Binûn

[Nisâ Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تَقُولُ: لَا يَفْعَلُ مَا يَفْعَلُهُ غَيْرُهُ. فَانْتَزَعَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ وَأَمَرَ بِهِ لِلنِّسَاءِ. وَ (نِحْلَةً) مَنْصُوبَةٌ عَلَى أَنَّهَا حَالٌ مِنَ الْأَزْوَاجِ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ مِنْ لَفْظِهَا تقديره أنحلوهن نحلة. وقيل: هي نصب عَلَى التَّفْسِيرِ. وَقِيلَ: هِيَ مَصْدَرٌ عَلَى غَيْرِ الصَّدْرِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً) مُخَاطَبَةٌ لِلْأَزْوَاجِ، وَيَدُلُّ بِعُمُومِهِ عَلَى أَنَّ هِبَةَ الْمَرْأَةِ صَدَاقَهَا لِزَوْجِهَا بِكْرًا كَانَتْ أَوْ ثَيِّبًا جَائِزَةً، وَبِهِ قَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ. وَمَنَعَ مَالِكٌ مِنْ هِبَةِ الْبِكْرِ الصَّدَاقَ لِزَوْجِهَا وَجَعَلَ ذَلِكَ للولي مع أن الملك لها.

[Şair]: "O, başkalarının yaptığını yapmaz" demek istemektedir. İşte Allah bunu (mehri) onlardan çekip almış ve kadınlara verilmesini emretmiştir. (نِحْلَةً) kelimesi, kendi lafzından gizli bir fiilin takdiriyle kocaların hâli olmak üzere mansubdur; takdiri "onlara gönül rızasıyla hibe edin (enhılûhunne nihleten)" şeklindedir. Temyiz (tefsir) olarak mansub olduğu da söylenmiştir. Asıl fiilinin dışında bir masdar olup hâl makamında bulunduğu da ifade edilmiştir. Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً } “Eğer kadınlar ondan (mehirlerinden) bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa” buyruğu kocalara hitaptır. Bu buyruk genel anlamıyla, ister bâkire ister dul olsun kadının mehrini kocasına hibe etmesinin caiz olduğuna delalet eder; fakihlerin cumhuru da bu görüştedir. İmam Mâlik ise, mülkiyet kadına ait olmakla birlikte bâkire kadının mehrini kocasına hibe etmesini menetmiş ve bu yetkiyi veliye vermiştir.

وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّهُ مُخَاطَبَةٌ لِلْأَوْلِيَاءِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ الصَّدَاقَ وَلَا يُعْطُونَ الْمَرْأَةَ مِنْهُ شَيْئًا، فَلَمْ يُبَحْ لَهُمْ مِنْهُ إِلَّا مَا طَابَتْ بِهِ نَفْسُ الْمَرْأَةِ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ لِلْأَوْلِيَاءِ ذِكْرٌ، وَالضَّمِيرُ فِي (مِنْهُ) عَائِدٌ عَلَى الصَّدَاقِ. وَكَذَلِكَ قَالَ عِكْرِمَةُ وَغَيْرُهُ. وَسَبَبُ الْآيَةِ فِيمَا ذُكِرَ أَنَّ قَوْمًا تَحَرَّجُوا أن يرجع إليهم شي مِمَّا دَفَعُوهُ إِلَى الزَّوْجَاتِ فَنَزَلَتْ (فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ). الْخَامِسَةُ- وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ الْمَالِكَةَ لِأَمْرِ نَفْسِهَا إِذَا وَهَبَتْ صَدَاقَهَا لِزَوْجِهَا نَفَذَ ذَلِكَ عَلَيْهَا، وَلَا رُجُوعَ لَهَا فِيهِ. إِلَّا أَنَّ شُرَيْحًا رَأَى الرُّجُوعَ لَهَا فِيهِ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ: (فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً) وَإِذَا كَانَتْ طَالِبَةً لَهُ لَمْ تَطِبْ بِهِ نَفْسًا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّهَا قَدْ طَابَتْ وَقَدْ أَكَلَ فَلَا كَلَامَ لَهَا، إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ صُورَةُ الْأَكْلِ، وَإِنَّمَا هُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِحْلَالِ وَالِاسْتِحْلَالِ، وَهَذَا بَيِّنٌ. السَّادِسَةُ- فَإِنْ شَرَطَتْ عَلَيْهِ عِنْدَ عَقْدِ النِّكَاحِ أَلَّا يَتَزَوَّجَ عَلَيْهَا، وَحَطَّتْ عَنْهُ لِذَلِكَ شَيْئًا مِنْ صَدَاقِهَا، ثُمَّ تَزَوَّجَ عَلَيْهَا فَلَا شي لَهَا عَلَيْهِ فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ، لِأَنَّهَا شَرَطَتْ عَلَيْهِ مَا لَا يَجُوزُ شَرْطُهُ. كَمَا اشْتَرَطَ أَهْلُ بَرِيرَةَ أَنْ تُعْتِقَهَا عَائِشَةُ وَالْوَلَاءُ لبايعها، فَصَحَّحَ النَّبِيُّ ﷺ الْعَقْدَ وَأَبْطَلَ الشَّرْطَ. كَذَلِكَ هَاهُنَا يَصِحُّ إِسْقَاطُ بَعْضِ الصَّدَاقِ عَنْهُ وَتَبْطُلُ الزِّيجَةُ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: إِنْ كَانَ بَقِيَ مِنْ صَدَاقِهَا مِثْلُ صَدَاقِ مِثْلِهَا أَوْ أَكْثَرَ لَمْ تَرْجِعْ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ، وَإِنْ كَانَتْ وَضَعَتْ عَنْهُ شَيْئًا مِنْ صَدَاقِهَا فَتَزَوَّجَ عَلَيْهَا رَجَعَتْ عَلَيْهِ بِتَمَامِ صَدَاقِ مِثْلِهَا، لِأَنَّهُ شَرَطَ عَلَى نَفْسِهِ شَرْطًا وَأَخَذَ عَنْهُ عِوَضًا كَانَ لَهَا وَاجِبًا أَخْذُهُ مِنْهُ، فَوَجَبَ عَلَيْهِ الْوَفَاءُ لِقَوْلِهِ ﵇: (الْمُؤْمِنُونَ عند شروطهم). السابعة- وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعِتْقَ لَا يَكُونُ صَدَاقًا، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمَالٍ، إِذْ لَا يمكن المرأة هِبَتُهُ وَلَا الزَّوْجِ أَكْلُهُ. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَزُفَرُ وَمُحَمَّدٌ وَالشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَحْمَدُ ابن حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ: يَكُونُ صَدَاقًا وَلَا مَهْرَ لها غير العتق، على حديث صفية -

Ferrâ, bunun velilere yönelik bir hitap olduğunu ileri sürmüştür; zira onlar mehri alıyor ve kadına ondan hiçbir şey vermiyorlardı. Bu sebeple kadının gönül rızasıyla bıraktığı kısım dışında ondan [bir şey almaları] kendilerine helal kılınmamıştır. Ancak birinci görüş daha sahihtir; çünkü daha önce velilerin zikri geçmemiştir ve { مِنْهُ } "ondan" ifadesindeki zamir mehre racidir (dönmektedir). İkrime ve başkaları da böyle demiştir. Zikredildiğine göre ayetin nüzul sebebi şudur: Bir topluluk, eşlerine verdikleri [mehir]den kendilerine bir şeyin geri dönmesinden çekinmişti de bunun üzerine { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ } “Eğer kendi rızalarıyla size [ondan bir şey] verirlerse” [ayeti] inmiştir. Beşinci [Mesele]- İlim ehli, kendi işine mâlik (reşit) olan kadının mehrini kocasına hibe etmesi durumunda bunun bağlayıcı olduğu ve bundan dönemeyeceği hususunda icma etmiştir. Ancak Şüreyh, kadının bundan dönebileceği görüşündedir ve { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً } “Eğer ondan bir şeyi gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa” ayetini delil getirmiştir. Zira kadın onu talep ediyorsa gönül hoşluğu göstermemiş demektir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu [görüş] batıldır; çünkü kadın [vaktiyle] gönül hoşluğu göstermiş, adam da [o hakkı] yemiştir (tasarruf etmiştir); artık kadının söz hakkı yoktur. Zira buradaki maksat bizzat yeme fiili değil, helal kılma ve helal saymadan kinayedir; bu da açıktır. Altıncı [Mesele]- Eğer kadın nikâh akdi esnasında kocasının kendi üzerine evlenmemesini şart koşar ve bunun karşılığında mehrinden bir kısmını indirirse, sonra da adam onun üzerine evlenirse; İbnü'l-Kâsım'ın rivayetinde kadının ona karşı hiçbir hakkı yoktur. Çünkü kadın, şart koşulması caiz olmayan bir şeyi şart koşmuştur. Nitekim Berîre'nin sahipleri, Âişe'nin onu azat etmesini fakat velâ hakkının satıcıya ait olmasını şart koşmuşlardı da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem akdi geçerli sayıp şartı iptal etmişti. Aynı şekilde burada da mehirin bir kısmının düşürülmesi geçerli olur, nikâh ise bâtıl olur. İbn Abdilhakem şöyle demiştir: Eğer kadının mehrinden, emsal mehri kadar veya daha fazlası kalmışsa adama hiçbir şey için başvuramaz. Şayet mehrinden bir şey indirmiş ve adam da üzerine evlenmişse, emsal mehrinin tamamı için adama başvurur. Çünkü adam kendi aleyhine bir şart kabul etmiş ve kadının kendisinden alması vacip olan mehrine karşılık bir ivaz (bedel) almıştır. Peygamber aleyhisselâm'ın: « الْمُؤْمِنُونَ عند شروطهم » «Müminler şartlarına bağlıdırlar» buyruğu gereğince [adamın bu şarta] vefa göstermesi vacip olmuştur. Yedinci [Mesele]- Bu ayette azadın (kölelikten kurtarmanın) mehir olamayacağına delil vardır. Çünkü azat bir mal değildir; ne kadının onu hibe etmesi mümkündür ne de kocanın onu yemesi (tasarruf etmesi). Mâlik, Ebû Hanîfe, Züfer, Muhammed ve Şâfiî bu görüştedir. Ahmed b. Hanbel, İshâk ve Ya'kûb ise azadın mehir olabileceğini ve kadının azattan başka bir mehrinin bulunmadığını söylemişler, bunu da Safiyye'nin hadisine dayandırmışlardır.

رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ- أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْتَقَهَا وَجَعَلَ عِتْقَهَا صَدَاقَهَا. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ فَعَلَهُ، وَهُوَ رَاوِي حَدِيثِ صَفِيَّةَ. وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ بِأَنْ قَالُوا: لَا حُجَّةَ فِي حَدِيثِ صَفِيَّةَ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مَخْصُوصًا فِي النِّكَاحِ بِأَنْ يَتَزَوَّجَ بِغَيْرِ صَدَاقٍ، وَقَدْ أَرَادَ زَيْنَبَ فَحَرُمَتْ عَلَى زَيْدٍ فَدَخَلَ عَلَيْهَا بِغَيْرِ وَلِيٍّ وَلَا صَدَاقٍ. فَلَا يَنْبَغِي الِاسْتِدْلَالُ بِمِثْلِ هَذَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (نَفْساً) قِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْبَيَانِ. وَلَا يُجِيزُ سِيبَوَيْهِ وَلَا الْكُوفِيُّونَ أَنْ يَتَقَدَّمَ مَا كَانَ مَنْصُوبًا عَلَى الْبَيَانِ، وَأَجَازَ ذَلِكَ الْمَازِنِيُّ وَأَبُو الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ إِذَا كَانَ الْعَامِلُ فِعْلًا. وَأَنْشَدَ:

İmamlar bunu rivayet etmiştir- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu azat etmiş ve azadını da mehri kılmıştır. Safiyye hadisinin ravisi olan Enes'in de böyle yaptığı rivayet edilmiştir. Öncekiler ise şöyle cevap vermişlerdir: Safiyye hadisinde hüccet yoktur; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nikâhta mehirsiz evlenebilme hususiyetine sahipti. Nitekim Zeyneb'i nikâhlamak istediğinde o Zeyd'e haram kılınmış ve Peygamber onun yanına velisiz ve mehirsiz girmişti. Dolayısıyla böylesi hususlarla istidlalde bulunulmamalıdır; doğrusunu en iyi Allah bilir. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: (نَفْساً) buyruğunun beyan (temyiz) olarak mansup olduğu söylenmiştir. Sîbeveyhi ve Kûfeliler temyiz olarak mansup olan ögenin öne geçmesini caiz görmezler; el-Mâzinî ve Ebü'l-Abbâs el-Müberred ise amil fiil olduğunda buna cevaz vermişler ve şu beyti okumuşlardır:

وَمَا كَانَ نَفْسًا بِالْفِرَاقِ تَطِيبُ

Gönül ayrılığa hiç razı olmuyordu

وَفِي التَّنْزِيلِ (خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ) فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ (شَحْمًا تَفَقَّأَتْ. وَوَجْهًا حَسُنَتْ). وَقَالَ أَصْحَابُ سِيبَوَيْهِ: إِنَّ (نَفْساً) مَنْصُوبَةٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ تَقْدِيرُهُ أَعْنِي نَفْسًا، وَلَيْسَتْ مَنْصُوبَةً عَلَى التَّمْيِيزِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا فَلَا حُجَّةَ فِيهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ الرِّوَايَةُ:

Kur'ân-ı Kerîm'de de (خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ) buyrulmaktadır. Buna göre "yağ olarak patladı" (شَحْمًا تَفَقَّأَتْ) ve "yüzce güzelleşti" (وَوَجْهًا حَسُنَتْ) denmesi caiz olur. Sîbeveyhi'nin ashabı ise şöyle demiştir: (نَفْساً) kelimesi, takdiri "a'nî nefsen" (yani nefsi/gönlü kastediyorum) olan gizli bir fiille mansuptur, temyiz olarak mansup değildir; böyle olunca da bunda bir delil kalmaz. ez-Zeccâc ise rivayetin:

وَمَا كَانَ نَفْسِي ...

Ve mâ kâne nefsî... (Nefsim razı olmuyordu)

وَاتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَقْدِيمُ الْمُمَيَّزِ إِذَا كَانَ الْعَامِلُ غَيْرَ مُتَصَرِّفٍ كَعِشْرِينَ دِرْهَمًا. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكُلُوهُ) لَيْسَ الْمَقْصُودُ صُورَةَ الْأَكْلِ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِهِ الِاسْتِبَاحَةُ بِأَيِّ طَرِيقٍ كَانَ، وَهُوَ الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً). وَلَيْسَ الْمُرَادُ نَفْسَ الْأَكْلِ، إِلَّا أَنَّ الْأَكْلَ لما كان أو في أَنْوَاعِ التَّمَتُّعِ بِالْمَالِ عُبِّرَ عَنِ التَّصَرُّفَاتِ بِالْأَكْلِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ) يُعْلَمُ أَنَّ صُورَةَ الْبَيْعِ غَيْرُ مَقْصُودَةٍ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مَا يَشْغَلُهُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى مِثْلَ النِّكَاحِ وَغَيْرِهِ، وَلَكِنْ ذَكَرَ الْبَيْعَ لِأَنَّهُ أَهَمُّ مَا يُشْتَغَلُ بِهِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى (هَنِيئاً مَرِيئاً) منصوب على الحال من الهاء في (فَكُلُوهُ) وَقِيلَ: نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ أَكْلًا هَنِيئًا بطيب الأنفس. هنأه الطعام والشراب يهنئه،

Âmilin (etki eden kelimenin) gayrimutasarrıf (çekimsiz) olduğu durumlarda -«yirmi dirhem» (عِشْرِينَ دِرْهَمًا) [örneğinde] olduğu gibi- temyizin öne geçirilemeyeceği hususunda ise herkes ittifak etmiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın { فَكُلُوهُ } “Onu yiyin” buyruğunda maksat, bizzat yeme fiilinin kendisi (şekli) değildir. Bilakis bununla kastedilen, hangi yolla olursa olsun o malın helal kılınması ve [tasarrufunun] mübah olmasıdır. Bundan sonraki ayette geçen { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...” buyruğunda kastedilen mana da budur. [Burada da] bizzat yeme fiili kastedilmemiştir; ancak yemek, maldan yararlanma çeşitlerinin en üstünü/en belirgini olduğu için [mala dair her türlü] tasarruf «yemek» lafzıyla ifade edilmiştir. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ } “Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğunda hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın!” [Burada da] bizzat alışveriş suretinin kastedilmediği, aksine nikâh ve benzeri şeyler gibi insanı Allah Teâlâ'nın zikrinden alıkoyan her şeyin kastedildiği bilinmektedir. Ancak [ayette] alışveriş zikredilmiştir; çünkü insanı Allah Teâlâ'nın zikrinden alıkoyan meşgalelerin en önemlisidir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın { هَنِيئاً مَرِيئاً } “afiyetle ve kolaylıkla” buyruğu, { فَكُلُوهُ } lafzındaki “hâ” (هـ) zamirinden hâl olarak mansuptur. Hazfedilmiş bir masdarın sıfatı (na'tı) olduğu da söylenmiştir; yani «gönül hoşluğuyla afiyet içinde bir yiyişle [yiyin]» (أَكْلًا هَنِيئًا بطيب الأنفس) demektir. 'Heneehu't-taâmu ve'ş-şerâbu yehneu' (هنأه الطعام والشراب يهنئه) [ifadesine gelince]:

وَمَا كَانَ هَنِيئًا، وَلَقَدْ هَنُؤَ، وَالْمَصْدَرُ الْهَنْءُ. وَكُلُّ مَا لَمْ يَأْتِ بِمَشَقَّةٍ وَلَا عَنَاءٍ فهو هنئ. وهني اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ هَنُؤَ كَظَرِيفٍ مِنْ ظَرُفَ. وهني يَهْنَأُ فَهُوَ هَنِئٌ عَلَى فَعِلَ كَزَمِنٍ. وَهَنَّأَنِي الطَّعَامُ وَمَرَّأَنِي عَلَى الْإِتْبَاعِ، فَإِذَا لَمْ يُذْكَرْ (هَنَّأَنِي) قُلْتُ: أَمْرَأَنِي الطَّعَامُ بِالْأَلِفِ، أَيِ انْهَضَمَ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَهَذَا كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ (ارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غَيْرَ مَأْجُورَاتٍ). فَقَلَبُوا الْوَاوَ مِنْ (مَوْزُورَاتٍ) أَلِفًا إِتْبَاعًا لِلَفْظِ مَأْجُورَاتٍ. وَقَالَ أبو العباس عن ابن الاعرابي: يقال هنئ وَهَنَّأَنِي وَمَرَّأَنِي وَأَمْرَأَنِي وَلَا يُقَالُ مَرِئَنِي، حَكَاهُ الْهَرَوِيُّ. وَحَكَى الْقُشَيْرِيُّ أَنَّهُ يُقَالُ: هَنِئَنِي وَمَرِئَنِي بِالْكَسْرِ يَهْنَأُنِي وَيَمْرَأُنِي، وَهُوَ قَلِيلٌ. وَقِيلَ: (هَنِيئاً) لا إثم فيه، و (مَرِيئاً) لَا دَاءَ فِيهِ. قَالَ كُثَيِّرٌ:

ve "mâ kâne henîen, ve lekad henue" denir; masdarı "el-hen'"dir. Zahmetsiz ve meşakkatsiz gelen her şey "henî"dir. "Henî", "zarîf"in "zarufe"den gelmesi gibi "henue" fiilinin ism-i failidir. "Henîe yehneu fe hüve henîun" ise "zemin" gibi "fe'ile" veznindendir. "Henneenî't-taâmu ve merreenî" ifadesi ittiba (uyum) yoluyla söylenir; eğer "henneenî" zikredilmezse elif ile "emreenî't-taâmu" (yemek bana sindi, hazmoldu) derim. Ebû Ali şöyle demiştir: Bu durum hadiste geçen (ارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غَيْرَ مَأْجُورَاتٍ) "Günahkâr olarak dönün, sevap kazanmış olarak değil" ifadesi gibidir; me'cûrât lafzına ittiba olsun diye mevzûrât lafzındaki vâv harfini elife çevirmişlerdir. Ebü'l-Abbâs, İbnü'l-A'râbî'den naklen şöyle demiştir: "Henîe, henneenî, merreenî ve emreenî" denir, fakat "merienî" denmez; bunu el-Herevî nakletmiştir. el-Kuşeyrî ise kesre ile "henienî ve merienî yehneunî ve yemreunî" denildiğini nakletmiştir ki bu az kullanılan bir kullanımdır. (هَنِيئاً) kelimesinin günahı olmayan, (مَرِيئاً) kelimesinin ise hastalığı olmayan anlamına geldiği söylenmiştir. Küseyyir şöyle demiştir:

هَنِيئًا مَرِيئًا غَيْرَ دَاءٍ مُخَامِرٍ ... لِعَزَّةَ مِنْ أَعْرَاضِنَا مَا اسْتَحَلَّتِ

Afiyet ve şifa olsun, bünyeye yerleşen bir dert olmasın... / İzzet'in haysiyetimizden helal saydığı şeylere.

وَدَخَلَ رَجُلٌ عَلَى عَلْقَمَةَ وَهُوَ يَأْكُلُ شَيْئًا وَهَبَتْهُ امْرَأَتُهُ مِنْ مَهْرِهَا فَقَالَ لَهُ: كل من الهني المري. وقيل: الهني الطيب المساغ الذي لا ينغصه شي، والمري الْمَحْمُودُ الْعَاقِبَةِ، التَّامُّ الْهَضْمِ الَّذِي لَا يَضُرُّ وَلَا يُؤْذِي. يَقُولُ: لَا تَخَافُونَ فِي الدُّنْيَا بِهِ مُطَالَبَةً، وَلَا فِي الْآخِرَةِ تَبِعَةً. يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ (فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ) فَقَالَ: (إِذَا جَادَتْ لِزَوْجِهَا بِالْعَطِيَّةِ طَائِعَةً غَيْرَ مُكْرَهَةٍ لَا يَقْضِي بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانٌ، وَلَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ في الآخرة) وروي عن علي ابن أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: (إِذَا اشْتَكَى أَحَدُكُمْ شَيْئًا فَلْيَسْأَلِ امْرَأَتَهُ دِرْهَمًا مِنْ صَدَاقِهَا، ثُمَّ لِيَشْتَرِ بِهِ عَسَلًا فَلْيَشْرَبْهُ بِمَاءِ السماء، فيجمع الله ﷿ له الهني والمري والماء المبارك. والله أعلم.

Bir adam Alkame'nin yanına girdi; o esnada Alkame, eşinin mehrinden kendisine hibe ettiği bir şeyi yiyordu. Adam ona: "Afiyet ve şifayla ye" dedi. "el-Henî"nin boğazdan rahatça geçen ve tadını hiçbir şeyin kaçırmadığı şey; "el-Merî"nin ise akıbeti övülen, tam hazmedilen, zarar ve eziyet vermeyen şey olduğu söylenmiştir. Yani: Dünyada bundan dolayı bir hesap sorulmasından, ahirette de bir vebalden korkmazsınız demektir. İbn Abbâs'ın rivayet ettiği şu hadis buna delalet eder: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu (فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ) ayeti sorulduğunda şöyle buyurmuştur: (إِذَا جَادَتْ لِزَوْجِهَا بِالْعَطِيَّةِ طَائِعَةً غَيْرَ مُكْرَهَةٍ لَا يَقْضِي بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانٌ، وَلَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ في الآخرة) "Kadın gönül rızasıyla, zorlanmaksızın kocasına bir bağışta bulunursa, bundan dolayı hiçbir yönetici sizin aleyhinize hüküm vermez; Allah Teâlâ da ahirette bundan dolayı sizi muaheze etmez." Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan da şöyle rivayet edilmiştir: (إِذَا اشْتَكَى أَحَدُكُمْ شَيْئًا فَلْيَسْأَلِ امْرَأَتَهُ دِرْهَمًا مِنْ صَدَاقِهَا، ثُمَّ لِيَشْتَرِ بِهِ عَسَلًا فَلْيَشْرَبْهُ بِمَاءِ السماء، فيجمع الله ﷿ له الهني والمري والماء المبارك.) "Birinizin bir rahatsızlığı olduğunda, eşinden mehrinden bir dirhem istesin; sonra onunla bal satın alıp yağmur suyuyla içsin; böylece Allah celle celâlühû onun için afiyeti, şifayı ve mübarek suyu bir araya getirmiş olur." Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النساء (٤): آية ٥]

[en-Nisâ Suresi (4), Âyet 5]

وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٥)

{ وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٥) } “Allah'ın sizin için geçim vesilesi kıldığı mallarınızı aklı ermezlere (sefihlere) vermeyin; onları bunlarla rızıklandırıp giydirin ve onlara güzel söz söyleyin.”

فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِدَفْعِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى إِلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ: (وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ) وَإِيصَالُ الصَّدَقَاتِ إِلَى الزَّوْجَاتِ، بَيَّنَ أَنَّ السَّفِيهَ وَغَيْرَ الْبَالِغِ لا يجوز دفع ماله إليه. فدلت

Bunda on mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” buyruğunda yetimlerin mallarının kendilerine verilmesini ve eşlere mehirlerinin ulaştırılmasını emredince, aklı ermeyen (sefih) ile bülûğa ermemiş kimseye malının verilmesinin caiz olmadığını beyan buyurdu. Böylece [bu]

الْآيَةُ عَلَى ثُبُوتِ الْوَصِيِّ وَالْوَلِيِّ وَالْكَفِيلِ لِلْأَيْتَامِ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ إِلَى الْمُسْلِمِ الْحُرِّ الثِّقَةِ الْعَدْلِ جَائِزَةٌ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْوَصِيَّةِ إِلَى الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ، فَقَالَ عَوَامُّ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْوَصِيَّةُ لَهَا جَائِزَةٌ. وَاحْتَجَّ أَحْمَدُ بِأَنَّ عُمَرَ ﵁ أَوْصَى إِلَى حَفْصَةَ. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ قَالَ فِي رَجُلٍ أَوْصَى إِلَى امْرَأَتِهِ قَالَ: لَا تَكُونُ الْمَرْأَةُ وَصِيًّا، فَإِنْ فُعِلَ حُوِّلَتْ إِلَى رَجُلٍ مِنْ قَوْمِهِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْوَصِيَّةِ إِلَى الْعَبْدِ، فَمَنَعَهُ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَمُحَمَّدٌ وَيَعْقُوبُ. وَأَجَازَهُ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ. وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ إِذَا أَوْصَى إِلَى عَبْدِهِ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي (الْبَقَرَةِ) مُسْتَوْفًى. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (السُّفَهاءَ) قَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) مَعْنَى السَّفَهِ لُغَةً. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَؤُلَاءِ السُّفَهَاءِ، مَنْ هُمْ؟ فَرَوَى سَالِمٌ الْأَفْطَسُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: هُمُ الْيَتَامَى لَا تُؤْتُوهُمْ أَمْوَالَكُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ. وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: هُمُ الْأَوْلَادُ الصِّغَارُ، لَا تُعْطُوهُمْ أَمْوَالَكُمْ فيفسدوها وتبقوا بلا شي. وَرَوَى سُفْيَانُ عَنْ حُمَيْدٍ الْأَعْرَجِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمُ النِّسَاءُ. قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ لَا يَصِحُّ، إِنَّمَا تَقُولُ الْعَرَبُ فِي النِّسَاءِ سَفَائِهُ أَوْ سَفِيهَاتٌ، لِأَنَّهُ الْأَكْثَرُ فِي جَمْعِ فَعِيلَةٍ. وَيُقَالُ: لَا تَدْفَعْ مَالَكَ مُضَارَبَةً وَلَا إِلَى وَكِيلٍ لَا يُحْسِنُ التِّجَارَةَ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ لَمْ يَتَفَقَّهْ فَلَا يَتَّجِرْ فِي سُوقِنَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ) يَعْنِي الْجُهَّالَ بِالْأَحْكَامِ. وَيُقَالُ: لَا تَدْفَعْ إِلَى الْكُفَّارِ، وَلِهَذَا كَرِهَ الْعُلَمَاءُ أَنْ يُوَكِّلَ الْمُسْلِمُ ذِمِّيًّا بِالشِّرَاءِ وَالْبَيْعِ، أَوْ يَدْفَعَ إِلَيْهِ مُضَارَبَةً. وَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ ﵁: السُّفَهَاءُ هُنَا كُلُّ مَنْ يَسْتَحِقُّ الْحَجْرَ. وَهَذَا جَامِعٌ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَأَمَّا الْحَجْرُ عَلَى السَّفِيهِ فَالسَّفِيهُ لَهُ أَحْوَالٌ: حَالٌ يُحْجَرُ عَلَيْهِ لِصِغَرِهِ، وَحَالَةٌ لِعَدَمِ عَقْلِهِ بِجُنُونٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَحَالَةٌ لِسُوءِ نَظَرِهِ لِنَفْسِهِ فِي مَالِهِ. فَأَمَّا الْمُغْمَى عَلَيْهِ فَاسْتَحْسَنَ مَالِكٌ أَلَّا يُحْجَرَ عَلَيْهِ لِسُرْعَةِ زَوَالِ مَا بِهِ. وَالْحَجْرُ يَكُونُ مَرَّةً فِي حَقِّ الْإِنْسَانِ وَمَرَّةً فِي حَقِّ غَيْرِهِ، فَأَمَّا الْمَحْجُورُ عليه في حق نفسه من

ayet, yetimler için vasî, velî ve kefil tayin edilmesinin sabit olduğuna delalet etmiştir. İlim ehli, hür, güvenilir (sika) ve adil bir Müslümanın vasî kılınmasının caiz olduğu hususunda icma etmiştir. Hür bir kadının vasî kılınması hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinin çoğunluğu: Kadının vasî kılınması caizdir, demiştir. Ahmed, Ömer radıyallâhu anh'ın Hafsa'yı vasî tayin etmesini delil göstermiştir. Atâ b. Ebî Rebâh'tan rivayet edildiğine göre o, hanımını vasî tayin eden bir adam hakkında şöyle demiştir: Kadın vasî olamaz; şayet böyle yapılmışsa [vesayet] onun kavminden bir adama devredilir. Kölenin vasî kılınması hususunda da ihtilaf etmişlerdir; Şâfiî, Ebû Sevr, Muhammed ve Ya'kûb bunu caiz görmemiştir. Mâlik, Evzâî ve İbn Abdi'l-Hakem ise caiz görmüştür. Kişinin kendi kölesini vasî kılması durumunda en-Nehaî'nin görüşü de budur. Bu konudaki açıklama Bakara [suresi] tefsirinde etraflıca geçmişti. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: (السُّفَهاءَ) buyruğu: Bakara [suresi] tefsirinde sefeh kelimesinin lügat anlamı geçmişti. Âlimler bu sefihlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Sâlim el-Eftas, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar yetimlerdir; mallarınızı onlara vermeyin. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, ayet hakkında söylenmiş en güzel sözlerdendir. İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar küçük çocuklardır; mallarınızı onlara vermeyin ki telef edip bir şeysiz kalmayasınız. Süfyân, Humeyd el-A'rec'den, o da Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar kadınlardır. en-Nehhâs ve başkaları şöyle demiştir: Bu görüş sahih değildir; zira Araplar kadınlar için 'sefâih' veya 'sefîhât' derler, çünkü faîle vezninin çoğulunda en yaygın olan budur. Şöyle de denilmiştir: Malını ne mudârabe olarak ne de ticaretten anlamayan bir vekile ver. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Dini hükümleri bilmeyen bizim çarşımızda ticaret yapmasın. İşte Yüce Allah'ın: (وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ) “Mallarınızı aklı ermezlere (sefihlere) vermeyin” buyruğu da budur; yani ahkâmı bilmeyen cahillerdir. Şöyle de denilmiştir: Kâfirlere vermeyin. Bu sebeple âlimler, bir Müslümanın zimmî birini alım satım hususunda vekil tayin etmesini veya ona mudârabe olarak mal vermesini mekruh görmüşlerdir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Buradaki sefihler, hacir altına alınmayı (tasarruf kısıtlamasını) hak eden herkestir. Bu da [tüm tanımları] toplayıcı [kapsamlı] bir açıklamadır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Sefihin hacir altına alınmasına gelince; sefihin birtakım durumları vardır: Bir durum vardır ki küçüklüğü sebebiyle hacir altına alınır; bir durum vardır ki delilik veya başka bir sebeple aklının bulunmayışından dolayı [hacir altına alınır]; bir durum da vardır ki malında kendi menfaatini iyi gözetememesi sebebiyle [hacir altına alınır]. Bayılan (koma/şuur kaybı halindeki) kimseye gelince, Mâlik bu durumun çabuk geçici olması sebebiyle onun hacir altına alınmamasını uygun görmüştür. Hacir bazen insanın kendi hakkı için, bazen de başkasının hakkı için olur. Kendi hakkı için hacir altına alınan kimse

ذَكَرْنَا. وَالْمَحْجُورُ عَلَيْهِ فِي حَقِّ غَيْرِهِ الْعَبْدُ وَالْمِدْيَانُ وَالْمَرِيضُ فِي الثُّلُثَيْنِ، وَالْمُفْلِسُ وَذَاتُ الزَّوْجِ لِحَقِّ الزَّوْجِ، وَالْبِكْرُ فِي حَقِّ نَفْسِهَا. فَأَمَّا الصَّغِيرُ وَالْمَجْنُونُ فَلَا خِلَافَ فِي الْحَجْرِ عَلَيْهِمَا. وَأَمَّا الْكَبِيرُ فَلِأَنَّهُ لَا يُحْسِنُ النَّظَرَ لِنَفْسِهِ في ماله، ولا يؤمن منه إتلاف ما له فِي غَيْرِ وَجْهٍ، فَأَشْبَهَ الصَّبِيَّ، وَفِيهِ خِلَافٌ يأتي. ولا فرق بين أن يتلف ما له في المعاصي أو في القرب والمباحات. واختلف أصحابنا إذا أتلف ما له فِي الْقُرَبِ، فَمِنْهُمْ مَنْ حَجَرَ عَلَيْهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَحْجُرْ عَلَيْهِ. وَالْعَبْدُ لَا خِلَافَ فِيهِ. وَالْمِدْيَانُ يُنْزَعُ مَا بِيَدِهِ لِغُرَمَائِهِ، لِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ، وَفِعْلِ عُمَرَ ذَلِكَ بِأُسَيْفِعِ جُهَيْنَةَ، ذَكَرَهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ. وَالْبِكْرُ مَا دَامَتْ فِي الْخِدْرِ مَحْجُورٌ عَلَيْهَا، لِأَنَّهَا لَا تُحْسِنُ النَّظَرَ لنفسها. حتى إذ تَزَوَّجَتْ وَدَخَلَ إِلَيْهَا النَّاسُ، وَخَرَجَتْ وَبَرَزَ وَجْهُهَا عَرَفَتِ الْمَضَارَّ مِنَ الْمَنَافِعِ. وَأَمَّا ذَاتُ الزَّوْجِ فَلِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَا يَجُوزُ لِامْرَأَةٍ مَلَكَ زَوْجُهَا عِصْمَتَهَا قَضَاءٌ فِي مَالِهَا إِلَّا فِي ثُلُثِهَا). قُلْتُ: وَأَمَّا الْجَاهِلُ بِالْأَحْكَامِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَحْجُورٍ عَلَيْهِ لِتَنْمِيَتِهِ لِمَالِهِ وَعَدَمِ تَدْبِيرِهِ، فَلَا يُدْفَعُ إِلَيْهِ الْمَالُ، لِجَهْلِهِ بِفَاسِدِ الْبِيَاعَاتِ وَصَحِيحِهَا وَمَا يَحِلُّ وَمَا يَحْرُمُ مِنْهَا. وَكَذَلِكَ الذِّمِّيُّ مِثْلُهُ فِي الْجَهْلِ بِالْبِيَاعَاتِ وَلِمَا يُخَافُ مِنْ مُعَامَلَتِهِ بِالرِّبَا وَغَيْرِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ إِضَافَةِ الْمَالِ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ عَلَى هَذَا، وَهِيَ لِلسُّفَهَاءِ، فَقِيلَ: أَضَافَهَا إِلَيْهِمْ لِأَنَّهَا بِأَيْدِيهِمْ وَهُمُ النَّاظِرُونَ فِيهَا فَنُسِبَتْ إِلَيْهِمُ اتِّسَاعًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ) وَقَوْلُهُ (فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ). وَقِيلَ: أَضَافَهَا إِلَيْهِمْ لِأَنَّهَا مِنْ جِنْسِ أَمْوَالِهِمْ، فَإِنَّ الْأَمْوَالَ جُعِلَتْ مُشْتَرَكَةً بَيْنَ الْخَلْقِ تَنْتَقِلُ مِنْ يَدٍ إِلَى يَدٍ، وَمِنْ مِلْكٍ إِلَى مِلْكٍ، أَيْ هِيَ لَهُمْ إِذَا احْتَاجُوهَا كَأَمْوَالِكُمُ الَّتِي تَقِي أَعْرَاضَكُمْ وَتَصُونُكُمْ وَتُعَظِّمُ أَقْدَارَكُمْ، وَبِهَا قِوَامُ أَمْرِكُمْ. وَقَوْلٌ ثَانٍ قَالَهُ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: (أَنَّ الْمُرَادَ أَمْوَالُ الْمُخَاطَبِينَ حَقِيقَةً. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَدْفَعْ مَالَكَ الَّذِي هُوَ سَبَبُ مَعِيشَتِكَ إِلَى امْرَأَتِكَ وَابْنِكَ وَتَبْقَى فَقِيرًا تَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَإِلَى مَا فِي أَيْدِيهِمْ، بَلْ كُنْ أَنْتَ الَّذِي تُنْفِقُ عَلَيْهِمْ. فَالسُّفَهَاءُ عَلَى هَذَا هُمُ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ، صِغَارُ وَلَدِ الرَّجُلِ وَامْرَأَتُهُ. وَهَذَا يُخَرَّجُ مَعَ قول مجاهد وأبي مالك في السفهاء.

...zikrettiğimiz [gibi]. Başkasının hakkından ötürü hacir altına alınanlar ise; köle, borçlu, [terekenin] üçte ikisinde hasta, müflis, kocasının hakkından ötürü evli kadın ve kendi hakkından ötürü bekâr kızdır. Küçük ve akıl hastasının hacir altına alınmasında ise hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Yetişkin [sefih]e gelince; malında kendi menfaatini gözetemediği ve malını haksız yere telef etmesinden emin olunamadığı için çocuğa benzer. Bu hususta ileride gelecek bir ihtilaf vardır. Malını günahlarda yahut taatlerde ve mubah şeylerde telef etmesi arasında bir fark yoktur. Ashabımız (Maliki fakihleri), malını taatlerde telef ettiği takdirde ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi ona hacir koymuş, kimi de hacir koymamıştır. Köle hakkında hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Borçluya gelince, sahabenin icmaı ve Ömer'in Useyfi'-i Cüheyne'ye böyle yapmış olması sebebiyle elindeki mal alacaklıları lehine elinden çıkarılır. Bunu Mâlik el-Muvatta'da zikretmiştir. Bekâr kız ise, odasında kaldığı (evlenmediği) sürece hacir altındadır; çünkü kendi menfaatini gözetemez. Ancak evlendiğinde, insanlar yanına girip çıktığında, dışarı çıkıp yüzü göründüğünde (topluma karıştığında) zararlı olanı faydalı olandan ayırt edebilir. Evli kadına gelince; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَا يَجُوزُ لِامْرَأَةٍ مَلَكَ زَوْجُهَا عِصْمَتَهَا قَضَاءٌ فِي مَالِهَا إِلَّا فِي ثُلُثِهَا» «Kocası nikâhına mâlik olan bir kadının, malının üçte biri müstesna tasarrufta bulunması caiz değildir.» Derim ki: Hükümleri bilmeyen kimseye gelince; malını nemalandırması ve tedbirsizliğinin bulunmaması sebebiyle hacir altında olmasa bile, fasit ve sahih alışverişleri, bunlardan neyin helal ve neyin haram olduğunu bilmediği için kendisine mal verilmez. Zımmî de alışverişleri bilmeme hususunda ve faiz vb. muameleler yapmasından korkulduğu için onun gibidir. En doğrusunu Allah bilir. Buna göre mallar sefihlere ait olduğu hâlde muhataplara nispet edilmesinin sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki: Mallar onların elinde olduğu ve onların idaresini üstlendikleri için genişletme yoluyla (mecazen) onlara nispet edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Kendi kendinize (birbirinize) selam verin” ve { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Nefislerinizi öldürün (birbirinizi öldürün)” buyrukları böyledir. Bir diğer görüşe göre: Onların malları cinsinden olduğu için onlara nispet edilmiştir; zira mallar insanlar arasında ortak kılınmış olup elden ele, mülkiyetten mülkiyete geçer. Yani ihtiyaç duyduklarında onlar için, sizin namusunuzu koruyan, sizi muhafaza eden, kadrinizi yücelten ve işlerinizin kendisiyle ayakta durduğu kendi mallarınız gibidir. İkinci bir görüş ise -ki bunu Ebû Mûsâ el-Eş'arî, İbn Abbâs, el-Hasan ve Katâde söylemiştir- şudur: Kastedilen, bizzat muhatapların gerçek mallarıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Geçiminin vesilesi olan malını hanımına ve oğluna verip de sonra fakir kalarak onlara ve ellerindekine bakar olma; bilakis onlara nafaka veren sen ol." Buna göre sefihler kadınlar ve çocuklardır; yani kişinin küçük çocukları ve hanımıdır. Bu görüş, Mücâhid ve Ebû Mâlik'in sefihler hakkındaki görüşüyle de örtüşmektedir.

الثَّالِثَةُ- وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ الْحَجْرِ عَلَى السَّفِيهِ، لِأَمْرِ اللَّهِ ﷿ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ) وَقَالَ (فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً). فَأَثْبَتَ الْوِلَايَةَ عَلَى السَّفِيهِ كَمَا أَثْبَتَهَا عَلَى الضَّعِيفِ. وَكَانَ مَعْنَى الضَّعِيفِ رَاجِعًا إِلَى الصَّغِيرِ، وَمَعْنَى السَّفِيهِ إِلَى الْكَبِيرِ الْبَالِغِ، لِأَنَّ السَّفَهَ اسْمُ ذَمٍّ وَلَا يُذَمُّ الْإِنْسَانُ عَلَى مَا لَمْ يَكْتَسِبْهُ، وَالْقَلَمُ مَرْفُوعٌ عَنْ غَيْرِ الْبَالِغِ، فَالذَّمُّ وَالْحَرَجُ مَنْفِيَّانِ عَنْهُ، قَالَهُ الْخَطَّابِيُّ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَفْعَالِ السَّفِيهِ قَبْلَ الْحَجْرِ عَلَيْهِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ غَيْرَ ابْنِ الْقَاسِمِ: إِنَّ فِعْلَ السَّفِيهِ وَأَمْرَهُ كُلَّهُ جَائِزٌ حَتَّى يَضْرِبَ الْإِمَامُ عَلَى يَدِهِ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي يُوسُفَ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: أَفْعَالُهُ غَيْرُ جَائِزَةٍ وَإِنْ لَمْ يَضْرِبْ عَلَيْهِ الْإِمَامُ. وَقَالَ أَصْبَغُ: إِنْ كَانَ ظَاهِرَ السَّفَهِ فَأَفْعَالُهُ مَرْدُودَةٌ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ظَاهِرِ السَّفَهِ فَلَا تُرَدُّ أَفْعَالُهُ حَتَّى يَحْجُرَ عَلَيْهِ الْإِمَامُ. وَاحْتَجَّ سُحْنُونٌ لِقَوْلِ مَالِكٍ بِأَنْ قَالَ: لَوْ كَانَتْ أَفْعَالُ السَّفِيهِ مَرْدُودَةً قَبْلَ الْحَجْرِ مَا احْتَاجَ السُّلْطَانُ أَنْ يَحْجُرَ عَلَى أَحَدٍ. وَحُجَّةُ ابْنِ الْقَاسِمِ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ عَبْدًا لَيْسَ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ فَرَدَّهُ النَّبِيُّ ﷺ وَلَمْ يَكُنْ حَجَرَ عَلَيْهِ قَبْلَ ذَلِكَ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْحَجْرِ عَلَى الْكَبِيرِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: يُحْجَرُ عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُحْجَرُ عَلَى مَنْ بَلَغَ عَاقِلًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُفْسِدًا لِمَالِهِ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ مُنِعَ مِنْ تَسْلِيمِ الْمَالِ إِلَيْهِ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسًا وَعِشْرِينَ سَنَةً، فَإِذَا بَلَغَهَا سُلِّمَ إِلَيْهِ بِكُلِّ حَالٍ، سَوَاءً كَانَ مُفْسِدًا أَوْ غَيْرَ مُفْسِدٍ، لِأَنَّهُ يُحْبَلُ مِنْهُ لِاثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً، ثُمَّ يُولَدُ لَهُ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ فَيَصِيرُ جَدًّا [وأبا]، وأنا أستحي أَنْ أَحْجُرَ عَلَى مَنْ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جَدًّا. وَقِيلَ عَنْهُ: إِنَّ فِي مُدَّةِ الْمَنْعِ مِنَ الْمَالِ إِذَا بَلَغَ مُفْسِدًا يَنْفُذُ تَصَرُّفُهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَإِنَّمَا يُمْنَعُ مِنْ تَسْلِيمِ الْمَالِ احْتِيَاطًا. وَهَذَا كُلُّهُ ضَعِيفٌ فِي النَّظَرِ وَالْأَثَرِ. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الصَّوَّافُ أَخْبَرَنَا حَامِدُ بْنُ شُعَيْبٍ أَخْبَرَنَا شُرَيْحُ بْنُ يُونُسَ أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ- هُوَ أَبُو يُوسُفَ الْقَاضِي- أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ أَتَى الزُّبَيْرَ فَقَالَ: إِنِّي اشْتَرَيْتُ

Üçüncü Mesele- Ayet, sefih (aklı kıt/malını saçıp savuran) kimsenin hacir altına alınmasının caiz olduğuna delalet etmiştir; zira Yüce Allah şöyle buyurarak bunu emretmiştir: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Aklı ermezlere (sefihlere) mallarınızı vermeyin” ve şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً } “Şayet üzerinde hak bulunan kimse sefih veya zayıf (aklen yetersiz ya da küçük) ise...”. Böylece zayıf kimse üzerinde velayeti sabit kıldığı gibi sefih üzerinde de velayeti sabit kılmıştır. Zayıf (daîf) kelimesinin anlamı küçüğe, sefih kelimesinin anlamı ise yetişkin ve baliğ kimseye râcidir. Çünkü sefeh (akılsızlık/savurganlık) bir yergi ismidir; insan ise kendi kesbetmediği (iradesiyle kazanmadığı) bir durumdan ötürü yerilmez. Henüz baliğ olmayan kimseden ise kalem kaldırılmıştır; dolayısıyla kınama ve sorumluluk (günah) ondan nefyedilmiştir (kaldırılmıştır). Bunu el-Hattâbî söylemiştir. Dördüncü Mesele- İlim ehli, hacir konulmadan önce sefihin yaptığı tasarruflar hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve İbnü'l-Kāsım hariç bütün mezhep arkadaşları şöyle demiştir: İmam (devlet başkanı/hâkim) onun elini bağlayıncaya (tasarruftan menedinceye) kadar sefihin fiili ve yaptığı bütün tasarrufları geçerlidir. Bu aynı zamanda eş-Şâfiî ve Ebû Yûsuf'un da görüşüdür. İbnü'l-Kāsım ise: "İmam hacir koymamış olsa bile tasarrufları geçerli değildir" demiştir. Asbağ da şöyle demiştir: "Şayet sefihliği açık ise tasarrufları reddedilir; şayet sefihliği açık değilse imam ona hacir koymadıkça tasarrufları reddedilmez." Sahnûn, Mâlik'in görüşü lehine şu delili getirmiştir: "Şayet sefihin tasarrufları hacirden önce reddedilecek olsaydı, sultanın (hâkimin) hiç kimseye hacir koymasına gerek kalmazdı." İbnü'l-Kāsım'ın delili ise el-Buhârî'nin Câbir'den rivayet ettiği şu hadistir: Bir adam başka hiçbir malı bulunmayan bir köleyi azat etmiş, bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [bu tasarrufu] iptal edip geri çevirmiştir; hâlbuki bundan önce o kimseye hacir koymuş değildi. Beşinci Mesele- Yetişkin (büyük) kimsenin hacir altına alınması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve fakihlerin cumhuru: "Ona hacir konulur" demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Akıllı olarak bülûğa eren kimseye, malını saçıp savuran (müfsid) biri olmadıkça hacir konulmaz. Eğer böyle olursa, yirmi beş yaşına ulaşıncaya kadar malı kendisine teslim edilmekten menedilir. Bu yaşa ulaştığında ise saçıp savuran olsun veya olmasın her hâlükârda mal kendisine teslim edilir. Çünkü onun on iki yaşında çocuğu olabilir, sonra onun da altı ayda çocuğu doğabilir ve böylece dede [ve baba] olur. Ben ise dede olmaya elverişli bir kimseyi hacir altına almaktan haya ederim." Ondan şöyle de rivayet edilmiştir: Malın tesliminden menedildiği bu süre zarfında, saçıp savuran biri olarak bülûğa ermiş olsa bile tasarrufları mutlak olarak geçerlidir; malın tesliminden menedilmesi ise yalnızca ihtiyat kabilindendir. Bütün bunlar kıyas (nazar) ve nakil (eser) bakımından zayıftır. Nitekim ed-Dârekutnî şunu rivayet etmiştir: Bize Muhammed b. Ahmed b. el-Hasen es-Savvâf anlattı, bize Hâmid b. Şuayb haber verdi, bize Şüreyh b. Yûnus haber verdi, bize Ya'kūb b. İbrâhîm -ki o Kadı Ebû Yûsuf'tur- haber verdi, bize Hişâm b. Urve babasından haber verdi ki Abdullah b. Ca'fer, ez-Zübeyr'e gelip şöyle dedi: "Ben...

بَيْعَ كَذَا وَكَذَا، وَإِنَّ عَلِيًّا يُرِيدُ أَنْ يَأْتِيَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَيَسْأَلُهُ أَنْ يَحْجُرَ عَلَيَّ فِيهِ. فَقَالَ الزُّبَيْرُ: أَنَا شَرِيكُكَ فِي الْبَيْعِ. فَأَتَى عَلِيٌّ عُثْمَانَ فَقَالَ: إِنَّ ابْنَ جَعْفَرٍ اشْتَرَى بَيْعَ كَذَا وَكَذَا فَاحْجُرْ عَلَيْهِ. فَقَالَ الزُّبَيْرُ: فَأَنَا شَرِيكُهُ فِي الْبَيْعِ. فَقَالَ عُثْمَانُ: كَيْفَ أَحْجُرُ عَلَى رَجُلٍ فِي بَيْعٍ شَرِيكُهُ فِيهِ الزُّبَيْرُ؟ قَالَ يَعْقُوبُ: أَنَا آخُذُ بِالْحَجْرِ وَأَرَاهُ، وَأَحْجُرُ وَأُبْطِلُ بَيْعَ الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ وَشِرَاءَهُ، وَإِذَا اشْتَرَى أَوْ بَاعَ قَبْلَ الْحَجْرِ أَجَزْتُ بَيْعَهُ. قَالَ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ: وَإِنَّ أَبَا حَنِيفَةَ لَا يَحْجُرُ وَلَا يَأْخُذُ بِالْحَجْرِ. فَقَوْلُ عُثْمَانَ: كَيْفَ أَحْجُرُ عَلَى رَجُلٍ، دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْحَجْرِ عَلَى الْكَبِيرِ، فَإِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ، وَهُوَ أَوَّلُ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الْإِسْلَامِ بِهَا، وَقَدِمَ مَعَ أَبِيهِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عَامَ خَيْبَرَ فَسَمِعَ مِنْهُ وَحَفِظَ عَنْهُ. وَكَانَتْ خَيْبَرُ سَنَةَ خَمْسٍ مِنَ الْهِجْرَةِ. وَهَذَا يَرُدُّ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ قَوْلَهُ. وَسَتَأْتِي حُجَّتُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً) أَيْ لِمَعَاشِكُمْ وَصَلَاحِ دِينِكُمْ. وَفِي (الَّتِي) ثَلَاثُ لُغَاتٍ: الَّتِي والت بكسر التاء والت بِإِسْكَانِهَا. وَفِي تَثْنِيَتِهَا أَيْضًا ثَلَاثُ لُغَاتٍ: اللَّتَانِ وَاللَّتَا بِحَذْفِ النُّونِ وَاللَّتَانِّ بِشَدِّ النُّونِ. وَأَمَّا الْجَمْعُ فَتَأْتِي لُغَاتُهُ فِي مَوْضِعِهِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالْقِيَامُ وَالْقِوَامُ: مَا يُقِيمُكَ بِمَعْنًى. يُقَالُ: فُلَانٌ قِيَامُ أَهْلِهِ وَقِوَامُ بَيْتِهِ، وَهُوَ الَّذِي يُقِيمُ شَأْنَهُ، أَيْ يُصْلِحُهُ. وَلَمَّا انْكَسَرَتِ الْقَافُ مِنْ قِوَامٍ أَبْدَلُوا الْوَاوَ يَاءً. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ (قِيَمًا) بِغَيْرِ أَلِفٍ. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ قِيَمًا وَقِوَامًا بِمَعْنَى قِيَامًا، وَانْتَصَبَ عِنْدَهُمَا عَلَى الْمَصْدَرِ. أَيْ وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي تَصْلُحُ بِهَا أُمُورُكُمْ فَيَقُومُوا بِهَا قِيَامًا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى قَائِمَةٌ بِأُمُورِكُمْ. يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهَا جَمْعٌ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: قِيَمًا جَمْعُ قِيمَةٍ، كَدِيمَةٍ وَدِيَمٍ، أَيْ جَعَلَهَا اللَّهُ قِيمَةً لِلْأَشْيَاءِ. وَخَطَّأَ أَبُو عَلِيٍّ هَذَا الْقَوْلَ وَقَالَ: هِيَ مَصْدَرٌ كَقِيَامٍ وَقِوَامٍ وَأَصْلُهَا قِوَمٌ، وَلَكِنْ شَذَّتْ فِي الرَّدِّ إِلَى الْيَاءِ كَمَا شَذَّ قَوْلُهُمْ: جِيَادٌ فِي جَمْعِ جَوَادٍ وَنَحْوِهِ. وَقِوَمًا وَقِوَامًا وَقِيَامًا مَعْنَاهَا ثَبَاتًا فِي صَلَاحِ الْحَالِ وَدَوَامًا فِي ذَلِكَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ (اللَّاتِي) [جَعَلَ] عَلَى جَمْعِ الَّتِي، وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ (الَّتِي) عَلَى لَفْظِ الْجَمَاعَةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ (النِّسَاءُ اللَّوَاتِي، وَالْأَمْوَالُ التي) وكذلك غير الأموال، ذكره النحاس.

...falan falan satışı [yaptım], Ali de Müminlerin Emirine gelip bu hususta beni hacir altına almasını istemeyi düşünüyor." Zübeyr: "Ben bu satışta senin ortağınım" dedi. Bunun üzerine Ali, Osman'a gelerek: "İbn Ca'fer falan falan satışı satın aldı (alışverişi yaptı), onu hacir altına al" dedi. Zübeyr: "Ben bu satışta onun ortağıyım" dedi. Osman: "Zübeyr'in kendisinde ortak olduğu bir satışta bir adama nasıl hacir koyarım?" dedi. Ya'kūb [Ebû Yûsuf] dedi ki: "Ben hacri kabul eder ve [hüküm olarak] onu benimserim. Hacir koyar, hacir altına alınan kişinin alımını ve satımını iptal ederim. Şayet hacirden önce alıp satmışsa onun satışını geçerli sayarım." Ya'kūb b. İbrâhîm [Ebû Yûsuf] dedi ki: "Ebû Hanîfe ise hacir koymaz ve hacir hükmünü uygulamaz." Osman'ın: "Bir adama nasıl hacir koyarım?" sözü, yetişkin kimsenin de hacir altına alınmasının caiz olduğuna delildir. Çünkü Abdullah b. Ca'fer'i annesi Habeşistan diyarında doğurmuştu ve o, İslâm'da orada doğan ilk çocuktur. Hayber yılında babasıyla birlikte Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldi; ondan [hadis] dinledi ve ondan [ilim] ezberledi. Hayber ise hicretin beşinci yılında idi. Bu durum, Ebû Hanîfe'nin görüşünü reddetmektedir. Onun delili inşâallahu teâlâ gelecektir. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı...” buyruğu, yani maişetiniz ve dininizin salahı için [demektir]. "el-Letî" (الَّتِي) kelimesinde üç lehçe vardır: Tâ harfinin kesresiyle "el-Letî" (الَّتِي) ve "el-Leti" (الَّتِ), ve sükûnuyla "el-Let" (الَّتْ). Tesniyesinde (ikilinde) de üç lehçe vardır: Nûn'un hazfedilmesiyle "el-Letâni" (اللَّتَانِ) ve "el-Letâ" (اللَّتَا) ile nûn'un şeddelenmesiyle "el-Letânni" (اللَّتَانِّ). Çoğuluna gelince, inşâallahu teâlâ bu surenin ilgili yerinde lehçeleri gelecektir. "el-Kıyâm" (الْقِيَامُ) ve "el-kıvâm" (الْقِوَامُ), insanı ayakta tutan şey anlamında aynı manadadır. "Filan kişi ailesinin kıyâmı ve evinin kıvâmıdır" denilir ki, onların işini ayakta tutan, yani ıslah eden kimsedir. "Kıvâm" (قِوَام) kelimesindeki kāf harfi kesreli olunca vâv harfini yâ'ya dönüştürdüler. Medine ehlinin kıraati ise elifsiz olarak (قِيَمًا) "kıyemen" şeklindedir. el-Kisâî ve el-Ferrâ: "Kıyemen (قِيمًا) ve kıvâmen (قِوَامًا), kıyâmen (قِيَامًا) anlamındadır" demişlerdir ve her ikisine göre de masdar olarak mansub olmuştur. Yani: İşlerinizin kendisiyle düzeleceği mallarınızı sefihlere vermeyin ki onlar bu mallarla [işlerini] tam olarak yürütsünler (kıyâm etsinler). el-Ahfeş şöyle demiştir: Manası "işlerinizi ayakta tutan [mallar]" demektir ve bunun çoğul olduğu görüşündedir. Basralılar şöyle demişlerdir: "Kıyem" (قِيَمًا), tıpkı "dîme" (دِيمَة) kelimesinin çoğulunun "diyem" (دِيَم) olması gibi "kıyme" (قِيمَة) kelimesinin çoğuludur; yani Allah onları eşyaya değer (kıymet) kılmıştır. Ebû Ali bu görüşü hatalı bulmuş ve şöyle demiştir: Bu, kıyâm ve kıvâm gibi bir masdardır; aslı da "kıvem"dir (قِوَم). Ancak tıpkı "cevâd" (جَوَاد) kelimesinin çoğulunda "ciyâd" (جِيَاد) demeleri ve benzeri durumlarda olduğu gibi yâ'ya dönüştürülmesinde şâz olmuştur. Kıyemen (قِوَمًا), kıvâmen (قِوَامًا) ve kıyâmen (قِيَامًا) kelimelerinin manası; durumun salahında sebat etmek ve bunda devamlılık göstermektir. el-Hasan ve en-Nehaî, "el-Letî" kelimesinin çoğulu olarak (اللَّاتِي) [جَعَلَ] şeklinde okumuşlardır. Genel kıraat ise topluluk lafzı üzere (الَّتِي) şeklindedir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Arapların kelamında en yaygın olanı, (النِّسَاءُ اللَّوَاتِي، وَالْأَمْوَالُ التي) "en-nisâu'l-levâtî, ve'l-emvâlu'lletî" şeklindedir; mal dışındaki şeyler için de böyledir. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir.

السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ) قِيلَ: مَعْنَاهُ اجْعَلُوا لَهُمْ فِيهَا أَوِ افْرِضُوا لَهُمْ فِيهَا. وَهَذَا فِيمَنْ يَلْزَمُ الرَّجُلَ نَفَقَتُهُ وَكِسْوَتُهُ مِنْ زَوْجَتِهِ وَبَنِيهِ الْأَصَاغِرِ. فَكَانَ هَذَا دَلِيلًا عَلَى وُجُوبِ نَفَقَةِ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ وَالزَّوْجَةِ عَلَى زَوْجِهَا. وَفِي الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ مَا تَرَكَ غِنًى وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ تَقُولُ الْمَرْأَةُ إِمَّا أَنْ تُطْعِمَنِي وَإِمَّا أَنْ تُطَلِّقَنِي وَيَقُولَ الْعَبْدُ أَطْعِمْنِي وَاسْتَعْمِلْنِي وَيَقُولَ الِابْنُ أَطْعِمْنِي إِلَى مَنْ تَدَعُنِي (؟ فَقَالُوا: يَا أَبَا هُرَيْرَةَ، سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ قال: لَا، هَذَا مِنْ كِيسِ أَبِي هُرَيْرَةَ!. قَالَ الْمُهَلَّبُ: النَّفَقَةُ عَلَى الْأَهْلِ وَالْعِيَالِ وَاجِبَةٌ بِإِجْمَاعٍ، وَهَذَا الْحَدِيثُ حُجَّةٌ فِي ذَلِكَ. الثَّامِنَةُ- قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَاخْتَلَفُوا فِي نَفَقَةِ مَنْ بَلَغَ مِنَ الْأَبْنَاءِ وَلَا مَالَ لَهُ وَلَا كَسْبَ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: عَلَى الْأَبِ أَنْ يُنْفِقَ عَلَى وَلَدِهِ الذُّكُورِ حَتَّى يَحْتَلِمُوا، وَعَلَى النِّسَاءِ حَتَّى يَتَزَوَّجْنَ وَيُدْخَلُ بِهِنَّ. فَإِنْ طَلَّقَهَا بَعْدَ الْبِنَاءِ أَوْ مَاتَ عَنْهَا فَلَا نَفَقَةَ لَهَا عَلَى أَبِيهَا. وَإِنْ طَلَّقَهَا قَبْلَ الْبِنَاءِ فَهِيَ عَلَى نَفَقَتِهَا. التَّاسِعَةُ- وَلَا نَفَقَةَ لِوَلَدِ الْوَلَدِ عَلَى الْجَدِّ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يُنْفِقُ عَلَى وَلَدِ وَلَدِهِ حَتَّى يَبْلُغُوا الْحُلُمَ وَالْمَحِيضَ. ثُمَّ لَا نَفَقَةَ عَلَيْهِ إِلَّا أَنْ يَكُونُوا زَمْنَى، وَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ مَا لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَمْوَالٌ، وَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ وَلَدُهُ أَوْ وَلَدُ وَلَدِهِ وَإِنْ سَفَلُوا مَا لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَبٌ دُونَهُ يَقْدِرُ عَلَى النَّفَقَةِ عَلَيْهِمْ، هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَأَوْجَبَتْ طَائِفَةٌ النَّفَقَةَ لِجَمِيعِ الْأَطْفَالِ وَالْبَالِغِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَمْوَالٌ يَسْتَغْنُونَ بِهَا عَنْ نَفَقَةِ الْوَالِدِ، عَلَى ظَاهِرِ قَوْلِهِ ﵇ لِهِنْدٍ: (خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ). وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ (يَقُولُ الِابْنُ أَطْعِمْنِي إِلَى مَنْ تَدَعُنِي؟) يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَقُولُ ذَلِكَ مَنْ لَا طَاقَةَ لَهُ عَلَى الْكَسْبِ وَالتَّحَرُّفِ. وَمَنْ بَلَغَ سِنَّ الْحُلُمِ فَلَا يَقُولُ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ قَدْ بَلَغَ حَدَّ السَّعْيِ عَلَى نَفْسِهِ وَالْكَسْبِ لَهَا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ) الْآيَةَ. فَجَعَلَ بُلُوغَ النِّكَاحِ حَدًّا فِي ذَلِكَ. وَفِي قَوْلِهِ (تَقُولُ الْمَرْأَةُ إِمَّا أَنْ تُطْعِمَنِي وَإِمَّا أَنْ تُطَلِّقَنِي) يَرُدُّ عَلَى مَنْ قَالَ: لَا يُفَرَّقُ بِالْإِعْسَارِ وَيَلْزَمُ الْمَرْأَةَ الصَّبْرُ، وَتَتَعَلَّقُ النَّفَقَةُ بِذِمَّتِهِ بِحُكْمِ الحاكم. هذا قول عطاء

Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } “Onları orada rızıklandırın ve onları giydirin” buyruğunun anlamının; "onlara orada bir pay ayırın veya orada [nafaka] takdir edin" şeklinde olduğu söylenmiştir. Bu, kişinin nafakasını ve giyimini temin etmekle yükümlü olduğu eşi ve küçük çocukları hakkındadır. Dolayısıyla bu [ayet], çocuğun nafakasının babaya, kadının nafakasının da kocasına vacip olduğuna bir delil olmuştur. Buhârî'de Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ مَا تَرَكَ غِنًى وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ تَقُولُ الْمَرْأَةُ إِمَّا أَنْ تُطْعِمَنِي وَإِمَّا أَنْ تُطَلِّقَنِي وَيَقُولُ الْعَبْدُ أَطْعِمْنِي وَاسْتَعْمِلْنِي وَيَقُولُ الِابْنُ أَطْعِمْنِي إِلَى مَنْ تَدَعُنِي؟ » «En faziletli sadaka, arkasında zenginlik bırakan (kişiyi muhtaç etmeyen)dir. Üstteki el, alttaki elden hayırlıdır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla! Kadın: "Ya beni doyurursun ya da beni boşarsın!" der. Köle: "Beni doyur ve beni çalıştır!" der. Çocuk ise: "Beni doyur, beni kime bırakıyorsun?" der.» Bunun üzerine: "Ey Ebû Hureyre, bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mi işittin?" dediler. O da: "Hayır, bu Ebû Hureyre'nin kesesindendir!" dedi. el-Mühelleb şöyle demiştir: "Aileye ve bakmakla yükümlü olunan kimselere infakta bulunmak icmâ ile vaciptir ve bu hadis de buna bir delildir." Sekizinci Mesele- İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Çocuklardan büluğa erip de malı ve kazancı olmayan kimsenin nafakası konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Babanın, erkek çocukları ihtilam oluncaya (büluğa erinceye) kadar, kız çocuklarına ise evlenip zifafa girilinceye kadar nafaka vermesi gerekir. Şayet zifaftan sonra koca kadını boşar ya da ölürse, artık babasının ona nafaka verme yükümlülüğü kalmaz. Eğer zifaftan önce boşarsa, nafaka yükümlülüğü babasında kalmaya devam eder. Dokuzuncu Mesele- Torunun dede üzerinde nafaka hakkı yoktur; bu, Mâlik'in görüşüdür. Bir grup ise şöyle demiştir: [Dede], torunları erkekler ihtilam, kızlar hayız görünceye kadar onlara nafaka verir. Bundan sonra ise -müzmin illetli (çalışamaz durumda) olmadıkları müddetçe- üzerlerine nafaka yükümlülüğü yoktur. Malları olmadığı sürece bu konuda erkekler ile kızlar eşittir. Kendilerinden önce nafaka temin etmeye gücü yeten başka bir baba bulunmadığı sürece, öz çocukları ile daha alt soydan torunları da bu hususta aynıdır; bu, eş-Şâfiî'nin görüşüdür. Başka bir grup ise, babanın nafakasından müstağni kılacak malları bulunmadığı takdirde, Peygamber aleyhisselâm'ın Hind'e söylediği: « خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ » «Sana ve çocuğuna yetecek kadarını örfe uygun olarak al» buyruğunun zahirine dayanarak bütün çocuklara, erkek ve kadınlardan büluğa eren herkese nafakayı vacip görmüştür. Ebû Hureyre hadisindeki: « يَقُولُ الِابْنُ أَطْعِمْنِي إِلَى مَنْ تَدَعُنِي؟ » «Çocuk: "Beni doyur, beni kime bırakıyorsun?" der» ifadesi, bunu ancak kazanmaya ve meslek icra etmeye gücü yetmeyen kimsenin söyleyeceğine delalet eder. Büluğ çağına ulaşan kişi ise bunu söylemez; zira o, Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ } “Nihayet evlenme çağına geldiklerinde...” ayetinin delaletiyle kendisi için çabalama ve kazanma sınırına ulaşmıştır. Zira Allah, evlenme çağına ulaşmayı bu konuda bir sınır kılmıştır. Onun sözündeki: « تَقُولُ الْمَرْأَةُ إِمَّا أَنْ تُطْعِمَنِي وَإِمَّا أَنْ تُطَلِّقَنِي » «Kadın: "Ya beni doyurursun ya da beni boşarsın!" der» ifadesi; geçim darlığı sebebiyle ayrılık kararı verilemeyeceğini, kadının sabretmesi gerektiğini ve nafakanın hâkimin hükmüyle kocanın zimmetine borç olarak bağlanacağını söyleyen kimselere bir reddiyedir. Bu, Atâ

وَالزُّهْرِيِّ. وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ مُتَمَسِّكِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ) «١». قَالُوا: فَوَجَبَ أَنْ يُنْظَرَ إِلَى أَنْ يُوسِرَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ «٢») الْآيَةَ. قَالُوا: فَنَدَبَ تَعَالَى إِلَى إِنْكَاحِ الْفَقِيرِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَقْرُ سَبَبًا لِلْفُرْقَةِ وَهُوَ مَنْدُوبٌ مَنْعُهُ إِلَى النِّكَاحِ. وَلَا حُجَّةَ لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي مَوْضِعِهَا. وَالْحَدِيثُ نَصٌّ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِوَلِيِّ الْيَتِيمِ لِيُنْفِقَ عَلَيْهِ مِنْ مَالِهِ الَّذِي لَهُ تَحْتَ نَظَرِهِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْخِلَافِ فِي إِضَافَةِ الْمَالِ. فَالْوَصِيُّ يُنْفِقُ عَلَى الْيَتِيمِ عَلَى قَدْرِ مَالِهِ وَحَالِهِ، فَإِنْ كَانَ صَغِيرًا وَمَالُهُ كَثِيرٌ اتَّخَذَ لَهُ ظِئْرًا وَحَوَاضِنَ وَوَسَّعَ عَلَيْهِ فِي النَّفَقَةِ. وَإِنْ كَانَ كَبِيرًا قَدَّرَ لَهُ نَاعِمَ اللِّبَاسِ وَشَهِيَّ الطَّعَامِ وَالْخَدَمَ. وَإِنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ فَبِحَسَبِهِ. وَإِنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ فَخَشِنَ «٣» الطَّعَامِ وَاللِّبَاسِ قَدْرَ الْحَاجَةِ. فَإِنْ «٤» كَانَ الْيَتِيمُ فَقِيرًا لَا مَالَ لَهُ وَجَبَ عَلَى الْإِمَامِ الْقِيَامُ بِهِ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلِ الْإِمَامُ وَجَبَ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الْأَخَصِّ بِهِ فَالْأَخَصِّ. وَأُمُّهُ أَخَصُّ بِهِ فَيَجِبُ عَلَيْهَا إِرْضَاعُهُ وَالْقِيَامُ بِهِ. وَلَا تَرْجِعُ عَلَيْهِ وَلَا عَلَى أَحَدٍ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ: (وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ «٥»). الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً) أَرَادَ تَلْيِينَ الْخِطَابِ وَالْوَعْدَ الْجَمِيلَ. وَاخْتُلِفَ فِي الْقَوْلِ الْمَعْرُوفِ، فَقِيلَ: مَعْنَاهُ ادْعُوا لَهُمْ: بَارَكَ اللَّهُ فِيكُمْ، وَحَاطَكُمْ وَصَنَعَ لَكُمْ، وَأَنَا نَاظِرٌ لَكَ، وَهَذَا الِاحْتِيَاطُ يَرْجِعُ نَفْعُهُ إِلَيْكَ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَعِدُوهُمْ وَعْدًا حَسَنًا، أَيْ إِنْ رَشَدْتُمْ دَفَعْنَا إِلَيْكُمْ أَمْوَالَكُمْ. وَيَقُولُ الْأَبُ لِابْنِهِ: مَالِي إِلَيْكَ مَصِيرُهُ، وَأَنْتَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ صاحبه إذا ملكت «٦» رشدك وعرفت تصرفك.

ve ez-Zührî'nin görüşüdür. Kûfeliler de Yüce Allah'ın: (وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ) «١» buyruğuna tutunarak bu görüşe gitmişlerdir. Demişlerdir ki: Genişliğe kavuşuncaya kadar mühlet verilmesi vacip olmuştur. Yüce Allah'ın: (وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ «٢») ayetini de delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ fakirin evlendirilmesini teşvik etmiştir; dolayısıyla nikâhına teşvik edilmişken fakirliğin ayrılık sebebi olması caiz değildir. Kendi yerinde beyanı geleceği üzere bu ayette onlar için bir delil yoktur; hadis ise ihtilaf konusuna açıkça nass teşkil etmektedir. Hitabın, malın izafesi hususunda geçen ihtilafa binaen, yetimin gözetimi altındaki malından ona harcaması için yetimin velisine yönelik olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla vasî, yetime malının ve durumunun elverdiği ölçüde nafaka harcar. Yetim küçük ve malı çok ise ona bir sütanne ve bakıcılar tutar, nafakasını geniş tutar. Şayet büyük ise ona yumuşak elbiseler, lezzetli yiyecekler ve hizmetçiler takdir eder. Durumu bundan az ise ona göre harcar. Şayet bundan da az ise ihtiyacı nispetinde kaba «٣» yiyecek ve giyecek sağlar. Eğer «٤» yetim fakir olup hiç malı yoksa devlet başkanının beytülmâlden onun bakımını üstlenmesi vacip olur; şayet devlet başkanı bunu yapmazsa en yakınından başlanarak Müslümanlara bu görev vacip olur. Annesi ise ona en yakın kimsedir; bu sebeple onu emzirmesi ve bakımını üstlenmesi ona vacip olur. Annesi ne çocuğa ne de başka birine [masraf için] rücu edebilir. Bu konu Bakara Suresi'nde (وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ «٥») buyruğunun tefsirinde geçmişti. Onuncu Mesele- Yüce Allah'ın: (وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً) buyruğunda hitabı yumuşatmak ve güzel vaatte bulunmak murad edilmiştir. "Kavl-i ma'ruf" hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre anlamı onlara dua etmektir: "Allah sizi mübarek kılsın, sizi korusun ve yardımcınız olsun; ben senin menfaatini gözetiyorum, bu ihtiyatın faydası sana dönecektir." Bir diğer görüşe göre anlamı onlara güzel vaatte bulunmaktır; yani: "Reşid olursanız mallarınızı size teslim ederiz." Baba da oğluna şöyle der: "Malımın varacağı yer sensin; inşallah rüşdüne erip tasarrufunu bildiğin vakit «٦» onun sahibi sen olacaksın."

[سورة النساء (٤): آية ٦]

[en-Nisâ Suresi (4), Âyet 6]

وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً(٦)

{ وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Yetimleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. Onlarda bir olgunluk (rüşd) görürseniz mallarını hemen kendilerine teslim edin. Büyüyecekler [de mallarını geri alacaklar] diye o malları israfla ve aceleye getirerek yemeyin. Zengin olan iffetli davransın (yetim malından uzak dursun), fakir olan ise örfe uygun olarak (ihtiyacı kadar) yesin. Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman da onlara karşı şahit tutun. Hesap sorucu olarak Allah yeter.”(6)

فِيهِ سَبْعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً. الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَابْتَلُوا الْيَتامى) الِابْتِلَاءُ الِاخْتِبَارُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ خِطَابٌ لِلْجَمِيعِ فِي بَيَانِ كَيْفِيَّةِ دَفْعِ أَمْوَالِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي ثَابِتِ بْنِ رِفَاعَةَ وَفِي عَمِّهِ. وَذَلِكَ أَنَّ رِفَاعَةَ تُوُفِّيَ وَتَرَكَ ابْنَهُ وَهُوَ صَغِيرٌ، فَأَتَى عَمُّ ثَابِتٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ ابْنَ أَخِي يَتِيمٌ فِي حِجْرِي فَمَا يَحِلُّ لِي مِنْ مَالِهِ، وَمَتَى أَدْفَعُ إِلَيْهِ مَالَهُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. الثَّانِيةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى الِاخْتِبَارِ، فَقِيلَ: هُوَ أَنْ يَتَأَمَّلَ الْوَصِيُّ أَخْلَاقَ يَتِيمِهِ، وَيَسْتَمِعَ إِلَى أَغْرَاضِهِ، فَيَحْصُلُ لَهُ الْعِلْمُ بِنَجَابَتِهِ، وَالْمَعْرِفَةُ بِالسَّعْيِ فِي مَصَالِحِهِ وَضَبْطِ مَالِهِ وَالْإِهْمَالُ لِذَلِكَ. فَإِذَا تَوَسَّمَ الْخَيْرَ قَالَ عُلَمَاؤُنَا وَغَيْرُهُمْ: لَا بَأْسَ أَنْ يَدْفَعَ إِلَيْهِ شَيْئًا مِنْ مَالِهِ يُبِيحُ لَهُ التَّصَرُّفَ فِيهِ، فَإِنْ نَمَّاهُ وَحَسَّنَ النَّظَرَ فِيهِ فَقَدْ وَقَعَ الِاخْتِبَارُ، وَوَجَبَ عَلَى الْوَصِيِّ تَسْلِيمُ جَمِيعِ مَالِهِ إِلَيْهِ. وَإِنْ أَسَاءَ النَّظَرَ فِيهِ وَجَبَ عَلَيْهِ إِمْسَاكُ مَالِهِ عِنْدَهُ. وَلَيْسَ فِي الْعُلَمَاءِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ إِذَا اخْتَبَرَ الصَّبِيَّ فَوَجَدَهُ رَشِيدًا تَرْتَفِعُ الْوِلَايَةُ عَنْهُ، وَأَنَّهُ يَجِبُ دَفْعُ مَالِهِ إِلَيْهِ وَإِطْلَاقُ يَدِهِ فِي التَّصَرُّفِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ). وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ: الصَّغِيرُ لَا يَخْلُو مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ غُلَامًا أَوْ جَارِيَةً، فَإِنْ كَانَ غُلَامًا رَدَّ النَّظَرَ إِلَيْهِ فِي نَفَقَةِ الدَّارِ شَهْرًا، أَوْ أَعْطَاهُ شَيْئًا نَزْرًا يَتَصَرَّفُ فِيهِ، لِيَعْرِفَ كَيْفَ تَدْبِيرُهُ وَتَصَرُّفُهُ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يُرَاعِيهِ لِئَلَّا يُتْلِفَهُ، فَإِنْ أَتْلَفَهُ فَلَا ضَمَانَ عَلَى الْوَصِيِّ. فَإِذَا رَآهُ مُتَوَخِّيًا سَلَّمَ إِلَيْهِ ماله وأشهد عليه. وإن كان جَارِيَةً رَدَّ إِلَيْهَا مَا يُرَدُّ إِلَى رَبَّةِ الْبَيْتِ مِنْ تَدْبِيرِ بَيْتِهَا وَالنَّظَرِ فِيهِ، فِي الِاسْتِغْزَالِ وَالِاسْتِقْصَاءِ عَلَى الْغَزَّالَاتِ فِي دَفْعِ الْقُطْنِ وَأُجْرَتِهِ، وَاسْتِيفَاءِ الْغَزْلِ وَجَوْدَتِهِ. فَإِنْ رَآهَا رَشِيدَةً سَلَّمَ أَيْضًا إِلَيْهَا مَالَهَا وَأَشْهَدَ عَلَيْهَا. وَإِلَّا بَقِيَا تَحْتَ الْحَجْرِ حَتَّى يُؤْنَسَ رُشْدُهُمَا. وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا: اخْتَبِرُوهُمْ فِي عُقُولِهِمْ وَأَدْيَانِهِمْ وَتَنْمِيَةِ أَمْوَالِهِمْ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ) أَيِ الْحُلُمَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ) أَيِ الْبُلُوغَ وَحَالَ النكاح. والبلوغ يكون بخمسة أشياء: ثلاثة

Bu ayette on yedi mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın { وَابْتَلُوا الْيَتامى } “Yetimleri sınayın” buyruğu: İbtilâ (الابتلاء), sınamak ve denemek demektir; [bu kelimenin açıklaması] daha önce geçmişti. Bu ayet, mallarının nasıl teslim edileceğinin beyanı hususunda herkese yönelik bir hitaptır. Ayetin Sâbit b. Rifâa ile amcası hakkında indiği de söylenmiştir. Şöyle ki Rifâa vefat etti ve geride küçük yaşta bir oğul bıraktı. Bunun üzerine Sâbit'in amcası Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Kardeşimin oğlu himayemde bir yetimdir; onun malından bana ne helal olur ve malını kendisine ne zaman teslim etmeliyim?” dedi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. İkinci Mesele: Âlimler denemenin mahiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Deneme; vasînin, yetiminin ahlakını gözlemlemesi, maksat ve meyillerine kulak vermesi, böylelikle onun zekâ ve kabiliyetini, maslahatları uğruna gayret gösterip göstermediğini, malını koruyup korumadığını yahut bunu ihmal edip etmediğini bilip tanımasıdır. Vasî onda hayır emaresi sezdiğinde, âlimlerimiz [Mâlikîler] ve diğerleri şöyle demişlerdir: Tasarrufta bulunmasına izin vererek malından bir kısmını ona vermesinde bir sakınca yoktur. Şayet o malı nemalandırır ve onun hakkında güzelce tasarrufta bulunursa sınama gerçekleşmiş olur ve vasînin malının tamamını ona teslim etmesi gerekir. Şayet onun hakkında kötü tasarrufta bulunursa, malını yanında tutması vacip olur. Âlimler arasında, çocuğu sınayıp da reşid bulduğu takdirde [henüz bülûğa ermeden] üzerinden velayetin kalkacağını, malının kendisine teslim edilmesinin ve tasarruf yetkisinin serbest bırakılmasının vacip olduğunu söyleyen hiçbir kimse yoktur; zira Yüce Allah: { حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ } “Nihayet evlenme çağına geldiklerinde” buyurmaktadır. Fakihlerden bir grup şöyle demiştir: Küçük [çocuk] iki durumdan uzak değildir: Ya erkek çocuktur ya da kız çocuktur. Eğer erkek çocuk ise, [vasî] nasıl bir tedbir ve tasarrufta bulunacağını öğrenmek için evin bir aylık nafakasını idare etme işini ona devreder veya tasarruf etmesi için ona az bir şey verir; bununla birlikte telef etmesin diye onu gözetim altında tutar. Şayet [çocuk] onu telef ederse vasîye herhangi bir tazmin gerekmez. Onun ihtiyatlı ve dikkatli davrandığını gördüğünde malını ona teslim eder ve buna şahit tutar. Şayet kız çocuğu ise; ev işlerini çekip çevirmek, iplik eğirtmek, pamuğu ve ücretini verirken iplik büken kadınları denetlemek, ipliği ve kalitesini eksiksiz teslim almak gibi bir ev sahibesine bırakılan işleri ona devreder. Eğer onun reşid olduğunu görürse malını yine ona teslim eder ve buna şahit tutar. Aksi takdirde rüştleri anlaşılıncaya kadar her ikisi de hacir (kısıtlılık) altında kalmaya devam eder. el-Hasan, Mücâhid ve başkaları ise şöyle demişlerdir: Onları akılları, dinleri ve mallarını nemalandırma hususunda sınayın. Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın { حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ } “Nihayet evlenme çağına geldiklerinde” buyruğu: Yani ihtilam çağına geldiklerinde demektir. Nitekim Yüce Allah: { وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ } “İçinizden çocuklar bülûğ çağına erdiklerinde” buyurmuştur. Yani bülûğa ve evlenme durumuna erdiklerinde demektir. Bülûğ ise beş şeyle meydana gelir: Üçü

يَشْتَرِكُ فِيهَا الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَاثْنَانِ يَخْتَصَّانِ بِالنِّسَاءِ وَهُمَا الْحَيْضُ وَالْحَبَلُ. فَأَمَّا الْحَيْضُ وَالْحَبَلُ فَلَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّهُ بُلُوغٌ، وَأَنَّ الْفَرَائِضَ وَالْأَحْكَامَ تَجِبُ بِهِمَا. وَاخْتَلَفُوا فِي الثَّلَاثِ، فَأَمَّا الْإِنْبَاتُ وَالسِّنُّ فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَابْنُ حَنْبَلٍ: خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً بُلُوغٌ لِمَنْ لَمْ يَحْتَلِمْ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ وَهْبٍ وَأَصْبَغَ وَعَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الْمَاجِشُونِ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَتَجِبُ الْحُدُودُ وَالْفَرَائِضُ عِنْدَهُمْ عَلَى مَنْ بَلَغَ هَذَا السِّنَّ. قَالَ أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ: وَالَّذِي نَقُولُ بِهِ أَنَّ حَدَّ الْبُلُوغِ الَّذِي تَلْزَمُ بِهِ الْفَرَائِضُ وَالْحُدُودُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَذَلِكَ أَحَبُّ مَا فِيهِ إِلَيَّ وَأَحْسَنُهُ عِنْدِي، لِأَنَّهُ الْحَدُّ الَّذِي يُسْهَمُ فِيهِ فِي الْجِهَادِ وَلِمَنْ حَضَرَ الْقِتَالَ. وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ إِذْ عُرِضَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَهُوَ ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً فَأُجِيزَ، وَلَمْ يُجَزْ يَوْمَ أُحُدٍ، لِأَنَّهُ كَانَ ابْنَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةً. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هَذَا فِيمَنْ عُرِفَ مَوْلِدُهُ، وَأَمَّا مَنْ جُهِلَ مَوْلِدُهُ وَعِدَّةُ سِنِّهِ أَوْ جَحَدَهُ فَالْعَمَلُ فِيهِ بِمَا رَوَى نَافِعٌ عَنْ أَسْلَمَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ: أَلَّا تَضْرِبُوا الْجِزْيَةَ إِلَّا عَلَى مَنْ جَرَتْ عَلَيْهِ الْمَوَاسِي. وَقَالَ عُثْمَانُ فِي غُلَامٍ سَرَقَ: انْظُرُوا إِنْ كَانَ قَدِ اخْضَرَّ مِئْزَرُهُ فَاقْطَعُوهُ. وَقَالَ عَطِيَّةُ الْقُرَظِيُّ: عَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَنِي قُرَيْظَةَ، فَكُلُّ مَنْ أَنْبَتَ مِنْهُمْ قَتَلَهُ بِحُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، وَمَنْ لَمْ يُنْبِتْ مِنْهُمُ اسْتَحْيَاهُ، فَكُنْتُ فِيمَنْ لَمْ يُنْبِتْ فَتَرَكَنِي. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَغَيْرُهُمَا: لَا يُحْكَمُ لِمَنْ لَمْ يَحْتَلِمْ حَتَّى يَبْلُغَ مَا لَمْ يَبْلُغْهُ أَحَدٌ إِلَّا احْتَلَمَ، وَذَلِكَ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، فَيَكُونُ عَلَيْهِ حِينَئِذٍ الْحَدُّ إِذَا أَتَى مَا يَجِبُ عَلَيْهِ الحد. وقال مالك مرة: بلوغه بأن يَغْلُظَ صَوْتُهُ وَتَنْشَقَّ أَرْنَبَتُهُ. وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ رِوَايَةٌ أُخْرَى: تِسْعَ عَشْرَةَ [سَنَةً]، وَهِيَ الْأَشْهَرُ. وَقَالَ فِي الْجَارِيَةِ: بُلُوغُهَا لِسَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً وعليها النظر. وروى اللؤلؤي عَنْهُ ثَمَانِ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقَالَ دَاوُدُ: لَا يَبْلُغُ بِالسِّنِّ مَا لَمْ يَحْتَلِمْ وَلَوْ بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً. فَأَمَّا الْإِنْبَاتُ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى الْبُلُوغِ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ القاسم وسالم، وقاله

[üçü] erkekler ile kadınların ortak olduğu [alâmetler]dir; ikisi ise sadece kadınlara mahsustur ki bunlar da hayız ve hamileliktir. Hayız ve hamileliğe gelince; bunların ergenlik olduğuna ve farzlar ile hükümlerin bu ikisiyle vacip kılındığına dair âlimler arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Diğer üç alâmette ise ihtilaf etmişlerdir. Kıllanma ve yaşa gelince; Evzâî, Şâfiî ve İbn Hanbel şöyle demiştir: İhtilâm (rüyalanma) görmemiş kimse için on beş yaş ergenliktir. Bu aynı zamanda İbn Vehb, Asbağ, Abdülmelik b. el-Mâcişûn, Ömer b. Abdilazîz ve Medine ehlinden bir topluluğun görüşü olup İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih etmiştir. Onlara göre bu yaşa ulaşan kimseye had cezaları ve farzlar vacip olur. Asbağ b. el-Ferec şöyle demiştir: Bizim benimsediğimiz görüşe göre farzların ve had cezalarının bağlayıcı olduğu ergenlik sınırı on beş yaştır. Bu, konuya dair benim en sevdiğim ve bana göre en uygun olan görüştür; zira cihadda ve savaşa katılan kimseler için ganimetten pay ayrılan sınır bu yaştır. O, İbn Ömer'in Hendek Günü on beş yaşında iken [orduya] arz edildiğinde kabul edilip, on dört yaşında olduğu için Uhud Günü kabul edilmediğine dair hadisini delil getirmiştir; bunu Müslim rivayet etmiştir. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: Bu, doğum tarihi bilinen kimseler içindir. Doğum tarihi ve yaşının sayısı bilinmeyen veya bunu inkâr eden kimseye gelince; bu hususta Nâfi'in Eslem'den, onun da Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre amel edilir. Ömer (radıyallâhu anh), ordu komutanlarına şöyle yazmıştır: "Üzerinde ustura yürütülmüş (etek traşı olacak yaşa gelmiş) olanlardan başkasına cizye koymayınız." Hz. Osman da hırsızlık yapan bir köle çocuk hakkında şöyle demiştir: "Bakınız, eğer etekliği yeşermişse (kıllanmışsa) elini kesiniz." Atıyye el-Kurazî de şöyle demiştir: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Kurayza'yı teftiş etti. Onlardan kıl bitmiş olan herkesi Sa'd b. Muâz'ın hükmü gereğince öldürdü; kıl bitmemiş olanları ise sağ bıraktı. Ben de kıl bitmemiş olanlar arasındaydım, bu yüzden beni serbest bıraktı." Mâlik, Ebû Hanîfe ve diğerleri ise şöyle demiştir: İhtilâm olmayan kimsenin, ihtilâm olmadan geçilemeyecek bir yaşa ulaşmadıkça ergen olduğuna hükmedilmez; o da on yedi yaştır. O zaman üzerine haddi gerektiren bir fiil işlediğinde had cezası uygulanır. Mâlik bir defasında: "Onun ergenliği sesinin kalınlaşması ve burun ucunun yarılmasıyladır" demiştir. Ebû Hanîfe'den bir diğer rivayette ise bu sınır on dokuz [yaştır]; en meşhur rivayet de budur. Kız çocuğu hakkında ise: "Onun ergenliği on yedi yaştadır ve durumu incelenir" demiştir. el-Lü'lüî ise ondan on sekiz yaş rivayetinde bulunmuştur. Dâvûd ise şöyle demiştir: "Kişi kırk yaşına da gelse, ihtilâm olmadıkça yaş ile ergen sayılmaz." Kıllanmaya gelince; onlardan bir kısmı bununla ergenliğe istidlal olunur (delil getirilir) demiştir; bu İbnü'l-Kâsım ve Sâlim'den rivayet edilmiş olup bunu

مَالِكٌ مَرَّةً، وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقِيلَ: هُوَ بُلُوغٌ، إِلَّا أَنَّهُ يُحْكَمُ بِهِ فِي الْكُفَّارِ فَيُقْتَلُ مَنْ أَنْبَتَ وَيُجْعَلُ مَنْ لَمْ يُنْبِتْ فِي الذَّرَارِي، قَالَهُ الشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ، لِحَدِيثِ عَطِيَّةَ الْقُرَظِيِّ. وَلَا اعْتِبَارَ بِالْخُضْرَةِ وَالزَّغَبِ، وَإِنَّمَا يَتَرَتَّبُ الْحُكْمُ عَلَى الشَّعْرِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: الْعَمَلُ عِنْدِي عَلَى حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: لَوْ جَرَتْ عَلَيْهِ الْمَوَاسِي لَحَدَدْتُهُ. قَالَ أَصْبَغُ: قَالَ لِيَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَأَحَبُّ إِلَيَّ أَلَّا يُقَامَ عَلَيْهِ الْحَدُّ إِلَّا بِاجْتِمَاعِ الْإِنْبَاتِ وَالْبُلُوغِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَثْبُتُ بِالْإِنْبَاتِ حُكْمٌ، وَلَيْسَ هُوَ بِبُلُوغٍ وَلَا دَلَالَةٍ عَلَى الْبُلُوغِ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَعَطَاءٌ: لَا حَدَّ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْتَلِمْ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَمَالَ إِلَيْهِ مَالِكٌ مَرَّةً، وَقَالَ بِهِ بَعْضُ أَصْحَابِهِ. وَظَاهِرُهُ عَدَمُ اعْتِبَارِ الْإِنْبَاتِ وَالسِّنِّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: (إِذَا لَمْ يَكُنْ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ دَلِيلًا فِي السِّنِّ فَكُلُّ عَدَدٍ يَذْكُرُونَهُ مِنَ السِّنِينَ فَإِنَّهُ دَعْوَى، وَالسِّنُّ الَّتِي أَجَازَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَوْلَى مِنْ سِنٍّ لَمْ يَعْتَبِرْهَا، وَلَا قَامَ فِي الشَّرْعِ دَلِيلٌ عَلَيْهَا، وَكَذَلِكَ اعْتَبَرَ النَّبِيُّ ﷺ الْإِنْبَاتَ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ، فَمَنْ عَذِيرِي مِمَّنْ تَرَكَ أَمْرَيْنِ اعْتَبَرَهُمَا النَّبِيُّ ﷺ فَيَتَأَوَّلُهُ وَيَعْتَبِرُ مَا لَمْ يَعْتَبِرْهُ النَّبِيُّ ﷺ لَفْظًا، وَلَا جَعَلَ اللَّهُ لَهُ فِي الشَّرِيعَةِ نَظَرًا (. قُلْتُ: هَذَا قَوْلُهُ هُنَا، وَقَالَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ عَكْسَهُ، إِذْ لَمْ يُعَرِّجْ عَلَى حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ هُنَاكَ، وَتَأَوَّلَهُ كما تأوله عُلَمَاؤُنَا، وَأَنَّ مُوجِبَهُ الْفَرْقُ بَيْنَ مَنْ يُطِيقُ الْقِتَالَ وَيُسْهَمُ لَهُ وَهُوَ ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَمَنْ لَا يُطِيقُهُ فَلَا يُسْهَمُ لَهُ فَيُجْعَلُ فِي الْعِيَالِ. وَهُوَ الَّذِي فَهِمَهُ عُمَرُ ابن عَبْدِ الْعَزِيزِ مِنَ الْحَدِيثِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ) أَيْ أَبْصَرْتُمْ وَرَأَيْتُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا) أَيْ أَبْصَرَ وَرَأَى. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ اذْهَبْ فَاسْتَأْنِسْ هَلْ تَرَى أَحَدًا، مَعْنَاهُ تُبْصِرُ. قَالَ النابغة:

Mâlik bir defasında ve eş-Şâfiî de iki görüşünden birinde söylemiştir; Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr de bu görüştedir. Diğer bir görüşe göre: Bu bülûğdur, ancak kâfirler hakkında bununla hükmolunur; dolayısıyla kıl bitenin öldürülüp bitmeyenin çocuk sayılacağına hükmedilir; Atıyye el-Kurazî hadisinden ötürü eş-Şâfiî diğer görüşünde bunu söylemiştir. Yeşerme ve tüyün itibarı yoktur; hüküm ancak sert kıla bağlanır. İbnü'l-Kāsım şöyle demiştir: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: "Bana göre uygulama Ömer b. el-Hattâb'ın şu hadisi üzeredir: Şayet üzerine ustura vurulmuş olsaydı ona had cezası uygulardım." Asbağ dedi ki: İbnü'l-Kāsım bana: "Bana en sevimli gelen, kıl bitmesi ile bülûğ bir arada bulunmadıkça ona had cezasının uygulanmamasıdır" dedi. Ebû Hanîfe ise: "Kıllanma ile hiçbir hüküm sabit olmaz; o ne bülûğdur ne de bülûğa delildir" demiştir. ez-Zührî ve Atâ: "İhtilam olmayana had uygulanmaz" demişlerdir; bu eş-Şâfiî'nin de görüşüdür, Mâlik de bir defasında buna meyletmiş ve ashabından bazıları da bunu söylemiştir. Bunun zahiri kıllanma ve yaşın itibar edilmemesidir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "İbn Ömer hadisi yaş hususunda delil olmazsa, zikrettikleri her yaş sayısı bir iddiadan ibarettir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in geçerli saydığı yaş, itibar etmediği ve şeriatta hakkında hiçbir delil bulunmayan bir yaştan daha evladır. Aynı şekilde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Kurayza'da kıllanmayı muteber saymıştır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in itibar ettiği iki hususu terk edip tevil eden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in lafzen itibar etmediği, Allah'ın da şeriatta hakkında hiçbir pay bırakmadığı şeyi muteber sayan kimseye karşı bana kim hak verir?" Derim ki: Bu onun buradaki sözüdür; Enfâl Suresi'nde ise bunun aksini söylemiş, zira orada İbn Ömer hadisine iltifat etmemiş ve âlimlerimizin tevil ettiği gibi tevil etmiştir; yani bunun gereği savaşa güç yetirip ganimetten pay verilen kimse -ki bu on beş yaşındadır- ile savaşa güç yetiremeyip pay verilmeyerek aile efradı arasına katılan kimse arasındaki farkı belirtmektir. Ömer b. Abdilazîz'in bu hadisten anladığı da budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: (فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ) yani [bir rüşd] görüp müşahede ederseniz buyruğu: Nitekim Yüce Allah'ın: (آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا) yani gördü ve müşahede etti buyruğunda da bu anlamdadır. el-Ezherî şöyle demiştir: Araplar "Git bir bak (iste'nis), birini görüyor musun?" derler ki bunun manası görüyorsun demektir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

... على مستأنس وحد

... [etrafı] gözleyen, tek başına kalmış [bir yaban sığırının] üzerindeydi.

أَرَادَ ثَوْرًا وَحْشِيًّا يَتَبَصَّرُ هَلْ يَرَى قَانِصًا فَيَحْذَرُهُ. وَقِيلَ: آنَسْتُ وَأَحْسَسْتُ وَوَجَدْتُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً) أَيْ عَلِمْتُمْ. وَالْأَصْلُ فِيهِ أَبْصَرْتُمْ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ (رُشْداً) بِضَمِّ الرَّاءِ وَسُكُونِ الشِّينِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَعِيسَى وَالثَّقَفِيُّ وَابْنُ مَسْعُودٍ ﵃ (رَشَدًا) بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالشِّينِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقِيلَ: رُشْدًا مَصْدَرُ رَشَدَ. وَرَشَدًا مَصْدَرُ رَشِدَ، وَكَذَلِكَ الرَّشَادُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ (رُشْداً) فَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: صَلَاحًا فِي الْعَقْلِ وَالدِّينِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ وَالثَّوْرِيُّ: صَلَاحًا فِي الْعَقْلِ وَحِفْظَ الْمَالِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالشَّعْبِيُّ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيُأْخَذُ بِلِحْيَتِهِ وَمَا بَلَغَ رُشْدَهُ، فَلَا يُدْفَعُ إِلَى الْيَتِيمِ مَالُهُ وَإِنْ كَانَ شَيْخًا حَتَّى يُؤْنَسَ مِنْهُ رُشْدُهُ. وَهَكَذَا قَالَ الضَّحَّاكُ: لَا يُعْطَى الْيَتِيمُ وَإِنْ بَلَغَ مِائَةَ سَنَةٍ حَتَّى يُعْلَمَ مِنْهُ إِصْلَاحُ مَالِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: (رُشْداً) يَعْنِي فِي الْعَقْلِ خَاصَّةً. وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الرُّشْدَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْبُلُوغِ، وَعَلَى أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَرْشُدْ بَعْدَ بُلُوغِ الْحُلُمِ وَإِنْ شَاخَ لَا يَزُولُ الْحَجْرُ عَنْهُ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُحْجَرُ عَلَى الْحُرِّ الْبَالِغِ إِذَا بَلَغَ مَبْلَغَ الرِّجَالِ، وَلَوْ كَانَ أَفْسَقَ النَّاسِ وَأَشَدَّهُمْ تَبْذِيرًا إِذَا كَانَ عَاقِلًا. وَبِهِ قَالَ زُفَرُ بْنُ الْهُذَيْلِ، وَهُوَ مَذْهَبُ النَّخَعِيِّ. وَاحْتَجُّوا فِي ذَلِكَ بِمَا رَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ حِبَّانَ بْنَ مُنْقِذٍ كَانَ يَبْتَاعُ وَفِي عُقْدَتِهِ ضَعْفٌ، فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ احْجُرْ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ يَبْتَاعُ وَفِي عُقْدَتِهِ ضَعْفٌ. فَاسْتَدْعَاهُ النَّبِيُّ ﷺ فقال: (لأتبع). فَقَالَ: لَا أَصْبِرُ. فَقَالَ لَهُ: (فَإِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ لَا خِلَابَةَ وَلَكَ الْخِيَارُ ثَلَاثًا). قَالُوا: فَلَمَّا سَأَلَهُ الْقَوْمُ الْحَجْرَ عَلَيْهِ لَمَّا كَانَ فِي تَصَرُّفِهِ مِنَ الْغَبْنِ وَلَمْ يَفْعَلْ ﵇، ثَبَتَ أَنَّ الْحَجْرَ لَا يَجُوزُ. وَهَذَا لَا حُجَّةَ لَهُمْ فِيهِ، لِأَنَّهُ مَخْصُوصٌ بِذَلِكَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي الْبَقَرَةِ، فَغَيْرُهُ بِخِلَافِهِ. وقال الشافعي: إن كان مفسدا لما له وَدِينِهِ، أَوْ كَانَ مُفْسِدًا لِمَالِهِ دُونَ دِينِهِ حجر عليه، وإن كان مفسدا لدينه

[Şair burada] kendisinden sakınmak amacıyla bir avcı görüp görmediğine dikkatle bakan yaban sığırını kastetmiştir. Ânestü (آنست), ahstestü (أحسست) ve vecedtü (وجدت) kelimelerinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً } “Eğer onlarda bir rüşd (olgunluk) görürseniz” ayeti de bu köktendir; yani bilirseniz demektir. Kelimenin asıl anlamı ise 'gördünüz' demektir. Cumhurun kıraati, râ'nın ötresi ve şîn'in sükûnu ile (رُشْداً) 'rüşden' şeklindedir. es-Sülemî, Îsâ, es-Sekafî ve İbn Mes'ûd radıyallâhu anh ise râ ve şîn'in fethasıyla (رَشَدًا) 'raşeden' şeklinde okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. Rüşden (رُشْدًا) lafzının raşede (رَشَدَ) fiilinin masdarı; raşeden (رَشَدًا) lafzının ise raşide (رَشِدَ) fiilinin masdarı olduğu söylenmiştir; er-Reşâd (الرَّشَاد) da böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. BEŞİNCİ MESELE: Âlimler (رُشْداً) kelimesinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. el-Hasan, Katâde ve başkaları: 'Akıl ve dinde salah (yetkinlik ve doğruluk)' demişlerdir. İbn Abbâs, es-Süddî ve es-Sevrî ise: 'Akılda salah ve malı koruma [becerisi]' demişlerdir. Saîd b. Cübeyr ve eş-Şa'bî şöyle demiştir: 'Kişi sakalından tutulacak yaşa gelir de yine de rüşdüne ermemiş olabilir. Dolayısıyla yaşlı bir adam dahi olsa, kendisinde rüşdü görülmedikçe yetime malı teslim edilmez.' Dahhâk da aynı şekilde şöyle demiştir: 'Yüz yaşına bassa bile malını çekip çevirdiği bilinmedikçe yetime [malı] verilmez.' Mücâhid ise: '(رُشْداً) ifadesi özellikle akılda [olgunluk] demektir' demiştir. Âlimlerin çoğunluğuna göre rüşd ancak bülûğdan sonra gerçekleşir ve ihtilam bülûğuna erdikten sonra reşid olmamışsa, yaşlansa dahi üzerindeki hacir (kısıtlılık) kalkmaz; Mâlik ve diğer âlimlerin mezhebi budur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: 'Hür ve bâliğ kimse erkeklik çağına ulaştığında, insanların en fâsıkı ve en müsrif olanı dahi olsa, şayet akıllı ise hacir altına alınmaz.' Züfer b. el-Hüzeyl de bu görüştedir ve bu en-Nehaî'nin de mezhebidir. Bu hususta Katâde'nin Enes'ten rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Habbân b. Munkız alışveriş yapardı ve muhakemesinde zayıflık vardı. Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onu hacir altına al; zira o alışveriş yapıyor ve muhakemesinde zayıflık var' denildi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırtıp: «Alışveriş yapma» buyurdu. O da: 'Sabredemem [bunu yapmadan duramam]' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ona: «Alışveriş yaptığın zaman: 'Aldatma yok' de ve senin için üç gün muhayyerlik hakkı vardır» buyurdu. [Hanefîler] şöyle dediler: İnsanlar onun tasarruflarındaki aldanma ve zarar sebebiyle hacir altına alınmasını istediklerinde o aleyhisselâm bunu yapmadığına göre, hacir uygulamasının caiz olmadığı sabit olmuştur. Halbuki bunda onlar için bir delil yoktur; çünkü Bakara sûresinde açıkladığımız üzere o durum bu zata mahsustur, diğerleri ise böyle değildir. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: 'Şayet hem malını hem dinini ifsat ediyorsa veya dinini değil de yalnızca malını ifsat ediyorsa hacir altına alınır. Eğer dinini ifsat edip...'

مُصْلِحًا لِمَالِهِ فَعَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا يُحْجَرُ عَلَيْهِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي الْعَبَّاسِ بْنِ شُرَيْحٍ. وَالثَّانِي لا حجر عليه، وهو اختيار أبى إِسْحَاقَ الْمَرْوَزِيِّ، وَالْأَظْهَرُ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْحَجْرِ عَلَى السَّفِيهِ قَوْلُ عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَالزُّبَيْرِ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عباس وعبد الله ابن جَعْفَرٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَمِنَ التَّابِعِينَ شُرَيْحٌ، وَبِهِ قَالَ الْفُقَهَاءُ: مَالِكٌ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَهْلُ الشَّامِ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَادَّعَى أَصْحَابُنَا الْإِجْمَاعَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. السَّادِسَةُ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ دَفْعَ الْمَالِ يَكُونُ بِشَرْطَيْنِ: إِينَاسُ الرُّشْدِ وَالْبُلُوغُ، فَإِنْ وُجِدَ أَحَدُهُمَا دُونَ الْآخَرِ لَمْ يَجُزْ تَسْلِيمُ الْمَالِ، كَذَلِكَ نَصُّ الْآيَةِ. وَهُوَ رِوَايَةُ ابْنِ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبَ وَابْنِ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ فِي الْآيَةِ. وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةِ الْفُقَهَاءِ إِلَّا أَبَا حَنِيفَةَ وَزُفَرَ وَالنَّخَعِيَّ فَإِنَّهُمْ أَسْقَطُوا إِينَاسَ الرُّشْدِ بِبُلُوغِ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لِكَوْنِهِ جَدًّا. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِ قَوْلِهِ، وَضَعْفِ مَا احْتَجَّ بِهِ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ لَهُ مِنَ اسْتِعْمَالِ الْآيَتَيْنِ حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ، فَإِنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ، وَالْمُطْلَقُ يُرَدُّ إِلَى الْمُقَيَّدِ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ الْأُصُولِ. وَمَاذَا يُغْنِي كَوْنُهُ جَدًّا إِذَا كَانَ غَيْرَ جَدٍّ، أَيْ بُخْتٍ. إِلَّا أَنَّ عُلَمَاءَنَا شَرَطُوا فِي الْجَارِيَةِ دُخُولَ الزَّوْجِ بِهَا مَعَ الْبُلُوغِ، وَحِينَئِذٍ يَقَعُ الِابْتِلَاءُ فِي الرُّشْدِ. وَلَمْ يَرَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ، وَرَأَوْا الِاخْتِبَارَ فِي الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَفَرَّقَ عُلَمَاؤُنَا بَيْنَهُمَا بِأَنْ قَالُوا: الْأُنْثَى مُخَالِفَةٌ لِلْغُلَامِ لِكَوْنِهَا مَحْجُوبَةً لَا تُعَانِي الْأُمُورَ وَلَا تَبْرُزُ لِأَجْلِ الْبَكَارَةِ فَلِذَلِكَ وُقِفَ فِيهَا عَلَى وُجُودِ النِّكَاحِ، فَبِهِ تُفْهَمُ الْمَقَاصِدُ كُلُّهَا. وَالذَّكَرُ بِخِلَافِهَا، فَإِنَّهُ بِتَصَرُّفِهِ وَمُلَاقَاتِهِ لِلنَّاسِ من أول نشئه إلى بلوغه يحمل لَهُ الِاخْتِبَارُ، وَيَكْمُلُ عَقْلُهُ بِالْبُلُوغِ، فَيَحْصُلُ لَهُ الْغَرَضُ. وَمَا قَالَهُ الشَّافِعِيُّ أَصْوَبُ، فَإِنَّ نَفْسَ الوطي بِإِدْخَالِ الْحَشَفَةِ لَا يَزِيدُهَا فِي رُشْدِهَا إِذَا كَانَتْ عَارِفَةً بِجَمِيعِ أُمُورِهَا وَمَقَاصِدِهَا، غَيْرَ مُبَذِّرَةٍ لِمَالِهَا. ثُمَّ زَادَ عُلَمَاؤُنَا فَقَالُوا: لَا بُدَّ بعد

[dinde fâsık olmakla birlikte] malını iyi yöneten/ıslah eden biri olursa iki görüş vardır: Birincisi, hacir altına alınır (kısıtlanır); bu, Ebü'l-Abbâs b. Süreyc'in tercihidir. İkincisi, hacir altına alınmaz; bu da Ebû İshâk el-Mervezî'nin tercihi ve Şâfiî'nin mezhebinde daha zâhir (baskın) olan görüştür. es-Sa'lebî şöyle demiştir: Sefih (malını saçıp savuran) kimsenin hacir altına alınması hususunda zikrettiğimiz bu görüş; Osman, Ali, Zübeyr, Âişe, İbn Abbâs ve Abdullah b. Ca'fer'in (radıyallâhu anhüm), tâbiînden de Şüreyh'in görüşüdür. Fakihlerden Mâlik, Medine ehli, el-Evzâî, Şam ehli, Ebû Yûsuf, Muhammed, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr de bu görüştedir. es-Sa'lebî: "Bizim ashâbımız bu meselede icmâ olduğunu ileri sürmüştür" demiştir. Altıncı [Mesele]: Bu sabit olduğuna göre bil ki malın teslim edilmesi iki şarta bağlıdır: Rüşdün görülmesi ve büluğ. Eğer birisi bulunup diğeri bulunmazsa malın teslimi caiz olmaz; ayetin açık hükmü (nassı) da böyledir. Ayet hakkında İbnü'l-Kâsım, Eşheb ve İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayeti de budur. Fakihler topluluğunun görüşü de bu yöndedir; ancak Ebû Hanîfe, Züfer ve en-Nehaî müstesnadır. Zira onlar yirmi beş yaşına ulaşmakla rüşdün görülmesi şartını düşürmüşlerdir. Ebû Hanîfe: "Çünkü artık dede [olabilecek yaştadır]" demiştir. Bu ise onun görüşünün ve Ebû Bekir er-Râzî'nin Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde daha önce geçtiği üzere iki ayeti birlikte değerlendirerek getirdiği delilin zayıflığını gösterir. Zira bu [mesele] mutlak ve mukayyed kabilindendir; usul ehlinin ittifakıyla mutlak, mukayyede hamledilir. Şayet ciddiyeti/bahtı yoksa dede olmasının ne faydası vardır? Yani talihi/aklı. Ancak âlimlerimiz [Mâlikîler], kız çocuğunda büluğun yanı sıra kocanın zifafa girmesini şart koşmuşlardır; rüşdün sınanması ancak bu durumda gerçekleşir. Ebû Hanîfe ve Şâfiî ise bunu şart görmemiş, daha önce geçtiği üzere hem erkekte hem kadında sınamanın [aynı şekilde] olacağını kabul etmişlerdir. Âlimlerimiz ikisinin arasını şöyle ayırmışlardır: "Kız çocuğu erkek çocuktan farklıdır; çünkü o örtü altındadır, işlerle doğrudan ilgilenmez ve bekâreti sebebiyle öne çıkmaz. Bu yüzden onun hakkında nikâhın gerçekleşmesine bağlı kalınmıştır; zira bütün maksatlar onunla anlaşılır. Erkek ise böyle değildir; çünkü o, ilk yetişme çağından büluğuna kadar tasarrufları ve insanlarla iç içe olması sebebiyle tecrübe kazanır ve büluğ ile aklı kemale erer, böylece maksat hasıl olur." Şâfiî'nin söylediği ise daha isabetlidir; zira bir kadın bütün işlerini ve maksatlarını biliyor ve malını saçıp savurmuyorsa, sadece haşefenin dahil olmasıyla gerçekleşen cimanın kendisi onun rüşdünü artırmaz. Sonra âlimlerimiz buna ilave olarak şöyle demişlerdir: Kocasının zifafından sonra mutlaka...

دُخُولِ زَوْجِهَا مِنْ مُضِيِّ مُدَّةٍ مِنَ الزَّمَانِ تُمَارِسُ فِيهَا الْأَحْوَالَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَذَكَرَ علماؤها فِي تَحْدِيدِهَا أَقْوَالًا عَدِيدَةً، مِنْهَا الْخَمْسَةُ الْأَعْوَامُ وَالسِّتَّةُ وَالسَّبْعَةُ فِي ذَاتِ الْأَبِ. وَجَعَلُوا فِي الْيَتِيمَةِ الَّتِي لَا أَبَ لَهَا وَلَا وَصِيَّ عَلَيْهَا عَامًا وَاحِدًا بَعْدَ الدُّخُولِ، وَجَعَلُوا فِي الْمُوَلَّى عَلَيْهَا مُؤَبَّدًا حَتَّى يَثْبُتَ رُشْدُهَا. وَلَيْسَ فِي هَذَا كُلِّهِ دَلِيلٌ، وَتَحْدِيدُ الْأَعْوَامِ فِي ذَاتِ الْأَبِ عَسِيرٌ، وَأَعْسَرُ مِنْهُ تَحْدِيدُ الْعَامِ فِي الْيَتِيمَةِ. وَأَمَّا تَمَادِي الْحَجْرِ فِي الْمُوَلَّى عَلَيْهَا حَتَّى يَتَبَيَّنَ رُشْدُهَا فَيُخْرِجُهَا الْوَصِيُّ عَنْهُ، أَوْ يُخْرِجُهَا الْحَكَمُ مِنْهُ فَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا كُلِّهِ دَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً) فَتَعَيَّنَ اعْتِبَارُ الرُّشْدِ وَلَكِنْ يَخْتَلِفُ إِينَاسُهُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ حَالِ الرَّاشِدِ. فَاعْرِفْهُ وَرَكِّبْ عَلَيْهِ وَاجْتَنِبِ التَّحَكُّمَ الَّذِي لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَا فَعَلَتْهُ ذَاتُ الْأَبِ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ، فَقِيلَ: هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الرَّدِّ لِبَقَاءِ الْحَجْرِ، وَمَا عَمِلَتْهُ بَعْدَهُ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْجَوَازِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَا عَمِلَتْهُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ مَحْمُولٌ عَلَى الرَّدِّ إِلَّا أَنْ يَتَبَيَّنَ فِيهِ السَّدَادُ، وَمَا عَمِلَتْهُ بَعْدَ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى الْإِمْضَاءِ حَتَّى يَتَبَيَّنَ فِيهِ السَّفَهُ. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي دَفْعِ الْمَالِ إِلَى الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ هَلْ يَحْتَاجُ إِلَى السُّلْطَانِ أَمْ لَا؟ فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: لَا بُدَّ مِنْ رَفْعِهِ إِلَى السُّلْطَانِ، وَيَثْبُتُ عِنْدَهُ رُشْدُهُ ثم يدفع إليه ما له. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: ذَلِكَ مَوْكُولٌ إِلَى اجْتِهَادِ الْوَصِيِّ دُونَ أَنْ يَحْتَاجَ إِلَى رَفْعِهِ إِلَى السُّلْطَانِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالصَّوَابُ فِي أَوْصِيَاءِ زَمَانِنَا أَلَّا يُسْتَغْنَى عَنْ رَفْعِهِ إِلَى السُّلْطَانِ وَثُبُوتِ الرُّشْدِ عِنْدَهُ، لِمَا حُفِظَ مِنْ تَوَاطُؤِ الْأَوْصِيَاءِ عَلَى أَنْ يَرْشُدَ الصَّبِيُّ، وَيَبْرَأَ الْمَحْجُورُ عَلَيْهِ لِسَفَهِهِ وَقِلَّةِ تَحْصِيلِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. التَّاسِعَةُ- فَإِذَا سُلِّمَ الْمَالُ إِلَيْهِ بِوُجُودِ الرُّشْدِ، ثُمَّ عَادَ إِلَى السَّفَهِ بِظُهُورِ تَبْذِيرٍ وَقِلَّةِ تَدْبِيرٍ عَادَ إِلَيْهِ الْحَجْرُ عِنْدَنَا، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَعُودُ، لِأَنَّهُ بَالِغٌ عَاقِلٌ، بِدَلِيلِ جَوَازِ إِقْرَارِهِ فِي الْحُدُودِ وَالْقِصَاصِ. وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً) وَقَالَ تَعَالَى: (فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً

[...]-kocasının zifafa girmesinden sonra işleri tecrübe edeceği bir sürenin geçmesi gerekir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimlerimiz bu sürenin belirlenmesinde birçok görüş zikretmişlerdir. Babası hayatta olan kız hakkında beş, altı ve yedi yıl [gibi süreler] bunlardandır. Babası ve vasîsi bulunmayan yetim kız için gerdekten sonra bir yıl belirlemişlerdir. Vesayet altındaki kız (el-müvellâ aleyhâ) hakkında ise rüşdü sabit oluncaya kadar [hacrin] devamlılığını öngörmüşlerdir. Oysa bütün bunlarda hiçbir delil yoktur; babası olan kız hakkında yıllar belirlemek zordur, yetim kız hakkında bir yıl belirlemek ise bundan daha zordur. Vesayet altındaki kızda rüşdü ortaya çıkıncaya kadar hacrin devam etmesine ve vasînin onu vesayetten çıkarmasına yahut hâkimin onu vesayetten azat etmesine gelince, bu Kur'an'ın zahirine uygundur. Bütün bunlardan kastedilen mana, Yüce Allah'ın: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً } “Eğer onların olgunlaştıklarını (rüşd sahibi olduklarını) görürseniz” buyruğunun kapsamına girmektedir. Dolayısıyla rüşdün dikkate alınması zorunludur; fakat rüşdün tespiti, olgunlaşan kişinin durumunun farklılığına göre değişir. Bunu bil, [hükmünü] buna bina et ve delilsiz keyfî hüküm vermekten sakın. Yedinci Mesele- Babası hayatta olan kızın bu süre zarfında yaptığı tasarruflar hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre, hacir halinin devam etmesi sebebiyle bu tasarruflar reddedilmeye (hükümsüz sayılmaya) hamledilir; bu süreden sonra yaptıkları ise caiz olmaya hamledilir. Bazıları da şöyle demiştir: Bu süre zarfında yaptığı tasarruflar, onda bir doğruluk ve isabet ortaya çıkmadıkça reddedilmeye hamledilir; bundan sonra yaptıkları ise sefihliği ortaya çıkmadıkça geçerliliğe (infaza) hamledilir. Sekizinci Mesele- Malın kısıtlıya (mahcur aleyhe) verilmesinin devlet otoritesine (sultana/hâkime) başvurmayı gerektirip gerektirmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: "Mutlaka sultana arz edilmesi, rüşdünün onun huzurunda sabit olması ve ardından malının kendisine teslim edilmesi gerekir." demiştir. Diğer bir grup ise: "Bu durum, sultana başvurulmasına gerek kalmaksızın vasînin ictihadına bırakılmıştır." demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Zamanımızın vasîleri açısından doğru olan, vasîlerin çocuğun rüşde erdiği hususundaki muvazaaları ve o sıradaki sefihliği ile akıl ve tecrübe eksikliği sebebiyle hacir altındakinin [vasîyi haksızca] ibra ettiği bilindiğinden, meselenin sultana götürülmesinden ve rüşdün onun huzurunda sabit olmasından vazgeçilmemesidir. Dokuzuncu Mesele- Rüşdün bulunması sebebiyle mal kendisine teslim edildikten sonra, savurganlık ve tedbirsizliğin baş göstermesiyle yeniden sefihliğe dönerse, bize (Mâlikîlere) göre ve eş-Şâfiî'nin iki görüşünden birine göre hacir hali ona geri döner. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: [Hacir] geri dönmez; zira o bülûğa ermiş akıllı bir kimsedir; nitekim hadlerde ve kısastaki ikrarının geçerli olması da bunun delilidir. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } “Allah'ın sizin için geçim kaynağı kıldığı mallarınızı sefihlere vermeyin” buyruğu ile Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً } “Eğer üzerinde hak bulunan kimse sefih veya zayıf ise...” buyruğudur.

أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ (وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ مَحْجُورًا سَفِيهًا أَوْ يَطْرَأُ ذَلِكَ عَلَيْهِ بَعْدَ الْإِطْلَاقِ. الْعَاشِرَةُ- وَيَجُوزُ لِلْوَصِيِّ أَنْ يَصْنَعَ فِي مال اليتيم ما كان للأب أن يصنعه مِنْ تِجَارَةٍ وَإِبْضَاعٍ وَشِرَاءٍ وَبَيْعٍ. وَعَلَيْهِ أَنْ يُؤَدِّيَ الزَّكَاةَ مِنْ سَائِرِ أَمْوَالِهِ: عَيْنٍ وَحَرْثٍ وَمَاشِيَةٍ وَفِطْرَةٍ. وَيُؤَدِّي عَنْهُ أُرُوشَ الْجِنَايَاتِ وَقِيَمَ الْمُتْلَفَاتِ، وَنَفَقَةَ الْوَالِدَيْنِ وَسَائِرَ الْحُقُوقِ اللَّازِمَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُزَوِّجَهُ وَيُؤَدِّيَ عَنْهُ الصَّدَاقَ، وَيَشْتَرِيَ لَهُ جَارِيَةً يَتَسَرَّرُهَا، وَيُصَالِحُ لَهُ وَعَلَيْهِ عَلَى وَجْهِ النَّظَرِ لَهُ. وَإِذَا قَضَى الْوَصِيُّ بَعْضَ الْغُرَمَاءِ وَبَقِيَ مِنَ الْمَالِ بَقِيَّةٌ تَفِي مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ كَانَ فِعْلُ الْوَصِيِّ جَائِزًا. فَإِنْ تلف باقي المال فلا شي لِبَاقِي الْغُرَمَاءِ عَلَى الْوَصِيِّ وَلَا عَلَى الَّذِينَ اقْتَضَوْا. وَإِنِ اقْتَضَى الْغُرَمَاءُ جَمِيعَ الْمَالِ ثُمَّ أَتَى غُرَمَاءُ آخَرُونَ فَإِنْ كَانَ عَالِمًا بِالدَّيْنِ الْبَاقِي أَوْ كَانَ الْمَيِّتُ مَعْرُوفًا بِالدَّيْنِ الْبَاقِي ضَمِنَ الْوَصِيُّ لِهَؤُلَاءِ الْغُرَمَاءِ مَا كَانَ يُصِيبُهُمْ فِي الْمُحَاصَّةِ، وَرَجَعَ عَلَى الَّذِينَ اقْتَضَوْا دَيْنَهُمْ بِذَلِكَ. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا [بِذَلِكَ]، وَلَا كان الميت معروفا بالدين فلا شي عَلَى الْوَصِيِّ. وَإِذَا دَفَعَ الْوَصِيُّ دَيْنَ الْمَيِّتِ بِغَيْرِ إِشْهَادٍ ضَمِنَ. وَأَمَّا إِنْ أَشْهَدَ وَطَالَ الزمان حتى مات الشهود فلا شي عَلَيْهِ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ) مِنْ أَحْكَامِ الْوَصِيِّ فِي الْإِنْفَاقِ وَغَيْرِهِ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا) لَيْسَ يُرِيدُ أَنَّ أَكْلَ مَالِهِمْ مِنْ غَيْرِ إِسْرَافٍ جَائِزٌ، فَيَكُونُ لَهُ دَلِيلُ خِطَابٍ، بَلِ الْمُرَادُ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ فَإِنَّهُ إِسْرَافٌ. فَنَهَى اللَّهُ ﷾ الْأَوْصِيَاءَ عَنْ أَكْلِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى بِغَيْرِ الْوَاجِبِ الْمُبَاحِ لَهُمْ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَالْإِسْرَافُ فِي اللُّغَةِ الْإِفْرَاطُ وَمُجَاوَزَةُ الْحَدِّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آلِ عِمْرَانَ وَالسَّرَفُ الْخَطَأُ فِي الْإِنْفَاقِ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ) buyruğudur; ayet hacir altındaki bir sefih olması ile serbest bırakıldıktan sonra bu durumun arız olması arasında bir ayrım yapmamıştır. Onuncu Mesele- Vasînin, yetimin malında ticaret, sermaye verme (ibzâ'), alım ve satım gibi babanın yapabileceği tasarrufları yapması caizdir. Nakit, ekin, hayvan ve fıtır sadakası olmak üzere onun bütün mallarından zekâtını ödemesi vaciptir. Cinayetlerin diyetlerini/tazminatlarını, telef edilen şeylerin bedellerini, anne-babanın nafakasını ve diğer lazım gelen hakları onun adına öder. Onu evlendirmesi, mehrini onun adına ödemesi, cariye edinmesi için ona cariye satın alması ve onun menfaati doğrultusunda onun lehine ve aleyhine sulh yapması caizdir. Vasî bazı alacaklıların borcunu öder ve geriye üzerindeki borcu karşılayacak kadar mal kalırsa vasînin bu fiili caizdir. Şayet kalan mal telef olursa geri kalan alacaklıların ne vasîden ne de alacağını almış olanlardan bir hak talep etme yetkisi yoktur. Şayet alacaklılar malın tamamını tahsil eder, sonra da başka alacaklılar gelirse; vasî geriye kalan borcu biliyor idiyse yahut ölen kimse geriye kalan borçla tanınıyor idiyse, vasî bu alacaklılara garamet hisselerine düşecek payı tazmin eder ve borcunu tahsil etmiş olanlara bu miktar için rücu eder. Şayet bunu bilmiyor ve ölen kimse de borçla tanınmıyor idiyse vasîye hiçbir sorumluluk yoktur. Vasî ölenin borcunu şahit tutmaksızın öderse tazmin eder. Şahit tutar da zaman uzayıp şahitler ölürse ona bir sorumluluk yoktur. Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: (وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ) buyruğunun tefsirinde vasînin nafaka ve diğer hususlardaki hükümleri yeteri kadar geçmişti, Allah'a hamdolsun. On birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا) buyruğu: Mallarını israf etmeksizin yemenin caiz olduğu ve dolayısıyla mefhum-ı muhalifinin bulunduğu anlamına gelmez; bilakis murad, onların mallarını yemeyiniz, zira bu bir israftır demektir. Allah celle celâlühû, ileride açıklaması geleceği üzere, vasilere yetimlerin mallarını kendilerine vacip ve mubah kılınan ölçünün dışında yemelerini yasaklamıştır. İsraf sözlükte haddi aşmak ve aşırılığa kaçmaktır. Âl-i İmrân Suresi'nde bu geçmişti. Seref ise harcamada hataya düşmektir. Şairin şu sözü bundandır:

أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوهَا ثَمَانِيَةً ... مَا فِي عَطَائِهِمْ من ولا سرف

Sekiz kişinin önünde sürdüğü yüz deveyi verdiler... / Onların bu bağışlarında ne bir başa kakma vardır ne de bir israf.

أَيْ لَيْسَ يُخْطِئُونَ مَوَاضِعَ الْعَطَاءِ. وَقَالَ آخَرُ:

Yani onlar bağışın verileceği yerlerde hataya düşmezler demektir. Bir başkası da şöyle demiştir:

وَقَالَ قَائِلُهُمْ وَالْخَيْلُ تَخْبِطُهُمْ ... أَسْرَفْتُمُ فَأَجَبْنَا أَنَّنَا سَرَفُ

Atlar onları çiğnerken sözcüsü şöyle dedi: / Aşırı gittiniz! Biz de dedik ki: Biz taşkınlığın ta kendisiyiz!

قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: السَّرَفُ التَّبْذِيرُ، وَالسَّرَفُ الْغَفْلَةُ. وَسَيَأْتِي لِمَعْنَى الْإِسْرَافِ زِيَادَةُ بَيَانٍ فِي (الْأَنْعَامِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. (وَبِداراً) مَعْنَاهُ وَمُبَادَرَةَ كِبَرِهِمْ، وَهُوَ حَالُ الْبُلُوغِ. وَالْبِدَارُ وَالْمُبَادَرَةُ كَالْقِتَالِ وَالْمُقَاتَلَةِ. وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى (إِسْرافاً) ". وَ (أَنْ يَكْبَرُوا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ (بِداراً)، أَيْ لَا تَسْتَغْنِمْ مَالَ مَحْجُورِكَ فَتَأْكُلَهُ وَتَقُولَ أُبَادِرُ كِبَرَهُ لِئَلَّا يَرْشُدَ وَيَأْخُذَ مَالَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. الثَّانِيةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ) الْآيَةَ. بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى مَا يَحِلُّ لَهُمْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، فَأَمَرَ الْغَنِيَّ بِالْإِمْسَاكِ وَأَبَاحَ لِلْوَصِيِّ الْفَقِيرِ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ مَالِ وَلِيِّهِ بِالْمَعْرُوفِ. يُقَالُ: عَفَّ الرَّجُلُ عَنِ الشَّيْءِ وَاسْتَعَفَّ إِذَا أَمْسَكَ. وَالِاسْتِعْفَافُ عَنِ الشَّيْءِ تَرْكُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً). وَالْعِفَّةُ: الِامْتِنَاعُ عَمَّا لَا يَحِلُّ وَلَا يَجِبُ فِعْلُهُ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي فقير ليس لي شي وَلِي يَتِيمٌ. قَالَ: فَقَالَ: (كُلْ مِنْ مَالِ يتيمك غير مسرف ولا مباذر وَلَا مُتَأَثِّلٍ). الثَّالِثَةُ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مَنِ الْمُخَاطَبُ وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ؟ فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) قَالَتْ: نَزَلَتْ فِي وَلِيِّ الْيَتِيمِ الَّذِي يَقُومُ عَلَيْهِ وَيُصْلِحُهُ إِذَا كَانَ مُحْتَاجًا جَازَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ. فِي رِوَايَةٍ: بِقَدْرِ مَالِهِ بِالْمَعْرُوفِ. وَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْمُرَادُ الْيَتِيمُ إِنْ كَانَ غَنِيًّا وَسَّعَ عَلَيْهِ وَأَعَفَّ عَنْ مَالِهِ، وَإِنْ كَانَ فَقِيرًا أَنْفَقَ عَلَيْهِ بِقَدْرِهِ، قاله رَبِيعَةُ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ. وَالْأَوَّلُ قَوْلُ الْجُمْهُورِ وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ الْيَتِيمَ لَا يُخَاطَبُ بِالتَّصَرُّفِ فِي مَالِهِ لِصِغَرِهِ وَلِسَفَهِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ عشرة- واختلف الجمهور في الا كل بِالْمَعْرُوفِ مَا هُوَ؟ فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ الْقَرْضُ إِذَا احْتَاجَ وَيَقْضِي إِذَا أَيْسَرَ، قَالَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعُبَيْدَةُ وَابْنُ جُبَيْرٍ والشعبي

en-Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: es-Seref (السَّرَفُ), saçıp savurmak (tebzîr) demektir; es-Seref aynı zamanda gaflettir. İsrafın anlamına dair ilave açıklama, inşâallâhu teâlâ el-En‘âm [suresinde] gelecektir. { وَبِداراً } "acele ederek" ifadesinin anlamı, onların büyümesine, yani bülûğ çağına ermelerine karşı acele ederek demektir. el-Bidâr (الْبِدَارُ) ve el-mübâdere (الْمُبَادَرَةُ); el-kıtâl (الْقِتَالُ) ve el-mukātele (الْمُقَاتَلَةُ) gibi [aynı kökten gelen mastar]dır. Bu kelime, { إِسْرافاً } "israf ile" ifadesine matuftur. { أَنْ يَكْبَرُوا } "büyüyecekler diye" kısmı ise { بِداراً } kelimesi sebebiyle nasb mahallindedir. Yani, İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre: Vesayetin altındaki kişinin malını ganimet bilip yemeye kalkışarak 'Ergenliğe erip aklı başına gelmeden ve malını geri almadan önce el çabukluğuyla yiyip bitireyim' deme! demektir. On İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ } “Kim zengin ise iffetli davransın [yetim malından el çeksin]” ayeti. Yüce Allah, velilerin onların mallarından kendilerine neyin helal olduğunu beyan etmiş; zengine [yetim malından] el çekmesini emretmiş, fakir vasiye ise velisi olduğu kişinin malından maruf ölçüsünde (örfe uygun olarak) yemesini mubah kılmıştır. Bir kimse bir şeyden kendini tuttuğunda ve el çektiğinde "عَفَّ الرَّجُلُ عَنِ الشَّيْءِ وَاسْتَعَفَّ" denilir. Bir şeyden isti'faf etmek, onu terk etmektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً } “Evlenmeye imkân bulamayanlar da iffetlerini korusunlar.” İffet ise; helal olmayan ve yapılması vacip bulunmayan şeylerden kaçınmaktır. Ebû Dâvûd, Hüseyn el-Muallim yoluyla Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ben fakirim, hiçbir şeyim yok ve yanımda bir yetim var" dedi. Bunun üzerine [Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem]: « كُلْ مِنْ مَالِ يَتِيمِكَ غَيْرَ مُسْرِفٍ وَلَا مُبَاذِرٍ وَلَا مُتَأَثِّلٍ » «İsraf etmeden, saçıp savurmadan ve kendine mal mülk edinmeksizin yetiminin malından ye!» buyurdu. On Üçüncü [Mesele]- İlim ehli bu ayette kastedilen ve muhatap olan kişinin kim olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Sahîh-i Müslim'de Âişe'den [nakledildiğine göre] o, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Kim de fakir ise, maruf ölçüsünde (örfe uygun olarak) yesin” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu ayet, yetimin işini üstlenen ve onun durumunu düzelten velisi hakkında inmiştir; şayet muhtaç ise o maldan yemesi caizdir." Bir rivayette de: "Maruf ölçüsünde, [yetimin] malı oranında [yesin]" şeklindedir. Bazıları ise şöyle demiştir: Kastedilen bizzat yetimdir; şayet zengin ise velisi onun harcamalarını geniş tutar ve malından [haksız yemekten] kaçınır; eğer fakir ise durumuna göre ona harcama yapar. Bu görüşü Rebîa ve Yahyâ b. Saîd söylemiştir. Ancak birinci görüş cumhurun görüşü olup doğru olan da budur. Zira yetim, küçüklüğü ve reşit olmaması sebebiyle malında tasarrufta bulunmakla muhatap tutulmaz. Doğrusunu Allah bilir. On Dördüncü [Mesele]- Cumhur, maruf ile (örfe uygun) yemenin ne olduğu hususunda ihtilaf etmiştir: Bir topluluk, "Bu, [velinin] muhtaç olduğunda aldığı ve durumu düzeldiğinde geri ödediği borçtur" demiştir. Bunu Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs, Ubeyde, İbn Cübeyr ve eş-Şa'bî söylemiştir.

وَمُجَاهِدٌ وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ. وَلَا يَسْتَسْلِفُ أَكْثَرَ مِنْ حَاجَتِهِ. قَالَ عُمَرُ: أَلَا إِنِّي أَنْزَلْتُ نَفْسِي مِنْ مَالِ اللَّهِ مَنْزِلَةَ الْوَلِيِّ مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ، إِنِ اسْتَغْنَيْتُ اسْتَعْفَفْتُ، وَإِنِ افْتَقَرْتُ أَكَلْتُ بِالْمَعْرُوفِ، فَإِذَا أَيْسَرْتُ قَضَيْتُ. رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ (وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) قَالَ: قَرْضًا- ثُمَّ تَلَا (فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ). وَقَوْلٌ ثَانٍ- رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَعَطَاءٍ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَقَتَادَةَ: لَا قَضَاءَ عَلَى الْوَصِيِّ الْفَقِيرِ فِيمَا يَأْكُلُ بِالْمَعْرُوفِ، لِأَنَّ ذَلِكَ حَقُّ النَّظَرِ، وَعَلَيْهِ الْفُقَهَاءُ. قَالَ الْحَسَنُ: هُوَ طُعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ لَهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ يَأْكُلُ مَا يَسُدُّ جَوْعَتَهُ، وَيَكْتَسِي مَا يَسْتُرُ عَوْرَتَهُ، وَلَا يَلْبَسُ الرَّفِيعَ مِنَ الْكَتَّانِ وَلَا الْحُلَلَ. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ النَّاظِرَ لِلْمُسْلِمِينَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ غُرْمُ مَا أَكَلَ بِالْمَعْرُوفِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ فَرَضَ سَهْمَهُ فِي مَالِ اللَّهِ. فَلَا حُجَّةَ لَهُمْ فِي قَوْلِ عُمَرَ: فَإِذَا أَيْسَرْتُ قَضَيْتُ- أَنْ لَوْ صَحَّ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَالشَّعْبِيِّ أَنَّ الْأَكْلَ بِالْمَعْرُوفِ هُوَ كَالِانْتِفَاعِ بِأَلْبَانِ الْمَوَاشِي، وَاسْتِخْدَامِ الْعَبِيدِ، وَرُكُوبِ الدَّوَابِّ إِذَا لَمْ يَضُرَّ بِأَصْلِ الْمَالِ، كَمَا يَهْنَأُ الْجَرْبَاءَ، وَيَنْشُدُ الضَّالَّةَ، وَيَلُوطُ الْحَوْضَ، وَيَجُذُّ التَّمْرَ. فَأَمَّا أَعْيَانُ الْأَمْوَالِ وَأُصُولُهَا فَلَيْسَ لِلْوَصِيِّ أَخْذُهَا. وَهَذَا كُلُّهُ يُخَرَّجُ مَعَ قَوْلِ الْفُقَهَاءِ: إِنَّهُ يَأْخُذُ بِقَدْرِ أَجْرِ عَمَلِهِ، وَقَالَتْ بِهِ طَائِفَةٌ وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمَعْرُوفُ، وَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، وَالزِّيَادَةُ عَلَى ذَلِكَ مُحَرَّمَةٌ. وَفَرَّقَ الْحَسَنُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَيٍّ- وَيُقَالُ ابْنُ حَيَّانَ- بَيْنَ وَصِيِّ الْأَبِ وَالْحَاكِمِ، فَلِوَصِيِّ الْأَبِ أَنْ يَأْكُلَ بِالْمَعْرُوفِ، وَأَمَّا وَصِيُّ الْحَاكِمِ فَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى الْمَالِ بِوَجْهٍ، وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّالِثُ. وَقَوْلٌ رَابِعٌ رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ قَرْضًا وَلَا غَيْرَهُ. وَذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ، نَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ) وَهَذَا لَيْسَ بِتِجَارَةٍ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: إِنَّ الرُّخْصَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً) الآية. وحكى بشر بن الوليد عن أبى يُوسُفَ قَالَ: لَا أَدْرِي، لَعَلَّ هَذِهِ الْآيَةَ

[Bu görüş] Mücâhid ve Ebu'l-Âliye [tarafından da ileri sürülmüştür]; el-Evzâî'nin görüşü de budur. [Vasî] ihtiyacından fazlasını borç olarak alamaz. Ömer [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: "Haberiniz olsun, ben kendimi Allah'ın malı (kamu malı) karşısında, yetimin velisinin onun malı karşısındaki konumu gibi gördüm: Şayet ihtiyacım olmazsa iffetli davranır [ondan bir şey almam], şayet muhtaç olursam maruf ölçüsünde yerim, durumum düzelip genişliğe kavuşunca da geri öderim." Abdullah b. el-Mübârek, Âsım'dan, o da Ebu'l-Âliye'den { وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Kim de fakir ise, maruf ölçüsünde (örfe uygun olarak) yesin” ayeti hakkında: "Borç olarak [yer]" dediğini, ardından da { فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ } “Onlara mallarını teslim ettiğiniz zaman kendilerine şahit tutun” ayetini okuduğunu rivayet etmiştir. İkinci bir görüş -ki İbrâhim, Atâ, Hasan-ı Basrî, en-Nehaî ve Katâde'den rivayet edilmiştir-: Fakir vasînin maruf ölçüsünde yediği şeyleri kaza etme (geri ödeme) yükümlülüğü yoktur. Çünkü bu, [malı idare edip] gözetme hakkıdır (ücretidir); fakihlerin benimsediği görüş de budur. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Bu, Allah'ın ona bir ikramıdır (rızkıdır)." Bunun mahiyeti ise, açlığını giderecek kadar yemesi, avretini örtecek kadar giyinmesidir; kaliteli keten ve gösterişli elbiseler (hulleler) giyemez. Bu görüşün doğruluğunun delili, Müslümanların işlerini idare eden yöneticinin (imamın), maruf ölçüsünde yediği şeyleri tazmin etmesinin vacip olmadığı hususundaki ümmetin icmâıdır. Çünkü Allah Teâlâ, Allah'ın malında (kamu gelirlerinde) onun payını farz kılmıştır. Dolayısıyla -şayet sahih ise- Ömer'in: "Genişliğe kavuştuğumda geri öderim" sözünde onlar için bir delil yoktur. İbn Abbâs, Ebu'l-Âliye ve eş-Şa'bî'den rivayet edildiğine göre, maruf ölçüsünde yemek; malın aslına zarar vermediği takdirde hayvanların sütünden faydalanmak, kölelerin hizmetinden yararlanmak ve binek hayvanlarına binmek gibidir. Nitekim uyuz deveyi katranlamak, kaybolan hayvanı aramak, havuzu sıvayıp onarmak ve hurmayı devşirmek de [bu kabildendir]. Malların aynına ve asıllarına gelince, vasînin bunları alması caiz değildir. Bütün bunlar, fakihlerin: "Yaptığı işin ecri (hizmet bedeli) kadar alır" sözüyle açıklanır. Bir grup da bunu söylemiş ve maruf olanın bu olduğunu, vasîye geri ödeme yükümlülüğü bulunmadığını, bundan fazlasının ise haram olduğunu belirtmiştir. el-Hasan b. Sâlih b. Hayy -İbn Hayyân da denir-, babanın tayin ettiği vasî ile hâkimin tayin ettiği vasî arasını ayırmış; babanın vasîsinin maruf ölçüsünde yiyebileceğini, hâkimin vasîsinin ise bu mala hiçbir şekilde el uzatamayacağını söylemiştir ki bu da üçüncü görüştür. Dördüncü bir görüş ise Mücâhid'den rivayet edilmiş olup o şöyle demiştir: "[Vasînin] borç olarak da başka bir şekilde de alma hakkı yoktur." O, bu ayetin mensûh olduğu, onu Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” buyruğunun neshettiği kanaatine varmıştır. Bu ise bir ticaret değildir. Zeyd b. Eslem de: "Bu ayetteki ruhsat, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...” ayetiyle neshedilmiştir" demiştir. Bişr b. el-Velîd, Ebû Yûsuf'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Bilmiyorum, belki de bu ayet...

مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ ﷿: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ). وَقَوْلٌ خَامِسٌ- وَهُوَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ، فَيُمْنَعُ إِذَا كَانَ مُقِيمًا مَعَهُ فِي الْمِصْرِ. فَإِذَا احْتَاجَ أَنْ يُسَافِرَ مِنْ أَجْلِهِ فَلَهُ أَنْ يَأْخُذَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، وَلَا يَقْتَنِي شَيْئًا، قَالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ. وَقَوْلٌ سَادِسٌ- قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ مِمَّا يَجْنِي مِنَ الْغَلَّةِ، فَأَمَّا الْمَالُ النَّاضُّ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ شَيْئًا قَرْضًا وَلَا غَيْرَهُ. وَقَوْلٌ سَابِعٌ- رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ (وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) قَالَ: إِذَا احْتَاجَ وَاضْطُرَّ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَذَلِكَ إِذَا كَانَ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ الدَّمِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ أخذ منه، فإن وجد أو في. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا مَعْنَى لَهُ لِأَنَّهُ إِذَا اضْطُرَّ هَذَا الِاضْطِرَارَ كَانَ لَهُ أَخْذُ مَا يُقِيمُهُ مِنْ مَالِ يَتِيمِهِ أَوْ غَيْرِهِ مِنْ قَرِيبٍ أَوْ بَعِيدٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَالنَّخَعِيُّ: الْمُرَادُ أَنْ يَأْكُلَ الْوَصِيُّ بِالْمَعْرُوفِ مِنْ مَالِ نَفْسِهِ حَتَّى لَا يَحْتَاجَ إِلَى مَالِ الْيَتِيمِ، فَيَسْتَعْفِفُ الْغَنِيُّ بِغِنَاهُ، وَالْفَقِيرُ يُقَتِّرُ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى لَا يَحْتَاجَ إِلَى مَالِ يَتِيمِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا رُوِيَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، لِأَنَّ أَمْوَالَ النَّاسِ محظورة لا يطلق شي مِنْهَا إِلَّا بِحُجَّةٍ قَاطِعَةٍ. قُلْتُ: وَقَدِ اخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ لَهُ، فَقَالَ: (تَوَهَّمَ مُتَوَهِّمُونَ مِنَ السَّلَفِ بِحُكْمِ الْآيَةِ أَنَّ لِلْوَصِيِّ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ مَالِ الصَّبِيِّ قَدْرًا لَا يَنْتَهِي إِلَى حَدِّ السَّرَفِ، وَذَلِكَ خِلَافُ مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ) وَلَا يَتَحَقَّقُ ذَلِكَ فِي [مَالِ [الْيَتِيمِ. فَقَوْلُهُ: (وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ) يَرْجِعُ إِلَى [أَكْلِ [مَالِ نَفْسِهِ دُونَ مَالِ الْيَتِيمِ. فَمَعْنَاهُ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَ الْيَتِيمِ مَعَ أَمْوَالِكُمْ، بَلِ اقْتَصِرُوا عَلَى أَكْلِ أَمْوَالِكُمْ. وَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً). وَبَانَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) الِاقْتِصَارُ عَلَى الْبُلْغَةِ، حَتَّى لَا يَحْتَاجَ إِلَى أَكْلِ مَالِ الْيَتِيمِ، فَهَذَا تَمَامُ مَعْنَى الآية.

...Azîz ve Celîl olan [Allah'ın]: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” buyruğuyla neshedilmiştir. Beşinci görüş: Hazer (mukimlik) ile sefer (yolculuk) arasını ayıran görüştür. Buna göre şehirde onunla birlikte ikamet ediyorken [ondan bir şey alması] menedilir. Eğer onun bir işi sebebiyle yolculuk yapması gerekirse, ihtiyaç duyduğu miktarı alabilir, fakat hiçbir şeyi mülk edinip biriktiremez. Bunu Ebû Hanîfe ile iki talebesi Ebû Yûsuf ve Muhammed söylemiştir. Altıncı görüş: Ebû Kılâbe şöyle demiştir: "[Vasî] elde ettiği üründen/gelirden örfe uygun olarak yesin. Nâdd (nakit) mala gelince, ödünç veya başka bir surette ondan hiçbir şey alamaz." Yedinci görüş: İkrime, İbn Abbâs'tan { وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Kim de fakir ise örfe uygun olarak yesin” ayeti hakkında: "[Vasî] muhtaç olup darda kaldığında [yer]" dediğini rivayet etmiştir. Şa'bî de şöyle demiştir: "Aynı şekilde [yetimin malı], kendisine kan ve domuz eti mesabesine geldiğinde (zaruret hâlinde) ondan alır; imkân bulunca da öder." en-Nehhâs şöyle der: "Bunun bir anlamı yoktur; çünkü kişi bu derece darda kaldığında, ister yetiminin malı olsun ister yakından veya uzaktan başkasının malı olsun kendisini hayatta tutacak kadarını alması caiz olur." Yine İbn Abbâs ve en-Nehaî şöyle demiştir: "Maksat, vasînin yetimin malına muhtaç kalmaması için kendi malından örfe uygun şekilde (ölçülü) yemesidir. Zengin olan zenginliğiyle iffetli davranır (yetim malından uzak durur); fakir olan ise yetiminin malına muhtaç olmamak için kendi nefsine karşı ölçülü harcama yapar (kısar)." en-Nehhâs şöyle der: "Bu, ayetin tefsiri hakkında rivayet edilenlerin en güzelidir. Çünkü insanların malları dokunulmazdır/yasaktır; kesin bir delil olmaksızın ondan hiçbir şey mubah kılınamaz." Ben de derim ki: Kiyâ et-Taberî de Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: "Selef'ten bazı kimseler, ayetin hükmü sebebiyle vasînin çocuğun malından israf derecesine varmayacak miktarda yiyebileceğini zannetmişlerdir. Hâlbuki bu, Allah Teâlâ'nın: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” buyruğundaki emrine aykırıdır. Bu [ticaret ve rıza] durumu ise yetimin malında gerçekleşmez. Dolayısıyla O'nun: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ } “Zengin olan iffetli davransın” buyruğu, yetimin malına değil, kendi malını yemeğe racidir. Bunun manası şudur: Yetimin mallarını kendi mallarınızla birlikte yemeyin; bilakis sadece kendi mallarınızı yemekle yetinin. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً } “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin; zira bu, büyük bir günahtır” buyruğu da buna delalet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Zengin olan iffetli davransın; fakir olan da örfe uygun olarak yesin” buyruğuyla, yetimin malını yemeye muhtaç olmamak için yetecek miktarla iktifa etmek kastolunduğu açığa çıkmıştır. İşte ayetin tam manası budur."

فَقَدْ وَجَدْنَا آيَاتٍ مُحْكَمَاتٍ تَمْنَعُ أَكْلَ مَالِ الْغَيْرِ دُونَ رِضَاهُ، سِيَّمَا فِي حَقِّ الْيَتِيمِ. وَقَدْ وَجَدْنَا هَذِهِ الْآيَةَ مُحْتَمِلَةً لِلْمَعَانِي، فَحَمْلُهَا عَلَى مُوجِبِ الْآيَاتِ الْمُحْكَمَاتِ مُتَعَيِّنٌ. فَإِنْ قَالَ مَنْ يَنْصُرُ مَذْهَبَ السَّلَفِ: إِنَّ الْقُضَاةَ يَأْخُذُونَ أَرْزَاقَهُمْ لِأَجْلِ عَمَلِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ، فَهَلَّا كَانَ الْوَصِيُّ كَذَلِكَ إِذَا عَمِلَ لِلْيَتِيمِ، وَلِمَ لَا يَأْخُذُ الْأُجْرَةَ بِقَدْرِ عَمَلِهِ؟ قِيلَ لَهُ: اعْلَمْ أَنَّ أَحَدًا مِنَ السَّلَفِ لَمْ يُجَوِّزْ لِلْوَصِيِّ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ مَالِ الصَّبِيِّ مَعَ غِنَى الْوَصِيِّ، بِخِلَافِ الْقَاضِي، فَذَلِكَ فَارِقٌ بَيْنَ الْمَسْأَلَتَيْنِ. وَأَيْضًا فَالَّذِي يَأْخُذُهُ الْفُقَهَاءُ وَالْقُضَاةُ وَالْخُلَفَاءُ الْقَائِمُونَ بِأُمُورِ الْإِسْلَامِ لَا يَتَعَيَّنُ لَهُ مَالِكٌ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْمَالَ الضَّائِعَ لِأَصْنَافٍ بِأَوْصَافٍ، وَالْقُضَاةُ مِنْ جُمْلَتِهِمْ، وَالْوَصِيُّ إِنَّمَا يَأْخُذُ بِعَمَلِهِ مَالَ شَخْصٍ مُعَيَّنٍ مِنْ غَيْرِ رِضَاهُ، وَعَمَلُهُ مَجْهُولٌ وَأُجْرَتُهُ مَجْهُولَةٌ وَذَلِكَ بَعِيدٌ عَنِ الِاسْتِحْقَاقِ. قُلْتُ: وَكَانَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ أَبُو الْعَبَّاسِ يَقُولُ: إِنْ كَانَ مَالُ الْيَتِيمِ كَثِيرًا يَحْتَاجُ إِلَى كَبِيرِ قِيَامٍ عَلَيْهِ بِحَيْثُ يَشْغَلُ الْوَلِيَّ عَنْ حَاجَاتِهِ وَمُهِمَّاتِهِ فُرِضَ لَهُ فِيهِ أَجْرُ عَمَلِهِ، وَإِنْ كَانَ تَافِهًا لَا يَشْغَلُهُ عَنْ حَاجَاتِهِ فَلَا يَأْكُلُ مِنْهُ شَيْئًا، غَيْرَ أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ لَهُ شُرْبُ قَلِيلِ اللَّبَنِ وَأَكْلِ الْقَلِيلِ مِنَ الطَّعَامِ وَالسَّمْنِ، غَيْرَ مُضِرٍّ بِهِ وَلَا مُسْتَكْثِرٍ لَهُ، بَلْ عَلَى مَا جَرَتِ الْعَادَةُ بِالْمُسَامَحَةِ فِيهِ. قَالَ شَيْخُنَا: وَمَا ذَكَرْتُهُ مِنَ الْأُجْرَةِ، وَنَيْلِ الْيَسِيرِ مِنَ التَّمْرِ وَاللَّبَنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَعْرُوفٌ، فَصَلُحَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَالِاحْتِرَازُ عَنْهُ أَفْضَلُ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ. [وَأَمَّا مَا يَأْخُذُهُ قَاضِي الْقِسْمَةِ وَيُسَمِّيهِ رَسْمًا وَنَهْبُ أَتْبَاعِهِ فَلَا أَدْرِي لَهُ وَجْهًا وَلَا حِلًّا، وَهُمْ دَاخِلُونَ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا)]. الْخَامِسَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ) أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْإِشْهَادِ تَنْبِيهًا عَلَى التَّحْصِينِ وَزَوَالًا لِلتُّهَمِ. وَهَذَا الْإِشْهَادُ مُسْتَحَبٌّ عِنْدَ طَائِفَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، فَإِنَّ الْقَوْلَ قَوْلُ الْوَصِيِّ، لِأَنَّهُ أَمِينٌ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ فَرْضٌ، وَهُوَ ظاهر الآية، وليس

Nitekim başkasının malını rızası olmaksızın yemeyi, bilhassa yetim hakkı hususunda yasaklayan muhkem ayetler görmekteyiz. Bu ayetin ise [farklı] manalara ihtimali olduğunu gördük; dolayısıyla onu muhkem ayetlerin gereğine hamletmek zorunludur. Eğer Selef'in mezhebini savunan biri: "Kadılar Müslümanlar için yaptıkları işten ötürü maaşlarını/tahsîsatlarını almaktadırlar; peki vasî de yetim için çalıştığında aynı şekilde olamaz mı? Neden emeği nispetinde bir ücret alamasın?" diyecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Bil ki Selef'ten hiç kimse, vasî zengin olduğu takdirde kadının aksine onun çocuğun malından bir şey almasını caiz görmemiştir. İşte bu, iki mesele arasındaki farktır. Ayrıca fakihlerin, kadıların ve Müslümanların işlerini yürüten halifelerin aldıkları malın belirli bir sahibi yoktur. Allah Teâlâ bu sahipsiz malı belirli vasıflara sahip sınıflara tahsis etmiştir; kadılar da bunlardandır. Vasî ise yaptığı iş karşılığında belirli bir şahsın malını onun rızası olmadan almaktadır; üstelik onun yaptığı iş de alacağı ücret de belirsizdir (meçhuldür). Bu ise [ücrete] hak kazanmaktan uzaktır. Derim ki: Şeyhimiz İmam Ebü'l-Abbâs şöyle derdi: "Şayet yetimin malı çok olup veliyi kendi ihtiyaç ve meşguliyetlerinden alıkoyacak derecede büyük bir emek gerektiriyorsa, onun için bu maldan yaptığı işin ücreti takdir edilir. Eğer [mal] veliyi ihtiyaçlarından alıkoymayacak kadar az ve önemsiz ise, ondan hiçbir şey yemez. Ancak [çocuğa] zarar vermeksizin ve aşırıya kaçmaksızın, aksine teamülen müsamaha gösterilen ölçüde az bir süt içmesi, az bir yemek ve yağ yemesi onun için müstehaptır." Şeyhimiz [sözlerine şöyle devam etti]: "Zikrettiğim bu ücret ve az miktarda hurma ile sütten faydalanma durumlarının her ikisi de mâruftur (örfe uygundur); dolayısıyla ayetin buna hamledilmesi uygundur. Doğrusunu en iyi Allah bilir." Derim ki: İnşallah bundan sakınmak daha faziletlidir. [Taksim kadısının alıp da 'resmî harç' diye isimlendirdiği şey ile maiyetindekilerin yağmaladıkları paylara gelince, bunun için ne meşru bir yön ne de bir helallik biliyorum. Onlar, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar.” buyruğunun umumi hükmüne dâhildirler.] On Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ } “Mallarını kendilerine verdiğiniz zaman onlara karşı şahit tutun.” buyruğu: Allah Teâlâ, [hakkı] koruma altına almayı tembihlemek ve töhmetleri ortadan kaldırmak amacıyla şahit tutmayı emretmiştir. Bu şahit tutma, bir grup ilim ehline göre müstehaptır; zira vasî güvenilir (emin) bir kimse olduğu için söz, vasînin sözüdür. Diğer bir grup ise: "Bu bir farzdır ve ayetin zahiri de budur; [vasî]...

بِأَمِينٍ فَيُقْبَلُ قَوْلُهُ، كَالْوَكِيلِ إِذَا زَعَمَ أَنَّهُ قَدْ رَدَّ مَا دُفِعَ إِلَيْهِ أَوِ الْمُودَعِ، وَإِنَّمَا هُوَ أَمِينٌ لِلْأَبِ، وَمَتَى ائْتَمَنَهُ الْأَبُ لا يقبل قوله على غير. أَلَا تَرَى أَنَّ الْوَكِيلَ لَوِ ادَّعَى أَنَّهُ قَدْ دَفَعَ لِزَيْدٍ مَا أَمَرَهُ بِهِ بِعَدَالَتِهِ لَمْ يُقْبَلْ قَوْلُهُ إِلَّا بِبَيِّنَةٍ، فَكَذَلِكَ الْوَصِيُّ. وَرَأَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ وَابْنُ جُبَيْرٍ أَنَّ هَذَا الْإِشْهَادَ إِنَّمَا هُوَ عَلَى دَفْعِ الْوَصِيِّ فِي يُسْرِهِ مَا اسْتَقْرَضَهُ مِنْ مَالِ يَتِيمِهِ حَالَةَ فَقْرِهِ. قَالَ عُبَيْدَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْقَضَاءِ عَلَى مَنْ أَكَلَ، الْمَعْنَى: فَإِذَا اقْتَرَضْتُمْ أَوْ أَكَلْتُمْ فَأَشْهِدُوا إِذَا غَرِمْتُمْ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ اللَّفْظَ يَعُمُّ هَذَا وَسِوَاهُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ إِذَا أَنْفَقْتُمْ شيئا على المولى عليه فأشهدوا، حتى لو وَقَعَ خِلَافٌ أَمْكَنَ إِقَامَةُ الْبَيِّنَةِ، فَإِنَّ كُلَّ مَالٍ قُبِضَ عَلَى وَجْهِ الْأَمَانَةِ بِإِشْهَادٍ لَا يُبْرَأُ مِنْهُ إِلَّا بِالْإِشْهَادِ عَلَى دَفْعِهِ، لِقَوْلِهِ تعالى: (فَأَشْهِدُوا) فإذ دَفَعَ لِمَنْ دَفَعَ إِلَيْهِ بِغَيْرِ إِشْهَادٍ فَلَا يَحْتَاجُ فِي دَفْعِهَا لِإِشْهَادٍ إِنْ كَانَ قَبْضُهَا بغير إشهاد. والله أعلم. السادسة عشرة- كَمَا عَلَى الْوَصِيِّ وَالْكَفِيلِ حِفْظُ مَالِ يَتِيمِهِ وَالتَّثْمِيرُ لَهُ، كَذَلِكَ عَلَيْهِ حِفْظُ الصَّبِيِّ فِي بَدَنِهِ. فَالْمَالُ يَحْفَظُهُ بِضَبْطِهِ، وَالْبَدَنُ يَحْفَظُهُ بِأَدَبِهِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي (الْبَقَرَةِ). وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّ فِي حِجْرِي يَتِيمًا أَآكُلُ مِنْ مَالِهِ؟ قَالَ: (نَعَمْ غَيْرُ مُتَأَثِّلٍ مَالًا وَلَا وَاقٍ مَالَكَ بِمَالِهِ). قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفَأَضْرِبُهُ؟ قَالَ: (مَا كُنْتَ ضَارِبًا مِنْهُ وَلَدَكَ). قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَإِنْ لَمْ يَثْبُتْ مُسْنَدًا فَلَيْسَ يَجِدُ أَحَدٌ عَنْهُ مُلْتَحَدًا. السَّابِعَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً) أَيْ كَفَى اللَّهُ حَاسِبًا لِأَعْمَالِكُمْ وَمُجَازِيًا بِهَا. فَفِي هَذَا وَعِيدٌ لِكُلِّ جَاحِدِ حَقٍّ. وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَهُوَ في موضع رفع.

kendisine teslim edilen şeyi geri verdiğini iddia eden vekil veya emanetçi gibi sözü kabul edilen bir emin değildir. O ancak babanın emini sayılır; baba ona güvenmiş olsa bile başkası aleyhine sözü kabul edilmez. Görmez misin ki vekil, adaleti gereği Zeyd'e emredilen şeyi verdiğini iddia etse, delil getirmedikçe sözü kabul edilmez; vasî de böyledir' demiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ile İbn Cübeyr ise bu şahit tutmanın, vasînin fakirlik halindeyken yetiminin malından borç aldığı şeyi zenginleştiğinde geri ödemesi üzerine olduğunu kabul etmişlerdir. Ubeyde şöyle demiştir: 'Bu ayet, [yetim malından] yiyen kimsenin ödeme yükümlülüğünün bulunduğuna delildir; mana şudur: Borçlandığınız veya yediğiniz zaman, borcunuzu ödediğinizde şahit tutun.' Doğru olan ise lafzın bunu da diğer durumları da kapsamasıdır. Zahir olan anlam şudur: Vesayet altındaki kimseye bir şey harcadığınız zaman şahit tutun ki bir anlaşmazlık çıktığında delil getirmek mümkün olsun. Çünkü emanet yoluyla şahit eşliğinde teslim alınan her maldan, ancak teslim edildiğine dair şahit tutularak berî olunur; zira Allah Teâlâ: (فَأَشْهِدُوا) buyurmuştur. Eğer kendisine veren kimseye şahitsiz olarak teslim etmişse, teslim alması da şahitsiz olmuşsa geri verirken şahide gerek kalmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Altıncı Mesele- Vasî ve kefilin, yetiminin malını koruyup onu nemalandırması gerektiği gibi, çocuğun bedenini de koruması gerekir. Malı onu sıkı tutmakla, bedeni ise onu terbiye etmekle korur. Bu mana (el-Bakara) suresinde geçmişti. Rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Benim himayemde bir yetim var, onun malından yiyebilir miyim?' dedi. Şöyle buyurdu: (نَعَمْ غَيْرُ مُتَأَثِّلٍ مَالًا وَلَا وَاقٍ مَالَكَ بِمَالِهِ) “Mal biriktirmemek ve kendi malını onun malıyla korumamak şartıyla evet.” Adam: 'Ey Allah'ın Resulü! Onu dövebilir miyim?' dedi. Şöyle buyurdu: (مَا كُنْتَ ضَارِبًا مِنْهُ وَلَدَكَ) “Kendi çocuğunu ne ölçüde döveceksen o kadar.” İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Müsned olarak sabit olmasa bile hiç kimse bunun aksine sığınacak bir yer bulamaz.' On Yedinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: (وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً) buyruğu: Yani amellerinizin hesabını tutucu ve onların karşılığını verici olarak Allah yeterlidir. Bunda hakkı inkâr eden her kimseye yönelik bir tehdit vardır. 'Bâ' harfi zâiddir ve lafız merfû konumundadır.

[سورة النساء (٤): آية ٧]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 7]

لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (٧)

{ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Ana babanın ve en yakınların geride bıraktıklarından erkekler için bir pay vardır; ana babanın ve en yakınların geride bıraktıklarından -az olsun çok olsun- farz kılınmış bir pay olarak kadınlar için de bir pay vardır.” (7)

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَمْرَ الْيَتَامَى وَصَلَهُ بِذِكْرِ الْمَوَارِيثِ. وَنَزَلَتِ الآية في أوس ابن ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيِّ، تُوُفِّيَ وَتَرَكَ امْرَأَةً يُقَالُ لَهَا: أم كحة وَثَلَاثَ بَنَاتٍ لَهُ مِنْهَا، فَقَامَ رَجُلَانِ هُمَا ابْنَا عَمِّ الْمَيِّتِ وَوَصِيَّاهُ يُقَالُ لَهُمَا: سُوَيْدٌ وَعَرْفَجَةُ، فَأَخَذَا مَالَهُ وَلَمْ يُعْطِيَا امْرَأَتَهُ وَبَنَاتِهِ شَيْئًا، وَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ وَلَا الصَّغِيرَ وَإِنْ كَانَ ذَكَرًا، وَيَقُولُونَ: لَا يعطى إلا من قاتل على ظهور الحيل، وَطَاعَنَ بِالرُّمْحِ، وَضَارَبَ بِالسَّيْفِ، وَحَازَ الْغَنِيمَةَ. فَذَكَرَتْ أم كحة ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَدَعَاهُمَا، فَقَالَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَلَدُهَا لَا يَرْكَبُ فَرَسًا، وَلَا يَحْمِلُ كَلًّا وَلَا يَنْكَأُ عَدُوًّا. فَقَالَ ﵇: (انْصَرِفَا حَتَّى أَنْظُرَ مَا يُحْدِثُ اللَّهُ لِي فِيهِنَّ). فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ رَدًّا عَلَيْهِمْ، وَإِبْطَالًا لِقَوْلِهِمْ وَتَصَرُّفِهِمْ بِجَهْلِهِمْ، فَإِنَّ الْوَرَثَةَ الصِّغَارَ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونُوا أَحَقَّ بِالْمَالِ مِنَ الْكِبَارِ، لِعَدَمِ تَصَرُّفِهِمْ وَالنَّظَرِ فِي مَصَالِحِهِمْ، فَعَكَسُوا الْحُكْمَ، وَأَبْطَلُوا الْحِكْمَةَ فَضَلُّوا بِأَهْوَائِهِمْ، وَأَخْطَئُوا فِي آرَائِهِمْ وَتَصَرُّفَاتِهِمْ. الثَّانِيةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَوَائِدُ ثَلَاثٌ: إِحْدَاهَا- بَيَانُ عِلَّةِ الْمِيرَاثِ وَهِيَ الْقَرَابَةُ. الثَّانِيةُ- عُمُومُ الْقَرَابَةِ كَيْفَمَا تَصَرَّفَتْ مِنْ قَرِيبٍ أَوْ بَعِيدٍ. الثَّالِثَةُ- إِجْمَالُ النَّصِيبِ الْمَفْرُوضِ. وَذَلِكَ مُبَيَّنٌ فِي آيَةِ الْمَوَارِيثِ، فَكَانَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَوْطِئَةٌ لِلْحُكْمِ، وَإِبْطَالٌ لِذَلِكَ الرَّأْيِ الْفَاسِدِ حَتَّى وَقَعَ الْبَيَانُ الشَّافِي. الثَّالِثَةُ- ثَبَتَ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ لَمَّا تَصَدَّقَ بِمَالِهِ- بَئْرُ حَاءَ- وَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ قَالَ لَهُ: (اجْعَلْهَا فِي فُقَرَاءِ أَقَارِبِكَ) فَجَعَلَهَا لِحَسَّانَ وَأُبَيٍّ. قَالَ أَنَسٌ: وَكَانَا أَقْرَبَ إِلَيْهِ مِنِّي. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: بَلَغَنِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ أَنَّهُ قَالَ: أَبُو طَلْحَةَ الْأَنْصَارِيُّ زَيْدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ الْأَسْوَدِ بْنِ حَرَامِ بْنِ عَمْرِو بْنِ زَيْدِ مَنَاةَ بْنِ عَدِيِّ بْنِ عَمْرِو بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّجَّارِ. وَحَسَّانُ بْنُ ثَابِتِ بْنِ الْمُنْذِرِ بْنِ حَرَامٍ يَجْتَمِعَانِ فِي الْأَبِ الثَّالِثِ وَهُوَ حَرَامٌ. وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبِ بْنِ قَيْسِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّجَّارِ. قَالَ الْأَنْصَارِيُّ: بَيْنَ أَبِي طَلْحَةَ وَأَبِي سِتَّةُ آبَاءٍ. قَالَ: وَعَمْرُو بْنُ مَالِكٍ يَجْمَعُ حَسَّانَ وَأُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ

Bunda beş mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ yetimlerin durumunu zikredince, bunu mirasların zikrine bağladı. Bu ayet, vefat edip geride Ümmü Kûce denilen bir kadın ile ondan olma üç kız çocuğu bırakan Evs b. Sâbit el-Ensârî hakkında inmiştir. Ölenin amcasının oğulları ve vasîleri olan Süveyd ve Arfece adındaki iki adam gelip onun malını aldılar ve karısına da kızlarına da hiçbir şey vermediler. Onlar Cahiliye döneminde kadınlara ve -erkek dahi olsa- küçük çocuklara miras vermezlerdi ve: 'Yalnızca at sırtında savaşan, mızrak saplayan, kılıç çalan ve ganimet elde eden kimseye [miras] verilir' derlerdi. Ümmü Kûce bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı; o da o iki adamı çağırdı. Onlar: 'Ey Allah'ın Resulü! Bu kadının çocuğu ata binemez, bir yük taşıyamaz ve düşmanı yaralayamaz' dediler. Bunun üzerine aleyhisselâm: (انْصَرِفَا حَتَّى أَنْظُرَ مَا يُحْدِثُ اللَّهُ لِي فِيهِنَّ) “Gidin, Allah'ın onlar hakkında bana ne vahyedeceğini göreyim” buyurdu. Allah bu ayeti onların iddialarını reddetmek, cahillikleriyle ileri sürdükleri sözlerini ve tasarruflarını iptal etmek üzere indirdi. Zira küçük yaştaki vârislerin tasarruf edememeleri ve menfaatlerini gözetememeleri sebebiyle mala büyüklerden daha layık olmaları gerekirdi; fakat onlar hükmü tersine çevirdiler ve hikmeti iptal ettiler, böylece hevalarıyla saptılar, görüşlerinde ve tasarruflarında hata ettiler. İkincisi- Âlimlerimiz şöyle demişlerdir: Bu ayette üç fayda vardır: Birincisi- Mirasın illetinin akrabalık olduğunun beyanıdır. İkincisi- İster yakın ister uzak olsun, akrabalığın her türlüsünün umumi oluşudur. Üçüncüsü- Farz kılınan payın icmali olarak belirtilmesidir. Bu durum miras ayetinde açıklanmıştır; dolayısıyla bu ayette hüküm için bir hazırlık ve tatmin edici beyan gelinceye kadar o bozuk görüşün iptali yer almıştır. Üçüncüsü- Sabit olmuştur ki Ebû Talha malını -Beyruhâ'yı- tasadduk edip bu durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettiğinde ona: (اجْعَلْهَا فِي فُقَرَاءِ أَقَارِبِكَ) “Onu fakir akrabalarına tahsis et” buyurmuş; o da onu Hassân ile Übeyy'e tahsis etmiştir. Enes şöyle demiştir: 'Onlar ona benden daha yakındı.' Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî'den bana ulaştığına göre o şöyle demiştir: Ebû Talha el-Ensârî; Zeyd b. Sehl b. el-Esved b. Harâm b. Amr b. Zeyd Menât b. Adiyy b. Amr b. Mâlik b. en-Neccâr'dır. Hassân b. Sâbit b. el-Münzir b. Harâm ile üçüncü dede olan Harâm'da birleşirler. Übeyy b. Ka'b b. Kays b. Ubeyd b. Zeyd b. Muâviye b. Amr b. Mâlik b. en-Neccâr'dır. el-Ensârî şöyle demiştir: Ebû Talha ile Übeyy arasında altı ata vardır. Şöyle dedi: Amr b. Mâlik ise Hassân'ı, Übeyy b. Ka'b'ı

وَأَبَا طَلْحَةَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فِي هَذَا مَا يَقْضِي عَلَى الْقَرَابَةِ أَنَّهَا مَا كَانَتْ فِي هَذَا الْقُعْدُدِ وَنَحْوِهِ، وَمَا كَانَ دُونَهُ فَهُوَ أَحْرَى أَنْ يَلْحَقَهُ اسْمُ الْقَرَابَةِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً) أَثْبَتَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْبَنَاتِ نَصِيبًا فِي الْمِيرَاثِ وَلَمْ يُبَيِّنْ كَمْ هُوَ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى سُوَيْدٍ وَعَرْفَجَةَ أَلَّا يُفَرِّقَا مِنْ مَالِ أَوْسٍ شَيْئًا، فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِبَنَاتِهِ نَصِيبًا وَلَمْ يُبَيِّنْ كَمْ هُوَ حَتَّى أَنْظُرَ مَا يُنْزِلُ رَبُّنَا. فَنَزَلَتْ (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى (الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمَا (أَنْ أَعْطِيَا أم كحة الثُّمُنَ مِمَّا تَرَكَ أَوْسٌ، وَلِبَنَاتِهِ الثُّلُثَيْنِ، وَلَكُمَا بَقِيَّةُ الْمَالِ). الْخَامِسَةُ- اسْتَدَلَّ عُلَمَاؤُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي قِسْمَةِ الْمَتْرُوكِ عَلَى الْفَرَائِضِ إِذَا كَانَ فِيهِ تَغْيِيرٌ عَنْ حَالِهِ، كَالْحَمَّامِ وَالْبَيْتِ وَبَيْدَرِ الزَّيْتُونِ وَالدَّارِ الَّتِي تَبْطُلُ مَنَافِعُهَا بِإِقْرَارِ أَهْلِ السِّهَامِ فِيهَا. فَقَالَ مَالِكٌ: يُقْسَمُ ذَلِكَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي نَصِيبِ أَحَدِهِمْ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً). وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ كِنَانَةَ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَنَحْوُهُ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: فِي الدَّارِ الصَّغِيرَةِ بَيْنَ اثْنَيْنِ فَطَلَبَ أَحَدُهُمَا الْقِسْمَةَ وَأَبَى صَاحِبُهُ قُسِمَتْ لَهُ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: إِنْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ لَا يَنْتَفِعُ بِمَا يُقْسَمُ لَهُ فَلَا يُقْسَمُ. وَكُلُّ قَسْمٍ يَدْخُلُ فِيهِ الضَّرَرُ عَلَى أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ فَإِنَّهُ لَا يُقْسَمُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهُوَ أَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ. وَرَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَأَنَا أَرَى أَنَّ كُلَّ مَا لَا يَنْقَسِمُ مِنَ الدُّورِ وَالْمَنَازِلِ وَالْحَمَّامَاتِ، وَفِي قِسْمَتِهِ الضَّرَرُ وَلَا يُنْتَفَعُ بِهِ إِذَا قُسِمَ، أَنْ يُبَاعَ وَلَا شُفْعَةَ فِيهِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (الشُّفْعَةُ فِي كُلِّ مَا لَا يُقْسَمُ فَإِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ فَلَا شُفْعَةَ). فَجَعَلَ ﵇ الشُّفْعَةَ فِي كُلِّ مَا يَتَأَتَّى فِيهِ إِيقَاعُ الْحُدُودِ، وَعَلَّقَ الشُّفْعَةَ فِيمَا لَمْ يُقْسَمْ مِمَّا يُمْكِنُ إِيقَاعُ الْحُدُودِ فِيهِ. هَذَا دَلِيلُ الْحَدِيثِ. قُلْتُ: وَمِنَ الْحُجَّةِ لِهَذَا الْقَوْلِ مَا خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي صِدِّيقُ ابن مُوسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لا تعضية

[... ve] Ebû Talha'yı [kapsamaktadır]. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Bunda, akrabalığın bu soy yakınlığı derecesinde ve benzeri düzeyde olduğuna, bundan daha yakın olanın ise akrabalık ismini almaya çok daha lâyık olduğuna dair hüküm bulunmaktadır." Dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: { مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Azından da çoğundan da farz kılınmış bir pay olarak” buyruğudur. Allah Teâlâ mirasta kız çocukları için bir pay belirlemiş fakat bunun ne kadar olduğunu açıklamamıştı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Süveyd ve Arfece'ye haber göndererek Evs'in malından hiçbir şeyi dağıtmamalarını [bildirdi ve]: «Allah, onun kız çocukları için bir pay belirledi fakat Rabbimizin ne indireceğini görene kadar bunun miktarını açıklamadı» [buyurdu]. Ardından { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayetinden Allah Teâlâ'nın { الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “...büyük kurtuluş” buyruğuna kadar olan kısım indi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] ikisine: «Ümmü Kûce'ye Evs'in bıraktığı maldan sekizde birini, kızlarına üçte ikisini verin; malın kalanı da sizindir» diye haber gönderdi. Beşincisi- Âlimlerimiz, bu ayeti; hamam, ev, zeytin harmanı ve pay sahiplerinin içinde yerleşmesiyle menfaatleri ortadan kalkan konut gibi kendi hâlinden değişime uğrayacak olan terekenin farz paylara göre taksim edilmesinde delil getirmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Azından da çoğundan da farz kılınmış bir pay olarak” buyruğundan ötürü, içlerinden birinin hissesine yararlanılabilecek bir miktar düşmese bile bu mal taksim edilir. İbn Kinâne'nin görüşü de budur; Şâfiî de bu görüştedir ve Ebû Hanîfe'nin görüşü de buna yakındır. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "İki kişi arasındaki küçük bir evde, ortaklardan biri taksim ister diğeri de buna yanaşmazsa, [isteyen] kişi için taksim yapılır." İbn Ebî Leylâ ise şöyle demiştir: "Şayet aralarında kendisine pay edilen şeyden faydalanamayacak olan biri varsa taksim yapılmaz. Ortaklardan birine zarar getirecek olan her taksim yapılamaz." Ebû Sevr'in görüşü de budur. İbnü'l-Münzir: "İki görüşten daha sahih olanı budur" demiştir. İbnü'l-Arabî'nin zikrettiğine göre İbnü'l-Kâsım bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: "Benim kanaatimce evlerden, konutlardan ve hamamlardan taksim edilemeyen, taksiminde zarar bulunan ve bölündüğü takdirde yararlanılamayan her mal satılır ve onda şüf'a (önalım) hakkı yoktur. Çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Şüf'a, taksim edilmemiş her şeydedir; sınırlar çizildiği zaman ise artık şüf'a yoktur» buyurmuştur. Böylece [Hz. Peygamber] aleyhisselâm şüf'ayı sınırların belirlenmesi mümkün olan her şeyde geçerli kılmış ve şüf'ayı, sınırların belirlenmesi kabil olup henüz taksim edilmemiş şeylere bağlamıştır. Bu, hadisin delaletidir." Derim ki: Bu görüşün delillerinden biri de Dârekutnî'nin İbn Cüreyc'den rivayet ettiği şu hadistir: Sıddîk b. Mûsâ bana Muhammed b. Ebî Bekr'den, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu haber verdi: «(Parçalama/bölüştürme yoktur...

عَلَى أَهْلِ الْمِيرَاثِ إِلَّا مَا حَمَلَ الْقَسْمُ (. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: هُوَ أَنْ يَمُوتَ الرَّجُلُ وَيَدَعَ شَيْئًا إِنْ قُسِمَ بَيْنَ وَرَثَتِهِ كَانَ فِي ذَلِكَ ضَرَرٌ عَلَى جَمِيعِهِمْ أَوْ عَلَى بَعْضِهِمْ. يَقُولُ: فَلَا يُقْسَمُ، وَذَلِكَ مِثْلُ الْجَوْهَرَةِ وَالْحَمَّامِ وَالطَّيْلَسَانِ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ. وَالتَّعْضِيَةُ التَّفْرِيقُ، يُقَالُ: عَضَيْتُ الشَّيْءَ إِذَا فَرَّقْتُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ). وَقَالَ تَعَالَى: (غَيْرَ مُضَارٍّ) فَنَفَى الْمُضَارَّةَ. وَكَذَلِكَ قَالَ ﵇: (لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ). وَأَيْضًا فَإِنَّ الْآيَةَ لَيْسَ فِيهَا تَعَرُّضٌ لِلْقِسْمَةِ، وَإِنَّمَا اقْتَضَتِ الْآيَةُ وُجُوبَ الْحَظِّ وَالنَّصِيبِ لِلصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا، رَدًّا عَلَى الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَ: (لِلرِّجالِ نَصِيبٌ) (وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ) وَهَذَا ظَاهِرٌ جِدًّا. فَأَمَّا إِبْرَازُ ذَلِكَ النَّصِيبِ فَإِنَّمَا يُؤْخَذُ مِنْ دَلِيلٍ آخَرَ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَقُولَ الْوَارِثُ: قَدْ وَجَبَ لِي نَصِيبٌ بِقَوْلِ اللَّهِ ﷿ فَمَكِّنُونِي مِنْهُ، فَيَقُولُ لَهُ شَرِيكُهُ: أَمَّا تَمْكِينُكَ عَلَى الِاخْتِصَاصِ فَلَا يُمْكِنُ، لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى ضَرَرٍ بَيْنِي وَبَيْنَكَ مِنْ إِفْسَادِ الْمَالِ، وَتَغْيِيرِ الْهَيْئَةِ، وَتَنْقِيصِ الْقِيمَةِ، فَيَقَعُ التَّرْجِيحُ. وَالْأَظْهَرُ سُقُوطُ الْقِسْمَةِ فِيمَا يُبْطِلُ الْمَنْفَعَةَ وَيُنْقِصُ الْمَالَ مَعَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الدَّلِيلِ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: (نَصِيبًا مَفْرُوضًا) هُوَ كَقَوْلِكَ: قَسْمًا وَاجِبًا، وَحَقًّا لَازِمًا، فَهُوَ اسْمٌ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ فَلِهَذَا انْتَصَبَ. الزَّجَّاجُ: انْتَصَبَ عَلَى الْحَالِ. أَيْ لِهَؤُلَاءِ أَنْصِبَاءُ فِي حَالِ الْفَرْضِ. الْأَخْفَشُ: أَيْ جعل الله ذلك لهم نصيبا. والمفروض: المقدر الواجب.

عَلَى أَهْلِ الْمِيرَاثِ إِلَّا مَا حَمَلَ الْقَسْمُ) “Taksimi kaldıran şeyler müstesna, miras ehli üzerine parçalama/bölüştürme yoktur.” Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bu, adamın vefat edip vârisleri arasında paylaştırıldığı takdirde hepsine veya bir kısmına zarar verecek bir şey bırakmasıdır. Der ki: 'Böyle bir mal taksim edilmez; bu da mücevher, hamam, taylasân ve benzeri şeyler gibidir.' et-Ta'dıye (التَّعْضِيَةُ) parçalamak, ayırmaktır; bir şeyi parçaladığında عَضَّيْتُ الشَّيْءَ denir. Allah Teâlâ'nın: (الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ) buyruğu da bu köktendir. Allah Teâlâ: (غَيْرَ مُضَارٍّ) “Zarar verilmeksizin” buyurarak zararı nefyetmiştir. Nitekim aleyhisselâm da: (لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ) “Zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur” buyurmuştur. Ayrıca ayette taksim meselesine bir temas yoktur; ayet Cahiliye zihniyetini reddederek küçük ve büyük herkes için az veya çok bir payın ve hissenin vücubunu gerektirmiştir. Bu sebeple: (لِلرِّجالِ نَصِيبٌ) “Erkeklere bir pay vardır” ve (وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ) “Kadınlara bir pay vardır” buyurmuştur ki bu gayet açıktır. O payın somutlaştırılıp ayrılmasına gelince, bu ancak başka bir delilden alınır; bu da vârisin: 'Allah Azze ve Celle'nin buyruğu ile bana bir pay vacip olmuştur, o halde beni ona sahip kılın' demesi; ortağının ise ona: 'Münferit olarak sana bunu teslim etmek mümkün değildir, zira bu durum malın bozulması, şeklinin değişmesi ve değerinin düşmesi sebebiyle benimle senin aranda bir zarara yol açar' demesiyle olur ve böylece tercih durumu ortaya çıkar. Belirttiğimiz delil ile birlikte, menfaati iptal eden ve malı eksilten şeylerde taksimin düşmesi en zahir olan görüştür. Başarıya ulaştıran Allah'tır. el-Ferrâ şöyle demiştir: (نَصِيبًا مَفْرُوضًا) ifadesi, senin 'kesin bir taksim' ve 'gerekli bir hak' demen gibidir; bu, masdar anlamında bir isimdir ve bu sebeple mansub olmuştur. ez-Zeccâc: 'Hâl olarak mansub olmuştur. Yani farz kılınma durumunda bunlara ait paylar vardır' demiştir. el-Ahfeş ise: 'Yani Allah bunu onlara bir pay kılmıştır. el-Mefruz (الْمَفْرُوضُ) ise takdir edilmiş, vacip kılınmış demektir' demiştir.

[سورة النساء (٤): آية ٨]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 8]

وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٨)

{ وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٨) } “Taksim esnasında akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın ve onlara güzel söz söyleyin.”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَسْتَحِقَّ شَيْئًا إِرْثًا وَحَضَرَ الْقِسْمَةَ، وَكَانَ مِنَ الْأَقَارِبِ أَوِ الْيَتَامَى وَالْفُقَرَاءِ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ أَنْ يُكْرَمُوا وَلَا يُحْرَمُوا، إِنْ كَانَ الْمَالُ كَثِيرًا، وَالِاعْتِذَارُ إِلَيْهِمْ إِنْ كَانَ عَقَارًا أَوْ قَلِيلًا لَا يَقْبَلُ الرَّضْخَ. وَإِنْ كَانَ عَطَاءً مِنَ الْقَلِيلِ ففيه أجر عظيم،

Bunda dört mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ, miras olarak bir hak sahibi olmayıp da taksim esnasında hazır bulunan ve mirasçı olmayan akraba, yetim ve fakir kimselere -şayet mal çok ise- ikram edilmesini ve mahrum bırakılmamalarını; şayet gayrimenkul yahut az olup da bağış yapılmaya (radh) elverişli değilse kendilerinden özür dilenmesini beyan etmiştir. Eğer az [maldan] da bir bağışta bulunulursa bunda büyük bir ecir vardır,

دِرْهَمٌ يَسْبِقُ مِائَةَ أَلْفٍ. فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مُحْكَمَةٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَامْتَثَلَ ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ: عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُ، وَأَمَرَ بِهِ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ نَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ). وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: نَسَخَهَا آيَةُ الْمِيرَاثِ وَالْوَصِيَّةِ. وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ أَبُو مَالِكٍ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّهَا مُبَيِّنَةٌ اسْتِحْقَاقَ الْوَرَثَةِ لِنَصِيبِهِمْ، وَاسْتِحْبَابَ الْمُشَارَكَةِ لِمَنْ لَا نَصِيبَ لَهُ مِمَّنْ حَضَرَهُمْ. قَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: ضَيَّعَ النَّاسُ هَذِهِ الْآيَةَ. قَالَ الْحَسَنُ: وَلَكِنَّ النَّاسَ شَحُّوا. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ) قَالَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ وَلَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ. وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ: إِنَّ نَاسًا يَزْعُمُونَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نُسِخَتْ، لَا وَاللَّهِ مَا نُسِخَتْ وَلَكِنَّهَا مِمَّا تَهَاوَنَ بِهَا، هُمَا وَالِيَانِ: وَالٍ يَرِثُ وَذَلِكَ الَّذِي يَرْزُقُ، وَوَالٍ لَا يَرِثُ وَذَلِكَ الَّذِي يَقُولُ بِالْمَعْرُوفِ، وَيَقُولُ: لَا أَمْلِكُ لَكَ أَنْ أُعْطِيَكَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ قِسْمَةِ مَوَارِيثِهِمْ أَنْ يَصِلُوا أَرْحَامَهُمْ، وَيَتَامَاهُمْ وَمَسَاكِينَهُمْ مِنَ الْوَصِيَّةِ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ وَصِيَّةٌ وَصَلَ لَهُمْ مِنَ الْمِيرَاثِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ، أَنْ يَكُونَ عَلَى النَّدْبِ وَالتَّرْغِيبِ فِي فِعْلِ الْخَيْرِ، وَالشُّكْرِ لِلَّهِ ﷿. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هَذَا الرَّضْخُ وَاجِبٌ عَلَى جِهَةِ الْفَرْضِ، تُعْطِي الْوَرَثَةُ لِهَذِهِ الْأَصْنَافِ مَا طَابَتْ بِهِ نُفُوسُهُمْ، كَالْمَاعُونِ وَالثَّوْبِ الْخَلِقِ وَمَا خَفَّ. حَكَى هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالْقُشَيْرِيُّ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذَا عَلَى النَّدْبِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فَرْضًا لَكَانَ اسْتِحْقَاقًا فِي التَّرِكَةِ وَمُشَارَكَةً فِي الْمِيرَاثِ، لِأَحَدِ الْجِهَتَيْنِ مَعْلُومٌ وَلِلْآخَرِ مَجْهُولٌ. وَذَلِكَ مُنَاقِضٌ لِلْحِكْمَةِ، وَسَبَبٌ لِلتَّنَازُعِ وَالتَّقَاطُعِ. وَذَهَبَتْ فِرْقَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُخَاطَبَ وَالْمُرَادَ فِي الْآيَةِ الْمُحْتَضَرُونَ الَّذِينَ يَقْسِمُونَ أَمْوَالَهُمْ بِالْوَصِيَّةِ، لَا الْوَرَثَةُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَابْنِ زَيْدٍ. فَإِذَا أَرَادَ الْمَرِيضُ أَنْ يُفَرِّقَ مَالَهُ بِالْوَصَايَا وَحَضَرَهُ مَنْ لَا يَرِثُ يَنْبَغِي لَهُ أَلَّا يَحْرِمَهُ. وَهَذَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ-. يَتَنَزَّلُ حَيْثُ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ وَاجِبَةٌ، وَلَمْ تَنْزِلْ آيَةُ الْمِيرَاثِ. وَالصَّحِيحُ الأول وعليه المعول.

[bir] dirhem yüz bin [dirhemi] geçer. Bu görüşe göre ayet muhkemdir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Tâbiînden bir topluluk -Urve b. ez-Zübeyr ve başkaları- bunu uygulamış, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî de bunu emretmiştir. İbn Abbâs'tan ise bu ayetin mensuh olduğu, onu Allah Teâlâ'nın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye eder” buyruğunun neshettiği rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb: "Onu miras ve vasiyet ayeti neshetti" demiştir. Onun mensuh olduğunu söyleyenler arasında Ebû Mâlik, İkrime ve ed-Dahhâk da vardır. Birinci [görüş] daha sahihtir; zira ayet, vârislerin kendi paylarına hak kazandıklarını ve [taksimde] hazır bulunanlardan payı olmayan kimselere de [ondan] pay vermenin müstehap olduğunu açıklamaktadır. İbn Cübeyr: "İnsanlar bu ayeti zayi ettiler" demiştir. el-Hasan da: "Fakat insanlar cimrilik etti" demiştir. Buhârî'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ } “Taksim esnasında akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "O muhkemdir, mensuh değildir." Bir rivayette de şöyle demiştir: "Birtakım insanlar bu ayetin neshedildiğini iddia ediyorlar; hayır, vallahi neshedilmedi! Fakat o, insanların gevşeklik gösterip ihmal ettiği şeylerdendir. Bunlar iki yöneticidir (velidir): Biri vâris olandır ki [ikramda bulunup] rızıklandıracak olan odur; diğeri ise vâris olmayandır ki o da güzel söz söyleyecek ve 'Sana verecek bir yetkim/sahipliğim yoktur' diyecek olandır." İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah müminlere, miraslarını taksim ederken vasiyetten akrabalarını, yetimlerini ve yoksullarını gözetip sıla yapmalarını emretti. Şayet bir vasiyet yoksa mirastan onlara pay verir/ikram eder." en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu ayet hakkında söylenmiş en güzel söz; bunun mendupluk, hayır işlemeye teşvik ve aziz ve celil olan Allah'a şükür kabilinden olmasıdır." Bir topluluk da şöyle demiştir: "Bu radh (az miktardaki bağış) farz olarak vaciptir; vârisler bu sınıflara ev eşyası, eski elbise ve hafif/küçük şeyler gibi gönüllerinin hoşnut olduğu şeyleri verirler." Bu görüşü İbn Atıyye ve el-Kuşeyrî nakletmiştir. Sahih olan ise bunun mendupluk ifade ettiğidir; çünkü farz olsaydı, terekede bir hak ve mirasta bir ortaklık olurdu ki bu durumda iki cihetten birinin [payı] belirli, diğerininki ise belirsiz olurdu. Bu ise hikmete aykırıdır; çekişme ve bağların kopmasına sebeptir. Bir fırka da ayetteki muhatabın ve kastedilenlerin vârisler değil, vasiyet yoluyla mallarını taksim eden ölüm döşeğindeki kimseler (muhtazarlar) olduğu görüşüne varmıştır. Bu [görüş] İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Buna göre hasta kimse malını vasiyetlerle paylaştırmak istediğinde yanında vâris olmayan biri hazır bulunursa onu mahrum etmemesi gerekir. Bu ise -Allah en iyisini bilir ya- vasiyetin vacip olduğu ve miras ayetinin henüz inmediği döneme aittir. Sahih olan birinci görüştür ve itimat edilen de odur.

الثَّانِيةُ- فَإِذَا كَانَ الْوَارِثُ صَغِيرًا لَا يَتَصَرَّفُ فِي مَالِهِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ يُعْطَى وَلِيُّ الْوَارِثِ الصَّغِيرِ مِنْ مَالِ مَحْجُورِهِ بِقَدْرِ مَا يَرَى. وَقِيلَ: لَا يُعْطَى بَلْ يَقُولُ لِمَنْ حَضَرَ القسمة: ليس لي شي مِنْ هَذَا الْمَالِ إِنَّمَا هُوَ لِلْيَتِيمِ، فَإِذَا بَلَغَ عَرَّفْتُهُ حَقَّكُمْ. فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ. وَهَذَا إِذَا لَمْ يُوصِ الْمَيِّتُ لَهُ بِشَيْءٍ، فَإِنْ أَوْصَى يُصْرَفُ لَهُ مَا أَوْصَى. وَرَأَى عبيدة ومحمد ابن سِيرِينَ أَنَّ الرِّزْقَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَصْنَعَ لَهُمْ طَعَامًا يَأْكُلُونَهُ، وَفَعَلَا ذَلِكَ، ذَبَحَا شَاةً مِنَ التَّرِكَةِ، وَقَالَ عُبَيْدَةُ: لَوْلَا هَذِهِ الْآيَةُ لَكَانَ هَذَا مِنْ مَالِي. وَرَوَى قَتَادَةُ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ قَالَ: ثَلَاثٌ مُحْكَمَاتٌ تَرَكَهُنَّ النَّاسُ: هَذِهِ الْآيَةُ، وَآيَةُ الِاسْتِئْذَانِ (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ، وَقَوْلُهُ: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْهُ) الضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى مَعْنَى الْقِسْمَةِ، إِذْ هِيَ بِمَعْنَى الْمَالِ وَالْمِيرَاثِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ) أَيِ السِّقَايَةَ، لِأَنَّ الصُّوَاعَ مُذَكَّرٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇: (وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فإنه ليس بينه وبين والله حِجَابٌ) فَأَعَادَ مُذَكَّرًا عَلَى مَعْنَى الدُّعَاءِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ لِسُوَيْدِ بْنِ طَارِقٍ الْجُعْفِيِّ حِينَ سَأَلَهُ عَنِ الْخَمْرِ (إِنَّهُ لَيْسَ بِدَوَاءٍ وَلَكِنَّهُ دَاءٌ) فَأَعَادَ الضَّمِيرَ عَلَى مَعْنَى الشَّرَابِ. وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. يُقَالُ: قَاسَمَهُ الْمَالَ وَتَقَاسَمَاهُ وَاقْتَسَمَاهُ، وَالِاسْمُ الْقِسْمَةُ مُؤَنَّثَةٌ، وَالْقَسْمُ مَصْدَرُ قَسَمْتُ الشَّيْءَ فَانْقَسَمَ، وَالْمَوْضِعُ مَقْسِمٌ مِثْلَ مَجْلِسٍ، وَتَقَسَّمَهُمُ الدَّهْرُ فَتَقَسَّمُوا، أَيْ فَرَّقَهُمْ فَتَفَرَّقُوا. وَالتَّقْسِيمُ التَّفْرِيقُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً) قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يُقَالُ لَهُمْ خُذُوا بُورِكَ لَكُمْ. وَقِيلَ: قُولُوا مَعَ الرِّزْقِ وَدِدْتُ أَنْ لَوْ كَانَ أَكْثَرَ مِنْ هَذَا. وَقِيلَ: لَا حَاجَةَ مَعَ الرِّزْقِ إِلَى عُذْرٍ، نَعَمْ إِنْ لم يصرف إليهم شي فَلَا أَقَلَّ مِنْ قَوْلٍ جَمِيلٍ وَنَوْعِ اعْتِذَارٍ.

İkincisi- Eğer vâris, malında tasarruf edemeyen küçük bir çocuk ise, bir grup âlim: 'Küçük vârisin velisi, vesayeti altındaki kimsenin malından uygun gördüğü ölçüde verir' demiştir. Denildi ki: 'Hayır, verilmez; bilakis taksimde hazır bulunanlara: Bu maldan bana ait hiçbir şey yoktur, o ancak yetimindir; büluğa erdiğinde sizin hakkınızı ona bildiririm, der. İşte ma'ruf (güzel) olan söz budur.' Bu durum, ölen kimsenin o şahıs için bir şey vasiyet etmemiş olması halindedir; eğer vasiyet etmişse vasiyet ettiği miktar ona ödenir. Ubeyde ve Muhammed b. Sîrîn, bu ayetteki rızıklandırmanın onlara yiyecekleri bir yemek hazırlamak olduğu görüşündedirler ve bunu bizzat yapmışlar, terekeden bir koyun kesmişlerdir. Ubeyde: 'Bu ayet olmasaydı bu benim kendi malımdan olurdu' demiştir. Katâde, Yahyâ b. Ya'mer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İnsanların terk ettiği üç muhkem ayet vardır: Bu ayet, istizan (izin isteme) ayeti olan: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) ve: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى) buyruğudur.' Üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (مِنْهُ) buyruğundaki zamir, mal ve miras anlamında olduğu için 'kısmet' (taksim) kelimesinin manasına racidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ) “Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı” buyruğunda su kabını (es-sikâye) kastederek müennes zamir getirmesi gibidir; zira es-suvâ' (الصُّوَاعُ) lafzı müzekkerdir. Nitekim aleyhisselâm'ın: (وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فإنه ليس بينه وبين والله حِجَابٌ) “Mazlumun duasından sakın; çünkü onunla Allah arasında bir perde yoktur” buyruğunda zamiri dua anlamına raci kılarak müzekker getirmesi de böyledir. Aynı şekilde Süveyd b. Târık el-Cu'fî içki hakkında sorduğunda ona: (إِنَّهُ لَيْسَ بِدَوَاءٍ وَلَكِنَّهُ دَاءٌ) “O bir ilaç değil, bilakis bir derttir” buyurarak zamiri içecek manasına raci kılması da böyledir. Bunun örnekleri çoktur. قَاسَمَهُ الْمَالَ (onunla malı paylaştı), تَقَاسَمَاهُ ve اقْتَسَمَاهُ (paylaştılar) denir; isim olan el-kısme (الْقِسْمَةُ) müennestir. el-Kasm (الْقَسْمُ) ise قَسَمْتُ الشَّيْءَ فَانْقَسَمَ (şeyi böldüm, o da bölündü) fiilinin masdarıdır. Mekân ismi مَقْسِمٌ (bölünme yeri) olup مَجْلِسٌ veznindedir. تَقَسَّمَهُمُ الدَّهْرُ فَتَقَسَّمُوا ise 'Zaman onları dağıttı, onlar da dağıldılar' demektir. et-Taksîm (التَّقْسِيمُ) ayırmak, dağıtmaktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً) buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr: 'Onlara: Alın, sizin için bereketli olsun, denilir' demiştir. Denildi ki: 'Verilen pay ile birlikte: Keşke bundan daha çok olsaydı, deyin.' Şöyle de denildi: 'Pay verildiği zaman özre gerek yoktur; evet, eğer kendilerine hiçbir şey verilmemişse en azından güzel bir söz söylenmeli ve bir tür özür beyan edilmelidir.'

[سورة النساء (٤): آية ٩]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 9]

وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٩)

{ وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً } “Arkalarında [kendilerine muhtaç] zayıf ve korumasız çocuklar bıraktıkları takdirde onlar adına endişe duyacak olanlar [yetimler hakkında da haksızlıktan] korkup çekinsinler; Allah'tan sakınsınlar ve dürüst/doğru söz söylesinler.” (Nisâ 4/9)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَخْشَ) حُذِفَتِ الْأَلِفُ مِنْ (لْيَخْشَ) لِلْجَزْمِ بِالْأَمْرِ، وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ إِضْمَارُ لَامِ الْأَمْرِ قِيَاسًا عَلَى حُرُوفِ الْجَرِّ إِلَّا فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ. وَأَجَازَ الْكُوفِيُّونَ حَذْفَ اللَّامِ مَعَ الْجَزْمِ، وَأَنْشَدَ الْجُمَيْعُ:

Bunda iki mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: (وَلْيَخْشَ) buyruğunda yer alan (لْيَخْشَ) kelimesindeki elif harfi emir cezminden dolayı hazfedilmiştir. Sîbeveyh'e göre şiir zarureti müstesna, cer harflerine kıyasla emir lâmının gizlenmesi caiz değildir. Kûfeliler ise cezm ile birlikte lâmın hazfedilmesini caiz görmüşler ve hepsi şu beyti inşad etmişlerdir:

مُحَمَّدُ تَفْدِ نَفْسَكَ كُلُّ نَفْسٍ ... إِذَا مَا خِفْتَ مِنْ شَيْءٍ تَبَالَا

'Ey Muhammed, bir şeyden ötürü helak olmaktan korktuğunda... Bütün canlar senin canına feda olsun!'

أَرَادَ لِتَفْدِ، وَمَفْعُولُ (لْيَخْشَ) مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. وَ (خافُوا) جَوَابُ (لَوْ). التَّقْدِيرُ لَوْ تَرَكُوا لَخَافُوا. وَيَجُوزُ حَذْفُ اللَّامِ فِي جَوَابِ (لَوْ). وَهَذِهِ الْآيَةُ قَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِهَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هَذَا وَعْظٌ لِلْأَوْصِيَاءِ، أَيِ افْعَلُوا بِالْيَتَامَى مَا تُحِبُّونَ أَنْ يُفْعَلَ بِأَوْلَادِكُمْ مِنْ بَعْدِكُمْ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً). وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُرَادُ جَمِيعُ النَّاسِ، أَمَرَهُمْ بِاتِّقَاءِ اللَّهِ فِي الْأَيْتَامِ وَأَوْلَادِ النَّاسِ، وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا فِي حُجُورِهِمْ. وأن يشددوا لَهُمُ الْقَوْلَ كَمَا يُرِيدُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْ يُفْعَلَ بِوَلَدِهِ بَعْدَهُ. وَمِنْ هَذَا مَا حَكَاهُ الشَّيْبَانِيُّ قَالَ: كُنَّا عَلَى قُسْطَنْطِينِيَّةَ فِي عَسْكَرِ مَسْلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، فَجَلَسْنَا يَوْمًا فِي جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِمُ ابْنُ الدَّيْلَمِيِّ، فَتَذَاكَرُوا مَا يَكُونُ مِنْ أَهْوَالِ آخِرِ الزَّمَانِ. فَقُلْتُ لَهُ: يَا أَبَا بِشْرٍ، وُدِّي أَلَّا يَكُونَ لِي وَلَدٌ. فَقَالَ لِي: مَا عَلَيْكَ! مَا مِنْ نَسَمَةٍ قَضَى اللَّهُ بِخُرُوجِهَا مِنْ رَجُلٍ إِلَّا خَرَجَتْ، أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ، وَلَكِنْ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَأْمَنَ عَلَيْهِمْ فَاتَّقِ اللَّهَ فِي غَيْرِهِمْ، ثُمَّ تَلَا الْآيَةَ. وَفِي رِوَايَةٍ: أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى أَمْرٍ إِنْ أَنْتَ أَدْرَكْتَهُ نَجَّاكَ اللَّهُ مِنْهُ، وَإِنْ تَرَكْتَ وَلَدًا مِنْ بَعْدِكَ حَفِظَهُمُ اللَّهُ فِيكَ؟ فَقُلْتُ: بَلَى! فَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ (وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا) إِلَى آخِرِهَا. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى مَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنْ أَحْسَنَ الصَّدَقَةَ جَازَ عَلَى الصِّرَاطِ وَمَنْ قَضَى حَاجَةَ أَرْمَلَةٍ أَخْلَفَ اللَّهُ فِي تَرِكَتِهِ). وَقَوْلٌ ثَالِثٌ قَالَهُ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: هذا في الرجل يحضره الموت

[Şair], 'li-tefdi' (لِتَفْدِ) demek istemiştir. (لْيَخْشَ) fiilinin mef‘ûlü (nesnesi), sözün delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. (خَافُوا) fiili ise (لَوْ) edatının cevabıdır. Takdiri: 'لَوْ تَرَكُوا لَخَافُوا' (Geride bıraksalardı elbette korkarlardı) şeklindedir. (لَوْ) edatının cevabında [yer alan tekit] lâmının hazfedilmesi caizdir. Âlimler bu ayetin tevili (yorumu) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Bu, vasilere yönelik bir öğüttür; yani 'Sizden sonra çocuklarınıza nasıl davranılmasını istiyorsanız, yetimlere de öyle davranın' demektir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” buyurmuştur. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Kastedilen bütün insanlardır. Kendi himayeleri altında bulunmasalar dahi, yetimler ve insanların çocukları hakkında Allah'tan korkmalarını ve her birinin kendisinden sonra kendi çocuğuna yapılmasını arzu ettiği şekilde onlara doğru/sağlam söz söylemelerini [emretmiştir]. Bu kabilden olarak Şeybânî'nin rivayet ettiği şu olay zikredilir: O şöyle demiştir: Mesleme b. Abdilmelik'in ordusunda İstanbul [kuşatmasın]daydık. Bir gün aralarında İbnü'd-Deylemî'nin de bulunduğu ilim ehlinden bir toplulukla oturduk. Ahir zaman dehşetlerini müzakere ettiler. Ben ona: 'Ey Ebû Bişr! Çocuğumun olmamasını ne kadar isterdim!' dedim. Bunun üzerine bana şöyle dedi: 'Bundan sana ne! Allah'ın bir adamın sulbünden çıkmasını takdir ettiği hiçbir can yoktur ki, o kişi istese de istemese de dünyaya gelmiş olmasın. Fakat şayet onların akıbetinden emin olmak istiyorsan, başkalarının çocukları hakkında Allah'tan kork!' Sonra da bu ayeti okudu. Bir rivayette ise [şöyle demiştir]: 'Sana, şayet o döneme yetişirsen Allah'ın seni ondan kurtaracağı, eğer ardından çocuk bırakırsan Allah'ın senin hürmetine onları koruyacağı bir hususu haber vereyim mi?' Ben de: 'Evet!' dedim. Bunun üzerine: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا } “Arkalarında [dayanaksız çocuklar] bıraktıkları takdirde... korkacak olanlar ürpersinler” ayetini sonuna kadar okudu. Derim ki: Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî'nin Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadis de bu manadadır: « مَنْ أَحْسَنَ الصَّدَقَةَ جَازَ عَلَى الصِّرَاطِ وَمَنْ قَضَى حَاجَةَ أَرْمَلَةٍ أَخْلَفَ اللَّهُ فِي تَرِكَتِهِ » «Kim sadakayı güzelce verirse sıratı geçer; kim de bir dul kadının ihtiyacını karşılarsa, Allah onun geride bıraktığı [ailesi ve malı] hususunda yerini doldurur (onlara kefil olur).» Müfessirlerden bir cemaatin zikrettiği üçüncü bir görüşe göre ise: Bu [durum], kendisine ölüm yaklaşan kişi hakkındadır...

فَيَقُولُ لَهُ مَنْ بِحَضْرَتِهِ عِنْدَ وَصِيَّتِهِ: إِنَّ اللَّهَ سَيَرْزُقُ وَلَدَكَ فَانْظُرْ لِنَفْسِكَ، وَأَوْصِ بِمَالِكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَتَصَدَّقْ وَأَعْتِقْ. حَتَّى يَأْتِيَ عَلَى عَامَّةِ مَالِهِ أَوْ يَسْتَغْرِقَهُ فَيَضُرُّ ذَلِكَ بِوَرَثَتِهِ، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ. فَكَأَنَّ الْآيَةَ تَقُولُ لَهُمْ: (كَمَا تَخْشَوْنَ عَلَى وَرَثَتِكُمْ وَذُرِّيَّتِكُمْ بَعْدَكُمْ، فَكَذَلِكَ فَاخْشَوْا عَلَى وَرَثَةِ غَيْرِكُمْ وَلَا تَحْمِلُوهُ عَلَى تَبْذِيرِ مَالِهِ)، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ. رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا حَضَرَ الرَّجُلُ الْوَصِيَّةَ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَ أَوْصِ بِمَالِكَ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَازِقٌ وَلَدَكَ، وَلَكِنْ يَقُولُ قَدِّمْ لِنَفْسِكَ وَاتْرُكْ لِوَلَدِكَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ). وَقَالَ مِقْسَمٌ وَحَضْرَمِيٌّ: نَزَلَتْ فِي عَكْسِ هَذَا، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ لِلْمُحْتَضَرِ مَنْ يَحْضُرُهُ: أَمْسِكْ عَلَى وَرَثَتِكَ، وابق لولدك فليس أحد أحق بما لك مِنْ أَوْلَادِكَ، وَيَنْهَاهُ عَنِ الْوَصِيَّةِ، فَيَتَضَرَّرُ بِذَلِكَ ذَوُو الْقُرْبَى وَكُلُّ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَى لَهُ، فَقِيلَ لَهُمْ: كَمَا تَخْشَوْنَ عَلَى ذُرِّيَّتِكُمْ وَتُسَرُّونَ بِأَنْ يُحْسَنَ إِلَيْهِمْ، فَكَذَلِكَ سَدِّدُوا الْقَوْلَ فِي جِهَةِ الْمَسَاكِينِ وَالْيَتَامَى، وَاتَّقُوا اللَّهَ فِي ضَرَرِهِمْ. وَهَذَانَ الْقَوْلَانِ مَبْنِيَّانِ عَلَى وَقْتِ وُجُوبِ الْوَصِيَّةِ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ الْمَوَارِيثِ، رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَابْنِ الْمُسَيَّبِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَانَ الْقَوْلَانِ لَا يَطَّرِدُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا فِي كُلِّ النَّاسِ، بَلِ النَّاسُ صِنْفَانِ، يَصْلُحُ لِأَحَدِهِمَا الْقَوْلُ الْوَاحِدُ، وَلِآخَرَ الْقَوْلُ الثَّانِي. وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَرَكَ وَرَثَتَهُ مُسْتَقِلِّينَ بِأَنْفُسِهِمْ أَغْنِيَاءَ حَسُنَ أَنْ يُنْدَبَ إِلَى الْوَصِيَّةِ، وَيُحْمَلَ عَلَى أَنْ يُقَدِّمَ لِنَفْسِهِ. وَإِذَا تَرَكَ وَرَثَةً ضُعَفَاءَ مُهْمَلِينَ مُقِلِّينَ حَسُنَ أَنْ يُنْدَبَ إِلَى التَّرْكِ لَهُمْ وَالِاحْتِيَاطِ، فَإِنَّ أَجْرَهُ فِي قَصْدِ ذَلِكَ كَأَجْرِهِ فِي الْمَسَاكِينِ، فَالْمُرَاعَاةُ إِنَّمَا هُوَ الضَّعْفُ فَيَجِبُ أَنْ يُمَالَ مَعَهُ. قُلْتُ: وَهَذَا التَّفْصِيلُ صَحِيحٌ، لِقَوْلِهِ ﵇ لِسَعْدٍ: (إِنَّكَ أن تذر ورثتك أغنياء خير من أن تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ). فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْإِنْسَانِ وَلَدٌ، أَوْ كَانَ وَهُوَ غَنِيٌّ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ عَنْ أَبِيهِ فَقَدْ أُمِنَ عَلَيْهِ، فَالْأَوْلَى بِالْإِنْسَانِ حِينَئِذٍ تَقْدِيمُ مَالِهِ بَيْنَ يَدَيْهِ حَتَّى لَا يُنْفِقَهُ مَنْ بَعْدَهُ فِيمَا لَا يَصْلُحُ، فَيَكُونُ وِزْرُهُ عَلَيْهِ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً) السَّدِيدُ: الْعَدْلُ وَالصَّوَابُ مِنَ الْقَوْلِ، أَيْ مُرُوا الْمَرِيضَ بِأَنْ يُخْرِجَ مِنْ ما له مَا عَلَيْهِ مِنَ الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ، ثُمَّ يُوصِي لقرابته

Vasiyet edeceği sırada yanında bulunan kimse ona: "Allah senin çocuğunun rızkını verir, sen kendine bak; malını Allah yolunda vasiyet et, sadaka ver ve köle azat et" der; hatta malının çoğunu veya tamamını bitirir de bu durum mirasçılarına zarar verirdi. İşte onlar bundan nehyedildiler. Sanki ayet onlara: "Kendinizden sonra kendi mirasçılarınız ve nesliniz için nasıl endişe ediyorsanız, başkalarının mirasçıları için de öylece endişe edin ve onu malını saçıp savurmaya sevk etmeyin" demektedir. Bunu İbn Abbâs, Katâde, es-Süddî, İbn Cübeyr, ed-Dahhâk ve Mücâhid söylemiştir. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir kimse vasiyet anında hazır bulunursa; [vasiyet edene] "Malını vasiyet et, çünkü Allah Teâlâ çocuğunun rızkını verir" demesi doğru olmaz. Aksine, "Kendin için [ahirete azık] gönder, çocuğuna da [mal] bırak" demelidir. İşte Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakınsınlar” kavli budur. Mıksem ve Hadramî ise şöyle demiştir: [Bu ayet] bunun aksine inmiştir; o da can çekişen kişinin yanında bulunan kimsenin ona: "Mirasçıların için [malını] tut, çocuğuna bırak; zira senin malına çocuklarından daha layık kimse yoktur" diyerek onu vasiyetten men etmesi, böylece akrabaların ve kendisine vasiyet edilmeyi hak edenlerin bundan zarar görmesidir. Bunun üzerine onlara: "Kendi nesliniz için nasıl endişe ediyor ve kendilerine iyilik yapılmasından hoşlanıyorsanız, yoksullar ve yetimler hususunda da öylece doğru ve adaletli söz söyleyin, onlara zarar verme konusunda Allah'tan sakının" denildi. Bu iki görüş de miras ayeti inmeden önceki vasiyetin vacip olduğu zamana dayanmaktadır. Bu [görüş], Saîd b. Cübeyr ve İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet edilmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bu iki görüşün hiçbiri bütün insanlar hakkında mutlak ve genel-geçer değildir; aksine insanlar iki sınıftır: Biri için birinci görüş, diğeri için ise ikinci görüş uygundur. Şöyle ki; kişi eğer mirasçılarını kendi kendilerine yeten, zengin kimseler olarak bırakacaksa vasiyete teşvik edilmesi ve kendisi için [ahirete hayır] göndermeye yönlendirilmesi güzel olur. Eğer mirasçılarını zayıf, bakıma muhtaç ve fakir kimseler olarak bırakacaksa onlara [mal] bırakmaya ve tedbirli davranmaya teşvik edilmesi güzel olur. Zira onun bu niyetteki ecri, yoksullara [harcamasındaki] ecri gibidir. Çünkü gözetilmesi gereken husus zayıflıktır; binaenaleyh onun yanında yer almak gerekir." Ben derim ki: Bu tafsilat doğrudur; çünkü Peygamber aleyhisselâm, Sa'd'a şöyle buyurmuştur: « إِنَّكَ أن تذر ورثتك أغنياء خير من أن تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ » «Şüphesiz senin mirasçılarını zengin olarak bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır.» Eğer insanın çocuğu yoksa yahut olup da babasından müstağni, kendi kendine yeten zengin biriyse, onun için [geçim hususunda] endişe duyulmaz. Bu durumda kişinin, kendisinden sonraki kimselerin uygunsuz yerlere harcayıp günahının kendi üzerine kalmaması için malını kendi sağlığında [ahirete azık olarak] önden göndermesi daha evladır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً } “Dürüst ve doğru söz söylesinler” buyruğudur. Sedîd; sözün adaletli ve doğru olanıdır. Yani hastaya, üzerindeki vacip hakları malından çıkarmasını, ardından akrabasına...

بِقَدْرِ [مَا [لَا يَضُرُّ بِوَرَثَتِهِ الصِّغَارِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى قُولُوا لِلْمَيِّتِ قَوْلًا عَدْلًا، وَهُوَ أَنْ يُلَقِّنَهُ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَلَا يَأْمُرُهُ بِذَلِكَ، وَلَكِنْ يَقُولُ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ حَتَّى يَسْمَعَ مِنْهُ وَيَتَلَقَّنَ. هَكَذَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) وَلَمْ يَقُلْ مُرُوهُمْ، لِأَنَّهُ لَوْ أُمِرَ بِذَلِكَ لَعَلَّهُ يَغْضَبُ وَيَجْحَدُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْيَتِيمُ، أَنْ لَا يَنْهَرُوهُ وَلَا يَسْتَخِفُّوا بِهِ.

ölçüde [akrabalarına] vasiyette bulunmasını emredin. Denildi ki: Mana; ölüye adaletli söz söyleyin, bu da ona emretmeksizin, bizzat kendisi duyup telkin alsın diye yanında Lâ ilâhe illallâh demektir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) “Ölülerinize Lâ ilâhe illallâh sözünü telkin ediniz”; onlara emrediniz dememiştir; çünkü emredilseydi belki öfkelenir ve inkâr ederdi. Denildi ki: Kastedilen yetimdir; yani onu azarlamasınlar ve onu hor görmesinler.

[سورة النساء (٤): آية ١٠]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 10]

إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً (١٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً (١٠) } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar. Onlar çılgın bir ateşe gireceklerdir.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً) رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنْ غَطَفَانَ يُقَالُ لَهُ: مَرْثَدُ بْنُ زَيْدٍ، وَلِيَ مَالَ ابْنِ أَخِيهِ وَهُوَ يَتِيمٌ صَغِيرٌ فَأَكَلَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ هذه الآية، قاله مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ، وَلِهَذَا قَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّ الْمُرَادَ الْأَوْصِيَاءُ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ مَا لَمْ يُبَحْ لَهُمْ مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: نَزَلَتْ فِي الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانُوا لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ وَلَا الصِّغَارَ. وَسُمِّيَ أَخْذُ الْمَالِ عَلَى كُلِّ وُجُوهِهِ أَكْلًا، لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ هُوَ الْأَكْلُ وَبِهِ أَكْثَرُ إِتْلَافِ الْأَشْيَاءِ. وَخَصَّ الْبُطُونَ بِالذِّكْرِ لِتَبْيِينِ نَقْصِهِمْ، وَالتَّشْنِيعِ عَلَيْهِمْ بِضِدِّ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ. وَسَمَّى الْمَأْكُولَ نَارًا بِمَا يَئُولُ إِلَيْهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً) أَيْ عِنَبًا. وَقِيلَ: نَارًا أَيْ حَرَامًا، لِأَنَّ الْحَرَامَ يُوجِبُ النَّارَ، فَسَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِاسْمِهِ. وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا النَّبِيُّ ﷺ عَنْ لَيْلَةِ أُسْرِيَ بِهِ قَالَ: (رَأَيْتُ قَوْمًا لَهُمْ مَشَافِرُ كَمَشَافِرِ الْإِبِلِ وَقَدْ وُكِّلَ بِهِمْ مَنْ يَأْخُذُ بِمَشَافِرِهِمْ ثُمَّ يَجْعَلُ فِي أَفْوَاهِهِمْ صَخْرًا مِنْ نَارٍ يَخْرُجُ مِنْ أَسَافِلِهِمْ فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ هُمُ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا (. فَدَلَّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ عَلَى أَنَّ أَكْلَ مَالِ الْيَتِيمِ مِنَ الْكَبَائِرِ. وَقَالَ ﷺ:) اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ) وَذَكَرَ فِيهَا (وَأَكْلَ مال اليتيم). الثانية- قوله تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً) وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِضَمِّ الْيَاءِ عَلَى اسْمِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، مِنْ أَصْلَاهُ اللَّهُ حَرَّ النَّارِ إصلاء. قال الله تعالى: (سَأُصْلِيهِ سَقَرَ (قرأ أَبُو حَيْوَةَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الصَّادِ وَتَشْدِيدِ اللام من التصلية لكثرة

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...” buyruğudur. Rivayet edildiğine göre bu ayet, Gatafân kabilesinden Mersed b. Zeyd adında bir adam hakkında inmiştir. [Bu adam], küçük bir yetim olan kardeşinin oğlunun malının velisi olmuş ve onu yemişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun hakkında bu ayeti indirdi. Bunu Mukâtil b. Hayyân söylemiştir. Bu sebeple cumhur (çoğunluk âlimler) şöyle demiştir: [Ayetten] maksat, yetimin malından kendilerine helal olmayan kısmı yiyen vasîlerdir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Kadınlara ve küçük çocuklara miras vermeyen kâfirler hakkında inmiştir. Malın her türlü yolla alınması "yeme" (ekl) olarak isimlendirilmiştir; zira [maldan yararlanmada asıl] maksat yemektir ve eşyanın en çok telef edilmesi de onunla gerçekleşir. Karınların özellikle zikredilmesi ise onların [manevi] eksikliğini belirtmek ve ahlaki erdemlere aykırı davranmalarını kınamak içindir. Yenen şeyi, varacağı sonuca göre "ateş" olarak isimlendirmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا } “Şüphesiz ben kendimi şarap sıkarken görüyorum” yani üzüm [sıkarken] buyurmasında olduğu gibidir. Bir görüşe göre de "ateş", yani haram demektir; çünkü haram ateşi gerektirir, bu yüzden Allah Teâlâ onu [ateşin] adıyla isimlendirmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî [radıyallâhu anh] rivayet ederek şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize İsrâ gecesini anlatırken şöyle buyurdu: «Deve dudakları gibi dudakları olan bir topluluk gördüm. Başlarına, dudaklarını tutan kimseler görevlendirilmişti; sonra ağızlarına ateşten taşlar koyuyorlar ve [bu taşlar] onların altlarından çıkıyordu. 'Ey Cibrîl! Bunlar kimlerdir?' diye sordum. O da: 'Onlar yetimlerin mallarını haksız yere yiyenlerdir' dedi.» Böylece Kitap ve Sünnet, yetim malı yemenin büyük günahlardan olduğuna delalet etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Helak edici yedi şeyden kaçınınız» buyurmuş ve bunların arasında: «Yetim malı yemeyi» de zikretmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...” buyruğudur. İbn Âmir ile İbn Abbâs'ın rivayetinde Âsım, [ayet sonundaki fiili] meçhul (edilgen) olmak üzere ي harfinin dammesiyle [seyuslevne şeklinde] okumuşlardır; bu da أَصْلَاهُ اللَّهُ حَرَّ النَّارِ إِصْلَاءً (Allah onu ateşin sıcağına maruz bıraktı) kullanımındandır. Nitekim Allah Teâlâ: { سَأُصْلِيهِ سَقَرَ } “Onu Sekar'a (cehenneme) sokacağım” buyurmuştur. Ebû Hayve ise

الْفِعْلِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ). وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: صَلَّيْتُهُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى. وَتَصَلَّيْتُ: اسْتَدْفَأْتُ بِالنَّارِ. قَالَ:

yapılmasını ifade eden et-tasliye (التَّصْلِيَةُ) kökündendir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ) buyruğudur. 'Onu defalarca ateşe maruz bıraktım' anlamında صَلَّيْتُهُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى denmesi de bu kabildendir. تَصَلَّيْتُ ise ateşle ısındım demektir. Şair şöyle demiştir:

وَقَدْ تَصَلَّيْتُ حَرَّ حَرْبِهِمْ ... كَمَا تَصَلَّى الْمَقْرُورُ مِنْ قَرَسِ

'Soğuktan donan kimsenin şiddetli soğukta ateşle ısınması gibi... Ben de onların savaşının sıcağına maruz kaldım.'

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ مِنْ صَلِيَ النَّارَ يَصْلَاهَا صَلًى وَصِلَاءً. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (لَا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى). وَالصِّلَاءُ هُوَ التَّسَخُّنُ بِقُرْبِ النَّارِ أَوْ مُبَاشَرَتُهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحَارِثُ بْنُ عُبَادَ:

Diğer kıraat imamları ise 'yâ' harfinin fethasıyla okumuşlardır; bu da ateşe girmek ve ona maruz kalmak anlamındaki صَلِيَ النَّارَ يَصْلَاهَا صَلًى وَصِلَاءً fiilindendir. Allah Teâlâ: (لَا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى) buyurmuştur. es-Sılâ (الصِّلَاءُ), ateşe yaklaşarak veya bizzat ona temas ederek ısınmaktır; el-Hâris b. Ubâd'ın şu sözü de bu köktendir:

لَمْ أَكُنْ مِنْ جُنَاتِهَا عَلِمَ الله ... وَإِنِّي لِحَرِّهَا الْيَوْمَ صَالِ

'Allah bilir ki ben o savaşı çıkaranlardan değildim... Fakat bugün onun sıcağına bizzat maruz kalmaktayım.'

وَالسَّعِيرُ: الْجَمْرُ الْمُشْتَعِلُ. الثَّالِثَةُ- وَهَذِهِ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ الْوَعِيدِ، وَلَا حُجَّةَ فِيهَا لِمَنْ يُكَفِّرُ بِالذُّنُوبِ. وَالَّذِي يَعْتَقِدُهُ أَهْلُ السُّنَّةِ أَنَّ ذَلِكَ نَافِذٌ عَلَى بَعْضِ الْعُصَاةِ فَيَصْلَى ثُمَّ يَحْتَرِقُ وَيَمُوتُ، بِخِلَافِ أَهْلِ النَّارِ لَا يَمُوتُونَ وَلَا يَحْيَوْنَ، فَكَأَنَّ هَذَا جَمْعٌ بَيْنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، لِئَلَّا يَقَعَ الْخَبَرُ فِيهِمَا عَلَى خِلَافِ مَخْبَرِهِ، سَاقِطٌ بِالْمَشِيئَةِ عَنْ بَعْضِهِمْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ). وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي كُلِّ مَا يَرِدُ عَلَيْكَ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى. رَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَمَّا أَهْلُ النار الذين هم أهلها فيها فَإِنَّهُمْ لَا يَمُوتُونَ فِيهَا وَلَا يَحْيَوْنَ وَلَكِنْ نَاسٌ أَصَابَتْهُمُ النَّارُ بِذُنُوبِهِمْ- أَوْ قَالَ بِخَطَايَاهُمْ- فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ إِمَاتَةً حَتَّى إِذَا كَانُوا فَحْمًا أذن بالشفاعة فجئ بِهِمْ ضَبَائِرَ ضَبَائِرَ فَبُثُّوا عَلَى أَنْهَارِ الْجَنَّةِ ثُمَّ قِيلَ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ أَفِيضُوا عَلَيْهِمْ فينبتون كما تنبت الحبة فِي حَمِيلِ السَّيْلِ (. فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ كَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ كَانَ [يَرْعَى [بالبادية.

es-Saîr (السَّعِيرُ) ise alev alev yanan kordur. Üçüncüsü- Bu ayet tehdit (vaîd) ayetlerindendir; günahlar sebebiyle insanları tekfir edenler (kâfir sayanlar) için bunda hiçbir delil yoktur. Ehl-i Sünnet'in inancı şudur: Bu ceza bazı günahkârlar hakkında geçerli olur; onlar ateşe girer, sonra yanar ve ölürler; ebedi cehennemlikler gibi ne ölür ne dirilir halde kalmazlar. Bu durum, haberin gerçeğe aykırı düşmemesi için Kitap ve Sünnet'in arasını cem etmek gibidir; bazılarından ise Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) buyruğu gereğince [ilahi] meşiet ile ceza düşürülür. Bu minvalde sana ulaşan her nasta söylenecek söz böyledir. Müslim Sahîh'inde Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (أَمَّا أَهْلُ النار الذين هم أهلها فيها فَإِنَّهُمْ لَا يَمُوتُونَ فِيهَا وَلَا يَحْيَوْنَ وَلَكِنْ نَاسٌ أَصَابَتْهُمُ النَّارُ بِذُنُوبِهِمْ- أَوْ قَالَ بِخَطَايَاهُمْ- فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ إِمَاتَةً حَتَّى إِذَا كَانُوا فَحْمًا أذن بالشفاعة فجئ بِهِمْ ضَبَائِرَ ضَبَائِرَ فَبُثُّوا عَلَى أَنْهَارِ الْجَنَّةِ ثُمَّ قِيلَ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ أَفِيضُوا عَلَيْهِمْ فينبتون كما تنبت الحبة فِي حَمِيلِ السَّيْلِ) “Ateşin asıl ehli olanlara gelince; onlar orada ne ölürler ne de dirilirler. Ancak günahları -veya hataları- sebebiyle ateşe uğrayan birtakım insanları ise Allah tam bir ölümle öldürür. Nihayet kömür haline geldiklerinde şefaate izin verilir; onlar küme küme getirilip cennet nehirlerinin kenarlarına yayılırlar. Sonra: 'Ey cennet ehli, üzerlerine su dökün!' denilir. Böylece onlar selin getirdiği çer çöpün içinde biten bir tohum gibi yeniden biterler.” Cemaatten bir adam: 'Sanki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çölde davar gütmüş gibiydi' dedi.

[سورة النساء (٤): الآيات ١١ الى ١٤]

[Nisâ Suresi (4): Ayetler 11-14]

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (١١) وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢) تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤)

{يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (١١)} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye [ve emr]eder. Eğer [mirasçılar] ikiden fazla kadın iseler, [ölenin] bıraktığı [malın] üçte ikisi onlarındır. Şayet tek bir kadın ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa, anne ve babasından her birine bıraktığı [maldan] altıda bir düşer. Eğer çocuğu yoksa ve ona yalnızca anne ve babası mirasçı oluyorsa, annesine üçte bir düşer. Şayet kardeşleri varsa, yaptığı vasiyetten veya borçtan sonra annesine altıda bir düşer. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz. [Bunlar] Allah’tan bir farzdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (11)” {وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)} “Eğer eşlerinizin çocuğu yoksa, bıraktıkları [malın] yarısı sizindir. Şayet onların çocuğu varsa, yaptıkları vasiyetten veya borçtan sonra bıraktıklarının dörtte biri sizindir. Eğer sizin çocuğunuz yoksa, bıraktığınızın dörtte biri onlarındır. Şayet çocuğunuz varsa, yaptığınız vasiyetten veya borçtan sonra bıraktığınızın sekizde biri onlarındır. Eğer miras bırakan erkek veya kadının [ana, baba ve çocuğu olmayıp] kelâle olarak mirasçı olunuyorsa ve bir erkek veya bir kız kardeşi varsa, her birine altıda bir düşer. Şayet bundan daha fazla iseler, [mirasçılara] zarar vermeksizin, yapılan bir vasiyet veya borçtan sonra üçte bir hissede ortaktırlar. [Bunlar] Allah’tan bir vasiyet [ve emir]dir. Allah hakkıyla bilendir, Halîm’dir (cezalandırmada acele etmeyendir). (12)” {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣)} “İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır. Kim Allah’a ve Resûlü’ne itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere girdirir. İşte bu, en büyük kurtuluştur. (13)” {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤)} “Kim de Allah’a ve Resûlü’ne isyan eder ve O’nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar ve onun için alçaltıcı bir azap vardır. (14)”

فيه خمس وثلاثون مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) بين تعالى هَذِهِ الْآيَةِ مَا أَجْمَلَهُ فِي قَوْلِهِ: (لِلرِّجالِ نَصِيبٌ) وَ (لِلنِّساءِ نَصِيبٌ) فَدَلَّ هَذَا عَلَى جَوَازِ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ السُّؤَالِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الدِّينِ، وَعُمْدَةٌ مِنْ عُمَدِ الْأَحْكَامِ، وَأُمٌّ مِنْ أُمَّهَاتِ الْآيَاتِ، فَإِنَّ الْفَرَائِضَ عَظِيمَةُ الْقَدْرِ حَتَّى إِنَّهَا ثُلُثُ الْعِلْمِ، وَرُوِيَ نِصْفُ الْعِلْمِ. وَهُوَ أَوَّلُ

Bunda otuz beş mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) buyruğu: Yüce Allah: (لِلرِّجالِ نَصِيبٌ) “Erkeklere bir pay vardır” ve (وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ) “Kadınlara bir pay vardır” buyruğunda mücmel (kapalı) bıraktığı hususları bu ayette açıklamıştır. Bu da açıklamanın soru vaktinden sonraya tehir edilmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir. Bu ayet dinin rükünlerinden bir rükün, hükümlerin temel dayanaklarından bir dayanak ve ana ayetlerden biridir; zira feraiz (miras hukuku) ilminin kadri pek yücedir, öyle ki o ilmin üçte biri, bir rivayette ise yarısı sayılmıştır. O, insanlardan çekilip alınacak ve unutulacak ilk

عِلْمٍ يُنْزَعُ مِنَ النَّاسِ وَيُنْسَى. رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (تَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ فَإِنَّهُ نِصْفُ الْعِلْمِ وَهُوَ أول شي ينسى وهو أول شي يُنْتَزَعُ مِنْ أُمَّتِي). وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ وَتَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهَا النَّاسَ وَتَعَلَّمُوا الْعِلْمَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ فَإِنِّي امْرُؤٌ مَقْبُوضٌ وَإِنَّ الْعِلْمَ سَيُقْبَضُ وَتَظْهَرُ الْفِتَنُ حَتَّى يَخْتَلِفَ الِاثْنَانِ فِي الْفَرِيضَةِ لَا يَجِدَانِ مَنْ يَفْصِلُ بَيْنَهُمَا (. وإذا ثبت هذا فاعلم أن الفرائض كان جُلَّ عِلْمِ الصَّحَابَةِ، وَعَظِيمَ مُنَاظَرَتِهِمْ، وَلَكِنَّ الْخَلْقَ ضَيَّعُوهُ. وَقَدْ رَوَى مُطَرِّفٌ عَنْ مَالِكٍ، قَالَ عبد الله ابن مَسْعُودٍ: مَنْ لَمْ يَتَعَلَّمِ الْفَرَائِضَ وَالطَّلَاقَ وَالْحَجَّ فَبِمَ يَفْضُلُ أَهْلَ الْبَادِيَةِ؟ وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ: كُنْتُ أَسْمَعُ رَبِيعَةَ يَقُولُ: مَنْ تَعَلَّمَ الْفَرَائِضَ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ بِهَا مِنَ الْقُرْآنِ مَا أَسْرَعَ مَا يَنْسَاهَا. قَالَ مَالِكٌ: وَصَدَقَ. الثَّانِيةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أن رسول الله ﷺ قال: (الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ وَمَا سِوَى ذَلِكَ فَهُوَ فَضْلٌ: آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ). قَالَ الْخَطَّابِيُّ أَبُو سُلَيْمَانَ: الْآيَةُ الْمُحْكَمَةُ هِيَ كِتَابُ اللَّهِ تَعَالَى: وَاشْتَرَطَ فِيهَا الْإِحْكَامَ، لِأَنَّ مِنَ الْآيِ مَا هُوَ مَنْسُوخٌ لَا يُعْمَلُ بِهِ، وَإِنَّمَا يُعْمَلُ بِنَاسِخِهِ. وَالسُّنَّةُ الْقَائِمَةُ هي الثابتة مما جا عَنْهُ ﷺ مِنَ السُّنَنِ الثَّابِتَةِ. وَقَوْلُهُ: (أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ) يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ مِنَ التَّأْوِيلِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ مِنَ الْعَدْلِ فِي الْقِسْمَةِ، فَتَكُونُ مُعَدَّلَةً عَلَى الْأَنْصِبَاءِ وَالسِّهَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ- أَنْ تَكُونَ مُسْتَنْبَطَةٌ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَمِنْ مَعْنَاهُمَا، فَتَكُونُ هَذِهِ الْفَرِيضَةُ تَعْدِلُ مَا أُخِذَ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ إِذْ كَانَتْ فِي مَعْنَى مَا أُخِذَ عَنْهُمَا نَصًّا. رَوَى عِكْرِمَةُ قَالَ: أَرْسَلَ ابن عباس إلى زيد بن ثابت يسأله عَنِ امْرَأَةٍ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَأَبَوَيْهَا. قَالَ: لِلزَّوْجِ النِّصْفُ، وَلِلْأُمِّ ثُلُثُ مَا بَقِيَ. فَقَالَ: تَجِدُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ أَوْ تَقُولُ بِرَأْيٍ؟ قَالَ: أَقُولُهُ بِرَأْيٍ، لَا أُفَضِّلُ أُمًّا عَلَى أَبٍ. قَالَ أَبُو سُلَيْمَانَ: فَهَذَا مِنْ بَابِ تَعْدِيلِ الْفَرِيضَةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهَا نَصٌّ، وَذَلِكَ أنه اعتبرها بالمنصوص عليه،

...insanlardan çekilip alınacak ve unutulacak ilk ilimdir. Dârekutnî'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « تَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ فَإِنَّهُ نِصْفُ الْعِلْمِ وَهُوَ أول شي ينسى وهو أول شي يُنْتَزَعُ مِنْ أُمَّتِي » «Ferâizi öğreniniz ve onu insanlara öğretiniz; zira o ilmin yarısıdır, unutulacak ilk şeydir ve ümmetimden çekilip alınacak ilk şeydir.» Yine Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: « تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ وَتَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهَا النَّاسَ وَتَعَلَّمُوا الْعِلْمَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ فَإِنِّي امْرُؤٌ مَقْبُوضٌ وَإِنَّ الْعِلْمَ سَيُقْبَضُ وَتَظْهَرُ الْفِتَنُ حَتَّى يَخْتَلِفَ الِاثْنَانِ فِي الْفَرِيضَةِ لَا يَجِدَانِ مَنْ يَفْصِلُ بَيْنَهُمَا » «Kur'an'ı öğreniniz ve onu insanlara öğretiniz; ferâizi öğreniniz ve onu insanlara öğretiniz; ilmi öğreniniz ve onu insanlara öğretiniz. Zira ben [aramızdan] kabzedilecek (ruhu alınacak) bir kimseyim; ilim de [zamanla] kabzedilecek ve fitneler ortaya çıkacaktır. Öyle ki iki kişi bir miras payı (farîza) hakkında ihtilafa düşecek de aralarını ayıracak (hükme bağlayacak) kimse bulamayacaklardır.» Bu durum sabit olunca bil ki; ferâiz ilmi sahabenin ilminin çoğunluğunu ve aralarındaki büyük münazaraları teşkil etmekteydi; ancak insanlar onu zayi ettiler. Mutarrif'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: "Ferâizi, talâkı ve haccı öğrenmeyen kimsenin çöl ehline (bedevilere) ne üstünlüğü kalır?" İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayetine göre ise [İbn Vehb] şöyle demiştir: Rebîa'nın şöyle dediğini işitirdim: "Ferâizi, onun Kur'an'daki dayanağını bilmeksizin öğrenen kimse ne de çabuk unutur!" Mâlik: "Doğru söylemiştir" dedi. İkincisi- Ebû Dâvûd ve Dârekutnî'nin Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ وَمَا سِوَى ذَلِكَ فَهُوَ فَضْلٌ: آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ » «İlim üçtür; bunun dışındakiler ise fazlalıktır: Muhkem bir ayet, ayakta tutulan (bağlayıcı) bir sünnet veya adil bir farîza (miras payı).» Ebû Süleyman el-Hattâbî şöyle demiştir: "Muhkem ayet, Allah Teâlâ'nın Kitabı'dır. Ayette muhkemlik şart koşulmuştur; çünkü ayetlerden mensuh olan (hükmü kaldırılmış) ve kendisiyle amel edilmeyenler vardır; amel ancak onun nâsihiyle yapılır. Ayakta tutulan (kāime) sünnet ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen sabit sünnetlerdir. Hadisteki « أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ » 'veya adil bir farîza' ifadesi iki yoruma muhtemeldir: Birincisi; taksimdeki adaletten gelmesidir ki Kitap ve Sünnet'te zikredilen paylar (ensıbâ') ve hisseler (sihâm) üzerine dengelenmiş (muaddele) olmasıdır. Diğer vecih ise; Kitap, Sünnet ve bu ikisinin manasından istinbat edilmiş olmasıdır. Böylece bu farîza, Kitap ve Sünnet'ten açık nass olarak alınan şeyin manasında olduğu için onlardan alınana denk (âdil) olur." İkrime'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs, Zeyd b. Sâbit'e bir adam gönderip geride kocasını ve ana-babasını bırakan bir kadın hakkında [miras hükmünü] sordu. Zeyd: "Kocaya yarım, anneye ise kalanın üçte biri düşer" dedi. [İbn Abbâs]: "Bunu Allah'ın Kitabı'nda buluyor musun yoksa kendi re'yinle mi söylüyorsun?" deyince Zeyd: "Kendi re'yimle söylüyorum; anneyi babaya üstün kılmam" dedi. Ebû Süleyman [el-Hattâbî] dedi ki: "İşte bu, hakkında nass bulunmadığı zaman farîzayı dengeleme (ta'dîl) kabilindendir. Şöyle ki o, bu durumu hakkında nass bulunana kıyas etmiştir,

وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ). فَلَمَّا وَجَدَ نَصِيبَ الْأُمِّ الثُّلُثَ، وَكَانَ بَاقِي الْمَالِ هُوَ الثُّلُثَانِ لِلْأَبِ، قَاسَ النِّصْفَ الْفَاضِلَ مِنَ الْمَالِ بَعْدَ نَصِيبِ الزَّوْجِ عَلَى كُلِّ الْمَالِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَ الْوَالِدَيْنِ ابْنٌ أَوْ ذُو سَهْمٍ، فَقَسَمَهُ بَيْنَهُمَا عَلَى ثَلَاثَةٍ، لِلْأُمِّ سَهْمٌ وَلِلْأَبِ سَهْمَانِ وَهُوَ الْبَاقِي. وَكَانَ هَذَا أَعْدَلَ فِي الْقِسْمَةِ مِنْ أَنْ يُعْطِيَ الْأُمَّ مِنَ النِّصْفِ الْبَاقِي ثُلُثَ جَمِيعِ الْمَالِ، وَلِلْأَبِ مَا بَقِيَ وَهُوَ السُّدُسُ، فَفَضَّلَهَا عَلَيْهِ فَيَكُونُ لَهَا وَهِيَ مَفْضُولَةٌ فِي أَصْلِ الْمَوْرُوثِ أَكْثَرَ مِمَّا لِلْأَبِ وَهُوَ الْمُقَدَّمُ وَالْمُفَضَّلُ فِي الْأَصْلِ. وَذَلِكَ أَعْدَلُ مِمَّا ذَهَبَ إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ تَوْفِيرِ الثُّلُثِ عَلَى الْأُمِّ، وَبَخْسِ الْأَبِ حَقَّهُ بِرَدِّهِ إِلَى السُّدُسِ، فَتَرَكَ قَوْلَهُ وَصَارَ عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ إِلَى زَيْدٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ﵁ فِي زَوْجٍ وَأَبَوَيْنِ: لِلزَّوْجِ النِّصْفُ، وَلِلْأُمِّ ثُلُثُ جَمِيعِ الْمَالِ، وَلِلْأَبِ مَا بَقِيَ. وَقَالَ فِي امْرَأَةٍ وَأَبَوَيْنِ: لِلْمَرْأَةِ الرُّبُعُ، وَلِلْأُمِّ ثُلُثُ جَمِيعِ الْمَالِ، وَالْبَاقِي لِلْأَبِ. وَبِهَذَا قَالَ شريح القاضي ومحمد بن سيرين وداود ابن عَلِيٍّ، وَفِرْقَةٌ مِنْهُمْ أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْفَرَضِيُّ الْمِصْرِيُّ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ اللَّبَّانِ فِي الْمَسْأَلَتَيْنِ جَمِيعًا. وَزَعَمَ أَنَّهُ قِيَاسُ قَوْلِ عَلِيٍّ فِي الْمُشْتَرَكَةِ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: إِنَّهُ قَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ أَيْضًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: الْمَعْرُوفُ الْمَشْهُورُ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ وَسَائِرِ الصَّحَابَةِ وَعَامَّةِ الْعُلَمَاءِ مَا رَسَمَهُ مَالِكٌ. وَمِنَ الْحُجَّةِ لَهُمْ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْأَبَوَيْنِ إِذَا اشْتَرَكَا فِي الْوِرَاثَةِ، لَيْسَ مَعَهُمَا غَيْرُهُمَا، كَانَ لِلْأُمِّ الثُّلُثُ وَلِلْأَبِ الثُّلُثَانِ. وَكَذَلِكَ إِذَا اشْتَرَكَا فِي النِّصْفِ الَّذِي يَفْضُلُ عَنِ الزَّوْجِ، كَانَا فِيهِ كَذَلِكَ عَلَى ثُلُثٍ وَثُلُثَيْنِ. وَهَذَا صَحِيحٌ فِي النَّظَرِ وَالْقِيَاسِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فِي سَبَبِ نُزُولِ آيَةِ الْمَوَارِيثِ، فَرَوَى التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ امْرَأَةَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ سَعْدًا هَلَكَ وَتَرَكَ بِنْتَيْنِ وَأَخَاهُ، فَعَمَدَ أَخُوهُ فَقَبَضَ مَا تَرَكَ سَعْدٌ، وَإِنَّمَا تُنْكَحُ النِّسَاءُ عَلَى أَمْوَالِهِنَّ، فَلَمْ يُجِبْهَا فِي مَجْلِسِهَا ذَلِكَ. ثُمَّ جَاءَتْهُ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، ابْنَتَا سَعْدٍ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ادْعُ لِي أَخَاهُ) فَجَاءَ فَقَالَ [لَهُ]: (ادْفَعْ إِلَى ابْنَتِهِ الثُّلُثَيْنِ وَإِلَى امْرَأَتِهِ الثُّمُنَ وَلَكَ مَا بَقِيَ). لَفْظُ أبي داود. في روا التِّرْمِذِيِّ وَغَيْرِهِ: فَنَزَلَتْ آيَةُ الْمَوَارِيثِ. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى جَابِرٌ أَيْضًا قَالَ: عَادَنِي رسول الله صلى الله

Bu da Yüce Allah'ın: { وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } “Ana babası ona vâris olursa, annesine üçte bir düşer” buyruğudur. [Zeyd b. Sâbit], annenin payının üçte bir, geriye kalan üçte ikinin ise babanın olduğunu görünce; anne ve baba ile birlikte bir erkek çocuk veya pay sahibi (ashâb-ı ferâiz) bulunmadığı takdirde, kocanın payından arta kalan yarım malı malın tamamına kıyas etti. Böylece kalan malı aralarında üçe taksim edip bir hissesini anneye, kalan iki hisseyi de babaya verdi. Bu taksimat, kalan yarımdan anneye bütün malın üçte birini verip babaya geriye kalan altıda biri bırakarak anneyi babaya üstün kılmaktan daha adilcedir. Zira [aksi halde] mirasın aslında daha geride (mefdûl) olan anne, aslında önde ve üstün tutulan babadan daha fazla pay almış olurdu. Bu durum, İbn Abbâs'ın anneye [bütün malın] üçte birini tam verip babayı altıda bire düşürerek hakkını eksiltme görüşünden çok daha adildir. Bu sebeple onun görüşü terk edilmiş ve fakihlerin geneli Zeyd'in görüşünü benimsemiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anh koca, anne ve baba ile ilgili olarak: «Kocaya yarım, anneye bütün malın üçte biri, geriye kalan da babayadır» demiştir. Kadın (eş), anne ve baba ile ilgili olarak ise: «Kadına dörtte bir, anneye bütün malın üçte biri, geriye kalan da babayadır» demiştir. Kadı Şüreyh, Muhammed b. Sîrîn, Dâvûd b. Ali ve içlerinde el-Mısrî el-Faradî diye bilinen Ebü'l-Hasen Muhammed b. Abdillâh b. el-Lebbân'ın da bulunduğu bir grup her iki meselede de bu görüşü savunmuşlardır. İbnü'l-Lebbân, bunun Müştereke meselesinde Ali'nin benimsediği görüşün bir kıyası olduğunu ileri sürmüştür. Başka bir yerde ise bu görüşün bizzat Ali'den de rivayet edildiğini ifade etmiştir. Ebû Ömer der ki: Ali, Zeyd, Abdullah [b. Mes'ûd], diğer sahâbîler ve âlimlerin ekseriyetinden bilinen ve meşhur olan görüş, Mâlik'in resmettiği (açıkladığı) görüştür. Onların İbn Abbâs'a karşı delillerinden biri de şudur: Anne baba mirasta ortak olup yanlarında başka kimse bulunmadığında anneye üçte bir, babaya üçte iki düşer. Aynı şekilde kocadan arta kalan yarıma ortak olduklarında da aralarında yine üçte bir ve üçte iki oranında paylaşırlar. Bu da akıl ve kıyas bakımından doğrudur. Üçüncüsü- Miras ayetinin iniş sebebi hususunda rivayetler farklılık göstermiştir. Tirmizî, Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve ed-Dârekutnî'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Sa'd b. er-Rebî'in hanımı şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Sa'd vefat etti; geride iki kız çocuğu ve bir de erkek kardeşini bıraktı. Kardeşi ise Sa'd'ın bıraktığı bütün malları alıp götürdü. Kadınlar da ancak malları sebebiyle nikâhlanırlar.» [Resûlullah] o meclisinde ona bir cevap vermedi. Sonra kadın tekrar gelerek: «Ey Allah'ın Resûlü, Sa'd'ın iki kızı ne olacak?» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana onun kardeşini çağırın» buyurdu. Kardeşi gelince ona: «Onun iki kızına üçte iki, hanımına sekizde bir ver; geriye kalan da senindir» buyurdu. Bu lafız Ebû Dâvûd'a aittir. Tirmizî ve diğerlerinin rivayetinde ise: «Bunun üzerine miras ayeti indi» denilmektedir. [Tirmizî]: «Bu sahih bir hadistir» demiştir. Câbir'den yine şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu...

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ فِي بَنِي سَلِمَةَ يَمْشِيَانِ، فَوَجَدَانِي لَا أَعْقِلُ، فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ رَشَّ عَلَيَّ مِنْهُ فَأَفَقْتُ. فَقُلْتُ: كَيْفَ أَصْنَعُ فِي مَالِي يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَنَزَلَتْ (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ). أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ. وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَفِيهِ (فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَيْفَ أَقْسِمُ مَالِي بَيْنَ وَلَدِي؟ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيَّ شَيْئًا فَنَزَلَتْ (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ) الْآيَةَ. قَالَ: (حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ). وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ نُزُولَ ذَلِكَ كَانَ مِنْ أَجْلِ أَنَّ الْمَالَ كَانَ لِلْوَلَدِ، وَالْوَصِيَّةَ لِلْوَالِدَيْنِ، فَنُسِخَ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي أم كحة، وَقَدْ ذَكَرْنَاهَا. السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ بِسَبَبِ بَنَاتِ عَبْدِ الرحمن بن ثابت أخي حسان ابن ثَابِتٍ. وَقِيلَ: إِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا لَا يُوَرِّثُونَ إِلَّا مَنْ لَاقَى الْحُرُوبَ وَقَاتَلَ الْعَدُوَّ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ تَبْيِينًا أَنَّ لِكُلِّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ حَظَّهُ. وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِلْجَمِيعِ، وَلِذَلِكَ تَأَخَّرَ نُزُولُهَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَقَدْ وَرَدَ فِي بَعْضِ الْآثَارِ أَنَّ مَا كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَفْعَلُهُ مِنْ تَرْكِ تَوْرِيثِ الصَّغِيرِ كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ إِلَى أَنْ نَسَخَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ) وَلَمْ يَثْبُتْ عِنْدَنَا اشْتِمَالُ الشَّرِيعَةِ عَلَى ذَلِكَ، بَلْ ثَبَتَ خِلَافُهُ، فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي وَرَثَةِ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي وَرَثَةِ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ عِنْدَ أَهْلِ النَّقْلِ. فَاسْتَرْجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمِيرَاثَ مِنَ الْعَمِّ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ ثَابِتًا مِنْ قَبْلُ فِي شَرْعِنَا مَا اسْتَرْجَعَهُ. وَلَمْ يَثْبُتْ قَطُّ فِي شَرْعِنَا أَنَّ الصَّبِيَّ مَا كَانَ يُعْطَى الْمِيرَاثَ حَتَّى يُقَاتِلَ عَلَى الْفَرَسِ وَيَذُبَّ عَنِ الْحَرِيمِ. قُلْتُ: وَكَذَلِكَ قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيُّ قَالَ: وَدَلَّ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى نُكْتَةٍ بَدِيعَةٍ، وَهُوَ أَنَّ مَا كَانَتْ [عَلَيْهِ] الْجَاهِلِيَّةُ تَفْعَلُهُ مِنْ أَخْذِ الْمَالِ لَمْ يَكُنْ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ شَرْعًا مَسْكُوتًا مُقَرًّا عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ شَرْعًا مُقَرًّا عَلَيْهِ لَمَا حَكَمَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى عَمِّ الصَّبِيَّتَيْنِ بِرَدِّ مَا أَخَذَ مِنْ مَالِهِمَا، لِأَنَّ الْأَحْكَامَ إِذَا مَضَتْ وَجَاءَ النَّسْخُ بَعْدَهَا إِنَّمَا يُؤَثِّرُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَلَا يُنْقَضُ بِهِ مَا تَقَدَّمَ وَإِنَّمَا كانت ظلامة رفعت. قاله ابن العربي.

aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir, Benî Selime yurdunda yürüyerek geldiler; beni kendimi bilmez bir hâlde buldular. Su isteyip abdest aldı, sonra ondan üzerime serpti, ben de kendime geldim. Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Malım hakkında nasıl davranayım?” Bunun üzerine { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiyede bulunur” ayeti indi. Bu rivayeti Buhârî ve Müslim Sahîhayn'da tahric etmişlerdir. et-Tirmizî de tahric etmiştir; onun rivayetinde şöyle denilir: «Dedim ki: “Ey Allah'ın Nebîsi! Malımı çocuklarım arasında nasıl paylaştırayım?” Bana bir cevap vermedi. Bunun üzerine { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında şunu emreder: Erkeğe iki kızın payı kadar...” ayeti indi.» [Tirmizî]: «Hasen sahih bir hadistir» demiştir. Buhârî'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayetin inmesi, önceleri malın çocuğa, vasiyetin ise ana babaya ait olması sebebiyledir; bu hüküm bu ayetlerle neshedilmiştir. Mukātil ve el-Kelbî: «Ümmü Kücce hakkında indi» demişlerdir; onu daha önce zikrettik. es-Süddî: «Hassân b. Sâbit'in kardeşi Abdurrahman b. Sâbit'in kızları sebebiyle indi» demiştir. Şöyle de denilmiştir: Cahiliye ehli, ancak savaşlara katılıp düşmanla çarpışandan başkasını mirasçı kılmazdı; bunun üzerine ayet, küçük büyük herkesin payı olduğunu açıklamak için indi. Ayetin hepsine birden cevap olması da uzak değildir; nüzûlünün gecikmesi bundandır. Allah en iyi bilendir. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Bazı eserlerde Cahiliyenin küçüğe miras vermeme uygulamasının İslâm'ın ilk döneminde de sürdüğü, bu ayetin onu neshettiği [rivayet edilmiştir]. Bizce şeriatın buna dayandığı sabit olmamıştır; aksine aksi sabittir. Zira bu ayet Sa'd b. er-Rebî'in mirasçıları hakkında inmiştir. Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın mirasçıları hakkında indiği de söylenmiştir; nakil ehline göre birincisi daha sahihtir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mirası amcadan geri almıştır; şayet bu daha önce şeriatımızda sabit olsaydı onu geri almazdı. Şeriatımızda, çocuğa ata binip savaşmadıkça ve haremi savunmadıkça miras verilmediği asla sabit olmamıştır. Derim ki: Kâdî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî de böyle demiştir. Şöyle der: Bu ayetin inişi güzel bir inceliğe delalet eder: Cahiliyenin [üzerinde bulunduğu] mal almaları, İslâm'ın ilk döneminde sükût edilip onaylanmış bir şeriat değildi. Çünkü onaylanmış bir şeriat olsaydı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, iki kız çocuğunun amcasına, onların malından aldığını geri vermesine hükmetmezdi. Zira hükümler geçip ardından nesih geldiğinde nesih ancak geleceği etkiler, önceki hükümleri bozmaz. [Burada olan] ise kaldırılan bir haksızlıktı. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir.

الرابعة- (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) قالت الشافعية: قوله تَعَالَى (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) حَقِيقَةٌ فِي أولاد الصلب، فأما يدخل فيه بطريق المجاز، فإذا حلف أنلا وَلَدَ لَهُ وَلَهُ وَلَدُ ابْنٍ لَمْ يَحْنَثْ، وَإِذَا أَوْصَى لِوَلَدِ فُلَانٍ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ وَلَدُ وَلَدِهِ. وَأَبُو حَنِيفَةَ يَقُولُ: إِنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ صُلْبٌ. ومعلوم أن الا لفاظ لَا تَتَغَيَّرُ بِمَا قَالُوهُ. الْخَامِسَةُ- قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَمَّا قَالَ تَعَالَى (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) فَكَانَ الَّذِي يَجِبُ عَلَى ظَاهِرِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الْمِيرَاثُ لِجَمِيعِ الْأَوْلَادِ، الْمُؤْمِنِ مِنْهُمْ وَالْكَافِرِ، فَلَمَّا ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ عُلِمَ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ بَعْضَ الْأَوْلَادِ دُونَ بَعْضٍ، فَلَا يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ، وَلَا الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ عَلَى ظَاهِرِ الْحَدِيثِ. قُلْتُ: وَلَمَّا قَالَ تَعَالَى: (فِي أَوْلادِكُمْ) دَخَلَ فِيهِمُ الْأَسِيرُ فِي أَيْدِي الْكُفَّارِ، فَإِنَّهُ يَرِثُ مَا دَامَ تُعْلَمُ حَيَاتُهُ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَبِهِ قَالَ كَافَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ، إِلَّا النَّخَعِيَّ فَإِنَّهُ قَالَ: لَا يَرِثُ الْأَسِيرُ. فَأَمَّا إِذَا لَمْ تُعْلَمْ حَيَاتُهُ فَحُكْمُهُ حُكْمُ الْمَفْقُودِ. وَلَمْ يَدْخُلْ فِي عُمُومِ الْآيَةِ مِيرَاثُ النَّبِيِّ ﷺ لِقَوْلِهِ: (لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ). وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي (مَرْيَمَ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَكَذَلِكَ لَمْ يَدْخُلِ الْقَاتِلُ عَمْدًا لِأَبِيهِ أوجده أَوْ أَخِيهِ أَوْ عَمِّهِ بِالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، وَأَنَّهُ لَا يَرِثُ مِنْ مَالِ مَنْ قَتَلَهُ وَلَا مِنْ دِيَتِهِ شَيْئًا، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بيانه في البقرة. فإن قتله خط فَلَا مِيرَاثَ لَهُ مِنَ الدِّيَةِ، وَيَرِثُ مِنَ الْمَالِ فِي قَوْلِ مَالِكٍ، وَلَا يَرِثُ فِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَسُفْيَانَ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، مِنَ الْمَالِ وَلَا مِنَ الدِّيَةِ شَيْئًا، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْبَقَرَةِ. وَقَوْلُ مَالِكٍ أَصَحُّ، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَمُجَاهِدٍ وَالزُّهْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَابْنِ الْمُنْذِرِ، لِأَنَّ مِيرَاثَ مَنْ وَرَّثَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ ثَابِتٌ لَا يُسْتَثْنَى مِنْهُ إِلَّا بِسُنَّةٍ أَوْ إِجْمَاعٍ. وَكُلُّ مُخْتَلَفٍ فِيهِ فَمَرْدُودٌ إِلَى ظَاهِرِ الْآيَاتِ الَّتِي فيها المواريث.

Dördüncüsü- { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder (emreder)” buyruğu hususunda Şâfiîler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } buyruğu, öz çocuklar (sulb evlatları) hakkında hakikat olup [torunlar] ise mecaz yoluyla buraya dâhil olur. Dolayısıyla bir kimse çocuğunun olmadığına dair yemin etse ve bir erkek torunu (oğlunun çocuğu) bulunsa, yeminini bozmuş (hânis) olmaz. Bir kimse falanın çocuğuna vasiyette bulunsa, buna onun çocuğunun çocuğu (torunu) dâhil olmaz. Ebû Hanîfe ise şöyle der: Eğer onun öz evladı yoksa torunu buna dâhil olur. Bilinmektedir ki lafızlar, onların söyledikleriyle değişmez. Beşincisi- İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Yüce Allah: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında emreder” buyurunca, ayetin zahirine göre mirasın mümin olsun kâfir olsun bütün çocuklara ait olması gerekirdi. Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: « لَا يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ » «Müslüman kâfire vâris olamaz» buyurduğu sabit olunca, Allah'ın bazı çocukları kastedip diğerlerini kastetmediği anlaşılmış oldu. Dolayısıyla hadisin zahirine göre ne Müslüman kâfire ne de kâfir Müslümana vâris olabilir. Derim ki: Yüce Allah: { فِي أَوْلادِكُمْ } “çocuklarınız hakkında” buyurduğunda, kâfirlerin elindeki esir de bu kapsama dâhil olmuştur; zira İslam üzere hayatta olduğu bilindiği müddetçe vâris olur. Nahâî hariç bütün ilim ehli bu görüştedir; Nahâî ise 'Esir vâris olamaz' demiştir. Hayatta olup olmadığı bilinmediği takdirde ise onun hükmü mefkûdun (kayıp kişinin) hükmü gibidir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mirası ise: « لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ » «Bize vâris olunmaz; bıraktığımız sadakadır» buyruğu sebebiyle ayetin umumuna (genel kapsamına) dâhil değildir. Bunun açıklaması inşallah Meryem [Suresi'nde] gelecektir. Aynı şekilde babasını, dedesini, kardeşini veya amcasını kasten öldüren kimse de Sünnet ve ümmetin icmâı ile bu ayetin kapsamına dâhil değildir. O kimse, Bakara [Suresi'nde] açıklandığı üzere, öldürdüğü kişinin ne malından ne de diyetinden hiçbir şeye vâris olamaz. Şayet onu hataen öldürmüşse diyetten mirası olmaz; maldan ise Mâlik'in görüşüne göre vâris olur. Şâfiî, Ahmed, Süfyân ve re'y ehlinin (Hanefîlerin) görüşüne göre ise Bakara [Suresi'nde] açıklandığı üzere ne maldan ne de diyetten hiçbir şeye vâris olamaz. Mâlik'in görüşü daha sahihtir; İshâk ve Ebû Sevr de bu görüştedir. Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ b. Ebî Rabâh, Mücâhid, Zührî, Evzâî ve İbnü'l-Münzir'in görüşü de budur. Çünkü Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda vâris kıldığı kimsenin mirası sabittir; ancak bir Sünnet veya icmâ ile bundan istisna yapılabilir. İhtilaf edilen her husus ise miras hükümlerini içeren ayetlerin zahirine irca edilir (döndürülür).

السَّادِسَةُ- اعْلَمْ أَنَّ الْمِيرَاثَ كَانَ يُسْتَحَقُّ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ بِأَسْبَابٍ: مِنْهَا الْحِلْفُ وَالْهِجْرَةُ وَالْمُعَاقَدَةُ، ثُمَّ نُسِخَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَادَ إِذَا كَانَ مَعَهُمْ مَنْ لَهُ فَرْضٌ مُسَمًّى أُعْطِيَهُ، وَكَانَ مَا بَقِيَ مِنَ الْمَالِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا) رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ. يَعْنِي الْفَرَائِضَ الْوَاقِعَةَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. وَهِيَ سِتَّةٌ: النِّصْفُ وَالرُّبُعُ وَالثُّمُنُ وَالثُّلُثَانِ وَالثُّلُثُ وَالسُّدُسُ. فَالنِّصْفُ فَرْضُ خَمْسَةٍ: ابْنَةِ الصُّلْبِ، وَابْنَةِ الِابْنِ، وَالْأُخْتِ الشَّقِيقَةِ، وَالْأُخْتِ لِلْأَبِ، وَالزَّوْجِ. وَكُلُّ ذَلِكَ إِذَا انْفَرَدُوا عَمَّنْ يَحْجُبُهُمْ عَنْهُ. وَالرُّبُعُ فَرْضُ الزَّوْجِ مَعَ الْحَاجِبِ، وَفَرْضُ الزَّوْجَةِ وَالزَّوْجَاتِ مَعَ عَدَمِهِ. وَالثُّمُنُ فَرْضُ الزَّوْجَةِ وَالزَّوْجَاتِ مَعَ الْحَاجِبِ. وَالثُّلُثَانِ فَرْضُ أَرْبَعٍ: الِاثْنَتَيْنِ فَصَاعِدًا مِنْ بَنَاتِ الصُّلْبِ، وَبَنَاتِ الِابْنِ، وَالْأَخَوَاتِ الْأَشِقَّاءِ، أَوْ لِلْأَبِ. وَكُلُّ هَؤُلَاءِ إِذَا انْفَرَدْنَ عَمَّنْ يَحْجُبُهُنَّ عَنْهُ. وَالثُّلُثُ فَرْضُ صِنْفَيْنِ: الْأُمِّ مَعَ عَدَمِ الْوَلَدِ، وَوَلَدِ الِابْنِ، وَعَدَمُ الِاثْنَيْنِ فَصَاعِدًا مِنَ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ، وَفَرْضُ الِاثْنَيْنِ فَصَاعِدًا مِنْ وَلَدِ الْأُمِّ. وَهَذَا هُوَ ثُلُثُ كُلِّ الْمَالِ. فَأَمَّا ثُلُثُ مَا يَبْقَى فَذَلِكَ لِلْأُمِّ فِي مَسْأَلَةِ زَوْجٍ أَوْ زَوْجَةٍ وَأَبَوَانِ، فَلِلْأُمِّ فِيهَا ثُلُثُ مَا يَبْقَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. وَفِي مَسَائِلِ الْجَدِّ مَعَ الْإِخْوَةِ إِذَا كَانَ مَعَهُمْ ذُو سَهْمٍ وَكَانَ ثُلُثُ مَا يَبْقَى أَحْظَى لَهُ. وَالسُّدُسُ فَرْضُ سَبْعَةٍ: الْأَبَوَانِ وَالْجَدُّ مَعَ الْوَلَدِ وَوَلَدُ الِابْنِ، وَالْجَدَّةُ وَالْجَدَّاتُ إِذَا اجْتَمَعْنَ، وَبَنَاتُ الِابْنِ مَعَ بِنْتِ الصُّلْبِ، وَالْأَخَوَاتُ لِلْأَبِ مَعَ الْأُخْتِ الشَّقِيقَةِ، وَالْوَاحِدُ مِنْ وَلَدِ الْأُمِّ ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى. وَهَذِهِ الْفَرَائِضُ كُلُّهَا مَأْخُوذَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا فَرْضَ الْجَدَّةِ وَالْجَدَّاتِ فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ السُّنَّةِ. وَالْأَسْبَابُ الْمُوجِبَةُ لِهَذِهِ الْفُرُوضِ بِالْمِيرَاثِ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءٍ: نَسَبٌ ثَابِتٌ، وَنِكَاحٌ مُنْعَقِدٌ، وَوَلَاءُ عَتَاقَةٍ. وَقَدْ تَجْتَمِعُ الثَّلَاثَةُ الْأَشْيَاءُ فَيَكُونُ الرَّجُلُ زَوْجَ الْمَرْأَةِ وَمَوْلَاهَا وَابْنَ عَمِّهَا. وَقَدْ يَجْتَمِعُ فِيهِ مِنْهَا شَيْئَانِ لَا أَكْثَرُ، مِثْلَ أَنْ يَكُونَ زَوْجُهَا وَمَوْلَاهَا، أَوْ زَوْجُهَا وَابْنُ عَمِّهَا، فَيَرِثُ بِوَجْهَيْنِ وَيَكُونُ لَهُ جميع المال إذا انفرد: نصفه

Altıncısı- Bil ki miras, İslâm'ın ilk dönemlerinde birtakım sebeplere bağlı olarak hak ediliyordu: Bunlardan bazıları yeminleşme (hilf), hicret ve akitleşme (muâkade) idi. Daha sonra bu [uygulamalar], Allah Teâlâ'nın izniyle bu surede { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ } “Herkes için ... vârisler kıldık” ayetinin tefsirinde açıklanacağı üzere neshedildi. İlim adamları, mirasçılar arasında payı belirlenmiş (ashâb-ı ferâizden) biri bulunduğunda bu payın kendisine verileceği ve geriye kalan malın da erkeğe iki kadının payı kadar olacak şekilde [çocuklar arasında] taksim edileceği hususunda icmâ etmişlerdir. Zira Peygamber aleyhisselâm: « أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا » «Belirlenmiş payları sahiplerine veriniz» buyurmuştur; bunu imamlar rivayet etmiştir. Yani Allah Teâlâ'nın kitabında yer alan belirlenmiş payları [veriniz]. Bunlar da altıdır: Yarım (nısf), dörtte bir (rub'), sekizde bir (sümun), üçte iki (sülüsân), üçte bir (sülüs) ve altıda bir (südüs). Yarım (nısf) beş kişinin payıdır: Öz kız, oğul kızı (kız torun), öz kız kardeş, baba bir kız kardeş ve koca. Bunların tamamı, kendilerini bundan hacbedecek (engelleyecek veya payını düşürecek) kimseden ayrı olduklarında [bu payı alırlar]. Dörtte bir (rub'), hacbeden kimse bulunduğunda kocanın; hacbeden bulunmadığında ise eşin (zevce) ve eşlerin payıdır. Sekizde bir (sümun), hacbeden kimse bulunduğunda eşin ve eşlerin payıdır. Üçte iki (sülüsân) dört grubun payıdır: Öz kızlardan iki ve daha fazlasının, oğul kızlarından [iki ve daha fazlasının], öz kız kardeşlerden [iki ve daha fazlasının] veya baba bir kız kardeşlerden [iki ve daha fazlasının]. Bunların tamamı, kendilerini bundan hacbedecek kimseden ayrı olduklarında [bu payı alırlar]. Üçte bir (sülüs) iki grubun payıdır: Çocuk ve oğul çocuğu bulunmadığında, iki veya daha fazla erkek ya da kız kardeş olmadığında annenin; bir de anne bir çocuklardan iki ve daha fazlasının payıdır. Bu da bütün malın üçte biridir. Kalanın üçte birine gelince; bu, koca yahut zevce ile anne ve babanın bulunduğu meselede anneye aittir; anne bu durumda kalanın üçte birini alır. Bunun açıklaması daha önce geçmişti. [Ayrıca] dedenin kardeşlerle birlikte bulunduğu meselelerde de, beraberlerinde pay sahibi (ashâb-ı ferâizden) biri varsa ve kalanın üçte biri onun için daha avantajlı ise [yine kalanın üçte biri verilir]. Altıda bir (südüs) yedi kişinin payıdır: Çocuk veya oğul çocuğu ile birlikte anne ve babanın [her birinin] ile dedenin; bir arada bulunduklarında nine ve ninelerin; öz kız ile birlikte oğul kızlarının; öz kız kardeş ile birlikte baba bir kız kardeşlerin; ve ister erkek ister kadın olsun anne bir çocuklardan tek olanın. Bütün bu belirlenmiş paylar Allah Teâlâ'nın kitabından alınmıştır; ancak ninenin ve ninelerin payı müstesnadır, zira o sünnetten alınmıştır. Miras yoluyla bu payları gerektiren sebepler üçtür: Sabit bir nesep, akdedilmiş bir nikâh ve azatlık velâsı (velâü'l-ıtâka). Bu üç sebep bazen tek bir kimsede toplanabilir; böylece adam kadının hem kocası hem mevlâsı (azat edeni) hem de amcasının oğlu olabilir. Bazen de bunlardan sadece ikisi toplanır; kadının kocası ve mevlâsı yahut kocası ve amcasının oğlu olması gibi. Bu durumda iki cihetten mirasçı olur ve tek başına kaldığında malın tamamı onun olur: Yarısı

بِالزَّوْجِيَّةِ وَنِصْفُهُ بِالْوَلَاءِ أَوْ بِالنَّسَبِ. وَمِثْلَ أَنْ تَكُونَ الْمَرْأَةُ ابْنَةَ الرَّجُلِ وَمَوْلَاتَهُ، فَيَكُونُ لَهَا أيضا جميع الْمَالُ إِذَا انْفَرَدَتْ: نِصْفُهُ بِالنَّسَبِ وَنِصْفُهُ بِالْوَلَاءِ. السَّابِعَةُ- وَلَا مِيرَاثَ إِلَّا بَعْدَ أَدَاءِ الدَّيْنِ وَالْوَصِيَّةِ، فَإِذَا مَاتَ الْمُتَوَفَّى أُخْرِجَ مِنْ تَرِكَتِهِ الْحُقُوقُ الْمُعَيَّنَاتُ، ثُمَّ مَا يَلْزَمُ مِنْ تَكْفِينِهِ وَتَقْبِيرِهِ، ثُمَّ الدُّيُونُ عَلَى مَرَاتِبِهَا، ثُمَّ يُخْرَجُ مِنَ الثُّلُثِ الْوَصَايَا، وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهَا عَلَى مَرَاتِبِهَا أَيْضًا، وَيَكُونُ الْبَاقِي مِيرَاثًا بَيْنَ الْوَرَثَةِ. وَجُمْلَتُهُمْ سَبْعَةَ عَشَرَ. عَشَرَةٌ مِنَ الرِّجَالِ: الِابْنُ وَابْنُ الِابْنِ وَإِنْ سَفُلَ، وَالْأَبُ وَأَبُ الْأَبِ وَهُوَ الْجَدُّ وَإِنْ عَلَا، وَالْأَخُ وَابْنُ الْأَخِ، وَالْعَمُّ وَابْنُ الْعَمِّ، وَالزَّوْجُ وَمَوْلَى النِّعْمَةِ. وَيَرِثُ مِنَ النِّسَاءِ سَبْعٌ: الْبِنْتُ وَبِنْتُ الِابْنِ وَإِنْ سَفُلَتْ، وَالْأُمُّ وَالْجَدَّةُ وَإِنْ عَلَتْ، وَالْأُخْتُ وَالزَّوْجَةُ، وَمَوْلَاةُ النِّعْمَةِ وَهِيَ الْمُعْتَقَةُ. وَقَدْ نَظَمَهُمْ بَعْضُ الْفُضَلَاءِ فَقَالَ:

kocalık sebebiyle, diğer yarısı ise velâ veya nesep sebebiyledir. Yine kadının bir adamın hem kızı hem de mevlâsı (azat edeni) olması gibi; bu durumda tek başına kaldığında malın tamamı yine onun olur: Yarısı nesep, diğer yarısı ise velâ sebebiyledir. Yedincisi- Borç ödendikten ve vasiyet yerine getirildikten sonra ancak miras söz konusu olur. Ölen kimse vefat ettiğinde, terekesinden önce muayyen haklar (ayni haklar) çıkarılır, ardından kefenlenmesi ve defnedilmesi için gereken masraflar karşılanır, sonra mertebelerine göre borçlar ödenir, ardından terekeden kalan malın üçte birinden vasiyetler ve aynı hükümdeki tasarruflar sırasına göre ifa edilir; geriye kalan ise vârisler arasında miras olur. Vârislerin toplamı on yedi kişidir. Erkeklerden on kişi: Oğul, ne kadar aşağı inerse insin oğlun oğlu, baba, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babanın babası olan dede, erkek kardeş, erkek kardeşin oğlu, amca, amcanın oğlu, koca ve nimet mevlâsı (azat eden efendi). Kadınlardan ise yedi kişi mirasçı olur: Kız çocuğu, ne kadar aşağı inerse insin oğlun kızı, anne, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın nine, kız kardeş, karı ve nimet mevlâsı olan kadın (azat eden kadın). Faziletli bazı âlimler bunları manzum hale getirerek şöyle demişlerdir:

وَالْوَارِثُونَ إِنْ أَرَدْتَ جَمْعَهُمْ ... مَعَ الْإِنَاثِ الْوَارِثَاتِ مَعَهُمْ

'Vârisleri bir arada toplamak istersen... Onlarla birlikte mirasçı olan kadınlarla beraber,'

عَشْرَةٌ مِنْ جُمْلَةِ الذُّكْرَانِ ... وَسَبْعُ أَشْخَاصٍ مِنَ النِّسْوَانِ

'Erkekler zümresinden on kişidir... Kadınlardan ise yedi şahıstır.'

وَهُمْ، وَقَدْ حَصَرْتُهُمْ فِي النَّظْمِ ... الِابْنُ وَابْنُ الِابْنِ وَابْنُ الْعَمِّ

'Onlar ki, manzumede sınırladım:... Oğul, oğlun oğlu ve amca oğlu,'

وَالْأَبُ مِنْهُمْ وَهْوَ فِي التَّرْتِيبِ ... وَالْجَدُّ مِنْ قَبْلِ الْأَخِ الْقَرِيبِ

'Baba da onlardandır tertip üzere... Ve yakın kardeşten önce gelen dede,'

وَابْنُ الْأَخِ الْأَدْنَى أَجَلْ وَالْعَمُّ ... وَالزَّوْجُ وَالسَّيِّدُ ثُمَّ الْأُمُّ

'En yakın kardeşin oğlu -evet- ve amca,... Koca, azat eden efendi ve sonra anne,'

وَابْنَةُ الِابْنِ بَعْدَهَا وَالْبِنْتُ وَزَوْجَةٌ وَجَدَّةٌ وَأُخْتُ

'Ondan sonra oğlun kızı, öz kız,... Eş olan kadın, nine ve kız kardeş,'

وَالْمَرْأَةُ الْمَوْلَاةُ أَعْنِي الْمُعْتَقَهْ ... خُذْهَا إِلَيْكَ عِدَّةً مُحَقَّقَهْ

'Ve mevlâ olan kadın, yani azat eden... İşte sana tahkik edilmiş tam bir sayı, al!'

الثَّامِنَةُ- لَمَّا قَالَ تَعَالَى: (فِي أَوْلادِكُمْ) يَتَنَاوَلُ كُلَّ وَلَدٍ كَانَ مَوْجُودًا أَوْ جَنِينًا فِي بَطْنِ أُمِّهِ، دَنِيًّا أَوْ بَعِيدًا، مِنَ الذُّكُورِ أَوِ الْإِنَاثِ مَا عَدَا الْكَافِرَ كَمَا تَقَدَّمَ. قال بعضهم: ذلك حقيقة في الأذنين مَجَازٌ فِي الْأَبْعَدَيْنَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْجَمِيعِ، لِأَنَّهُ مِنَ التَّوَلُّدِ، غَيْرَ أَنَّهُمْ يَرِثُونَ عَلَى قَدْرِ الْقُرْبِ مِنْهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (يَا بَنِي آدَمَ). وَقَالَ ﵇: (أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ) قَالَ: (يَا بَنِي إِسْمَاعِيلَ ارْمُوا فَإِنَّ أَبَاكُمْ كَانَ رَامِيًا) إِلَّا أَنَّهُ غَلَبَ عُرْفُ الِاسْتِعْمَالِ فِي إِطْلَاقِ ذَلِكَ عَلَى الْأَعْيَانِ الْأَدْنَيْنَ عَلَى تِلْكَ الْحَقِيقَةِ، فَإِنْ كان

Sekizincisi- Allah Teâlâ: { فِي أَوْلادِكُمْ } “Çocuklarınız hakkında” buyurduğunda, daha önce geçtiği üzere kâfir olan müstesna, ister mevcut ister annesinin karnında bir cenin olsun, ister yakın ister uzak olsun, erkek ve kız bütün çocukları kapsamaktadır. Bazıları: Bu [ifade], en yakın olanlar hakkında hakikat, daha uzaktakiler hakkında ise mecazdır, demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: [Kelime] tevellüdden (doğum yoluyla türemeden) geldiği için hepsinde hakikattir; şu kadar var ki onlar ölen kişiye yakınlıkları nispetinde mirasçı olurlar. Nitekim Allah Teâlâ: { يَا بَنِي آدَمَ } “Ey Âdemoğulları!” buyurmuştur. [Peygamber] aleyhisselâm da: « أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ » «Ben Âdemoğlunun efendisiyim.» buyurmuş; [yine şöyle] buyurmuştur: « يَا بَنِي إِسْمَاعِيلَ ارْمُوا فَإِنَّ أَبَاكُمْ كَانَ رَامِيًا » «Atın ey İsmâiloğulları! Çünkü babanız da bir okçuydu.» Ne var ki örfî kullanım, bu lafzın söz konusu hakikat üzere en yakın fertler için tahsis edilmesinde ağır basmıştır. Şayet

فِي وَلَدِ الصُّلْبِ ذَكَرٌ لَمْ يَكُنْ لِوَلَدِ الولد شي، وَهَذَا مِمَّا أَجْمَعَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي وَلَدِ الصُّلْبِ ذَكَرٌ وَكَانَ فِي وَلَدِ الْوَلَدِ بُدِئَ بِالْبَنَاتِ لِلصُّلْبِ، فَأُعْطِينَ إِلَى مَبْلَغِ الثُّلُثَيْنِ، ثُمَّ أُعْطِيَ الثُّلُثُ الْبَاقِي لِوَلَدِ الْوَلَدِ إِذَا اسْتَوَوْا فِي الْقُعْدُدِ، أَوْ كَانَ الذَّكَرُ أَسْفَلَ مِمَّنْ فَوْقَهُ مِنَ الْبَنَاتِ، لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ. هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَبِهِ قَالَ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، إِلَّا مَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنْ كَانَ الذَّكَرُ مِنْ وَلَدِ الْوَلَدِ بِإِزَاءِ الولد الْأُنْثَى رُدَّ عَلَيْهَا، وَإِنْ كَانَ أَسْفَلَ مِنْهَا يُرَدُّ عَلَيْهَا، مُرَاعِيًا فِي ذَلِكَ قَوْلَهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ) فَلَمْ يَجْعَلْ لِلْبَنَاتِ وَإِنْ كَثُرْنَ إِلَّا الثُّلُثَيْنِ. قُلْتُ: هَكَذَا ذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ هَذَا التَّفْصِيلَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَالَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَاجِيُّ عَنْهُ: أَنَّ مَا فَضَلَ عَنْ بَنَاتِ الصُّلْبِ لِبَنِي الِابْنِ دُونَ بَنَاتِ الِابْنِ، وَلَمْ يُفَصِّلَا. وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي ثَوْرٍ. وَنَحْوَهُ حَكَى أَبُو عُمَرَ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ: وَإِذَا اسْتَكْمَلَ الْبَنَاتُ الثُّلُثَيْنِ فَالْبَاقِي لِبَنِي الِابْنِ دُونَ أَخَوَاتِهِمْ، وَدُونَ مَنْ فَوْقَهُمْ مِنْ بَنَاتِ الِابْنِ، وَمَنْ تَحْتَهُمْ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ أَبُو ثَوْرٍ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ عَلْقَمَةَ. وَحُجَّةُ مَنْ ذَهَبَ هَذَا الْمَذْهَبَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (اقْسِمُوا الْمَالَ بَيْنَ أَهْلِ الْفَرَائِضِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ فَمَا أَبْقَتِ الْفَرَائِضُ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ) خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا. وَمِنْ حُجَّةِ الْجُمْهُورِ قَوْلُ اللَّهِ ﷿: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ) لِأَنَّ وَلَدَ الْوَلَدِ وَلَدٌ. وَمِنْ جِهَةِ النَّظَرِ وَالْقِيَاسِ أَنَّ كُلَّ مَنْ يُعَصِّبُ مَنْ فِي دَرَجَتِهِ فِي جُمْلَةِ الْمَالِ فَوَاجِبٌ أَنْ يُعَصِّبَهُ فِي الْفَاضِلِ مِنَ الْمَالِ، كَأَوْلَادِ الصُّلْبِ. فَوَجَبَ بِذَلِكَ أَنْ يَشْرَكَ ابْنُ الِابْنِ أُخْتَهُ، كَمَا يَشْرَكُ الِابْنُ لِلصُّلْبِ أُخْتَهُ. فَإِنِ احتج محتج لِأَبِي ثَوْرٍ وَدَاوُدَ أَنَّ بِنْتَ الِابْنِ لَمَّا لَمْ تَرِثْ شَيْئًا مِنَ الْفَاضِلِ بَعْدَ الثُّلُثَيْنِ مُنْفَرِدَةً لَمْ يُعَصِّبْهَا أَخُوهَا. فَالْجَوَابُ أَنَّهَا إِذَا كَانَ مَعَهَا أَخُوهَا قَوِيَتْ بِهِ وَصَارَتْ عَصَبَةً مَعَهُ. وَظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) وَهِيَ مِنَ الْوَلَدِ.

öz çocuklardan bir erkek varsa, çocuğun çocuğuna (toruna) hiçbir şey düşmez; bu ilim ehlinin üzerinde icmâ ettiği hususlardandır. Şayet öz çocuklardan erkek yoksa ve torunlar bulunuyorsa, önce öz kız çocuklarından başlanır ve onlara üçte ikiye kadar olan hisseleri verilir; sonra eğer nesil derecesinde eşit iseler veya erkek çocuk kendisinden yukarıdaki kızlardan daha alt derecede bulunuyorsa, geriye kalan üçte bir erkeğe iki dişinin payı kadar olacak şekilde torunlara verilir. Bu Mâlik, Şâfiî ve Rey ehlinin kavlidir. Sahâbe, tâbiîn ve sonrakilerden ilim ehlinin cumhuru da bu görüşü benimsemiştir; ancak İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen şu görüş müstesnadır: O, erkek torunun kız ile aynı hizada olması durumunda kızın hissesine iade edileceğini, daha aşağıda olması halinde de kıza iade edileceğini söylemiş; bu hususta Allah Teâlâ'nın: (فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ) buyruğunu gözeterek, ne kadar çok olurlarsa olsunlar kızlara üçte ikiden fazlasını vermemiştir. Derim ki: İbnü'l-Arabî İbn Mes'ûd'dan gelen bu tafsilatı böyle aktarmıştır; İbnü'l-Münzir ve el-Bâcî'nin ondan aktardığı ise şudur: Öz kızlardan arta kalan miktar oğlun kızlarına değil, oğlun erkek çocuklarına aittir; onlar bir tafsilata gitmemişlerdir. İbnü'l-Münzir bunu Ebû Sevr'den de nakletmiştir. Ebû Ömer de benzerini naklederek şöyle demiştir: 'İbn Mes'ûd bu konuda muhalefet edip şöyle demiştir: Kızlar üçte ikiyi tamamladıklarında kalan pay, kız kardeşlerine, kendilerinden üst derecedeki oğlun kızlarına ve altlarındakilere değil, sadece oğlun erkek çocuklarına aittir.' Ebû Sevr ve Dâvûd b. Alî bu görüşe meyletmişlerdir. Benzeri bir görüş Alkame'den de rivayet edilmiştir. Bu mezhebi benimseyenlerin delili, İbn Abbâs'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: (اقْسِمُوا الْمَالَ بَيْنَ أَهْلِ الْفَرَائِضِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ فَمَا أَبْقَتِ الْفَرَائِضُ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ) “Malı farz sahipleri arasında Allah'ın Kitabı'na göre paylaştırınız; farzların geride bıraktığı miktar ise en yakın erkek kimseye aittir.” Bunu Buhârî, Müslim ve diğerleri tahric etmiştir. Cumhûrun delili ise Allah Azze ve Celle'nin: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ) buyruğudur; çünkü torun da çocuk hükmündedir. Kıyas ve akıl yürütme cihetinden ise şudur: Malın tamamında kendi derecesindekini asabe kılan her kimsenin, arta kalan malda da onu asabe kılması vaciptir; tıpkı öz çocuklar gibi. Dolayısıyla öz oğul kendi kız kardeşine ortak olduğu gibi, oğlun oğlunun da kendi kız kardeşine ortak olması vacip olmuştur. Şayet Ebû Sevr ve Dâvûd lehine biri: 'Oğlun kızı tek başına olduğunda üçte ikiden arta kalan kısımdan hiçbir şey miras alamadığı için erkek kardeşi onu asabe kılamaz' diye delil getirecek olursa, buna şöyle cevap verilir: Yanında erkek kardeşi bulunduğu zaman onunla güç kazanır ve onunla birlikte asabe haline gelir. Allah Teâlâ'nın: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) buyruğunun zahiri de böyledir ve o da evlat kapsamındadır.

التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ) الْآيَةَ. فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْوَاحِدَةِ النِّصْفَ، وَفَرَضَ لِمَا فَوْقَ الثِّنْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ، وَلَمْ يَفْرِضْ لِلثِّنْتَيْنِ فَرْضًا مَنْصُوصًا في كتابه، فتكلم العلماء في الذليل الَّذِي يُوجِبُ لَهُمَا الثُّلُثَيْنِ مَا هُوَ؟ فَقِيلَ: الْإِجْمَاعُ وَهُوَ مَرْدُودٌ، لِأَنَّ الصَّحِيحَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَعْطَى الْبِنْتَيْنِ النِّصْفَ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَالَ: (فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ) وَهَذَا شَرْطٌ وَجَزَاءٌ. قَالَ: فَلَا أُعْطِي الْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ. وَقِيلَ: أُعْطِيَتَا الثُّلُثَيْنِ بِالْقِيَاسِ عَلَى الْأُخْتَيْنِ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَالَ فِي آخِرِ السُّورَةِ: (وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ) وَقَالَ تَعَالَى: (فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ) فَأُلْحِقَتِ الِابْنَتَانِ بِالْأُخْتَيْنِ فِي الِاشْتِرَاكِ فِي الثُّلُثَيْنِ، وَأُلْحِقَتِ الْأَخَوَاتُ إِذَا زِدْنَ عَلَى اثْنَتَيْنِ بِالْبَنَاتِ فِي الِاشْتِرَاكِ فِي الثُّلُثَيْنِ. وَاعْتُرِضَ هَذَا بِأَنَّ ذَلِكَ مَنْصُوصٌ عَلَيْهِ فِي الْأَخَوَاتِ، وَالْإِجْمَاعُ مُنْعَقِدٌ عَلَيْهِ فَهُوَ مُسَلَّمٌ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ لِلْوَاحِدَةِ مَعَ أَخِيهَا الثُّلُثُ إِذَا انْفَرَدَتْ، عَلِمْنَا أَنَّ لِلِاثْنَتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ. احْتَجَّ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ، وَقَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي وَأَبُو الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الِاحْتِجَاجُ عِنْدَ أَهْلِ النَّظَرِ غَلَطٌ، لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ فِي الْبِنْتَيْنِ وَلَيْسَ فِي الْوَاحِدَةِ. فَيَقُولُ مُخَالِفُهُ: إِذَا تَرَكَ بِنْتَيْنِ وَابْنًا فَلِلْبِنْتَيْنِ النِّصْفُ، فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هَذَا فَرْضُهُمْ. وَقِيلَ: (فَوْقَ) زَائِدَةٌ أَيْ إِنْ كُنَّ نِسَاءً اثْنَتَيْنِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ) أَيِ الْأَعْنَاقَ. وَرَدَّ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ وَابْنُ عَطِيَّةَ وَقَالَا: هُوَ خَطَأٌ، لِأَنَّ الظُّرُوفَ وَجَمِيعَ الْأَسْمَاءِ لَا يَجُوزُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنْ تُزَادَ لِغَيْرِ مَعْنًى. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ) هُوَ الْفَصِيحُ، وَلَيْسَتْ فَوْقَ زَائِدَةً بَلْ هِيَ مُحْكِمَةٌ لِلْمَعْنَى، لِأَنَّ ضَرْبَةَ الْعُنُقِ إِنَّمَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ فَوْقَ الْعِظَامِ فِي الْمَفْصِلِ دُونَ الدِّمَاغِ. كَمَا قَالَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ: اخْفِضْ عَنِ الدِّمَاغِ وَارْفَعْ عَنِ الْعَظْمِ، فَهَكَذَا كنت أضرب أعنان الْأَبْطَالِ. وَأَقْوَى الِاحْتِجَاجِ فِي أَنَّ لِلْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الْمَرْوِيُّ فِي سَبَبِ النُّزُولِ. وَلُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَبَنِي أَسَدٍ الثُّلُثُ وَالرُّبُعُ إِلَى العشر.

Dokuzuncusu- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ } “Şayet [mirasçılar] ikiden fazla kadın iseler, [ölenin] geride bıraktığı terekenin üçte ikisi onlarındır” ayeti. Allah Teâlâ tek kız için yarım hisse, ikiden fazlası için de üçte iki hisse tayin etmiş; fakat iki kız için Kitabında açıkça belirtilmiş (mansûs) bir hisse farz kılmamıştır. Âlimler, bu ikisine üçte iki hisse verilmesini gerektiren delilin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir: Bu husus icmâ ile sabittir; ancak bu görüş reddedilmiştir. Zira İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] sahih olarak nakledildiğine göre o, iki kıza yarım hisse verirdi. Çünkü Allah Azze ve Celle: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ } “Şayet [mirasçılar] ikiden fazla kadın iseler, [ölenin] geride bıraktığı terekenin üçte ikisi onlarındır” buyurmuştur; bu ise bir şart ve cezâdır (şart ve neticedir). İbn Abbâs: "Dolayısıyla ben iki kıza üçte iki hisse vermem" demiştir. Bir diğer görüşe göre: İki kız çocuğuna, iki kız kardeşe kıyasla üçte iki verilmiştir. Zira Allah Sübhânehu surenin sonunda: { وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ } “Onun bir kız kardeşi varsa, bıraktığının yarısı onundur” ve: { فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ } “Şayet [kız kardeşler] iki kişi iseler, bıraktığı [tereke]nin üçte ikisi onlarındır” buyurmuştur. Böylece iki kız çocuk, üçte iki hisseye ortak olma hususunda iki kız kardeşe ilhak edilmiş; kız kardeşler de sayıları ikiden fazla olduğunda üçte ikiye ortak olma hususunda kız çocuklara ilhak edilmiştir. Bu gerekçelendirmeye ise kız kardeşler hakkındaki hükmün bizzat nass ile sabit olduğu ve üzerinde icmâ gerçekleştiği, dolayısıyla bunun zaten kabul edilmiş bir hüküm olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Yine şöyle denilmiştir: Ayette iki kıza üçte iki hisse verileceğine delalet eden bir işaret mevcuttur. Şöyle ki: Tek kız çocuğu erkek kardeşiyle birlikte olduğunda terekenin üçte birini aldığına göre, iki kıza üçte iki düşeceğini anlamış oluruz. Bu delili ileri sürerek bu görüşü savunanlar Kādî İsmâil ve Ebü'l-Abbâs el-Müberred'dir. en-Nehhâs der ki: "Bu istidlal, muhakkik ilim ehli (ehl-i nazar) nezdinde hatalıdır. Zira ihtilaf tek kız hakkında değil, iki kız hakkındadır. Bu görüşe muhalif olan kimse şöyle diyebilir: [Bir kimse vefat ettiğinde] geride iki kız ve bir erkek çocuk bırakırsa, iki kıza terekenin yarısı düşer; bu da onların [asıl] farz hissesinin yarım olduğuna delildir." Yine denilmiştir ki: Ayetteki "fevk" (فَوْقَ / fazla) kelimesi zâiddir (fazlalıktır); yani "Şayet iki kadın iseler" anlamındadır. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “Boyunların üstüne vurun” buyruğunda da böyledir; yani "Boyunlarına vurun" demektir. en-Nehhâs ve İbn Atiyye bu görüşü reddederek: "Bu yanlıştır; zira Arap kelamında zarfların ve bütün isimlerin mana ifade etmeksizin fazlalık olarak (zâid) getirilmesi câiz değildir" demişlerdir. İbn Atiyye şöyle der: "Ayrıca Yüce Allah'ın: { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } buyruğu fasih olandır; buradaki 'fevk' kelimesi zâid olmayıp bilakis manayı pekiştirmekte ve tam yerine oturtmaktadır. Zira boyuna vurulacak darbenin beyne varmadan, kemiklerin üstüne, eklem yerine isabet etmesi gerekir. Nitekim Düreyd b. es-Sımme şöyle demiştir: 'Beyinden aşağı vur, kemikten yukarı kaldır; işte ben yiğitlerin boyunlarına böyle vururdum.' İki kıza üçte iki hisse düşeceğine dair en kuvvetli delil ise nüzul sebebi hakkında rivayet edilen sahih hadistir." Hicaz ehli ile Benî Esed'in lehçesinde onda bire kadar [kesir sayıları] es-sülüs (الثُّلُثُ / üçte bir) ve er-rubu' (الرُّبُعُ / dörtte bir) [şeklinde harflerin harekesiyle] telaffuz edilir.

وَلُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ وَرَبِيعَةَ الثُّلْثُ بِإِسْكَانِ اللَّامِ إلى العشر. ويقال: ثلث الْقَوْمَ أُثَلِّثُهُمْ، وَثَلَّثْتُ الدَّرَاهِمَ أُثَلِّثُهَا إِذَا تَمَّمْتُهَا ثَلَاثَةً، وَأَثْلَثَتْ هِيَ، إِلَّا أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْمِائَةِ وَالْأَلْفِ: أَمْأَيْتُهَا وَآلَفْتُهَا وَأَمْأَتْ وَآلَفَتْ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ) قَرَأَ نَافِعٌ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ (وَاحِدَةٌ) بِالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى وَقَعَتْ وَحَدَثَتْ، فَهِيَ كَانَتِ التَّامَّةُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Benî Temîm ve Rebîa kabilesinin lehçesinde ise onda bire kadar lâm harfinin sükûnu ile es-süls (الثُّلْثُ) şeklinde okunur. ثَلَثْتُ الْقَوْمَ أَثْلُثُهُمْ (Topluluğu üçe tamamladım) ve ثَلَّثْتُ الدَّرَاهِمَ أُثَلِّثُهَا (Dirhemleri üçe çıkardım) denir; kendisi üç olduğunda ise أَثْلَثَتْ denilir. Ancak yüz ve bin sayılarında: أَمْأَيْتُهَا (Onu yüze tamamladım), آلَفْتُهَا (Onu bine tamamladım); أَمْأَتْ (Yüz oldu) ve آلَفَتْ (Bin oldu) demişlerdir. Onuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ) buyruğu: Nâfi' ve Medine ehli, meydana geldi ve vuku buldu manasında 'tâmme' olan kâne (كانَ) kabul ederek (وَاحِدَةٌ) kelimesini merfû olarak okumuşlardır; şairin şu sözünde olduğu gibi:

إِذَا كَانَ الشِّتَاءُ فَأَدْفِئُونِي ... فَإِنَّ الشَّيْخَ يُهْرِمُهُ الشِّتَاءُ

'Kış geldiğinde beni ısıtınız... Zira kış ihtiyarı dermansız bırakır.'

وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ حَسَنَةٌ. أَيْ وَإِنْ كَانَتِ الْمَتْرُوكَةُ أَوِ الْمَوْلُودَةُ (واحِدَةً) مِثْلَ (فَإِنْ كُنَّ نِساءً). فَإِذَا كَانَ مَعَ بَنَاتِ الصُّلْبِ بَنَاتُ ابْنٍ، وَكَانَ بَنَاتُ الصُّلْبِ اثْنَتَيْنِ فَصَاعِدًا حَجَبْنَ بَنَاتِ الِابْنِ أَنْ يَرِثْنَ بِالْفَرْضِ، لِأَنَّهُ لَا مَدْخَلَ لِبَنَاتِ الِابْنِ أَنْ يَرِثْنَ بِالْفَرْضِ فِي غَيْرِ الثُّلُثَيْنِ. فَإِنْ كَانَتْ بِنْتُ الصُّلْبِ وَاحِدَةً فَإِنَّ ابْنَةَ الِابْنِ أَوْ بَنَاتَ الِابْنِ يَرِثْنَ مَعَ بَنَاتِ الصُّلْبِ تَكْمِلَةَ الثُّلُثَيْنِ، لِأَنَّهُ فَرْضٌ يَرِثُهُ الْبِنْتَانِ فَمَا زَادَ. وَبَنَاتُ الِابْنِ يَقُمْنَ مَقَامَ الْبَنَاتِ عِنْدَ عَدَمِهِنَّ. وَكَذَلِكَ أَبْنَاءُ الْبَنِينَ يَقُومُونَ مَقَامَ الْبَنِينَ فِي الْحَجْبِ وَالْمِيرَاثِ. فَلَمَّا عُدِمَ مَنْ يَسْتَحِقُّ مِنْهُنَّ السُّدُسَ كَانَ ذَلِكَ لِبِنْتِ الِابْنِ، وَهِيَ أَوْلَى بِالسُّدُسِ مِنَ الْأُخْتِ الشَّقِيقَةِ لِلْمُتَوَفَّى. عَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، إِلَّا مَا يُرْوَى عَنْ أَبِي مُوسَى وَسُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ أَنَّ لِلْبِنْتِ النِّصْفَ، وَالنِّصْفَ الثَّانِي لِلْأُخْتِ، وَلَا حَقَّ فِي ذَلِكَ لِبِنْتِ الِابْنِ. وَقَدْ صَحَّ عَنْ أَبِي مُوسَى مَا يَقْتَضِي أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ، رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ: حَدَّثَنَا آدَمُ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ حَدَّثَنَا أَبُو قَيْسٍ سَمِعْتُ هُزَيْلَ بْنَ شُرَحْبِيلَ يَقُولُ: سُئِلَ أَبُو مُوسَى عَنِ ابْنَةٍ وَابْنَةِ ابْنٍ وَأُخْتٍ. فَقَالَ: لِلِابْنَةِ النِّصْفُ، وَلِلْأُخْتِ النِّصْفُ، وَأْتِ ابْنَ مَسْعُودٍ فَإِنَّهُ سَيُتَابِعُنِي. فَسُئِلَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأُخْبِرَ بِقَوْلِ أَبِي مُوسَى فَقَالَ: لَقَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ! أَقْضِي فِيهَا بِمَا قَضَى النَّبِيُّ ﷺ: لِلِابْنَةِ النِّصْفُ، وَلِابْنَةِ الِابْنِ السُّدُسُ تَكْمِلَةَ الثُّلُثَيْنِ، وَمَا بَقِيَ فَلِلْأُخْتِ. فَأَتَيْنَا أَبَا مُوسَى فَأَخْبَرْنَاهُ بِقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ: لَا تَسْأَلُونِي مَا دَامَ هَذَا الْحَبْرُ فِيكُمْ. فَإِنْ كَانَ مَعَ بِنْتِ الِابْنِ أَوْ بَنَاتِ الِابْنِ ابْنٌ فِي دَرَجَتِهَا أَوْ أَسْفَلَ مِنْهَا عَصَّبَهَا، فَكَانَ النِّصْفُ الثَّانِي بَيْنَهُمَا، لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ بَالِغًا مَا بلغ- خلافا لابن مسعود على

Diğer kıraat imamları ise nasb ile [vâhideten] okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu da güzel bir kıraattir. Yani tıpkı { فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً } ifadesinde olduğu gibi, geride bırakılan veya doğan kimse [tek bir kız] ise [demektir]. Eğer öz kızlarla beraber oğul kızları bulunursa ve öz kızlar iki veya daha fazla iseler, oğul kızlarının farz (belirlenmiş pay) yoluyla miras almasını hacbederler (engellerler). Çünkü oğul kızları için üçte ikinin haricinde farz ile miras alma durumu yoktur. Şayet öz kız bir tane ise bu takdirde oğul kızı veya oğul kızları, üçte ikiyi tamamlamak üzere öz kız ile birlikte mirasçı olurlar. Zira bu, iki veya daha fazla kızın miras alacağı bir farzdır. Oğul kızları, öz kızlar bulunmadığında onların yerine geçerler. Aynı şekilde oğulun oğulları da hacb ve mirasta öz oğulların yerine geçerler. Kızlardan altıda biri hak edecek kimse bulunmadığında bu pay oğul kızının olur ve o, altıda bir paya ölenin öz kız kardeşinden daha layıktır. Sahâbe ve tâbiînden fakihlerin cumhûru bu görüştedir; ancak Ebû Mûsâ ve Süleymân b. Ebî Rebîa'dan rivayet edilen, payın yarısının kıza, diğer yarısının da kız kardeşe ait olduğu ve bu hususta oğul kızının hiçbir hakkı bulunmadığı görüşü müstesnadır. Ebû Mûsâ'dan bu görüşünden rücu ettiğini gösteren sahih rivayet nakledilmiştir. el-Buhârî rivayet etmiştir: Bize Âdem rivayet etti, bize Şu'be rivayet etti, bize Ebû Kays rivayet etti; Hüzeyl b. Şurahbîl'in şöyle dediğini işittim: Ebû Mûsâ'ya bir kız, bir oğul kızı ve bir kız kardeş[in mirası] soruldu. O da şöyle dedi: «Kıza yarım, kız kardeşe de yarım pay düşer. İbn Mes'ûd'a da git, o da bana uyacaktır.» Bunun üzerine İbn Mes'ûd'a soruldu ve Ebû Mûsâ'nın sözü kendisine haber verildi. O şöyle dedi: «O takdirde gerçekten sapmış olurum ve doğru yolda olanlardan sayılmam! Bu hususta Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmettiği gibi hükmederim: Kıza yarım pay, üçte ikiyi tamamlamak üzere oğul kızına altıda bir pay düşer, kalan ise kız kardeşindir.» Ebû Mûsâ'ya gelip İbn Mes'ûd'un sözünü haber verdiğimizde şöyle dedi: «Bu büyük âlim aranızda bulunduğu müddetçe bana bir şey sormayınız.» Şayet oğul kızı veya oğul kızları ile beraber kendi derecesinde yahut kendisinden daha alt derecede bir erkek [torun] bulunursa, onu asabe yapar. Böylece -daha önce geçtiği üzere İbn Mes'ûd'un hilafına- ne kadar olursa olsun ikinci yarı, erkeğe iki dişinin payı kadar verilmek üzere aralarında taksim olunur...

مَا تَقَدَّمَ- إِذَا اسْتَوْفَى بَنَاتُ الصُّلْبِ، أَوْ بِنْتُ الصُّلْبِ وَبَنَاتُ الِابْنِ الثُّلُثَيْنِ. وَكَذَلِكَ يَقُولُ فِي الْأُخْتِ لِأَبٍ وَأُمٍّ، وَأَخَوَاتٍ وَإِخْوَةٍ لِأَبٍ: لِلْأُخْتِ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ النِّصْفُ، وَالْبَاقِي لِلْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ، مَا لَمْ يُصِبْهُنَّ مِنَ الْمُقَاسَمَةِ أَكْثَرُ مِنَ السُّدُسِ، فَإِنْ أَصَابَهُنَّ أَكْثَرُ مِنَ السُّدُسِ أَعْطَاهُنَّ السُّدُسَ تَكْمِلَةَ الثُّلُثَيْنِ، وَلَمْ يَزِدْهُنَّ عَلَى ذَلِكَ. وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ وَتَرَكَ زَوْجَتَهُ حُبْلَى فَإِنَّ الْمَالَ يُوقَفُ حَتَّى يُتَبَيَّنَ مَا تَضَعُ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَاتَ وَزَوْجَتُهُ حُبْلَى أَنَّ الْوَلَدَ الَّذِي فِي بَطْنِهَا يَرِثُ وَيُورَثُ إِذَا خَرَجَ حَيًّا وَاسْتَهَلَّ. وَقَالُوا جَمِيعًا: إِذَا خَرَجَ مَيِّتًا لَمْ يَرِثْ، فَإِنْ خَرَجَ حَيًّا وَلَمْ يَسْتَهِلَّ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا مِيرَاثَ لَهُ وَإِنْ تَحَرَّكَ أَوْ عَطَسَ مَا لم يستهل. هذا قول مالك والقاسم ابن مُحَمَّدٍ وَابْنِ سِيرِينَ وَالشَّعْبِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَقَتَادَةَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِذَا عُرِفَتْ حَيَاةُ الْمَوْلُودِ بِتَحْرِيكٍ أَوْ صِيَاحٍ أَوْ رَضَاعٍ أَوْ نَفَسٍ فَأَحْكَامُهُ أَحْكَامُ الْحَيِّ. هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ. قال ابن المنذر: الذي قاله الشَّافِعِيُّ يَحْتَمِلُ النَّظَرَ، غَيْرَ أَنَّ الْخَبَرَ يَمْنَعُ مِنْهُ وَهُوَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ مَوْلُودٍ يُولَدُ إِلَّا نخسه الشيطان يستهل صَارِخًا مِنْ نَخْسَةِ الشَّيْطَانِ إِلَّا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ). وَهَذَا خَبَرٌ، وَلَا يَقَعُ عَلَى الْخَبَرِ النسخ. الثانية- لَمَّا قَالَ تَعَالَى: (فِي أَوْلادِكُمْ) تَنَاوَلَ الْخُنْثَى وَهُوَ الَّذِي لَهُ فَرْجَانِ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ يُوَرَّثُ مِنْ حَيْثُ يَبُولُ، إِنْ بَالَ مِنْ حَيْثُ يَبُولُ الرَّجُلُ وَرِثَ مِيرَاثَ رَجُلٍ، وَإِنْ بَالَ مِنْ حَيْثُ تَبُولُ الْمَرْأَةُ وَرِثَ مِيرَاثَ الْمَرْأَةِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَحْفَظُ عَنْ مَالِكٍ فِيهِ شَيْئًا، بَلْ قَدْ ذَكَرَ ابْنُ الْقَاسِمِ أَنَّهُ هَابَ أَنْ يَسْأَلَ مَالِكًا عَنْهُ. فَإِنْ بَالَ مِنْهُمَا مَعًا فَالْمُعْتَبَرُ سَبْقُ الْبَوْلِ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنْ أَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَرَوَى قَتَادَةُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ قَالَ فِي الْخُنْثَى: يُوَرِّثُهُ مِنْ حَيْثُ يَبُولُ، فَإِنْ بَالَ مِنْهُمَا جَمِيعًا فَمِنْ أَيِّهِمَا سَبَقَ، فَإِنْ بَالَ مِنْهُمَا مَعًا فَنِصْفُ ذَكَرٍ وَنِصْفُ أُنْثَى. وَقَالَ يَعْقُوبُ وَمُحَمَّدٌ: مِنْ أَيِّهِمَا خَرَجَ أَكْثَرَ وَرِثَ، وَحُكِيَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ. وَقَالَ النُّعْمَانُ: إِذَا خَرَجَ

...[daha önce] geçen durumun dışında; öz kızlar yahut bir öz kız ile oğul kızları üçte iki payı tükettiklerinde [oğul kızlarının farz ile miras alma imkânı kalmaz]. Aynı şekilde anne-baba bir kız kardeş ile baba bir kız ve erkek kardeşler hakkında da şöyle der: Anne-baba bir kız kardeş için yarım pay vardır; geriye kalan ise taksimden kendilerine altıda birden fazlası düşmediği müddetçe erkek ve kız kardeşlerindir. Şayet taksimden kendilerine altıda birden fazlası düşecek olursa, üçte iki payı tamamlamak üzere onlara altıda bir pay verir ve bunun üzerine fazlasını vermez. Ebû Sevr de bu görüştedir. On birinci [mesele]: Bir adam vefat edip geride hamile eşini bırakırsa, ne doğuracağı açıklığa kavuşuncaya kadar mal bekletilir. İlim ehli, bir adam vefat ettiğinde eşi hamile ise, karnındaki çocuğun diri olarak doğması ve ağlayarak ses çıkarması (istehlâl etmesi) hâlinde mirasçı olacağı ve kendisine vâris olunacağı hususunda icmâ etmiştir. Hepsi birden şöyle demişlerdir: Şayet ölü doğarsa mirasçı olamaz. Diri olarak doğar da ağlayıp ses çıkarmazsa, bir grup: «Ağlayıp ses çıkarmadığı sürece hareket etse ya da aksırsa bile ona miras yoktur» demiştir. Bu, Mâlik, el-Kâsım b. Muhammed, İbn Sîrîn, eş-Şa'bî, ez-Zührî ve Katâde'nin görüşüdür. Bir diğer grup ise şöyle demiştir: «Yeni doğanın hayatta olduğu hareket etmesi, bağırması, emmesi yahut nefes alması ile anlaşılırsa hükümleri dirinin hükümleri gibidir.» Bu da eş-Şâfiî, Süfyân es-Sevrî ve el-Evzâî'nin görüşüdür. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: «eş-Şâfiî'nin söylediği görüş incelenmeye (içtihada) açıktır; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «مَا مِنْ مَوْلُودٍ يُولَدُ إِلَّا نخسه الشيطان يستهل صَارِخًا مِنْ نَخْسَةِ الشَّيْطَانِ إِلَّا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ» “Doğan hiçbir çocuk yoktur ki şeytan onu dürtmüş olmasın; o da şeytanın dürtmesinden dolayı feryat ederek ağlar, Meryem oğlu ile annesi müstesna” hadisi buna engel teşkil etmektedir. Bu bir haberdir ve habere nesh vaki olmaz.» İkinci [mesele]: Yüce Allah { فِي أَوْلادِكُمْ } “Çocuklarınız hakkında...” buyurunca, bu ifade hem erkek hem dişi organı bulunan hünsâyı da kapsamıştır. Âlimler, onun idrar yaptığı uzva göre mirasçı kılınacağı; şayet erkeğin idrar yaptığı yerden idrar yaparsa erkek mirası alacağı, kadının idrar yaptığı yerden idrar yaparsa kadın mirası alacağı hususunda icmâ etmişlerdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: «Mâlik'ten bu konuda bir şey ezberimde yoktur; bilakis İbnü'l-Kâsım, bu hususu Mâlik'e sormaktan çekindiğini zikretmiştir.» Şayet her ikisinden birden idrar yaparsa muteber olan idrarın önce gelmesidir; bunu Saîd b. el-Müseyyeb, Ahmed ve İshak söylemiştir. Bu görüş re'y ehlinden de nakledilmiştir. Katâde'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre o, hünsâ hakkında şöyle demiştir: «Onu idrar yaptığı yerden mirasçı kılar; şayet her ikisinden birden yaparsa hangisinden önce gelirse [ona göre], ikisinden aynı anda yaparsa yarım erkek ve yarım dişi [hissesi alır].» Ya'kûb (Ebû Yûsuf) ve Muhammed ise: «Hangisinden daha çok çıkarsa ona göre mirasçı olur» demişlerdir. Bu, el-Evzâî'den de nakledilmiştir. en-Nu'mân (Ebû Hanîfe) ise şöyle demiştir: «Eğer...»

مِنْهُمَا مَعًا فَهُوَ مُشْكِلٌ، وَلَا أَنْظُرُ إِلَى أَيِّهِمَا أَكْثَرُ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ وَقَفَ عَنْهُ إِذَا كَانَ هَكَذَا. وَحُكِيَ عَنْهُ قَالَ: إِذَا أَشْكَلَ يُعْطَى أَقَلَّ النَّصِيبَيْنِ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ آدَمَ: إِذَا بَالَ مِنْ حَيْثُ يَبُولُ الرَّجُلُ وَيَحِيضُ كَمَا تَحِيضُ الْمَرْأَةُ وَرِثَ مِنْ حَيْثُ يَبُولُ، لِأَنَّ فِي الْأَثَرِ: يُوَرَّثُ مِنْ مَبَالِهِ. وَفِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ: إِذَا خَرَجَ مِنْهُمَا جَمِيعًا وَلَمْ يَسْبِقْ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ يَكُونُ مُشْكِلًا، وَيُعْطَى مِنَ الْمِيرَاثِ مِيرَاثَ أُنْثَى، وَيُوقَفُ الْبَاقِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَائِرِ الْوَرَثَةِ حَتَّى يُتَبَيَّنَ أَمْرُهُ أَوْ يَصْطَلِحُوا، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: يُعْطَى نِصْفَ مِيرَاثِ الذَّكَرِ، وَنِصْفَ مِيرَاثِ الْأُنْثَى، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ. قَالَ ابْنُ شَاسٍ فِي جَوَاهِرِهِ الثَّمِينَةِ، عَلَى مَذْهَبِ مَالِكٍ عَالِمِ الْمَدِينَةِ: الْخُنْثَى يُعْتَبَرُ إِذَا كَانَ ذَا فَرْجَيْنِ فَرْجِ الْمَرْأَةِ وَفَرْجِ الرَّجُلِ بِالْمَبَالِ مِنْهُمَا، فَيُعْطَى الْحُكْمُ لِمَا بَالَ مِنْهُ فَإِنْ بَالَ مِنْهُمَا اعْتُبِرَتِ الْكَثْرَةُ مِنْ أَيِّهِمَا، فَإِنْ تَسَاوَى الْحَالُ اعْتُبِرَ السَّبْقُ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مِنْهُمَا مَعًا اعْتُبِرَ نَبَاتُ اللِّحْيَةِ أَوْ كِبَرُ الثَّدْيَيْنِ وَمُشَابَهَتُهُمَا لِثَدْيِ النِّسَاءِ، فَإِنِ اجْتَمَعَ الْأَمْرَانِ اعْتُبِرَ الْحَالُ عِنْدَ الْبُلُوغِ، فَإِنْ وُجِدَ الْحَيْضُ حُكِمَ بِهِ، وَإِنْ وُجِدَ الِاحْتِلَامُ وَحْدَهُ حُكِمَ بِهِ، فَإِنِ اجْتَمَعَا فَهُوَ مُشْكِلٌ. وَكَذَلِكَ لَوْ لَمْ يَكُنْ فَرْجٌ، لَا الْمُخْتَصُّ بِالرِّجَالِ وَلَا الْمُخْتَصُّ بِالنِّسَاءِ، بَلْ كَانَ لَهُ مَكَانٌ يَبُولُ مِنْهُ فَقَطِ انْتُظِرَ بِهِ الْبُلُوغُ، فَإِنْ ظَهَرَتْ عَلَامَةٌ مُمَيِّزَةٌ وَإِلَّا فَهُوَ مُشْكِلٌ. ثُمَّ حَيْثُ حَكَمْنَا بِالْإِشْكَالِ فَمِيرَاثُهُ نِصْفُ نَصِيبَيْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى. قُلْتُ: هَذَا الَّذِي ذَكَرُوهُ مِنَ الْعَلَامَاتِ فِي الْخُنْثَى الْمُشْكِلِ. وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى عَلَامَةٍ فِي (الْبَقَرَةِ) وَصَدْرِ هَذِهِ السُّورَةِ تُلْحِقُهُ بِأَحَدِ النَّوْعَيْنِ، وَهِيَ اعْتِبَارُ الْأَضْلَاعِ، وَهِيَ مَرْوِيَّةٌ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ وَبِهَا حَكَمَ. وَقَدْ نَظَمَ بَعْضُ [الْفُضَلَاءِ] الْعُلَمَاءِ حُكْمَ الْخُنْثَى فِي أَبْيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَوَّلُهَا:

Yahyâ b. Âdem şöyle demiştir: 'Erkeğin idrar yaptığı yerden idrarını yapar ve kadınların hayız gördüğü gibi hayız görürse, idrar yaptığı yere göre mirasçı olur; zira rivayette: İdrar yaptığı yere göre mirasçı kılınır, denilmektedir.' eş-Şâfiî'nin mezhebinde ise: 'Her ikisinden birden çıkar ve biri diğerinden öne geçmezse müşkil hünsâ olur; mirastan kadın mirası verilir, kalanı ise durumu açıklığa kavuşuncaya veya sulh oluncaya kadar kendisi ile diğer mirasçılar arasında bekletilir.' Ebû Sevr de bu görüştedir. eş-Şa'bî ise: 'Erkek mirasının yarısı ile kadın mirasının yarısı verilir' demiştir; el-Evzâî de bunu söylemiştir ve bu, Mâlik'in mezhebidir. İbn Şâs, Medine âlimi Mâlik'in mezhebine dair eseri el-Cevâhiru's-Semîne'de şöyle der: 'Hünsâ hem kadın hem de erkek tenasül uzvuna sahipse her ikisinden idrar yaptığı yere itibar edilir; idrarını yaptığı uzva göre hüküm verilir. Şayet ikisinden birden yaparsa hangisinden çok olduğuna itibar edilir; durum eşit olursa hangisinden önce geldiğine bakılır; bu da ikisinden aynı anda olursa sakal çıkmasına veya memelerin büyümesine ve kadın memelerine benzemesine itibar edilir. Bu iki alamet de bir arada bulunursa bülûğ çağındaki durumuna bakılır; hayız görülürse ona göre hükmedilir, sadece ihtilam olursa ona göre hükmedilir; her ikisi birden bulunursa müşkil hünsâdır. Aynı şekilde ne erkeklere ne de kadınlara mahsus bir uzvu bulunmayıp sadece idrar yaptığı bir deliği bulunursa bülûğ çağı beklenir; ayırt edici bir alamet ortaya çıkarsa ona göre, aksi halde müşkil hünsâdır. Müşkillik olduğuna hükmettiğimiz takdirde mirası erkek ve kadın paylarının yarısıdır.' Derim ki: Müşkil hünsâ hakkında onların zikrettikleri alametler bunlardır. Biz (el-Bakara) suresinde ve bu surenin başında onu iki türden birine dahil eden bir alamete işaret etmiştik ki o da kaburga kemiklerinin sayılmasıdır. Bu, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiş olup kendisi de bununla hükmetmiştir. Bazı faziletli âlimler hünsânın hükmünü, ilki şu olan pek çok beyitte nazmetmişlerdir:

وَأَنَّهُ مُعْتَبَرُ الْأَحْوَالِ ... بِالثَّدْيِ وَاللِّحْيَةِ وَالْمَبَالِ

Ve onun durumlarına itibar olunur... Meme, sakal ve idrar yeriyle.

وَفِيهَا يَقُولُ:

Orada şöyle der:

وَإِنْ يَكُنْ قَدِ اسْتَوَتْ حَالَاتُهُ ... وَلَمْ تَبِنْ وَأَشْكَلَتْ آيَاتُهُ

Şayet durumları eşit olur da... Alametleri açığa çıkmayıp müşkil kalırsa,

فَحَظُّهُ مِنْ مَوْرِثِ الْقَرِيبِ ... سِتَّةُ أَثْمَانٍ مِنَ النَّصِيبِ

Akrabanın mirasından onun payı... Düşen hissenin sekizde altısıdır.

هَذَا الذي استحق للاشكال ... فيه ما فيه من النكال

İşte işkâl (belirsizlik) sebebiyle hak kazanan bu kimsede... türlü meşakkatler [ve zorluklar] vardır.

وَوَاجِبٌ فِي الْحَقِّ أَلَّا يَنْكِحَا ... مَا عَاشَ فِي الدُّنْيَا وَأَلَّا يُنْكَحَا

Hakkın gereğince ona vaciptir evlenmemek... Dünyada yaşadıkça ve nikâhlanmamak,

إِذْ لَمْ يَكُنْ مِنْ خَالِصِ الْعِيَالِ ... وَلَا اغْتَدَى مِنْ جُمْلَةِ الرِّجَالِ

Zira o ne tam anlamıyla kadınlardandır... Ne de erkekler zümresinden olmuştur.

وَكُلُّ مَا ذَكَرْتُهُ فِي النَّظْمِ ... قَدْ قَالَهُ سَرَاةُ أَهْلِ الْعِلْمِ

Nazımda zikrettiğim bütün bu hususları... İlim ehlinin ileri gelenleri söylemiştir.

وَقَدْ أَبَى الْكَلَامَ فِيهِ قَوْمُ ... مِنْهُمْ وَلَمْ يَجْنَحْ إِلَيْهِ لَوْمُ

Onlardan bir topluluk bu konuda söz söylemekten kaçınmıştır... Kendilerine hiçbir kınama yönelmez,

لِفَرْطِ مَا يَبْدُو مِنَ الشَّنَاعَهْ ... فِي ذِكْرِهِ وَظَاهِرِ الْبَشَاعَهْ

Zikredilmesindeki aşırı çirkinlikten... Ve apaçık nahoşluktan ötürü.

وَقَدْ مَضَى فِي شَأْنِهِ الْخَفِيِّ ... حُكْمُ الْإِمَامِ الْمُرْتَضَى عَلِيِّ

Onun bu gizli hali hakkında geçmiştir... Râzı olunmuş İmam Ali'nin hükmü:

بِأَنَّهُ إِنْ نَقَصَتْ أَضْلَاعُهُ ... فَلِلرِّجَالِ يَنْبَغِي إِتْبَاعُهُ

Eğer kaburga kemikleri eksik ise... Erkeklere tabi kılınması gerekir;

فِي الْإِرْثِ وَالنِّكَاحِ وَالْإِحْرَامِ ... فِي الْحَجِّ وَالصَّلَاةِ وَالْأَحْكَامِ

Mirasta, nikahta, ihramda... Hacda, namazda ve ahkâmda.

وَإِنْ تَزِدْ ضِلْعًا عَلَى الذُّكْرَانِ ... فَإِنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ النِّسْوَانِ

Şayet erkeklerden bir kaburga fazla olursa... O kesinlikle kadınlar zümresindendir;