فَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ عَامِلَةً فِي سَائِرِ الدِّيَانَةِ، وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْأَخْرَسَ إِذَا أَشَارَ بِالطَّلَاقِ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الرَّجُلِ يَمْرَضُ فَيَخْتَلُّ لِسَانُهُ فَهُوَ كَالْأَخْرَسِ فِي الرَّجْعَةِ وَالطَّلَاقِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: ذَلِكَ جَائِزٌ إِذَا كَانَتْ إِشَارَتُهُ تُعْرَفُ، وَإِنْ شُكَّ فِيهَا فَهِيَ بَاطِلٌ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِقِيَاسٍ وَإِنَّمَا هُوَ اسْتِحْسَانٌ. وَالْقِيَاسُ فِي هَذَا كُلِّهِ أَنَّهُ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ لَا يَتَكَلَّمُ وَلَا تُعْقَلُ إِشَارَتُهُ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ بَطَّالٍ: وَإِنَّمَا حمل أبا حنيفة. على قول هَذَا أَنَّهُ لَمْ يَعْلَمِ السُّنَنَ الَّتِي جَاءَتْ بِجَوَازِ الْإِشَارَاتِ فِي أَحْكَامٍ مُخْتَلِفَةٍ فِي الدِّيَانَةِ. وَلَعَلَّ الْبُخَارِيَّ حَاوَلَ بِتَرْجَمَتِهِ" بَابَ الْإِشَارَةِ فِي الطَّلَاقِ وَالْأُمُورِ" الرَّدَّ عَلَيْهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ" أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ" صَوْمَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ. وَكَانُوا إِذَا صَامُوا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا رَمْزًا. وَهَذَا فِيهِ بُعْدٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَالَ بَعْضُ مَنْ يُجِيزُ نَسْخَ الْقُرْآنِ بِالسُّنَّةِ: إِنَّ زَكَرِيَّا ﵇ مَنَعَ الْكَلَامَ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَيْهِ، وَإِنَّهُ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ ﵇: (لَا صمت يوما إلى الليل). وأكثر
...yani üç gece konuşmaktan menedileceksin. Bu görüşün delili, meleklerin onu müjdelemesinden sonra Yüce Allah'ın buyurduğu: { وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً } [Meryem: 9] “Hâlbuki daha önce sen hiçbir şey değilken seni yaratmıştım” âyetidir. Yani: [Nasıl ki] seni kudretimle var ettiysem, aynı şekilde senin için çocuğu da var edeceğim, [demektir]. Bu görüşü en-Nehhâs tercih etmiş ve şöyle demiştir: Katâde'nin "Zekeriyyâ konuşmayı terk etmekle cezalandırıldı" sözü rağbet edilmeyen [zayıf] bir görüştür. Çünkü Azîz ve Celîl olan Allah bize onun bir günah işlediğini ve onu bundan nehyettiğini bildirmemiştir. Bu konudaki [doğru] söz şudur: Anlamı, "Bu durum benden gizli kaldığı için çocuğun meydana geleceğine delalet edecek bir işaret ver" demektir. "Remzen" (رَمْزاً) kelimesi, Ahfeş'in belirttiğine göre munkatı' istisna olarak mansûb kılınmıştır. el-Kisâî ise: 'Remaze yermüzü ve yermizü' (رمز يرمز ويرمز) [şeklinde sülâsî fiil olarak kullanılır] demiştir. [Âyette] mîm harfinin fethasıyla { إِلَّا رَمْزًا }, râ ve mîm'in dammesiyle de { رُمُزًا } şeklinde okunmuştur. Tekili 'remzetün'dür (رَمْزَة). Üçüncü Mesele: Bu âyette, işaretin konuşma yerine geçtiğine dair delil vardır. Bu durum sünnetin birçok yerinde mevcuttur. İşaretlerin en kuvvetlisi ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in siyahi cariyenin durumunda verdiği hükümdür; ona: « أَيْنَ اللَّهُ » «Allah nerededir?» diye sormuş, o da başıyla semaya işaret edince: « أَعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ » «Onu azat et; çünkü o mümin bir kadındır» buyurmuştur. Böylece kanı ve malı koruyan, kendisiyle cennet hak edilen ve cehennemden kurtuluşa erdiren dinin aslı olan İslam'ı işaret ile geçerli saymıştır. Bunu sözle ifade eden kimse gibi onun da iman ettiğine hükmedilmiştir. Dolayısıyla işaretin dinin diğer hükümlerinde de geçerli olması gerekir; fakihlerin çoğunluğunun görüşü de budur. İbnü'l-Kāsım, Mâlik'ten dilsiz kimsenin talâka işaret etmesi durumunda boşanmanın bağlayıcı olacağını rivayet etmiştir. Şâfiî, hastalanıp dili tutulan kimsenin talâk ve ric'at (boşanmadan dönme) konusunda dilsiz gibi olduğunu söylemiştir. Ebû Hanîfe ise: "İşareti biliniyorsa bu caizdir, şayet onda şüphe varsa bâtıldır. Bu da kıyasla değil, ancak istihsan iledir. Bütün bunlarda kıyas [gereği hüküm] onun bâtıl olmasıdır; çünkü o ne konuşmaktadır ne de işareti akıl ile anlaşılmaktadır" demiştir. Ebu'l-Hasan b. Battâl şöyle demiştir: Ebû Hanîfe'yi bu görüşe sevk eden sebep, dindeki muhtelif hükümlerde işaretlerin caiz olduğuna dair gelen sünnetleri bilmemesidir. Nitekim Buhârî de 'Talâkta ve Diğer Hususlarda İşaret Bâbı' başlığıyla muhtemelen ona reddiyede bulunmayı kastetmiştir. Atâ ise: "İnsanlarla konuşmamandır" sözüyle üç gün oruç tutmayı kastettiğini, onların oruç tuttuklarında sadece işaretle konuştuklarını söylemiştir. Fakat bu uzak bir ihtimaldir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncü Mesele: Kur'an'ın sünnetle neshini caiz görenlerden bazıları şöyle demiştir: Zekeriyyâ aleyhisselâm güç yetirebildiği halde konuşmaktan menedilmiştir ve bu durum onun [Peygamber aleyhisselâm'ın]: « لَا صَمْتَ يَوْمًا إِلَى اللَّيْلِ » «Geceye kadar bir gün boyunca susmak yoktur» hadisiyle neshedilmiştir. Âlimlerin çoğu...
الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِمَنْسُوخٍ، وَأَنَّ زَكَرِيَّا إِنَّمَا مَنَعَ الْكَلَامَ بِآفَةٍ دَخَلَتْ عَلَيْهِ مَنَعَتْهُ إِيَّاهُ، وَتِلْكَ الْآفَةُ عَدَمُ الْقُدْرَةِ عَلَى الْكَلَامِ مَعَ الصِّحَّةِ، كَذَلِكَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ. وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ (لَا صَمَتَ يَوْمًا إِلَى اللَّيْلِ) إِنَّمَا مَعْنَاهُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَأَمَّا عَنِ الْهَذَرِ وَمَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ، فَالصَّمْتُ عَنْ ذَلِكَ حَسَنٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ) أَمَرَهُ بِأَلَّا يَتْرُكَ الذِّكْرَ فِي نَفْسِهِ مَعَ اعْتِقَالِ لِسَانِهِ، عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ معنى الذكر. وقال محمد ابن كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: لَوْ رُخِّصَ لِأَحَدٍ فِي تَرْكِ الذِّكْرِ لَرُخِّصَ لِزَكَرِيَّا بِقَوْلِ اللَّهِ ﷿" أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً" وَلَرُخِّصَ لِلرَّجُلِ يَكُونُ فِي الْحَرْبِ بِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً" [الأنفال: ٤٥]. وَذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ." وَسَبِّحْ" أَيْ صَلِّ، سُمِّيَتِ الصَّلَاةُ سُبْحَةً لِمَا فِيهَا مِنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ السُّوءِ. وَ" الْعَشِيُّ" جَمْعُ عَشِيَّةٍ. وَقِيلَ: هُوَ وَاحِدٌ. وَذَلِكَ مِنْ حِينِ تَزُولُ الشَّمْسُ إِلَى أَنْ تَغِيبَ، عَنْ مُجَاهِدٍ. وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: مَا أَدْرَكْتُ النَّاسَ إِلَّا وَهُمْ يُصَلُّونَ الظُّهْرَ بِعَشِيٍّ." وَالْإِبْكارِ" من طلوع الفجر إلى وقت الضحى.
...ise neshedilmediği, Zekeriyyâ'nın ancak kendisine gelen bir ârızadan dolayı konuşmaktan menedildiği görüşündedir; müfessirlerin dediği gibi bu ârıza, sıhhati yerinde olduğu halde konuşmaya güç yetirememesidir. Âlimlerin birçoğu da "(Geceye kadar bir gün boyunca susmak yoktur)" hadisinin anlamının, Allah'ın zikrinden susmak olduğunu; boş ve faydasız sözlerden susmanın ise güzel olduğunu belirtmişlerdir. Yüce Allah'ın: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ) "Rabbini çokça an, akşam ve sabah O'nu tesbih et" kavli: Birinci görüşe göre, dili tutulmuşken içinden zikretmeyi bırakmamasını emretmiştir. Zikrin anlamı daha önce Bakara'da geçmişti. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle demiştir: Şayet herhangi bir kimseye zikri terk etme ruhsatı verilseydi, Allah Azze ve Celle'nin "İnsanlarla sadece işaretleşme dışında üç gün konuşmamandır; Rabbini çokça an" kavli gereğince Zekeriyyâ'ya ruhsat verilirdi; ve yine Allah Azze ve Celle'nin: { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça anın” [el-Enfâl: 45] kavli gereğince savaştaki kimseye ruhsat verilirdi. Bunu Taberî zikretmiştir. "Ve sebbih" yani namaz kıl demektir; namaza, içinde Allah Teâlâ'yı tenzih barındırdığı için tesbih (sübhâ) adı verilmiştir. "el-Aşiyy" (الْعَشِيُّ) 'aşiyye' kelimesinin çoğuludur; tekil olduğu da söylenmiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre bu, güneşin zevalinden batışına kadar olan süredir. Muvatta'da Kâsım b. Muhammed'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "İnsanları ancak öğle namazını günün son kısmında kılarken buldum." "el-İbkâr" (وَالْإِبْكارِ) ise fecrin doğuşundan kuşluk vaktine kadar olan zamandır.
[سورة آل عمران (٣): آية ٤٢]
[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 42]
وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (٤٢)
{ وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ } “Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti' demişlerdi.” (42)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ) أَيِ اخْتَارَكِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَطَهَّرَكِ) أَيْ مِنَ الْكُفْرِ، عَنْ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ. الزَّجَّاجُ: مِنْ سَائِرِ الْأَدْنَاسِ مِنَ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ وَغَيْرِهِمَا، وَاصْطَفَاكِ لِوِلَادَةِ عِيسَى (عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ) يَعْنِي عَالَمِي زَمَانِهَا، عَنِ الْحَسَنِ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَغَيْرِهِمَا. وَقِيلَ:" عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ" أَجْمَعَ إِلَى يَوْمِ الصُّورِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ، وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَغَيْرِهِ. وَكَرَّرَ الِاصْطِفَاءَ لِأَنَّ مَعْنَى الْأَوَّلِ الِاصْطِفَاءُ لِعِبَادَتِهِ، وَمَعْنَى الثَّانِي لِوِلَادَةِ عِيسَى. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كمل
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ } “Şüphesiz Allah seni seçti” buyruğu; yani seni seçkin kıldı demektir. Bu [konu] daha önce geçmişti. { وَطَهَّرَكِ } “Ve seni tertemiz kıldı” buyruğu; Mücâhid ve el-Hasan'dan [nakledildiğine göre] yani küfürden [arındırdı] demektir. ez-Zeccâc: Hayız, nifas ve diğer bütün kirlerden [arındırdı] ve İsa'yı doğurman için seni seçti [şeklinde açıklamıştır]. { عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin kadınlarına [üstün kıldı]” buyruğu; el-Hasan, İbn Cüreyc ve diğerlerinden [nakledildiğine göre] kendi zamanının âlemleri demektir. [Ayrıca] Sûr'a [üfleneceği] güne kadar bütün “âlemlerin kadınlarına” [üstün kıldı] da denilmiştir ki açıklayacağımız üzere sahih olan da budur; bu görüş ez-Zeccâc ve diğerlerine aittir. Seçmenin (istıfâ) tekrarlanması ise birinci seçmenin O'na ibadet için, ikincisinin de İsa'yı doğurması için olmasındandır. Müslim, Ebû Mûsâ'dan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «(Kemâle erdi...
مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ غَيْرُ مَرْيَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ وَآسِيَةَ امْرَأَةِ فِرْعَوْنَ وَإِنَّ فَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ (. قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: الْكَمَالُ هُوَ التَّنَاهِي وَالتَّمَامُ، وَيُقَالُ فِي مَاضِيهِ" كَمُلَ" بِفَتْحِ الْمِيمِ وَضَمِّهَا، وَيَكْمُلُ فِي مضارعة بالضم، وكمال كل شي بِحَسْبِهِ. وَالْكَمَالُ الْمُطْلَقُ إِنَّمَا هُوَ لِلَّهِ تَعَالَى خَاصَّةً. وَلَا شَكَ أَنَّ أَكْمَلَ نَوْعِ الْإِنْسَانِ الْأَنْبِيَاءُ ثُمَّ يَلِيهِمُ الْأَوْلِيَاءُ مِنَ الصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ. وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْكَمَالَ الْمَذْكُورَ فِي الْحَدِيثِ يَعْنِي بِهِ النُّبُوَّةَ فَيَلْزَمُ عَلَيْهِ أَنْ تَكُونَ مَرْيَمُ ﵍ وَآسِيَةُ نَبِيَّتَيْنِ، وَقَدْ قِيلَ بِذَلِكَ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ مَرْيَمَ نَبِيَّةٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهَا بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ كَمَا أَوْحَى إِلَى سَائِرِ النَّبِيِّينَ حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ وَيَأْتِي بَيَانُهُ أَيْضًا فِي" مَرْيَمَ". وَأَمَّا آسِيَةُ فَلَمْ يَرِدْ مَا يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّتِهَا دِلَالَةً وَاضِحَةً بَلْ عَلَى صِدِّيقِيَّتِهَا وَفَضْلِهَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" التَّحْرِيمِ". وَرُوِيَ مِنْ طُرُقٍ صَحِيحَةٍ أَنَّهُ ﵇ قَالَ فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ أَبُو هُرَيْرَةَ: (خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ أَرْبَعٌ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَآسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ وَخَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَفَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ). وَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَفْضَلُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَفَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَمَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَآسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ (. وَفِي طَرِيقٍ آخَرَ عَنْهُ:) سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بَعْدَ مَرْيَمَ فَاطِمَةُ وَخَدِيجَةُ (. فَظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَالْأَحَادِيثِ يَقْتَضِي أَنَّ مَرْيَمَ أَفْضَلُ مِنْ جَمِيعِ نِسَاءِ الْعَالَمِ مِنْ حَوَّاءَ إِلَى آخِرِ امْرَأَةٍ تَقُومُ عَلَيْهَا السَّاعَةُ، فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ قَدْ بَلَّغَتْهَا الْوَحْيَ عَنِ اللَّهِ ﷿ بِالتَّكْلِيفِ وَالْإِخْبَارِ وَالْبِشَارَةِ كَمَا بَلَّغَتْ سَائِرَ الْأَنْبِيَاءِ، فَهِيَ إِذًا نَبِيَّةٌ وَالنَّبِيُّ أَفْضَلُ مِنَ الْوَلِيِّ فَهِيَ أَفْضَلُ مِنْ كُلِّ النِّسَاءِ: الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ مُطْلَقًا. ثُمَّ بَعْدَهَا فِي الْفَضِيلَةِ فَاطِمَةُ ثُمَّ خَدِيجَةُ ثُمَّ آسِيَةُ. وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ كُرَيْبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ مَرْيَمُ ثُمَّ فَاطِمَةُ ثُمَّ خَدِيجَةُ ثُمَّ آسِيَةُ). وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ يَرْفَعُ الْإِشْكَالَ. وَقَدْ خَصَّ اللَّهُ مَرْيَمَ بِمَا لَمْ يُؤْتِهِ أَحَدًا مِنَ النِّسَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ روج الْقُدُسِ كَلَّمَهَا وَظَهَرَ لَهَا وَنَفَخَ فِي دِرْعِهَا وَدَنَا مِنْهَا لِلنَّفْخَةِ، فَلَيْسَ هَذَا لِأَحَدٍ مِنَ النساء. وصدقت بكلمات
...[Erkeklerden pek çok kimse kemale ermiştir;] kadınlardan ise İmrân'ın kızı Meryem ve Firavun'un hanımı Âsiye'den başkası kemale ermemiştir. Âişe'nin kadınlara üstünlüğü ise tiridin diğer yemeklere üstünlüğü gibidir.» Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Kemâl, nihayete ulaşmak ve tam olmaktır. Geçmiş zaman kipi için mîm harfinin fethası ve dammesiyle *kemele / kemule* (كَمَلَ / كَمُلَ) denir; muzari kipinde ise mîm'in dammesiyle *yekmulu* (يَكْمُلُ) şeklinde gelir. Her şeyin kemali kendi durumuna göredir. Mutlak kemal ise yalnızca Yüce Allah'a mahsustur. Şüphe yok ki insan türünün en kâmili peygamberlerdir; sonra sırasıyla sıddîklar, şehitler ve sâlihlerden oluşan evliyâ gelir. Bu durum sabit olunca şöyle denilmiştir: Hadiste zikredilen kemal ile nübüvvet kastedilmektedir. Buna göre Meryem aleyhesselâm ile Âsiye'nin peygamber olmaları gerekir ki bu görüş de ileri sürülmüştür. Doğru olan ise Meryem'in bir peygamber olduğudur; zira Yüce Allah, daha önce geçtiği ve Meryem Sûresi'nde de açıklaması geleceği üzere diğer peygamberlere vahyettiği gibi melek vasıtasıyla ona da vahyetmiştir. Âsiye'ye gelince; Tahrîm Sûresi'nde açıklaması geleceği üzere onun peygamberliğine açıkça delalet eden bir rivayet bulunmamakta, bilakis onun sıddîka ve faziletli bir şahsiyet olduğuna delalet etmektedir. Sahih yollarla rivayet edildiğine göre Ebû Hüreyre'nin naklettiği hadiste Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ أَرْبَعٌ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَآسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ وَخَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَفَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ » «Âlemlerin kadınlarının en hayırlısı dörttür: İmrân'ın kızı Meryem, Firavun'un hanımı Müzâhim'in kızı Âsiye, Huveylid'in kızı Hatice ve Muhammed'in kızı Fâtıma.» İbn Abbâs'tan gelen hadiste ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَفْضَلُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَفَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَمَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَآسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ » «Cennet ehli kadınlarının en faziletlisi Huveylid'in kızı Hatice, Muhammed'in kızı Fâtıma, İmrân'ın kızı Meryem ve Firavun'un hanımı Müzâhim'in kızı Âsiye'dir.» Ondan gelen bir diğer rivayet yolunda ise: « سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بَعْدَ مَرْيَمَ فَاطِمَةُ وَخَدِيجَةُ » «Meryem'den sonra cennet ehli kadınlarının hanımefendisi Fâtıma ve Hatice'dir» buyrulmuştur. Kur'an'ın ve hadislerin zahiri; Meryem'in Havvâ'dan kıyametin kopacağı son kadına kadar bütün âlem kadınlarından daha faziletli olmasını gerektirmektedir. Çünkü melekler, diğer peygamberlere tebliğ ettikleri gibi Allah azze ve celle katından mükellefiyet, haber verme ve müjdeleme hususundaki vahyi ona da tebliğ etmişlerdir. Dolayısıyla o bir nebiyye (kadın peygamber)dir. Peygamber ise veliden daha faziletlidir; bu sebeple o, öncekilerden ve sonrakilerden bütün kadınlardan mutlak surette daha faziletlidir. Fazilet derecesinde ondan sonra Fâtıma, sonra Hatice, sonra da Âsiye gelir. Nitekim Mûsâ b. Ukbe'nin Kureyb'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ مَرْيَمُ ثُمَّ فَاطِمَةُ ثُمَّ خَدِيجَةُ ثُمَّ آسِيَةُ » «Âlemlerin kadınlarının hanımefendisi Meryem, sonra Fâtıma, sonra Hatice, sonra Âsiye'dir.» Bu, müşkilâtı ortadan kaldıran hasen bir hadistir. Allah Meryem'i, kadınlardan hiçbirine vermediği hususiyetlerle seçkin kılmıştır: Rûhu'l-Kudüs (Cibrîl) onunla konuşmuş, ona görünmüş, elbisesinin yakasına üflemiş ve üflemek için ona yaklaşmıştır; kadınlardan hiçbiri için böyle bir durum gerçekleşmemiştir. O, [Rabbinin kelimelerini] tasdik etmiş...
ربها ولم تسأل آية عند ما بُشِّرَتْ كَمَا سَأَلَ زَكَرِيَّا ﷺ مِنَ الْآيَةِ، وَلِذَلِكَ سَمَّاهَا اللَّهُ فِي تنزيله صديقة فقال:" وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ" [المائدة: ٧٥]. وَقَالَ:" وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَكُتُبِهِ وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ" [التحريم: ١٢] فَشَهِدَ لَهَا بِالصِّدِّيقِيَّةِ وَشَهِدَ لَهَا بِالتَّصْدِيقِ لِكَلِمَاتِ الْبُشْرَى وَشَهِدَ لَهَا بِالْقُنُوتِ. وَإِنَّمَا بُشِّرَ زَكَرِيَّا بِغُلَامٍ فَلَحَظَ إِلَى كِبَرِ سِنِّهِ وَعَقَامَةِ رَحِمِ امْرَأَتِهِ فَقَالَ: أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامَ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ، فَسَأَلَ آيَةً، وَبُشِّرَتْ مَرْيَمُ بِالْغُلَامِ فَلَحَظَتْ أَنَّهَا بِكْرٌ وَلَمْ يَمْسَسْهَا بَشَرٌ فَقِيلَ لَهَا:" كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ" [مريم: ٢١] فَاقْتَصَرَتْ عَلَى ذَلِكَ، وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَلَمْ تَسْأَلْ آيَةً مِمَّنْ يَعْلَمُ كُنْهَ هَذَا الْأَمْرِ، وَمَنْ لِامْرَأَةٍ فِي جَمِيعِ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ مِنْ بَنَاتِ آدَمَ مَا لَهَا مِنْ هَذِهِ الْمَنَاقِبِ!. وَلِذَلِكَ رُوِيَ أَنَّهَا سَبَقَتِ السَّابِقِينَ مَعَ الرُّسُلِ إِلَى الْجَنَّةِ، جَاءَ فِي الْخَبَرِ عَنْهُ ﷺ: (لَوْ أَقْسَمْتُ لَبَرَرْتُ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَبْلَ سَابِقِي أُمَّتِي إِلَّا بِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَالْأَسْبَاطُ وَمُوسَى وَعِيسَى وَمَرْيَمُ ابْنَةُ عِمْرَانَ (. وَقَدْ كَانَ يَحِقُّ عَلَى مَنِ انْتَحَلَ عِلْمَ الظَّاهِرِ وَاسْتَدَلَّ بِالْأَشْيَاءِ الظَّاهِرَةِ عَلَى الْأَشْيَاءِ الْبَاطِنَةِ أَنْ يَعْرِفَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ) وَقَوْلَهُ حَيْثُ يَقُولُ: (لِوَاءُ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِيَدِي وَمَفَاتِيحُ الْكَرَمِ بِيَدِي وَأَنَا أَوَّلُ خَطِيبٍ وَأَوَّلُ شَفِيعٍ وَأَوَّلُ مُبَشِّرٍ وَأَوَّلُ وَأَوَّلُ). فَلَمْ يَنَلْ هَذَا السُّؤْدُدَ فِي الدُّنْيَا عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا لِأَمْرٍ عَظِيمٍ فِي الْبَاطِنِ. وَكَذَلِكَ شَأْنُ مَرْيَمَ لَمْ تَنَلْ شَهَادَةَ اللَّهِ فِي التَّنْزِيلِ بِالصِّدِّيقِيَّةِ وَالتَّصْدِيقِ بِالْكَلِمَاتِ إِلَّا لِمَرْتَبَةٍ قَرِيبَةٍ دَانِيَةٍ. وَمَنْ قَالَ لَمْ تَكُنْ نَبِيَّةً قَالَ: إِنَّ رُؤْيَتَهَا لِلْمَلَكِ كَمَا رُئِيَ جِبْرِيلُ ﵇ فِي صِفَةِ دَحْيَةَ الْكَلْبِيِّ حِينَ سُؤَالِهِ عَنِ الْإِسْلَامِ وَالْإِيمَانِ وَلَمْ تَكُنِ الصَّحَابَةُ بِذَلِكَ أَنْبِيَاءَ والأول أظهر وعليه الأكثر. والله أعلم.
...tasdik etmiş ve Zekeriyyâ aleyhisselâm işaret istediği gibi müjdelendiğinde bir işaret istememiştir. Bundan dolayı Allah indirdiği Kitabında onu 'sıddîka' olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındı” [el-Mâide: 75]. Yine: { وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَكُتُبِهِ وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ } “Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti ve gönülden itaat edenlerden oldu” [et-Tahrîm: 12] buyurmuştur. Böylece onun sıddîkalığına, müjde kelimelerini tasdik ettiğine ve gönülden itaatkârlığına şehâdet etmiştir. Zekeriyyâ bir oğulla müjdelendiğinde yaşının büyüklüğüne ve karısının rahminin kısırlığına bakarak: 'Karım kısırken benim nasıl oğlum olabilir?' deyip işaret istemişti; Meryem ise bir oğulla müjdelendiğinde bakire olduğuna ve kendisine hiçbir insanın dokunmadığına dikkat çekmiş, ona: { كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ } “Rabbin böyle buyurdu” [Meryem: 21] denilince bununla yetinmiş, Rabbinin kelimelerini tasdik etmiş ve bu işin hakikatini bilenden bir işaret istememiştir. Âdemoğlunun kızlarından âlemlerin bütün kadınları içinde hangi kadında onun bu menkıbeleri vardır?! Bundan dolayı onun resullerle birlikte cennete ilk girenlerden önce gireceği rivayet edilmiştir. Ondan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen haberde şöyle buyrulmuştur: "Yemin etseydim yeminimi yerine getirirdim; ümmetimin önde gidenlerinden önce cennete İbrâhim, İsmâil, İshak, Ya'kûb, Esbât, Mûsâ, Îsâ ve İmrân kızı Meryem'den oluşan on küsur kişiden başkası girmeyecektir." Zâhir ilmine sarılıp zâhirî şeylerden bâtınî şeylere delil getiren kimselere, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok." sözünü ve şöyle buyurduğu sözünü bilmek gerekirdi: "Kıyamet günü hamd sancağı elimdedir, cömertliğin anahtarları elimdedir; ilk hatip benim, ilk şefaatçi benim, ilk müjdeleyici benim, ilk benim, ilk benim." O, dünyada resullere karşı bu seyyidliğe ancak bâtındaki büyük bir mertebe sebebiyle ulaşmıştır. Aynı şekilde Meryem'in durumu da böyledir; o, Kitap'ta sıddîkalık ve kelimeleri tasdik etme hususundaki Allah'ın şehâdetine ancak [Allah'a] pek yakın ve yüce bir derece sebebiyle nail olmuştur. Onun peygamber olmadığını söyleyen kimse ise şöyle demiştir: Onun meleği görmesi, İslâm ve imandan sorulduğunda Cibril aleyhisselâm'ın Dıhye el-Kelbî suretinde görülmesi gibidir; nitekim sahabîler bundan dolayı peygamber olmamışlardır. Ancak birinci görüş daha açıktır ve çoğunluk bu görüştedir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٤٣]
[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 43]
يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)
{ يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Ey Meryem! Rabbine gönülden boyun eğ, secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et.” (43)
أَيْ أَطِيلِي الْقِيَامَ فِي الصَّلَاةِ، عَنْ مُجَاهِدٍ. قَتَادَةُ: أَدِيمِي الطَّاعَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الْقُنُوتِ. قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: لَمَّا قَالَتْ لَهَا الْمَلَائِكَةُ ذَلِكَ قامت في الصلاة حتى ورمت
Mücâhid'den [rivayet edildiğine göre]: Yani namazda kıyamı uzat. Katâde [ise]: İtaate devam et [demiştir]. Kunut hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. el-Evzâî şöyle demiştir: Melekler ona bunu söyleyince namazda o kadar uzun süre durdu ki nihayet [ayakları] şişti...
قَدَمَاهَا وَسَالَتْ دَمًا وَقَيْحًا ﵍. (وَاسْجُدِي وَارْكَعِي) قدم السجود ها هنا عَلَى الرُّكُوعِ لِأَنَّ الْوَاوَ لَا تُوجِبُ التَّرْتِيبَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْخِلَافُ فِي هَذَا فِي الْبَقَرَةِ عند قول تَعَالَى:" إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ" [البقرة: ١٥٨]. فَإِذَا قُلْتُ: قَامَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو جَازَ أَنْ يَكُونَ عَمْرٌو قَامَ قَبْلَ زَيْدٍ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمَعْنَى وَارْكَعِي وَاسْجُدِي. وَقِيلَ: كَانَ شَرْعَهُمُ السجود قبل الركوع. (مَعَ الرَّاكِعِينَ) قِيلَ: مَعْنَاهُ افْعَلِي كَفِعْلِهِمْ وَإِنْ لَمْ تُصَلِّي مَعَهُمْ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ صَلَاةُ الجماعة. وقد تقدم في البقرة.
...ayakları şişti, kan ve irin akıttı aleyhesselâm. (وَاسْجُدِي وَارْكَعِي) "secde et ve rükû et" kavli: Burada secde rükûdan öne alınmıştır; çünkü vâv harfi tertip ifade etmez. Bakara sûresinde Yüce Allah'ın: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir” [el-Bakara: 158] buyruğunda bu konudaki ihtilaf daha önce geçmişti. Nitekim "Zeyd ve Amr kalktı" dediğimde, Amr'ın Zeyd'den önce kalkmış olması caizdir; buna göre mana "rükû et ve secde et" şeklinde olur. Onların şeriatında secdenin rükûdan önce olduğu da söylenmiştir. (مَعَ الرَّاكِعِينَ) "rükû edenlerle birlikte" kavli: Onlarla birlikte namaz kılmasan bile onların fiili gibi yap manasında olduğu söylenmiştir. Bununla cemaatle namazın kastedildiği de söylenmiştir. Bu konu Bakara'da geçmişti.
[سورة آل عمران (٣): آية ٤٤]
[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 44]
ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤)
{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin. Çekiştikleri zaman da onların yanında değildin.” (44)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ) أَيِ الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ حَدِيثِ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَمَرْيَمَ ﵈ مِنْ أَخْبَارِ الْغَيْبِ. (نُوحِيهِ إِلَيْكَ) فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ حَيْثُ أُخْبِرَ عَنْ قِصَّةِ زَكَرِيَّا وَمَرْيَمَ وَلَمْ يَكُنْ قَرَأَ الْكُتُبَ، وَأَخْبَرَ عَنْ ذَلِكَ وَصَدَّقَهُ أَهْلُ الْكِتَابِ بذلك، فذلك قوله تعالى:" نُوحِيهِ إِلَيْكَ" فرة الكناية إلى" ذلك" فلذلك. وَالْإِيحَاءُ هُنَا الْإِرْسَالُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَالْوَحْيُ يَكُونُ إِلْهَامًا وَإِيمَاءً وَغَيْرَ ذَلِكَ. وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ إِعْلَامٌ فِي خَفَاءٍ، وَلِذَلِكَ صَارَ الْإِلْهَامُ يُسَمَّى وَحْيًا، وَمِنْهُ" وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ" [المائدة: ١١١] وقوله:" وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ" [النَّحْلِ: ٦٨] وَقِيلَ: مَعْنَى" أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ" أَمَرْتُهُمْ، يُقَالُ: وَحَى وَأَوْحَى، وَرَمَى وَأَرْمَى، بِمَعْنَاهُ. قَالَ الْعَجَّاجُ:
Bunda dört mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ) "İşte bunlar gayb haberlerindendir" kavli: Yani Zekeriyyâ, Yahyâ ve Meryem aleyhimüsselâm hakkında anlattıklarımız gayb haberlerindendir. (نُوحِيهِ إِلَيْكَ) "Sana vahyettiğimiz" kavli: Bunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delil vardır; zira o kitapları okumadığı halde Zekeriyyâ ve Meryem'in kıssasından haber vermiş ve Ehl-i Kitap da bu hususta onu doğrulamıştır. İşte bu sebeple Yüce Allah: "Sana vahyettiğimiz" buyurmuştur ve zamir "zâlike"ye râcidir. Buradaki vahiy, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [Cebrail'in] gönderilmesidir. Vahiy bazen ilham, bazen işaret ve başka şekillerde de olur. Lügatteki aslı ise gizlice bildirmektir; bu yüzden ilhama da vahiy denilmiştir. Nitekim: { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ } “Hani Havârîlere vahyetmiştim” [el-Mâide: 111] ve: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti” [en-Nahl: 68] buyrukları bundandır. "Havârîlere vahyetmiştim" ifadesinin "onlara emretmiştim" manasında olduğu da söylenmiştir; 'vahâ' ve 'evhâ' ile 'ramâ' ve 'ermâ' aynı manada kullanılır. el-Accâc şöyle demiştir:
أَوْحَى لَهَا الْقَرَارَ فَاسْتَقَرَّتْ
"Ona durulmasını vahyetti (emretti), o da durulup yerleşti."
أَيْ أَمَرَ الْأَرْضَ بِالْقَرَارِ. وَفِي الْحَدِيثِ: (الْوَحْيَ الْوَحْيَ) وَهُوَ السُّرْعَةُ، وَالْفِعْلُ مِنْهُ تَوَحَّيْتُ تَوَحِّيًا. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْوَحْيُ الْإِشَارَةُ وَالْكِتَابَةُ وَالرِّسَالَةُ، وَكُلُّ مَا ألقيته إلى غيرك
Yani yeryüzüne durulup yerleşmesini emretti. Hadiste ise: «الْوَحْيَ الْوَحْيَ» «Çabuk olun, acele edin!» şeklinde geçmektedir ki bu sürat (çabukluk) demektir. Bunun fiili (تَوَحَّيْتُ تَوَحِّيًا) tevahheytü tevahhiyen şeklinde gelir. İbn Fâris şöyle demiştir: "Vahiy; işaret etmek, yazmak, elçi göndermek ve başkasına ulaştırdığın her şeydir...
حَتَّى يَعْلَمَهُ وَحْيٌ كَيْفَ كَانَ. وَالْوَحْيُ: السَّرِيعُ. وَالْوَحَيُ: الصَّوْتُ، وَيُقَالُ: اسْتَوْحَيْنَاهُمْ أَيِ اسْتَصْرَخْنَاهُمْ. قَالَ:
...öğrensin diye ulaştırdığın her şey nasıl olursa olsun vahiydir. 'el-Vahiyy' hızlı olandır. 'el-Vahay' sestir; 'istehvaynâhum' yani onlardan feryat ederek yardım istedik denilir. Şair şöyle demiştir:
أوحيت ميمونا لها والأزراق
"Onun için Meymûn'u ve Ezrak'ı feryatla yardıma çağırdım"
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى (وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ) أَيْ وَمَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ لَدَيْهِمْ، أَيْ بِحَضْرَتِهِمْ وَعِنْدَهُمْ (إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ) جَمْعُ قَلَمٍ، مِنْ قَلَمَهُ إِذَا قَطَعَهُ. قِيلَ: قِدَاحُهُمْ وَسِهَامُهُمْ. وَقِيلَ: أَقْلَامُهُمُ الَّتِي كَانُوا يَكْتُبُونَ بِهَا التَّوْرَاةَ، وَهُوَ أَجْوَدُ، لِأَنَّ الْأَزْلَامَ قَدْ نَهَى اللَّهُ عَنْهَا فقال" ذلِكُمْ فِسْقٌ" [المائدة: ٣]. إِلَّا أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا فَعَلُوا ذَلِكَ عَلَى غَيْرِ الْجِهَةِ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا الْجَاهِلِيَّةُ تَفْعَلُهَا. (أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ) أَيَّ يَحْضُنُهَا، فَقَالَ زَكَرِيَّا: أَنَا أَحَقُّ بِهَا، خَالَتُهَا عِنْدِي. وَكَانَتْ عِنْدَهُ أَشْيَعُ بِنْتُ فَاقُودَ أُخْتُ حَنَّةَ بِنْتِ فَاقُودَ أُمِّ مَرْيَمَ. وَقَالَ بَنُو إِسْرَائِيلَ: نَحْنُ أَحَقُّ بِهَا، بِنْتُ عَالِمِنَا. فَاقْتَرَعُوا عَلَيْهَا وَجَاءَ كُلُّ وَاحِدٍ بِقَلَمِهِ، وَاتَّفَقُوا أَنْ يَجْعَلُوا الْأَقْلَامَ فِي الْمَاءِ الْجَارِي فَمَنْ وَقَفَ قَلَمُهُ وَلَمْ يَجُرَّهُ الْمَاءُ فَهُوَ حَاضِنُهَا. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (فَجَرَتِ الْأَقْلَامُ وَعَالَ قَلَمُ زَكَرِيَّا). وَكَانَتْ آيَةً لَهُ، لِأَنَّهُ نَبِيٌّ تَجْرِي الْآيَاتُ عَلَى يَدَيْهِ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. وَ" أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالْفِعْلِ الْمُضْمَرِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، التَّقْدِيرُ: يَنْظُرُونَ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ. وَلَا يَعْمَلُ الْفِعْلُ فِي لَفْظِ" أَيِّ" لِأَنَّهَا اسْتِفْهَامٌ. الثَّالِثَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ عُلَمَائِنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِثْبَاتِ الْقُرْعَةِ، وَهِيَ أَصْلٌ فِي شَرْعِنَا لِكُلِّ مَنْ أَرَادَ الْعَدْلَ فِي الْقِسْمَةِ، وَهِيَ سُنَّةٌ عِنْدَ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ فِي الْمُسْتَوِيينَ فِي الْحُجَّةِ لِيَعْدِلَ بَيْنَهُمْ وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُهُمْ وَتَرْتَفِعَ الظِّنَّةُ عَمَّنْ يَتَوَلَّى قِسْمَتَهُمْ، وَلَا يَفْضُلُ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَلَى صَاحِبِهِ إِذَا كَانَ الْمَقْسُومُ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ اتِّبَاعًا لِلْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَرَدَّ الْعَمَلَ بِالْقُرْعَةِ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، وَرَدُّوا الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ فِيهَا، وَزَعَمُوا أَنَّهَا لَا مَعْنَى لَهَا وَأَنَّهَا تُشْبِهُ الْأَزْلَامَ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا. وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ جَوَّزَهَا وَقَالَ: الْقُرْعَةُ فِي الْقِيَاسِ لَا تَسْتَقِيمُ، وَلَكِنَّا تَرَكْنَا الْقِيَاسَ فِي ذَلِكَ وَأَخَذْنَا بِالْآثَارِ وَالسُّنَّةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَقَدْ عَمِلَ بِالْقُرْعَةِ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ: يُونُسُ وَزَكَرِيَّا وَنَبِيُّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ ابْنُ المنذر. واستعمال القرعة
İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Onların yanında da değildin” kavli; yani 'Ey Muhammed! Onların huzurunda ve yanlarında değildin' demektir. { إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ } “Kalemlerini atarlarken”; [kalemler], kestiğinde kullanılan 'kalemehû' fiilinden türemiş olup kalemin çoğuludur. Bunların [kumar ve paylaşımdaki] okları ve kura çubukları olduğu söylenmiştir. Tevrat'ı yazdıkları kalemleri olduğu da söylenmiştir ki en tercihe şayan olanı da budur; zira Allah fal oklarını yasaklamış ve { ذَلِكُمْ فِسْقٌ } “Bu bir fâsıklıktır” [el-Mâide 5/3] buyurmuştur. Ancak onların bu işi Câhiliye ehlinin yaptığı şeklin dışında bir tarzda yapmış olmaları da mümkündür. { أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } “Meryem'i hangisi himaye edecek diye”; yani onu kimin yetiştirip bakımını üstleneceği hususunda [çekiştiklerinde]. Zekeriyyâ: 'Ben ona daha layığım, teyzesi benim yanımdadır' dedi. Zekeriyyâ'nın yanında, Meryem'in annesi Hanne bint Fâkûd'un kız kardeşi olan Eşya' bint Fâkûd bulunuyordu. İsrâiloğulları ise: 'Âlimimizin kızı olduğu için biz ona daha layığız' dediler. Bunun üzerine onun için kura çektiler ve her biri kendi kalemini getirdi. Kalemleri akan suya bırakma hususunda anlaştılar; kimin kalemi [akıntıya karşı] durur ve su onu sürükleyip götürmezse bakımını o üstlenecekti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « فَجَرَتِ الْأَقْلَامُ وَعَالَ قَلَمُ زَكَرِيَّا » «Kalemler akıp gitti, Zekeriyyâ'nın kalemi ise [suyun yüzeyinde akıntıya karşı] durdu.» Bu durum onun için bir mucize idi; çünkü o, ellerinde mucizeler cereyan eden bir peygamberdi. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. { أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } ifadesi mübteda ve haber olup sözün delalet ettiği gizli bir fiil sebebiyle nasb mahallindedir. Takdiri şöyledir: 'Meryem'i hangisinin himaye edeceğine bakıyorlardı.' İstifham (soru) edatı olduğu için bu fiil 'eyyü' lafzında amel etmez. Üçüncü [Mesele]- Bazı âlimlerimiz bu ayeti kuranın meşruiyetine delil getirmişlerdir. Kura, taksimatta adaleti gözetmek isteyen herkes için şeriatımızda bir asıldır. Delilleri eşit olan kimseler arasında adalet sağlamak, kalplerinin mutmain olması, taksimi yürüten kimseden töhmetin kalkması ve paylaştırılan şey aynı cinsten olduğunda Kitap ve Sünnet'e uyularak hiçbirinin diğerine üstünlük sağlamaması için cumhur fukaha nezdinde kura sünnettir. Ebû Hanîfe ve ashabı kurayla amel etmeyi reddetmiş, bu hususta vârid olan hadisleri kabul etmemişler ve kuranın bir anlamı olmadığını, Allah'ın yasakladığı fal oklarına benzediğini ileri sürmüşlerdir. İbnü'l-Münzir ise Ebû Hanîfe'nin kurayı caiz gördüğünü ve: 'Kıyasa göre kura uygun düşmez; fakat biz bu hususta kıyası terk edip rivayet ve sünneti esas aldık' dediğini nakletmiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Peygamberlerden üçü kura ile amel etmiştir: Yûnus, Zekeriyyâ ve Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem.' İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Kuranın uygulanması...'
كَالْإِجْمَاعِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَا يُقْسَمُ بَيْنَ الشُّرَكَاءِ، فَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ مَنْ رَدَّهَا. وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ فِي آخِرِ كِتَابِ الشَّهَادَاتِ (بَابَ الْقُرْعَةِ فِي الْمُشْكِلَاتِ وَقَوْلَ اللَّهِ ﷿" إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ" وَسَاقَ حَدِيثَ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ: (مَثَلُ الْقَائِمِ عَلَى حُدُودِ اللَّهِ وَالْمُدْهِنِ فِيهَا مَثَلُ قَوْمٍ اسْتَهَمُّوا عَلَى سَفِينَةٍ ... ) الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي فِي" الْأَنْفَالِ"»
...ortaklar arasında paylaşılan şeylerde ilim ehlinin icmâı gibidir; dolayısıyla onu reddeden kimsenin sözünün bir anlamı yoktur. Buhârî, Şehâdât kitabının sonunda "Müşkil Meselelerde Kura ve Allah Azze ve Celle'nin 'Kalemlerini atarlarken' Kavli Bâbı" başlığını açmış ve Nu'mân b. Beşîr'in: "Allah'ın koyduğu sınırlara riayet edenle bu sınırlara göz yumanın durumu, bir gemi için aralarında kura çeken bir topluluğun durumuna benzer..." hadisini nakletmiştir. Bu, inşâallahu teâlâ "el-Enfâl"de...
إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَفِي سُورَةِ" الزُّخْرُفِ" أَيْضًا بِحَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَحَدِيثَ أُمِّ الْعَلَاءِ، وَأَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ طَارَ لَهُمْ سَهْمُهُ فِي السُّكْنَى حِينَ اقْتَرَعَتِ الْأَنْصَارُ سُكْنَى الْمُهَاجِرِينَ، الْحَدِيثَ، وَحَدِيثَ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَرَادَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ نِسَائِهِ فَأَيَّتُهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا خَرَجَ بِهَا، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ مَرَّةً: يُقْرَعُ لِلْحَدِيثِ. وَقَالَ مَرَّةً: يُسَافِرُ بِأَوْفَقِهِنَّ لَهُ فِي السَّفَرِ. وَحَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الْأَوَّلِ ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا إِلَّا أَنْ يَسْتَهِمُوا عليه لاستهموا). وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ. وَكَيْفِيَّةُ الْقُرْعَةِ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَالْخِلَافِ. وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِأَنْ قَالَ: إِنَّ الْقُرْعَةَ فِي شَأْنِ زَكَرِيَّا وَأَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ كَانَتْ مِمَّا لَوْ تَرَاضَوْا عَلَيْهِ دُونَ قُرْعَةٍ لَجَازَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْقُرْعَةَ إِنَّمَا فَائِدَتُهَا اسْتِخْرَاجُ الْحُكْمِ الْخَفِيِّ عِنْدَ التَّشَاحِّ، فَأَمَّا مَا يُخْرِجُهُ التَّرَاضِي [فِيهِ] فَبَابٌ آخَرُ، وَلَا يَصِحُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الْقُرْعَةَ تَجْرِي مَعَ مَوْضِعِ التَّرَاضِي، فَإِنَّهَا لَا تَكُونُ أَبَدًا مَعَ التَّرَاضِي" وَإِنَّمَا تَكُونُ فِيمَا يَتَشَاحُّ النَّاسُ فِيهِ وَيُضَنُّ بِهِ. وَصِفَةُ الْقُرْعَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَمَنْ قَالَ بِهَا: أَنْ تُقْطَعَ رِقَاعٌ صِغَارٌ مُسْتَوِيَةٌ فَيُكْتَبُ فِي كُلِّ رُقْعَةٍ اسْمُ ذِي السَّهْمِ ثُمَّ تُجْعَلُ فِي بَنَادِقِ طِينٍ مُسْتَوِيَةٍ لَا تَفَاوُتَ فِيهَا ثُمَّ تُجَفَّفُ قَلِيلًا ثُمَّ تُلْقَى فِي ثَوْبِ رَجُلٍ لَمْ يَحْضُرْ ذَلِكَ وَيُغَطِّي عَلَيْهَا ثَوْبَهُ ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ وَيُخْرِجُ، فَإِذَا أَخْرَجَ اسْمَ رَجُلٍ أُعْطِيَ الجزء الذي أقرع عليه.
...inşâallah Yüce Allah'ın izniyle, ayrıca Zührûf sûresinde de Yüce Allah'ın havl ve kuvvetiyle [zikredilecektir]. Keza Ümmü'l-Alâ hadisi ile Muhacirlerin barınma yerleri hususunda Ensâr kura çektiğinde Osman b. Maz'ûn'un hissesinin kendilerine isabet ettiğine dair hadisi; keza Âişe'nin [şöyle dediği] hadisi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sefere çıkmak istediğinde hanımları arasında kura çeker, kura oku kime çıkarsa onunla birlikte yola çıkardı.» Hadisi zikretti. Bu konuda Mâlik'ten farklı rivayetler nakledilmiştir; o bir keresinde: 'Hadis gereği kura çekilir' demiş; diğer bir keresinde ise: 'Yolculukta kendisi için en uygun olan hangisi ise onunla sefere çıkar' demiştir. Keza Ebû Hüreyre'nin [naklettiği], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu hadisi: «İnsanlar ezan okumada ve birinci safta ne [derece büyük bir fazilet] olduğunu bilselerdi, sonra da kura çekmekten başka çare bulamasalardı mutlaka kura çekerlerdi.» Bu anlamdaki hadisler pek çoktur. Kuranın nasıl çekileceği fıkıh ve hilâf (ihtilaf) kitaplarında zikredilmiştir. Ebû Hanîfe, Zekeriyyâ'nın ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının durumundaki kuranın, kura olmaksızın kendi aralarında rıza gösterselerdi caiz olacak türden şeylerden olduğunu ileri sürerek delil getirmiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: 'Bu zayıf bir görüştür; zira kuranın yegâne faydası, çekişme anında gizli kalan hükmü açığa çıkarmaktır. Karşılıklı rızanın ortaya çıkardığı [şey] ise ayrı bir konudur. Hiç kimsenin: 'Kura, karşılıklı rızanın olduğu yerde de cereyan eder' demesi sahih olmaz; zira kura hiçbir zaman karşılıklı rızanın bulunduğu yerde olmaz.' Kura ancak insanların birbirleriyle çekiştiği ve kıskanıp vermekten kaçındığı durumlarda söz konusudur. Şâfiî ve onun görüşünü benimseyenlere göre kuranın şekli şöyledir: Birbirine eşit küçük kâğıt parçaları kesilir; her bir parçaya pay sahibinin ismi yazılır. Sonra bunlar aralarında hiçbir fark bulunmayan eşit çamurdan yuvarlak toplar içerisine konulur. Ardından biraz kurutulur ve bu işleme şahit olmamış bir kimsenin elbisesinin içine atılır. O kimse de elbisesiyle üzerlerini örter, sonra elini sokup birini çıkarır. Hangi adamın ismini çıkarırsa, üzerine kura çekilen pay ona verilir.
الرَّابِعَةُ- وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْخَالَةَ أَحَقُّ بِالْحَضَانَةِ مِنْ سَائِرِ الْقَرَابَاتِ مَا عَدَا الْجَدَّةَ، وَقَدْ قَضَى النَّبِيُّ ﷺ فِي ابْنَةِ حَمْزَةَ- وَاسْمُهَا أَمَةُ اللَّهِ- لِجَعْفَرٍ وَكَانَتْ عِنْدَهُ خَالَتُهَا، وَقَالَ: (إِنَّمَا الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الْأُمِّ) وَقَدْ تَقَدَّمَتْ فِي الْبَقَرَةِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةٌ. وَخَرَّجَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: خَرَجَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ إِلَى مَكَّةَ فَقَدِمَ بِابْنَةِ حَمْزَةَ فَقَالَ جَعْفَرٌ: أَنَا آخُذُهَا أَنَا أَحَقُّ بِهَا ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا عِنْدِي، وَإِنَّمَا الْخَالَةُ أُمٌّ. فَقَالَ عَلِيٌّ: أَنَا أَحَقُّ بِهَا ابْنَةُ عَمِّي وَعِنْدِي ابْنَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَهِيَ أَحَقُّ بِهَا. وَقَالَ زَيْدٌ: أَنَا أَحَقُّ بِهَا، أَنَا خَرَجْتُ إِلَيْهَا وَسَافَرْتُ وَقَدِمْتُ بِهَا، فَخَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ فَذَكَرَ حَدِيثًا قَالَ: (وَأَمَّا الْجَارِيَةُ فَأَقْضِي بِهَا لِجَعْفَرٍ تَكُونُ مَعَ خَالَتِهَا وَإِنَّمَا الْخَالَةُ أُمٌّ). وَذَكَرَ ابْنُ أَبِي خَيْثَمَةَ أَنَّ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ كَانَ وَصِيَّ حَمْزَةَ، فَتَكُونُ الحالة عَلَى هَذَا أَحَقَّ مِنَ الْوَصِيِّ وَيَكُونُ ابْنُ الْعَمِّ إِذَا كَانَ زَوْجًا غَيْرَ قَاطِعٍ بِالْخَالَةِ فِي الْحَضَانَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَحْرَمًا لَهَا.
Dördüncü Mesele- Bu ayet aynı zamanda teyzenin, nine müstesna diğer bütün akrabalardan daha çok çocuk bakımına layık olduğuna delalet etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hamza'nın kızı -ki adı Emetullah'tır- hakkında Ca'fer lehine hükmetmiştir; zira onun yanında kızın teyzesi bulunuyordu ve [Peygamber]: "Teyze anne makamındadır." buyurmuştur. Bu mesele daha önce Bakara sûresinde geçmişti. Ebû Dâvûd'un Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zeyd b. Hârise Mekke'ye gitti ve Hamza'nın kızıyla döndü. Ca'fer: "Onu ben alırım, ona ben daha layığım; o amcamın kızıdır ve teyzesi benim yanımdadır, teyze ise annedir." dedi. Ali: "Ona ben daha layığım, o amcamın kızıdır ve yanımda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı vardır; dolayısıyla o daha layıktır." dedi. Zeyd ise: "Ona ben daha layığım; onun için ben yola çıktım, yolculuk yaptım ve onu ben getirdim." dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çıkıp bir hadis zikretti ve: "Kıza gelince; onun teyzesiyle birlikte olması için Ca'fer lehine hükmediyorum; zira teyze anne makamındadır." buyurdu. İbn Ebî Hayseme, Zeyd b. Hârise'nin Hamza'nın vasîsi olduğunu zikretmiştir; buna göre teyze, vasîden daha öncelikli olur ve amcaoğlu zevc (teyzenin kocası) olduğunda -kıza mahrem olmasa bile- teyzenin çocuk bakımındaki hakkını engellemez.