وكل ذى غيبة يؤوب ... وغائب الموت لا يؤوب
"Her kaybolup giden kimse [bir gün] geri döner / Ölümün kaybettirdiği ise geri dönmez."
وَأَصْلُ مَآبٍ مَأَوِبٌ، قُلِبَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَى الْهَمْزَةِ وَأُبْدِلَ مِنَ الْوَاوِ أَلِفٌ، مِثْلَ مَقَالٍ. وَمَعْنَى الْآيَةِ تَقْلِيلُ الدُّنْيَا وَتَحْقِيرُهَا وَالتَّرْغِيبُ فِي حُسْنِ الْمَرْجِعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي الْآخِرَةِ.
Meâb (مَآب) kelimesinin aslı "me'vib"dir (مَأَوِب); vâv harfinin harekesi hemzeye aktarılmış ve mekal (مَقَال) kelimesinde olduğu gibi vâv harfi elife dönüştürülmüştür. Ayetin anlamı; dünyayı küçümsemek, onu değersiz görmek ve ahirette Yüce Allah'a güzel bir şekilde dönmeye teşvik etmektir.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 15]
قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (١٥)
{ قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını bildireyim mi? Takva sahipleri için Rableri katında altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, tertemiz eşler ve Allah'tan bir rıza vardır. Allah kullarını hakkıyla görendir.” (15)
مُنْتَهَى الِاسْتِفْهَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ:" مِنْ ذلِكُمْ"،" لِلَّذِينَ اتَّقَوْا" خبر مقدم، و" جَنَّاتٌ" رفع بالابتداء. وقيل: منتهاه" عِنْدَ رَبِّهِمْ"، و" جَنَّاتٌ" عَلَى هَذَا رُفِعَ بِابْتِدَاءٍ مُضْمَرٍ تَقْدِيرُهُ ذَلِكَ جَنَّاتٌ. وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ" جَنَّاتٌ" بِالْخَفْضِ بدلا من" بِخَيْرٍ" وَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ عَلَى الْأَوَّلِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ وَالَّتِي قَبْلَهَا نَظِيرُ قَوْلِهِ ﵇:" تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ لِأَرْبَعٍ لِمَالِهَا وَحَسَبِهَا وَجَمَالِهَا وَدِينِهَا فَاظْفَرْ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. فَقَوْلُهُ" فَاظْفَرْ بِذَاتِ الدِّينِ" مِثَالٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ. وَمَا قَبْلُ مِثَالٌ لِلْأُولَى. فَذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ تَسْلِيَةً عَنِ الدُّنْيَا وَتَقْوِيَةً لِنُفُوسِ تَارِكِيهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ مَعَانِي ألفاظ هذه الآية.
İstifhamın (soru cümlesinin) bittiği yer { مِنْ ذلِكُمْ } “bunlardan” ifadesidir. { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } “Takva sahipleri için” öne geçmiş haber (mukaddem haber), { جَنَّاتٌ } “cennetler” ise mübteda olarak merfûdur. İstifhamın sonunun { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” ifadesinde olduğu da söylenmiştir. Bu görüşe göre { جَنَّاتٌ } kelimesi, takdiri "ذَلِكَ جَنَّاتٌ" [O, cennetlerdir] şeklinde olan gizli bir mübteda sebebiyle merfûdur. Bu tefsire göre { جَنَّاتٌ } kelimesinin { بِخَيْرٍ } “daha hayırlısını” ifadesinden bedel kılınarak mecrûr (kesreli) okunması da caiz olur; ancak birinci görüşe göre bu caiz değildir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu ayet ile bir önceki ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisinin bir benzeridir: « تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ لِأَرْبَعٍ لِمَالِهَا وَحَسَبِهَا وَجَمَالِهَا وَدِينِهَا فَاظْفَرْ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ » «Kadınla dört şeyi için evlenilir: Malı, asaleti, güzelliği ve dini. Sen dindar olanı elde etmeye bak, [yoksa] ellerin toprağa bulansın (fakir düşersin)!» Bunu Müslim ve diğerleri tahric etmiştir. Hadisteki «Sen dindar olanı elde etmeye bak» kısmı bu ayete, bundan önceki kısım ise bir önceki ayete misaldir. Yüce Allah bunu dünyadan teselli bulmak ve dünyayı terk edenlerin nefislerine güç vermek için zikretmiştir. Bu ayetin kelimelerinin anlamları daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَالرِّضْوَانُ مَصْدَرٌ مِنَ الرِّضَا، وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ" تُرِيدُونَ شَيْئًا أَزِيدُكُمْ"؟ فَيَقُولُونَ: يَا رَبَّنَا وأى شي أَفْضَلُ مِنْ هَذَا؟ فَيَقُولُ:" رِضَايَ فَلَا أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بَعْدَهُ أَبْدًا" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِي قَوْلِهِ تعالى:" وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ" وعد ووعيد.
Rıdvân (الرِّضْوَانُ), "rıza" kelimesinin masdarıdır. O da cennetlikler cennete girdiklerinde Yüce Allah'ın onlara: "Size daha da artıracağım bir şey ister misiniz?" buyurmasıdır. Onlar: "Ey Rabbimiz, bundan daha faziletli ne olabilir ki?" derler. Bunun üzerine Allah: "Size rızamı veriyorum, bundan sonra artık size asla gazap etmeyeceğim" buyurur. Bunu Müslim tahric etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarını hakkıyla görendir” sözünde ise bir vaad ve tehdit vardır.
[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٦ الى ١٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 16-17]
الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٦) الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ (١٧)
{ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٦) الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } “Onlar ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik, günahlarımızı bağışla ve bizi ateşin azabından koru' derler. Sabredenler, sadık olanlar, boyun eğip itaat edenler, infak edenler ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenlerdir.” (16-17)
" الَّذِينَ" بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ" لِلَّذِينَ اتَّقَوْا" وَإِنْ شِئْتَ كَانَ رَفْعًا أَيْ هُمُ الَّذِينَ، أَوْ نَصْبًا عَلَى الْمَدْحِ. (رَبَّنا) أَيْ يَا رَبَّنَا. (إِنَّنا آمَنَّا) أَيْ صَدَّقْنَا. (فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا) دُعَاءٌ بِالْمَغْفِرَةِ. (وَقِنا عَذابَ النَّارِ) تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. (الصَّابِرِينَ) يَعْنِي عَنِ الْمَعَاصِي وَالشَّهَوَاتِ، وَقِيلَ: عَلَى الطَّاعَاتِ. (وَالصَّادِقِينَ) أَيْ فِي الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ (وَالْقانِتِينَ) الطَّائِعِينَ. (وَالْمُنْفِقِينَ) يَعْنِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ هَذِهِ الْمَعَانِي عَلَى الْكَمَالِ. فَفَسَّرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَحْوَالَ الْمُتَّقِينَ الْمَوْعُودِينَ بِالْجَنَّاتِ. وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ" فَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: هُمُ السَّائِلُونَ الْمَغْفِرَةَ. قَتَادَةُ: الْمُصَلُّونَ. قُلْتُ: وَلَا تَنَاقُضَ، فَإِنَّهُمْ يُصَلُّونَ وَيَسْتَغْفِرُونَ. وَخَصَّ السَّحَرَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ مَظَانُّ الْقَبُولِ وَوَقْتُ إِجَابَةِ الدُّعَاءِ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ في تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ يَعْقُوبَ ﵇ لِبَنِيهِ:" سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي":" إِنَّهُ أَخَّرَ ذَلِكَ إِلَى السَّحَرِ" خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَسَيَأْتِي. وَسَأَلَ النَّبِيُّ ﷺ جِبْرِيلَ" أَيُّ اللَّيْلِ أَسْمَعُ"؟ فَقَالَ:" لَا أَدْرِي غَيْرَ أَنَّ الْعَرْشَ يَهْتَزُّ عِنْدَ السَّحَرِ". يُقَالُ سَحَرٌ وَسَحْرٌ، بِفَتْحِ الْحَاءِ وَسُكُونِهَا، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: السَّحَرُ مِنْ حِينِ يُدْبِرُ اللَّيْلُ إِلَى أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ الثَّانِي، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: السَّحَرُ هُوَ سدس الليل الأخر.
{ الَّذِينَ } “[O] kimseler”, { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } “korkup sakınanlar için” ifadesinden bedeldir. Dilersen { هُمُ الَّذِينَ } “[onlar] o kimselerdir” takdiriyle merfû (özne) veya övgü üzere mansûb (nesne) da olabilir. { رَبَّنا } yani “Ey Rabbimiz!” demektir. { إِنَّنا آمَنَّا } yani tasdik ettik, iman ettik. { فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } bağışlanma duasıdır. { وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Bizi ateşin azabından koru” [ifadesi] Bakara Suresi'nde geçmişti. { الصَّابِرِينَ } günahlardan ve şehevî arzulardan [uzak durmaya] sabredenler demektir; itaatler üzere [sabredenler] olduğu da söylenmiştir. { وَالصَّادِقِينَ } yani fiillerinde ve sözlerinde dosdoğru olanlar, { وَالْقانِتِينَ } itaat edenler, { وَالْمُنْفِقِينَ } yani Allah yolunda infak edenler [demektir]. Bu anlamlar daha önce Bakara Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. Yüce Allah bu ayette, kendilerine cennetler vadedilen takva sahiplerinin hallerini açıklamıştır. Yüce Allah'ın: { وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } “Seher vakitlerinde bağışlanma dileyenler” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. Enes b. Mâlik: “Onlar bağışlanma isteyen kimselerdir” demiştir. Katâde ise: “Namaz kılanlardır” demiştir. Ben derim ki: Bir çelişki yoktur; zira onlar hem namaz kılmakta hem de bağışlanma dilemektedirler. Seher vaktinin özellikle zikredilmesi, kabul edilme ihtimalinin en yüksek olduğu ve duaya icabet vakti olmasından dolayıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın Ya'kûb'un aleyhisselâm oğullarına söylediğini bildirdiği: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” ayetinin tefsirinde: « إِنَّهُ أَخَّرَ ذَلِكَ إِلَى السَّحَرِ » «Şüphesiz o, bunu seher vaktine ertelemiştir» buyurmuştur. Bunu Tirmizî tahric etmiştir ve ileride gelecektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: “Gecenin hangisi [duayı] daha çok işiticidir?” diye sormuş; o da: “Bilmiyorum, şu kadar var ki Arş seher vaktinde titrer” demiştir. [Hâ harfinin] fethası ve sükûnu ile hem seher (سَحَر) hem de sehr (سَحْر) denilir. Zeccâc şöyle demiştir: “Seher, gecenin arkasını dönüp gittiği andan ikinci fecrin doğuşuna kadar olan vakittir.” İbn Zeyd ise: “Seher, gecenin son altıda biridir” demiştir.
قُلْتُ: أَصَحُّ مِنْ هَذَا مَا رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" يَنْزِلُ اللَّهُ ﷿ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا كُلَّ لَيْلَةٍ حِينَ يَمْضِي ثُلُثُ اللَّيْلِ الْأَوَّلُ فَيَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَنَا الْمَلِكُ مَنْ ذَا الَّذِي يَدْعُونِي فَأَسْتَجِيبُ لَهُ مَنْ ذَا الَّذِي يَسْأَلُنِي فَأُعْطِيهِ مَنْ ذَا الَّذِي يَسْتَغْفِرُنِي فَأَغْفِرُ لَهُ فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ" فِي رِوَايَةٍ" حَتَّى يَنْفَجِرَ الصُّبْحُ" لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِهِ، وَأَوْلَى مَا قِيلَ فِيهِ مَا جَاءَ فِي كِتَابِ النَّسَائِيِّ مُفَسَّرًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ﵄ قَالَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ اللَّهَ ﷿ يُمْهِلُ حَتَّى يَمْضِيَ شَطْرُ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ ثُمَّ يَأْمُرُ مُنَادِيًا فَيَقُولُ هَلْ مِنْ دَاعٍ يُسْتَجَابُ لَهُ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ يُغْفَرُ لَهُ هَلْ مِنْ سَائِلٍ يُعْطَى". صَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ، وَهُوَ يَرْفَعُ الْإِشْكَالَ وَيُوَضِّحُ كُلَّ احْتِمَالٍ، وَأَنَّ الْأَوَّلَ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ يَنْزِلُ مَلَكُ رَبِّنَا فَيَقُولُ. وَقَدْ رُوِيَ" يُنْزِلُ" بِضَمِ الْيَاءِ، وَهُوَ يُبَيِّنُ مَا ذَكَرْنَا، وَبِاللَّهِ تَوْفِيقُنَا. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى ذِكْرِهِ فِي" الْكِتَابِ الْأَسْنَى؟ فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى وَصِفَاتِهِ الْعُلَى". مَسْأَلَةٌ- الِاسْتِغْفَارُ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، وَقَدْ أَثْنَى اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْمُسْتَغْفِرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَغَيْرِهَا فَقَالَ:" وَبِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ". وَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: أُمِرْنَا أَنْ نَسْتَغْفِرَ بِالسَّحَرِ سَبْعِينَ اسْتِغْفَارَةً. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: بَلَغَنِي أَنَّهُ إِذَا كَانَ أَوَّلُ اللَّيْلِ نَادَى مُنَادٍ لِيَقُمِ الْقَانِتُونَ فَيَقُومُونَ كَذَلِكَ يُصَلُّونَ إِلَى السَّحَرِ، فَإِذَا كَانَ عِنْدَ السَّحَرِ نَادَى مُنَادٍ: أَيْنَ الْمُسْتَغْفِرُونَ فَيَسْتَغْفِرُ أُولَئِكَ، وَيَقُومُ آخَرُونَ فَيُصَلُّونَ فَيَلْحَقُونَ بِهِمْ. فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ نَادَى مُنَادٍ: أَلَا لِيَقُمِ الْغَافِلُونَ فَيَقُومُونَ مِنْ فُرُشِهِمْ كَالْمَوْتَى نُشِرُوا مِنْ قُبُورِهِمْ. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:" إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ إِنِّي لَأَهُمُّ بِعَذَابِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَإِذَا نَظَرْتُ إِلَى عُمَّارِ بُيُوتِي وَإِلَى الْمُتَحَابِّينَ فِيَّ وَإِلَى الْمُتَهَجِّدِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ صَرَفْتُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ بِهِمْ". قَالَ مَكْحُولٌ: إِذَا كَانَ فِي أُمَّةٍ خَمْسَةَ عَشَرَ رَجُلًا يَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسًا وَعِشْرِينَ مَرَّةً لَمْ يُؤَاخِذِ اللَّهُ تِلْكَ الامة بعذاب العامة. ذكره أَبُو نُعَيْمٍ فِي كِتَابِ الْحِلْيَةِ لَهُ. وَقَالَ نَافِعٌ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ يُحْيِي اللَّيْلَ ثُمَّ
Ben derim ki: Bundan daha sahih olanı, imamların Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: «Allah Azze ve Celle her gece, gecenin ilk üçte biri geçtiğinde dünya semasına iner ve şöyle buyurur: 'Hükümran Ben'im! Hükümran Ben'im! Bana dua eden kim var ki ona icabet edeyim? Benden isteyen kim var ki ona vereyim? Benden bağışlanma dileyen kim var ki onu bağışlayayım?' Bu durum fecir doğuncaya kadar devam eder.» Bir rivayette ise «Sabah aydınlanıncaya kadar» şeklindedir; bu Müslim'in lafzıdır. Bu hadisin tevilinde ihtilaf edilmiştir. Bu hususta söylenmiş olan sözlerin en evlâsı, Nesâî'nin kitabında tefsir edilmiş olarak Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd [el-Hudrî] radıyallâhu anhümâ'dan gelen şu rivayettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Azze ve Celle gecenin ilk yarısı geçinceye kadar mühlet verir, sonra bir münadiye emreder de o şöyle seslenir: 'Dua eden var mı, kendisine icabet edilsin? İstiğfar eden var mı, bağışlansın? İsteyen var mı, kendisine verilsin?'» Bunu Ebû Muhammed Abdülhak sahih kabul etmiştir. Bu rivayet müşkili ortadan kaldırmakta ve her ihtimali açıklığa kavuşturmaktadır. Nitekim birinci rivayet, muzafın hazfi (tamlayanın düşürülmesi) kabilindendir; yani "Rabbimizin meleği iner ve şöyle der..." takdirindedir. [Fiil] yâ harfinin zammesiyle "yünzilu" (indirir) şeklinde de rivayet edilmiştir ki bu da zikrettiğimiz hususu açıklamaktadır. Muvaffakiyetimiz Allah'tandır. Biz bu konuyu el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ ve Sıfâtihî'l-Ulâ adlı eserimizde etraflıca ele almış bulunmaktayız. Mesele: İstiğfar menduptur. Nitekim Allah Teâlâ bu ayette ve başka yerlerde istiğfar edenleri övmüş ve şöyle buyurmuştur: { وَبِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar seher vakitlerinde istiğfar ederlerdi.” Enes b. Mâlik şöyle demiştir: "Bize seher vaktinde yetmiş defa istiğfar etmemiz emredildi." Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre, gecenin ilk vakti olduğunda bir münadi: 'Geceleri ibadetle geçirenler (kânitûn) kalksın!' diye seslenir. Onlar da kalkıp seher vaktine kadar namaz kılarlar. Seher vakti olunca bir münadi: 'İstiğfar edenler nerede?' diye seslenir; bunun üzerine onlar istiğfar eder, başkaları da kalkıp namaz kılarak onlara katılırlar. Fecir doğduğunda ise bir münadi: 'Haberiniz olsun! Gafiller kalksın!' diye seslenir. Onlar da kabirlerinden diriltilmiş ölüler gibi yataklarından kalkarlar." Enes'ten rivayet edildiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Şüphesiz Allah şöyle buyurur: 'Ben yeryüzü ehline azap etmeyi murad ederim; fakat evlerimi imar edenlere, Benim rızam için birbirini sevenlere, teheccüd namazı kılanlara ve seher vakitlerinde istiğfar edenlere baktığımda, onlar hürmetine azabı diğerlerinden geri çeviririm.'» Mekhûl şöyle demiştir: "Bir ümmet içinde her gün yirmi beş defa Allah'a istiğfar eden on beş kişi bulunursa, Allah o ümmeti umumi azapla cezalandırmaz." Bunu Ebû Nuaym el-Hilye adlı kitabında zikretmiştir. Nâfi' şöyle demiştir: İbn Ömer geceyi ihya ederdi, sonra...
يَقُولُ: يَا نَافِعُ أَسْحَرْنَا؟ فَأَقُولُ لَا. فَيُعَاوِدُ الصلاة ثم يسأل، فإذا قلت نعم فهو يَسْتَغْفِرُ. وَرَوَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَاطِبٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا فِي السَّحَرِ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ يَقُولُ: يَا رَبُّ، أَمَرْتَنِي فَأَطَعْتُكَ، وَهَذَا سَحَرٌ فَاغْفِرْ لِي. فَنَظَرْتُ فَإِذَا [هُوَ] ابْنُ مَسْعُودٍ. قُلْتُ: فَهَذَا كُلُّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ اسْتِغْفَارٌ بِاللِّسَانِ مَعَ حُضُورِ الْقَلْبِ. لَا مَا قَالَ ابْنُ زَيْدٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُسْتَغْفِرِينَ الَّذِينَ يُصَلُّونَ صَلَاةَ الصُّبْحِ فِي جَمَاعَةٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ لَا يَكُنِ الدِّيكُ أَكْيَسَ مِنْكَ، يُنَادِي بِالْأَسْحَارِ وَأَنْتَ نَائِمٌ". وَالْمُخْتَارُ مِنْ لَفْظِ الِاسْتِغْفَارِ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، وَلَيْسَ لَهُ فِي الْجَامِعِ غَيْرُهُ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" سَيِّدُ الِاسْتِغْفَارِ أَنْ تَقُولَ اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّي لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ خَلَقْتَنِي وَأَنَا عَبْدُكَ وَأَنَا عَلَى عَهْدِكَ وَوَعْدِكَ مَا اسْتَطَعْتُ أَعُوَذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا صَنَعْتُ أَبُوءُ لَكَ بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ وَأَبُوءُ بِذَنْبِي فَاغْفِرْ لِي فَإِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ- قَالَ- وَمَنْ قَالَهَا مِنَ النَّهَارِ مُوقِنًا بِهَا فَمَاتَ مِنْ يَوْمِهِ قَبْلَ أَنْ يُمْسِيَ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمَنْ قَالَهَا مِنَ اللَّيْلِ وَهُوَ مُوقِنٌ بِهَا فَمَاتَ مِنْ لَيْلِهِ قَبْلَ أَنْ يُصْبِحَ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ". وَرَوَى أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ بْنُ سَعِيدٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ عَنْ أَبِي صَخْرٍ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ أَبِي الصَّهْبَاءِ الْبَكْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَخَذَ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ ثُمَّ قَالَ:" أَلَا أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ تَقُولُهُنَّ لَوْ كَانَتْ ذُنُوبُكَ كَمَدَبِّ النَّمْلِ- أَوْ كَمَدَبِّ الذَّرِّ- لَغَفَرَهَا اللَّهُ لَكَ عَلَى أَنَّهُ مَغْفُورٌ لَكَ: اللَّهُمَّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَإِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إلا أنت".
şöyle derdi: "Ey Nâfi', seher vaktine girdik mi?" Ben de "Hayır" derdim. Bunun üzerine tekrar namaza döner, sonra yine sorardı. "Evet" dediğimde ise istiğfar etmeye başlardı. İbrâhim b. Hâtıb, babasından şöyle rivayet etmiştir: Mescidin bir köşesinde seher vaktinde bir adamın şöyle dediğini işittim: "Ey Rabbim! Bana emrettin, ben de Sana itaat ettim; işte bu da seher vaktidir, beni bağışla!" Baktım ki [o] İbn Mes'ûd imiş. Ben derim ki: Bütün bunlar, istiğfarın kalbin hazır bulunmasıyla birlikte dille yapılan bir istiğfar olduğuna delalet eder; İbn Zeyd'in, 'istiğfar edenlerden maksat sabah namazını cemaatle kılanlardır' şeklindeki sözüne değil. Doğrusunu Allah bilir. Lokman oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Horoz senden daha akıllı olmasın; o seher vakitlerinde ötüp dururken sen uykuda kalmayasın!" İstiğfar lafızlarından tercih edilen ise Buhârî'nin Şeddâd b. Evs'ten rivayet ettiğidir —ki el-Câmi'inde bundan başka istiğfar hadisi yoktur—; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Seyyidü'l-İstiğfâr (istiğfarların efendisi) şudur: 'Allâhümme ente Rabbî lâ ilâhe illâ ente halaktenî ve ene abdüke ve ene alâ ahdike ve va'dike mesteta'tü, eûzü bike min şerri mâ sana'tü, ebûu leke bi-ni'metike aleyye ve ebûu bi-zenbî fağfir lî fe-innehû lâ yağfiru'z-zünûbe illâ ente' (Allah'ım! Sen benim Rabbimsin, Senden başka ilah yoktur. Beni Sen yarattın ve ben Senin kulunum. Gücüm yettiğince Sana verdiğim ahdim ve vaadim üzerindeyim. Yaptıklarımın şerrinden Sana sığınırım. Üzerimdeki nimetini itiraf eder, günahımı da ikrar ederim. Beni bağışla; çünkü günahları Senden başkası bağışlayamaz).' [Resûlullah] devamla buyurdu ki: 'Kim gündüzleyin buna yürekten inanarak söyler de o gün akşam olmadan ölürse, o cennet ehlindendir. Kim de geceleyin buna yürekten inanarak söyler de sabah olmadan ölürse, o da cennet ehlindendir.'" Ebû Muhammed Abdülganî b. Saîd, İbn Lehîa tarikiyle Ebû Sahr'dan, o Ebû Muâviye'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o Ebü's-Sahbâ el-Bekrî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh elinden tuttu ve sonra şöyle buyurdu: "Sana birtakım kelimeler öğreteyim mi ki, günahların karıncaların —yahut toz zerreciklerinin— kımıldayışı kadar bile olsa, zaten bağışlanmış olmana rağmen Allah onları senin için bağışlasın: 'Allâhümme lâ ilâhe illâ ente sübhâneke amiltü sûen ve zalemtü nefsî fağfir lî fe-innehû lâ yağfiru'z-zünûbe illâ ente' (Allah'ım! Senden başka ilah yoktur, Sen münezzehsin. Ben kötülük işledim ve nefsime zulmettim, beni bağışla; çünkü günahları Senden başkası bağışlayamaz)."
[سورة آل عمران (٣): آية ١٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 18]
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨)
{ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahittir]. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir.” (18)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ الْأُولَى- قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ صَنَمًا، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ خَرَرْنَ سُجَّدًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمَّا ظَهَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْمَدِينَةِ قَدِمَ عَلَيْهِ
Bu [ayette] dört mesele bulunmaktadır: Birincisi: Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış put vardı; bu ayet indiğinde secdeye kapanırcasına [yere] yıkıldılar. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de [davetini] ortaya koyup üstünlük sağladığında, yanına
حَبْرَانِ مِنْ أَحْبَارِ أَهْلِ الشَّامِ، فَلَمَّا أَبْصَرَا الْمَدِينَةَ قَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: مَا أَشْبَهَ هَذِهِ الْمَدِينَةَ بِصِفَةِ مَدِينَةِ النَّبِيِّ الَّذِي يَخْرُجُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ!. فَلَمَّا دَخَلَا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عَرَفَاهُ بِالصِّفَةِ وَالنَّعْتِ، فَقَالَا لَهُ: أَنْتَ مُحَمَّدٌ؟ قَالَ (نَعَمْ). قَالَا: وَأَنْتَ أَحْمَدُ؟ قَالَ: (نَعَمْ). قَالَا: نَسْأَلُكَ عَنْ شَهَادَةٍ، فَإِنْ أَنْتَ أَخْبَرْتَنَا بِهَا آمَنَّا بِكَ وَصَدَّقْنَاكَ. فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (سَلَانِي). فَقَالَا: أَخْبِرْنَا عَنْ أَعْظَمِ شَهَادَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ" شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ" فَأَسْلَمَ الرَّجُلَانِ وَصَدَّقَا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِأُولِي الْعِلْمِ الْأَنْبِيَاءُ ﵈. وقال ابن كيسان: المهاجرون والأنصار. مقاتل: مؤمنوا أَهْلِ الْكِتَابِ. السُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ: الْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ لِأَنَّهُ عَامٌّ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى فَضْلِ الْعِلْمِ وَشَرَفِ الْعُلَمَاءِ وَفَضْلِهِمْ، فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ أَشْرَفَ مِنَ الْعُلَمَاءِ لَقَرَنَهُمُ اللَّهُ بِاسْمِهِ وَاسْمِ مَلَائِكَتِهِ كَمَا قَرَنَ اسْمَ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ فِي شَرَفِ الْعِلْمِ لِنَبِيِّهِ ﷺ:" وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً" فلو كان شي أَشْرَفَ مِنَ الْعِلْمِ لَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَسْأَلَهُ الْمَزِيدَ مِنْهُ كَمَا أَمَرَ أَنْ يَسْتَزِيدَهُ مِنَ الْعِلْمِ. وَقَالَ ﷺ: (إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ). وَقَالَ: (الْعُلَمَاءُ أُمَنَاءُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ). وَهَذَا شَرَفٌ لِلْعُلَمَاءِ عَظِيمٌ، وَمَحَلٌّ لَهُمْ فِي الدِّينِ خَطِيرٌ. وَخَرَّجَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ الْحَافِظُ مِنْ حديث بركة ابن نَشِيطٍ- وَهُوَ عَنْكَلُ بْنُ حَكَّاركٍ وَتَفْسِيرُهُ بَرَكَةُ بن نشيط- وكان حافظا، حدثنا عمر ابن الْمُؤَمَّلِ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْخَصِيبِ حَدَّثَنَا عَنْكَلٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْعُلَمَاءُ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ يُحِبُّهُمْ أَهْلُ السَّمَاءِ وَيَسْتَغْفِرُ لَهُمُ الْحِيتَانُ فِي الْبَحْرِ إِذَا مَاتُوا إِلَى يَوْمِ القيامة). وفى هذا الباب [حديث] عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ. الثَّالِثَةُ- رَوَى غَالِبٌ الْقَطَّانُ قَالَ: أَتَيْتُ الْكُوفَةَ فِي تارة فَنَزَلْتُ قَرِيبًا مِنَ الْأَعْمَشِ فَكُنْتُ أَخْتَلِفُ إِلَيْهِ. فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةَ أَرَدْتُ أَنْ أَنْحَدِرَ إِلَى الْبَصْرَةِ قَامَ فَتَهَجَّدَ مِنَ اللَّيْلِ فَقَرَأَ بِهَذِهِ الْآيَةِ:" شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ"
Şam ehlinin din bilginlerinden iki âlim geldi. Medine'yi gördüklerinde biri diğerine: "Bu şehir, ahir zamanda çıkacak olan peygamberin şehrinin vasıflarına ne kadar da çok benziyor!" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiklerinde, onu [kutsal metinlerdeki] nitelik ve vasfından tanıdılar ve ona: "Sen Muhammed misin?" dediler. O da: «Evet» buyurdu. "Sen Ahmed misin?" dediler. O da: «Evet» buyurdu. Onlar: "Sana bir şahitlik hakkında soru soracağız; şayet bize onu haber verirsen sana iman eder ve seni tasdik ederiz" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Bana sorunuz» buyurdu. Onlar da: "Allah'ın Kitabı'ndaki en büyük şahitliği bize haber ver" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ } “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahittir].” ayetini indirdi; böylece o iki adam Müslüman oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etti. İlim sahipleri ile kastedilenlerin peygamberler (aleyhimüsselâm) olduğu da söylenmiştir. İbn Keysân: "Muhacirler ve Ensar'dır" demiştir. Mukâtil: "Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir" demiştir. Süddî ve Kelbî ise: "Bütün müminlerdir" demişlerdir; genel oluşu sebebiyle en açık görüş de budur. İkincisi: Bu ayette ilmin üstünlüğüne, âlimlerin şerefine ve faziletine bir delil vardır. Zira şayet âlimlerden daha şerefli biri olsaydı, Allah Teâlâ ilim sahiplerinin ismini bitiştirdiği gibi onları da kendi ismiyle ve meleklerinin ismiyle birlikte anardı. Nitekim ilmin şerefi hakkında Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır!” Eğer ilimden daha şerefli bir şey olsaydı, Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilmi artırmasını istemesini emrettiği gibi, ondan da fazlasını istemesini emrederdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz âlimler, peygamberlerin vârisleridir.» Yine: «Âlimler, Allah'ın yarattıkları üzerindeki emanetçileridir (güvenilir elçileridir)» buyurmuştur. Bu, âlimler için büyük bir şeref ve dinde onlar adına pek mühim bir mertebedir. Hâfız Ebû Muhammed Abdülganî, Berekât b. Neşît rivayetinden tahric etmiştir —ki o Ankel b. Hakkârek'tir, anlamı da Berekât b. Neşît demektir ve o bir hâfız idi—: Bize Ömer b. el-Müemmel anlattı, bize Muhammed b. Ebi'l-Hasîb anlattı, bize Ankel anlattı, bize Muhammed b. İshak anlattı, bize Şerîk, Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Âlimler, peygamberlerin vârisleridir. Gök ehli onları sever ve öldükleri vakit denizdeki balıklar kıyamet gününe kadar onlar için istiğfar eder.» Bu konuda Ebû'd-Derdâ'dan bir hadis daha vardır ki onu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Üçüncüsü: Gâlib el-Kattân rivayet edip şöyle demiştir: Bir defasında Kûfe'ye gelip A'meş'in yakınına yerleştim ve onun yanına gidip gelmeye başladım. Basra'ya gitmek istediğim gece, kalkıp gece teheccüd namazı kıldı ve şu ayeti okudu: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahittir]. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir. Şüphesiz Allah katında din İslam'dır.”
قَالَ الْأَعْمَشُ: وَأَنَا أَشْهَدُ بِمَا شَهِدَ اللَّهُ بِهِ، وَأَسْتَوْدِعُ اللَّهَ هَذِهِ الشَّهَادَةَ، وَهِيَ لِي [عِنْدَ اللَّهِ] وَدِيعَةٌ، وَإِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ- قَالَهَا مِرَارًا- فَغَدَوْتُ إِلَيْهِ وَوَدَّعْتُهُ ثُمَّ قُلْتُ: إِنِّي سَمِعْتُكَ تَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ فَمَا بَلَغَكَ فِيهَا؟ أَنَا عِنْدَكَ مُنْذُ سَنَةٍ لَمْ تُحَدِّثْنِي بِهِ. قَالَ: وَاللَّهِ لَا حَدَّثْتُكَ بِهِ سَنَةً. قَالَ: فَأَقَمْتُ وَكَتَبْتُ عَلَى بَابِهِ ذَلِكَ الْيَوْمَ، فَلَمَّا مَضَتِ السَّنَةُ قُلْتُ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ قَدْ مَضَتِ السَّنَةُ. قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله ﷺ: (يُجَاءُ بِصَاحِبِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى عَبْدِي عَهِدَ إِلَيَّ وَأَنَا أَحَقُّ مَنْ وَفَّى أَدْخِلُوا عَبْدِي الْجَنَّةَ (. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ: غَالِبٌ الْقَطَّانُ هُوَ غَالِبُ بْنُ خَطَّافٍ الْقَطَّانُ، يَرْوِي عَنِ الْأَعْمَشِ حَدِيثَ (شَهِدَ اللَّهُ) وَهُوَ حَدِيثٌ مُعْضَلٌ. قَالَ ابْنُ عَدِيٍّ الضَّعْفُ عَلَى حَدِيثِهِ بَيِّنٌ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: غَالِبُ بْنُ خَطَّافٍ الْقَطَّانُ ثِقَةٌ ثِقَةٌ. وَقَالَ ابْنُ مَعِينٍ: ثِقَةٌ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: صَدُوقٌ صَالِحٌ. قُلْتُ: يَكْفِيكَ مِنْ عَدَالَتِهِ وَثِقَتِهِ أَنْ خَرَّجَ لَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ فِي كِتَابَيْهِمَا، وَحَسْبُكَ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ قَرَأَ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ عِنْدَ مَنَامِهِ خَلَقَ اللَّهُ لَهُ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ (. وَيُقَالُ مَنْ أَقَرَّ بِهَذِهِ الشَّهَادَةِ عَنْ عَقْدٍ مِنْ قَلْبِهِ فَقَدْ قَامَ بِالْعَدْلِ. وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ صَنَمًا لِكُلِّ حَيٍّ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ صَنَمٌ أَوْ صَنَمَانِ. فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَصْبَحَتِ الْأَصْنَامُ قَدْ خَرَّتْ سَاجِدَةً لِلَّهِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" شَهِدَ اللَّهُ" أَيْ بَيَّنَ وَأَعْلَمَ، كَمَا يُقَالُ: شَهِدَ فُلَانٌ عِنْدَ الْقَاضِي إِذَا بَيَّنَ وَأَعْلَمَ لِمَنَ الْحَقُّ، أَوْ عَلَى مَنْ هُوَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الشَّاهِدُ هُوَ الَّذِي يَعْلَمُ الشَّيْءَ وَيُبَيِّنُهُ، فَقَدْ دَلَّنَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ بِمَا خَلَقَ وَبَيَّنَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:" شَهِدَ اللَّهُ" بِمَعْنَى قَضَى اللَّهُ، أَيْ أَعْلَمَ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مَرْدُودٌ مِنْ جِهَاتٍ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ" أَنَّ" في قوله
A'meş şöyle dedi: "Ben de Allah'ın şahitlik ettiğine şahitlik ediyor ve bu şehadeti Allah'a emanet ediyorum; o, benim için [Allah katında] bir emanettir. Şüphesiz Allah katında din İslam'dır" —bunu defalarca söyledi—. Ertesi sabah erkenden yanına gidip kendisiyle vedalaştım, sonra da: "Senin bu ayeti okuduğunu işittim; bu hususta sana ne ulaştı? Bir yıldır yanındayım, bunu bana hiç rivayet etmedin" dedim. O: "Vallahi bunu sana bir yıl boyunca rivayet etmeyeceğim" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine [orada] kaldım ve o gün onun kapısına [tarihi] yazdım. Bir yıl geçince: "Ey Ebû Muhammed! Bir yıl geçti" dedim. O da şöyle dedi: Bana Ebû Vâil, Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde bu şehadetin sahibi getirilir ve Allah Teâlâ: 'Kulum bana ahitte bulundu; ahdi yerine getirmeye en lâyık olan ise benim. Kulumu cennete koyun!' buyurur.» Ebü'l-Ferec el-Cevzî şöyle demiştir: Gâlib el-Kattân, Gâlib b. Hattâf el-Kattân'dır; A'meş'ten "Şehidallâhu" hadisini rivayet eder ve bu hadis mu'dal bir hadistir. İbn Adiy: "Hadisindeki zayıflık açıktır" demiştir. Ahmed b. Hanbel ise: "Gâlib b. Hattâf el-Kattân güvenilirdir, güvenilirdir (sika sika)" demiştir. İbn Maîn: "Güvenilirdir" demiştir. Ebû Hâtim de: "Doğru sözlüdür (sadûk), salihtir" demiştir. Derim ki: Onun adaleti ve güvenilirliği hususunda Buhârî ve Müslim'in kendi kitaplarında ondan rivayette bulunmuş olmaları sana yeter de artar bile. Enes'ten rivayet edilen bir hadiste Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kim uyuyacağı sırada { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Allah, melekler ve adaleti ayakta tutan ilim sahipleri, O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etmiştir. O'ndan başka ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir” [ayetini] okursa, Allah onun için kıyamet gününe kadar kendisine istiğfar edecek yetmiş bin melek yaratır.» Kalbinin bir akdi (kesin inancı) olarak bu şehadeti ikrar eden kimsenin adaleti ayakta tuttuğu da söylenir. Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Kâbe'nin etrafında, Arap kabilelerinden her bir kabileye ait bir veya iki put olmak üzere üç yüz altmış put vardı. Bu ayet indiğinde putlar Allah için secdeye kapanmış bir hâlde sabahladı. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın { شَهِدَ اللَّهُ } kavli: Yani açıkladı ve bildirdi demektir. Nitekim bir kimse, hakkın kime ait olduğunu veya kime karşı olduğunu beyan edip bildirdiğinde "Falan kadının huzurunda şahitlik etti" denilir. Zeccâc şöyle demiştir: Şahit, bir şeyi bilen ve onu açıklayandır; Nitekim Allah Teâlâ yarattığı ve açıkladığı şeylerle birliğine bize delil getirmiştir. Ebû Ubeyde: "{ شَهِدَ اللَّهُ }, 'Allah hükmetti' yani 'bildirdi' manasındadır" demiştir. İbn Atiyye ise: "Bu, çeşitli yönlerden reddedilmiştir" demiştir. Kisâî, O'nun
" أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ" وَقَوْلِهِ" أَنَّ الدِّينَ". قَالَ الْمُبَرِّدُ: التَّقْدِيرُ: أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، ثُمَّ حُذِفَتِ الْبَاءُ كَمَا قَالَ: أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ. أَيْ بِالْخَيْرِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: أَنْصِبُهُمَا جَمِيعًا، بِمَعْنَى شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ كَذَا، وَأَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ:" أَنَّ" الثَّانِيَةُ بَدَلٌ مِنَ الْأُولَى، لِأَنَّ الْإِسْلَامَ تَفْسِيرُ الْمَعْنَى الَّذِي هُوَ التَّوْحِيدُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِيمَا حَكَى الْكِسَائِيُّ" شَهِدَ اللَّهُ إِنَّهُ" بِالْكَسْرِ" أَنَّ الدِّينَ" بِالْفَتْحِ. وَالتَّقْدِيرُ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّ الدِّينَ الْإِسْلَامُ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: إِنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ. وَقَرَأَ أَبُو الْمُهَلَّبِ وَكَانَ قَارِئًا- شُهَدَاءَ الله بالنصب على الحال، وعنه" شَهِدَ اللَّهُ". وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ زِرٍّ عَنْ أُبَيٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ " أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْحَنِيفِيَّةُ لَا الْيَهُودِيَّةُ وَلَا النَّصْرَانِيَّةُ وَلَا الْمَجُوسِيَّةُ". قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَلَا يَخْفَى عَلَى ذِي تَمْيِيزٍ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى جِهَةِ التَّفْسِيرِ، أَدْخَلَهُ بَعْضُ مَنْ نَقَلَ الْحَدِيثَ فِي القرآن. و" قائِماً" نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ الْمُؤَكَّدَةِ مِنَ اسْمِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ" شَهِدَ اللَّهُ" أَوْ مِنْ قَوْلِهِ" إِلَّا هُوَ". وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ نَصْبٌ عَلَى الْقَطْعِ، كَانَ أَصْلُهُ الْقَائِمَ، فَلَمَّا قُطِعَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ نُصِبَ كَقَوْلِهِ:" وَلَهُ الدِّينُ واصِباً". وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" الْقَائِمُ بِالْقِسْطِ" عَلَى النَّعْتِ، وَالْقِسْطُ الْعَدْلُ. (لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) كَرَّرَ لِأَنَّ الْأُولَى حَلَّتْ مَحَلَّ الدَّعْوَى، وَالشَّهَادَةُ الثَّانِيَةُ حَلَّتْ مَحَلَّ الْحُكْمِ. وَقَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: الْأُولَى وَصْفٌ وَتَوْحِيدٌ، وَالثَّانِيَةُ رَسْمٌ وَتَعْلِيمٌ، يَعْنِي قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَزِيزُ الحكيم.
{ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } kavlinde ve { أَنَّ الدِّينَ } kavlinde fetha ile okumuştur. Müberred şöyle demiştir: Takdiri şöyledir: "Allah katında dinin İslam olduğu, O'ndan başka ilah olmaması iledir"; sonra: "Emertüke'l-hayra" yani "bi'l-hayri" (sana hayrı emrettim) cümlesinde olduğu gibi bâ harfi hazfedilmiştir. Kisâî: "Allah'ın şöyle olduğuna ve Allah katında dinin [İslam olduğuna] şahitlik etti manasında her ikisini de mansub kılıyorum" demiştir. İbn Keysân ise: "İkinci 'enne', birincisinden bedeldir; çünkü İslam, tevhid olan mananın açıklamasıdır" demiştir. İbn Abbâs ise Kisâî'nin naklettiğine göre { شَهِدَ اللَّهُ إِنَّهُ } ifadesini kesra ile, { أَنَّ الدِّينَ } ifadesini ise fetha ile okumuştur. Takdiri ise şöyledir: "Allah dinin İslam olduğuna şahitlik etti"; sonra yeni bir cümleye başlayarak: "Şüphesiz O'ndan başka ilah yoktur" buyurdu. Kıraat ehli olan Ebü'l-Mühelleb ise hâl üzere nasb ile "şühedâallâhi" şeklinde okumuştur; ondan "şehidallâhu" şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Şu'be, Âsım'dan, o Zirr'den, o Übeyy'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre kendisi : "Şüphesiz Allah katında din Yahudilik, Hristiyanlık veya Mecusilik değil, Hanifliktir" şeklinde okurdu. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Temyiz sahibi kimseye gizli kalmaz ki, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözü tefsir sadedindedir; hadisi nakledenlerden bazıları onu Kur'an'a dahil etmiştir. { قائِماً } lafzı, Yüce Allah'ın { شَهِدَ اللَّهُ } kavlindeki isminden yahut { إِلَّا هُوَ } kavlindeki zamirden müekkid hâl olarak mansubdur. Ferrâ ise: O kat' üzere mansubdur; aslı "el-Kāim" idi, elif-lam hazfedilince mansub oldu, nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الدِّينُ واصِباً } kavlinde de böyledir, demiştir. Abdullah'ın kıraatinde ise sıfat olarak "el-Kāimü bi'l-kıstı" şeklindedir; kıst ise adalet demektir. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } ifadesinin tekrarlanması ise şundandır: Çünkü birincisi iddia makamında, ikinci şahitlik ise hüküm makamında yer almıştır. Câfer es-Sâdık ise: "Birincisi vasıf ve tevhiddir, ikincisi ise bir kaide ve talimdir; yani 'Lâ ilâhe illallâh el-Azîzü'l-Hakîm' deyiniz demektir" demiştir.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 19]
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩)
{ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır. Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras ve haset yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir.” (19)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ) الدِّينُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الطَّاعَةُ وَالْمِلَّةُ، وَالْإِسْلَامُ بِمَعْنَى الْإِيمَانِ والطاعات، قال أَبُو الْعَالِيَةِ، وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُتَكَلِّمِينَ. وَالْأَصْلُ فِي مسمى الايمان
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” buyruğuyla ilgili olarak: Bu ayette geçen ed-Dîn (الدِّين), itaat ve millet (din) anlamındadır. el-İslâm (الْإِسْلَام) ise iman ve taatler manasındadır. Ebu'l-Âliye böyle demiştir ve kelamcıların cumhuru (çoğunluğu) da bu görüştedir. İman ve [İslam] isimlendirmesinde asıl olan...
وَالْإِسْلَامِ التَّغَايُرُ، لِحَدِيثِ جِبْرِيلَ. وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمُرَادَفَةِ. فَيُسَمَّى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِاسْمِ الْآخَرِ، كَمَا فِي حَدِيثِ وَفْدِ عَبْدِ الْقَيْسِ وَأَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِالْإِيمَانِ [بِاللَّهِ] وَحْدَهُ وَقَالَ: (هَلْ تَدْرُونَ مَا الْإِيمَانُ)؟ قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ: (شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ وَأَنْ تُؤَدُّوا خُمُسًا مِنَ الْمَغْنَمِ) الْحَدِيثَ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ: (الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ بَابًا فَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى وَأَرْفَعُهَا قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَزَادَ مُسْلِمٌ (وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الْإِيمَانِ). وَيَكُونُ أَيْضًا بِمَعْنَى التَّدَاخُلِ وَهُوَ أَنْ يُطْلَقَ أَحَدُهُمَا وَيُرَادَ بِهِ مُسَمَّاهُ فِي الْأَصْلِ وَمُسَمَّى الْآخَرِ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِذْ قَدْ دخل فيها التصديق والأعمال، ومنه قول ﵇: (الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَقَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَعَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ). أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْحَقِيقَةُ هُوَ الْأَوَّلُ وَضْعًا وَشَرْعًا، وَمَا عَدَاهُ مِنْ بَابِ التَّوَسُّعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ) الْآيَةَ. أَخْبَرَ تَعَالَى عَنِ اخْتِلَافِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّهُ كَانَ عَلَى عِلْمٍ مِنْهُمْ بِالْحَقَائِقِ، وَأَنَّهُ كَانَ بَغْيًا وطلبا للدنيا. قال ابْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ. وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْمَعْنَى: وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بَغْيًا بَيْنَهُمْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ النَّصَارَى، وَهِيَ تَوْبِيخٌ لِنَصَارَى نَجْرَانَ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: الْمُرَادُ بِهَا الْيَهُودُ. وَلَفْظُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَعُمُّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، أَيْ" وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" يَعْنِي فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ" إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ" يَعْنِي بَيَانَ صِفَتِهِ وَنُبُوَّتِهِ فِي كُتُبِهِمْ. وَقِيلَ:؟ أَيْ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْإِنْجِيلَ فِي أَمْرِ عِيسَى وَفَرَّقُوا فِيهِ الْقَوْلَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بِأَنَّ اللَّهَ إِلَهٌ وَاحِدٌ، وَأَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ. و" بَغْياً" نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ مِنْ أَجْلِهِ، أَوْ عَلَى الْحَالِ مِنَ (الَّذِينَ). وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
ve İslam'ın [ifade ettiği manaların] aslı, Cibrîl hadisinden dolayı birbirinden farklı (tegāyür) olmalarıdır. Bazen de eş anlamlılık (mürâdefe) manasında olabilir. Bu durumda her biri diğerinin ismiyle adlandırılır; nitekim Abdülkays heyeti hadisinde geçtiği üzere, [Allah Resûlü] onlara yalnızca [Allah'a] iman etmeyi emretmiş ve şöyle buyurmuştur: « İmanın ne olduğunu biliyor musunuz? » Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Şöyle buyurdu: « Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmek, namazı dosdoğru kılmak, zekâtı vermek, Ramazan orucunu tutmak ve ganimetten beşte birini vermenizdir. » (Hadisin devamı vardır). Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da böyledir: « İman yetmiş küsur kapıdır (şubedir); bunların en aşağısı eziyet veren şeyi gidermek, en yücesi ise 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür. » Bunu Tirmizî rivayet etmiştir. Müslim ise: « Haya da imandan bir şubedir. » ilavesini yapmıştır. Ayrıca [iman ve İslam] birbirinin kapsamına girme (tedâhül) manasında da olabilir ki bu, birinin zikredilip hem kendi asıl manasının hem de diğerinin manasının kastedilmesidir. Nitekim hem tasdikin hem de amellerin dâhil olduğu bu ayette olduğu gibi. [Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bu kabildendir: « İman; kalple marifet (bilmek/tasdik etmek), dille ikrar ve organlarla amel etmektir. » Bunu İbn Mâce rivayet etmiştir ve daha önce geçmişti. Lugavî vaz' (kelimenin kökeni) ve şeriat bakımından asıl olan birincisidir (farklı olmalarıdır); bunun dışındakiler ise mecaz ve genişletme (tevessü') kabilindendir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmediler...” ayetine gelince: Yüce Allah, Ehl-i kitabın ayrılığa düşmelerinin, gerçekleri bildikleri halde ve sırf aralarındaki haset/haddi aşma (bağy) ve dünyalık arzusundan kaynaklandığını haber vermiştir; bunu İbn Ömer ve başkaları söylemiştir. Söz diziminde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; mana şöyledir: "Kendilerine kitap verilenler, aralarındaki haset yüzünden ancak kendilerine ilim geldikten sonra ayrılığa düştüler." Bunu el-Ahfeş söylemiştir. Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: "Bu ayetle kastedilenler Hristiyanlardır ve bu, Necran Hristiyanlarına bir azarlamadır." Er-Rebî' b. Enes ise: "Bununla kastedilenler Yahudilerdir" demiştir. { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } "Kendilerine kitap verilenler" lafzı hem Yahudileri hem de Hristiyanları kapsar. Yani: { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmediler” -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği hakkında-, { إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ } “ancak kendilerine ilim geldikten sonra” -yani kitaplarında onun sıfatı ve peygamberliği açıklandıktan sonra [ayrılığa düştüler]- demektir. Bir görüşe göre de: Kendilerine İncil verilenler, İsa'nın durumu hakkında ancak Allah'ın tek bir ilah olduğu ve İsa'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğu yönündeki ilim kendilerine geldikten sonra ihtilaf edip farklı sözler söylediler. { بَغْياً } (Bağyen) kelimesi mef'ûlün lieclih (gaye bildiren tümleç) olarak veya { الَّذِينَ } (ellezîne) kelimesinden hâl (durum bildiren öge) olarak mansub kılınmıştır. Yüce Allah en doğrusunu bilir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٢٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 20]
فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٢٠)
{ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da.' Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere de: 'Siz de teslim oldunuz mu?' de. Eğer teslim olurlarsa şüphesiz hidayete ermiş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse, sana düşen ancak tebliğ etmektir. Allah kullarını hakkıyla görendir.” (20)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ) أَيْ جَادَلُوكَ بِالْأَقَاوِيلِ الْمُزَوَّرَةِ وَالْمُغَالَطَاتِ، فَأَسْنِدْ أَمْرَكَ إِلَى مَا كُلِّفْتَ مِنَ الْإِيمَانِ وَالتَّبْلِيغِ وَعَلَى اللَّهِ نَصْرُكَ. وَقَوْلُهُ" وَجْهِيَ" بِمَعْنَى ذَاتِي، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (سَجَدَ وَجْهِي لِلَّذِي خَلَقَهُ وَصَوَّرَهُ). وَقِيلَ: الْوَجْهُ هُنَا بِمَعْنَى الْقَصْدِ، كَمَا تَقُولُ: خَرَجَ فُلَانٌ فِي وَجْهِ كَذَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْبَقَرَةِ مُسْتَوْفًى، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَعَبَّرَ بِالْوَجْهِ عَنْ سَائِرِ الذَّاتِ إِذْ هُوَ أَشْرَفُ أَعْضَاءِ الشَّخْصِ وَأَجْمَعُهَا لِلْحَوَاسِّ. وَقَالَ:
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da'” kavli; yani uydurma sözler ve mugalatalarla seninle mücadeleye girişirlerse, sen işini mükellef kılındığın iman ve tebliğe daya; sana yardım etmek Allah'a aittir, demektir. [Ayetteki] { وَجْهِيَ } "yüzüm" ifadesi zâtım anlamındadır; nitekim: "Yüzüm, kendisini yaratan ve şekillendirene secde etti" hadisi de bu kabildendir. Yüzün burada "kasıt ve yöneliş" anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim: "Falan kimse şu tarafa doğru (fî vechi kezâ) çıktı" denir. Bu anlam daha önce Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti; ancak birinci görüş daha evladır. Bütün zâtı ifade etmek üzere yüz zikredilmiştir; çünkü o, kişinin en şerefli uzvudur ve duyuları kendisinde toplayandır. Şair şöyle demiştir:
أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِمَنْ أَسْلَمَتْ ... لَهُ الْمُزْنُ تَحْمِلُ عَذْبًا زُلَالَا
"Yüzümü, tatlı ve berrak su taşıyan bulutların / Kendisine boyun eğdiği zâta teslim ettim."
وَقَدْ قَالَ حُذَّاقُ الْمُتَكَلِّمِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ": إِنَّهَا عِبَارَةٌ عَنِ الذَّاتِ وَقِيلَ: الْعَمَلُ الَّذِي يُقْصَدُ بِهِ وَجْهُهُ. وَقَوْلُهُ:" وَمَنِ اتَّبَعَنِ"" مَنِ" فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَطْفًا عَلَى التَّاءِ فِي قَوْلِهِ" أَسْلَمْتُ" أَيْ وَمَنِ اتبعن أَسْلَمَ أَيْضًا، وَجَازَ الْعَطْفُ عَلَى الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ مِنْ غَيْرِ تَأْكِيدٍ لِلْفَصْلِ بَيْنَهُمَا. وَأَثْبَتَ نَافِعٌ وأبا عمرو ويعقوب ياء" اتَّبَعَنِ" عَلَى الْأَصْلِ، وَحَذَفَ الْآخَرُونَ اتِّبَاعًا لِلْمُصْحَفِ إِذْ وَقَعَتْ فِيهِ بِغَيْرِ يَاءٍ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Mütehassıs kelamcılar Yüce Allah'ın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } "Rabbinin vechi baki kalacaktır" ayeti hakkında: "Bu zâttan ibarettir" demişlerdir; O'nun rızası gözetilerek yapılan amel olduğu da söylenmiştir. Ayetteki: { وَمَنِ اتَّبَعَنِ } ifadesindeki { مَنِ } lafzı, { أَسْلَمْتُ } kavlindeki tâ (ت) zamirine matuf olarak ref' mahallindedir; yani "Bana uyanlar da teslim oldu" demektir. İkisi arasına fasıla girdiği için merfû zamire tekidsiz olarak atıf yapılması caiz olmuştur. Nâfi', Ebû Amr ve Ya'kūb asıl üzere { اتَّبَعَنِ } kelimesindeki yâ harfini sabit okumuşlar; diğer kıraat imamları ise Mushaf'a uyarak yâ harfini hazfetmişlerdir; zira Mushaf'ta yâ'sız olarak yer almıştır. Şair şöyle demiştir:
لَيْسَ تخفى يسارتى قدر يوم ... ولقد تخف شِيمَتِي إِعْسَارِي
"Bir gün olsun varlığım gizli kalmaz / Darlığım da huyumu hafifletmez."
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ) يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى" وَالْأُمِّيِّينَ" الَّذِينَ لَا كِتَابَ لَهُمْ وَهُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ." أَأَسْلَمْتُمْ" اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّقْرِيرُ وَفِي ضِمْنِهِ الْأَمْرُ، أَيْ أَسْلِمُوا، كَذَا قَالَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" أَأَسْلَمْتُمْ" تَهْدِيدٌ. وَهَذَا حَسَنٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى أَأَسْلَمْتُمْ أَمْ لَا. وَجَاءَتِ الْعِبَارَةُ فِي قَوْلِهِ" فَقَدِ اهْتَدَوْا" بِالْمَاضِي مُبَالَغَةً فِي الْإِخْبَارِ بِوُقُوعِ الْهُدَى لَهُمْ
Yüce Allah'ın: { وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: ‘İslam'ı kabul ettiniz mi?’ de. Eğer teslim olurlarsa muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar. Şayet yüz çevirirlerse, sana düşen yalnızca tebliğdir. Allah kullarını hakkıyla görendir” kavlinde [kitap verilenlerle] Yahudiler ve Hristiyanlar kastedilmektedir. { وَالْأُمِّيِّينَ } "Ümmîler" ise kendilerine ait bir kitap bulunmayan kimselerdir ki onlar da Arap müşrikleridir. { أَأَسْلَمْتُمْ } "İslam'ı kabul ettiniz mi?" ifadesi, ikrar ettirme (takrîr) anlamı taşıyan bir soru (istifham) olup zımnında emir manası barındırır; yani “İslam'a girin” demektir. Taberî ve başkaları böyle demiştir. Zeccâc ise: “{ أَأَسْلَمْتُمْ } bir tehdittir” demiştir. Bu da güzel [bir açıklama]dır; çünkü mana, “Teslim oldunuz mu olmadınız mı?” demektir. { فَقَدِ اهْتَدَوْا } “muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar” kavlindeki ifadenin mazi (geçmiş zaman) kipiyle gelmesi, onlar hakkında hidayetin meydana geldiğini
وَتَحْصِيلُهُ. وَ" الْبَلاغُ" مَصْدَرُ بَلَغَ بِتَخْفِيفِ عَيْنِ الْفِعْلِ، أَيْ إِنَّمَا عَلَيْكَ أَنْ تُبَلِّغَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مِمَّا نُسِخَ بِالْجِهَادِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا يَحْتَاجُ إِلَى مَعْرِفَةِ تَارِيخِ نُزُولِهَا، وَأَمَّا عَلَى ظَاهِرِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي وَفْدِ نَجْرَانَ فَإِنَّمَا الْمَعْنَى فَإِنَّمَا عَلَيْكَ أَنْ تُبَلِّغَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ بِمَا فِيهِ مِنْ قِتَالٍ وغيره.
ve gerçekleştiğini kesin bir şekilde bildirmek için geçmiş zaman kipiyle gelmiştir. { الْبَلاغُ } kelimesi, fiilin orta harfinin hafifletilmesiyle "belağa" fiilinin masdarıdır; yani "Sana düşen ancak tebliğ etmektir" demektir. Bunun cihat ile nesh edilen hükümlerden olduğu da söylenmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu görüş, ayetin iniş tarihini bilmeyi gerektirir; fakat bu ayetlerin Necran heyeti hakkında indiği zahirine göre mana: "Sana düşen ancak sana indirilen hükümleri, içindeki savaş ve diğer hususlarla birlikte tebliğ etmektir" demektir.
[سورة آل عمران (٣): الآيات ٢١ الى ٢٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 21-22]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler, peygamberleri haksız yere öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler var ya; işte onlara can yakıcı bir azabı müjdele! Onlar, dünyada da ahirette de amelleri boşa çıkmış olanlardır. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” (21-22)
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ" قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ: كَانَ نَاسٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ جَاءَهُمُ النَّبِيُّونَ يَدْعُونَهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ فَقَتَلُوهُمْ، فَقَامَ أُنَاسٌ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَمَرُوهُمْ بِالْإِسْلَامِ فَقَتَلُوهُمْ، فَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَكَذَلِكَ قَالَ مَعْقِلُ بْنُ أَبِي مسكين: كانت الأنبياء صلوات الله عليهم تجئ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِغَيْرِ كِتَابٍ فَيَقْتُلُونَهُمْ، فَيَقُومُ قَوْمٌ مِمَّنِ اتَّبَعَهُمْ فَيَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ، أَيْ بِالْعَدْلِ، فَيُقْتَلُونَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ يَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ، بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ لَا يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ، بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ يَمْشِي الْمُؤْمِنُ بَيْنَهُمْ بِالتَّقِيَّةِ" وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (قَتَلَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ ثَلَاثَةً وَأَرْبَعِينَ نَبِيًّا مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَامَ مِائَةُ رَجُلٍ وَاثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنْ عُبَّادِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ فَقُتِلُوا جَمِيعًا فِي آخِرِ النَّهَارِ مِنْ ذلك اليوم وهو الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ (. ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُ. وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَقْتُلُ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ نَبِيًّا ثُمَّ تَقُومُ سُوقُ بَقْلِهِمْ مِنْ آخِرِ.
Bu [ayette] altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler ve peygamberleri öldürenler...” buyruğudur. Ebü'l-Abbâs el-Müberred şöyle demiştir: İsrâiloğullarından bir topluluk vardı; peygamberler onlara gelip kendilerini aziz ve celil olan Allah'a davet ediyordu, onlar ise peygamberleri öldürüyorlardı. Onların ardından müminlerden birtakım kimseler kalkıp onlara İslâm'ı emrettiler; onları da öldürdüler. İşte bu ayet onlar hakkında inmiştir. Aynı şekilde Ma'kıl b. Ebî Miskîn de şöyle demiştir: Peygamberler -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- İsrâiloğullarına [müstakil bir] kitap olmaksızın gelirlerdi ve onlar peygamberleri öldürürlerdi. Bunun üzerine onlara tabi olanlardan bir topluluk kalkıp kıstı, yani adaleti emrederdi; onlar da öldürülürlerdi. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ يَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ، بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ لَا يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ، بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ يَمْشِي الْمُؤْمِنُ بَيْنَهُمْ بِالتَّقِيَّةِ » «İnsanlardan adaleti emredenleri öldüren bir topluluk ne kötüdür! İyiliği emretmeyen, kötülükten sakındırmayan bir topluluk ne kötüdür! İçlerinde müminin takiyye ile yürüdüğü bir topluluk ne kötüdür!» Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ın rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « قَتَلَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ ثَلَاثَةً وَأَرْبَعِينَ نَبِيًّا مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَامَ مِائَةُ رَجُلٍ وَاثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنْ عُبَّادِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ فَقُتِلُوا جَمِيعًا فِي آخِرِ النَّهَارِ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ » «İsrâiloğulları günün başında tek bir saatte kırk üç peygamber öldürdüler. Bunun üzerine İsrâiloğullarının âbidlerinden yüz on iki adam kalkıp iyiliği emredip kötülükten sakındırdılar; fakat o günün sonunda hepsi öldürüldü. İşte Allah'ın bu ayette zikrettikleri bunlardır.» Bunu el-Mehdevî ve başkaları zikretmiştir. Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah [b. Mes'ûd]'dan şöyle rivayet etmiştir: "İsrâiloğulları bir günde yetmiş peygamber öldürür, sonra günün sonunda..."
النَّهَارِ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: الَّذِينَ وُعِظُوا بِهَذَا لَمْ يَقْتُلُوا نَبِيًّا. فَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا أَنَّهُمْ رَضُوا فِعْلَ مَنْ قَتَلَ فَكَانُوا بِمَنْزِلَتِهِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُمْ قَاتَلُوا النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ وَهَمُّوا بِقَتْلِهِمْ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ": الثَّانِيَةُ- دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنَ الْمُنْكَرِ كَانَ وَاجِبًا فِي الْأُمَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهُوَ فَائِدَةُ الرِّسَالَةِ وَخِلَافَةُ النُّبُوَّةِ. قَالَ الْحَسَنُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ أَوْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ فَهُوَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَخَلِيفَةُ رَسُولِهِ وَخَلِيفَةُ كِتَابِهِ). وَعَنْ دُرَّةَ بِنْتِ أَبِي لَهَبٍ قَالَتْ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ: مَنْ خَيْرُ النَّاسِ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (آمَرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَأَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأَتْقَاهُمْ لِلَّهِ وَأَوْصَلُهُمْ لِرَحِمِهِ). وَفِي التَّنْزِيلِ:" الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ" ثُمَّ قَالَ:" وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ". فَجَعَلَ تَعَالَى الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرْقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ أَخَصَّ أَوْصَافِ الْمُؤْمِنِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَرَأْسُهَا الدُّعَاءُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَالْقِتَالُ عَلَيْهِ. ثُمَّ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ لَا يَلِيقُ بِكُلِّ أَحَدٍ، وَإِنَّمَا يَقُومُ بِهِ السُّلْطَانُ إِذْ كَانَتْ إِقَامَةُ الْحُدُودِ إِلَيْهِ، وَالتَّعْزِيزُ إِلَى رَأْيِهِ، وَالْحَبْسُ وَالْإِطْلَاقُ لَهُ، وَالنَّفْيُ وَالتَّغْرِيبُ، فَيَنْصِبُ فِي كُلِّ بَلْدَةٍ رَجُلًا صَالِحًا قَوِيًّا عَالِمًا أَمِينًا وَيَأْمُرُهُ بِذَلِكَ، وَيُمْضِي الْحُدُودَ عَلَى وَجْهِهَا مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ". الثَّالِثَةُ- وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ النَّاهِي أَنْ يَكُونَ عَدْلًا عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ، خِلَافًا لِلْمُبْتَدِعَةِ حَيْثُ تَقُولُ: لَا يُغَيِّرُهُ إِلَّا عَدْلٌ. وَهَذَا سَاقِطٌ، فَإِنَّ الْعَدَالَةَ مَحْصُورَةٌ فِي الْقَلِيلِ مِنَ الْخَلْقِ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ عَامٌّ فِي جَمِيعِ النَّاسِ. فَإِنْ تَشَبَّثُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ" وَقَوْلِهِ:" كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ" وَنَحْوِهِ، قِيلَ لَهُمْ: إِنَّمَا وقع الذم ها هنا عَلَى ارْتِكَابِ مَا نُهِيَ عَنْهُ لَا عَلَى نهيه عن المنكر. ولا شك
gündüz vakti [onları da öldürdüler]. Şayet bir kimse: "Kendilerine bu vaaz verilenler peygamber öldürmediler [nasıl böyle itham edilirler]?" derse, buna cevap şudur: Onlar peygamberleri öldüren kimselerin fiiline rıza gösterdiler; dolayısıyla onların konumunda oldular. Ayrıca onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıyla savaştılar ve onları öldürmeye yeltendiler. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya seni öldürmek için tuzak kuruyorlardı...” İkincisi: Bu ayet, iyiliği emredip kötülükten sakındırmanın (emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker) geçmiş ümmetlerde de farz olduğuna delalet etmiştir; zira risaletin gayesi ve nübüvvetin halifeliği (temsili) budur. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ أَوْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ فَهُوَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَخَلِيفَةُ رَسُولِهِ وَخَلِيفَةُ كِتَابِهِ » «Kim iyiliği emreder veya kötülükten sakındırırsa, o yeryüzünde Allah'ın halifesi, Resûlü'nün halifesi ve Kitabı'nın halifesidir.» Dürre binti Ebî Leheb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem minberde iken bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, insanların en hayırlısı kimdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: « آمَرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَأَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأَتْقَاهُمْ لِلَّهِ وَأَوْصَلُهُمْ لِرَحِمِهِ » «İyiliği en çok emredenleri, kötülükten en çok sakındıranları, Allah'tan en çok sakınanları ve akrabalık bağını en çok gözetenleridir.» Kur'an-ı Kerim'de (et-Tenzîl) şöyle buyrulmaktadır: { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir; kötülüğü emreder, iyilikten sakındırırlar”, ardından da şöyle buyurmuştur: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar da birbirlerinin velileridir; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar...” Yüce Allah böylece iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı müminler ile münafıklar arasında bir fark kıldı. Bu da müminin en belirgin vasfının iyiliği emredip kötülükten sakındırmak olduğuna delalet etti; bunların başı ise İslam'a davet etmek ve onun uğrunda savaşmaktır. Sonra iyiliği emretmek herkese uygun düşmez; bunu ancak devlet başkanı (sultan) yerine getirir. Çünkü had cezalarını tatbik etmek ona aittir; tazir cezası onun takdirine bırakılmıştır, hapsetmek ve serbest bırakmak, sürgün etmek onun yetkisindedir. O da her beldeye salih, güçlü, bilgili ve güvenilir bir kimseyi tayin eder, ona bunu emreder ve had cezalarını hiçbir ilave olmaksızın gereği gibi infaz eder. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten sakındırırlar...” Üçüncüsü: Ehl-i Sünnet'e göre kötülükten sakındıran kimsenin adil olması şart değildir; bidat ehli ise "Onu ancak adil olan kimse değiştirebilir" diyerek buna muhalefet etmiştir. Bu görüş tutarsızdır (sâkıttır); zira adalet vasfı insanların pek azında bulunur, oysa iyiliği emredip kötülükten sakındırmak bütün insanları kapsayan genel bir görevdir. Eğer onlar Yüce Allah'ın: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “Siz insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” kavline ve: { كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir gazaba sebep olur” kavline ve benzerlerine tutunurlarsa, onlara şöyle denilir: Burada yergi, kötülükten sakındırmasına değil, sakındırdığı şeyi bizzat işlemesine yöneliktir. Hiç şüphe yok
فِي أَنَّ النَّهْيَ عَنْهُ مِمَّنْ يَأْتِيهِ أَقْبَحُ مِمَّنْ لَا يَأْتِيهِ، وَلِذَلِكَ يَدُورُ فِي جَهَنَّمَ كَمَا يَدُورُ الْحِمَارُ بِالرَّحَى، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي الْبَقَرَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ". الرَّابِعَةُ- أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ أَنَّ الْمُنْكَرَ وَاجِبٌ تَغْيِيرُهُ عَلَى كُلِّ مَنْ قَدَرَ عَلَيْهِ، وَإِنَّهُ إِذَا لَمْ يَلْحَقْهُ بِتَغْيِيرِهِ إِلَّا اللَّوْمُ الَّذِي لَا يَتَعَدَّى إِلَى الْأَذَى فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَجِبُ أَنْ يَمْنَعَهُ مِنْ تَغْيِيرِهِ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَبِلِسَانِهِ، فَإِنْ لم يقدر فيقلبه لَيْسَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ. وَإِذَا أَنْكَرَ بِقَلْبِهِ فَقَدْ أَدَّى مَا عَلَيْهِ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ سِوَى ذَلِكَ. قَالَ: وَالْأَحَادِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي تَأْكِيدِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ كَثِيرَةٌ جِدًّا وَلَكِنَّهَا مُقَيَّدَةٌ بِالِاسْتِطَاعَةِ. قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّمَا يُكَلَّمُ مُؤْمِنٌ يُرْجَى أَوْ جَاهِلٌ يُعَلَّمُ، فَأَمَّا مَنْ وَضَعَ سَيْفَهُ أَوْ سَوْطَهُ فَقَالَ: اتَّقِنِي اتَّقِنِي فَمَا لَكَ وَلَهُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: بِحَسْبِ الْمَرْءِ إِذَا رَأَى مُنْكَرًا لَا يَسْتَطِيعُ تَغْيِيرَهُ أَنْ يَعْلَمَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ أَنَّهُ لَهُ كَارِهٌ. وَرَوَى ابْنُ لَهِيعَةَ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا يَحِلُّ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ). قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا إِذْلَالُهُ نَفْسَهُ؟ قَالَ: (يَتَعَرَّضُ مِنَ الْبَلَاءِ لِمَا لَا يَقُومُ لَهُ). قُلْتُ: وَخَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكِلَاهُمَا قَدْ تُكُلِّمَ فِيهِ. وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا رَأَى مُنْكَرًا لَا يَسْتَطِيعُ النَّكِيرَ عَلَيْهِ فَلْيَقُلْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ" اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا مُنْكَرٌ" فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ فَقَدْ فَعَلَ مَا عَلَيْهِ، وَزَعَمَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّ مَنْ رَجَا زَوَالَهُ وَخَافَ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ تَغْيِيرِهِ الضَّرْبَ أَوِ الْقَتْلَ جَازَ لَهُ عِنْدَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ الِاقْتِحَامُ عِنْدَ هَذَا الْغَرَرِ، وَإِنْ لَمْ يَرْجُ زَوَالَهُ فَأَيُّ فَائِدَةٍ عِنْدَهُ. قَالَ: وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّ النِّيَّةَ إِذَا خَلَصَتْ فَلْيَقْتَحِمْ كَيْفَ مَا كَانَ وَلَا يُبَالِي. قُلْتُ: هَذَا خِلَافُ مَا ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ مِنَ الْإِجْمَاعِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ مَعَ خَوْفِ الْقَتْلِ. وَقَالَ تَعَالَى:" وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلى مَا أَصابَكَ". وهذا إشارة إلى الاذاية.
...kötülükten sakındırmanın, onu bizzat işleyen bir kimse tarafından yapılmasının, onu işlemeyen kimseye nispetle daha çirkin olduğu [hususundadır]. Bundan dolayı o kimse, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “Siz insanlara iyiliği emredip [kendinizi unutuyor musunuz?]” kavlini [tefsir ederken] açıkladığımız üzere, merkebin değirmen etrafında döndüğü gibi cehennemde dönüp duracaktır. Dördüncüsü: İbn Abdilberr'in belirttiğine göre Müslümanlar; gücü yeten herkese münkeri (kötülüğü) değiştirmenin vacip olduğu, kötülüğü değiştirmesi sebebiyle kendisine eziyet derecesine varmayan bir kınamadan başka bir şey isabet etmeyecekse bunun kendisini onu değiştirmekten alıkoymaması gerektiği hususunda icmâ etmişlerdir. Şayet [eliyle] gücü yetmezse diliyle, [diliyle de] gücü yetmezse kalbiyle [buğzeder]; bundan fazlası onun üzerine düşmez. Kalbiyle inkâr ettiği/buğzettiği zaman, bundan başkasına gücü yetmediği takdirde üzerine düşeni yerine getirmiş olur. [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: İyiliği emretme ve kötülükten sakındırmanın teyidi hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadisler pek çoktur; fakat bunlar güç yetirme şartına bağlıdır. el-Hasan şöyle demiştir: "Ancak [öğüt kabul etmesi] umulan bir mümine ya da [bilmeyen ve] kendisine öğretilecek bir cahile söz söylenir. Kılıcını veya kamçısını çekip: 'Benden sakın, benden sakın!' diyene gelince, senin onunla ne işin var?" İbn Mes'ûd ise şöyle demiştir: "Kişi değiştirmeye güç yetiremediği bir kötülük gördüğü zaman, kalbinden o kötülükten hoşlanmadığını Allah'ın bilmesi ona yeterlidir." İbn Lehîa, el-A'rec'den, o Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَحِلُّ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ » «Bir müminin kendini zillete düşürmesi helal olmaz.» Sahabeler: "Ey Allah'ın Resûlü, kişinin kendini zillete düşürmesi nasıl olur?" dediler. O da şöyle buyurdu: « يَتَعَرَّضُ مِنَ الْبَلَاءِ لِمَا لَا يَقُومُ لَهُ » «Kaldıramayacağı bir belaya kendini maruz bırakmasıdır.» Ben [Kurtubî] derim ki: Bunu İbn Mâce, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o el-Hasan b. Cündeb'den, o Huzeyfe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; ancak her iki râvi hakkında da tenkitte bulunulmuştur. Bazı sahabelerden şöyle rivayet edilmiştir: "Kişi değiştirmeye güç yetiremediği bir kötülük gördüğünde üç defa: 'Allah'ım, şüphesiz bu bir kötülüktür!' desin; bunu söylediğinde üzerine düşeni yapmış olur." İbnü'l-Arabî ise kötülüğün ortadan kalkacağını umup da onu değiştirmek sebebiyle kendi canı hakkında dayak yemekten veya öldürülmekten korkan kimsenin, âlimlerin çoğuna göre bu tehlikeye atılmasının caiz olduğunu ileri sürmüştür. Eğer kötülüğün ortadan kalkacağını ummuyorsa, o zaman [buna atılmasının] ne faydası vardır? [İbnü'l-Arabî] şöyle demiştir: Bana göre ise niyet ihlaslı olduğu takdirde, durum her ne olursa olsun kişi tehlikeye atılsın ve hiçbir şeye aldırmasın. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu, Ebû Ömer'in [İbn Abdilberr'in] zikrettiği icmâa aykırıdır. Bu ayet ise öldürülme korkusu bulunsa dahi iyiliği emredip kötülükten sakındırmanın caiz olduğuna delalet etmektedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلى مَا أَصابَكَ } “İyiliği emret, kötülükten sakındır ve başına gelene sabret.” Bu da [görülecek] eziyete bir işarettir.
الْخَامِسَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَرًا فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ وَذَلِكَ أَضْعَفُ الْإِيمَانِ). قَالَ الْعُلَمَاءُ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ بِالْيَدِ عَلَى الْأُمَرَاءِ، وَبِاللِّسَانِ عَلَى الْعُلَمَاءِ، وَبِالْقَلْبِ عَلَى الضُّعَفَاءِ، يَعْنِي عَوَامَّ النَّاسِ. فَالْمُنْكَرُ إِذَا أَمْكَنَتْ إِزَالَتُهُ بِاللِّسَانِ لِلنَّاهِي فَلْيَفْعَلْهُ، وَإِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ إِلَّا بِالْعُقُوبَةِ أَوْ بِالْقَتْلِ فَلْيَفْعَلْ، فَإِنْ زَالَ بِدُونِ الْقَتْلِ لَمْ يَجُزِ الْقَتْلُ، وَهَذَا تُلُقِّيَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ". وَعَلَيْهِ بَنَى الْعُلَمَاءُ أَنَّهُ إِذَا دَفَعَ الصَّائِلَ عَلَى النَّفْسِ أَوْ عَلَى الْمَالِ عَنْ نَفْسِهِ أَوْ عَنْ مَالِهِ أَوْ نفس غيره فله ذلك ولا شي عَلَيْهِ. وَلَوْ رَأَى زَيْدٌ عَمْرًا وَقَدْ قَصَدَ مَالَ بَكْرٍ فَيَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَدْفَعَهُ عَنْهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ صَاحِبُ الْمَالِ قَادِرًا عَلَيْهِ وَلَا رَاضِيًا بِهِ، حَتَّى لَقَدْ قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَوْ فَرَضْنَا [قَوَدًا]. وَقِيلَ: كُلُّ بَلْدَةٍ يَكُونُ فِيهَا أَرْبَعَةٌ فَأَهْلُهَا مَعْصُومُونَ مِنَ الْبَلَاءِ: إِمَامٌ عَادِلٌ لَا يَظْلِمُ، وَعَالِمٌ عَلَى سَبِيلِ الْهُدَى، وَمَشَايِخُ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحَرِّضُونَ عَلَى طَلَبِ الْعِلْمِ وَالْقُرْآنِ، وَنِسَاؤُهُمْ مَسْتُورَاتٌ لَا يَتَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى. السَّادِسَةُ- رَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ: قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَتَى نَتْرُكُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ؟ قَالَ: (إِذَا ظَهَرَ فِيكُمْ مَا ظَهَرَ فِي الْأُمَمِ قَبْلَكُمْ). قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا ظَهَرَ فِي الْأُمَمِ قَبْلَنَا؟ قَالَ: (الْمُلْكُ فِي صِغَارِكُمْ وَالْفَاحِشَةُ فِي كِبَارِكُمْ وَالْعِلْمُ فِي رُذَالَتِكُمْ). قَالَ زَيْدٌ: تَفْسِيرُ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ (وَالْعِلْمُ فِي رُذَالَتِكُمْ) إِذَا كَانَ الْعِلْمُ فِي الْفُسَّاقِ. خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْبَابِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْمَائِدَةِ" وَغَيْرِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى" فَبَشِّرْهُمْ" و" حَبِطَتْ" في البقرة فلا معنى للإعادة.
Beşincisi: İmamlar Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle değiştirsin; buna gücü yetmezse diliyle, buna da gücü yetmezse kalbiyle [değiştirsin]; bu ise imanın en zayıf derecesidir." Âlimler şöyle demiştir: İyiliği elle emretmek idarecilere (ümerâ), dille emretmek âlimlere, kalple buğzetmek ise zayıflara yani avam halka aittir. Kötülükten sakındıran kimsenin kötülüğü dille gidermesi mümkün olduğunda bunu yapsın; şayet ancak ceza vermekle yahut öldürmekle gidermek mümkün olursa bunu da yapsın; fakat öldürmeksizin giderilebiliyorsa öldürmek caiz olmaz. Bu hüküm, Yüce Allah'ın: { فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ } "Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar azgınlık eden tarafla savaşın" kavlinden alınmıştır. Âlimler şu hükmü de buna bina etmişlerdir: Cana veya mala saldıran kimseyi (sâil) kendi nefsinden, kendi malından veya başkasının nefsinden defederse buna hakkı vardır ve ona hiçbir sorumluluk yoktur. Zeyd, Amr'ın Bekir'in malına kastettiğini görürse; mal sahibi buna güç yetiremiyorsa ve buna rıza da göstermiyorsa, Zeyd'in bunu ondan defetmesi vaciptir. Hatta âlimler şöyle demişlerdir: Kısası farz kılsak dahi [hüküm böyledir]. Denilmiştir ki: Kendisinde şu dört unsur bulunan her beldenin halkı beladan korunmuştur: Zulmetmeyen adil bir imam, hidayet yolunda olan bir âlim, iyiliği emredip kötülükten sakındıran, ilim ve Kur'an talebine teşvik eden şeyhler ve ilk cahiliye açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayan tesettürlü hanımları. Altıncısı: Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü, iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı ne zaman terk ederiz?" denildi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Sizden önceki ümmetlerde ortaya çıkan şeyler sizde de ortaya çıktığı zaman." Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, bizden önceki ümmetlerde ortaya çıkanlar nelerdir?" dedik. Buyurdu ki: "Hükümranlığın küçüklerinizde, fuhşiyâtın büyüklerinizde ve ilmin de en aşağılıklarınızda (rezillerinizde) olmasıdır." Zeyd şöyle demiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem "İlmin en aşağılıklarınızda olması" sözünün tefsiri; ilmin fâsıklarda bulunmasıdır. Bunu İbn Mâce tahric etmiştir. Bu konunun geniş açıklaması inşâallâh Teâlâ "Mâide" Suresi'nde ve diğer yerlerde gelecektir. "Febeşşirhüm" ve "habitat" kelimelerinin anlamı daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti; dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur.
[سورة آل عمران (٣): آية ٢٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 23]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetsin diye Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra içlerinden bir fırka yüz çevirerek dönüp gidiyor.” (23)
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ الْأُولَى- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِسَبَبِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَخَلَ بَيْتَ الْمِدْرَاسِ عَلَى جَمَاعَةٍ مِنْ يَهُودَ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ. فَقَالَ لَهُ نُعَيْمُ بْنُ عَمْرٍو وَالْحَارِثُ بْنُ زَيْدٍ: عَلَى أَيِّ دِينٍ أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنِّي عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ). فَقَالَا: فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَهُودِيًّا. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (فَهَلُمُّوا إِلَى التَّوْرَاةِ فَهِيَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ). فَأَبَيَا عَلَيْهِ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ أَنَّهَا نَزَلَتْ لِأَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْيَهُودِ أَنْكَرُوا نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ: (هَلُمُّوا إِلَى التَّوْرَاةِ فَفِيهَا صِفَتِي) فَأَبَوْا. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" لِيَحْكُمَ" وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ" لِيُحْكَمْ" بِضَمِ الْيَاءِ. وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى أَحْسَنُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ". الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ ارْتِفَاعِ الْمَدْعُوِّ إِلَى الْحَاكِمِ لِأَنَّهُ دُعِيَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ كَانَ مُخَالِفًا يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ الزَّجْرُ بِالْأَدَبِ عَلَى قَدْرِ الْمُخَالِفِ وَالْمُخَالَفِ. وَهَذَا الْحُكْمُ جَارٍ عِنْدَنَا بِالْأَنْدَلُسِ وَبِلَادِ الْمَغْرِبِ وَلَيْسَ بِالدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ. وَهَذَا الْحُكْمُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مُبَيَّنٌ فِي التَّنْزِيلِ فِي سُورَةِ" النُّورِ" فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ"- إِلَى قَوْلِهِ-" بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ". وَأَسْنَدَ الزُّهْرِيُّ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ دَعَاهُ خَصْمُهُ إِلَى حَاكِمٍ مِنْ حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْ فَهُوَ ظَالِمٌ وَلَا حَقَّ لَهُ). قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا حَدِيثٌ بَاطِلٌ. أَمَّا قَوْلُهُ" فَهُوَ ظَالِمٌ" فَكَلَامٌ صَحِيحٌ. وَأَمَّا قَوْلُهُ" فَلَا حَقَّ لَهُ" فَلَا يَصِحُّ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ أَنَّهُ عَلَى غَيْرِ الْحَقِّ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مِنْدَادُ الْمَالِكِيُّ: وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مَنْ دُعِيَ إِلَى مَجْلِسِ الْحَاكِمِ أَنْ يحيب مَا لَمْ يُعْلَمْ أَنَّ الْحَاكِمَ فَاسِقٌ، أَوْ يعلم عداوة مِنَ الْمُدَّعِي وَالْمُدَّعَى عَلَيْهِ. الثَّالِثَةُ- وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ شَرَائِعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرِيعَةٌ لَنَا إِلَّا مَا عَلِمْنَا نَسْخَهُ، وَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْنَا الْحُكْمُ بِشَرَائِعِ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَنَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَإِنَّمَا لَا نَقْرَأُ التَّوْرَاةَ وَلَا نَعْمَلُ
Bu âyette üç mesele vardır: Birinci Mesele- İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu âyet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beytü'l-Midrâs'a (Yahudilerin dershanesine) bir grup Yahudinin yanına girip onları Allah'a davet etmesi sebebiyle inmiştir. Nuaym b. Amr ve el-Hâris b. Zeyd ona: "Sen hangi din üzeresin ey Muhammed?" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben İbrâhim'in dini üzereyim» buyurdu. Onlar: "Şüphesiz İbrâhim Yahudi idi" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Öyleyse Tevrat'a gelin; o bizimle sizin aranızda [hakem]dir» buyurdu. Onlar buna yanaşmadılar; bunun üzerine bu âyet indi. en-Nakkâş ise bu âyetin, Yahudilerden bir grubun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr etmeleri sebebiyle indiğini zikretmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Tevrat'a gelin; zira onda benim vasfım vardır» buyurmuş, onlar ise yine yanaşmamışlardı. Cumhur { لِيَحْكُمَ } "hükmetsin diye" şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kā' ise ya harfinin zammesiyle { لِيُحْكَمَ } "hükmolunsun diye" şeklinde okumuştur. Birinci kıraat, Yüce Allah'ın: { هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ } “İşte Kitabımız, size karşı hakkı söylüyor” kavlinden dolayı daha güzeldir. İkinci Mesele- Bu âyette, [mahkemeye] çağrılan kimsenin hâkimin huzuruna çıkmasının vâcip olduğuna delil vardır; çünkü o Allah'ın Kitabı'na çağrılmıştır. Şayet bunu yapmazsa muhalefet etmiş olur ve muhalefet edenin [konumuna] ve kendisine muhalefet edilene göre te'diben cezalandırılması gerekir. Bu hüküm bizde Endülüs'te ve Mağrip beldelerinde caridir; Mısır diyarında ise uygulanmamaktadır. Zikrettiğimiz bu hüküm, Kur'ân-ı Kerîm'de Nûr Sûresi'nde Yüce Allah'ın şu kavlinde beyan edilmiştir: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ } “Aralarında hükmetsin diye Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki onlardan bir fırka yüz çeviricidir” âyetinden { بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Hayır, asıl zâlimler onların ta kendileridir” kavline kadar. ez-Zührî, el-Hasan'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu isnad etmiştir: «Hasmı kendisini Müslümanların hâkimlerinden bir hâkime çağırdığı hâlde icabet etmeyen kimse zâlimdir ve onun hiçbir hakkı yoktur.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu hadis bâtıldır. Hadisteki «O zâlimdir» sözü ise doğru bir sözdür. Fakat «Onun hiçbir hakkı yoktur» sözü sahih değildir; bununla onun hak üzere olmadığı kastedilmiş olabilir." Mâlikî [fakihlerinden] İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: "Hâkimin fâsık olduğu bilinmedikçe veya davacı ile davalı arasında bir husumet olduğu bilinmedikçe, hâkimin meclisine davet edilen herkesin icabet etmesi vâciptir." Üçüncü Mesele- Bu âyette, neshedildiğini bildiklerimiz müstesna, bizden öncekilerin şeriatlerinin bizim için de bir şeriat olduğuna ve ileride beyan edileceği üzere bizden önceki peygamberlerin şeriatleriyle hükmetmemizin bize vâcip olduğuna delil vardır. Bizim Tevrat'ı okumamamız ve onda bulunanlarla amel [etmememiz]...
بِمَا فِيهَا لِأَنَّ مَنْ هِيَ فِي يَدِهِ غَيْرُ أَمِينٍ عَلَيْهَا وَقَدْ غَيَّرَهَا وَبَدَّلَهَا، وَلَوْ عَلِمْنَا أَنَّ شَيْئًا مِنْهَا لَمْ يَتَغَيَّرْ وَلَمْ يَتَبَدَّلْ جَازَ لَنَا قِرَاءَتُهُ. وَنَحْوُ ذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ حَيْثُ قَالَ لِكَعْبٍ: إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا التَّوْرَاةُ الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَى مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ فَاقْرَأْهَا. وَكَانَ ﵇ عَالِمًا بِمَا لَمْ يُغَيَّرْ مِنْهَا فَلِذَلِكَ دَعَاهُمْ إِلَيْهَا وَإِلَى الْحُكْمِ بِهَا. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْمَائِدَةِ" وَالْأَخْبَارِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الآية نزلت في ذلك. والله أعلم.
etmememiz, ancak onun ellerinde bulunduğu kimselerin ona karşı güvenilir olmamaları, onu değiştirip tahrif etmiş bulunmaları sebebiyledir. Şayet ondan bir kısmının değişmediğini ve tahrif edilmediğini bilseydik onu okumamız caiz olurdu. Buna benzer bir rivayet Ömer'den nakledilmiştir; o Kâ'b'a şöyle demiştir: "Eğer onun Allah'ın Mûsâ b. İmrân'a indirdiği Tevrat olduğunu kesin olarak biliyorsan onu oku." Peygamber aleyhisselâm ise onda nelerin değiştirilmediğini bildiği için onları Tevrat'a ve onunla hükmetmeye davet etmiştir. Bunun açıklaması ve bu hususta gelen rivayetler inşâallâh Teâlâ "Mâide" Suresi'nde gelecektir. Bu ayetin bu mesele hakkında indiği de söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٢٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 24]
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Bu, onların: 'Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır' demelerindendir. Uydurageldikleri şeyler, dinleri hususunda kendilerini aldatmıştır.” (24)
إِشَارَةٌ إِلَى التَّوَلِّي وَالْإِعْرَاضِ، وَاغْتِرَارٌ مِنْهُمْ فِي قَوْلِهِمْ:" نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ" إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَقْوَالِهِمْ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِمْ:" لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ" فِي البقرة.
[Bu ayet], yüz çevirip geri durmalarına bir işarettir ve onların: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } "Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" sözleri ile buna benzer diğer sözleriyle aldanmalarını ifade eder. Onların: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } "Ateş bize asla dokunmayacaktır" sözlerinin anlamına dair açıklamalar daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
[سورة آل عمران (٣): آية ٢٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 25]
فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٥)
{ فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Peki, hakkında hiçbir şüphe olmayan o gün için onları topladığımız ve kendilerine asla haksızlık edilmeyerek herkese kazandığı tastamam ödendiği zaman [halleri] nice olur?” (25)
خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأُمَّتِهِ عَلَى جِهَةِ التَّوْقِيفِ وَالتَّعَجُّبِ، أَيْ فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُهُمْ أَوْ كَيْفَ يَصْنَعُونَ إِذَا حُشِرُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاضْمَحَلَّتْ عَنْهُمْ تِلْكَ الزَّخَارِفُ الَّتِي ادَّعَوْهَا فِي الدُّنْيَا، وَجُوزُوا بِمَا اكْتَسَبُوهُ مِنْ كُفْرِهِمْ وَاجْتِرَائِهِمْ وَقَبِيحِ أَعْمَالِهِمْ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ" لِيَوْمٍ" بِمَعْنَى" فِي"، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ، وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: الْمَعْنَى لِحِسَابِ يَوْمٍ، الطَّبَرِيُّ: لِمَا يَحْدُثُ فِي يوم.
Bu, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun ümmetine durumun vahametini bildirme ve taaccüp (şaşkınlık ve dehşet ifade etme) sadedinde bir hitaptır; yani kıyamet gününde bir araya toplandıklarında, dünyada iddia ettikleri o yaldızlı yalanlar yok olup gittiğinde ve küfürleri, cüretleri ve çirkin amelleri sebebiyle kazandıklarının karşılığı kendilerine verildiğinde onların hâli nice olur yahut ne yaparlar? { لِيَوْمٍ } kavlindeki lâm harfi "fî" (içinde) anlamındadır; bunu Kisâî söylemiştir. Basralılar ise: Mana "bir günün hesabı için" demektir, demişlerdir. Taberî ise: "Bir günde meydana gelecek şeyler için" demiştir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٢٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 26]
قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦)
{ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “De ki: 'Ey mülkün sahibi olan Allahım! Sen mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çekip alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın. Hayır [yalnızca] Senin elindedir. Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla kadirsin.'” (26)
قَالَ عَلِيٌّ ﵁ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُنَزِّلَ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَآيَةَ الْكُرْسِيِّ وشَهِدَ اللَّهُ وقُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ إِلَى قَوْلِهِ بِغَيْرِ حِسابٍ تَعَلَّقْنَ بِالْعَرْشِ وَلَيْسَ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ وَقُلْنَ يَا رَبُّ تَهْبِطُ بِنَا دَارَ الذُّنُوبِ وَإِلَى مَنْ يَعْصِيكَ فَقَالَ الله تعالى وعزتي وجلالي لا يقرأكن عبد عَقِبَ كُلِّ صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ إِلَّا أَسْكَنْتُهُ حَظِيرَةَ الْقُدُسِ عَلَى مَا كَانَ مِنْهُ، وَإِلَّا نَظَرْتُ إِلَيْهِ بِعَيْنِي الْمَكْنُونَةِ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ نَظْرَةً، وَإِلَّا قَضَيْتُ لَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ سبعين حاجة أدناها المغفرة، وإلا أعدته مِنْ كُلِّ عَدُوٍّ وَنَصَرْتُهُ عَلَيْهِ وَلَا يَمْنَعُهُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ إِلَّا أَنْ يَمُوتَ (. وَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ: احْتَبَسْتُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ يَوْمًا فَلَمْ أُصَلِّ مَعَهُ الْجُمُعَةَ فَقَالَ:) يَا مُعَاذُ مَا مَنَعَكَ مِنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ (؟ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَانَ ليوحنا بن بارئا الْيَهُودِيِّ عَلَيَّ أُوقِيَّةٌ مِنْ تِبْرٍ وَكَانَ عَلَى بَابِي يَرْصُدُنِي فَأَشْفَقْتُ أَنْ يَحْبِسَنِي دُونَكَ. قَالَ: (أَتُحِبُّ يَا مُعَاذُ أَنْ يَقْضِيَ اللَّهُ دَيْنَكَ)؟ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ: (قُلْ كُلَّ يَوْمٍ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ- إِلَى قَوْلِهِ- بِغَيْرِ حِسابٍ رحمان الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَرَحِيمَهُمَا تُعْطِي مِنْهُمَا مَنْ تَشَاءُ وَتَمْنَعُ مِنْهُمَا مَنْ تَشَاءُ اقْضِ عَنِّي دَيْنِي فَلَوْ كَانَ عَلَيْكَ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا لَأَدَّاهُ اللَّهُ عَنْكَ (. خَرَّجَهُ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ، أَيْضًا عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ قَالَ: عَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ- أَوْ كَلِمَاتٍ- مَا فِي الْأَرْضِ مُسْلِمٌ يَدْعُو بِهِنَّ وَهُوَ مَكْرُوبٌ أَوْ غَارِمٌ أَوْ ذُو دَيْنٍ إِلَّا قَضَى اللَّهُ عَنْهُ وَفَرَّجَ هَمَّهُ، احْتَبَسْتُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَذَكَرَهُ. غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءٍ أَرْسَلَهُ عَنْ مُعَاذٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: لَمَّا. افْتَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ وَوَعَدَ أُمَّتَهُ مُلْكَ فَارِسَ وَالرُّومِ قَالَ الْمُنَافِقُونَ وَالْيَهُودُ: هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ! مِنْ أَيْنَ لِمُحَمَّدٍ مُلْكُ فَارِسَ وَالرُّومِ! هُمْ أَعَزُّ وَأَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ، أَلَمْ يَكْفِ مُحَمَّدًا مَكَّةُ وَالْمَدِينَةُ حَتَّى طَمِعَ فِي مُلْكِ فَارِسَ وَالرُّومِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ دَامِغَةً لِبَاطِلِ نَصَارَى أَهْلِ نَجْرَانَ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ عِيسَى هُوَ اللَّهُ، وَذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْأَوْصَافَ تُبَيِّنُ لِكُلِّ صَحِيحِ الفطرة أن عيسى ليس في شي مِنْهَا. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: أَعْلَمَ اللَّهُ ﷿ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِعِنَادِهِمْ وَكُفْرِهِمْ، وَأَنَّ عِيسَى ﷺ وَإِنْ كَانَ الله تعالى
Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah Teâlâ Fâtiha Suresi'ni, Âyetü'l-Kürsî'yi, 'Şehidallâh'ı ve 'Kulillâhümme Mâlike'l-Mülk'ü { بِغَيْرِ حِسابٍ } kavline kadar indirmeyi murad edince, bunlar Arş'a tutundular —ki onlarla Allah arasında hiçbir perde yoktu— ve: 'Ey Rabbimiz! Bizi günahlar diyarına ve Sana isyan edenlerin arasına mı indiriyorsun?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: 'İzzetime ve celâlime andolsun ki, hiçbir kul her farz namazın ardından sizi okumaz ki, kendisinde ne [günah] bulunursa bulunsun onu Hazîratü'l-Kuds'e (cennete) yerleştirmeyeyim; ona her gün gizli bakışımla yetmiş defa nazar etmeyeyim; onun her gün en küçüğü bağışlanma olmak üzere yetmiş ihtiyacını görmeyeyim; onu her düşmandan koruyup düşmanına karşı ona yardım etmeyeyim. Onun cennete girmesine ölümden başka hiçbir şey engel olmaz.'" Muâz b. Cebel şöyle demiştir: Bir gün Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gelemedim ve onunla birlikte cuma namazını kılamadım. Bunun üzerine [Peygamber]: "Ey Muâz! Seni cuma namazından alıkoyan neydi?" buyurdu. Ben de: "Ey Allah'ın Resûlü! Yahudi Yuhannâ b. Bâriyâ'ya bir ukiyye altın borcum vardı; kapımda beni gözetliyordu, beni tutup senden alıkoymasından endişe ettim" dedim. [Resûlullah]: "Ey Muâz! Allah'ın senin borcunu ödemesini ister misin?" buyurdu. Ben "Evet" dedim. Buyurdu ki: "Her gün: 'Kulillâhümme Mâlike'l-Mülk'ü { بِغَيْرِ حِسابٍ } kavline kadar oku [ve şöyle de]: 'Ey dünyanın ve ahiretin Rahmânı ve o ikisinin Rahîmi! Sen onlardan dilediğine verirsin, dilediğine vermezsin. Benim borcumu öde!' Şayet üzerinde yeryüzü dolusu altın borç olsa dahi Allah onu senin yerine öder." Bunu Hâfız Ebû Nuaym tahric etmiştir; yine Atâ el-Horasânî tarikiyle Muâz b. Cebel'in şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana Kur'an'dan birtakım ayetler —veya kelimeler— öğretti ki, yeryüzünde kederli, borçlu veya darlık içinde olan hiçbir Müslüman bunlarla dua etmez ki Allah onun borcunu ödemesin ve kederini gidermesin. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gelemedim... diyerek hadisi zikretti. Bu, Atâ'nın Muâz'dan mürsel olarak rivayet ettiği garip bir hadistir. İbn Abbâs ve Enes b. Mâlik şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde ve ümmetine Fars ve Rum mülkünü vaad ettiğinde, münafıklar ve Yahudiler: "Heyhat, heyhat! Muhammed nerede, Fars ve Rum mülkü nerede! Onlar bundan çok daha güçlü ve üstündürler; Muhammed'e Mekke ve Medine yetmedi mi ki Fars ve Rum'un mülküne göz dikti?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bir görüşe göre de bu ayet, Necranlı Hristiyanların "İsa Allah'tır" şeklindeki bâtıl iddialarını çürütmek üzere inmiştir; çünkü bu vasıflar, fıtratı sağlam olan herkese İsa'nın bunlardan hiçbirine sahip olmadığını açıkça göstermektedir. İbn İshâk şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu ayette onların inat ve inkârlarını bildirmiştir; İsa aleyhisselâm'a Yüce Allah ölüleri diriltmek gibi peygamberliğine delalet eden mucizeler vermiş olsa da, şu ayetlerde zikredilen hususlarda tek olan yalnız Allah Teâlâ'dır:
أَعْطَاهُ آيَاتٍ تَدُلُّ عَلَى نُبُوَّتِهِ مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَغَيْرِ ذَلِكَ فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ هُوَ الْمُنْفَرِدُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ، مِنْ قَوْلِهِ:" تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ". وَقَوْلِهِ:" تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ" فَلَوْ كَانَ عِيسَى إِلَهًا كَانَ هَذَا إِلَيْهِ، فَكَانَ فِي ذَلِكَ اعْتِبَارٌ وَآيَةٌ بَيِّنَةٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلِ اللَّهُمَّ" اخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِي تَرْكِيبِ لَفْظَةِ" اللَّهُمَّ" بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ أَنَّهَا مَضْمُومَةُ الْهَاءِ مُشَدَّدَةُ الْمِيمِ الْمَفْتُوحَةِ، وَأَنَّهَا مُنَادَى، وَقَدْ جَاءَتْ مُخَفَّفَةَ الْمِيمِ فِي قَوْلِ الْأَعْشَى:
{ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ } “Sen mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın.” Ve O'nun: { تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın. Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin” kavlidir. Eğer İsa bir ilah olsaydı bu tasarruflar ona ait olurdu; dolayısıyla bunda bir ibret ve apaçık bir delil vardır. Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُمَّ } kavli: Nahivciler, "Allahümme" (اللَّهُمَّ) lafzının hâ harfinin zammeli ve mîm harfinin şeddeli ve fethalı olduğu, ayrıca onun bir münâdâ olduğu hususunda icma ettikten sonra terkibi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bu kelime el-A'şâ'nın şiirinde mîm harfi şeddesiz (hafif) olarak da gelmiştir:
كَدَعْوَةٍ مِنْ أبي رباح ... يسمعها اللهم الْكُبَارُ
"Ebû Rebâh'ın bir duası gibi / Ki onu ulu olan Allah işitir."
قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وَجَمِيعُ الْبَصْرِيِّينَ: إِنَّ أَصْلَ اللَّهُمَّ يَا أَللَّهُ، فَلَمَّا اسْتُعْمِلَتِ الْكَلِمَةُ دُونَ حَرْفِ النِّدَاءِ الَّذِي هُوَ" يَا" جَعَلُوا بَدَلَهُ هَذِهِ الْمِيمَ الْمُشَدَّدَةَ، فَجَاءُوا بِحَرْفَيْنِ وَهُمَا الْمِيمَانِ عِوَضًا مِنْ حَرْفَيْنِ وَهُمَا الْيَاءُ وَالْأَلِفُ، وَالضَّمَّةُ فِي الْهَاءِ هِيَ ضَمَّةُ الِاسْمِ الْمُنَادَى الْمُفْرَدِ. وَذَهَبَ الْفَرَّاءُ وَالْكُوفِيُّونَ إِلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي اللَّهُمَّ يَا أَللَّهُ أُمَّنَا بِخَيْرٍ، فَحَذَفَ وَخَلَطَ الْكَلِمَتَيْنِ، وَإِنَّ الضَّمَّةَ الَّتِي فِي الْهَاءِ هِيَ الضَّمَّةُ الَّتِي كَانَتْ فِي أُمِّنَا لَمَّا حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ انْتَقَلَتِ الْحَرَكَةُ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ مِنَ الْخَطَأِ الْعَظِيمِ، وَالْقَوْلُ فِي هَذَا مَا قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مُحَالٌ أَنْ يُتْرَكَ الضَّمُّ الَّذِي هُوَ دَلِيلٌ عَلَى النِّدَاءِ الْمُفْرَدِ، وَأَنْ يُجْعَلَ فِي اسْمِ اللَّهِ ضَمَّةُ أُمَّ، هَذَا إِلْحَادٌ فِي اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا غُلُوٌّ مِنَ الزَّجَّاجِ، وَزَعَمَ أَنَّهُ مَا سُمِعَ قَطُّ يَا أَللَّهُ أُمَّ، وَلَا تَقُولُ الْعَرَبُ يَا اللَّهُمَّ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: إِنَّهُ قَدْ يَدْخُلُ حَرْفُ النِّدَاءِ عَلَى" اللَّهُمَّ" وَأَنْشَدُوا عَلَى ذَلِكَ قَوْلَ الرَّاجِزِ:
Halil, Sîbeveyh ve bütün Basralılar şöyle demiştir: "Allahümme"nin aslı "Yâ Allah"tır (يا أللَّهُ). Kelime nida harfi olan "yâ" olmaksızın kullanıldığında, onun yerine bu şeddeli mîm harfini getirmişler; böylece "yâ" ve "elif"ten oluşan iki harfe karşılık iki mîm harfi koymuşlardır. Hâ harfindeki zamme ise tekil münâdâ ismin zammesidir. Ferrâ ve Kûfeliler ise "Allahümme"nin aslının "Yâ Allâhu ümmenâ bi hayr" (Ey Allah'ım, bize hayırla yönel) olduğunu, [zamanla] hazfedilip iki kelimenin birleştirildiğini ve hâ harfindeki zammenin de "ümmenâ"daki zamme olup hemze hazfedilince harekenin intikal ettiğini savunmuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu, Basralılara göre büyük bir hatadır; bu konudaki doğru söz Halil ve Sîbeveyh'in dediğidir." ez-Zeccâc da şöyle demiştir: "Müfred nidanın göstergesi olan zammenin terk edilip Allah'ın ismine 'ümme'nin zammesinin konulması imkânsızdır; bu, Allah Teâlâ'nın isminde bir ilhaddır (sapmadır)." İbn Atiyye ise şöyle demiştir: "Bu, ez-Zeccâc'ın aşırı bir yorumudur." ez-Zeccâc hiçbir zaman "Yâ Allâhu ümme" şeklinde işitilmediğini ve Arapların "Yâ Allâhümme" demeyeceğini öne sürmüştür. Kûfeliler ise nida harfinin "Allahümme" lafzı üzerine dahil olabileceğini söylemiş ve buna recez şairinin şu sözünü delil getirmişlerdir:
غَفَرْتَ أَوْ عَذَّبْتَ يَا اللَّهُمَّا
"İster bağışla ister azap et, yâ Allâhümme!"
آخَرُ:
Bir başkası da [şöyle demiştir]:
وَمَا عَلَيْكِ أَنْ تَقُولِي كُلَّمَا ... سَبَّحْتِ أَوْ هللت يا اللهم ما
"Her tesbih edip tehlil getirdiğinde şöyle demenden sana bir zarar gelmez: Yâ Allâhümme"
ارْدُدْ عَلَيْنَا شَيْخنَا مُسَلَّمَا ... فَإِنَّنَا مِنْ خَيْرِهِ لن نعدما
"Şeyhimizi (büyüğümüzü) bize sağ salim geri ver; şüphesiz biz onun hayrından mahrum kalmayız."
آخَرُ:
Bir başkası da [şöyle demiştir]:
إِنِّي إِذَا مَا حَدَثٌ أَلَمَّا ... أَقُولُ يَا اللَّهُمَّ يَا اللَّهُمَّا
"Başıma bir musibet geldiğinde / 'Yâ Allâhümme, yâ Allâhümme' derim."
قَالُوا: فَلَوْ كَانَ الْمِيمُ عِوَضًا مِنْ حَرْفِ النِّدَاءِ لَمَا اجْتَمَعَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا شَاذٌّ وَلَا يُعْرَفُ قَائِلُهُ، وَلَا يُتْرَكُ لَهُ مَا كَانَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَفِي جَمِيعِ دِيوَانِ الْعَرَبِ، وَقَدْ وَرَدَ مِثْلُهُ فِي قَوْلِهِ:
[Kûfeliler] şöyle dediler: "Eğer mîm harfi nida harfinin bedeli (karşılığı) olsaydı, ikisi bir arada bulunmazdı." ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: "Bu şâzzdır (kural dışıdır), söyleyeni de bilinmemektedir; bunun için Allah'ın Kitabı'nda ve Arapların bütün şiir divanlarında yer alan [kural] terk edilemez. Bunun benzeri [şairin] şu sözünde de geçmiştir:
هُمَا نَفَثَا فِي فِيِّ من فمويهما ... ما عَلَى النَّابِحِ الْعَاوِي أَشَدَّ رِجَامِ
"O ikisi ağızlarından benim ağzıma öyle bir şey üflediler ki / Havlayan köpeğe atılan en sert taşlar gibi."
قَالَ الْكُوفِيُّونَ: وَإِنَّمَا تُزَادُ الْمِيمُ مُخَفَّفَةً فِي فَمٍ وَابْنُمٍ، وَأَمَّا مِيمٌ مُشَدَّدَةٌ فَلَا تُزَادُ. وَقَالَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ: مَا قَالَهُ الْكُوفِيُّونَ خَطَأٌ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَمَا قَالُوا كَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ:" اللَّهُمَّ" وَيُقْتَصَرُ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ مَعَهُ دُعَاءٌ. وَأَيْضًا فَقَدْ تَقُولُ: أَنْتَ اللَّهُمَّ الرَّزَّاقُ. فَلَوْ كَانَ كَمَا ادَّعَوْا لَكُنْتُ قَدْ فَصَلْتُ بِجُمْلَتَيْنِ بَيْنَ الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ. قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: مَنْ قَالَ اللَّهُمَّ فَقَدْ دَعَا اللَّهَ تَعَالَى بِجَمِيعِ أَسْمَائِهِ كُلِّهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: اللَّهُمَّ تَجْمَعُ الدُّعَاءَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مالِكَ الْمُلْكِ) قَالَ قَتَادَةُ: بَلَغَنِي أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَأَلَ اللَّهَ ﷿ أَنْ يُعْطِيَ أُمَّتَهُ مُلْكَ فَارِسَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: سَأَلَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُ مُلْكَ فَارِسَ وَالرُّومِ فِي أُمَّتِهِ، فَعَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْ يَدْعُوَ بِهَذَا الدُّعَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَ" مالِكَ" مَنْصُوبٌ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ عَلَى أَنَّهُ نِدَاءٌ ثَانٍ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" وَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ أَنْ يُوصَفَ اللَّهُمَّ لِأَنَّهُ قَدْ ضُمَّتْ إِلَيْهِ الْمِيمُ. وَخَالَفَهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ السَّرِيِّ الزَّجَّاجُ فَقَالَا:" مالِكَ" فِي الْإِعْرَابِ صِفَةٌ لِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ" فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ
Kûfeliler şöyle demiştir: "Mîm harfi ancak 'fem' (ağız) ve 'ibnüm' (oğul) kelimelerinde şeddesiz olarak ziyade kılınır; şeddeli mîm ise asla ziyade edilmez." Bazı nahivciler ise şöyle demiştir: "Kûfelilerin söylediği yanlıştır; çünkü onların dediği gibi olsaydı sadece 'Allâhümme' denilip bununla yetinilmesi gerekirdi; çünkü o bizzat bir dua içerir. Ayrıca sen 'Ente Allâhümme er-Rezzâk' (Allah'ım, Rezzâk olan sensin) diyebilirsin. Şayet onların iddia ettiği gibi olsaydı, mübteda ile haber arasını iki cümle ile ayırmış olurdun." Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: "Kim 'Allâhümme' derse Allah Teâlâ'ya bütün isimleriyle dua etmiş olur." el-Hasan da: "'Allâhümme' bütün duaları kendisinde toplar" demiştir. Yüce Allah'ın: (مالِكَ الْمُلْكِ) kavli hakkında Katâde şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'dan ümmetine Fars mülkünü vermesini istedi; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi." Mukâtil ise şöyle demiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın Fars ve Rum mülkünü kendi ümmetine nasip etmesini istedi; Allah Teâlâ da ona bu dua ile dua etmesini öğretti." Bunun anlamı daha önce geçmişti. "Mâlik" (مالِكَ) lafzı Sîbeveyh'e göre ikinci bir nida olarak mansubdur. Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Ey gökleri ve yeri yaratan Allah'ım!” kavli de böyledir. Ona göre "Allâhümme" kelimesine mîm harfi eklendiği için onun sıfat alması caiz değildir. Muhammed b. Yezîd ile İbrâhim b. es-Serî ez-Zeccâc ise ona muhalefet ederek şöyle demişlerdir: "'Mâlik' lafzı irab bakımından Allah Teâlâ'nın isminin sıfatıdır; aynı şekilde 'Fâtıra's-semâvâti ve'l-ard' (فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ)
". قَالَ أَبُو عَلِيٍّ، هُوَ مذهب
"..." [denilemezdi]. Ebû Alî şöyle demiştir: "Bu, [şu kimsenin] benimsediği görüştür:
أَبِي الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدِ، وَمَا قَالَهُ سِيبَوَيْهِ أَصْوَبُ وَأَبْيَنُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْأَسْمَاءِ الْمَوْصُوفَةِ شي عَلَى حَدِّ" اللَّهُمَّ" لِأَنَّهُ اسْمٌ مُفْرَدٌ ضُمَّ إِلَيْهِ صَوْتٌ، وَالْأَصْوَاتُ لَا تُوصَفُ، نَحْوَ غَاقٍ وَمَا أَشْبَهَهُ. وَكَانَ حُكْمُ الِاسْمِ الْمُفْرَدِ أَلَّا يُوصَفَ وَإِنْ كَانُوا قَدْ وَصَفُوهُ فِي مَوَاضِعَ. فَلَمَّا ضُمَّ هُنَا مَا لَا يُوصَفُ إِلَى مَا كَانَ قِيَاسُهُ أَلَّا يُوصَفَ صَارَ بِمَنْزِلَةِ صَوْتٍ ضُمَّ إِلَى صَوْتٍ، نَحْوَ حَيَّهَلْ فَلَمْ يُوصَفْ. وَ" الْمُلْكِ" هُنَا النُّبُوَّةُ، عَنْ مُجَاهِدٍ. وَقِيلَ، الْغَلَبَةُ. وَقِيلَ: الْمَالُ وَالْعَبِيدُ. الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى مَالِكُ الْعِبَادِ وَمَا مَلَكُوا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَالِكُ الدنيا والآخرة. ومعنى (تُؤْتِي الْمُلْكَ) أي أَيِ الْإِيمَانَ وَالْإِسْلَامَ. (مَنْ تَشاءُ) أَيْ مَنْ تَشَاءُ أَنْ تُؤْتِيَهُ إِيَّاهُ، وَكَذَلِكَ مَا بَعْدَهُ، وَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ تَقْدِيرِ الْحَذْفِ، أَيْ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ أَنْ تَنْزِعَهُ مِنْهُ، ثُمَّ حَذَفَ هَذَا، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
Ebû'l-Abbâs el-Müberred'in mezhebidir. Sîbeveyh'in söylediği ise daha doğru ve daha açıktır. Çünkü sıfatlanan isimler arasında 'Allâhümme' durumunda olan hiçbir şey yoktur; zira o, sonuna bir ses (harf) eklenmiş müfred bir isimdir ve 'gâk' (karga sesi) vb. sesler gibi sesler sıfatlanmaz. Müfred ismin hükmü de -her ne kadar bazı yerlerde sıfatlasalar da- sıfatlanmamaktır. Sıfatlanmayan bir şey, kıyasa göre sıfatlanmaması gereken bir şeye eklendiğinde, tıpkı 'hayyehel' gibi bir sese eklenen bir ses konumuna gelmiş ve bu yüzden sıfatlanmamıştır." Mücâhid'den nakledildiğine göre buradaki "el-Mülk" (الْمُلْكِ), peygamberliktir. Galebe (üstünlük) olduğu da söylenmiştir. Mal ve köleler olduğu da söylenmiştir. ez-Zeccâc: "Anlamı kulların ve sahip oldukları şeylerin mâlikidir" demiştir. Anlamın dünya ve ahiretin mâliki olduğu da söylenmiştir. (تُؤْتِي الْمُلْكَ) kavlinin anlamı ise; yani imanı ve İslâm'ı verirsin demektir. (مَنْ تَشاءُ) "Dilediğine", yani kendisine vermeyi dilediğin kimseye [verirsin]. Bundan sonrası da böyledir ve burada mutlaka bir hazif takdiri gerekir; yani "mülkü kendisinden çekip almayı dilediğin kimseden çekip alırsın" takdirindedir, sonra bu hazfedilmiştir. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:
أَلَا هَلْ لِهَذَا الدَّهْرِ مِنْ مُتَعَلَّلِ ... عَلَى النَّاسِ مَهْمَا شَاءَ بِالنَّاسِ يَفْعَلِ
"Acaba bu zamana karşı [insanları koruyacak] bir engel var mı? / O zaman ki insanlara dilediğini yapar!"
قَالَ الزَّجَّاجُ: مَهْمَا شَاءَ أن يفعل بالناس يفعل. وقوله: (تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ) يُقَالُ: عَزَّ إِذَا عَلَا وَقَهَرَ وَغَلَبَ، وَمِنْهُ،" وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ"." (وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ) " ذل يذل ذلا [إِذَا غَلَبَ وَعَلَا وَقَهَرَ]. قَالَ طَرَفَةُ:
ez-Zeccâc şöyle demiştir: "İnsanlara yapmayı dilediği her şeyi yapar." Yüce Allah'ın: (تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ) kavli hakkında: Yücelip üstün geldiğinde ve galip olduğunda 'azze' (عَزَّ) denir. { وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ } “Ve konuşmada bana üstün geldi” ayeti de bundandır. (وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ) "Zelle, yezillü, züllen" [mağlup olup başkası galip geldiğinde ve üstünlük sağladığında söylenir]. Tarafe şöyle demiştir:
بَطِيءٍ عَنِ الْجُلَّى سَرِيعٍ إِلَى الْخَنَا ... ذَلِيلٍ بِأَجْمَاعِ الرِّجَالِ مُلَهَّدِ
"Büyük ve şerefli işlerde yavaş, çirkinliklere karşı hızlı / İnsan toplulukları arasında zelil ve itilip kakılmış"
(بِيَدِكَ الْخَيْرُ) أَيْ بِيَدِكَ الْخَيْرُ وَالشَّرُّ فَحُذِفَ، كَمَا قَالَ:" سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ". وَقِيلَ: خَصَّ الْخَيْرَ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ دُعَاءٍ وَرَغْبَةٍ فِي فَضْلِهِ. قَالَ النَّقَّاشُ: بِيَدِكَ الْخَيْرُ، أَيِ النَّصْرُ وَالْغَنِيمَةُ. وَقَالَ أَهْلُ الْإِشَارَاتِ: كَانَ أَبُو جَهْلٍ يَمْلِكُ الْمَالَ الْكَثِيرَ، وَوَقَعَ فِي الرَّسِّ يَوْمَ بَدْرٍ، وَالْفُقَرَاءُ صُهَيْبٌ وَبِلَالٌ وَخَبَّابٌ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَالٌ، وَكَانَ مُلْكُهُمُ الْإِيمَانَ،" قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ" تُقِيمُ الرَّسُولَ يَتِيمَ أَبِي طَالِبٍ عَلَى رَأْسِ الرس حتى ينادي أبدانا قد انقلبت
(بِيَدِكَ الْخَيْرُ) "Hayır yalnızca senin elindedir" yani hayır da şer de senin elindedir; fakat Yüce Allah'ın: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [ayetinde soğuğun hazfedildiği] gibi burada da [şer zikredilmeyip] hazfedilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise dua ve O'nun lütfunu arzulama makamı olduğu için sadece hayır tahsis edilmiştir. en-Nakkâş şöyle demiştir: "Hayır senin elindedir; yani zafer ve ganimet [senin elindedir]." İşari tefsir ehli ise şöyle demiştir: Ebû Cehil pek çok mala sahipti, fakat Bedir günü örülmüş kuyuya (er-Ress) yuvarlandı. Fakirlerden olan Süheyb, Bilâl ve Habbâb'ın ise hiçbir malı yoktu; onların mülkü imandı. { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } “De ki: Ey mülkün gerçek sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin” [ayetinin sırrınca], Ebû Tâlib'in yetimi olan Resûl'ü [sallallâhu aleyhi ve sellem] o kuyunun başına dikersin de o, tersyüz olup [kuyuya] atılmış bedenlere [seslenir]...
إِلَى الْقَلِيبِ: يَا عُتْبَةُ، يَا شَيْبَةُ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ. أَيْ صُهَيْبُ، أَيْ بِلَالُ، لَا تَعْتَقِدُوا أَنَّا مَنَعْنَاكُمْ مِنَ الدُّنْيَا بِبُغْضِكُمْ. بِيَدِكَ الْخَيْرُ مَا مَنْعَكُمْ مِنْ عَجْزٍ" إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ" إِنْعَامُ الحق عام يتولى من يشاء.
bedenlere şöyle seslenir: "Ey Utbe, ey Şeybe! Sen dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın." Ey Süheyb, ey Bilâl! Size buğzettiğimiz için dünyayı sizden esirgediğimizi sanmayın. "Hayır senin elindedir", onları [dünyadan] alıkoyman bir acziyetten ötürü değildir. { إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz sen her şeye hakkıyla güç yetirensin.” Hakk'ın ihsanı geneldir, dilediğini veli edinip gözetir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٢٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 27]
تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢٧)
{ تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢٧) } “Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın. Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin. (27)”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ" تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ" الْآيَةَ، أَيْ تُدْخِلُ مَا نَقَصَ مِنْ أَحَدِهِمَا فِي الْآخَرِ، حَتَّى يَصِيرَ النَّهَارُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَاعَةً وَهُوَ أَطْوَلُ مَا يَكُونُ، وَاللَّيْلُ تِسْعَ سَاعَاتٍ وَهُوَ أَقْصَرُ مَا يَكُونُ. وَكَذَا (تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ) وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَتَحْتَمِلُ أَلْفَاظُ الْآيَةِ أَنْ يَدْخُلَ فِيهَا تَعَاقُبُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، كَأَنَّ زَوَالَ أَحَدِهِمَا وُلُوجٌ فِي الْآخَرِ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ) فَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ تُخْرِجُ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ وَالْكَافِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ. وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ عَلَى نِسَائِهِ فَإِذَا بِامْرَأَةٍ حَسَنَةِ الْهَيْئَةِ قَالَ: (مَنْ هَذِهِ)؟ قُلْنَ إِحْدَى خَالَاتِكَ. قَالَ: (وَمَنْ هِيَ)؟ قُلْنَ: هِيَ خَالِدَةُ بِنْتُ الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (سُبْحَانَ الَّذِي يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ). وَكَانَتِ امْرَأَةً صَالِحَةً وَكَانَ أَبُوهَا كَافِرًا. فَالْمُرَادُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَوْتُ قَلْبِ الْكَافِرِ وَحَيَاةُ قَلْبِ الْمُؤْمِنِ، فَالْمَوْتُ وَالْحَيَاةُ مُسْتَعَارَانِ. وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ فِي الْآيَةِ حَقِيقَتَانِ، فقال كرمة: هِيَ إِخْرَاجُ الدَّجَاجَةِ وَهِيَ حَيَّةٌ مِنَ الْبَيْضَةِ وَهِيَ مَيِّتَةٌ، وَإِخْرَاجُ الْبَيْضَةِ وَهِيَ مَيِّتَةٌ مِنَ الدَّجَاجَةِ وَهِيَ حَيَّةٌ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ النُّطْفَةُ تَخْرُجُ مِنَ الرَّجُلِ وَهِيَ مَيِّتَةٌ وَهُوَ حَيٌّ، وَيَخْرُجُ الرَّجُلُ مِنْهَا حَيًّا وَهِيَ مَيِّتَةٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ: هِيَ الْحَبَّةُ تَخْرُجُ مِنَ السُّنْبُلَةِ وَالسُّنْبُلَةُ تَخْرُجُ مِنَ الْحَبَّةِ، وَالنَّوَاةُ مِنَ النخلة والنخلة
İbn Abbâs, Mücâhid, el-Hasen, Katâde ve es-Süddî, Yüce Allah'ın { تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } “Geceyi gündüze sokarsın” ayetinin anlamı hakkında şöyle demişlerdir: Yani gündüz en uzun hali olan on beş saat, gece de en kısa hali olan dokuz saat oluncaya kadar ikisinden birinden eksilen kısmı diğerine sokarsın. { تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } [“Gündüzü de geceye sokarsın”] da böyledir. Bu, el-Kelbî'nin görüşü olup İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Ayetin lafızları, birinin zeval bulmasının diğerine giriş olması gibi, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesinin de bu anlama dahil olmasını muhtemel kılmaktadır. Müfessirler Yüce Allah'ın: { وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarırsın” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. el-Hasen: "Bunun anlamı, kâfirden mümini, müminden de kâfiri çıkarırsın demektir" demiştir. Benzer bir görüş Selmân-ı Fârisî'den de rivayet edilmiştir. Ma'mer'in ez-Zührî'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarının yanına girdi, bir de baktı ki güzel görünümlü bir kadın var. « مَنْ هَذِهِ » «Bu kimdir?» diye sordu. "Teyzelerinden biridir" dediler. « وَمَنْ هِيَ » «O kimdir?» diye sordu. "Esved b. Abdiyegûs'un kızı Hâlide'dir" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « سُبْحَانَ الَّذِي يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ » «Ölüden diriyi çıkaran Allah her türlü eksiklikten münezzehtir» buyurdu. O saliha bir kadındı, babası ise kâfirdi. Bu görüşe göre kastedilen, kâfirin kalbinin ölümü ve müminin kalbinin diriliğidir; dolayısıyla ölüm ve hayat mecazdır (istiâredir). Âlimlerin çoğu ise ayette geçen hayat ve ölümün hakiki anlamlarında olduğu görüşüne varmıştır. İkrime: "Bu, diri olan tavuğun ölü olan yumurtadan çıkarılması ve ölü olan yumurtanın diri olan tavuktan çıkarılmasıdır" demiştir. İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: "Bu, diri olan erkekten çıkan ölü durumdaki nutfe ve ölü olan nutfeden çıkan diri insandır." İkrime ve es-Süddî ise şöyle demişlerdir: "Bu, başaktan çıkan dane, daneden çıkan başak, hurma ağacından çıkan çekirdek ve hurma ağacından...
تَخْرُجُ مِنَ النَّوَاةِ، وَالْحَيَاةُ فِي النَّخْلَةِ وَالسُّنْبُلَةِ تشبيه. قال: (وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) أَيْ بِغَيْرِ تَضْيِيقٍ وَلَا تَقْتِيرٍ، كَمَا تَقُولُ: فُلَانٌ يُعْطِي بِغَيْرِ حِسَابٍ، كَأَنَّهُ لَا يَحْسِبُ مَا يُعْطِي.
çıkan hurma ağacıdır; hurma ağacı ve başaktaki hayat ise bir benzetmedir." Yüce Allah: (وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) buyurmuştur; yani daraltmadan ve kısmadan [rızık verirsin]; nitekim: "Filanca hesapsız verir" dersin, sanki verdiğini hiç hesaplamaz gibi.
[سورة آل عمران (٣): آية ٢٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 28]
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨)
{ لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨) } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler. Kim bunu yaparsa, Allah ile ilişiği tamamen kesilmiş olur. Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız başkadır. Allah size kendisinden sakınmanızı emreder. Dönüş yalnız Allah'adır. (28)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَهَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُلَاطِفُوا الْكُفَّارَ فَيَتَّخِذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ، وَمَثَلُهُ" لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ" وَهُنَاكَ يَأْتِي بيان هذا المعنى. (فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ) أَيْ فَلَيْسَ مِنْ حِزْبِ اللَّهِ وَلَا مِنْ أَوْلِيَائِهِ فِي شي، مثل" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ". وَحَكَى سِيبَوَيْهِ" هُوَ مِنِّي فَرْسَخَيْنِ" أَيْ مِنْ أَصْحَابِي وَمَعِي. ثُمَّ اسْتَثْنَى وَهِيَ: الثَّانِيَةُ- فَقَالَ: (إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً) قَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَمُجَاهِدٌ: كَانَتِ التَّقِيَّةُ فِي جِدَّةِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ قُوَّةِ الْمُسْلِمِينَ، فَأَمَّا الْيَوْمُ فَقَدْ أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ أَنْ يَتَّقُوا مِنْ عَدُوِّهِمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِلِسَانِهِ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ، وَلَا يُقْتَلُ وَلَا يَأْتِي مَأْثَمًا. وَقَالَ الْحَسَنُ: التَّقِيَّةُ جَائِزَةٌ لِلْإِنْسَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَلَا تَقِيَّةَ فِي الْقَتْلِ. وَقَرَأَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ:" إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً" وَقِيلَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا كَانَ قَائِمًا بَيْنَ الْكُفَّارِ فَلَهُ أَنْ يُدَارِيَهُمْ بِاللِّسَانِ إِذَا كَانَ خَائِفًا عَلَى نَفْسِهِ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَالتَّقِيَّةُ لَا تَحِلُّ إِلَّا مَعَ خَوْفِ الْقَتْلِ أَوِ الْقَطْعِ أَوِ الْإِيذَاءِ الْعَظِيمِ. وَمَنْ أُكْرِهَ عَلَى الْكُفْرِ فَالصَّحِيحُ أَنَّ لَهُ أَنْ يَتَصَلَّبَ وَلَا يُجِيبَ إِلَى التَّلَفُّظِ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ، بَلْ يَجُوزُ لَهُ ذَلِكَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النَّحْلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَمَالَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تُقَاةً"، وَفَخَّمَ الْبَاقُونَ، وَأَصْلُ" تُقاةً" وُقَيَةٌ على وزن فعلة، مثل
Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah, müminlerin kâfirlere yaranıp onlara dostluk göstererek onları veli edinmelerini yasaklamıştır. Bunun bir benzeri { لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ } “Sizden olmayanı sırdaş edinmeyin” ayetidir; bu mananın açıklaması orada gelecektir. { فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ } “Allah ile ilişiği tamamen kesilmiş olur” ifadesi, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “O şehre sor” ifadesinde olduğu gibi [hazif yoluyla], hiçbir hususta Allah'ın fırkasından ve O'nun dostlarından değildir, demektir. Sîbeveyh, "O benden iki fersahlıktır" sözünü aktarmış olup bu, "o benim arkadaşlarımdan ve benimle beraberdir" manasındadır. Sonra istisna yaparak -ki bu İkincisidir- şöyle buyurmuştur: { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } “Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden sakınarak korunmanız müstesnadır.” Muâz b. Cebel ve Mücâhid şöyle demiştir: Takiyye, Müslümanların güçlenmesinden önce İslam'ın ilk dönemindeydi. Bugüne gelince, Allah müminlerin düşmanlarından sakınmalarına gerek bırakmayacak şekilde İslam'ı aziz kılmıştır. İbn Abbâs şöyle demiştir: [Takiyye], kişinin kalbi iman ile mutmain olduğu halde diliyle konuşmasıdır; bunda öldürülme ve günah işleme durumu yoktur. el-Hasan da şöyle demiştir: Takiyye kıyamet gününe kadar insan için caizdir; ancak adam öldürmede takiyye olmaz. Câbir b. Zeyd, Mücâhid ve ed-Dahhâk ise bu kelimeyi "تُقاةً" [yerine] "تَقِيَّةً" şeklinde okumuşlardır. Mümin kâfirler arasında bulunduğu vakit, şayet canından endişe ediyorsa ve kalbi iman ile mutmain ise diliyle onları idare etmesi caizdir, denilmiştir. Takiyye ancak öldürülme, uzvun kesilmesi veya büyük bir eziyete maruz kalma korkusu bulunduğu zaman helal olur. Küfre zorlanan kimseye gelince, sahih olan görüşe göre onun direnmesi ve küfür sözünü telaffuz etmeye yanaşmaması [mümkündür]; bilakis bunu yapması [ruhsaten] caizdir. Nitekim inşâallâhu teâlâ bunun açıklaması Nahl Suresi'nde gelecektir. Hamza ve el-Kisâî "tükâten" (تُقَاةً) lafzını imâle ile okumuşlar, diğer kıraat imamları ise tefhim ile (kalın) okumuşlardır. "Tükâten" (تُقاةً) kelimesinin aslı "fualeh" (فُعَلَة) vezninde "vukayeh" (وُقَيَة) olup tıpkı
تُؤَدَةٍ وَتُهَمَةٍ، قُلِبَتِ الْوَاوُ تَاءً وَالْيَاءُ أَلِفًا. وروى الضحاك ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ الْأَنْصَارِيِّ وَكَانَ بَدْرِيًّا تَقِيًّا وَكَانَ لَهُ حِلْفٌ مِنَ الْيَهُودِ، فَلَمَّا خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ الْأَحْزَابِ قَالَ عُبَادَةُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، إِنَّ مَعِي خَمْسَمِائَةِ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ، وَقَدْ رَأَيْتُ أَنْ يَخْرُجُوا مَعِي فَأَسْتَظْهِرُ بِهِمْ عَلَى الْعَدُوِّ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ" الْآيَةَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ حِينَ تَكَلَّمَ بِبَعْضِ مَا أَرَادَ مِنْهُ الْمُشْرِكُونَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي [النَّحْلِ]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ) قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ. ثُمَّ اسْتَغْنُوا عَنْ ذَلِكَ بِذَا وَصَارَ الْمُسْتَعْمَلَ، قَالَ تَعَالَى:" تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ" فَمَعْنَاهُ تَعْلَمُ مَا عِنْدِي وَمَا فِي حَقِيقَتِي وَلَا أَعْلَمُ مَا عِنْدَكَ وَلَا مَا فِي حَقِيقَتِكَ. وَقَالَ غَيْرُهُ: المعنى ويحذركم الله عقابه، مثل" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ". وَقَالَ:" تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي" أَيْ مُغَيَّبِي، فَجُعِلَتِ النَّفْسُ فِي مَوْضِعِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّهُ فِيهَا يَكُونُ. (وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ) أَيْ وَإِلَى جزاء الله المصير. وفية إقرار بالبعث.
"tüede" (تُؤَدَة) ve "tüheme" (تُهَمَة) kelimelerinde olduğu gibi; vâv harfi tâ'ya, yâ harfi de elif'e çevrilmiştir. ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bu ayet, Bedir ehlinden takva sahibi Ubâde b. es-Sâmit el-Ensârî hakkında inmiştir. Onun Yahudilerle bir ittifakı vardı. Ahzâb (Hendek) günü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem savaşa çıktığında Ubâde: "Ey Allah'ın Peygamberi! Benimle birlikte Yahudilerden beş yüz adam var; onlarla düşmana karşı güç kazanmak için benimle birlikte çıkmalarını uygun gördüm" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” ayetini indirdi. Bir görüşe göre de bu ayet, müşriklerin kendisinden istedikleri bazı sözleri söylediğinde Ammâr b. Yâsir hakkında inmiştir; bunun açıklaması [en-Nahl Suresi'nde] gelecektir. Yüce Allah'ın: (وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ) kavli hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Yani Allah sizi kendisinden sakındırır." Daha sonra bundan müstağni kalınarak bu [ifade] kullanılmış ve yaygınlaşmıştır. Yüce Allah: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise senin zatında olanı bilmem” buyurmuştur ki bunun anlamı: "Sen benim yanımdakini ve hakikatimi bilirsin, ben ise senin yanındakini ve hakikatini bilmem" demektir. Bir başkası ise: "Bunun anlamı, tıpkı { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } 'kente sor' [örneğinde olduğu gibi] 'Allah sizi azabından sakındırır' demektir" demiştir. [İsa'nın]: "Sen benim nefsimde olanı bilirsin" sözü de "benim gaybımı/gizlimi bilirsin" demektir; gizleme kalpte/nefiste olduğu için "nefs" zamir yerine kullanılmıştır. (وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ) "Dönüş ancak Allah'adır", yani Allah'ın cezasına/mükâfatınadır. Bunda yeniden dirilişin ikrarı vardır.
[سورة آل عمران (٣): آية ٢٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 29]
قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩)
{ قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) } “De ki: Göğüslerinizde olanı gizleseniz de açıklasanız da Allah onu bilir. Göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (29)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩). فَهُوَ الْعَالِمُ بِخَفِيَّاتِ الصُّدُورِ وما اشتملت عليه، وبما في السموات وَالْأَرْضِ وَمَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ، عَلَّامُ الْغُيُوبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ وَلَا يَغِيبُ عَنْهُ شي، سُبْحَانَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ.
Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) } “De ki: Göğüslerinizde olanı gizleseniz de açıklasanız da Allah onu bilir. Göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (29)” buyruğuna gelince; O, göğüslerin gizlediklerini ve neleri kapsadığını, göklerde ve yerde olanları ve bunların neleri ihtiva ettiğini bilendir. Gaybları hakkıyla bilendir (Allâmu'l-guyûb); O'ndan zerre ağırlığınca bir şey dahi saklı kalmaz ve O'ndan hiçbir şey kaybolmaz. O [her türlü eksiklikten] münezzehtir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, gaybı da görünen âlemi de hakkıyla bilendir.
[سورة آل عمران (٣): آية ٣٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 30]
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٣٠)
{ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٣٠) } “Herkesin yaptığı her hayrı hazır bulacağı, yaptığı her kötülükten de kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe olmasını isteyeceği günü [hatırla]. Allah sizi kendisinden sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir. (30)”
" يَوْمَ" مَنْصُوبٌ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ:" وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ"." يَوْمَ تَجِدُ". وَقِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ:" وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ."" يَوْمَ تَجِدُ". وَقِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ:" وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يَوْمَ تَجِدُ" وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُنْقَطِعًا عَلَى إِضْمَارٍ اذْكُرْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ:" إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ. يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ" [إبراهيم: ٤٧، ٤٨] وَ" مُحْضَراً" حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَحْذُوفِ مِنْ صِلَةِ" مَا" تَقْدِيرُهُ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ، مَا عَمِلَتْهُ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا. هَذَا عَلَى أَنْ يَكُونَ" تَجِدُ" مِنْ وُجْدَانِ الضَّالَّةِ. وَ" مَا" مِنْ قَوْلِهِ" وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ" عَطْفٌ عَلَى" مَا" الْأُولَى. وَ" تَوَدُّ" فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ" مَا" الثَّانِيَةُ. وَإِنْ جُعِلَتْ" تَجِدُ" بِمَعْنَى تَعْلَمُ كَانَ" مُحْضَراً" الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ، وَكَذَلِكَ تَكُونُ" تَوَدُّ" فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، تَقْدِيرُهُ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسِ جَزَاءَ مَا عَمِلَتْ مُحْضَرًا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" مَا" الثَّانِيَةُ رَفْعًا بِالِابْتِدَاءِ، وَ" تَوَدُّ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ" مَا" بِمَعْنَى الْجَزَاءِ، لِأَنَّ" تَوَدُّ" مَرْفُوعٌ، وَلَوْ كَانَ مَاضِيًا لَجَازَ أَنْ يَكُونَ جَزَاءً، وَكَانَ يَكُونُ مَعْنَى الْكَلَامِ: وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ وَدَّتْ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا، أَيْ كَمَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ. وَلَا يَكُونُ الْمُسْتَقْبَلُ إِذَا جُعِلَتْ" مَا" لِلشَّرْطِ إِلَّا مَجْزُومًا، إِلَّا أَنْ تَحْمِلَهُ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْفَاءِ، عَلَى تَقْدِيرِ: وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ فَهِيَ تَوَدُّ. أَبُو عَلِيٍّ: هُوَ قِيَاسُ قَوْلِ الْفَرَّاءِ عِنْدِي، لِأَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ" [الانعام: ١٢١]: إِنَّهُ عَلَى حَذْفِ الْفَاءِ. وَالْأَمَدُ: الْغَايَةُ، وَجَمْعُهُ آمَادٌ. وَيُقَالُ: اسْتَوْلَى عَلَى الْأَمَدِ، أَيْ غَلَبَ سَابِقًا. قَالَ النَّابِغَةُ:
"Yevme" (يَوْمَ) lafzı mansubdur ve "Herkesin... hazır bulacağı gün Allah sizi kendisinden sakındırır" (وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ. يَوْمَ تَجِدُ) sözüne bağlıdır. "Herkesin... hazır bulacağı gün dönüş yalnız Allah'adır" (وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ. يَوْمَ تَجِدُ) sözüne bağlı olduğu da söylenmiştir. "Herkesin... hazır bulacağı gün Allah her şeye güç yetirendir" (وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يَوْمَ تَجِدُ) sözüne bağlı olduğu da söylenmiştir. "İzkür" (hatırla) takdiriyle münkatı' (müstakil) olması da caizdir; bunun benzeri: { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ. يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ } [İbrâhim: 47-48] “Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, intikam alıcıdır; yeryüzünün başka bir yere dönüştürüleceği gün...” kavlidir. "Muhdaran" (مُحْضَراً) kelimesi, "mâ"nın sılasından hazfedilen zamirden hâldir; takdiri: "Her nefsin hayırdan yaptığı şeyi hazır bulduğu gün" şeklindedir. Bu, "tecidü" fiilinin kayıp bir şeyi bulmak anlamında olması durumundadır. { وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ } kavlindeki "mâ" ise birinci "mâ"ya atfedilmiştir. "Teveddü" (تَوَدُّ) ise ikinci "mâ"dan hâl konumundadır. Eğer "tecidü" fiili bilmek/öğrenmek anlamında kabul edilirse, "muhdaran" ikinci mef'ûl olur; aynı şekilde "teveddü" de ikinci mef'ûl konumunda olur; takdiri: "Her nefsin yaptığı şeyin karşılığını hazır bulacağı gün" şeklinde olur. İkinci "mâ"nın mübteda olarak merfû olması, "teveddü"nün de mübtedanın haberi olarak ref mahallinde bulunması caizdir. "Mâ"nın şart manasında olması ise sahih değildir; çünkü "teveddü" merfûdur; eğer mazi olsaydı ceza (şartın cevabı) olması caiz olurdu ve sözün anlamı: "Kötülükten ne yaptıysa, kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe, yani doğu ile batı arası kadar bir mesafe olmasını diledi" şeklinde olurdu. "Mâ" şart için kılındığında muzari fiil ancak meczum olur; meğerki fâ harfinin hazfedildiği takdir edilsin ki bu takdir: "Kötülükten ne yaptıysa artık o diler" şeklinde olur. Ebû Ali şöyle demiştir: "Bana göre bu, el-Ferrâ'nın görüşünün bir kıyasıdır; zira o, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } [el-En'âm: 121] kavli hakkında fâ harfinin hazfedildiğini söylemiştir." el-Amed (الْأَمَدُ): Gaye/son mesafe demektir, çoğulu âmâd (آمَادٌ) gelir. "İstevlâ ale'l-amedi" denir ki yarışta öne geçip galip geldi demektir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
إِلَّا لِمِثْلِكَ أَوْ مَنْ أَنْتَ سَابِقُهُ ... سَبْقَ الْجَوَادِ إِذَا اسْتَوْلَى عَلَى الْأَمَدِ
"Ancak senin gibisi veya senin yarıştığın kimse için [geçerlidir] / Yarış atının hedefe ulaşıp kazandığı andaki yarışı gibi."
وَالْأَمَدُ: الْغَضَبُ. يُقَالُ: أَمِدَ أَمَدًا، إِذَا غضب [غضبا].
el-Amed (الْأَمَدُ), öfke anlamına da gelir. [Öfkelendiğinde] "Emide emeden" (أَمِدَ أَمَدًا) denir [].
[سورة آل عمران (٣): آية ٣١]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 31]
قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١)
{ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (31)”
الْحُبُّ: الْمَحَبَّةُ، وَكَذَلِكَ الْحِبُّ بِالْكَسْرِ. وَالْحِبُّ أَيْضًا الْحَبِيبُ، مِثْلَ الْخِدْنِ وَالْخَدِينِ، يُقَالُ أَحَبَّهُ فَهُوَ مُحِبٌّ، وَحَبَّهُ يَحِبُّهُ (بِالْكَسْرِ) فَهُوَ مَحْبُوبٌ. قَالَ الجوهري: وهذا شاد، لأنه
el-Hubb (الْحُبُّ); muhabbet (sevgi) demektir. Aynı şekilde [hâ harfinin] kesresiyle el-hibb (الْحِبُّ) de böyledir. el-Hibb aynı zamanda hidn (الْخِدْن) ve hadîn (الْخَدِين) [kelimeleri] gibi el-habîb (sevilen/sevgili) anlamına da gelir. “Ehabbehû fe-hüve muhibbun” (Onu sevdi, o da sevendir) ve “habbehû yehibbuhû” ([ayn harfinin] kesresiyle [onu sevdi, sever]) “fe-hüve mahbûbun” (o da sevilendir) denilir. el-Cevherî şöyle demiştir: “Bu [kullanım] şâzdır (kural dışıdır); çünkü
لَا يَأْتِي فِي الْمُضَاعَفِ يَفْعِلُ بِالْكَسْرِ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ: وَالْأَصْلُ فِيهِ حَبُبَ كَظَرُفَ، فَأُسْكِنَتِ الْبَاءُ وَأُدْغِمَتْ فِي الثَّانِيَةِ. قَالَ ابْنُ الدَّهَّانِ سَعِيدٌ: فِي حَبَّ لُغَتَانِ: حَبَّ وَأَحَبَّ، وَأَصْلُ" حَبَّ" فِي هَذَا الْبِنَاءِ حَبُبَ كَظَرُفَ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: حَبُبْتُ، وَأَكْثَرُ مَا وَرَدَ فَعِيلٌ مِنْ فَعُلَ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ: وَالدِّلَالَةُ على أحب قوله تعالى:" يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ" [المائدة: ٥٤] بضم الياء. و" فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ" [آل عمران: ٣١] وَ" حَبَّ" يَرِدُ عَلَى فَعُلَ لِقَوْلِهِمْ حَبِيبٌ. وَعَلَى فَعُلَ كَقَوْلِهِمْ مَحْبُوبٌ: وَلَمْ يَرِدِ اسْمُ الْفَاعِلِ مِنْ حَبَّ الْمُتَعَدِّي، فَلَا يُقَالُ: أَنَا حَابٌّ. وَلَمْ يَرِدِ اسْمُ الْمَفْعُولِ مِنْ أَفْعَلُ إِلَّا قَلِيلًا، كَقَوْلِهِ:
şeddeli (mudaaf) fiilde kesre ile 'yef'ilü' gelmez." Ebû'l-Feth şöyle demiştir: "Bunun aslı 'zarüfe' gibi 'habübe'dir; birinci bâ sakin kılınıp ikinciye idgam edilmiştir." İbnü'd-Dehhân Saîd şöyle demiştir: "'Habbe' hakkında iki lügat vardır: 'Habbe' ve 'ehabbe'. Bu yapıda 'habbe'nin aslı 'zarüfe' gibi 'habübe'dir; nitekim onların 'habübtü' sözü buna delalet eder; 'fa'île' vezni de çoğunlukla 'fa'üle' babından gelir." Ebû'l-Feth şöyle demiştir: "'Ehabbe'ye delil Yüce Allah'ın yâ harfinin zammesiyle: { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } [el-Mâide: 54] “Allah onları sever, onlar da O'nu severler” ve { فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 31] “Bana uyun ki Allah da sizi sevsin” ayetleridir. 'Habbe' ise 'habîb' dedikleri için 'fe'ule' vezninde gelir; 'mahbûb' dedikleri gibi de 'fe'ale' vezninde gelir. Geçişli 'habbe' fiilinden ism-i fâil gelmemiştir; bu yüzden 'ene hâbbün' (ben seviyorum) denilmez. 'Ef'ale' vezninden de ism-i mef'ûl pek az dışında gelmemiştir; [şairin] şu sözü gibi:
مِنِّي بِمَنْزِلَةِ الْمُحَبِّ الْمُكْرَمِ
"Benim nezdimde o, sevilen ve ikram olunan bir kimse konumundadır"
وحكى أبو زيد: حببته أحبه. وأنشد:
Ebû Zeyd, "Habebtühû uhibbühû" kullanımını nakletmiş ve şu beyti okumuştur:
فو الله لَوْلَا تَمْرُهُ مَا حَبَبْتُهُ ... وَلَا كَانَ أَدْنَى مِنْ عُوَيْفٍ وَهَاشِمِ
"Allah'a yemin olsun ki hurması olmasaydı onu sevmezdim / Ve o bana Uveyf ile Hâşim'den daha yakın olmazdı."
وَأَنْشَدَ:
Ve şu beyti okumuştur:
لَعَمْرُكَ إِنَّنِي وَطِلَابَ مِصْرٍ ... لَكَالْمُزْدَادِ مِمَّا حَبَّ بُعْدَا
"Ömrüne andolsun ki ben ve Mısır'ı arzulayışım / Sevdiği şeyden uzaklığı artan kimse gibidir."
وَحَكَى الْأَصْمَعِيُّ فتح حرف المضارعة مع الباء وَحْدَهَا. وَالْحُبُّ الْخَابِيَةُ، فَارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ، وَالْجَمْعُ حِبَابٌ وَحِبَبَةٌ، حَكَاهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَالْآيَةُ نَزَلَتْ فِي وَفْدِ نَجْرَانَ إِذْ زَعَمُوا أَنَّ مَا ادَّعَوْهُ فِي عِيسَى حُبٌّ لِلَّهِ ﷿، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ جُرَيْجٍ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَالُوا: نَحْنُ الَّذِينَ نُحِبُّ رَبَّنَا. وَرُوِيَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَاللَّهِ إِنَّا لَنُحِبُّ رَبَّنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي". قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْمَحَبَّةُ عِنْدَ الْعَرَبِ إِرَادَةُ الشَّيْءِ عَلَى قَصْدٍ لَهُ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: مَحَبَّةُ الْعَبْدِ لِلَّهِ ورسول طَاعَتُهُ لَهُمَا وَاتِّبَاعُهُ أَمْرَهُمَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي". وَمَحَبَّةُ اللَّهِ لِلْعِبَادِ إِنْعَامُهُ عَلَيْهِمْ بِالْغُفْرَانِ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ" [آل عمران: ٣٢] أَيْ لَا يَغْفِرُ لَهُمْ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: عَلَامَةُ حُبِّ اللَّهِ حُبُّ الْقُرْآنِ، وعلامة حب
el-Asmaî, muzâraat harfinin sadece bâ harfi ile birlikte fetha ile okunmasını rivayet etmiştir. el-Hubb (الْحُبُّ), testi/küp (el-hâbiye) demektir; Farsçadan Arapçalaşmış bir kelimedir. Çoğulu hibâb (حِبَاب) ve hibebe (حِبَبَة) şeklindedir; bunu el-Cevherî aktarmıştır. Ayet, Necran heyeti hakkında inmiştir; zira onlar Îsâ hakkında iddia ettikleri şeyin Allah azze ve celle sevgisi olduğunu ileri sürmüşlerdi. Bunu Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr söylemiştir. Hasan[-ı Basrî] ve İbn Cüreyc ise: "[Ayet], 'Rabbimizi sevenler bizleriz' diyen Ehl-i Kitap'tan bir topluluk hakkında inmiştir" demişlerdir. Müslümanların: "Ey Allah'ın Resûlü! Vallahi biz Rabbimizi elbette seviyoruz" dedikleri, bunun üzerine Allah azze ve celle'nin: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun” [ayetini] indirdiği de rivayet edilmiştir. İbn Arefe: "Arapların nezdinde muhabbet, bir şeye yönelerek onu irade etmektir" demiştir. el-Ezherî ise şöyle demiştir: "Kulun Allah'a ve Resûlü'ne olan sevgisi, her ikisine itaat etmesi ve emirlerine uymasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun” buyurmuştur. Allah'ın kullara olan sevgisi ise bağışlamak suretiyle onlara lütufta bulunmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah inkârcıları sevmez” [Âl-i İmrân: 32] buyurmuştur; yani onları bağışlamaz." Sehl b. Abdillâh ise şöyle demiştir: "Allah sevgisinin alameti Kur'an sevgisidir; Kur'an sevgisinin...
الْقُرْآنِ حُبُّ النَّبِيِّ ﷺ، وَعَلَامَةُ حُبِّ النَّبِيِّ ﷺ حُبُّ السُّنَّةِ، وَعَلَامَةُ حُبِّ اللَّهِ وَحُبِّ الْقُرْآنِ وحب النبي وَحُبِّ السُّنَّةِ حُبُّ الْآخِرَةِ، وَعَلَامَةُ حُبِّ الْآخِرَةِ أن يجب نَفْسَهُ، وَعَلَامَةُ حُبِّ نَفْسِهِ أَنْ يُبْغِضَ الدُّنْيَا، وَعَلَامَةُ بُغْضِ الدُّنْيَا أَلَّا يَأْخُذَ مِنْهَا إِلَّا الزَّادَ وَالْبُلْغَةَ. وَرَوَى أَبُو الدَّرْدَاءِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ" قَالَ: (عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَالتَّوَاضُعِ وَذِلَّةِ النَّفْسِ) خَرَّجَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ التِّرْمِذِيُّ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ أَرَادَ أَنْ يُحِبَّهُ اللَّهُ فَعَلَيْهِ بِصِدْقِ الْحَدِيثِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَأَلَّا يُؤْذِيَ جَارَهُ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْدًا دَعَا جِبْرِيلَ فَقَالَ إِنِّي أُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ قَالَ فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ ثُمَّ يُنَادِي فِي السَّمَاءِ فَيَقُولُ إن الله يجب فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ- قَالَ- ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الْأَرْضِ، وَإِذَا أَبْغَضَ عَبْدًا دَعَا جِبْرِيلَ فَيَقُولُ إِنِّي أُبْغِضُ فُلَانًا فَأَبْغِضْهُ قَالَ فَيُبْغِضُهُ جِبْرِيلُ ثُمَّ يُنَادِي فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ فُلَانًا فَأَبْغِضُوهُ- قَالَ- فَيُبْغِضُونَهُ ثُمَّ تُوضَعُ لَهُ الْبَغْضَاءُ فِي الْأَرْضِ (. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي آخِرِ سُورَةِ" مَرْيَمَ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ (فَاتَّبِعُونِي) بِفَتْحِ الْبَاءِ، (وَيَغْفِرْ لَكُمْ) عَطْفٌ عَلَى" يُحْبِبْكُمُ". وَرَوَى مَحْبُوبٌ عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ أَنَّهُ أَدْغَمَ الرَّاءَ مِنْ" يَغْفِرْ" فِي اللَّامِ مِنْ" لَكُمْ". قَالَ النَّحَّاسُ: لَا يُجِيزُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ إِدْغَامَ الرَّاءِ فِي اللَّامِ، وَأَبُو عَمْرٍو أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَغْلَطَ فِي مِثْلِ هَذَا، وَلَعَلَّهُ كَانَ يُخْفِي الحركة كما يفعل في أشياء كثيرة.
sevgisinin alameti Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i sevmektir; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisinin alameti sünneti sevmektir; Allah'ı, Kur'an'ı, Nebi'yi ve sünneti sevmenin alameti ahireti sevmektir; ahireti sevmenin alameti nefsini sevmesidir; nefsini sevmenin alameti dünyadan nefret etmesidir; dünyadan nefret etmenin alameti ise dünyadan sadece azık ve yetecek kadarını almasıdır." Ebû'd-Derdâ'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yüce Allah'ın: "De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin" kavli hakkında rivayet ettiğine göre [Hz. Peygamber]: "İyilik, takva, tevazu ve nefsin boyun eğmesi üzere [bana uyun]" buyurmuştur. Bunu Ebû Abdillâh et-Tirmizî tahric etmiştir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: "Kim Allah'ın kendisini sevmesini isterse, doğru sözlü olmaya, emaneti eda etmeye ve komşusuna eziyet etmemeye dikkat etsin." Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den gelen rivayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah bir kulu sevdiği zaman Cibrîl'e seslenip: 'Ben falanı seviyorum, sen de onu sev' der. Cibrîl de onu sever. Sonra gökte seslenerek: 'Allah falanı seviyor, siz de onu sevin' der. Bunun üzerine gök ehli de onu sever. Sonra yeryüzünde onun için kabul (sevgi ve itibar) konulur. Bir kula buğzettiği zaman da Cibrîl'e seslenip: 'Ben falana buğzediyorum, sen de ona buğzet' der. Cibrîl de ona buğzeder. Sonra gök ehline: 'Allah falana buğzediyor, siz de ona buğzedin' diye seslenir. Onlar da ona buğzederler. Sonra yeryüzünde onun için buğuz konulur." İnşallah bunun geniş açıklaması Meryem Suresi'nin sonunda gelecektir. Ebû Recâ el-Utâridî (فَاتَّبِعُونِي) kelimesini bâ harfinin fethasıyla okumuştur. (وَيَغْفِرْ لَكُمْ) kavli ise "yuhbibkum" üzerine matuftur. Mahbûb'un Ebû Amr b. el-Alâ'dan rivayet ettiğine göre o, "yağfir"deki râ harfini "leküm"deki lâm harfine idgam etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Halil ve Sîbeveyh râ harfinin lâm harfine idgam edilmesini caiz görmezler. Ebû Amr ise böyle bir konuda hata yapmaktan çok daha yücedir; muhtemelen o, pek çok yerde yaptığı gibi harekeyi gizliyordu (ihtilâs ediyordu)."
[سورة آل عمران (٣): آية ٣٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 32]
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢)
{ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢) } “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin. Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah kâfirleri sevmez. (32)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ) يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النِّسَاءِ"." فَإِنْ تَوَلَّوْا" شَرْطٌ، إِلَّا أَنَّهُ مَاضٍ لَا يُعْرَبُ. وَالتَّقْدِيرُ فَإِنْ تَوَلَّوْا عَلَى كُفْرِهِمْ وَأَعْرَضُوا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ (فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ) أَيْ لَا يَرْضَى فِعْلَهُمْ وَلَا يغفر لهم كما تقدم.
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin” buyruğunun açıklaması Nisâ [Suresi'nde] gelecektir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” [ifadesi] şarttır; ancak mâzî [fiil] olduğu için [lafzen] irap olunmaz (mebnîdir). [Cümlenin] takdiri şöyledir: Eğer küfürleri üzere yüz çevirir, Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmekten yan çizerlerse { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “şüphesiz Allah kâfirleri sevmez”; yani daha önce geçtiği üzere, onların yaptıklarından razı olmaz ve onları bağışlamaz.
وَقَالَ" فَإِنَّ اللَّهَ" وَلَمْ يَقُلْ" فَإِنَّهُ" لِأَنَّ الْعَرَبَ إِذَا عَظَّمَتِ الشَّيْءَ أَعَادَتْ ذِكْرَهُ، وَأَنْشَدَ سيبويه:
"Fe-innehû" (şüphesiz O) demeyip "Fe-innallâhe" (şüphesiz Allah) demiştir; çünkü Araplar bir şeyi tazim edip yücelttiklerinde onun ismini tekrar zikrederler. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:
لا أرى الموت يسبق الموت شي ... نغص الموت ذا الغني والفقيرا
"Görmem ki ölümden önce geçsin ölüme bir şey / Ölüm zehir etti hayatı zengine de fakire de"
[سورة آل عمران (٣): آية ٣٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 33]