Binûn

[Nisâ Suresi Tefsiri] — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِأَنَّ لِلنِّسْوَانِ ضِلْعًا زَائِدَهْ ... عَلَى الرِّجَالِ فَاغْتَنِمْهَا فَائِدَهْ

Çünkü kadınların bir kaburgası fazladır... Erkeklere göre, bunu bir fayda bilip ganimet say!

إِذْ نَقَصَتْ مِنْ آدَمَ فِيمَا سَبَقْ ... لِخَلْقِ حَوَّاءَ وَهَذَا الْقَوْلُ حَقْ

Zira geçmişte Âdem'den eksiltilmiştir... Havvâ'nın yaratılması için, bu söz haktır.

عَلَيْهِ مِمَّا قَالَهُ الرَّسُولُ ... صَلَّى عَلَيْهِ رَبُّنَا دَلِيلُ

Buna Resûl'ün buyurduklarından... Rabbimiz ona salât eylesin, delil vardır.

قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ بْنُ رُشْدٍ: وَلَا يَكُونُ الْخُنْثَى الْمُشْكِلُ زَوْجًا وَلَا زَوْجَةً، وَلَا أَبًا وَلَا أُمًّا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ قَدْ وُجِدَ مَنْ لَهُ وَلَدٌ مِنْ بَطْنِهِ وَوَلَدٌ مِنْ ظَهْرِهِ. قَالَ ابْنُ رُشْدٍ: فَإِنْ صَحَّ وَرِثَ مِنَ ابْنِهِ لِصُلْبِهِ مِيرَاثَ الْأَبِ كَامِلًا، وَمِنَ ابْنِهِ لِبَطْنِهِ مِيرَاثَ الْأُمِّ كَامِلًا. وَهَذَا بَعِيدٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي سُنَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ أَبِي هَانِئٍ عُمَرَ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: سُئِلَ عَامِرٌ الشَّعْبِيُّ عَنْ مَوْلُودٍ لَيْسَ بِذَكَرٍ وَلَا أُنْثَى، لَيْسَ لَهُ مَا لِلذَّكَرِ وَلَا مَا لِلْأُنْثَى، يَخْرُجُ مِنْ سُرَّتِهِ كَهَيْئَةِ الْبَوْلِ وَالْغَائِطِ، فَسُئِلَ عَامِرٌ عَنْ مِيرَاثِهِ فَقَالَ عَامِرٌ: نِصْفُ حَظِّ الذَّكَرِ وَنِصْفِ حَظِّ الْأُنْثَى. الثَّالِثَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِأَبَوَيْهِ) أَيْ لِأَبَوَيِ الْمَيِّتِ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَجَازَ ذَلِكَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: (حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ) وَ (إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ) و (السُّدُسُ) رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَمَا قَبْلَهُ خَبَرُهُ: وَكَذَلِكَ (الثُّلُثُ. والسُّدُسُ). وَكَذَلِكَ (نِصْفُ مَا تَرَكَ) وَكَذَلِكَ (فَلَكُمُ الرُّبُعُ). وكذلك (وَلَهُنَّ الرُّبُعُ). و (فَلَهُنَّ الثُّمُنُ) وكذلك

Ebu'l-Velîd b. Rüşd şöyle demiştir: Hünsâ-i müşkil ne koca ne zevce, ne baba ne de anne olabilir. Hem karnından (doğurduğu) hem de sulbünden olan bir çocuğu bulunan kimsenin var olduğu söylenmiştir. İbn Rüşd der ki: “Şayet bu doğruysa, kendi sulbünden olan çocuğundan tam bir baba mirası alır; karnından doğurduğu çocuğundan ise tam bir anne mirası alır.” Fakat bu uzak bir ihtimaldir, en doğrusunu Allah bilir. Sünen-i Dârekutnî'de Ebû Hâni' Ömer b. Beşîr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Âmir eş-Şa'bî'ye ne erkek ne dişi olan, erkekte ve dişide bulunan [organlara] sahip olmayıp göbeğinden idrar ve dışkı benzeri şeyler çıkan bir yeni doğan hakkında soruldu; Âmir'e onun mirası sorulunca Âmir şöyle dedi: “Erkek payının yarısı ile kadın payının yarısı [verilir].” On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلِأَبَوَيْهِ } “[Ölenin] ana-babasına gelince” buyruğu; yani ölünün anne ve babasına demektir. Bu, [lafzen] zikredilmemiş olandan bir kinayedir. Kelâmın ona delalet etmesi sebebiyle bu caiz olmuştur; nitekim Yüce Allah'ın: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” ve { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” buyruklarında da böyledir. { السُّدُسُ } lafzı, mübteda (özne) olması sebebiyle merfûdur; kendisinden önceki kısım ise onun haberidir (yüklemidir). { الثُّلُثُ. والسُّدُسُ } ifadeleri ile { نِصْفُ مَا تَرَكَ }, { فَلَكُمُ الرُّبُعُ }, { وَلَهُنَّ الرُّبُعُ } ve { فَلَهُنَّ الثُّمُنُ } buyruklarında da durum böyledir.

(فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ (. وَالْأَبَوَانِ تَثْنِيَةُ الْأَبِ وَالْأَبَةِ. وَاسْتُغْنِيَ بِلَفْظِ الْأُمِّ عَنْ أَنْ يُقَالَ لَهَا أَبَةُ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يُجْرِي الْمُخْتَلِفَيْنِ مَجْرَى الْمُتَّفِقَيْنِ، فَيُغَلِّبُ أَحَدَهُمَا عَلَى الْآخَرِ لِخِفَّتِهِ أَوْ شُهْرَتِهِ. جَاءَ ذَلِكَ مَسْمُوعًا فِي أَسْمَاءٍ صَالِحَةٍ، كَقَوْلِهِمْ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ: أَبَوَانِ. وَلِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ: الْقَمَرَانِ. وَلِلَّيْلِ وَالنَّهَارِ: الْمَلَوَانِ. وَكَذَلِكَ الْعُمَرَانِ لِأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄. غَلَّبُوا الْقَمَرَ عَلَى الشَّمْسِ لِخِفَّةِ التَّذْكِيرِ، وَغَلَّبُوا عُمَرَ عَلَى أبي بكلان أَيَّامَ عُمَرَ امْتَدَّتْ فَاشْتَهَرَتْ. وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ أَرَادَ بِالْعُمَرَيْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَلَيْسَ قَوْلُهُ بِشَيْءٍ، لِأَنَّهُمْ نَطَقُوا بِالْعُمَرَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَرَوْا عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَالَ ابْنُ الشَّجَرِيِّ. وَلَمْ يَدْخُلْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلِأَبَوَيْهِ) مَنْ عَلَا مِنَ الْآبَاءِ دُخُولَ مَنْ سَفُلَ مِنَ الْأَبْنَاءِ فِي قَوْلِهِ (أَوْلادِكُمْ)، لِأَنَّ قَوْلَهُ: (وَلِأَبَوَيْهِ) لَفْظٌ مُثَنًّى لَا يَحْتَمِلُ الْعُمُومَ وَالْجَمْعَ أَيْضًا، بِخِلَافِ قَوْلِهِ (أَوْلادِكُمْ). وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ) وَالْأُمُّ الْعُلْيَا جَدَّةٌ وَلَا يُفْرَضُ لَهَا الثُّلُثُ بِإِجْمَاعٍ، فَخُرُوجُ الْجَدَّةِ عَنْ هَذَا اللَّفْظِ مَقْطُوعٌ بِهِ، وَتَنَاوُلُهُ لِلْجَدِّ مُخْتَلَفٌ فِيهِ. فَمِمَّنْ قَالَ هُوَ أَبٌ وَحَجَبَ بِهِ الْإِخْوَةَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ وَلَمْ يُخَالِفْهُ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي ذَلِكَ أَيَّامَ حَيَاتِهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَمِمَّنْ قَالَ إنه أب ابن عباس وعبد الله ابن الزُّبَيْرِ وَعَائِشَةُ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ وَأَبُو هُرَيْرَةَ، كُلُّهُمْ يَجْعَلُونَ الْجَدَّ عِنْدَ عَدَمِ الْأَبِ كَالْأَبِ سَوَاءً، يَحْجُبُونَ بِهِ الْإِخْوَةَ كُلَّهُمْ وَلَا يَرِثُونَ مَعَهُ شَيْئًا. وَقَالَهُ عَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ. وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو ثَوْرٍ وَإِسْحَاقُ. وَالْحُجَّةُ لَهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ) (يَا بَنِي آدَمَ)، وَقَوْلُهُ ﵇: (يَا بَنِي إِسْمَاعِيلَ ارْمُوا فَإِنَّ أَبَاكُمْ كَانَ رَامِيًا). وَذَهَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَزَيْدُ وَابْنُ مَسْعُودٍ إِلَى تَوْرِيثِ الْجَدِّ مَعَ الْإِخْوَةِ، وَلَا يُنْقَصُ مِنَ الثُّلُثِ مَعَ الْإِخْوَةِ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ أَوْ لِلْأَبِ إِلَّا مَعَ ذَوِي الْفُرُوضِ، فَإِنَّهُ لَا يُنْقَصُ مَعَهُمْ مِنَ السُّدُسِ شَيْئًا فِي قَوْلِ زَيْدٍ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ وَالشَّافِعِيِّ وَكَانَ عَلِيٌّ يُشْرِكُ بَيْنَ الْإِخْوَةِ وَالْجَدِّ إِلَى السُّدُسِ وَلَا يُنْقِصُهُ مِنَ السُّدُسِ شَيْئًا مَعَ ذَوِي الْفَرَائِضِ وَغَيْرِهِمْ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى وَطَائِفَةٍ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الجد لا يرث

{ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ } “onlardan her birine altıda bir hisse düşer”. Ebeveyn (الْأَبَوَانِ), eb (أَب: baba) ve ebe (أَبَة: anne) kelimelerinin tesniyesidir (ikilidir). Anneye "ebe" denilmesi yerine "ümm (أُمّ)" lafzıyla yetinilmiştir. Araplardan kimileri, farklı iki şeyi aynı cinstenmiş gibi değerlendirip telaffuz hafifliği ya da şöhreti sebebiyle birini diğerine tağlib yoluyla galip kılar (üstün tutarak ikisini tek isimle anar). Bu durum birçok isimde işitilerek nakledilmiştir; nitekim anne ve baba için "ebeveyn (el-ebevân)", güneş ve ay için "el-kamarân", gece ve gündüz için "el-melevân", Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ için de "el-Umerân" demeleri böyledir. Müzekkerliğin (erilliğin) hafifliği sebebiyle kameri (ayı) şemse (güneşe) galip kılmışlar; Ömer'in [hilafet] günleri uzayıp şöhret bulduğu için de Ömer'i Ebû Bekir'e galip kılmışlardır. "el-Umerân" ifadesiyle Ömer b. el-Hattâb ile Ömer b. Abdilazîz'in kastedildiğini ileri süren kimsenin bu sözü geçersizdir; zira onlar Ömer b. Abdilazîz'i görmeden önce de "el-Umerân" ifadesini kullanıyorlardı; bunu İbnü'ş-Şecerî söylemiştir. Yüce Allah'ın { وَلِأَبَوَيْهِ } “onun ana babasına” buyruğuna, { أَوْلادِكُمْ } “çocuklarınız” buyruğunda aşağıya doğru inen neslin dahil olması gibi yukarıya doğru çıkan babalar dahil olmamıştır. Çünkü O'nun { وَلِأَبَوَيْهِ } buyruğu tesniye (ikil) bir lafızdır; { أَوْلادِكُمْ } buyruğunun aksine, umumilik (genellik) ve çoğul anlamı taşımaz. Bunun doğruluğuna delil ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } “Eğer çocuğu olmayıp da ona yalnız ana babası mirasçı olursa, anasına üçte bir düşer”. Üstteki anne ise ninedir ve icmâ ile ona üçte bir pay takdir edilmez. Dolayısıyla ninenin bu lafzın kapsamı dışına çıkmış olduğu kesindir; lafzın dedeyi kapsayıp kapsamadığı ise ihtilaflıdır. Dedenin baba olduğunu söyleyen ve onunla kardeşleri hacbedenlerden (mirastan düşürenlerden) biri Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tır. Hayatta olduğu süre zarfında sahabeden hiç kimse bu hususta ona muhalefet etmemiştir. Vefatından sonra ise bu konuda ihtilafa düştüler. Onun bir baba olduğunu söyleyenler arasında İbn Abbâs, Abdullah b. ez-Zübeyr, Âişe, Muâz b. Cebel, Übey b. Kâ'b, Ebü'd-Derdâ ve Ebû Hüreyre de vardır. Bunların hepsi baba bulunmadığı zaman dedeyi aynen baba gibi kabul eder, onunla kardeşlerin tamamını hacbederler; kardeşler dedeyle birlikte hiçbir miras alamazlar. Bunu Atâ, Tâvûs, el-Hasan ve Katâde de söylemiştir. Ebû Hanîfe, Ebû Sevr ve İshâk da bu görüşe gitmişlerdir. Onların delili, Yüce Allah'ın { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } “Babanız İbrahim'in dinine [uyun]” ve { يَا بَنِي آدَمَ } “Ey Âdemoğulları!” buyrukları ile Peygamber aleyhisselâm'ın: « يَا بَنِي إِسْمَاعِيلَ ارْمُوا فَإِنَّ أَبَاكُمْ كَانَ رَامِيًا » «Ey İsmâiloğulları, ok atın! Çünkü babanız da ok atıcı idi» hadisidir. Ali b. Ebî Tâlib, Zeyd ve İbn Mes'ûd ise dedeyi kardeşlerle birlikte mirasçı kılma görüşüne gitmişlerdir. Zeyd'in kavline göre öz veya baba bir kardeşlerle beraber dedenin payı üçte birden aşağı düşürülmez; ancak ashâb-ı ferâiz (belirli pay sahipleri) bulunursa müstesnadır, nitekim onlarla birlikte dedenin payı altıda birden asla aşağı düşürülmez. Mâlik, el-Evzâî, Ebû Yûsuf, Muhammed ve eş-Şâfiî'nin kavli de budur. Ali ise altıda bir paya kadar kardeşler ile dedeyi ortak kılar, gerek ashâb-ı ferâiz gerekse diğerleriyle birlikte olsun dedenin hissesini altıda birden aşağı kesinlikle düşürmezdi. İbn Ebî Leylâ ile bir grubun görüşü de budur. Âlimler dedenin...

مَعَ الْأَبِ وَأَنَّ الِابْنَ يَحْجُبُ أَبَاهُ. وَأَنْزَلُوا الْجَدَّ بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ فِي الْحَجْبِ وَالْمِيرَاثِ إِذَا لَمْ يَتْرُكِ الْمُتَوَفَّى أَبًا أَقْرَبَ مِنْهُ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ الْجَدَّ يُسْقِطُ بَنِي الْإِخْوَةِ مِنَ الْمِيرَاثِ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ أَجْرَى بَنِي الْإِخْوَةِ فِي الْمُقَاسَمَةِ مَجْرَى الْإِخْوَةِ. وَالْحُجَّةُ لِقَوْلِ الْجُمْهُورِ إِنَّ هَذَا ذَكَرٌ لَا يُعَصِّبُ أُخْتَهُ فَلَا يُقَاسِمُ الْجَدَّ كَالْعَمِّ وَابْنِ الْعَمِّ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: أَوَّلُ جَدٍّ وَرِثَ فِي الْإِسْلَامِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁، مَاتَ ابْنٌ لِعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ وَتَرَكَ أَخَوَيْنِ فَأَرَادَ عُمَرُ أَنْ يَسْتَأْثِرَ بِمَالٍ فَاسْتَشَارَ عَلِيًّا وَزَيْدًا فِي ذَلِكَ فَمَثَّلَا لَهُ مَثَلًا فَقَالَ: لَوْلَا أَنَّ رَأْيَكُمَا اجْتَمَعَ مَا رَأَيْتُ أَنْ يَكُونَ ابْنِي وَلَا أَكُونُ أَبَاهُ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ زيد ابن ثَابِتٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ اسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ يَوْمًا فَأَذِنَ لَهُ، وَرَأْسُهُ فِي يَدِ جَارِيَةٍ لَهُ تُرَجِّلُهُ، فَنَزَعَ رَأْسَهُ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: دعها ترجلك. فقال: يا أميرا لمؤمنين، لَوْ أَرْسَلْتَ إِلَيَّ جِئْتُكَ. فَقَالَ عُمَرُ إِنَّمَا الْحَاجَةُ لِي، إِنِّي جِئْتُكَ لِتَنْظُرَ فِي أَمْرِ الْجَدِّ. فَقَالَ زَيْدٌ: لَا وَاللَّهِ! مَا تَقُولُ فِيهِ. فَقَالَ عُمَرُ: لَيْسَ هُوَ بِوَحْيٍ حَتَّى نزيد فيه وننقص، إنما هو شي تَرَاهُ، فَإِنْ رَأَيْتُهُ وَافَقَنِي تَبِعْتُهُ، وَإِلَّا لَمْ يكن عليك فيه شي. فَأَبَى زَيْدٌ، فَخَرَجَ مُغْضَبًا وَقَالَ: قَدْ جِئْتُكَ وَأَنَا أَظُنُّ سَتَفْرَغُ مِنْ حَاجَتِي. ثُمَّ أَتَاهُ مَرَّةً أُخْرَى فِي السَّاعَةِ الَّتِي أَتَاهُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى قَالَ: فَسَأَكْتُبُ لَكَ فِيهِ. فَكَتَبَهُ فِي قِطْعَةِ قَتْبٍ وَضَرَبَ لَهُ مَثَلًا. إِنَّمَا مَثَلُهُ مَثَلُ شَجَرَةٍ تَنْبُتُ عَلَى سَاقٍ وَاحِدَةٍ، فَخَرَجَ فِيهَا غُصْنٌ ثُمَّ خَرَجَ فِي غُصْنٍ غُصْنٌ آخَرُ، فَالسَّاقُ يَسْقِي الْغُصْنَ، فَإِنْ قَطَعْتَ الْغُصْنَ الْأَوَّلَ رَجَعَ الْمَاءُ إِلَى الْغُصْنِ، وَإِنْ قَطَعْتَ الثَّانِي رَجَعَ الْمَاءُ إِلَى الْأَوَّلِ. فَأَتَى بِهِ فَخَطَبَ النَّاسَ عُمَرُ ثُمَّ قَرَأَ قِطْعَةَ الْقَتْبِ عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَدْ قَالَ فِي الْجَدِّ قَوْلًا وَقَدْ أَمْضَيْتُهُ. قَالَ: وَكَانَ عُمَرُ أَوَّلَ جَدٍّ كَانَ، فَأَرَادَ أَنْ يَأْخُذَ الْمَالَ كُلَّهُ، مَالَ ابْنِ ابْنِهِ دُونَ إِخْوَتِهِ، فَقَسَمَهُ بَعْدَ ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁.

...baba ile birlikte ve oğul babasını hacbeder (mirastan düşürür). Müteveffa bütün durumlarda kendisinden daha yakın bir baba bırakmadığı takdirde, dedeyi hacb (mirastan engelleme) ve miras hususunda baba makamında kabul etmişlerdir. Cumhur, dedenin erkek kardeşlerin çocuklarını mirastan düşüreceği görüşüne varmıştır; ancak Şa'bî'nin Ali'den naklettiğine göre o, [mirasın] taksiminde kardeş çocuklarını kardeşler hükmünde tutmuştur. Cumhurun görüşünün delili şudur: Bu, kız kardeşini asabe kılmayan bir erkektir; dolayısıyla amca ve amcaoğlu gibi o da dede ile mukāseme (paylaşım) yapamaz. Şa'bî şöyle demiştir: İslâm'da mirasçı olan ilk dede Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tır. Âsım b. Ömer'in bir oğlu vefat etmiş ve geriye iki erkek kardeş bırakmıştı. Ömer malı tamamen kendi uhdesine almak istedi ve bu konuda Ali ile Zeyd'e danıştı. Onlar kendisine bir misal verdiler. Bunun üzerine [Ömer]: "Eğer ikinizin görüşü birleşmeseydi, onun benim torunum olup da benim onun dedesi olmamamı kabul etmezdim" dedi. ed-Dârekutnî, Zeyd b. Sâbit'ten şöyle rivayet etmiştir: Bir gün Ömer b. el-Hattâb onun yanına girmek için izin istedi, o da izin verdi. Bu sırada Zeyd'in başı, saçını taramakta olan bir cariyesinin elindeydi; hemen başını çekti. Ömer ona: "Bırak, saçını tarasın" dedi. Zeyd: "Ey Müminlerin Emiri! Bana haber gönderseydin ben sana gelirdim" dedi. Ömer: "İhtiyaç bana aittir; ben senin yanına dedenin durumu hakkında görüş bildiresin diye geldim" dedi. Zeyd: "Hayır, vallahi! Bu konuda ne diyorsun ki?" dedi. Ömer: "Bu, onda artırma ve eksiltme yapabileceğimiz bir vahiy değildir; o ancak senin ortaya koyacağın bir görüştür. Şayet görüşünü [uygun] görürsem ve bana uyarsa ona uyarım, aksi takdirde bundan ötürü senin üzerine bir sorumluluk yoktur" dedi. Fakat Zeyd çekindi. Ömer kızgın bir şekilde çıktı ve: "Yanına, ihtiyacımı göreceğini sanarak gelmiştim" dedi. Sonra ilk geldiği saatte bir kez daha ona geldi ve onun peşini bırakmadı, nihayet [Zeyd]: "Bu konuda sana [görüşümü] yazacağım" dedi. Bunun üzerine onu bir palan tahtası parçasına yazdı ve ona bir misal verdi: "Bunun misali, tek bir gövde üzerinde yetişen bir ağacın misali gibidir; onda bir dal çıkmış, sonra o daldan başka bir dal daha çıkmıştır. Gövde dalı sular. Eğer ilk dalı kesersen su [ikinci] dala döner; şayet ikinci dalı kesersen su ilkine döner." [Zeyd] bunu getirdi; Ömer insanlara hitap etti, sonra o palan tahtası parçasını onlara okudu ve ardından şöyle dedi: "Zeyd b. Sâbit dede hakkında bir görüş bildirdi ve ben onu geçerli kıldım." [Râvi] dedi ki: Ömer [İslâm'da] ilk dedeydi; torununun kardeşlerini bırakıp bütün malı kendisi almak istemişti, daha sonra Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh onu taksim etti.

الرَّابِعَةُ عَشْرَةَ- وَأَمَّا الْجَدَّةُ فَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ لِلْجَدَّةِ السُّدُسَ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمَيِّتِ أُمٌّ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأُمَّ تَحْجُبُ أُمَّهَا وَأُمَّ الْأَبِ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأَبَ لَا يَحْجُبُ أُمَّ الْأُمِّ. وَاخْتَلَفُوا فِي تَوْرِيثِ الْجَدَّةِ وَابْنُهَا حَيٌّ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا تَرِثُ الْجَدَّةُ وَابْنُهَا حَيٌّ. رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: تَرِثُ الْجَدَّةُ مَعَ ابْنِهَا. رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَقَالَ بِهِ شُرَيْحٌ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ وَشَرِيكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ: كَمَا أَنَّ الْجَدَّ لَا يَحْجُبُهُ إِلَّا الْأَبُ كَذَلِكَ الْجَدَّةُ لَا يَحْجُبُهَا إِلَّا الْأُمُّ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ فِي الْجَدَّةِ مَعَ ابْنِهَا: إِنَّهَا أَوَّلُ جَدَّةٍ أَطْعَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سُدُسًا مَعَ ابْنِهَا وَابْنُهَا حَيٌّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَوْرِيثِ الْجَدَّاتِ، فَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَرِثُ إِلَّا جَدَّتَانِ، أُمُّ أُمٍّ وَأُمُّ أَبٍ وَأُمَّهَاتُهُمَا. وَكَذَلِكَ رَوَى أَبُو ثَوْرٍ عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَقَالَ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ. فَإِنِ انْفَرَدَتْ إِحْدَاهُمَا فَالسُّدُسُ لَهَا، وَإِنِ اجْتَمَعَتَا وَقَرَابَتُهُمَا سَوَاءٌ فَالسُّدُسُ بَيْنَهُمَا. وَكَذَلِكَ إِنْ كَثُرْنَ إِذَا تَسَاوَيْنَ فِي الْقُعْدُدِ، وَهَذَا كُلُّهُ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ. فَإِنْ قَرُبَتِ الَّتِي مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ كَانَ لَهَا السُّدُسُ دُونَ غَيْرِهَا، وَإِنْ قَرُبَتِ الَّتِي مِنْ قِبَلِ الْأَبِ كَانَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الَّتِي مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ وَإِنْ بَعُدَتْ. وَلَا تَرِثُ إِلَّا جَدَّةٌ وَاحِدَةٌ مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ. وَلَا تَرِثُ الْجَدَّةُ أُمَّ أَبِ الْأُمِّ عَلَى حَالٍ. هَذَا مَذْهَبُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَهُوَ أَثْبَتُ مَا رُوِيَ عَنْهُ فِي ذَلِكَ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْجَدَّاتِ أُمَّهَاتٌ، فَإِذَا اجْتَمَعْنَ فَالسُّدُسُ لِأَقْرَبِهِنَّ، كَمَا أن الآباء إذا اجتمعوا كان أحقهم بالميراث أقربهم و، فَكَذَلِكَ الْبَنُونَ وَالْإِخْوَةُ، وَبَنُو الْإِخْوَةِ وَبَنُو الْعَمِّ إِذَا اجْتَمَعُوا كَانَ أَحَقُّهُمْ بِالْمِيرَاثِ أَقْرَبَهُمْ، فَكَذَلِكَ الْأُمَّهَاتُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا أَصَحُّ، وَبِهِ أَقُولُ. وَكَانَ الْأَوْزَاعِيُّ يُوَرِّثُ ثَلَاثَ جَدَّاتٍ: وَاحِدَةٌ مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ وَاثْنَتَيْنِ مِنْ قِبَلِ الْأَبِ. وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا. وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَكْسُ هَذَا، أَنَّهُ كَانَ يُوَرِّثُ ثَلَاثَ جَدَّاتٍ: ثِنْتَيْنِ مِنْ جهة الام

On Dördüncü Mesele- Nineye (büyükanne) gelince; ilim ehli, ölenin annesi bulunmadığı takdirde nineye altıda bir (südüs) verileceği hususunda icmâ etmiştir. Yine annenin, hem kendi annesini hem de babanın annesini hacbedeceği (mirastan düşüreceği) hususunda icmâ etmişlerdir. Babanın ise anneanneyi hacbetmeyeceği konusunda da icmâ etmişlerdir. Oğlu hayatta iken ninenin mirasçı olup olamayacağı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: "Oğlu hayatta iken nine mirasçı olamaz" demiştir. Bu görüş Zeyd b. Sâbit, Osman ve Ali'den rivayet edilmiştir. Mâlik, es-Sevrî, el-Evzâî, Ebû Sevr ve re'y ehli de bu görüştedir. Diğer bir grup ise: "Nine, oğluyla birlikte mirasçı olur" demiştir. Bu görüş Ömer, İbn Mes'ûd, Osman, Ali ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet edilmiş olup Şüreyh, Câbir b. Zeyd, Ubeydullah b. el-Hasan, Şerîk, Ahmed, İshâk ve İbnü'l-Münzir de bu görüşü benimsemiştir. [İbnü'l-Münzir] şöyle demiştir: "Dedeyi sadece babanın hacbettiği gibi, nineyi de ancak anne hacbeder." Tirmizî, Abdullah'tan, oğluyla birlikte olan nine hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu, oğlu hayatta olduğu halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in oğluyla birlikte kendisine altıda bir pay verdiği ilk ninedir." Doğrusunu Allah bilir. On Beşinci Mesele- Âlimler ninelerin mirasçılığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: "Sadece iki nine mirasçı olur: Anneanne (ümmü ümm) ile babaanne (ümmü eb) ve bu ikisinin anneleri." Ebû Sevr de Şâfiî'den böyle rivayet etmiştir; tâbiînden bir grup da bu görüşü benimsemiştir. Bu ikisinden biri tek başına bulunursa altıda bir pay onun olur. İkisi bir arada bulunur ve yakınlık dereceleri eşit olursa altıda bir aralarında [paylaştırılır]. Aynı şekilde sayıları çok olsa da kuşak derecesinde (ku'düd) eşit olduklarında hüküm böyledir; bütün bu hususlarda icmâ vardır. Anne tarafından olan nine daha yakın olursa, diğerine verilmeksizin altıda bir ona aittir. Eğer baba tarafından olan daha yakınsa, anne tarafından olan daha uzak olsa bile altıda bir ikisi arasında [paylaştırılır]. Anne tarafından ancak tek bir nine mirasçı olur. Anneannenin babasının annesi (ümmü ebî'l-ümm) ise hiçbir durumda mirasçı olamaz." Bu, Zeyd b. Sâbit'in mezhebidir ve bu hususta ondan rivayet edilenlerin en sağlamıdır. Mâlik ve Medinelilerin görüşü de budur. Şöyle de denilmiştir: "Nineler anneler hükmündedir; dolayısıyla bir arada bulunduklarında altıda bir hisse en yakın olanına aittir. Nitekim babalar (dedeler) bir arada bulunduklarında mirasa en layık olanları en yakın olanıdır; aynı şekilde oğullar, erkek kardeşler, erkek kardeş çocukları ve amca çocukları da bir arada bulunduklarında mirasa en layık olanları en yakın olanıdır. Anneler de böyledir." İbnü'l-Münzir: "En sahih olanı budur, ben de bu görüşteyim" demiştir. el-Evzâî ise üç nineyi mirasçı kılardı: Biri anne tarafından, ikisi baba tarafından. Bu aynı zamanda Ahmed b. Hanbel'in de görüşüdür. Dârekutnî bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mürsel olarak rivayet etmiştir. Zeyd b. Sâbit'ten ise bunun aksi rivayet edilmiştir; o, üç nineyi mirasçı kılardı: İkisi anne tarafından...

وَوَاحِدَةٍ مِنْ قِبَلِ الْأَبِ. وَقَوْلُ عَلِيٍّ ﵁ كَقَوْلِ زَيْدٍ هَذَا. وَكَانَا يَجْعَلَانِ السُّدُسَ لِأَقْرَبِهِمَا، مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ كَانَتْ أَوْ مِنْ قِبَلِ الْأَبِ. وَلَا يَشْرَكُهَا فِيهِ مَنْ لَيْسَ فِي قُعْدُدِهَا، وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَأَمَّا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ فَكَانَا يُوَرِّثَانِ الْجَدَّاتِ الْأَرْبَعَ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكُلُّ جَدَّةٍ إِذَا نُسِبَتْ إِلَى الْمُتَوَفَّى وَقَعَ فِي نَسَبِهَا أَبٌ بَيْنَ أُمَّيْنِ فَلَيْسَتْ تَرِثُ، فِي قَوْلِ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. السَّادِسَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ) فَرَضَ تَعَالَى لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَبَوَيْنِ مَعَ الْوَلَدِ السُّدُسَ، وَأَبْهَمَ الْوَلَدَ فَكَانَ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ. فَإِنْ مَاتَ رَجُلٌ وَتَرَكَ ابْنًا وَأَبَوَيْنِ فَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ، وَمَا بَقِيَ فَلِلِابْنِ. فَإِنْ تَرَكَ ابْنَةً وَأَبَوَيْنِ فَلِلِابْنَةِ النِّصْفُ وَلِلْأَبَوَيْنِ السُّدُسَانِ، وَمَا بقي فلا قرب عَصَبَةٍ وَهُوَ الْأَبُ، لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (مَا أَبْقَتِ الْفَرَائِضُ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ). فَاجْتَمَعَ لِلْأَبِ الِاسْتِحْقَاقُ بِجِهَتَيْنِ: التَّعْصِيبُ وَالْفَرْضُ. (فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ) فَأَخْبَرَ جَلَّ ذِكْرُهُ أَنَّ الْأَبَوَيْنِ إِذَا وَرِثَاهُ أَنَّ لِلْأُمِّ الثُّلُثَ. وَدَلَّ بِقَوْلِهِ: (وَوَرِثَهُ أَبَواهُ) وَإِخْبَارِهِ أَنَّ لِلْأُمِّ الثُّلُثَ، أَنَّ الْبَاقِيَ وَهُوَ الثُّلُثَانِ لِلْأَبِ. وَهَذَا كَمَا تَقُولُ لِرَجُلَيْنِ: هَذَا الْمَالُ بَيْنَكُمَا، ثُمَّ تَقُولُ لِأَحَدِهِمَا: أَنْتَ يَا فُلَانُ لَكَ مِنْهُ ثُلُثٌ، فَإِنَّكَ حَدَّدْتَ لِلْآخَرِ مِنْهُ الثُّلُثَيْنِ بِنَصِّ كَلَامِكَ، وَلِأَنَّ قُوَّةَ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: (وَوَرِثَهُ أَبَواهُ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمَا مُنْفَرِدَانِ عَنْ جَمِيعِ أَهْلِ السِّهَامِ مِنْ وَلَدٍ وَغَيْرِهِ، وَلَيْسَ فِي هَذَا اخْتِلَافٌ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الثُّلُثَانِ فَرْضًا لِلْأَبِ مُسَمًّى لَا يَكُونُ عَصَبَةً، وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّ الْمَعْنَى فِي تَفْضِيلِ الْأَبِ بِالثُّلُثِ عند عدم الولد الذكورية والنصرة، ووجوب المئونة عَلَيْهِ، وَثَبَتَتِ الْأُمُّ عَلَى سَهْمٍ لِأَجْلِ الْقَرَابَةِ. قُلْتُ: وَهَذَا مُنْتَقَضٌ، فَإِنَّ ذَلِكَ مَوْجُودٌ مَعَ حَيَاتِهِ فَلِمَ حُرِمَ السُّدُسُ. وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّهُ إِنَّمَا حُرِمَ السُّدُسَ فِي حَيَاتِهِ إِرْفَاقًا بِالصَّبِيِّ وَحِيَاطَةً عَلَى مَالِهِ، إِذْ قَدْ يَكُونُ إِخْرَاجُ جُزْءٍ مِنْ مَالِهِ إِجْحَافًا بِهِ. أَوْ أَنَّ ذَلِكَ تَعَبُّدٌ، وَهُوَ أَوْلَى مَا يُقَالُ. وَاللَّهُ الموفق.

biri de baba tarafından. Ali radıyallâhu anh'ın kavli de Zeyd'in bu kavli gibidir. Onlar altıda biri, anne tarafından olsun baba tarafından olsun ikisinden en yakın olanına verirlerdi; onunla aynı derecede (ku'düd) olmayan kimse o paya ortak olamazdı. es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ile Ebû Sevr de bu görüşü savunurlar. Abdullah b. Mes'ûd ve İbn Abbâs'a gelince, onlar dört nineyi de mirasçı kılarlardı; bu, Hasan-ı Basrî, Muhammed b. Sîrîn ve Câbir b. Zeyd'in de görüşüdür. İbnü'l-Münzir der ki: 'Müteveffâya nispet edildiğinde soyunda iki anne arasında bir baba bulunan her nine, kendisinden ilim nakledilen bütün ilim ehlinin ittifakıyla mirasçı olamaz.' On Altıncı Mesele- Allah Teâlâ'nın: (لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ) buyruğu: Allah Teâlâ çocukla birlikte anne ve babanın her birine altıda bir pay takdir etmiş, çocuğu mutlak bıraktığı için bu hükümde erkek ile kız eşit olmuştur. Bir adam ölüp geride bir oğul ve anne-baba bırakırsa, anne-babanın her birine altıda bir verilir, kalan ise oğluna aittir. Şayet bir kız ile anne-baba bırakırsa, kıza yarım, anne-babaya iki tane altıda bir (yani her birine altıda bir) verilir; kalan ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { مَا أَبْقَتِ الْفَرَائِضُ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ } “Belirlenmiş pay sahiplerinden artan mal, en yakın erkek akrabaya aittir” hadisi gereğince en yakın asabe olan babaya verilir. Böylece baba için iki yönden hak sahibi olma durumu birleşir: Asabelik ve farz pay. (فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ) { فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } “Şayet çocuğu olmayıp da ona yalnız ana-babası mirasçı olursa, annesine üçte bir düşer.” Zikri yüce olan Allah, anne-baba ona mirasçı olduğunda annenin üçte bir alacağını haber vermiştir. (وَوَرِثَهُ أَبَواهُ) buyruğuyla ve annenin üçte bir alacağını haber vermesiyle, geri kalan üçte ikinin babaya ait olduğuna delalet etmiştir. Bu durum, iki kişiye: 'Bu mal ikinizin arasındadır' deyip ardından birine: 'Ey filan, bundan sana üçte bir vardır' demen gibidir; nitekim sözünün sarih ifadesiyle diğerine üçte iki belirlemiş olursun. Ayrıca (وَوَرِثَهُ أَبَواهُ) buyruğundaki lafzın kuvveti, onların çocuk ve diğer hisse sahiplerinin tamamından müstakil olduklarına delalet eder ve bu hususta ihtilaf yoktur. Derim ki: Buna göre üçte iki, babanın asabe olarak değil, ismen belirlenmiş farz payı olur. İbnü'l-Arabî, çocuk bulunmadığında babanın üçte iki ile üstün tutulmasındaki hikmetin erkeklik, yardım ve geçimi üstlenme vecibesi olduğunu; annenin ise sırf akrabalık bağı sebebiyle tek bir payda sabit kaldığını zikretmiştir. Derim ki: Bu görüş itiraza açıktır; zira bu durum çocuk hayatta iken de mevcuttur, öyleyse neden altıda birden fazlasından mahrum kalmıştır? Zahir olan şudur ki, çocuk hayatta iken babanın fazladan mahrum bırakılması, çocuğa şefkat göstermek ve malını korumak içindir; çünkü onun malından bir kısmın çıkarılması çocuğa haksızlık ve zarar olabilir. Yahut bu taabbüdî bir hükümdür ki söylenecek en uygun söz de budur. Başarı Allah'tandır.

السَّابِعَةُ عَشْرَةَ- إِنْ قِيلَ: مَا فَائِدَةُ زِيَادَةِ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ: (وَوَرِثَهُ أَبَواهُ)، وَكَانَ ظَاهِرُ الْكَلَامِ أَنْ يَقُولَ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَرِثَهُ أَبَوَاهُ. قِيلَ لَهُ: أَرَادَ بِزِيَادَتِهَا الْإِخْبَارَ لِيُبَيِّنَ أَنَّهُ أَمْرٌ مُسْتَقِرٌّ ثَابِتٌ فَيُخْبِرُ عَنْ ثُبُوتِهِ وَاسْتِقْرَارِهِ، فَيَكُونُ حَالُ الْوَالِدَيْنِ عِنْدَ انْفِرَادِهِمَا كَحَالِ الْوَلَدَيْنِ، لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ. وَيَجْتَمِعُ لِلْأَبِ بِذَلِكَ فَرْضَانِ السَّهْمُ وَالتَّعْصِيبُ إِذْ يُحْجَبُ الْإِخْوَةُ كَالْوَلَدِ. وَهَذَا عَدْلٌ فِي الْحُكْمِ، ظَاهِرٌ فِي الْحِكْمَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ) قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ (فَلِإِمِّهِ الثُّلُثُ) وَهِيَ لُغَةٌ حَكَاهَا سِيبَوَيْهِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: هِيَ لُغَةُ كَثِيرٍ مِنْ هَوَازِنَ وَهُذَيْلٍ، وَلِأَنَّ اللَّامَ لَمَّا كَانَتْ مَكْسُورَةً وَكَانَتْ مُتَّصِلَةً بِالْحَرْفِ كَرِهُوا ضَمَّةً بَعْدَ كَسْرَةٍ، فَأَبْدَلُوا مِنَ الضَّمَّةِ كَسْرَةً، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ فِعِلٌ. وَمَنْ ضَمَّ جَاءَ بِهِ عَلَى الْأَصْلِ، وَلِأَنَّ اللَّامَ تَنْفَصِلُ لِأَنَّهَا دَاخِلَةٌ عَلَى الِاسْمِ. قَالَ جَمِيعُهُ النَّحَّاسُ. التَّاسِعَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ) الْإِخْوَةُ يَحْجُبُونَ الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ، وَهَذَا هُوَ حَجْبُ النُّقْصَانِ، وَسَوَاءٌ كَانَ الْإِخْوَةُ أَشِقَّاءً أَوْ لِلْأَبِ أَوْ لِلْأُمِّ، وَلَا سَهْمَ لَهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: السُّدُسُ الَّذِي حَجَبَ الْإِخْوَةُ الْأُمَّ عَنْهُ هُوَ لِلْإِخْوَةِ. وَرُوِيَ عَنْهُ مِثْلُ قَوْلِ النَّاسِ إِنَّهُ لِلْأَبِ. قَالَ قَتَادَةُ: وَإِنَّمَا أَخَذَهُ الْأَبُ دُونَهُمْ، لِأَنَّهُ يَمُونُهُمْ وَيَلِي نِكَاحَهُمْ وَالنَّفَقَةَ عَلَيْهِمْ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ أَخَوَيْنِ فَصَاعِدًا ذُكْرَانًا كَانُوا أَوْ إِنَاثًا مِنْ أَبٍ وَأُمٍّ، أَوْ مِنْ أَبٍ أَوْ مِنْ أُمٍّ يَحْجُبُونَ الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الِاثْنَيْنِ مِنَ الْإِخْوَةِ فِي حُكْمِ الْوَاحِدِ، وَلَا يَحْجُبُ الْأُمَّ أَقَلُّ مِنْ ثلاث. وَقَدْ صَارَ بَعْضُ النَّاسِ إِلَى أَنَّ الْأَخَوَاتِ لَا يَحْجُبْنَ الْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ، لِأَنَّ كِتَابَ اللَّهِ فِي الْإِخْوَةِ وَلَيْسَتْ قُوَّةُ مِيرَاثِ الْإِنَاثِ مِثْلَ قُوَّةِ مِيرَاثِ الذُّكُورِ حَتَّى تَقْتَضِيَ الْعِبْرَةُ الْإِلْحَاقَ. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَمُقْتَضَى أَقْوَالِهِمْ أَلَّا يَدْخُلْنَ مَعَ الْإِخْوَةِ، فَإِنَّ لَفْظَ الْإِخْوَةِ بِمُطْلَقِهِ لَا يَتَنَاوَلُ الْأَخَوَاتِ، كَمَا أَنَّ لَفْظَ الْبَنِينَ لَا يَتَنَاوَلُ الْبَنَاتِ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَلَّا تُحْجَبَ الْأُمُّ بِالْأَخِ الْوَاحِدِ وَالْأُخْتِ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ، وَهُوَ خِلَافُ إِجْمَاعِ

On Yedinci Mesele- Eğer: (وَوَرِثَهُ أَبَواهُ) buyruğundaki vâv harfinin fazladan gelmesinin faydası nedir; halbuki kelamın zahirine göre 'Eğer çocuğu yoksa anne-babası ona mirasçı olur (فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَرِثَهُ أَبَوَاهُ)' denilmesi gerekirdi, denilirse, şöyle cevap verilir: Bu vâv'ın fazlalığıyla bunun yerleşik ve sabit bir emir olduğunu beyan etmek ve onun sübut ve istikrarını haber vermek murad edilmiştir. Böylece anne-baba tek başlarına kaldıklarında durumları, erkeğe iki dişinin payı kadar olmak üzere iki çocuk gibi olur. Bununla birlikte baba için iki farz birleşir: Belirlenmiş hisse ve asabelik; zira tıpkı çocuk gibi kardeşleri de hacbeder. Bu, hükümde bir adalet ve hikmette apaçık bir durumdur. En doğrusunu Allah bilir. On Sekizinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: (فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ) buyruğu: Kûfe ehli bunu lâm harfinin kesresiyle (فَلِإِمِّهِ الثُّلُثُ) şeklinde okumuşlardır; bu, Sîbeveyh'in naklettiği bir lehçedir. el-Kisâî: 'Bu, Hevâzin ve Hüzeyl kabilelerinin çoğunun lehçesidir; lâm harfi kesreli olup harfe bitişik olduğunda kesreden sonra gelen dammeyi hoş görmediler ve kelamda fi'il (فِعِل) vezni bulunmadığı için dammeyi kesreye tebdil ettiler' demiştir. Damme ile okuyan ise kelimeyi aslı üzere getirmiştir; zira lâm harfi isme dahil olduğu için ayrılabilir bir konumdadır. Bunların tamamını en-Nehhâs söylemiştir. On Dokuzuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: (فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ) buyruğu: Kardeşler, anneyi üçte birden altıda bire indirerek hacbederler; bu hacb-i noksandır. Kardeşlerin ana-baba bir, baba bir veya anne bir olmaları eşittir ve kendilerine hiçbir pay düşmez. İbn Abbâs'tan, kardeşlerin anneyi mahrum bıraktığı o altıda birin kardeşlere ait olduğunu söylediği rivayet edilmiştir. Ondan, insanların cumhuru gibi o payın babaya ait olduğunu söylediği de rivayet edilmiştir. Katâde şöyle demiştir: 'Onlar yerine babanın o payı almasının sebebi, onların nafakasını karşılaması, evlendirilmelerini üstlenmesi ve harcamalarını yapmasıdır.' İlim ehli, iki veya daha fazla kardeşin -ister erkek ister kadın olsun, ister ana-baba bir, ister baba bir, ister anne bir olsun- anneyi üçte birden altıda bire hacbedeceği hususunda icmâ etmiştir. Ancak İbn Abbâs'tan, iki kardeşin tek kardeş hükmünde olduğu ve anneyi üçten azının hacbedemeyeceği rivayeti müstesnadır. İnsanlardan bazıları kız kardeşlerin anneyi üçte birden altıda bire hacbetmeyeceği görüşüne varmışlardır; zira Allah'ın Kitabı erkek kardeşler hakkındadır ve kadınların miras gücü, kıyasın onları da dahil etmesini gerektirecek derecede erkeklerin miras gücü gibi değildir. el-Kiyâ et-Taberî der ki: 'Onların sözlerinin gereği, kız kardeşlerin erkek kardeşlerle birlikte dahil olmamasıdır; zira mutlak olarak ihve (erkek kardeşler) lafzı, benûn (erkek çocuklar) lafzının benât (kız çocuklar) lafzını kapsamadığı gibi ehavât (kız kardeşler) lafzını kapsamaz. Bu da bir erkek ve bir kız kardeş ile annenin üçte birden altıda bire hacbedilmemesini gerektirir ki bu, icmâ-ı','tr_footnotesCode':[],'tr_footnotes':[]}, // wait, fix any typo in tr_footnotes key if present! tr_footnotes only. Correcting to standard below.

الْمُسْلِمِينَ. وَإِذَا كُنَّ مُرَادَاتٍ بِالْآيَةِ مَعَ الْإِخْوَةِ كُنَّ مُرَادَاتٍ عَلَى الِانْفِرَادِ. وَاسْتَدَلَّ الْجَمِيعُ

müslimîne aykırıdır. Onlar erkek kardeşlerle birlikte âyetle kastedildiklerine göre tek başlarına olduklarında da kastedilmiş olurlar. Hepsi

بِأَنَّ أقل الجمع اثنان، لان التثنية جمع شي إِلَى مِثْلِهِ، فَالْمَعْنَى يَقْتَضِي أَنَّهَا جَمْعٌ. وَقَالَ ﵇: (الِاثْنَانِ فَمَا فَوْقَهُمَا جَمَاعَةٌ). وَحُكِيَ عن سيبويه أنه قال: سألت الحليل عَنْ قَوْلِهِ (مَا أَحْسَنَ وُجُوهِهِمَا)؟ فَقَالَ: الِاثْنَانِ جَمَاعَةٌ. وَقَدْ صَحَّ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

çoğulun en azının iki olduğuna delil getirmişlerdir; çünkü tesniye bir şeyi benzerine eklemektir, dolayısıyla mana onun çoğul olmasını gerektirir. Nebî aleyhisselâm da: { الِاثْنَانِ فَمَا فَوْقَهُمَا جَمَاعَةٌ } “İki ve üzeri cemaattir” buyurmuştur. Sîbeveyh'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: el-Halîl'e (مَا أَحْسَنَ وُجُوهِهِمَا) “İkisinin yüzleri ne kadar güzel!” sözü hakkında sordum; o da: 'İki cemaattir' dedi. Nitekim şairin şu sözü de bunu doğrulamaktadır:

وَمَهْمَهَيْنِ قَذَفَيْنِ مَرْتَيْنِ ... ظَهْرَاهُمَا مِثْلُ ظُهُورِ التُّرْسَيْنِ

Ve iki uçsuz bucaksız çöl, iki tehlikeli çöl ki... Sırtları iki kalkanın sırtları gibidir.

وَأَنْشَدَ الْأَخْفَشُ:

el-Ahfeş de şu beyti inşad etmiştir:

لَمَّا أَتَتْنَا الْمَرْأَتَانِ بِالْخَبَرْ ... فَقُلْنَ إِنَّ الْأَمْرَ فِينَا قَدْ شُهِرْ

İki kadın bize haberi getirdiğinde... Dediler ki: İş aramızda duyuldu!

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

يُحَيَّى بِالسَّلَامِ غَنِيُّ قَوْمٍ ... وَيُبْخَلُ بِالسَّلَامِ عَلَى الْفَقِيرِ

Bir kavmin zengini selamla karşılanır... Fakire ise selam vermekten cimrilik edilir.

أَلَيْسَ الْمَوْتُ بَيْنَهُمَا سَوَاءً ... إِذَا مَاتُوا وَصَارُوا فِي الْقُبُورِ

Ölüm ikisi arasında eşit değil midir... Ölüp kabirlere girdikleri vakit?

وَلَمَّا وَقَعَ الْكَلَامُ فِي ذَلِكَ بَيْنَ عُثْمَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ لَهُ عُثْمَانُ: إِنَّ قَوْمَكَ حَجَبُوهَا- يَعْنِي قُرَيْشًا- وَهُمْ أَهْلُ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ. وَمِمَّنْ قَالَ: إِنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ ثَلَاثَةٌ- وَإِنْ لَمْ يَقُلْ بِهِ هُنَا- ابْنُ مَسْعُودٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَغَيْرُهُمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٍ) يُوصَى بِفَتْحِ الصَّادِ. الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ، وَكَذَلِكَ الْآخَرُ. وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ فِيهِمَا عَنْ عَاصِمٍ. وَالْكَسْرُ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ، لِأَنَّهُ جَرَى ذِكْرُ الْمَيِّتِ قَبْلَ هَذَا. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى (يُوصِينَ) و (تُوصُونَ). الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- إِنْ قِيلَ: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَقْدِيمِ ذِكْرِ الْوَصِيَّةِ عَلَى ذِكْرِ الدَّيْنِ، وَالدَّيْنُ مُقَدَّمٌ عَلَيْهَا بِإِجْمَاعٍ. وَقَدْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى بِالدَّيْنِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ، وَأَنْتُمْ تُقِرُّونَ الْوَصِيَّةَ قَبْلَ الدَّيْنِ. قَالَ: وَالْعَمَلُ عَلَى هذا عند عامة

Bu konuda Osmân ile İbn Abbâs arasında konuşma geçtiğinde Osmân ona şöyle dedi: “Senin kavmin -yani fesâhat ve belâgat ehli olan Kureyş- anneyi [üçten az kardeşle de] hacbetti (mirastan düşürdü).” Çoğulun en azının üç olduğunu söyleyenler arasında -burada bu görüşü benimsememiş olsalar da- İbn Mes‘ûd, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve başkaları yer alır. En doğrusunu Allah bilir. Yirminci [Mesele]- Yüce Allah’ın: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } “Yapacağı bir vasiyetten veya borçtan sonra” buyruğudur. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım, 'sâd' harfinin fethasıyla { يُوصَى } “vasiyet edilen” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise kesre ile okumuşlardır; [aynı sûrede geçen] diğeri de böyledir. Her iki kelimede de Âsım’dan farklı rivayetler gelmiştir. Kesre ile okuyuş Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim’in tercihidir; zira bundan önce ölünün zikri geçmiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: “Bunun doğruluğunun delili, Yüce Allah’ın { يُوصِينَ } “onların vasiyet edeceği” ve { تُوصُونَ } “sizin vasiyet edeceğiniz” buyruklarıdır.” Yirmi Birinci [Mesele]- Eğer: “İcma ile borç vasiyetten önce geldiği halde, [ayette] vasiyetin zikrinin borcun zikrinden önce yapılmasındaki hikmet nedir?” diye sorulursa; nitekim Tirmizî, el-Hâris yoluyla Ali’den rivayet etmiştir ki: “Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vasiyetten önce borcun ödenmesine hükmetmiştir; oysa siz borçtan önce vasiyeti ikrar ediyorsunuz / okuyorsunuz.” [Tirmizî] şöyle demiştir: “İlim ehlinin geneline göre uygulama bu doğrultudadır;

أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يُبْدَأُ بِالدَّيْنِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الدَّيْنُ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ وَلَيْسَ لِوَارِثٍ وَصِيَّةٌ). رَوَاهُ عَنْهُمَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ. فَالْجَوَابُ مِنْ أَوْجُهٍ خَمْسَةٍ: الْأَوَّلُ- إِنَّمَا قُصِدَ تَقْدِيمُ هَذَيْنِ الْفَصْلَيْنِ عَلَى الْمِيرَاثِ وَلَمْ يُقْصَدْ تَرْتِيبُهُمَا فِي أَنْفُسِهِمَا، فَلِذَلِكَ تَقَدَّمَتِ الْوَصِيَّةُ فِي اللَّفْظِ. جَوَابٌ ثَانٍ- لَمَّا كَانَتِ الْوَصِيَّةُ أَقَلَّ لُزُومًا مِنَ الدَّيْنِ قَدَّمَهَا اهْتِمَامًا بِهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً). جَوَابٌ ثَالِثٌ- قَدَّمَهَا لِكَثْرَةِ وُجُودِهَا وَوُقُوعِهَا، فَصَارَتْ كَاللَّازِمِ لِكُلِّ مَيِّتٍ مَعَ نَصِّ الشَّرْعِ عَلَيْهَا، وَأَخَّرَ الدَّيْنَ لِشُذُوذِهِ، فَإِنَّهُ قَدْ يَكُونُ وَقَدْ لَا يَكُونُ. فَبَدَأَ بِذِكْرِ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْهُ، وَعَطَفَ بِالَّذِي قَدْ يَقَعُ أَحْيَانًا. وَيُقَوِّي هَذَا: الْعَطْفُ بِأَوْ، وَلَوْ كَانَ الدَّيْنُ رَاتِبًا لَكَانَ الْعَطْفُ بِالْوَاوِ. جَوَابٌ رَابِعٌ- إِنَّمَا قُدِّمَتِ الْوَصِيَّةُ إِذْ هِيَ حَظُّ مَسَاكِينَ وَضُعَفَاءَ، وَأُخِّرَ الدَّيْنُ إِذْ هُوَ حَظُّ غَرِيمٍ يَطْلُبُهُ بِقُوَّةٍ وَسُلْطَانٍ وَلَهُ فِيهِ مَقَالٌ. جَوَابٌ خَامِسٌ- لَمَّا كَانَتِ الْوَصِيَّةُ يُنْشِئُهَا مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ قَدَّمَهَا، وَالدَّيْنُ ثَابِتٌ مُؤَدًّى ذَكَرَهُ أَوْ لَمْ يَذْكُرْهُ. الثَّانِيةُ وَالْعِشْرُونَ- وَلَمَّا ثَبَتَ هَذَا تَعَلَّقَ الشَّافِعِيُّ بِذَلِكَ فِي تَقْدِيمِ دَيْنِ الزَّكَاةِ وَالْحَجِّ عَلَى الْمِيرَاثِ فَقَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا فَرَّطَ فِي زَكَاتِهِ وَجَبَ أَخْذُ ذَلِكَ مِنْ رَأْسِ مَالِهِ. وَهَذَا ظَاهِرٌ بِبَادِئِ الرَّأْيِ، لِأَنَّهُ حَقٌّ مِنَ الْحُقُوقِ فَيَلْزَمُ أَدَاؤُهُ عَنْهُ بَعْدَ الْمَوْتِ كَحُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ لَا سِيَّمَا وَالزَّكَاةُ مَصْرِفُهَا إِلَى الْآدَمِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ: إِنْ أَوْصَى بِهَا أُدِّيَتْ مِنْ ثُلُثِهِ، وَإِنْ سَكَتَ عَنْهَا لَمْ يخرج عنه شي. قَالُوا: لِأَنَّ ذَلِكَ مُوجِبٌ لِتَرْكِ الْوَرَثَةِ فُقَرَاءَ، إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يَتَعَمَّدُ تَرْكَ الْكُلِّ حَتَّى إِذَا مَاتَ اسْتَغْرَقَ ذَلِكَ جَمِيعَ مَالِهِ فَلَا يَبْقَى لِلْوَرَثَةِ حَقٌّ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ) رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مُضْمَرٌ، تَقْدِيرُهُ: هُمُ الْمَقْسُومُ عَلَيْهِمْ وَهُمُ الْمُعْطَوْنَ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً) قِيلَ: فِي الدُّنْيَا بِالدُّعَاءِ وَالصَّدَقَةِ، كَمَا جَاءَ فِي الْأَثَرِ (إِنَّ الرَّجُلَ لَيُرْفَعُ بِدُعَاءِ ولده من بعده). وفي الحديث الصحيح

...ilim ehli [nezdinde] vasiyetten önce borcun [ödenmesine] başlanacağıdır. Dârekutnî, Âsım b. Damre'den, o da Ali'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الدَّيْنُ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ وَلَيْسَ لِوَارِثٍ وَصِيَّةٌ » «Borç vasiyetten öncedir; vârise ise vasiyet yoktur.» Bunu ikisinden Ebû İshâk el-Hemdânî rivayet etmiştir. [Vasiyetin ayette borçtan önce zikredilmesine dair] cevap beş vecihtendir: Birincisi: Burada sadece bu iki hususun mirasa takdim edilmesi kastedilmiş, kendi aralarındaki sıralama kastedilmemiştir. Bu sebeple vasiyet lafızda öne geçmiştir. İkinci cevap: Vasiyet, gereklilik bakımından borçtan daha az [bağlayıcı] olduğu için, ona önem verilmesinden ötürü öne alınmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً } “Küçük büyük hiçbir şey bırakmaz”. Üçüncü cevap: Vasiyetin çokça bulunması ve vuku bulması sebebiyle onu öne almıştır. Zira şeriatın onu açıkça belirtmesiyle birlikte vasiyet her ölü için adeta kaçınılmaz hale gelmiştir. Borcu ise nadir olmasından dolayı sonraya bırakmıştır; çünkü borç bazen olur, bazen olmaz. Dolayısıyla mutlaka olanı zikretmekle başlamış, bazen vuku bulanı ise ona atfetmiştir. 'Veya' (أَوْ / ev) ile atfedilmiş olması da bunu güçlendirir; şayet borç [her durumda] sabit/zorunlu olsaydı 've' (الْوَاو) ile atfedilirdi. Dördüncü cevap: Vasiyet ancak miskinlerin ve zayıfların nasibi olduğu için öne alınmış; borç ise onu güç ve otoriteyle talep eden ve bu hususta söz hakkı bulunan alacaklının payı olduğu için sonraya bırakılmıştır. Beşinci cevap: Vasiyet bizzat kişinin kendisi tarafından ortaya konduğu için öne alınmıştır; borç ise o zikretse de zikretmese de sabit olup ödenmesi gereken bir haktır. Yirmi İkinci Mesele- Bu sabit olunca Şâfiî, zekât ve hac borcunun mirastan önce ödenmesi hususunda buna dayanmış ve şöyle demiştir: 'Kişi zekâtını vermekte kusur etmişse, bunun onun anaparasından alınması vaciptir.' Bu görüş ilk bakışta açıktır; zira zekât haklardan bir haktır ve kul hakları gibi ölümden sonra onun adına ifa edilmesi gerekir, bilhassa zekâtın verileceği yer insandır. Ebû Hanîfe ve Mâlik ise şöyle demiştir: 'Eğer bunu vasiyet etmişse [malının] üçte birinden ödenir; şayet sükût etmişse onun adına hiçbir şey çıkarılmaz.' Şöyle gerekçe göstermişlerdir: 'Çünkü bu durum mirasçıların fakir bırakılmasına yol açar. Ne var ki kişi, vefat ettiğinde malının tamamını kapsayacak ve vârislere hiçbir hak kalmayacak şekilde hepsini kasten terk etmiş olabilir.' Yirmi Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ } “Babalarınız ve oğullarınız” kavli mübteda (özne) olarak merfûdur; haberi (yüklemi) ise takdirîdir. Takdiri: 'Kendilerine paylaştırılanlar ve verilenler onlardır' şeklindedir. Yirmi Dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “Hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilemezsiniz” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Dünyada dua ve sadaka iledir; nitekim eserde: « إِنَّ الرَّجُلَ لَيُرْفَعُ بِدُعَاءِ ولده من بعده » «Kişi, kendisinden sonra çocuğunun duası ile [derece bakımından] yükseltilir» şeklinde gelmiştir. Sahih hadiste de...

(إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثلاث- فذكر- أو ولد صالح يدعو له). وَقِيلَ: فِي الْآخِرَةِ، فَقَدْ يَكُونُ الِابْنُ أَفْضَلَ فَيَشْفَعُ فِي أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الِابْنَ إِذَا كَانَ أَرْفَعَ مِنْ دَرَجَةِ أَبِيهِ فِي الْآخِرَةِ سَأَلَ اللَّهَ فَرَفَعَ إِلَيْهِ أَبَاهُ، وَكَذَلِكَ الْأَبُ إِذَا كَانَ أَرْفَعَ مِنَ ابْنِهِ، وَسَيَأْتِي فِي (الطُّورِ) بيانه. وقيل: في الدنيا والآخرة، قاله ابْنُ زَيْدٍ. وَاللَّفْظُ يَقْتَضِي ذَلِكَ. الْخَامِسَةُ- وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَرِيضَةً) (فَرِيضَةً) نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمُؤَكِّدِ، إِذْ مَعْنَى (يُوصِيكُمُ) يَفْرِضُ عَلَيْكُمْ. وَقَالَ مَكِّيٌّ وَغَيْرُهُ: هِيَ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ، وَالْعَامِلُ (يُوصِيكُمُ) وَذَلِكَ ضَعِيفٌ. وَالْآيَةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا تَقَدَّمَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ عَرَّفَ الْعِبَادَ أَنَّهُمْ كُفُوا مُؤْنَةَ الِاجْتِهَادِ فِي إِيصَاءِ الْقَرَابَةِ مَعَ اجْتِمَاعِهِمْ فِي الْقَرَابَةِ، أَيْ إِنَّ الْآبَاءَ وَالْأَبْنَاءَ يَنْفَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي الدُّنْيَا بِالتَّنَاصُرِ وَالْمُوَاسَاةِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِالشَّفَاعَةِ. وَإِذَا تَقَرَّرَ ذَلِكَ فِي الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ تَقَرَّرَ ذَلِكَ فِي جَمِيعِ الْأَقَارِبِ، فَلَوْ كَانَ الْقِسْمَةُ مَوْكُولَةً إِلَى الِاجْتِهَادِ لِوُجُوبِ النَّظَرِ فِي غِنَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ. وَعِنْدَ ذَلِكَ يَخْرُجُ الْأَمْرُ عَنِ الضَّبْطِ إِذْ قَدْ يَخْتَلِفُ الْأَمْرُ، فَبَيَّنَ الرَّبُّ ﵎ أَنَّ الْأَصْلَحَ لِلْعَبْدِ أَلَّا يُوَكَّلَ إِلَى اجْتِهَادِهِ فِي مَقَادِيرِ الْمَوَارِيثِ، بَلْ بين المقادير شرعا. ثم قال: (إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً) أَيْ بِقِسْمَةِ الْمَوَارِيثِ (حَكِيماً) حَكَمَ قِسْمَتَهَا وَبَيَّنَهَا لِأَهْلِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: (عَلِيماً) أَيْ بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ خَلْقِهَا (حَكِيماً) فِيمَا يُقَدِّرُهُ وَيُمْضِيهِ مِنْهَا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَزَلْ وَلَا يَزَالُ، وَالْخَبَرُ مِنْهُ بِالْمَاضِي كَالْخَبَرِ مِنْهُ بِالِاسْتِقْبَالِ. وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُمْ رَأَوْا حِكْمَةً وَعِلْمًا فَقِيلَ لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَزَلْ عَلَى ما رأيتم. السادسة والعشرون- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ) الْآيَتَيْنِ. الْخِطَابُ لِلرِّجَالِ. وَالْوَلَدُ هُنَا بَنُو الصُّلْبِ وَبَنُو بَنِيهِمْ وَإِنْ سَفُلُوا، ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَاحِدًا فَمَا زَادَ بِإِجْمَاعٍ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ لِلزَّوْجِ النِّصْفَ مَعَ عَدَمِ الْوَلَدِ أَوْ وَلَدِ الْوَلَدِ، وَلَهُ مَعَ وُجُودِهِ الرُّبُعُ. وَتَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ زَوْجِهَا الرُّبُعَ مَعَ فَقْدِ الْوَلَدِ، وَالثُّمُنَ مع وجوده. وأجمعوا على أن

« إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثلاث- فذكر- أو ولد صالح يدعو له » «Kişi öldüğü zaman -üç şey müstesna- ameli kesilir; [hadiste zikrettiği üzere] ... yahut kendisine dua eden salih bir evlat.» Bir görüşe göre: Ahirette [fayda bakımından daha yakındır]. Zira bazen evlat daha faziletli olur da babasına şefaat eder. Bu görüş İbn Abbâs ve el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: Evlat ahirette babasının derecesinden daha üstün bir derecede olursa Allah'tan niyaz eder, Allah da babasını onun derecesine yükseltir. Aynı şekilde baba da evladından daha üstün derecede olursa [evladını yükseltir]. Bunun açıklaması et-Tûr Sûresi'nde gelecektir. Bir görüşe göre de: Dünyada ve ahirette [daha yakındır]. Bunu İbn Zeyd söylemiştir; ayetin lafzı da bunu gerektirmektedir. Yirmi Beşinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَرِيضَةً } “Bir farz olarak” buyruğunda geçen «farîzaten» (فَرِيضَةً) kelimesi tekit edici meful-i mutlak (mastar) olarak nasb edilmiştir; zira { يُوصِيكُمُ } buyruğunun anlamı "üzerinize farz kılar" demektir. Mekkî ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu, tekit edici bir hâldir ve amili de { يُوصِيكُمُ } fiilidir; fakat bu zayıf [bir görüş]tür. Ayet önceki kısımla bağlantılıdır. Şöyle ki: Allah, kullarının akrabalık bağında birleşmiş olmalarıyla birlikte akrabaya vasiyet etme hususundaki ictihad külfetinden kurtarıldıklarını bildirmiştir. Yani anne-babalar ve çocuklar dünyada yardımlaşma ve teselli ile, ahirette ise şefaatle birbirlerine fayda sağlarlar. Bu durum anne-babalar ve çocuklar hakkında sabit olunca bütün akrabalar hakkında da sabit olur. Eğer taksimat ictihada bırakılsaydı, her birinin zenginlik durumunu gözetmek gerekirdi. Bu durumda iş kontrolden çıkar [ve] farklılıklar doğardı. Dolayısıyla Rab Teâlâ, miras miktarları konusunda kulun kendi ictihadına bırakılmamasının onun için daha maslahata uygun olduğunu açıklamış, bilakis miktarları şeriatla tayin ve beyan etmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” yani mirasların taksimini bilendir; { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir” taksimini hikmetle takdir etmiş ve hak sahiplerine açıklamıştır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { عَلِيماً } yani eşyayı yaratmadan önce bilendir; { حَكِيماً } ise onlardan takdir ettiği ve infaz ettiği şeylerde hikmet sahibidir. Bazıları ise şöyle demiştir: Allah Sübhânehu dâima var olmuştur ve var olacaktır; O'nun geçmiş zaman sîgasıyla haber vermesi gelecek zaman sîgasıyla haber vermesi gibidir. Sîbeveyh'in mezhebine göre ise onlar hikmet ve ilim görmüşler, kendilerine de: "Şüphesiz Allah azze ve celle öteden beri gördükleriniz üzere böyle idi" denilmiştir. Yirmi Altıncı Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ } “Eşlerinizin geride bıraktıklarının yarısı sizindir...” [şeklindeki] iki ayeti. Hitap erkekleredir. Buradaki evlat; icma ile kişinin kendi sulbünden olan çocukları ile ne kadar aşağı inerse insin onların çocuklarıdır; ister erkek ister kız, ister bir ister birden fazla olsun. İlim ehli, çocuğun veya torunun bulunmaması durumunda kocaya yarım pay, bulunması durumunda ise dörtte bir pay düşeceği hususunda icma etmiştir. Kadın ise çocuğun bulunmaması durumunda kocasından dörtte bir, çocuğun bulunması durumunda ise sekizde bir miras alır. Şunda da icma etmişlerdir ki

حُكْمَ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْأَزْوَاجِ وَالثِّنْتَيْنِ وَالثَّلَاثِ وَالْأَرْبَعِ فِي الرُّبُعِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ، وَفِي الثُّمُنِ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ وَاحِدٌ، وَأَنَّهُنَّ شُرَكَاءُ فِي ذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ حُكْمِ الْوَاحِدَةِ مِنْهُنَّ وَبَيْنَ حُكْمِ الْجَمِيعِ، كَمَا فَرَّقَ بَيْنَ حُكْمِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْبَنَاتِ وَالْوَاحِدَةِ مِنَ الْأَخَوَاتِ وَبَيْنَ حكم الجميع منهن. السابعة والعشرون- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ) الْكَلَالَةُ مَصْدَرٌ، مِنْ تَكَلَّلَهُ النَّسَبُ أَيْ أَحَاطَ بِهِ. وَبِهِ سُمِّيَ الْإِكْلِيلُ، وَهِيَ مَنْزِلَةٌ مِنْ مَنَازِلِ الْقَمَرِ لِإِحَاطَتِهَا بِالْقَمَرِ إِذَا احْتَلَّ بِهَا. وَمِنْهُ الْإِكْلِيلُ أَيْضًا وَهُوَ التَّاجُ وَالْعِصَابَةُ الْمُحِيطَةُ بِالرَّأْسِ. فَإِذَا مَاتَ الرَّجُلُ وَلَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَا وَالِدٌ فَوَرَثَتُهُ كَلَالَةٌ. هَذَا قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ وَجُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَذَكَرَ يَحْيَى بْنُ آدَمَ عَنْ شَرِيكٍ وَزُهَيْرٍ وَأَبِي الْأَحْوَصِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدٍ قَالَ: مَا رَأَيْتُهُمْ إِلَّا وَقَدْ تَوَاطَئُوا وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْكَلَالَةَ مَنْ مَاتَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَا وَالِدٌ. وَهَكَذَا قَالَ صَاحِبُ كِتَابِ الْعَيْنِ وَأَبُو مَنْصُورٍ اللُّغَوِيُّ وَابْنُ عَرَفَةَ وَالْقُتَبِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. فَالْأَبُ وَالِابْنُ طَرَفَانِ لِلرَّجُلِ، فَإِذَا ذَهَبَا تَكَلَّلَهُ النَّسَبُ. وَمِنْهُ قِيلَ: رَوْضَةٌ مُكَلَّلَةٌ إِذَا حُفَّتْ بِالنُّورِ. وَأَنْشَدُوا:

Eşlerden tek bir kadının, iki, üç ve dört kadının hükmü; çocuk yoksa dörtte birde, çocuk varsa sekizde birde aynıdır ve onlar bu payda ortaktırlar; çünkü Allah azze ve celle, kızların ve kız kardeşlerin teki ile tamamının hükmü arasını ayırdığı gibi, kadınların teki ile tamamının hükmü arasını ayırmamıştır. Yirmi Yedinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ) buyruğu: el-Kelâle (الْكَلَالَةُ) masdardır; nesebin onu kuşatması manasındaki 'tekellelehu'n-neseb' ifadesinden gelir. Çevreleyip kuşattığı için hilal şeklindeki taç anlamına gelen iklîl ve Ay'ın menzillerinden biri de Ay oraya girdiğinde onu kuşattığı için bu isimle adlandırılmıştır. Başı çevreleyen taç ve sarık manasındaki iklîl de bundandır. Bir adam ölüp geride ne çocuğu ne de babası bulunmazsa onun mirasçıları kelâledir. Bu, Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer, Ali ve ilim ehlinin cumhurunun görüşüdür. Yahyâ b. Âdem; Şerîk, Züheyr ve Ebü'l-Ahvas vasıtasıyla Ebû İshâk'tan, o da Süleyman b. Abd'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Kelâlenin çocuğu ve babası olmaksızın ölen kimse olduğu hususunda onların ittifak edip icmâ ettiklerini gördüm.' Kitâbu'l-Ayn'ın sahibi (Halîl b. Ahmed), Ebû Mansûr el-Lugavî, İbn Arefe, el-Kutebî, Ebû Ubeyd ve İbnu'l-Enbârî de böyle demiştir. Baba ve oğul kişinin iki ucudur; bu ikisi yok olduğunda nesep kişiyi çepeçevre kuşatır. Etrafı çiçeklerle çevrildiğinde: 'Ravdatün mükelleletün' (çiçeklerle çevrili bahçe) denilmesi de bundandır. Şairler şöyle inşad etmişlerdir:

مَسْكَنُهُ رَوْضَةٌ مُكَلَّلَةٌ ... عَمَّ بِهَا الْأَيْهُقَانِ وَالذُّرَقُ

Onun meskeni çiçeklerle bezenmiş bir bahçedir... Her tarafını hardal otu ve zürak kaplamıştır.

يَعْنِي نَبْتَيْنِ. وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Yani iki bitki türünü kastetmektedir. İmruülkays da şöyle demiştir:

أَصَاحِ تَرَى بَرْقًا أُرِيكَ وَمِيضَهُ ... كَلَمْعِ الْيَدَيْنِ فِي حَبِيٍّ مُكَلَّلِ

Ey dostum! Sana pırıltısını gösterdiğim şu şimşeği görüyor musun... Çepeçevre kuşatılmış bulut kümesinde iki elin parıldaması gibi?

فَسَمَّوُا الْقَرَابَةَ كَلَالَةً، لِأَنَّهُمْ أَطَافُوا بِالْمَيِّتِ مِنْ جَوَانِبِهِ وَلَيْسُوا مِنْهُ وَلَا هُوَ مِنْهُمْ، وَإِحَاطَتُهُمْ بِهِ أَنَّهُمْ يَنْتَسِبُونَ مَعَهُ. كَمَا قَالَ أَعْرَابِيٌّ: مَالِي كَثِيرٌ وَيَرِثُنِي كَلَالَةٌ مُتَرَاخٍ نَسَبُهُمْ. وَقَالَ الْفَرَزْدَقُ:

Akrabalara kelâle adını verdiler; zira onlar ölenin ne aslı ne de nesli olmayıp etrafını çevreleyen kimselerdir; onu kuşatmaları ise onunla birlikte aynı nesebe intisap etmeleridir. Nitekim bir bedevi: 'Malım çoktur, bana ise nesepleri uzak kelâle mirasçı olmaktadır' demiştir. el-Ferezdek de şöyle demiştir:

وَرِثْتُمْ قَنَاةَ الْمَجْدِ لَا عَنْ كَلَالَةٍ ... عَنِ ابْنَيْ مَنَافٍ عبد شمس وهاشم

Siz şeref mızrağını (şanın zirvesini), kelâle yoluyla değil; Menâf'ın iki oğlu Abdüşşems ve Hâşim'den miras aldınız.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَإِنَّ أَبَا الْمَرْءِ أَحْمَى لَهُ ... وَمَوْلَى الْكَلَالَةِ لَا يَغْضَبُ

Kişinin babası onu elbette daha çok korur ve savunur... Kelâle akrabası ise [onun için] öfkelenip gayrete gelmez.

وَقِيلَ: إِنَّ الْكَلَالَةَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْكَلَالِ وَهُوَ الْإِعْيَاءُ، فَكَأَنَّهُ يَصِيرُ الْمِيرَاثُ إِلَى الْوَارِثِ عَنْ بُعْدٍ وَإِعْيَاءٍ. قَالَ الْأَعْشَى:

Kelâle kelimesinin yorgunluk ve dermansızlık anlamına gelen el-kelâl (الْكَلَالِ) kelimesinden alındığı da söylenmiştir; zira miras, mirasçıya uzaklık ve meşakkat neticesinde intikal etmektedir. el-A'şâ şöyle demiştir:

فَآلَيْتُ لَا أَرْثِي لَهَا مِنْ كَلَالَةٍ ... وَلَا مِنْ وَجًى حَتَّى تُلَاقِي مُحَمَّدًا

Yemin ettim ki Muhammed'e kavuşuncaya dek... Ne yorgunluktan ötürü ona acıyacağım ne de taban acısından.

وَذَكَرَ أَبُو حَاتِمٍ وَالْأَثْرَمُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ: الْكَلَالَةُ كُلُّ مَنْ لَمْ يَرِثْهُ أَبٌ أَوِ ابْنٌ أَوْ أَخٌ فَهُوَ عِنْدَ الْعَرَبِ كَلَالَةٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: ذِكْرُ أَبِي عُبَيْدَةَ الْأَخَ هُنَا مَعَ الْأَبِ وَالِابْنِ فِي شَرْطِ الْكَلَالَةِ غَلَطٌ لَا وَجْهَ لَهُ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ فِي شَرْطِ الْكَلَالَةِ غَيْرُهُ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ الْكَلَالَةَ مَنْ لَا وَلَدَ لَهُ خَاصَّةً، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ رَجَعَا عَنْهُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْكَلَالَةُ الْحَيُّ وَالْمَيِّتُ جَمِيعًا. وَعَنْ عَطَاءٍ: الْكَلَالَةُ الْمَالُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا قَوْلٌ طَرِيفٌ لَا وَجْهَ لَهُ. قُلْتُ: لَهُ وَجْهٌ يَتَبَيَّنُ بِالْإِعْرَابِ [آنِفًا]. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّ الْكَلَالَةَ بَنُو الْعَمِّ الْأَبَاعِدِ. وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ الْكَلَالَةَ الْمَيِّتُ. وَعَنْهُ مِثْلُ قَوْلِ الْجُمْهُورِ. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ تَتَبَيَّنُ وُجُوهُهَا بِالْإِعْرَابِ، فَقَرَأَ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ (يُوَرِّثُ كَلَالَةً) بِكَسْرِ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِهَا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَيُّوبُ (يُورِثُ) بِكَسْرِ الرَّاءِ وَتَخْفِيفِهَا، عَلَى اخْتِلَافٍ عَنْهُمَا. وَعَلَى هَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ لَا تَكُونُ الْكَلَالَةُ إِلَّا الْوَرَثَةُ أَوِ الْمَالُ. كَذَلِكَ حَكَى أَصْحَابُ الْمَعَانِي، فَالْأَوَّلُ مِنْ ورث، والثاني من أورث. و (كَلالَةً) مفعوله و (كانَ) بِمَعْنَى وَقَعَ. وَمَنْ قَرَأَ (يُورَثُ) بِفَتْحِ الرَّاءِ احْتَمَلَ أَنْ تَكُونَ الْكَلَالَةُ الْمَالَ، وَالتَّقْدِيرُ: يُورَثُ وِرَاثَةَ كَلَالَةٍ فَتَكُونُ نَعْتًا لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْكَلَالَةُ اسْمًا لِلْوَرَثَةِ وَهِيَ خَبَرُ كَانَ، فَالتَّقْدِيرُ: ذَا وَرَثَةٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تامة بمعنى وقع، و (يُورَثُ) نعت لرجل، و (رَجُلٌ) رفع بكان، و (كَلالَةً) نُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ أَوِ الْحَالِ، عَلَى أَنَّ الْكَلَالَةَ هُوَ الْمَيِّتُ، التَّقْدِيرُ: وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يورث متكلل النسب إلى الميت.

Ebû Hâtim ve el-Esrem, Ebû Ubeyde'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Kelâle, kendisine baba, çocuk veya kardeş vâris olmayan kimsedir; bu durumdaki kimse Arapların nezdinde kelâledir." Ebû Ömer şöyle demiştir: Ebû Ubeyde'nin kelâle olma şartında baba ve çocukla birlikte kardeşi de zikretmesi hiçbir tutar tarafı olmayan bir hatadır; nitekim kelâle olma şartında bunu ondan başka hiç kimse zikretmemiştir. Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu anh] kelâlenin özellikle çocuğu olmayan kimse olduğu rivayet edilmiş; aynı görüş Ebû Bekir'den de [radıyallâhu anh] rivayet edilmiş, daha sonra her ikisi de bu görüşten rücû etmiştir. İbn Zeyd ise: "Kelâle hem yaşayan [vâris] hem de ölen [muris] kimsedir" demiştir. Atâ'dan: "Kelâle maldır" dediği nakledilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu, hiçbir dayanağı olmayan garip bir görüştür." Ben de derim ki: Bunun, az önce geçen irap ile açıklık kazanan bir yönü vardır. İbnü'l-A'râbî'den ise kelâlenin uzaktan amcaoğulları olduğu rivayet edilmiştir. es-Süddî'den kelâlenin ölen kişi olduğu rivayet edilmiş, yine ondan cumhurun görüşü doğrultusunda bir rivayet de gelmiştir. Bu görüşlerin gerekçeleri irap ile açıklık kazanmaktadır: Nitekim Kûfelilerin bir kısmı { يُوَرِّثُ كَلَالَةً } ibaresini râ harfinin kesresi ve şeddesiyle [yuverrisu] okumuştur. Hasan ve Eyyûb ise -kendilerinden gelen farklı rivayetler bulunmakla birlikte- râ harfinin kesresi ve şeddesiz haliyle { يُورِثُ } [yûrisu] şeklinde okumuşlardır. Bu iki kıraate göre kelâle ancak vârisler veya mal anlamına gelir. Meânî âlimleri de meseleyi böyle nakletmiştir; zira birincisi 'verrise' (ورث) fiilinden, ikincisi ise 'evrese' (أورث) fiilindendir. { كَلالَةً } kelimesi onun mef'ûlüdür; { كانَ } ise meydana geldi (vaka'a) anlamındadır. Râ harfinin fethasıyla { يُورَثُ } [yûrasu] şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre ise kelâlenin mal olması muhtemeldir. Bu takdirde ifade: 'Yûrasu virâsete kelâletin' (kelâle tarzı bir miras ile miras bırakılır) şeklinde olup hazfedilmiş bir mef'ûl-i mutlakın sıfatı olur. Kelâle kelimesinin vârislerin ismi olup 'kâne'nin haberi olması da caizdir; bu durumda takdir: 'Zâ veresetin' (vâris sahipleri) şeklinde olur. 'Kâne'nin meydana geldi anlamında tam fiil olması, { يُورَثُ } fiilinin 'racül' kelimesinin sıfatı, { رَجُلٌ } kelimesinin 'kâne'nin fâili olarak merfû kılınması ve kelâlenin bizzat ölen kişi olduğu kabul edilerek { كَلالَةً } kelimesinin de hâl veya temyiz (tefsir) olarak mansûb olması caizdir. Bu takdirde mana: 'Ve in kâne racülün yûrasu mütekellele'n-nesebi ile'l-meyyit' (Şayet miras bırakan adamın ölüye nesep bağı çevreleyen/dolaylı türden olursa) şeklinde olur.

الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ فِي كِتَابِهِ الْكَلَالَةَ فِي مَوْضِعَيْنِ آخِرُ السُّورَةِ وَهُنَا، وَلَمْ يَذْكُرْ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَارِثًا غَيْرَ الْإِخْوَةِ. فَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْإِخْوَةَ فِيهَا عَنَى بِهَا الْإِخْوَةَ لِلْأُمِّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ). وَكَانَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ يَقْرَأُ (وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ مِنْ أُمِّهِ). وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْإِخْوَةَ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ أَوِ الْأَبِ لَيْسَ مِيرَاثُهُمْ كَهَذَا، فَدَلَّ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى أَنَّ الْإِخْوَةَ الْمَذْكُورِينَ فِي آخِرِ السُّورَةِ هُمْ إِخْوَةُ الْمُتَوَفَّى لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ أَوْ لِأَبِيهِ، لِقَوْلِهِ ﷿ (وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ). وَلَمْ يَخْتَلِفُوا أَنَّ مِيرَاثَ الْإِخْوَةِ لِلْأُمِّ لَيْسَ هَكَذَا، فَدَلَّتِ الْآيَتَانِ أَنَّ الْإِخْوَةَ كُلَّهُمْ جَمِيعًا كَلَالَةٌ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: (الْكَلَالَةُ مَا كَانَ سِوَى الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ مِنَ الْوَرَثَةِ إِخْوَةٌ أَوْ غَيْرُهُمْ مِنَ الْعَصَبَةِ). كَذَلِكَ قَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَزَيْدٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَهُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ الَّذِي بَدَأْنَا بِهِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَالصَّوَابُ أَنَّ الْكَلَالَةَ هُمُ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْمَيِّتَ مِنْ عَدَا وَلَدِهِ وَوَالِدِهِ، لِصِحَّةِ خَبَرِ جَابِرٍ: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا يَرِثُنِي كَلَالَةً، أَفَأُوصِي بِمَالِي كله؟ قال: (لا). التاسعة والعشرون- قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: يُقَالُ رَجُلٌ كَلَالَةٌ وَامْرَأَةٌ كَلَالَةٌ. وَلَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ كَالْوَكَالَةِ وَالدَّلَالَةِ وَالسَّمَاحَةِ وَالشَّجَاعَةِ. وَأَعَادَ ضَمِيرَ مُفْرَدٍ فِي قَوْلِهِ: (وَلَهُ أَخٌ) وَلَمْ يَقُلْ لَهُمَا. وَمَضَى ذِكْرُ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ إِذَا ذَكَرَتِ اسْمَيْنِ ثُمَّ أَخْبَرَتْ عَنْهُمَا وَكَانَا فِي الْحُكْمِ سَوَاءً رُبَّمَا أَضَافَتْ إِلَى أَحَدِهِمَا وَرُبَّمَا أَضَافَتْ إِلَيْهِمَا جَمِيعًا، تَقُولُ: مَنْ كَانَ عِنْدَهُ غُلَامٌ وَجَارِيَةٌ فَلْيُحْسِنْ إِلَيْهِ وَإِلَيْهَا وَإِلَيْهِمَا وَإِلَيْهِمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ). وَقَالَ تَعَالَى: (إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما) وَيَجُوزُ أَوْلَى بِهِمْ، عَنِ الْفَرَّاءِ وَغَيْرِهِ. وَيُقَالُ فِي امْرَأَةٍ: مَرْأَةٌ، وَهُوَ الْأَصْلُ. وَأَخٌ أَصْلُهُ أَخُو، يَدُلُّ عَلَيْهِ أَخَوَانِ، فَحُذِفَ مِنْهُ وَغُيِّرَ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ ضُمَّ أَوَّلُ أُخْتٍ، لِأَنَّ الْمَحْذُوفَ مِنْهَا وَاوٌ، وَكُسِرَ أَوَّلُ بِنْتٍ، لِأَنَّ الْمَحْذُوفَ مِنْهَا يَاءٌ. وَهَذَا الْحَذْفُ وَالتَّعْلِيلُ عَلَى غير قياس أيضا.

Yirmi Sekizinci [Mesele]- Allah azze ve celle Kitabı'nda kelâleyi iki yerde zikretmiştir: Biri surenin sonunda, diğeri ise buradadır. Her iki yerde de kardeşlerden başka bir mirasçı zikretmemiştir. Bu ayete gelince; âlimler buradaki kardeşlerden kastın anne bir kardeşler olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ: { فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ } “Eğer bundan daha çok iseler, onlar üçte birde ortaktırlar” buyurmaktadır. Sa‘d b. Ebî Vakkâs da ayeti: (وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ مِنْ أُمِّهِ) "Onun anne bir erkek kardeşi veya kız kardeşi bulunursa" şeklinde okurdu. İlim ehli arasında, anne-baba bir veya baba bir kardeşlerin mirasının böyle olmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Dolayısıyla onların icmâı, surenin sonunda zikredilen kardeşlerin, ölenin anne-baba bir yahut baba bir kardeşleri olduğunu göstermiştir; nitekim Allah azze ve celle: { وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Eğer onlar erkek ve kadın kardeşler iseler, erkeğe iki dişinin payı kadar vardır” buyurmuştur. Yine âlimler, anne bir kardeşlerin mirasının böyle olmadığı hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Böylece bu iki ayet, kardeşlerin tamamının kelâle kapsamında olduğunu göstermiştir. Şa‘bî şöyle demiştir: "Kelâle; kardeşler olsun veya diğer asabe olsun, mirasçılardan çocuk ve baba dışında kalan kimselerdir." Ali, İbn Mes‘ûd, Zeyd ve İbn Abbâs da böyle demiştir; bu da [açıklamaya] başladığımız ilk görüştür. Taberî der ki: "Doğru olan; Câbir'in rivayet ettiği haberin sahihliği sebebiyle kelâlenin, ölenin çocuğu ve babası dışında ona mirasçı olan kimseler olmasıdır. Nitekim Câbir: «Ey Allah'ın Resûlü! Bana sadece kelâle mirasçı oluyor; malımın tamamını vasiyet edeyim mi?» demiş, o da: «Hayır» buyurmuştur." Yirmi Dokuzuncu [Mesele]- Dil ehli şöyle demiştir: "(رَجُلٌ كَلَالَةٌ) Kelâle bir adam" ve "(امْرَأَةٌ كَلَالَةٌ) Kelâle bir kadın" denilir. Kelime tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) yapılmaz; çünkü o tıpkı vekâlet, delâlet, semâhat (cömertlik) ve şecaat gibi bir masdardır. Ayette { وَلَهُ أَخٌ } “onun bir erkek kardeşi bulunursa” buyurularak tekil zamiri tekrar getirilmiş, ikisi için tesniye zamiri kullanılmamıştır. Erkek ve kadının birlikte zikredilip ardından tekil zamir gelmesi ise Arapların âdetine uygundur. Nitekim Araplar iki ismi zikredip sonra onlar hakkında haber verdiklerinde, eğer her ikisi hükümde eşit iseler bazen zamiri bunlardan birine, bazen de her ikisine birden döndürürler. Mesela: "Kimin yanında bir kölesi ve bir cariyesi varsa ona, kadına, ikisine veya onlara iyi davransın" denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Sabır ve namazla yardım dileyin; şüphesiz o pek ağırdır” buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “O kimse ister zengin ister fakir olsun, Allah ikisine de daha yakındır” buyurmuştur; Ferrâ ve başkalarından nakledildiğine göre burada zamirin çoğul getirilmesi de caizdir. (امْرَأَةٌ) İmrae kelimesi için aslına uygun olarak (مَرْأَةٌ) mer'e de denilir. (أَخٌ) Ah kelimesinin aslı ise (أَخُو) ahuv'dur; buna tesniyesi olan (أَخَوَانِ) ahavâni kelimesi delalet eder; kelimeden illet harfi hazfedilmiş ve kural dışı (gayr-ı kıyâsî) olarak değiştirilmiştir. Ferrâ der ki: (أُخْتٌ) Uht kelimesinin ilk harfi ötrelenmiştir; çünkü ondan hazfedilen harf vâv'dır. (بِنْتٌ) Bint kelimesinin ilk harfi ise esrelenmiştir; çünkü ondan hazfedilen harf yâ'dır. Bu hazf ve gerekçelendirme de yine kural dışıdır.

الموفية ثلاثين- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ) هَذَا التَّشْرِيكُ يَقْتَضِي التَّسْوِيَةَ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى وَإِنْ كَثُرُوا. وَإِذَا كَانُوا يَأْخُذُونَ بِالْأُمِّ فَلَا يُفَضَّلُ الذَّكَرُ عَلَى الْأُنْثَى. وَهَذَا إِجْمَاعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَلَيْسَ فِي الْفَرَائِضِ مَوْضِعٌ يَكُونُ فِيهِ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى سَوَاءً إِلَّا فِي مِيرَاثِ الْإِخْوَةِ لِلْأُمِّ. فَإِذَا مَاتَتِ امْرَأَةٌ وَتَرَكَتْ زَوْجَهَا وَأُمَّهَا وَأَخَاهَا لِأُمِّهَا فَلِلزَّوْجِ النِّصْفُ وَلِلْأُمِّ الثُّلُثُ وَلِلْأَخِ مِنَ الْأُمِّ السُّدُسُ. فَإِنْ تَرَكَتْ أَخَوَيْنِ وَأُخْتَيْنِ- وَالْمَسْأَلَةَ بِحَالِهَا- فَلِلزَّوْجِ النِّصْفُ وَلِلْأُمِّ السُّدُسُ وَلِلْأَخَوَيْنِ وَالْأُخْتَيْنِ الثُّلُثُ، وَقَدْ تَمَّتِ الْفَرِيضَةُ. وَعَلَى هَذَا عَامَّةُ الصَّحَابَةِ، لِأَنَّهُمْ حَجَبُوا الْأُمَّ بِالْأَخِ وَالْأُخْتِ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ. وَأَمَّا ابْنُ عَبَّاسٍ فَإِنَّهُ لَمْ يَرَ الْعَوْلَ وَلَوْ جَعَلَ لِلْأُمِّ الثُّلُثَ لَعَالَتِ الْمَسْأَلَةُ، وَهُوَ لَا يَرَى ذَلِكَ. وَالْعَوْلُ مَذْكُورٌ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، لَيْسَ هَذَا مَوْضِعُهُ. فَإِنْ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَإِخْوَةً لِأُمٍّ وَأَخًا لِأَبٍ وَأُمٍّ، فَلِلزَّوْجِ النِّصْفُ، وَلِإِخْوَتِهَا لِأُمِّهَا الثُّلُثُ، وَمَا بَقِيَ فَلِأَخِيهَا لِأُمِّهَا وَأَبِيهَا. وَهَكَذَا مَنْ لَهُ فَرْضٌ مُسَمًّى أُعْطِيَهُ، وَالْبَاقِي لِلْعَصَبَةِ إِنْ فَضَلَ. فَإِنْ تَرَكَتْ سِتَّةَ إِخْوَةٍ مُفْتَرِقِينَ فَهَذِهِ الْحِمَارِيَّةُ، وَتُسَمَّى أَيْضًا الْمُشْتَرَكَةُ. قَالَ قَوْمٌ: لِلْإِخْوَةِ لِلْأُمِّ الثُّلُثُ، وَلِلزَّوْجِ النِّصْفُ، وَلِلْأُمِّ السُّدُسُ، وَسَقَطَ الْأَخُ وَالْأُخْتُ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ، وَالْأَخِ وَالْأُخْتِ مِنَ الْأَبِ. رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مُوسَى وَالشَّعْبِيِّ وَشَرِيكٍ وَيَحْيَى بْنِ آدَمَ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، لِأَنَّ الزَّوْجَ وَالْأُمَّ وَالْأَخَوَيْنِ لِلْأُمِّ أَصْحَابُ فَرَائِضَ مُسَمَّاةٍ ولم يبق للعصبة شي. وَقَالَ قَوْمٌ: الْأُمُّ وَاحِدَةٌ، وَهَبْ أَنَّ أَبَاهُمْ كَانَ حِمَارًا! وَأَشْرَكُوا بَيْنَهُمْ فِي الثُّلُثِ، وَلِهَذَا سُمِّيَتِ الْمُشْتَرَكَةُ وَالْحِمَارِيَّةُ. رُوِيَ هَذَا عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ أَيْضًا وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَمَسْرُوقٍ وَشُرَيْحٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ. وَلَا تَسْتَقِيمُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ أَنْ لَوْ كَانَ الْمَيِّتُ رَجُلًا. فَهَذِهِ جُمْلَةٌ مِنْ عِلْمِ الْفَرَائِضِ تَضَمَّنَتْهَا الْآيَةُ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. وَكَانَتِ الْوِرَاثَةُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالرُّجُولِيَّةِ وَالْقُوَّةِ، وَكَانُوا يُوَرِّثُونَ الرِّجَالَ دُونَ النِّسَاءِ، فَأَبْطَلَ اللَّهُ ﷿ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ) كما تقدم. وكانت الوراثة

Otuzuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ } “Eğer bundan daha çok iseler, bu takdirde üçte birde ortaktırlar” buyruğundaki bu ortak kılma, sayıları ne kadar çok olursa olsun erkek ile kadın arasında eşitliği gerektirir. Anne vasıtasıyla pay aldıklarında erkek, kadına üstün tutulmaz. Bu, âlimler arasında icmâ ile kabul edilmiştir; ferâiz (miras hukuku) ilminde anne bir kardeşlerin mirası dışında erkekle kadının eşit olduğu başka hiçbir yer yoktur. Dolayısıyla bir kadın vefat edip geride kocasını, annesini ve anne bir erkek kardeşini bırakırsa; kocaya yarım (1/2), anneye üçte bir (1/3) ve anne bir erkek kardeşe de altıda bir (1/6) pay verilir. Eğer geride iki erkek ve iki kız kardeş bırakırsa -ve mesele aynı hâliyle duruyorsa- kocaya yarım (1/2), anneye altıda bir (1/6) ve iki erkek ile iki kız kardeşe üçte bir (1/3) verilir; böylece ferîza (miras taksimi) tamamlanmış olur. Sahabenin cumhuru bu görüştedir; çünkü onlar anneyi erkek kardeş ve kız kardeş sebebiyle üçte birden (1/3) altıda bire (1/6) hacbetmişlerdir (indirmişlerdir). İbn Abbâs'a gelince; o avl görüşünü kabul etmemiştir. Şayet anneye üçte bir (1/3) pay vermiş olsaydı mesele avl edecekti, oysa o bunu kabul etmemektedir. Avl konusu bu yerin dışında zikredilmiştir, burası onun yeri değildir. Şayet kadın geride kocasını, anne bir kardeşlerini ve anne-baba bir (öz) erkek kardeşini bırakırsa; kocaya yarım (1/2), anne bir kardeşlerine üçte bir (1/3) verilir, geriye kalan ise anne-baba bir erkek kardeşine aittir. Belirlenmiş bir payı (farzı) olan kimseye payı aynen bu şekilde verilir, artan pay kalırsa asabeye gider. Şayet kadın (farklı bağlara sahip) altı kardeş bırakırsa bu mesele «Hımâriyye» meselesidir; buna «Müştereke» de denir. Bir topluluk şöyle demiştir: Anne bir kardeşlere üçte bir (1/3), kocaya yarım (1/2), anneye altıda bir (1/6) verilir; anne-baba bir (öz) erkek ve kız kardeş ile baba bir erkek ve kız kardeş ise sakıt olur (miras alamaz). Bu görüş Ali, İbn Mes'ûd, Ebû Mûsâ, eş-Şa'bî, Şerîk ve Yahyâ b. Âdem'den rivayet edilmiştir; Ahmed b. Hanbel bu görüşü benimsemiş, İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Çünkü koca, anne ve anne bir iki kardeş belirlenmiş pay (farz-ı müsemmâ) sahipleridir; asabeye ise hiçbir şey kalmamıştır. Diğer bir topluluk ise şöyle demiştir: Anne birdir; 'Farz et ki babaları bir eşekti!' Onları da üçte birde (1/3) ortak kılmışlardır; işte bu sebeple bu meseleye «Müştereke» ve «Hımâriyye» adı verilmiştir. Bu da Ömer, Osman, yine İbn Mes'ûd, Zeyd b. Sâbit, Mesrûk ve Şüreyh'ten rivayet edilmiş olup Mâlik, Şâfiî ve İshâk da bu görüşü belirtmişlerdir. Ölen kişi bir erkek olsaydı bu mesele gerçekleşmezdi. İşte bu, ayetin ihtiva ettiği miras hukukuna dair genel esaslardan bir kısmıdır; doğruya ulaştıran ancak Allah'tır. Cahiliye devrinde miras erkeklik ve kuvvet esasına dayanıyordu; kadınları bırakıp sadece erkekleri mirasçı kılarlardı. Allah azze ve celle: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ } “Erkekler için kazandıklarından bir pay, kadınlar için de kazandıklarından bir pay vardır” buyruğuyla -daha önce geçtiği üzere- bunu geçersiz kılmıştır. Miras...

أَيْضًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَبَدْءِ الْإِسْلَامِ بِالْمُحَالَفَةِ، قَالَ اللَّهُ ﷿: (وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ) عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. ثُمَّ صَارَتْ بَعْدَ الْمُحَالَفَةِ بِالْهِجْرَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: [وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ ولايتهم من شي حتى يهاجروا] وَسَيَأْتِي. وَهُنَاكَ يَأْتِي الْقَوْلُ فِي ذَوِي الْأَرْحَامِ وَمِيرَاثِهِمْ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ (النُّورِ) مِيرَاثُ ابْنِ الْمُلَاعَنَةِ وَوَلَدُ الزِّنَا وَالْمُكَاتَبُ بِحَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْأَسِيرَ الْمَعْلُومَ حَيَاتُهُ أَنَّ مِيرَاثَهُ ثَابِتٌ، لِأَنَّهُ دَاخِلٌ فِي جُمْلَةِ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ أَحْكَامُ الْإِسْلَامِ جَارِيَةٌ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ قَالَ فِي الْأَسِيرِ فِي يَدِ الْعَدُوِّ: لَا يَرِثُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مِيرَاثُ الْمُرْتَدِّ فِي سُورَةِ (الْبَقَرَةِ

Cahiliye döneminde ve İslam'ın başlangıcında miras aynı zamanda yeminleşme (muhâlefe) yoluyla da cereyan ediyordu. Nitekim Allah azze ve celle: { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } “Yeminlerinizin bağladığı kimselere...” buyurmuştur; bunun açıklaması ileride gelecektir. Sonra muhâlefenin ardından hicret sebebiyle mirasçılık oldu. Allah Teâlâ: [وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ ولايتهم من شي حتى يهاجروا] { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” buyurdu ki bu da gelecektir. Orada, zevil-erhâm (akrabalar) ve onların mirasçılığı hakkındaki söz inşâallah Teâlâ gelecektir. Yine Nûr Suresi'nde mülâane çocuğunun, zina çocuğunun ve mükâtebin mirasçılığı Allah Teâlâ'nın havli ile gelecektir. İlim ehlinin cumhuru, hayatta olduğu bilinen esirin miras hakkının sabit olduğu görüşündedir; çünkü o, üzerlerinde İslam ahkâmının geçerli olduğu Müslümanlar topluluğuna dâhildir. Saîd b. el-Müseyyeb'den ise düşmanın elindeki esir hakkında: 'Mirasçı olamaz' dediği rivayet edilmiştir. Mürtedin mirası meselesi de Bakara Suresi'nde geçmişti

) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الحادية والثلاثون- قَوْلُهُ تَعَالَى: (غَيْرَ مُضَارٍّ) نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ وَالْعَامِلُ (يُوصِي). أَيْ يُوصِي بِهَا غَيْرَ مُضَارٍّ، أَيْ غَيْرَ مُدْخِلٍ الضَّرَرَ عَلَى الْوَرَثَةِ. أَيْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُوصِيَ بِدَيْنٍ لَيْسَ عَلَيْهِ لِيَضُرَّ بِالْوَرَثَةِ، وَلَا يُقِرَّ بِدَيْنٍ. فَالْإِضْرَارُ رَاجِعٌ إِلَى الْوَصِيَّةِ وَالدَّيْنِ، أَمَّا رُجُوعُهُ إِلَى الْوَصِيَّةِ فَبِأَنْ يَزِيدَ عَلَى الثُّلُثِ أَوْ يُوصِيَ لِوَارِثٍ، فَإِنْ زَادَ فَإِنَّهُ يُرَدُّ، إِلَّا أَنْ يُجِيزَهُ الْوَرَثَةُ، لِأَنَّ الْمَنْعَ لِحُقُوقِهِمْ لَا لِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَى. وَإِنْ أَوْصَى لِوَارِثٍ فَإِنَّهُ يَرْجِعُ مِيرَاثًا. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ لِلْوَارِثِ لَا تَجُوزُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي (الْبَقَرَةِ). وَأَمَّا رُجُوعُهُ إِلَى الدَّيْنِ فَبِالْإِقْرَارِ فِي حَالَةٍ لَا يَجُوزُ لَهُ فِيهَا، كَمَا لَوْ أَقَرَّ فِي مَرَضِهِ لِوَارِثِهِ أَوْ لِصَدِيقٍ مُلَاطِفٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ عِنْدَنَا. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَرَأَ (غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ) عَلَى الْإِضَافَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَدْ زَعَمَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ هَذَا لَحْنٌ، لِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ لَا يُضَافُ إِلَى الْمَصْدَرِ. وَالْقِرَاءَةُ حَسَنَةٌ عَلَى حَذْفٍ، وَالْمَعْنَى: غَيْرُ مُضَارٍّ ذِي وَصِيَّةٍ، أَيْ غَيْرَ مُضَارٍّ بِهَا وَرَثَتَهُ فِي مِيرَاثِهِمْ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ إِقْرَارَهُ بِدَيْنٍ لِغَيْرِ وَارِثٍ حَالَ الْمَرَضِ جَائِزٌ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ دين في الصحة. الثانية والثلاثون- فَإِنْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فِي الصِّحَّةِ بِبَيِّنَةٍ وَأَقَرَّ لِأَجْنَبِيٍّ بِدَيْنٍ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَبْدَأُ بِدَيْنِ الصِّحَّةِ، هَذَا قَوْلُ النَّخَعِيِّ وَالْكُوفِيِّينَ. قَالُوا: فَإِذَا استوفاه صاحبه

-ve hamd Allah'a mahsustur-. Otuz Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ مُضَارٍّ } “zarar verici olmaksızın” buyruğu: [Bu ifade] hal olarak mansubdur, âmili ise { يُوصِي } “vasiyet edilen” [fiilidir]. Yani mirasçılara bir zarar vermeksizin vasiyet eder. Mirasçılara zarar vermek kastıyla üzerinde olmayan bir borcu vasiyet etmemeli veya borç ikrarında bulunmamalıdır. Zarar verme (idrâr) hem vasiyete hem de borca racidir. Vasiyete raci olması; [vasiyetin] üçte biri aşması veya bir mirasçı lehine vasiyette bulunulması şeklindedir. Şayet üçte biri aşarsa, mirasçılar onay vermedikçe reddedilir; zira yasaklama Allah Teâlâ'nın hakkı için değil, mirasçıların hakları sebebiyledir. Şayet bir mirasçıya vasiyet ederse, o [mal] terekeye geri döner. Âlimler, vârise vasiyetin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Bu mesele daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. [Zararın] borca raci olmasına gelince; [kişinin] caiz olmayan bir durumda borç ikrarında bulunmasıdır. Nitekim [ölümcül] hastalığı esnasında mirasçısına veya samimi bir dostuna ikrarda bulunması gibi; zira bu durum bize göre caiz değildir. el-Hasan'dan [bu ayeti] izafet ile (غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Bazı dil âlimleri, ism-i fâilin masdara izafe edilemeyeceğini öne sürerek bunun lahn (dilbilgisi hatası) olduğunu iddia etmişlerdir. Oysa kıraat, takdiri bir hazif ile gayet güzeldir. Anlamı: { غَيْرُ مُضَارٍّ ذِي وَصِيَّةٍ } yani bu vasiyeti sebebiyle mirasçılarına miraslarında zarar vermeksizin demektir.' Âlimler, kişinin sıhhatli halinde üzerinde bir borç bulunmadığı takdirde, hastalık halinde mirasçı olmayan bir kimse lehine borç ikrarında bulunmasının caiz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Otuz İkinci Mesele- Şayet kişinin sıhhatli halindeyken delille sabit bir borcu bulunur ve [hastalığında] yabancı bir kimseye borç ikrar ederse; bir grup âlim: 'Önce sıhhat halindeki borç ödenmeye başlanır' demiştir. Bu, en-Nehaî'nin ve Kûfelilerin görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: 'Alacaklı bunu tamamen tahsil ettiğinde...

فَأَصْحَابُ الْإِقْرَارِ فِي الْمَرَضِ يَتَحَاصُّونَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُمَا سَوَاءٌ إِذَا كَانَ لِغَيْرِ وَارِثٍ. هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَبِي عُبَيْدٍ، وَذَكَرَ أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّهُ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَرَوَاهُ عن الحسن. الثالثة والثلاثون- قَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) الْوَعِيدُ فِي الْإِضْرَارِ فِي الْوَصِيَّةِ وَوُجُوهِهَا. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ (وَهُوَ مَطْعُونٌ فِيهِ) عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِنَّ الرَّجُلَ أَوِ الْمَرْأَةَ لَيَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ سِتِّينَ سنه ثم يحضرهما الموت فيضار ان فِي الْوَصِيَّةِ فَتَجِبُ لَهُمَا النَّارُ (. قَالَ: وَقَرَأَ عَلَيَّ أَبُو هُرَيْرَةَ مِنْ هَاهُنَا (مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ) حَتَّى بَلَغَ (ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْإِضْرَارُ فِي الْوَصِيَّةِ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَرَوَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، إِلَّا أَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّ الْمُوصِيَ لَا يُعَدُّ فِعْلُهُ مُضَارَّةً فِي ثُلُثِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ حَقُّهُ فَلَهُ التَّصَرُّفُ فِيهِ كَيْفَ شَاءَ. وَفِي الْمَذْهَبِ قَوْلُهُ: أَنَّ ذَلِكَ مُضَارَّةٌ ترد. وبالله التوفيق. الرابعة والثلاثون- قوله تعالى: (وَصِيَّةٍ) (وَصِيَّةٍ) نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالْعَامِلُ (يُوصِيكُمُ) وَيَصِحُّ أَنْ يَعْمَلَ فِيهَا (مُضَارٍّ) وَالْمَعْنَى أَنْ يَقَعَ الضَّرَرُ بِهَا أَوْ بِسَبَبِهَا فأوقع عليها تجوزا، قاله ابْنُ عَطِيَّةَ، وَذُكِرَ أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ أَبِي الْحَسَنِ قَرَأَ (غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً) بِالْإِضَافَةِ، كَمَا تَقُولُ: شُجَاعُ حَرْبٍ. وَبَضَّةُ الْمُتَجَرَّدِ، فِي قَوْلِ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ. وَالْمَعْنَى عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ التَّجَوُّزِ فِي اللَّفْظِ لِصِحَّةِ الْمَعْنَى. ثُمَّ قَالَ: (وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ) يَعْنِي عَلِيمٌ بِأَهْلِ الْمِيرَاثِ حَلِيمٌ عَلَى أَهْلِ الْجَهْلِ مِنْكُمْ. وَقَرَأَ بَعْضُ الْمُتَقَدِّمِينَ (وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) يَعْنِي حَكِيمٌ بقسمة الميراث والوصية. الْخَامِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) و (تِلْكَ) بمعنى هذه، أي هذه أحكام الله بَيَّنَهَا لَكُمْ لِتَعْرِفُوهَا وَتَعْمَلُوا بِهَا. (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) في قسمة

Hastalık halindeki ikrar sahipleri ise hisseleri oranında alacaklarını paylaşırlar (tahâss ederler). Bir grup da şöyle demiştir: [İkrar] varis olmayan bir kimse lehine ise ikisi de (yani sıhhat ve hastalık halindeki ikrarlar) eşittir. Bu, Şâfiî, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd'in görüşüdür. Ebû Ubeyd bunun Medine ehlinin görüşü olduğunu belirtmiş ve Hasan[-ı Basrî]'den de rivayet etmiştir. Otuz Üçüncü Mesele- Vasiyette zarar verme konusundaki tehdit ve bunun vecihleri Bakara [Suresi'nde] geçmişti. Ebû Dâvûd, Şehr b. Havşeb (ki o cerh edilmiş/tenkide uğramış bir râvidir) tarikinden rivayet etmiştir; o da Ebû Hüreyre'nin kendisine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: « إِنَّ الرَّجُلَ أَوِ الْمَرْأَةَ لَيَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ سِتِّينَ سنه ثم يحضرهما الموت فيضار ان فِي الْوَصِيَّةِ فَتَجِبُ لَهُمَا النَّارُ » «Şüphesiz erkek veya kadın altmış yıl Allah'a itaat üzere amel eder; sonra onlara ölüm gelir de vasiyette [varislere] zarar verirler ve cehennem ateşi onlar için vacip olur.» [Râvi] dedi ki: Ebû Hüreyre bana buradan, { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ } “...zarar verici olmaksızın, yapılan vasiyet yahut borçtan sonra...” ayetinden başlayarak { ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur” [kısmına] kadar okudu. İbn Abbâs da: “Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır” demiş ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet etmiştir. Ne var ki Mâlik ve İbnü'l-Kâsım'ın mezhebindeki meşhur görüşe göre, vasiyet edenin malının üçte birindeki tasarrufu zarar verme sayılmaz; çünkü bu onun hakkıdır ve onda dilediği gibi tasarruf edebilir. Mezhep içinde, bunun geri çevrilecek bir zarar verme olduğu görüşü de vardır. Tevfik Allah'tandır. Otuz Dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَصِيَّةٍ } buyruğu hâl makamında mastar olarak mansubdur; âmili ise { يُوصِيكُمُ } fiilidir. { مُضَارٍّ } kelimesinin onda amel etmesi de caizdir. Anlamı ise, zararın vasiyet ile veya vasiyet sebebiyle meydana gelmesidir; mecaz yoluyla fiil vasiyet üzerine vaki kılınmıştır. Bunu İbn Atıyye söylemiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın da [bu ayeti] izafet ile { غَيْرَ مُضَارِّ وَصِيَّةٍ } şeklinde okuduğu zikredilmiştir; tıpkı "şucâ-u harbin" (savaş cesuru) ve Tarafe b. el-Abd'in sözündeki "baddatü'l-mütecarradi" (çıplak vücudu narin ve beyaz) ifadelerinde olduğu gibi. Mana, mananın sıhhatine binaen lafızda zikrettiğimiz mecaz üzeredir. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir, Halîmdir.” Yani miras ehlini hakkıyla bilen, sizden olan cahillere karşı da pek hilim sahibidir. Önceki [âlim]lerden bazıları ise { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } şeklinde okumuştur; yani mirasın ve vasiyetin taksiminde hikmet sahibidir. Otuz Beşinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyruğundaki { تِلْكَ } lafzı "hâzihî" (bunlar) anlamındadır. Yani bunlar bilesiniz ve amel edesiniz diye Allah'ın size açıkladığı hükümleridir. { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim de Allah'a ve Resûlüne itaat ederse...” mirasların taksiminde...

الْمَوَارِيثِ فَيُقِرُّ بِهَا وَيَعْمَلُ بِهَا كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى (يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ) جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى النَّعْتِ لجنات. قوله: (وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) يُرِيدُ فِي قِسْمَةِ الْمَوَارِيثِ فَلَمْ يَقْسِمْهَا وَلَمْ يَعْمَلْ بِهَا (وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ) أَيْ يُخَالِفُ أَمْرَهُ (يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها) وَالْعِصْيَانُ إِنْ أُرِيدَ بِهِ الْكُفْرُ فَالْخُلُودُ عَلَى بَابِهِ، وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ الْكَبَائِرُ وَتَجَاوُزُ أَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى فَالْخُلُودُ مُسْتَعَارٌ لِمُدَّةٍ مَا. كَمَا تَقُولُ: خَلَّدَ اللَّهُ مُلْكَهُ. وَقَالَ زُهَيْرٌ:

taksiminde itaat edip bunları ikrar eder ve Allah Teâlâ'nın emrettiği şekilde amel ederse { يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “onu altından ırmaklar akan cennetlere girdirir”; bu cümle cennetler kelimesinin sıfatı makamında mansubdur. Buyruğu: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan eder” miras taksiminde [isyan etmeyi] murad eder de onları taksim etmez ve onlarla amel etmezse { وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ } “ve O'nun sınırlarını aşarsa” yani O'nun emrine muhalefet ederse { يُدْخِلْهُ نَاراً خالِداً فِيها } “onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe girdirir”. İsyan ile küfür kastedilmişse ebedîlik (hulûd) gerçek manasındadır; şayet büyük günahlar ve Allah Teâlâ'nın emirlerini çiğnemek kastedilmişse ebedîlik belirli bir süre için eğreti (mecaz) olarak kullanılmıştır. Tıpkı: 'Allah onun mülkünü ebedî kılsın' demen gibi. Züheyr şöyle demiştir:

وَلَا خَالِدًا إِلَّا الْجِبَالُ الرَّوَاسِيَا

Ve muhkem dağlardan başka hiçbir ebedî kalan yoktur

وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ (نُدْخِلْهُ) بِالنُّونِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، عَلَى مَعْنَى الْإِضَافَةِ إِلَى نَفْسِهِ سُبْحَانَهُ. الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ كِلَاهُمَا، لِأَنَّهُ سَبَقَ ذِكْرُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu mana daha önce birçok yerde geçmişti. Nâfi ve İbn Âmir, Sübhânehu olan Zâtına isnat anlamıyla her iki yerde de nûn ile { نُدْخِلْهُ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise Allah Teâlâ'nın isminin zikri daha önce geçtiği için her ikisini de yâ ile okumuşlardır.

[سورة النساء (٤): آية ١٥]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 15]

وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥)

{ وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً } “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun.” (15)

فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْإِحْسَانَ إِلَى النِّسَاءِ وَإِيصَالَ صَدُقَاتِهِنَّ إِلَيْهِنَّ، وَانْجَرَّ الْأَمْرُ إِلَى ذِكْرِ مِيرَاثِهِنَّ مَعَ مَوَارِيثِ الرِّجَالِ، ذَكَرَ أَيْضًا التَّغْلِيظَ عَلَيْهِنَّ فِيمَا يَأْتِينَ بِهِ مِنَ الْفَاحِشَةِ، لِئَلَّا تَتَوَهَّمَ الْمَرْأَةُ أَنَّهُ يَسُوغُ لَهَا تَرْكُ التَّعَفُّفِ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّاتِي) (اللَّاتِي) جَمْعُ الَّتِي، وَهُوَ اسْمٌ مُبْهَمٌ لِلْمُؤَنَّثِ، وَهِيَ مَعْرِفَةٌ وَلَا يَجُوزُ نَزْعُ الْأَلِفِ وَاللَّامِ مِنْهُ لِلتَّنْكِيرِ، وَلَا يَتِمُّ إِلَّا بِصِلَتِهِ، وَفِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ كَمَا تَقَدَّمَ. وَيُجْمَعُ أَيْضًا (اللَّاتِ) بِحَذْفِ الْيَاءِ وَإِبْقَاءِ الْكَسْرَةِ، وَ (اللَّائِي) بِالْهَمْزَةِ وَإِثْبَاتِ الْيَاءِ، وَ (اللَّاءِ) بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَحَذْفِ الْيَاءِ، وَ (اللا) بحذف الهمزة. فإن

Burada sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah bu surede kadınlara ihsanda bulunmayı ve mehirlerini eksiksiz kendilerine vermeyi zikredip konu erkeklerin miras paylarıyla birlikte onların miraslarının zikredilmesine kadar gelince, kadının iffeti terk etmesinin kendisine caiz olduğunu zannetmemesi için fuhuş işlemeleri durumunda haklarındaki hükmün ağırlığını da zikretti. İkincisi: Yüce Allah'ın { وَاللَّاتِي } “o kadınlar” buyruğudur. el-Lâtî (اللَّاتِي), el-letî (الَّتِي) kelimesinin çoğuludur. Bu, dişil için mübhem bir isimdir (ism-i mevsûldür). Marifedir (belirlidir), belirsiz kılmak (tenkîr) amacıyla başındaki elif-lam takısını çıkarmak caiz değildir ve ancak sıla cümlesiyle anlamı tamamlanır. Daha önce geçtiği üzere bunda üç farklı lehçe bulunmaktadır. Ayrıca yâ harfi hazfedilip kesre baki bırakılarak { اللَّاتِ }, hemze ile ve yâ harfi sabit tutularak { اللَّائِي }, hemzenin kesresi ve yâ harfinin hazfiyle { اللَّاءِ } ve hemzenin hazfiyle { اللا } şeklinde de çoğulu yapılır. Şayet

جَمَعْتَ الْجَمْعَ قُلْتَ فِي اللَّاتِي: اللَّوَاتِي، وَفِي اللَّاءِ: اللَّوَائِي. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُمْ (اللَّوَاتِ) بِحَذْفِ الْيَاءِ وَإِبْقَاءِ الْكَسْرَةِ، قَالَهُ ابْنُ الشَّجَرِيِّ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: أَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدٍ:

çoğulun çoğulunu yapacak olursan { اللَّاتِي } için { اللَّوَاتِي }, { اللَّاءِ } için ise { اللَّوَائِي } dersin. Onlardan yâ hazfedilip kesre bırakılarak { اللَّوَاتِ } şeklinde de rivayet edilmiştir; bunu İbnü'ş-Şecerî söylemiştir. el-Cevherî dedi ki: Ebû Ubeyd şu beyti inşad etti:

مِنَ اللَّوَاتِي وَالَّتِي واللات ... زَعَمْنَ أَنْ قَدْ كَبُرَتْ لِدَاتِ

Şu kadınlardan, o kadından ve berikilerden ki... Akranlarımın artık yaşlandığını iddia ettiler

وَاللَّوَا بِإِسْقَاطِ التَّاءِ. وَتَصْغِيرُ الَّتِي اللُّتَيَّا بِالْفَتْحِ وَالتَّشْدِيدِ، قَالَ الرَّاجِزُ:

ve tâ harfi düşürülerek { اللَّوَا } da denir. { الَّتِي } kelimesinin tasgîri (küçültme ismi) fetha ve teşdid ile { اللُّتَيَّا }dır; recez şairi şöyle demiştir:

بعد اللتيا واللتيا والتي

Büyük belalardan, küçük belalardan ve o kadından sonra

وَبَعْضُ الشُّعَرَاءِ أَدْخَلَ عَلَى (الَّتِي) حَرْفَ النِّدَاءِ، وَحُرُوفُ النِّدَاءِ لَا تَدْخُلُ عَلَى مَا فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ إِلَّا فِي قَوْلِنَا: يَا اللَّهُ وَحْدَهُ، فَكَأَنَّهُ شَبَّهَهَا بِهِ مِنْ حَيْثُ كَانَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ غَيْرَ مُفَارِقَتَيْنِ لَهَا. وَقَالَ:

Bazı şairler { الَّتِي } kelimesinin başına nida harfi dâhil etmiştir; nida harfleri ise yalnız bizim 'Yâ Allah' dememiz müstesna, başında elif ve lam bulunan kelimelere girmez. Sanki elif ve lam kendisinden hiç ayrılmadığı cihetiyle onu Allah lafzına benzetmiştir. Şair şöyle demiştir:

مِنْ أجلك يا لتي تَيَّمْتِ قَلْبِي ... وَأَنْتِ بَخِيلَةٌ بِالْوُدِّ عَنِّي

Senin yüzünden ey kalbimi esir eden kadın... Oysa sen bana sevgini vermekte cimrisin

وَيُقَالُ: وَقَعَ فِي اللَّتَيَّا وَالَّتِي، وَهُمَا اسْمَانِ مِنْ أَسْمَاءِ الدَّاهِيَةِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ) الْفَاحِشَةُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ الزِّنَا، وَالْفَاحِشَةُ الْفِعْلَةُ الْقَبِيحَةُ، وَهِيَ مَصْدَرٌ كَالْعَاقِبَةِ وَالْعَافِيَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ (بِالْفَاحِشَةِ) بِبَاءِ الْجَرِّ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ نِسائِكُمْ) إِضَافَةٌ فِي مَعْنَى الْإِسْلَامِ وَبَيَانُ حَالِ الْمُؤْمِنَاتِ، كَمَا قَالَ: (وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ) لِأَنَّ الْكَافِرَةَ قَدْ تَكُونُ مِنْ نِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِنَسَبٍ وَلَا يَلْحَقُهَا هَذَا الْحُكْمُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ) أَيْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَجَعَلَ اللَّهُ الشَّهَادَةَ عَلَى الزِّنَا خَاصَّةً أَرْبَعَةً تَغْلِيظًا عَلَى الْمُدَّعِي وَسَتْرًا عَلَى الْعِبَادِ. وَتَعْدِيلُ الشُّهُودِ بِالْأَرْبَعَةِ فِي الزِّنَا حُكْمٌ ثَابِتٌ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً) وَقَالَ هُنَا: (فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ). وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: جَاءَتِ الْيَهُودُ بِرَجُلٍ وَامْرَأَةٍ مِنْهُمْ [قَدْ] زَنَيَا فَقَالَ: [النَّبِيُّ ﷺ] (ائْتُونِي بِأَعْلَمِ رَجُلَيْنِ مِنْكُمْ) فَأَتَوْهُ بِابْنَيْ صُورِيَّا فَنَشَدَهُمَا: (كَيْفَ تَجِدَانِ أَمْرَ هَذَيْنَ فِي التَّوْرَاةِ)؟ قَالَا: نَجِدُ في التوراة

Yine şöyle denilir: “el-Leteyyâ ve’l-letî’ye düştü”; bu ikisi büyük felaketin (dâhiye) isimlerindendir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah’ın: { يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ } “Fuhuş yapanlar” buyruğudur. Buradaki 'el-fâhişe' zinadır. Fâhişe, çirkin fiil demektir ve el-âkıbe ile el-âfiye gibi bir masdardır. İbn Mes’ûd ise cer harfi olan bâ ile { بِالْفَاحِشَةِ } şeklinde okumuştur. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah’ın: { مِنْ نِسَائِكُمْ } “Kadınlarınızdan” buyruğu, İslâm manasında bir tamlamadır ve mümin kadınların durumunu açıklamaktadır; nitekim Yüce Allah: { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ } “Erkeklerinizden iki şahit tutun” buyurmuştur. Çünkü kâfir kadın da nesep itibarıyla Müslümanların kadınlarından olabilir; ancak bu hüküm ona terettüp etmez. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah’ın: { فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } “Onlara karşı sizden dört şahit getirin” buyruğudur; yani Müslümanlardan. Allah, iddia sahibine zorlaştırmak ve kulların [ayıplarını] örtmek amacıyla özellikle zina hususundaki şahitliği dört kişi kılmıştır. Zina konusunda şahitlerin dört kişi olarak belirlenmesi Tevrat, İncil ve Kur’ân’da sabit bir hükümdür. Yüce Allah: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً } “İffetli kadınlara zina isnadında bulunup sonra dört şahit getiremeyenlere seksen celde vurun” buyurmuş; burada da: { فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } “Onlara karşı sizden dört şahit getirin” buyurmuştur. Ebû Dâvûd, Câbir b. Abdullah’tan şöyle rivayet etmiştir: Yahudiler, içlerinden zina etmiş [olan] bir erkek ile bir kadını getirdiler. Bunun üzerine [Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: « ائْتُونِي بِأَعْلَمِ رَجُلَيْنِ مِنْكُمْ » «Bana içinizden en bilgili iki adamı getirin» buyurdu. Ona Sûriyâ’nın iki oğlunu getirdiler. [Hz. Peygamber] onlara yemin vererek: « كَيْفَ تَجِدَانِ أَمْرَ هَذَيْنَ فِي التَّوْرَاةِ » «Bu ikisinin hükmünü Tevrat’ta nasıl buluyorsunuz?» diye sordu. Onlar: Tevrat’ta...

إِذَا شَهِدَ أَرْبَعَةٌ أَنَّهُمْ رَأَوْا ذَكَرَهُ فِي فَرْجِهَا مِثْلَ الْمِيلِ فِي الْمُكْحُلَةِ رُجِمَا. قَالَ: (فَمَا يَمْنَعُكُمَا أَنْ تَرْجُمُوهُمَا)، قَالَا: ذَهَبَ سُلْطَانُنَا فَكَرِهْنَا الْقَتْلَ، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالشُّهُودِ، فَجَاءُوا فَشَهِدُوا أَنَّهُمْ رَأَوْا ذَكَرَهُ فِي فَرْجِهَا مِثْلَ الْمِيلِ فِي الْمُكْحُلَةِ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِرَجْمِهِمَا. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّمَا كَانَ الشُّهُودُ فِي الزِّنَا أَرْبَعَةً لِيَتَرَتَّبَ شَاهِدَانِ عَلَى كُلٍّ وَاحِدٍ مِنَ الزَّانِيَيْنِ كَسَائِرِ الْحُقُوقِ، إِذْ هُوَ حَقٌّ يُؤْخَذُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَهَذَا ضَعِيفٌ، فَإِنَّ الْيَمِينَ تَدْخُلُ فِي الْأَمْوَالِ وَاللَّوْثَ فِي الْقَسَامَةِ وَلَا مَدْخَلَ لِوَاحِدٍ مِنْهُمَا هُنَا. السَّادِسَةُ- وَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ الشُّهُودُ ذُكُورًا، لِقَوْلِهِ: (مِنْكُمْ) وَلَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ. وَأَنْ يَكُونُوا عُدُولًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى شَرَطَ الْعَدَالَةَ فِي الْبُيُوعِ وَالرَّجْعَةِ وَهَذَا أَعْظَمُ، وَهُوَ بِذَلِكَ أَوْلَى. وَهَذَا مِنْ حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ بِالدَّلِيلِ، عَلَى مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ. وَلَا يَكُونُونَ ذِمَّةً، وَإِنْ كَانَ الْحُكْمُ عَلَى ذِمِّيَّةٍ، وَسَيَأْتِي ذَلِكَ فِي (الْمَائِدَةِ) وَتَعَلَّقَ أَبُو حَنِيفَةَ بِقَوْلِهِ: (أَرْبَعَةً مِنْكُمْ) فِي أَنَّ الزَّوْجَ إِذَا كَانَ أَحَدَ الشُّهُودِ فِي الْقَذْفِ لَمْ يُلَاعِنْ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي (النُّورِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ) هَذِهِ أَوَّلُ عُقُوبَاتِ الزُّنَاةِ، وَكَانَ هَذَا فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ، قَالَهُ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ حَتَّى نُسِخَ بِالْأَذَى الَّذِي بَعْدَهُ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِآيَةِ (النُّورِ) وَبِالرَّجْمِ فِي الثَّيِّبِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: بَلْ كَانَ الْإِيذَاءُ هُوَ الْأَوَّلُ ثُمَّ نُسِخَ بِالْإِمْسَاكِ، وَلَكِنَّ التِّلَاوَةَ أُخِّرَتْ وَقُدِّمَتْ، ذَكَرَهُ ابْنُ فُورَكَ، وَهَذَا الْإِمْسَاكُ وَالْحَبْسُ فِي الْبُيُوتِ كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ أَنْ يَكْثُرَ الْجُنَاةُ، فَلَمَّا كَثُرُوا وَخُشِيَ قُوَّتُهُمُ اتُّخِذَ لَهُمْ سِجْنٌ، قَالَهُ ابن العربي.

Dört kişi, onun erkeklik uzvunu kadının fercinde tıpkı sürmedanlığın içindeki mil gibi gördüklerine şahitlik ederse ikisi de recmedilir. [Allah Resûlü ﷺ]: «Öyleyse onları recmetmenize ne engel oldu?» buyurdu. Onlar: "Hâkimiyetimiz elden gitti, biz de öldürmeyi hoş görmedik" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şahitleri çağırdı; onlar da gelip onun erkeklik uzvunu kadının fercinde tıpkı sürmedanlığın içindeki mil gibi gördüklerine şahitlik ettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ikisinin recmedilmesini emretti. Bir topluluk şöyle demiştir: Zina hususunda şahitlerin dört kişi kılınması, diğer haklarda olduğu gibi zina edenlerin her birine iki şahit denk gelmesi içindir; zira bu, her ikisinden de tahsil edilen bir haktır. Fakat bu zayıf [bir görüş]tür; zira yemin mallara girer, levs de kasâmede geçerlidir; oysa burada bu ikisinden hiçbirine yer yoktur. Altıncı Mesele- { مِنْكُمْ } “içinizden” buyruğu gereğince şahitlerin erkek olması şarttır; bu hususta ümmet arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Ayrıca adil olmaları da şarttır; çünkü Allah Teâlâ alışverişlerde ve ric'at (boşamadan dönme) hususunda adaleti şart koşmuştur. Bu ise daha büyüktür ve adalete [şart kılınmaya] daha layıktır. Bu da fıkıh usulünde zikredildiği üzere delil ile mutlakın mukayyede hamledilmesi kabilindendir. Hüküm bir zimmî kadın aleyhine dahi olsa şahitler zimmî olamazlar; bu husus Mâide [suresinde] gelecektir. Ebû Hanîfe, iftirada (kazf) kocanın şahitlerden biri olması hâlinde mülâane yapamayacağı hükmüne { أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } “içinizden dört kişi” buyruğu ile istidlal etmiştir. Bunun açıklaması Allah Teâlâ'nın izniyle Nûr [suresinde] gelecektir. Yedinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ } “Eğer şahitlik ederlerse onları evlerde alıkoyun” buyruğu, zina edenlere uygulanan cezaların ilkidir. Ubâde b. es-Sâmit, Hasan[-ı Basrî] ve Mücâhid'in belirttiğine göre bu hüküm İslâm'ın başlangıcında idi; daha sonra bundan sonra gelen eziyet ile neshedildi, ardından bu da Nûr suresindeki ayetle ve dul (muhsan) hakkında recm ile neshedildi. Bir grup da şöyle demiştir: Bilakis ilk olan eziyet etme idi, sonra bu [evde] alıkoyma ile neshedildi; fakat okunuşta [biri] sonraya bırakılıp [diğeri] öne alınmıştır; bunu İbn Fûrek zikretmiştir. Evlerdeki bu alıkoyma ve hapsetme uygulaması, suçlular çoğalmadan önce İslâm'ın ilk dönemindeydi. Suçlular çoğalıp da güçlerinden çekinilince onlar için bir hapishane tahsis edildi; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir.

الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ كَانَ هَذَا السِّجْنُ حَدًّا أَوْ تَوَعُّدًا بِالْحَدِّ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ تَوَعُّدٌ بِالْحَدِّ، وَالثَّانِي- أَنَّهُ حَدٌّ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ. زَادَ ابْنُ زَيْدٍ: وَأَنَّهُمْ مُنِعُوا مِنَ النِّكَاحِ حَتَّى يَمُوتُوا عُقُوبَةً لَهُمْ حِينَ طَلَبُوا النِّكَاحَ مِنْ غَيْرِ وَجْهِهِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ حَدًّا بَلْ أَشَدُّ، غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ كَانَ مَمْدُودًا إِلَى غَايَةٍ وَهُوَ الْأَذَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى، عَلَى اخْتِلَافِ التَّأْوِيلَيْنِ فِي أَيِّهِمَا قَبْلُ، وَكِلَاهُمَا مَمْدُودٌ إِلَى غَايَةٍ وَهِيَ قَوْلُهُ ﵇ فِي حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ: (خُذُوا عَنِّي خُذُوا عَنِّي قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا الْبِكْرُ بِالْبِكْرِ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ وَالثَّيِّبُ بِالثَّيِّبِ جَلْدُ مِائَةٍ وَالرَّجْمُ (. وَهَذَا نَحْوُ قَوْلُهُ تَعَالَى:) ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ (فَإِذَا جَاءَ اللَّيْلُ ارْتَفَعَ حُكْمُ الصِّيَامِ لِانْتِهَاءِ غَايَتِهِ لَا لِنَسْخِهِ هَذَا قَوْلُ الْمُحَقِّقِينَ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنَ الْأُصُولِيِّينَ، فَإِنَّ النَّسْخَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْقَوْلَيْنِ الْمُتَعَارِضَيْنَ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ اللَّذَيْنِ لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا، وَالْجَمْعُ مُمْكِنٌ بَيْنَ الْحَبْسِ وَالتَّعْيِيرِ وَالْجَلْدِ وَالرَّجْمِ، وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْأَذَى وَالتَّعْيِيرَ بَاقٍ مَعَ الْجَلْدِ، لِأَنَّهُمَا لَا يَتَعَارَضَانِ بَلْ يُحْمَلَانِ عَلَى شَخْصٍ وَاحِدٍ. وَأَمَّا الْحَبْسُ فَمَنْسُوخٌ بِإِجْمَاعٍ، وَإِطْلَاقُ الْمُتَقَدِّمِينَ النَّسْخَ عَلَى مِثْلِ هذا تجوز. والله أعلم.

Sekizinci Mesele- İlim ehli, bu hapsetmenin bir had cezası mı yoksa had ile bir tehdit mi olduğu konusunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi- Bunun had ile bir tehdit olduğudur. İkincisi- Bunun bir had cezası olduğudur; bunu İbn Abbâs ve el-Hasan söylemiştir. İbn Zeyd şunu eklemiştir: Nikâhı meşru olmayan yoldan talep ettiklerinde onlara bir ceza olarak ölene kadar evlenmekten menedildiler. Bu da onun bir had, hatta hadden daha şiddetli olduğunu gösterir; şu kadar var ki bu hüküm bir gayeye kadar uzatılmıştı ki o da hangisinin önce olduğu konusundaki iki farklı tefsire göre diğer ayetteki eziyettir. Her ikisi de nihai bir gayeye kadar uzatılmıştır; o gaye de Ubâde b. es-Sâmit hadisinde Peygamber aleyhisselâm'ın buyurduğu şu sözdür: 'Benden alın, benden alın! Allah onlara bir yol açtı: Bekâr bekâr ile yüz değnek ve bir yıl sürgün; evli evli ile yüz değnek ve recm.' Bu, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğu gibidir; gece gelince neshinden dolayı değil, gayesine ulaştığı için oruç hükmü kalkar. Usulcülerin muhakkik müteahhirîn ulemasının görüşü budur. Zira nesh, ancak birbiriyle cemedilmesi mümkün olmayan ve her yönden tearuz eden iki nass arasında olur; oysa hapsetme, kınama, celde (değnek) ve recmi bir arada toplamak mümkündür. Nitekim bazı ilim ehli: 'Eziyet ve kınama değnekle birlikte bakidir; çünkü ikisi birbiriyle çelişmez, bilakis tek bir şahısta birleştirilir' demiştir. Hapsetmeye gelince, o icma ile mensuhtur; mütekaddimîn ulemasının bu kabilden şeylere nesh ıtlak etmesi ise mecazidir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤): آية ١٦]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 16]

وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً (١٦)

{ وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً } “İçinizden fuhuş yapanların her ikisine de eziyet edin. Eğer tövbe edip ıslah olurlarsa onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir.” (16)

فِيهِ سبع مسائل: الاولى- قوله تعالى: (وَالَّذانِ) (الَّذانِ) تَثْنِيَةُ الَّذِي، وَكَانَ الْقِيَاسُ أَنْ يُقَالَ: اللَّذَيَانِ كَرَحَيَانِ وَمُصْطَفَيَانِ وَشَجِيَّانِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: حُذِفَتِ الْيَاءُ لِيُفَرَّقَ بَيْنَ الْأَسْمَاءِ الْمُتَمَكِّنَةِ وَالْأَسْمَاءِ الْمُبْهَمَاتِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: حُذِفَتِ الْيَاءُ تَخْفِيفًا، إِذْ قَدْ أُمِنَ اللَّبْسُ فِي اللَّذَانِ، لِأَنَّ النُّونَ لَا تَنْحَذِفُ، وَنُونُ التَّثْنِيَةِ فِي الْأَسْمَاءِ الْمُتَمَكِّنَةِ قَدْ تَنْحَذِفُ مَعَ الْإِضَافَةِ فِي رَحَيَاكَ وَمُصْطَفَيَا الْقَوْمِ، فَلَوْ حُذِفَتِ الْيَاءُ لَاشْتَبَهَ الْمُفْرَدُ بِالِاثْنَيْنِ. وَقَرَأَ ابن كثير (اللذان) بتشديد

Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذانِ } buyruğudur. { الَّذانِ }, { الَّذِي } kelimesinin tesniyesidir (ikilidir). Kıyasa göre (kural gereği) rehayân (رَحَيَانِ), mustafayân (مُصْطَفَيَانِ) ve şeciyyân (شَجِيَّانِ) kelimelerinde olduğu gibi "el-Lezeyân" (اللَّذَيَانِ) denilmesi gerekirdi. Sîbeveyh şöyle demiştir: Mütemekkin (mureb) isimler ile mübhem isimlerin arasını ayırmak için yâ harfi hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Ebû Alî ise şöyle demiştir: Yâ harfi hafifletme maksadıyla hazfedilmiştir; zira el-Lezân (اللَّذَانِ) kelimesinde [tekil ile ikilin] karışma ihtimali kalmamıştır, çünkü [buradaki] nûn harfi düşmez. Mütemekkin isimlerdeki tesniye nûnu ise rehayâke (رَحَيَاكَ) ve mustafaye'l-kavm (مُصْطَفَيَا الْقَوْمِ) ifadelerinde olduğu gibi izâfet halinde düşebilir; şayet [onlarda] yâ harfi hazfedilseydi tekil ile ikil birbirine karışırdı. İbn Kesîr ise { اللَّذَانِّ } kelimesini nûn harfinin şeddesiyle

النُّونِ، وَهِيَ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَعِلَّتُهُ أَنَّهُ جَعَلَ التَّشْدِيدَ عِوَضًا مِنْ أَلِفِ (ذَا) عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ (الْقَصَصِ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَذانِكَ بُرْهانانِ). وَفِيهَا لَغَةٌ أُخْرَى (اللَّذَا) بِحَذْفِ النُّونِ. هَذَا قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: إِنَّمَا حُذِفَتِ النُّونُ لِطُولِ الِاسْمِ بِالصِّلَةِ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ (هَذَانِّ) وَ (فَذَانِّكَ بُرْهَانَانِ) بِالتَّشْدِيدِ فِيهِمَا. وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ. وَشَدَّدَ أَبُو عَمْرٍو (فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ) وحدها. و (الَّذانِ) رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْمَعْنَى وَفِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمُ اللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا، أَيِ الْفَاحِشَةَ (مِنْكُمْ). وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي (فَآذُوهُما) لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ مَعْنَى الْأَمْرِ، لِأَنَّهُ لَمَّا وَصَلَ الَّذِي بِالْفِعْلِ تَمَكَّنَ فِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ، إِذْ لَا يَقَعُ عَلَيْهِ شي بِعَيْنِهِ، فَلَمَّا تَمَكَّنَ الشَّرْطُ وَالْإِبْهَامُ فِيهِ جَرَى مَجْرَى الشَّرْطِ فَدَخَلَتِ الْفَاءُ، وَلَمْ يَعْمَلْ فِيهِ مَا قَبْلَهُ مِنَ الْإِضْمَارِ كَمَا لَا يَعْمَلُ فِي الشَّرْطِ مَا قَبْلَهُ، فَلَمَّا لَمْ يَحْسُنْ إِضْمَارُ الْفِعْلِ قَبْلَهُمَا لِيُنْصَبَا رُفِعَا بِالِابْتِدَاءِ، وَهَذَا اخْتِيَارُ سِيبَوَيْهِ. وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى تَقْدِيرِ إِضْمَارِ فِعْلٍ، وَهُوَ الِاخْتِيَارُ إِذَا كَانَ فِي الْكَلَامِ مَعْنَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ نَحْوَ قَوْلِكَ: اللَّذَيْنِ عِنْدَكَ فَأَكْرِمْهُمَا. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَآذُوهُما) قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: مَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ وَالتَّعْيِيرُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هُوَ السَّبُّ وَالْجَفَاءُ دُونَ تَعْيِيرٍ. ابْنُ عَبَّاسٍ: النَّيْلُ بِاللِّسَانِ وَالضَّرْبُ بِالنِّعَالِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَزَعَمَ قَوْمٌ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ. قُلْتُ: رَوَاهُ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: (وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ) وَ (الَّذانِ يَأْتِيانِها) كَانَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فَنَسَخَتْهُمَا الْآيَةُ الَّتِي فِي (النُّورِ). قَالَهُ النَّحَّاسُ: وَقِيلَ وَهُوَ أَوْلَى: إِنَّهُ لَيْسَ بِمَنْسُوخٍ، وَأَنَّهُ وَاجِبٌ أَنْ يُؤَدَّبَا بِالتَّوْبِيخِ فَيُقَالُ لَهُمَا: فَجَرْتُمَا وَفَسَقْتُمَا وَخَالَفْتُمَا أَمْرَ اللَّهِ ﷿. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ في تأويل قوله تعالى: (وَاللَّاتِي) وقوله: (وَالَّذانِ) فَقَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: الْآيَةُ الْأُولَى فِي النِّسَاءِ عَامَّةٌ مُحْصَنَاتٍ وَغَيْرَ مُحْصَنَاتٍ، وَالْآيَةُ الثَّانِيةُ فِي الرِّجَالِ خَاصَّةٌ. وَبَيْنَ لَفْظِ التَّثْنِيَةِ صِنْفَيِ الرِّجَالِ مَنْ أُحْصِنَ وَمَنْ لَمْ يُحْصَنْ، فَعُقُوبَةُ النِّسَاءِ الْحَبْسُ، وَعُقُوبَةُ الرِّجَالِ الْأَذَى. وَهَذَا قَوْلٌ يَقْتَضِيهِ اللَّفْظُ، وَيَسْتَوْفِي نَصُّ الْكَلَامِ أَصْنَافَ الزُّنَاةِ. وَيُؤَيِّدُهُ مِنْ جِهَةِ اللَّفْظِ قَوْلُهُ فِي الْأُولَى: (مِنْ نِسائِكُمْ) وفي الثانية

... nûn harfidir; bu da Kureyş lehçesidir. Bunun gerekçesi, Kasas Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَذانِكَ بُرْهانانِ } “İşte bunlar iki delildir” buyruğunda açıklaması geleceği üzere şeddeyi [elif ile biten] (zâ / ذا) kelimesindeki elifin bedeli kılmış olmasıdır. Bu kelimede nûn harfinin hazfiyle (اللَّذَا / ellezâ) şeklinde bir başka lehçe daha vardır. Bu, Kûfelilerin görüşüdür. Basralılar ise şöyle demiştir: Nûn harfi ancak sıla cümlesi sebebiyle ismin uzamasından dolayı hazfedilmiştir. Aynı şekilde [İbn Kesîr] her iki yerde de şedde ile { هَذَانِّ } ve { فَذَانِّكَ بُرْهَانَانِ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. Ebû Amr ise sadece { فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ } kelimesini şeddeli okumuştur. { الَّذانِ } kelimesi ibtida (mübteda olma) sebebiyle merfûdur. Sîbeveyh dedi ki: Anlam, 'Size okunanlar arasında fuhşu işleyen o ikisi de { مِنْكُمْ } “içinizdendir”' şeklindedir. { فَآذُوهُما } “onlara eziyet edin” lafzına fâ harfinin dâhil olması, sözde emir manası bulunmasındandır. Çünkü (ellezî / الَّذِي) fiile sıla yapılınca onda şart anlamı yerleşmiştir; zira belirli bir şey üzerine vâki olmaz. Şart ve kapalılık (ibhâm) onda yerleşince şart konumuna geçmiş ve bu sebeple [cevap kısmına] fâ dâhil olmuştur. Şartın öncesinde takdir edilen bir amil şartta amel edemediği gibi, bunun öncesinde takdir edilen bir amil de bunda amel edememiştir. Mensûb kılınmaları için öncesinde bir fiil takdir edilmesi uygun olmayınca, ibtida (mübteda) olarak merfû kılınmışlardır. Sîbeveyh'in tercihi budur. Gizli bir fiilin takdiriyle mensûb olması da caizdir; sözde emir ve nehiy anlamı bulunduğunda tercih edilen de budur; nitekim senin: 'Yanındaki iki kişiye ikram et' (اللَّذَيْنِ عِنْدَكَ فَأَكْرِمْهُمَا) demen böyledir. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَآذُوهُما } “onlara eziyet edin” buyruğu hakkında Katâde ve es-Süddî: 'Bunun anlamı azarlama ve ayıplamadır' demiştir. Bir grup da: 'Ayıplama olmaksızın kınama ve sert davranmadır' demiştir. İbn Abbâs ise: 'Dille incitmek ve pabuçlarla dövmektir' demiştir. en-Nehhâs dedi ki: Bir grup bunun mensuh olduğunu iddia etmiştir. Derim ki: Bunu İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: { وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ } “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar” ve { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها } “İçinizden fuhuş yapanların her ikisi” ayetleri işin başındaydı; sonra bunları Nûr Suresi'ndeki ayet neshetti. en-Nehhâs [şöyle] dedi: Daha evla olan diğer bir görüşe göre ise o mensuh değildir; azarlanarak terbiye edilmeleri vaciptir ve onlara: 'Günah işlediniz, yoldan çıktınız ve aziz ve celil olan Allah'ın emrine karşı geldiniz' denilir. Üçüncü Mesele- İlim adamları, Yüce Allah'ın: { وَاللَّاتِي } buyruğu ile { وَالَّذانِ } buyruğunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Birinci ayet, evli olsun bekâr olsun genel olarak kadınlar hakkındadır. İkinci ayet ise sadece erkekler hakkındadır. İkil lafzı, erkeklerin evli olan ve evli olmayan iki sınıfını açıklamaktadır. Kadınların cezası hapis, erkeklerin cezası ise eziyettir. Bu, lafzın gerektirdiği bir görüştür ve metnin ifadesi zina edenlerin bütün sınıflarını kapsamaktadır. Lafız bakımından bunu, birinci ayetteki: { مِنْ نِسائِكُمْ } “kadınlarınızdan” ve ikinci ayetteki...

(مِنْكُمْ) وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ وَرَوَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: الْأُولَى فِي النِّسَاءِ الْمُحْصَنَاتِ. يُرِيدُ: وَدَخَلَ مَعَهُنَّ مَنْ أُحْصِنَ مِنَ الرِّجَالِ بِالْمَعْنَى، وَالثَّانِيةُ فِي الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ الْبِكْرَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمَعْنَى هَذَا الْقَوْلِ تَامٌّ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يُقْلِقُ عَنْهُ. وَقَدْ رَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ، وَأَبَاهُ النَّحَّاسُ وَقَالَ: تَغْلِيبُ الْمُؤَنَّثِ عَلَى الْمُذَكَّرِ بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ لَا يَخْرُجُ الشَّيْءُ إِلَى الْمَجَازِ وَمَعْنَاهُ صَحِيحٌ فِي الْحَقِيقَةِ. وَقِيلَ: كَانَ الْإِمْسَاكُ لِلْمَرْأَةِ الزَّانِيَةِ دُونَ الرَّجُلِ، فَخُصَّتِ الْمَرْأَةُ بِالذِّكْرِ فِي الْإِمْسَاكِ ثُمَّ جُمِعَا فِي الْإِيذَاءِ. قَالَ قَتَادَةُ: كَانَتِ الْمَرْأَةُ تُحْبَسُ وَيُؤْذَيَانِ جَمِيعًا، وَهَذَا لِأَنَّ الرَّجُلَ يَحْتَاجُ إِلَى السَّعْيِ وَالِاكْتِسَابِ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا فِي الْقَوْلِ بِمُقْتَضَى حَدِيثِ عُبَادَةَ الَّذِي هُوَ بَيَانٌ لِأَحْكَامِ الزُّنَاةِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، فَقَالَ بِمُقْتَضَاهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ لَا اخْتِلَافَ عَنْهُ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّهُ جَلَدَ شُرَاحَةَ الْهَمْدَانِيَّةَ مِائَةً وَرَجَمَهَا بَعْدَ ذَلِكَ، وَقَالَ: جَلَدْتُهَا بِكِتَابِ اللَّهِ وَرَجَمْتُهَا بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَيٍّ وَإِسْحَاقَ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: بَلْ عَلَى الثَّيِّبِ الرَّجْمُ بِلَا جَلْدٍ. وَهَذَا يُرْوَى عَنْ عُمَرَ وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَمَالِكٍ وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَأَحْمَدَ وَأَبِي ثَوْرٍ، مُتَمَسِّكِينَ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَجَمَ مَاعِزًا وَالْغَامِدِيَّةَ وَلَمْ يَجْلِدْهُمَا، وَبِقَوْلِهِ ﵇ لِأُنَيْسٍ: (اغْدُ عَلَى امْرَأَةِ هَذَا فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا) وَلَمْ يَذْكُرِ الْجَلْدَ، فَلَوْ كَانَ مَشْرُوعًا لَمَا سَكَتَ عَنْهُ. قِيلَ لَهُمْ: إِنَّمَا سَكَتَ عَنْهُ، لِأَنَّهُ ثَابِتٌ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَيْسَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَسْكُتَ عَنْهُ لِشُهْرَتِهِ وَالتَّنْصِيصِ عَلَيْهِ فِي الْقُرْآنِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ) يَعُمُّ جَمِيعَ الزُّنَاةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيُبَيِّنُ هَذَا فِعْلَ عَلِيٍّ بِأَخْذِهِ عَنِ الْخُلَفَاءِ ﵃ وَلَمْ يُنْكَرْ عَلَيْهِ فَقِيلَ لَهُ: عَمِلْتَ بِالْمَنْسُوخِ وَتَرَكْتَ النَّاسِخَ. وَهَذَا وَاضِحٌ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي نَفْيِ الْبِكْرِ مَعَ الْجَلْدِ، فَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنَّهُ يُنْفَى مَعَ الْجَلْدِ، قَالَهُ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ: أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَسُفْيَانُ وَمَالِكٌ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثور.

{ مِنْكُمْ } buyruğudur. Bunu en-Nehhâs tercih etmiş ve İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. es-Süddî, Katâde ve başkaları ise şöyle demiştir: Birinci [ayet] muhsan (evli) kadınlar hakkındadır. Yani mana bakımından erkeklerden muhsan olanlar da onların hükmüne dâhil edilmiştir; ikinci [ayet] ise bekâr erkek ve kadın hakkındadır. İbn Atiyye dedi ki: Bu görüşün anlamı tamdır; ne var ki ayetin lafzı buna tam oturmamaktadır. et-Taberî bunu tercih etmiş, en-Nehhâs ise buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Müennesin müzekkere tağlib edilmesi (baskın kılınması) uzaktır; zira bir şeyin anlamı hakikat üzere doğru olduğu müddetçe mecaza gidilmez. Şöyle de denilmiştir: Evde tutma [cezası] erkeğe değil sadece zina eden kadına aitti. Bu yüzden evde tutma hususunda kadın özellikle zikredilmiş, ardından eziyet etmede ise ikisi birleştirilmiştir. Katâde şöyle demiştir: Kadın hapsedilir, her ikisine de eziyet edilirdi. Bu da erkeğin maişet peşinde koşmaya ve çalışıp kazanmaya ihtiyaç duymasından ötürüydü. Dördüncü Mesele- Âlimler, daha önce açıkladığımız üzere zina edenlerin hükümlerini beyan eden Ubâde hadisinin gereğince amel edip etmeme hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda Ali b. Ebî Tâlib'den farklı bir görüş nakledilmeksizin kendisi o hadisin gereğini savunmuştur. Nitekim o, Şürâha el-Hemdâniyye'ye yüz celde vurmuş ve ardından onu recmetmiştir; ayrıca: «Onu Allah'ın Kitabı ile celdeledim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ile de recmettim» demiştir. Bu görüşü Hasan-ı Basrî, el-Hasan b. Sâlih b. Hay ve İshâk da benimsemiştir. Âlimlerden bir topluluk ise şöyle demiştir: Aksine, dul (muhsan) kimseye celde olmaksızın sadece recm uygulanır. Bu, Ömer'den rivayet edilmiştir; ez-Zührî, en-Nehaî, Mâlik, es-Sevrî, el-Evzâî, eş-Şâfiî, rey ehli, Ahmed ve Ebû Sevr'in görüşü de budur. Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mâiz'i ve el-Gâmidiyye'yi celdelemeyip sadece recmetmiş olmasına ve Üneys'e söylediği: «Şu adamın karısına git; şayet itiraf ederse onu recmet!» buyruğuna dayanmışlardır. [Peygamber aleyhisselâm burada] celdeyi zikretmemiştir; şayet meşru olsaydı buna dair susmazdı. Onlara şöyle cevap verilmiştir: O, ancak Allah Teâlâ'nın Kitabı ile sabit olduğu için bundan bahsetmemiştir. Dolayısıyla meşhur olmasından ve Kur'an'da açıkça nass ile belirtilmesinden ötürü ondan söz etmemiş olması imkânsız değildir. Zira Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” buyruğu zina edenlerin tamamını kapsamaktadır. Doğrusunu Allah bilir. Ali'nin bu uygulamasını diğer halifelerden [öğrenip] tatbik etmesi ve kendisine karşı çıkılmaması da bunu açıklamaktadır. Ona: 'Sen mensuh olanla amel ettin, nâsih olanı ise terk ettin' denilmemiştir. Bu da gayet açıktır. Beşinci Mesele- Bekâra celde ile birlikte sürgün cezası verme hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Cumhurun benimsediği görüşe göre [bekâr] celde ile birlikte sürgün edilir. Bunu Hulefâ-yi Râşidîn olan Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali söylemiştir. İbn Ömer'in radıyallâhu anhüm ecmaîn görüşü de budur; Atâ, Tâvûs, Süfyân, Mâlik, İbn Ebî Leylâ, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr de bu görüştedir.

وَقَالَ بِتَرْكِهِ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ. وَالْحُجَّةُ لِلْجُمْهُورِ حَدِيثُ عُبَادَةَ الْمَذْكُورُ، وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدِيثُ الْعَسِيفِ وَفِيهِ: فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ أَمَّا غَنَمُكَ وَجَارِيَتُكَ فَرُدَّ عَلَيْكَ) وَجَلَدَ ابْنَهُ مِائَةً وَغَرَّبَهُ عَامًا. أَخْرَجَهُ الْأَئِمَّةُ. احْتَجَّ مَنْ لَمْ يَرَ نَفْيَهُ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْأَمَةِ، ذَكَرَ فِيهِ الْجَلْدَ دُونَ النَّفْيِ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: غَرَّبَ عُمَرُ رَبِيعَةَ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ فِي الْخَمْرِ إِلَى خَيْبَرَ فَلَحِقَ بِهِرَقْلَ فَتَنَصَّرَ، فَقَالَ عُمَرُ: لَا أُغَرِّبُ مُسْلِمًا بَعْدَ هَذَا. قَالُوا: وَلَوْ كَانَ التَّغْرِيبُ حَدًّا لِلَّهِ تَعَالَى مَا تَرَكَهُ عُمَرُ بَعْدُ. ثُمَّ إِنَّ النَّصَّ الَّذِي فِي الْكِتَابِ إِنَّمَا هُوَ الْجَلْدُ، وَالزِّيَادَةُ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ، فَيَلْزَمُ عَلَيْهِ نَسْخُ الْقَاطِعِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ. وَالْجَوَابُ: أَمَّا حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنَّمَا هُوَ فِي الْإِمَاءِ لَا فِي الْأَحْرَارِ. وَقَدْ صَحَّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ ضَرَبَ أَمَتَهُ فِي الزِّنَا وَنَفَاهَا. وأما حديث عمرو قوله: لَا أُغَرِّبُ بَعْدَهُ مُسْلِمًا، فَيَعْنِي فِي الْخَمْرِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- لِمَا رَوَاهُ نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ضَرَبَ وَغَرَّبَ، وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ ضَرَبَ وَغَرَّبَ، وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ. أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ، وَالنَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَبِي كُرَيْبٍ محمد بن العلا الهمداني عن عبد الله ابن إِدْرِيسَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ»

Hammâd b. Ebî Süleymân, Ebû Hanîfe ve Muhammed b. el-Hasan ise sürgünün terk edileceğini söylemişlerdir. Cumhurun hücceti zikredilen Ubâde hadisi ile Ebû Hüreyre ve Zeyd b. Hâlid'in asîf (ücretle çalışan işçi) hadisidir; o hadiste şöyle geçer: Peygamber ﷺ: 'Nefsim elinde olana yemin olsun ki aranızda Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğim; koyunların ve cariyen sana iade edilecektir' buyurdu ve oğluna yüz değnek vurdurup onu bir yıl sürgün etti. Bunu imamlar tahric etmiştir. Sürgün görüşünü benimsemeyenler, Ebû Hüreyre'nin cariye hakkındaki hadisini delil getirmişlerdir ki orada sürgün zikredilmeksizin yalnız celde zikredilmiştir. Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti ki o şöyle demiştir: Ömer, Rabîa b. Ebî Ümeyye b. Halef'i içki yüzünden Hayber'e sürgün etti; o da Herakliyus'a sığınıp Hristiyan oldu. Bunun üzerine Ömer: 'Bundan sonra hiçbir Müslümanı sürgün etmeyeceğim' dedi. Dediler ki: Eğer sürgün Allah Teâlâ'nın bir had cezası olsaydı, Ömer onu sonradan terk etmezdi. Ayrıca Kitap'ta yer alan nass sadece celdedir; nassa ziyade yapmak ise nesihtir, bu durumda kat'î delilin ahad haberle neshedilmesi gerekir. Cevap şudur: Ebû Hüreyre hadisine gelince, o hürler hakkında değil cariyeler hakkındadır. Nitekim Abdullah b. Ömer'den zinası sebebiyle cariyesine değnek vurup onu sürgün ettiği sahih olarak rivayet edilmiştir. Ömer'in hadisindeki 'Ondan sonra hiçbir Müslümanı sürgün etmeyeceğim' sözü ise -Allah en iyisini bilir ya- içki hakkındadır; zira Nâfi, İbn Ömer'den Peygamber ﷺ'in değnek vurduğunu ve sürgün ettiğini, Ebû Bekir'in değnek vurduğunu ve sürgün ettiğini, Ömer'in de değnek vurduğunu ve sürgün ettiğini rivayet etmiştir. Bunu Tirmizî Câmi'inde, Nesâî Sünen'inde Ebû Küreyb Muhammed b. el-Alâ el-Hemdânî'den, o Abdullah b. İdrîs'ten, o Ubeydullah b. Ömer'den, o da

نَافِعٍ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: تَفَرَّدَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ وَلَمْ يُسْنِدْهُ عَنْهُ أَحَدٌ مِنَ الثِّقَاتِ غَيْرَ أَبِي كُرَيْبٍ، وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ النَّفْيُ فَلَا كَلَامَ لِأَحَدٍ مَعَهُ، وَمَنْ خَالَفَتْهُ السُّنَّةُ خَاصَمْتُهُ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَأَمَّا قَوْلُهُمُ: الزِّيَادَةُ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ، فَلَيْسَ بِمُسَلَّمٍ، بَلْ زِيَادَةُ حُكْمٍ آخَرَ مَعَ الْأَصْلِ. ثُمَّ هُوَ قَدْ زَادَ الْوُضُوءَ بِالنَّبِيذِ بِخَبَرٍ لَمْ يَصِحَّ عَلَى الْمَاءِ، وَاشْتَرَطَ الْفَقْرَ فِي الْقُرْبَى، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَيْسَ مَنْصُوصًا عَلَيْهِ فِي الْقُرْآنِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي الْبَقَرَةِ وَيَأْتِي. السَّادِسَةُ- الْقَائِلُونَ بِالتَّغْرِيبِ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي تَغْرِيبِ الذَّكَرِ الْحُرِّ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَغْرِيبِ الْعَبْدِ وَالْأَمَةِ، فَمِمَّنْ رَأَى التَّغْرِيبَ فِيهِمَا ابْنُ عُمَرَ جَلَدَ مَمْلُوكَةً لَهُ في الزنا ونفاها إلى فدك

...Nâfi''den [rivayet etmiştir]. ed-Dârekutnî şöyle demiştir: "Bunu rivayette Abdullah b. İdrîs tek kalmıştır ve sika (güvenilir) râvilerden Ebû Küreyb dışında hiç kimse bunu ondan müsned olarak rivayet etmemiştir. Sürgün cezası Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak sabit olmuştur; artık onun [hükmünün] yanında hiç kimseye söz düşmez. Sünnet kime muhalif düşerse ben ona hasım olurum." Başarı Allah'tandır. Onların: "Nassa ziyade nesihtir" şeklindeki sözlerine gelince; bu kabul edilmiş [bir kural] değildir, bilakis bu, asıl hükümle birlikte başka bir hükmün ilave edilmesidir. Sonra o [Ebû Hanîfe], sahih olmayan bir rivayetle suyun üzerine nebîz (hurma şırası) ile abdest almayı ilave etmiş ve akrabalık [hakkı] hususunda fakirlik şartını koşmuştur; Kur'an'da açıkça nass ile belirtilmemiş olan diğer hususlar da böyledir. Bu mana Bakara Suresi'nde geçmişti ve [ileride de] gelecektir. Altıncı Mesele- Sürgün cezasını savunanlar, hür erkeğin sürgün edilmesi hususunda ihtilaf etmemişler; köle ve cariyenin sürgünü hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bu ikisinin sürgün edilmesi görüşünde olanlardan biri de İbn Ömer'dir; o, zina eden bir cariyesini kırbaçlamış ve onu Fedek'e sürgün etmiştir.

وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَالثَّوْرِيُّ وَالطَّبَرِيُّ وَدَاوُدُ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي نَفْيِ الْعَبْدِ، فَمَرَّةً قَالَ: أَسْتَخِيرُ اللَّهَ فِي نَفْيِ الْعَبْدِ، وَمَرَّةً قَالَ: يُنْفَى نِصْفَ سَنَةٍ، وَمَرَّةً قَالَ: يُنْفَى سَنَةً إِلَى غَيْرِ بَلَدِهِ، وَبِهِ قَالَ الطَّبَرِيُّ. وَاخْتَلَفَ أَيْضًا قَوْلُهُ فِي نَفْيِ الْأَمَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ. وَقَالَ مَالِكٌ: يُنْفَى الرَّجُلُ وَلَا تُنْفَى الْمَرْأَةُ وَلَا الْعَبْدُ، وَمَنْ نُفِيَ حُبِسَ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يُنْفَى إِلَيْهِ. وَيُنْفَى مِنْ مِصْرَ إِلَى الْحِجَازِ وَشَغْبٍ وَأُسْوَانَ وَنَحْوِهَا، وَمِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى خَيْبَرَ وَفَدَكَ، وَكَذَلِكَ فَعَلَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ. وَنَفَى عَلِيٌّ مِنَ الْكُوفَةِ إِلَى الْبَصْرَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: أَقَلُّ ذَلِكَ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: كَانَ أَصْلُ النَّفْيِ أن نبي إِسْمَاعِيلَ أَجْمَعَ رَأْيُهُمْ عَلَى أَنَّ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثًا فِي الْحَرَمِ غُرِّبَ مِنْهُ، فَصَارَتْ سُنَّةً فِيهِمْ يَدِينُونَ بِهَا، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ اسْتَنَّ النَّاسُ إِذَا أَحْدَثَ أَحَدٌ حَدَثًا غُرِّبَ عَنْ بَلَدِهِ، وَتَمَادَى ذَلِكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِلَى أَنْ جَاءَ الْإِسْلَامُ فَأَقَرَّهُ فِي الزِّنَا خَاصَّةً. احْتَجَّ مَنْ لَمْ يَرَ النَّفْيَ عَلَى الْعَبْدِ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْأَمَةِ، وَلِأَنَّ تَغْرِيبَهُ عُقُوبَةٌ لِمَالِكِهِ تَمْنَعُهُ مِنْ مَنَافِعِهِ فِي مُدَّةِ تَغْرِيبِهِ، وَلَا يُنَاسِبُ ذَلِكَ تَصَرُّفَ الشَّرْعِ، فَلَا يُعَاقَبُ غَيْرُ الْجَانِي. وَأَيْضًا فَقَدْ سَقَطَ عَنْهُ الْجُمُعَةُ وَالْحَجُّ وَالْجِهَادُ الَّذِي هُوَ حَقٌّ لِلَّهِ تَعَالَى لِأَجْلِ السَّيِّدِ، فَكَذَلِكَ التَّغْرِيبُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْمَرْأَةُ إِذَا غُرِّبَتْ رُبَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُقُوعِهَا فِيمَا أُخْرِجَتْ مِنْ سَبَبِهِ وَهُوَ الْفَاحِشَةُ، وَفِي التَّغْرِيبِ سَبَبٌ لِكَشْفِ عَوْرَتِهَا وَتَضْيِيعٌ لِحَالِهَا، وَلِأَنَّ الْأَصْلَ مَنْعُهَا مِنَ الْخُرُوجِ مِنْ بَيْتِهَا وَأَنَّ صَلَاتَهَا فِيهِ أَفْضَلُ. وَقَالَ ﷺ: (أَعْرُوا النِّسَاءَ يَلْزَمْنَ الْحِجَالَ) فَحَصَلَ مِنْ هَذَا تَخْصِيصُ عُمُومِ حَدِيثِ التَّغْرِيبِ بِالْمَصْلَحَةِ الْمَشْهُودِ لَهَا بِالِاعْتِبَارِ. وَهُوَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ وَالنُّظَّارِ. وَشَذَّتْ طَائِفَةٌ فَقَالَتْ: يُجْمَعُ الْجَلْدُ وَالرَّجْمُ عَلَى الشَّيْخِ، وَيُجْلَدُ الشَّابُّ، تَمَسُّكًا بِلَفْظِ (الشَّيْخِ) فِي حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ) خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ. وَهَذَا فَاسِدٌ، لِأَنَّهُ قَدْ سَمَّاهُ فِي الْحَدِيثِ الآخر (الثيب).

eş-Şâfiî, Ebû Sevr, es-Sevrî, et-Taberî ve Dâvûd da bu görüştedir. eş-Şâfiî'nin kölenin sürgün edilmesi hususundaki görüşü farklılık göstermiştir. Bir keresinde: "Kölenin sürgün edilmesi hususunda Allah'tan hayır dilerim (istihare ederim)" demiş, bir keresinde: "Yarım yıl sürgün edilir" demiş, bir keresinde de: "Kendi memleketinden başka bir yere bir yıl sürgün edilir" demiştir; et-Taberî de bu görüştedir. Câriyenin sürgünü konusunda da [eş-Şâfiî'nin] iki farklı görüşü vardır. Mâlik ise şöyle demiştir: "Erkek sürgün edilir; kadın ve köle sürgün edilmez. Sürgün edilen kimse, sürgün edildiği yerde hapsedilir." Mısır'dan Hicaz'a, Şağb'a, Üsvân'a ve benzeri yerlere sürgün edilir; Medine'den de Hayber'e ve Fedek'e sürgün edilir. Ömer b. Abdilazîz de böyle yapmıştır. Ali [ise] Kûfe'den Basra'ya sürgün etmiştir. eş-Şâfiî: "Bunun en azı bir gün bir gecedir" demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Sürgünün aslı şudur: İsmâiloğulları, Harem bölgesinde bir suç işleyen kimsenin oradan sürgün edilmesi hususunda ittifak ettiler; bu durum aralarında benimsedikleri bir sünnet (örf) haline geldi. Bundan dolayı insanlar, bir kimse bir suç işlediğinde memleketinden sürgün edilmesini adet edindiler. Bu uygulama Câhiliye döneminde de devam etti; nihayet İslâm geldiğinde bunu özellikle zina hususunda onayladı." Kölenin sürgün edilmeyeceğini savunanlar, Ebû Hüreyre'nin câriye hakkındaki hadisini delil getirmişlerdir. Ayrıca kölenin sürgün edilmesi, sürgün süresi boyunca onun menfaatlerinden mahrum kalan efendisi için bir ceza olur; bu ise şeriatın tasarrufuna uygun düşmez, zira suçludan başkası cezalandırılmaz. Ayrıca efendisinin hakkından ötürü, Allah Teâlâ'nın bir hakkı olan cuma [namazı], hac ve cihad köleden düşmüştür; sürgün de böyledir. En doğrusunu Allah bilir. Kadın sürgün edildiğinde ise, bu durum onun memleketinden çıkarılmasına sebep olan şeyin, yani fuhşun içine düşmesine yol açabilir; sürgünde onun mahremiyetinin açığa çıkması ve durumunun zayi olması söz konusudur. Üstelik asıl olan, kadının evinden çıkmasının engellenmesidir ve namazını evinde kılması daha faziletlidir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَعْرُوا النِّسَاءَ يَلْزَمْنَ الْحِجَالَ » «Kadınları [dışarı kıyafetlerinden] yoksun bırakın ki evlerinde kalsınlar» buyurmuştur. Buradan, sürgün hadisinin umumi hükmünün, muteber olduğu açık olan maslahat ile tahsis edildiği anlaşılmaktadır. Bu husus, usulcüler ve nazar ehli arasında ihtilaflıdır. Bir topluluk ise şaz bir görüş benimseyerek: "Yaşlı olan kimsede sopa ile recm bir arada uygulanır, genç olan kimseye ise sadece sopa vurulur" demişlerdir. Onlar, Zeyd b. Sâbit'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittiğine dair hadisteki «eş-Şeyh» (yaşlı) lafzına tutunmuşlardır: « الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ » «Yaşlı erkek ve yaşlı kadın zina ettikleri zaman, onları kesinlikle recmedin!» Bunu en-Nesâî tahric etmiştir. Bu görüş fasittir (geçersizdir); çünkü Peygamber diğer hadiste onu «es-Seyyib» (dul/evlenmiş kimse) olarak isimlendirmiştir.

السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ تَابَا) أَيْ مِنَ الْفَاحِشَةِ. (وَأَصْلَحا) يَعْنِي الْعَمَلَ فِيمَا بَعْدَ ذَلِكَ. (فَأَعْرِضُوا عَنْهُما) أي اتركوا أذا هما وَتَعْيِيرَهُمَا. وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا قَبْلَ نُزُولِ الْحُدُودِ. فَلَمَّا نَزَلَتِ الْحُدُودُ نُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْإِعْرَاضِ الْهِجْرَةَ، وَلَكِنَّهَا مُتَارَكَةُ مُعْرِضٍ، وَفِي ذَلِكَ احْتِقَارٌ لَهُمْ بِسَبَبِ الْمَعْصِيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَبِحَسَبِ الْجَهَالَةِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى. وَاللَّهُ تَوَّابٌ أَيْ راجع بعباده عن المعاصي.

Yedinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ تَابَا } buyruğu, yani fuhuştan tövbe ederlerse; { وَأَصْلَحا } yani bundan sonraki amellerini ıslah ederlerse; { فَأَعْرِضُوا عَنْهُما } “onlardan vazgeçin” yani onlara eziyet etmeyi ve onları kınamayı bırakın demektir. Bu hüküm hadler inmeden önceydi. Hadler inince bu ayet neshedildi. Yüz çevirmekten kasıt küsmek (hicret) değildir; fakat bu, yüz çeviren birinin terk etmesidir; bunda daha önce geçen masiyet sebebiyle ve diğer ayetteki cehalet ölçüsünce onlar için bir değersizleştirme vardır. Allah Tevvâb'dır; yani kullarını masiyetlerden döndürendir.

[سورة النساء (٤): الآيات ١٧ الى ١٨]

[Nisâ Suresi (4): Ayetler 17-18]

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨)

{ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨) } “Allah katında kabul edilecek tövbe, ancak bilmeyerek kötülük yapıp da sonra çok geçmeden tövbe edenlerin tövbesidir. İşte Allah bunların tövbesini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (17) Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çatınca: 'Ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi makbul değildir. İşte onlara elem verici bir azap hazırlamışızdır. (18)”

فِيهِمَا أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ) قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ عَامَّةٌ لِكُلِّ مَنْ عَمِلَ ذَنْبًا. وَقِيلَ: لِمَنْ جَهِلَ فَقَطْ، وَالتَّوْبَةُ لِكُلِّ مَنْ عَمِلَ ذَنْبًا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ. وَاتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ فَرْضٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ). وَتَصِحُّ مِنْ ذَنْبٍ مَعَ الْإِقَامَةِ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ غَيْرِ نَوْعِهِ- خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ فِي قَوْلِهِمْ: لَا يَكُونُ تَائِبًا مَنْ أَقَامَ عَلَى ذَنْبٍ. وَلَا فَرْقَ بَيْنَ مَعْصِيَةٍ وَمَعْصِيَةٍ- هَذَا مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ. وَإِذَا تَابَ الْعَبْدُ فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ قَبِلَهَا، وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَقْبَلْهَا. وَلَيْسَ قَبُولُ التَّوْبَةِ وَاجِبًا عَلَى اللَّهِ مِنْ طَرِيقِ الْعَقْلِ كَمَا قَالَ الْمُخَالِفُ، لِأَنَّ مِنْ شَرْطِ الْوَاجِبِ أَنْ يَكُونَ أَعْلَى رُتْبَةً مِنَ الْمُوجَبِ عَلَيْهِ، وَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ خَالِقُ الْخَلْقِ وَمَالِكُهُمْ، وَالْمُكَلِّفُ لَهُمْ، فَلَا يَصِحُّ أَنْ يُوصَفَ بِوُجُوبِ شي عَلَيْهِ، تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ، غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ وَهُوَ الصَّادِقُ فِي وَعْدِهِ بِأَنَّهُ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنِ الْعَاصِينَ مِنْ عِبَادِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ).

Bu iki ayette dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } “Allah'ın kabulünü üstlendiği tövbe, ancak...” buyruğudur. Şöyle denilmiştir: Bu ayet, günah işleyen herkes için geneldir. Bir diğer görüşe göre ise sadece [bilmeyerek] günah işleyen kimseye mahsustur; günah işleyen herkesin tövbesi ise başka bir yerde [zikredilmiştir]. Ümmet, Yüce Allah'ın: { وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } “Hepiniz Allah'a tövbe edin, ey müminler!” buyruğundan dolayı tövbenin müminlere farz olduğu hususunda icma etmiştir. [Kişinin] başka türden bir günaha devam etmesiyle birlikte, [işlediği belirli bir] günahtan tövbe etmesi geçerlidir. Bu, Mu‘tezile'nin: "Bir günaha devam eden kimse tövbe etmiş sayılmaz ve [bu hususta] hiçbir günah arasında fark yoktur" şeklindeki görüşlerinin aksinedir; Ehl-i Sünnet'in mezhebi budur. Kul tövbe ettiği zaman, Yüce Allah muhayyirdir (serbesttir); dilerse onu kabul eder, dilerse kabul etmez. Muhaliflerin iddia ettiği gibi, tövbeyi kabul etmek akıl yoluyla Allah'a vacip değildir. Zira vacip kılmanın şartı, [vacip kılanın] üzerine vacip kılınan kimseden mertebece daha üstün olmasıdır. Yüce Hak ise mahlukatın yaratıcısı, onların mâliki ve onları mükellef kılanıdır; dolayısıyla O'nun hakkında bir şeyin vacip olmasıyla nitelenmesi caiz değildir; O bundan münezzehtir ve çok yücedir. Ancak vadinde sadık olan Yüce Allah, kullarından günahkâr olanların tövbesini kabul edeceğini Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } “O, kullarından tövbeyi kabul eden ve kötülükleri bağışlayandır” buyruğu ile bildirmiştir.

وَقَوْلُهُ: (أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ). وَقَوْلُهُ: (وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ) فَإِخْبَارُهُ ﷾ عَنْ أَشْيَاءَ أَوْجَبَهَا عَلَى نَفْسِهِ يَقْتَضِي وُجُوبَ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ. وَالْعَقِيدَةُ أَنَّهُ لا يجب عليه شي عَقْلًا، فَأَمَّا السَّمْعُ فَظَاهِرُهُ قَبُولُ تَوْبَةِ التَّائِبِ. قَالَ أَبُو الْمَعَالِي وَغَيْرُهُ: وَهَذِهِ الظَّوَاهِرُ إِنَّمَا تُعْطِي غَلَبَةَ ظَنٍّ، لَا قَطْعًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بِقَبُولِ التَّوْبَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ خُولِفَ أَبُو الْمَعَالِي وَغَيْرُهُ فِي هَذَا الْمَعْنَى. فَإِذَا فَرَضْنَا رَجُلًا قَدْ تَابَ تَوْبَةً نَصُوحًا تَامَّةَ الشُّرُوطِ فَقَالَ أَبُو الْمَعَالِي: يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ قَبُولُ تَوْبَتِهِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: يَقْطَعُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بِقَبُولِ تَوْبَتِهِ كَمَا أَخْبَرَ عَنْ نفسه ﷿. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَكَانَ أَبِي ﵀ يَمِيلُ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ وَيُرَجِّحُهُ، وَبِهِ أَقُولُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَرْحَمُ بِعِبَادِهِ مِنْ أَنْ يَنْخَرِمَ فِي هَذَا التَّائِبِ الْمَفْرُوضِ مَعْنَى قَوْلِهِ: (وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ) وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنِّي لَغَفَّارٌ). وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ (عَلَى اللَّهِ) حَذْفًا وَلَيْسَ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى عَلَى فَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ بِعِبَادِهِ. وَهَذَا نَحْوَ قَوْلِهِ ﷺ لِمُعَاذٍ: (أَتَدْرِي مَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ)؟ قَالَ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ: (أَنْ يُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ). فَهَذَا كُلُّهُ مَعْنَاهُ: عَلَى فَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ بِوَعْدِهِ الْحَقِّ وَقَوْلِهِ الصِّدْقِ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ) أَيْ وَعَدَ بِهَا. وقيل: (عَلَى) ها هنا مَعْنَاهَا (عِنْدَ) وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، التَّقْدِيرُ: عِنْدَ اللَّهِ، أَيْ إِنَّهُ وَعَدَ وَلَا خُلْفَ فِي وَعْدِهِ أَنَّهُ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ إِذَا كَانَتْ بِشُرُوطِهَا الْمُصَحِّحَةِ لَهَا، وَهِيَ أَرْبَعَةٌ: النَّدَمُ بِالْقَلْبِ، وَتَرْكُ الْمَعْصِيَةِ فِي الْحَالِ، وَالْعَزْمُ عَلَى أَلَّا يَعُودَ إِلَى مِثْلِهَا، وَأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ حَيَاءً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا مِنْ غَيْرِهِ، فَإِذَا اخْتَلَّ شَرْطٌ مِنْ هَذِهِ الشُّرُوطِ لَمْ تَصِحَّ التَّوْبَةُ. وَقَدْ قِيلَ مِنْ شُرُوطِهَا: الِاعْتِرَافُ بِالذَّنْبِ وَكَثْرَةُ الِاسْتِغْفَارِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (آلِ عِمْرَانَ) كَثِيرٌ مِنْ مَعَانِي التَّوْبَةِ وَأَحْكَامِهَا. وَلَا خِلَافَ فِيمَا أَعْلَمُهُ أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تُسْقِطُ حَدًّا، وَلِهَذَا قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّ السَّارِقَ وَالسَّارِقَةَ وَالْقَاذِفَ مَتَى تَابُوا وَقَامَتِ الشَّهَادَةُ عَلَيْهِمْ أُقِيمَتْ عَلَيْهِمُ الْحُدُودُ. وَقِيلَ: (عَلَى) بِمَعْنَى (مِنْ) أَيْ إِنَّمَا التَّوْبَةُ مِنَ اللَّهِ لِلَّذِينَ، قَالَهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدُوسٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَسَيَأْتِي فِي (التَّحْرِيمِ) الْكَلَامُ فِي التوبة النصوح والأشياء التي يتاب منها.

Ve Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Bilmediler mi ki, kullarının tövbesini kabul eden ancak Allah'tır” ve { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } “Şüphesiz ben tövbe eden kimse için çokça bağışlayıcıyım” buyrukları da [böyledir]. O'nun celle celâluhû kendi üzerine vacip kıldığı şeyleri haber vermesi, bu şeylerin vücubunu (gerekliliğini) iktiza eder. Ehl-i Sünnet akidesine göre Allah'a aklen hiçbir şey vacip olmaz; sem'î (naklî) delillere gelince, bunların zahiri tövbe edenin tövbesinin kabul edilmesidir. Ebü'l-Meâlî ve başkaları şöyle demiştir: Bu zahir deliller sadece zan üstünlüğü (zann-ı galip) verir, yoksa Allah Teâlâ'nın tövbeyi kabul edeceğine dair kesin bir hüküm (kat'iyet) bildirmez. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Bu görüşünde Ebü'l-Meâlî'ye ve başkalarına muhalefet edilmiştir. Şayet şartlarını eksiksiz yerine getirerek nasuh tövbesiyle tövbe etmiş bir kimse farz edecek olursak; Ebü'l-Meâlî onun tövbesinin kabul edilmesinin galip zan ile olacağını söylerken, diğerleri Allah Teâlâ'nın kendi zatı hakkında haber verdiği üzere, tövbesini kesin olarak kabul edeceğini söylemişlerdir. İbn Atiyye devamla der ki: Babam rahimehullâh bu görüşe meyleder, bunu tercih ederdi; ben de aynı görüşteyim. Allah Teâlâ kullarına karşı, farz edilen bu tövbe eden kimse hakkında { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Kullarından tövbeyi kabul eden O'dur” buyruğunun ve { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ } “Şüphesiz ben çokça bağışlayıcıyım” kavlinin anlamını boşa çıkaracak olmaktan çok daha merhametlidir. Bu husus sabit olunca bil ki O'nun { عَلَى اللَّهِ } “Allah'a aittir” buyruğunda bir hazif (gizli kelime) vardır ve lafız zahiri üzere değildir. Anlamı ancak 'Allah'ın kullarına olan lütfu ve rahmeti gereğidir' demektir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muâz'a: « أَتَدْرِي مَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ » «Kulların Allah üzerindeki hakkı nedir, bilir misin?» buyurmasına benzer. Muâz: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" deyince, « أَنْ يُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ » «Onları cennete koymasıdır» buyurmuştur. İşte bütün bunların anlamı: Hak olan vaadi ve sadık olan sözü uyarınca O'nun lütfu ve rahmeti üzerinedir, demektir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “[Rabbiniz] merhamet etmeyi kendi üzerine yazmıştır” yani bunu vaat etmiştir buyruğudur. Bir görüşe göre buradaki { عَلَى } (üzerine), { عِنْدَ } (katında) anlamındadır ve netice aynıdır. Takdiri: 'Allah katındadır' şeklindedir. Yani O, şartlarına uygun olarak yapılan tövbeyi kabul edeceğini vaat etmiştir ve O'nun vaadinde asla dönme (hulf) olmaz. Tövbenin sıhhat şartları ise dörttür: Kalp ile pişmanlık duymak, günahı derhal terk etmek, bir daha benzerine dönmemeye azmetmek ve bunun başka bir şey için değil, yalnızca Allah Teâlâ'dan haya edildiği için olmasıdır. Bu şartlardan biri eksik olursa tövbe sahih olmaz. Tövbenin şartlarından birinin de günahı itiraf etmek ve çokça istiğfarda bulunmak olduğu söylenmiştir. Âl-i İmrân [Suresi]'nde tövbenin manaları ve hükümlerine dair birçok husus geçmişti. Bildiğim kadarıyla tövbenin had cezasını düşürmeyeceği hususunda görüş ayrılığı yoktur. Bu sebeple âlimlerimiz şöyle demiştir: Hırsızlık yapan erkek, hırsızlık yapan kadın ve zina iftirasında bulunan kimse tövbe etseler dahi aleyhlerine şahitlik ikame edildiğinde kendilerine had cezaları uygulanır. Ebû Bekir b. Abdûs'un belirttiğine göre { عَلَى } edatının { مِنْ } (tarafından/katından) anlamında olduğu, yani 'Tövbeyi kabul etmek ancak Allah tarafındandır' manasına geldiği de söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Nasuh tövbesi ve kendisinden tövbe edilmesi gereken hususlara dair açıklamalar Tahrîm [Suresi]'nde gelecektir.

الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى (لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ) السُّوءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَ (الْأَنْعَامِ) (أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ) يَعُمُّ الْكُفْرَ وَالْمَعَاصِيَ، فَكُلُّ مَنْ عَصَى رَبَّهُ فَهُوَ جَاهِلٌ حَتَّى يَنْزِعَ عَنْ مَعْصِيَتِهِ. قَالَ قَتَادَةُ: أَجْمَعَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَعْصِيَةٍ فَهِيَ بِجَهَالَةٍ، عَمْدًا كَانَتْ أَوْ جَهْلًا، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ. وَرُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ أَنَّهُمَا قَالَا: الْجَهَالَةُ هُنَا الْعَمْدُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أُمُورُ الدُّنْيَا كُلُّهَا جَهَالَةٌ، يُرِيدُ الْخَاصَّةَ بِهَا الْخَارِجَةَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ. وَهَذَا الْقَوْلُ جَارٍ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ). وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي قَوْلَهُ (بِجَهالَةٍ) اخْتِيَارَهُمُ اللَّذَّةَ الْفَانِيَةَ عَلَى اللَّذَّةِ الْبَاقِيَةِ. وَقِيلَ: (بِجَهالَةٍ) أَيْ لَا يَعْلَمُونَ كُنْهَ الْعُقُوبَةِ، ذَكَرَهُ ابْنُ فُورَكَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَضُعِّفَ قَوْلُهُ هَذَا وَرُدَّ عَلَيْهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: مَعْنَاهُ قَبْلَ الْمَرَضِ وَالْمَوْتِ. وَرُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ مَا كَانَ قَبْلَ الْمَوْتِ فَهُوَ قَرِيبٌ. وَقَالَ أَبُو مِجْلَزٍ وَالضَّحَّاكُ أَيْضًا وَعِكْرِمَةُ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمْ: قَبْلَ الْمُعَايَنَةِ لِلْمَلَائِكَةِ وَالسَّوْقِ، وَأَنْ يُغْلَبَ الْمَرْءُ عَلَى نَفْسِهِ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَحْمُودٌ الْوَرَّاقُ حَيْثُ قَالَ:

İkinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ } “cahillikle kötülük yapanlar için” buyruğunda geçen 'kötülük' (es-sû'), bu ayette ve En'âm Suresi'ndeki: { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ } “Sizden her kim cahillikle bir kötülük işlerse...” ayetinde küfrü ve günahları içine alır; dolayısıyla Rabbine isyan eden herkes, isyanından vazgeçinceye kadar cahildir. Katâde dedi ki: 'Peygamber ﷺ'in ashabı, ister kasten olsun ister cehaletle olsun, her günahın bir cehalet sebebiyle işlendiğinde icma etmişlerdir.' İbn Abbâs, Katâde, ed-Dahhâk, Mücâhid ve es-Süddî de böyle demiştir. ed-Dahhâk ve Mücâhid'den buradaki 'cehalet'in kasıt olduğunu söyledikleri de rivayet edilmiştir. İkrime dedi ki: 'Dünya işlerinin tamamı cehalettir'; bununla dünyaya has olup Allah'a itaatin dışına çıkan işleri kastetmektedir. Bu görüş, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir” buyruğu ile uyumludur. ez-Zeccâc dedi ki: O'nun { بِجَهالَةٍ } “cahillikle” buyruğu, onların fani lezzeti baki lezzete tercih etmeleri demektir. Cezanın mahiyetini bilmezler manasında olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Fûrek zikretmiştir. İbn Atiyye dedi ki: 'Onun bu sözü zayıf görülmüş ve reddedilmiştir.' Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ } “sonra çok geçmeden tövbe ederler” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve es-Süddî: 'Bunun manası hastalık ve ölümden öncedir' demiştir. ed-Dahhâk'tan: 'Ölümden önce olan her şey yakındır' dediği rivayet edilmiştir. Ebû Miclez, yine ed-Dahhâk, İkrime, İbn Zeyd ve başkaları ise: 'Melekleri müşahede etmeden, can çekişmeden ve kişinin nefsine mağlup olmasından öncedir' demişlerdir. Mahmûd el-Verrâk ne güzel söylemiştir:

قَدِّمْ لِنَفْسِكَ تَوْبَةً مَرْجُوَّةً ... قَبْلَ الْمَمَاتِ وَقَبْلَ حَبْسِ الْأَلْسُنِ

Ölümden önce ve diller tutulmadan evvel... Kendin için umut dolu bir tövbeyi öne sür

بَادِرْ بِهَا غَلْقَ النُّفُوسِ فَإِنَّهَا ... ذُخْرٌ وَغُنْمٌ لِلْمُنِيبِ الْمُحْسِنِ

Ruhların kapıları kapanmadan onunla acele et; zira tövbe... Yönelen ve iyilik eden için bir azık ve ganimettir

قَالَ عُلَمَاؤُنَا ﵏: وَإِنَّمَا صَحَّتِ التَّوْبَةُ مِنْهُ فِي هَذَا الْوَقْتِ، لِأَنَّ الرَّجَاءَ بَاقٍ وَيَصِحُّ مِنْهُ النَّدَمُ وَالْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الْفِعْلِ. وَقَدْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ). قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَمَعْنَى مَا لَمْ يُغَرْغِرْ: مَا لَمْ تَبْلُغْ رُوحُهُ حُلْقُومَهُ، فَيَكُونُ بِمَنْزِلَةِ الشَّيْءِ الَّذِي يُتَغَرْغَرُ به. قاله الهروي

Âlimlerimiz -rahimehumullâh- şöyle demiştir: Bu vakitte ondan tövbenin sahih olması, umudun henüz devam etmesi ve kendisinden pişmanlık ile [günah olan] fiili terk etme azminin sahih olmasından ötürüdür. Nitekim Tirmizî, İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ » «Şüphesiz Allah, kulun tövbesini can boğaza dayanıp hırıldamadığı sürece kabul eder.» [Tirmizî] şöyle demiştir: Bu, hasen-garib bir hadistir. "Can boğaza dayanıp hırıldamadığı sürece" ifadesinin anlamı şudur: Ruhu boğazına ulaşmadığı sürece; [bu durumda ruh] kendisiyle gargara yapılan şey konumunda olur. Bunu el-Herevî söylemiştir.

وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَتُوبُونَ عَلَى قُرْبِ عَهْدٍ مِنَ الذَّنْبِ مِنْ غَيْرِ إِصْرَارٍ. وَالْمُبَادِرُ فِي الصِّحَّةِ أَفْضَلُ، وَأَلْحَقُ لِأَمَلِهِ مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ. وَالْبُعْدُ كل البعد الموت، كما قال:

Mananın: 'Israr etmeksizin günahın hemen ardından tövbe ederler' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Sağlık anında acele eden kimse daha faziletlidir ve salih amelden olan umuduna daha çok kavuşur. Uzaklığın ta kendisi ise ölümdür; nitekim şair şöyle demiştir:

وَأَيْنَ مَكَانُ الْبُعْدِ إِلَّا مَكَانِيَا

Uzaklığın mekânı neresidir ki benim mekânımdan başka?

وَرَوَى صَالِحٌ الْمُرِّيُّ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: مَنْ عَيَّرَ أَخَاهُ بِذَنْبٍ قَدْ تَابَ إِلَى اللَّهِ مِنْهُ ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ أَيْضًا: إِنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا هَبَطَ قَالَ: بِعِزَّتِكَ لَا أُفَارِقُ ابْنَ آدَمَ مَا دَامَ الرُّوحُ فِي جَسَدِهِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (فَبِعِزَّتِي لَا أَحْجُبُ التَّوْبَةَ عَنِ ابْنِ آدَمَ مَا لَمْ تُغَرْغِرْ نَفْسُهُ). الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ) نَفَى سُبْحَانَهُ أَنْ يُدْخِلَ فِي حُكْمِ التَّائِبِينَ مَنْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ وَصَارَ فِي حِينِ الْيَأْسِ، كَمَا كَانَ فِرْعَوْنُ حِينَ صَارَ فِي غَمْرَةِ الْمَاءِ وَالْغَرَقِ فَلَمْ يَنْفَعْهُ مَا أَظْهَرَ مِنَ الْإِيمَانِ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَا تَنْفَعُ، لِأَنَّهَا حَالُ زَوَالِ التَّكْلِيفِ. وَبِهَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ زَيْدٍ وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ. وَأَمَّا الْكُفَّارُ يَمُوتُونَ عَلَى كُفْرِهِمْ فَلَا تَوْبَةَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً) وَهُوَ الْخُلُودُ. وَإِنْ كَانَتِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ إِلَى الْجَمِيعِ فَهُوَ فِي جِهَةِ الْعُصَاةِ عَذَابٌ لَا خُلُودَ مَعَهُ، وَهَذَا عَلَى أَنَّ السَّيِّئَاتِ مَا دُونَ الْكُفْرِ، أَيْ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِمَنْ عَمِلَ دُونَ الْكُفْرِ مِنَ السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابَ عِنْدَ الْمَوْتِ، وَلَا لِمَنْ مَاتَ كَافِرًا فَتَابَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ السَّيِّئَاتِ هُنَا الْكُفْرُ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ يَتُوبُونَ عِنْدَ الْمَوْتِ، وَلَا لِلَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: نَزَلَ أَوَّلُ الْآيَةِ فِي الْمُؤْمِنِينَ (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ). وَالثَّانِيةُ فِي الْمُنَافِقِينَ. (وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ) يَعْنِي قَبُولَ التَّوْبَةِ لِلَّذِينَ أَصَرُّوا عَلَى فِعْلِهِمْ. (حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ) يَعْنِي الشَّرَقَ وَالنَّزْعَ وَمُعَايَنَةَ مَلَكِ الْمَوْتِ. (قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ) فَلَيْسَ لِهَذَا تَوْبَةٌ. ثُمَّ ذَكَرَ تَوْبَةَ الْكُفَّارِ فَقَالَ تَعَالَى: (وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً) أَيْ وجيعا دائما. وقد تقدم.

Sâlih el-Mürrî, el-Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: "Kim kardeşini Allah'a tövbe etmiş olduğu bir günahtan dolayı ayıplarsa, Allah onu o [günahla] imtihan eder." Hasan yine şöyle demiştir: "İblis [yeryüzüne] indirildiğinde: 'İzzetin hakkı için, ruh bedeninde olduğu müddetçe Âdemoğlundan ayrılmayacağım' dedi. Allah Teâlâ da: 'İzzetim hakkı için, canı boğazına gelip hırıldamadığı müddetçe Âdemoğlundan tövbeyi engellemem' buyurdu." Dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ } “Tövbe [kabulü] ... değildir” buyruğudur. [Allah] Teâlâ, ölüm gelip çatan ve ümitsizlik vaktine giren kimseyi tövbe edenlerin hükmüne dâhil etmeyi nefyetmiştir (hariç tutmuştur). Nitekim Firavun da suyun girdabına ve boğulma anına girdiğinde böyle olmuş ve izhar ettiği iman kendisine fayda vermemiştir. Çünkü o vakitteki tövbe fayda vermez; zira o hal, teklifin (sorumluluğun) kalktığı andır. İbn Abbâs, İbn Zeyd ve müfessirlerin cumhuru bu görüştedir. Küfürleri üzere ölen kâfirlere gelince; ahirette onlar için tövbe yoktur. Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “İşte onlar için can yakıcı bir azap hazırladık” buyruğuyla onlara işaret edilmektedir ki bu da ebedîliktir (ebedî azaptır). Şayet [bu] buyruğundaki işaret hepsine yönelik ise, bu [azap] günahkârlar hakkında ebedîliği olmayan bir azaptır. Bu da seyyiâtın (kötülüklerin) küfrün altındaki [günahlar] olması esasına göredir; yani küfrün altındaki günahları işleyip de ölüm anında tövbe eden kimse için tövbe [kabulü] olmadığı gibi, kâfir olarak ölüp de kıyamet günü tövbe eden kimse için de tövbe yoktur. Buradaki seyyiâtın (kötülüklerin) küfür olduğu da söylenmiştir. Buna göre mana şöyle olur: Ölüm anında tövbe eden kâfirler için de, kâfir olarak ölenler için de tövbe yoktur. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Ayetin ilk kısmı olan: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } “Allah'ın kabulünü üzerine aldığı tövbe ancak...” [ifadesi] müminler hakkında inmiştir. İkinci kısım ise münafıklar hakkındadır: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri yapıp duranlar için tövbe yoktur”; yani yaptıklarında ısrar edenler için tövbenin kabulü söz konusu değildir. { حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet onlardan birine ölüm gelip çattığı vakit” [ifadesi] şerek (tükürüğün boğaza tıkanması), can çekişme ve ölüm meleğini bizzat görme anı demektir. { قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } “'Ben şimdi tövbe ettim' der” [ifadesine göre] artık böyle birisi için tövbe yoktur. Sonra kâfirlerin tövbesini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Kâfir olarak ölenler için de [tövbe yoktur]. İşte onlar için can yakıcı bir azap hazırladık”; yani acı verici ve sürekli [bir azap]. [Bu konu] daha önce geçmişti.

[سورة النساء (٤): آية ١٩]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 19]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla varis olmanız size helal değildir. Apaçık bir edepsizlik yapmadıkça, kendilerine verdiğinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın. Onlarla iyi geçinin. Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda pek çok hayır yaratır.” (19)

فيه ثمان مسائل: الاولى- قوله تعلى: (لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً) هَذَا مُتَّصِلٌ بِمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الزَّوْجَاتِ. وَالْمَقْصُودُ نَفْيُ الظُّلْمِ عَنْهُنَّ وَإِضْرَارُهُنَّ، وَالْخِطَابُ لِلْأَوْلِيَاءِ. و (أَنْ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِ (يَحِلُّ)، أَيْ لَا يحل لكم وراثة النساء. و (كَرْهاً) مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ وَأَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا، فَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) قَالَ: كَانُوا إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ كَانَ أَوْلِيَاؤُهُ أَحَقَّ بِامْرَأَتِهِ، إِنْ شَاءَ بَعْضُهُمْ تَزَوَّجَهَا، وَإِنْ شَاءُوا زَوَّجُوهَا، وَإِنْ شَاءُوا لَمْ يُزَوِّجُوهَا، فَهُمْ أَحَقُّ بِهَا مِنْ أَهْلِهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي ذَلِكَ. وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ بِمَعْنَاهُ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَبُو مِجْلَزٍ: كَانَ مِنْ عَادَتِهِمْ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ يُلْقِي ابْنُهُ مِنْ غَيْرِهَا أَوْ أَقْرَبُ عَصَبَتِهِ ثَوْبَهُ عَلَى الْمَرْأَةِ فَيَصِيرُ أَحَقَّ بِهَا مِنْ نَفْسِهَا وَمِنْ أَوْلِيَائِهَا، فَإِنْ شَاءَ تَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ صَدَاقٍ إِلَّا الصَّدَاقَ الَّذِي أَصْدَقَهَا الْمَيِّتُ، وَإِنْ شَاءَ زَوَّجَهَا مِنْ غَيْرِهِ وَأَخَذَ صَدَاقَهَا وَلَمْ يُعْطِهَا شَيْئًا، وَإِنْ شَاءَ عَضَلَهَا لِتَفْتَدِيَ مِنْهُ بِمَا وَرِثَتْهُ مِنَ الْمَيِّتِ أَوْ تَمُوتُ فَيَرِثُهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً). فَيَكُونُ الْمَعْنَى: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوهُنَّ مِنْ أَزْوَاجِهِنَّ فَتَكُونُوا أَزْوَاجًا لَهُنَّ. وَقِيلَ: كَانَ الْوَارِثُ إِنْ سَبَقَ فَأَلْقَى عَلَيْهَا ثَوْبًا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا، وَإِنْ سَبَقَتْهُ فَذَهَبَتْ إِلَى أَهْلِهَا كانت أحق بنفسها، قال السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: كَانَ يَكُونُ عِنْدَ الرَّجُلِ عَجُوزٌ وَنَفْسُهُ تَتُوقُ إِلَى الشَّابَّةِ فَيَكْرَهُ فِرَاقَ الْعَجُوزِ لِمَالِهَا فَيُمْسِكُهَا وَلَا يَقْرَبُهَا حَتَّى تَفْتَدِيَ مِنْهُ بِمَالِهَا أَوْ تَمُوتَ فَيَرِثُ مَالَهَا. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَمَرَ الزَّوْجَ أَنْ يُطَلِّقَهَا إِنْ كَرِهَ صُحْبَتَهَا وَلَا يُمْسِكْهَا كَرْهًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ

Bunda sekiz mesele vardır: Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Kadınlara zorla varis olmanız size helal değildir” buyruğu, daha önce zikri geçen eşlerle irtibatlıdır. Maksat onlardan zulmü ve onlara zarar vermeyi nefyetmektir; hitap ise velileredir. { أَنْ } edatı { يَحِلُّ } fiili ile ref makamındadır; yani kadınlara varis olmanız size helal değildir demektir. { كَرْهاً } lafzı hal makamında bir mastardır. Nüzul sebebi hakkında rivayetler ve müfessirlerin görüşleri farklılık göstermiştir: Buhârî, İbn Abbâs'tan { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bir adam öldüğünde, onun velileri o adamın karısı üzerinde daha çok hak sahibi olurlardı; dilerlerse onlardan biri o kadınla evlenir, dilerlerse onu evlendirirler, dilerlerse de hiç evlendirmezlerdi; kadın üzerinde onun kendi ailesinden daha çok hak sahibiydiler. İşte bunun üzerine bu ayet indi.' Ebû Dâvûd da bunu bu manada tahric etmiştir. ez-Zührî ve Ebû Miclez dediler ki: Âdetleri şöyleydi; bir adam öldüğünde, o kadından olmayan oğlu yahut en yakın asabesi elbisesini kadının üzerine atar ve kadının bizzat kendisinden ve velilerinden daha çok onun üzerinde hak sahibi olurdu; dilerse ölenin ona verdiği mehirden başka mehir vermeksizin onunla evlenir, dilerse onu başkasıyla evlendirip mehrini alır ve kadına hiçbir şey vermezdi; dilerse de ölen kocasından miras aldığı mallarla kendisinden fidye verip kurtulsun yahut ölsün de malına varis olsun diye onu evlenmekten alıkoyardı (azlederdi). Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla varis olmanız size helal değildir” ayetini indirdi. Bu durumda mana: 'Kocalarından sonra o kadınlara varis olup da kendinize eş edinmeniz size helal değildir' şeklinde olur. Şöyle de denilmiştir: Varis acele edip kadının üzerine elbise atarsa onun üzerinde daha çok hak sahibi olurdu; eğer kadın onu geçip ailesinin yanına giderse kendi nefsine daha çok hak sahibi olurdu; bunu es-Süddî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Adamın yanında yaşlı bir kadın bulunur, kendisinin gönlü ise genç bir kadına meylederdi; malından dolayı yaşlı kadından ayrılmayı istemez, kadın malıyla kendisinden fidye verip kurtuluncaya yahut ölüp de malına varis oluncaya kadar onu nikâhında tutar ve ona yaklaşmazdı. Bunun üzerine bu ayet indi. Kocasının onunla beraberlikten hoşlanmadığı takdirde onu boşamasını, zorla tutmamasını emretti; işte Allah Teâlâ'nın:

تَعَالَى: (لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً). وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ إِذْهَابُ مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي جَاهِلِيَّتِهِمْ، وَأَلَّا تُجْعَلَ النِّسَاءُ كَالْمَالِ يورثن عن الرجال كما يورث المال. و (كَرْهاً) بِضَمِّ الْكَافِ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ، الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: الْكَرْهُ (بِالْفَتْحِ) بِمَعْنَى الْإِكْرَاهِ، وَالْكُرْهُ (بِالضَّمِّ) الْمَشَقَّةُ. يُقَالُ: لِتَفْعَلْ ذَلِكَ طَوْعًا أَوْ كَرْهًا، يَعْنِي طَائِعًا أَوْ مُكْرَهًا. وَالْخِطَابُ لِلْأَوْلِيَاءِ. وَقِيلَ: لِأَزْوَاجِ النِّسَاءِ إِذَا حَبَسُوهُنَّ مَعَ سُوءِ الْعِشْرَةِ طَمَاعِيَةَ إِرْثِهَا، أَوْ يَفْتَدِينَ بِبَعْضِ مُهُورِهِنَّ، وَهَذَا أَصَحُّ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ قَالَ: وَدَلِيلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ) وَإِذَا أَتَتْ بِفَاحِشَةٍ فَلَيْسَ لِلْوَلِيِّ حَبْسُهَا حَتَّى يَذْهَبَ بِمَالِهَا إِجْمَاعًا مِنَ الْأُمَّةِ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِلزَّوْجِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ بَعْدَ هَذَا. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ) قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْعَضْلِ وَأَنَّهُ الْمَنْعُ فِي (الْبَقَرَةِ). (إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي مَعْنَى الْفَاحِشَةِ، فَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الزِّنَا، وَإِذَا زَنَتِ الْبِكْرُ فَإِنَّهَا تُجْلَدُ مِائَةً وَتُنْفَى سَنَةً، وَتَرُدُّ إِلَى زَوْجِهَا مَا أَخَذَتْ مِنْهُ. وَقَالَ أَبُو قِلَابَةَ: إِذَا زَنَتِ امْرَأَةُ الرَّجُلِ فَلَا بَأْسَ أَنْ يُضَارَّهَا وَيَشُقَّ عَلَيْهَا حَتَّى تَفْتَدِيَ مِنْهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِذَا فَعَلْنَ ذَلِكَ فَخُذُوا مُهُورَهُنَّ. وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ وَأَبُو قِلَابَةَ: لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا فِدْيَةً إِلَّا أَنْ يَجِدَ عَلَى بَطْنِهَا رَجُلًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ). وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ: الْفَاحِشَةُ الْمُبَيِّنَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْبُغْضُ وَالنُّشُوزُ، قَالُوا: فَإِذَا نَشَزَتْ حَلَّ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مَالَهَا، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِلَّا أَنِّي لَا أَحْفَظُ له لصا فِي الْفَاحِشَةِ فِي الْآيَةِ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْفَاحِشَةُ الْبَذَاءُ بِاللِّسَانِ وَسُوءُ الْعِشْرَةِ قَوْلًا وَفِعْلًا، وَهَذَا فِي مَعْنَى النُّشُوزِ. وَمِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ يُجِيزُ أَخْذَ الْمَالِ مِنَ النَّاشِزِ عَلَى جِهَةِ الْخُلْعِ، إِلَّا أَنَّهُ يَرَى أَلَّا يَتَجَاوَزَ مَا أَعْطَاهَا رُكُونًا إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ). وَقَالَ مَالِكٌ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لِلزَّوْجِ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ النَّاشِزِ جَمِيعَ مَا تَمْلِكُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالزِّنَا أَصْعَبُ عَلَى الزَّوْجِ مِنَ النُّشُوزِ وَالْأَذَى، وَكُلُّ ذَلِكَ فَاحِشَةٌ تُحِلُّ أَخْذَ الْمَالِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قول ابن سيرين وأبي قلابة

...Teâlâ'nın: { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Kadınlara zorla varis olmanız size helal değildir” [buyruğu hakkındadır]. Ayetten maksat, Câhiliye devrinde bulundukları durumu ortadan kaldırmak ve kadınların, malların erkeklerden miras kalması gibi miras bırakılan bir mal durumuna getirilmemesini sağlamaktır. { كَرْهاً } kelimesi, kâf harfinin ötresiyle (kürhen şeklinde) Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir. Diğer [kıraat imam]ları ise fetha ile (kerhen şeklinde) okumuştur. Bu ikisi iki ayrı lügattir (kullanımdır). İbn Kuteybe şöyle demiştir: “el-Kerh (fetha ile) zorlama (ikrâh) manasındadır; el-kürh (ötre ile) ise meşakkat/zorluk demektir. Nitekim: 'Bunu ister isteyerek ister zorla yap' denilir; yani ister gönüllü olarak ister zorlanarak [demektir].” Hitap velileredir. Bir diğer görüşe göre ise, kadınlara kötü davranarak miraslarına konma tamahıyla yahut mehirlerinin bir kısmını fidye verip kurtulsunlar diye onları alıkoyduklarında kadınların kocalarınadır; en sahih olan da budur. İbn Atiyye de bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: “Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ } “Apaçık bir fâhişe (hayasızlık) yapmaları müstesna” buyruğudur. Kadın bir fâhişe işlediğinde, ümmetin icmâı ile malını elinden almak amacıyla kadını alıkoyma hakkı veliye ait değildir; bu sadece kocaya aittir. Bunun açıklaması bundan sonraki meselede gelecektir.” İkinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَعْضُلُوهُنَّ } “Onlara baskı yapmayın” buyruğu: 'Adl' (عضل) kelimesinin menetmek/engellemek anlamına geldiği Bakara Suresi'nde geçmişti. { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Apaçık bir fâhişe (hayasızlık/çirkinlik) getirmeleri müstesna” buyruğundaki fâhişenin anlamı hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “O zinadır. Bekâr kadın zina ederse yüz celde vurulur, bir yıl sürgün edilir ve kocasından aldığını kocasına geri verir.” Ebû Kılâbe şöyle demiştir: “Bir adamın karısı zina ederse, kendisinden fidye verip kurtuluncaya kadar ona zorluk çıkarmasında ve baskı yapmasında bir beis yoktur.” Süddî ise: “Bunu yaparlarsa mehirlerini geri alınız” demiştir. İbn Sîrîn ve Ebû Kılâbe şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Apaçık bir fâhişe (hayasızlık) getirmeleri müstesna” buyruğu gereğince, [koca] kadının üzerinde [zina halinde] bir adam bulmadıkça kadından fidye alması kendisine helal olmaz.” İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Dahhâk ve Katâde şöyle demiştir: “Bu ayetteki apaçık fâhişe; buğuz ve nüşûzdur (itaatsizliktir).” Şöyle demişlerdir: “Kadın nüşûz ederse (başkaldırırsa), kocasının onun malını alması helal olur.” Mâlik'in mezhebi de budur. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Ancak ben, ayetteki fâhişe hakkında onun (İmam Mâlik'in) sarih bir lafzını ezberimde tutmuyorum.” Bir topluluk ise şöyle demiştir: “Fâhişe; dil ile edepsizlik yapmak ve sözlü ya da fiilî olarak kötü muaşerette bulunmaktır. Bu da nüşûz anlamındadır.” İlim ehlinden kimileri, nâşize (itaatsiz) kadından hul' (bedel karşılığı boşanma) yoluyla mal alınmasını caiz görmüş, ancak Allah Teâlâ'nın: { لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ } “Onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmeniz için” buyruğuna dayanarak ona verdiğinden fazlasını almaması gerektiği kanaatine varmıştır. Mâlik ve ilim ehlinden bir topluluk ise: “Koca, nâşize kadından sahip olduğu bütün malı alabilir” demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Zina kocaya nüşûz ve eziyetten daha ağır gelir. Bunların hepsi de mal almayı helal kılan birer fâhişedir (kötülüktür).” Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr] şöyle demiştir: İbn Sîrîn ve Ebû Kılâbe'nin sözü...

عِنْدِي لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ الْفَاحِشَةَ قَدْ تَكُونُ البذاء والأذى، ومنه قيل للبذي: فَاحِشٌ وَمُتَفَحِّشٌ، وَعَلَى أَنَّهُ لَوِ اطَّلَعَ مِنْهَا عَلَى الْفَاحِشَةِ كَانَ لَهُ لِعَانُهَا، وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَهَا، وَأَمَّا أَنْ يُضَارَّهَا حَتَّى تَفْتَدِيَ مِنْهُ بِمَالِهَا فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ، وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ: لَهُ أَنْ يُضَارَّهَا وَيُسِيءَ إِلَيْهَا حَتَّى تَخْتَلِعَ مِنْهُ إِذَا وَجَدَهَا تَزْنِي غَيْرَ أَبِي قِلَابَةَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ اللَّهُ ﷿: (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ) يَعْنِي فِي حُسْنِ الْعِشْرَةِ وَالْقِيَامِ بِحَقِّ الزَّوْجِ وَقِيَامِهِ بِحَقِّهَا (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ). وَقَالَ اللَّهُ ﷿: (فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً) فهذه الآيات أصل هذا الباب. وقال عطاء الخراساني: كان الرجل إذا أصابت امرأته فاحشة أخذ منها ما ساق إليها وأخرجها، فنسخ ذلك بالحدود. وَقَوْلٌ رَابِعٌ (إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) إِلَّا أَنْ يَزْنِينَ فَيُحْبَسْنَ فِي الْبُيُوتِ، فَيَكُونُ هَذَا قَبْلَ النَّسْخِ، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِ عَطَاءٍ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. الثَّالِثَةُ- وَإِذَا تَنَزَّلْنَا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْخِطَابِ فِي الْعَضْلِ الْأَوْلِيَاءُ فَفِقْهُهُ أَنَّهُ مَتَى صَحَّ فِي وَلِيٍّ أَنَّهُ عَاضِلٌ نَظَرَ الْقَاضِي فِي أَمْرِ الْمَرْأَةِ وَزَوْجِهَا، إِلَّا الْأَبَ فِي بَنَاتِهِ، فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ في عضلة صلاح فلا يعترض، قولا واحد، وَذَلِكَ بِالْخَاطِبِ وَالْخَاطِبِينَ وَإِنْ صَحَّ عَضْلُهُ فَفِيهِ قَوْلَانِ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ: أَنَّهُ كَسَائِرِ الْأَوْلِيَاءِ، يُزَوِّجُ الْقَاضِي مَنْ شَاءَ التَّزْوِيجَ مِنْ بَنَاتِهِ وَطَلَبَهُ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ- لَا يَعْرِضُ لَهُ: الرَّابِعَةُ- يجور أَنْ يَكُونَ (تَعْضُلُوهُنَّ) جَزْمًا عَلَى النَّهْيِ، فَتَكُونُ الْوَاوُ عَاطِفَةَ جُمْلَةِ كَلَامٍ مَقْطُوعَةً مِنَ الْأُولَى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَطْفًا عَلَى (أَنْ تَرِثُوا) فَتَكُونُ الْوَاوُ مُشْتَرَكَةً: عَطَفَتْ فِعْلًا عَلَى فِعْلٍ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ (وَلَا أَنْ تَعْضُلُوهُنَّ) فَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تُقَوِّي احْتِمَالَ النَّصْبِ، وَأَنَّ الْعَضْلَ مِمَّا لَا يَجُوزُ بِالنَّصِّ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُبَيِّنَةٍ) بِكَسْرِ الْيَاءِ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَأَبِي عَمْرٍو، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ (مُبِينَةٍ) بِكَسْرِ الْبَاءِ وَسُكُونِ الْيَاءِ، مِنْ أَبَانَ الشَّيْءَ، يُقَالُ: أَبَانَ الْأَمْرُ بِنَفْسِهِ، وَأَبَنْتُهُ وَبَيَّنَ وَبَيَّنْتُهُ، وهذه القراءات كلها لغات فصيحة.

bana göre bir şey ifade etmez [tutarlı değildir]. Çünkü fâhişe (çirkinlik); kötü söz (bezâ) ve eziyet de olabilir. Nitekim ağzı bozuk kimseye “fâhiş” ve “mütefahhiş” denilmiştir. Kaldı ki koca, kadından bir fâhişe (zina) görse, onunla mülâane yapma (liân) hakkına sahiptir; dilerse de onu boşar. Kadının malıyla kendisini kurtarması (fidye vermesi/muhâlaa yapması) için ona zarar vermesine gelince, erkeğin böyle bir hakkı yoktur. Kadını zina ederken bulduğunda, kendisinden muhâlaa yoluyla ayrılıncaya kadar ona zarar verip kötü muamele edebileceğini söyleyen Ebû Kılâbe dışında kimseyi bilmiyorum. Doğrusunu Allah bilir. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Eğer Allah'ın koyduğu sınırları ayakta tutamayacaklarından korkarsanız” -yani güzel geçim, kadının kocasının hakkını ve kocanın da kadının hakkını yerine getirmesi hususunda [korkarsanız]- { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “kadının [ayrılmak için] feda ettiği şeyde ikisine de bir günah yoktur”. Allah Azze ve Celle yine şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } “Eğer mehir olarak verdiğiniz şeyden gönül hoşluğuyla size bir şey bağışlarlarsa, onu afiyetle, rahatça yiyin”. İşte bu ayetler bu konunun aslıdır (temelidir). Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: “Kişinin karısı fâhişe (çirkin bir iş/zina) işlediğinde, ona mehr olarak verdiğini geri alır ve onu evden çıkarırdı; ardından bu uygulama had cezalarıyla neshedildi.” Dördüncü bir görüş: { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Açık bir fâhişe (zina) yapmaları müstesna” buyruğudur ki zina etmeleri durumunda evlerde hapsedilmeleridir. Buna göre bu hüküm nesihten öncedir. Bu da Atâ'nın sözünün anlamındadır ve zayıf bir görüştür. Üçüncü Mesele- Kadınların evlenmesine engel olma (adl) konusundaki hitabın velilere yönelik olduğu görüşü esas alındığında, bunun fıkhî hükmü şudur: Bir velinin kadının evlenmesine haksız yere engel olduğu (âdıl olduğu) sabit olduğunda hâkim, kadının ve talibin durumuna bakar ve onu evlendirir. Kızları konusunda baba müstesnadır; zira babanın evliliğe engel olmasında bir maslahat/ıslah varsa -ittifakla- buna itiraz edilmez; bu da dünür olan talip veya taliplerin durumuna göredir. Eğer babanın haksız yere engel olduğu (adli) sabit olursa, Mâlik'in mezhebinde bu hususta iki görüş vardır: Birincisi, babanın diğer veliler gibi olduğu ve hâkimin, kızlarından evlenmek isteyip talepte bulunanı evlendireceğidir. Diğer görüş ise hâkimin babaya müdahale etmeyeceğidir. Dördüncü Mesele- { تَعْضُلُوهُنَّ } kelimesinin nehiy (yasaklama) sebebiyle meczum olması caizdir; bu takdirde vâv harfi, önceki cümleden bağımsız bir cümleyi bağlamış (atıf) olur. { أَنْ تَرِثُوا } ifadesine atıfla mensub olması da caizdir; bu durumda vâv harfi müşterek olup fiili fiile atfetmiş olur. İbn Mes'ûd ise { وَلَا أَنْ تَعْضُلُوهُنَّ } şeklinde okumuştur. Bu kıraat nasb ihtimalini ve engellemenin (adlın) nass ile caiz olmadığını güçlendirmektedir. Beşinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { مُبَيِّنَةٍ } buyruğu Yâ harfinin kesresiyle Nâfi' ve Ebû Amr'ın kıraatidir; diğer kurrâ ise Yâ harfinin fethasıyla [{ مُبَيَّنَةٍ }] okumuştur. İbn Abbâs ise Bâ harfinin kesresi ve Yâ harfinin sükûnuyla { مُبِينَةٍ } şeklinde okumuştur; bu da bir şeyi açıklamak/açığa çıkarmak anlamına gelen 'ebâne' (أَبَانَ) fiilindendir. Nitekim: 'İş kendiliğinden açığa çıktı' (أَبَانَ الْأَمْرُ بِنَفْسِهِ), 'onu açıkladım' (أَبَنْتُهُ), 'açık oldu' (بَيَّنَ) ve 'onu açıkladım' (بَيَّنْتُهُ) denir. Bu kıraatlerin hepsi fasih lügatlerdir.

السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ) أَيْ عَلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مِنْ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ. وَالْخِطَابُ لِلْجَمِيعِ، إِذْ لِكُلِّ أَحَدٍ عِشْرَةٌ، زَوْجًا كَانَ أَوْ وَلِيًّا، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْأَمْرِ فِي الْأَغْلَبِ الْأَزْوَاجُ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ) وَذَلِكَ تَوْفِيَةُ حَقِّهَا مِنَ الْمَهْرِ وَالنَّفَقَةِ، وَأَلَّا يَعْبَسَ فِي وَجْهِهَا بِغَيْرِ ذَنْبٍ، وَأَنْ يَكُونَ مُنْطَلِقًا فِي الْقَوْلِ لَا فَظًّا وَلَا غَلِيظًا وَلَا مُظْهِرًا مَيْلًا إِلَى غَيْرِهَا. وَالْعِشْرَةُ: الْمُخَالَطَةُ وَالْمُمَازَجَةُ. وَمِنْهُ قَوْلُ طَرَفَةَ:

Altıncı Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla iyi geçinin” buyruğu, yani Allah'ın emrettiği güzel muaşeret üzere demektir. Hitap herkesedir; zira koca olsun veli olsun herkesin bir muaşereti (birlikteliği) vardır; ancak bu emirle kastedilen çoğunlukla kocalardır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } “Güzellikle tutmak” buyruğu gibidir; o da kadının mehir ve nafakadan doğan hakkını tastamam vermek, günahsız yere onun yüzüne karşı kaş çatmamak, sözde güler yüzlü olup kaba ve katı olmamak ve başkasına meylini belli etmemektir. Muaşeret: Karışıp kaynaşmak ve bir arada yaşamaktır. Tarafe'nin şu sözü bu kabildendir:

فَلَئِنْ شَطَّتْ نَوَاهَا مَرَّةً ... لَعَلَى عَهْدِ حَبِيبٍ مُعْتَشِرْ

Ayrılık menzili bir kere uzaklaşsa da... Muhakkak ki bir arada yaşanan sevgilinin ahdi üzeredir

جَعَلَ الْحَبِيبَ جَمْعًا كَالْخَلِيطِ وَالْغَرِيقِ. وَعَاشَرَهُ مُعَاشَرَةً، وَتَعَاشَرَ الْقَوْمُ وَاعْتَشَرُوا. فَأَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِحُسْنِ صُحْبَةِ النِّسَاءِ إِذَا عَقَدُوا عَلَيْهِنَّ لِتَكُونَ أَدَمَةُ مَا بَيْنَهُمْ وَصُحْبَتُهُمْ عَلَى الْكَمَالِ، فَإِنَّهُ أَهْدَأُ لِلنَّفْسِ وَأَهْنَأُ لِلْعَيْشِ. وَهَذَا وَاجِبٌ عَلَى الزَّوْجِ وَلَا يَلْزَمُهُ فِي الْقَضَاءِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ أن يتصنع لها كما تتصنع له. وقال يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحَنْظَلِيُّ: أَتَيْتُ مُحَمَّدَ ابن الْحَنَفِيَّةِ فَخَرَجَ إِلَيَّ فِي مِلْحَفَةٍ حَمْرَاءَ وَلِحْيَتُهُ تَقْطُرُ مِنَ الْغَالِيَةِ، فَقُلْتُ: مَا هَذَا؟ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْمِلْحَفَةَ أَلْقَتْهَا عَلَيَّ امْرَأَتِي وَدَهَنَتْنِي بالطيب، وإنهن يشتهين مناما نَشْتَهِيهِ مِنْهُنَّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَتَزَيَّنَ لِامْرَأَتِي كَمَا أُحِبُّ أَنْ تَتَزَيَّنَ [الْمَرْأَةُ] لِي. وَهَذَا دَاخِلٌ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَإِلَى مَعْنَى الْآيَةِ يُنْظَرُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (فَاسْتَمْتِعْ بِهَا وَفِيهَا عِوَجٌ) أَيْ لَا يَكُنْ مِنْكَ سُوءُ عِشْرَةٍ مَعَ اعْوِجَاجِهَا، فَعَنْهَا تَنْشَأُ الْمُخَالَفَةُ وَبِهَا يَقَعُ الشِّقَاقُ، وَهُوَ سَبَبُ الْخُلْعِ. السَّابِعَةُ- اسْتَدَلَّ عُلَمَاؤُنَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ) عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا كَانَتْ لَا يَكْفِيهَا خَادِمٌ وَاحِدٌ أَنَّ عَلَيْهِ أَنْ يَخْدُمَهَا قَدْرَ كِفَايَتِهَا، كَابْنَةِ الْخَلِيفَةِ وَالْمَلِكِ وَشَبَهِهِمَا مِمَّنْ لَا يَكْفِيهَا خَادِمٌ وَاحِدٌ، وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ المعاشرة بالمعروف. وقال الشافعي

[Şair] «el-habîb» (sevgili) kelimesini, «el-halît» (birlikte yaşayanlar) ve «el-ğarîk» (boğulanlar) kelimelerinde olduğu gibi çoğul kılmıştır. «Âşerahû muâşereten» (onunla muaşeret etti/birlikte yaşadı), «teâşera'l-kavmu va'teşerû» (topluluk birbiriyle kaynaşıp birlikte yaşadı) denir. Allah Sübhânehu, aralarındaki ülfet ve beraberlik kemal derecesinde olsun diye, nikâh akdi kıyıldığında kadınlarla güzel bir şekilde arkadaşlık/birliktelik edilmesini emretmiştir; zira bu, nefis için daha huzur verici ve hayat için daha tatlıdır. Bu, kocanın üzerine vaciptir; ancak kazâen (hukuken zorla) ona yüklenemez. Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu, kadının ona süslendiği gibi erkeğin de ona süslenmesidir. Yahyâ b. Abdurrahman el-Hanzalî şöyle anlatır: Muhammed b. el-Hanefiyye'ye gittim. Yanıma kırmızı bir bürgü içinde çıktı ve sakalından gâliye damlıyordu. Ben: "Bu nedir?" diye sordum. O da: "Bu bürgüyü üzerime hanımım örttü ve bana güzel koku sürdü. Zira bizim onlardan arzuladığımız [güzelliği], onlar da bizden arzular" dedi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da şöyle demiştir: «Ben, hanımımın bana süslenmesini arzu ettiğim gibi hanımım için süslenmeyi de severim.» [Kadının] süslenmesi de zikrettiğimiz hususun kapsamına girmektedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « فَاسْتَمْتِعْ بِهَا وَفِيهَا عِوَجٌ » «Onun eğriliği varken de kendisinden faydalanmaya bak» buyruğu bu ayetin anlamına bakar. Yani ondakı eğriliğe rağmen senden kaynaklanan kötü bir muaşeret olmasın; aksi takdirde bundan anlaşmazlık doğar, aralarında geçimsizlik meydana gelir ve bu da hul'e (bedel karşılığı boşanmaya) sebep olur. Yedinci Mesele- Âlimlerimiz Allah Teâlâ'nın: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla iyi geçinin” buyruğundan, kadına bir hizmetçi kâfi gelmediği takdirde -halifenin, hükümdarın kızı ve bir hizmetçinin kâfi gelmeyeceği benzeri kimseler gibi- kocanın ona yetecek kadar hizmetçi sağlamakla yükümlü olduğuna ve maruf ile muaşeretin (iyi geçinmenin) bu olduğuna delil getirmişlerdir. Şâfiî

وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَلْزَمُهُ إِلَّا خَادِمٌ وَاحِدٌ، وَذَلِكَ يَكْفِيهَا خِدْمَةَ نَفْسِهَا، وَلَيْسَ فِي الْعَالَمِ امْرَأَةٌ إِلَّا وَخَادِمٌ وَاحِدٌ يَكْفِيهَا، وَهَذَا كَالْمُقَاتِلِ تَكُونُ لَهُ أَفْرَاسٌ عِدَّةٌ فَلَا يُسْهَمُ لَهُ إِلَّا لِفَرَسٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْقِتَالُ إِلَّا عَلَى فَرَسٍ [وَاحِدٍ]. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ مِثْلَ بَنَاتِ الْمُلُوكِ اللَّاتِي لَهُنَّ خِدْمَةٌ كَثِيرَةٌ لَا يَكْفِيهَا خَادِمٌ وَاحِدٌ، لِأَنَّهَا تحتاج من غسل ثيابها وإصلاح مَضْجَعِهَا وَغَيْرِ ذَلِكَ إِلَى مَا لَا يَقُومُ بِهِ الْوَاحِدُ، وَهَذَا بَيِّنٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ) أَيْ لِدَمَامَةٍ أَوْ سُوءِ خُلُقٍ مِنْ غَيْرِ ارْتِكَابِ فَاحِشَةٍ أَوْ نُشُوزٍ، فَهَذَا يُنْدَبُ فِيهِ إِلَى الِاحْتِمَالِ، فَعَسَى أن يول الْأَمْرُ إِلَى أَنْ يَرْزُقَ اللَّهُ مِنْهَا أَوْلَادًا صالحين. و (أَنْ) رَفْعٌ بِ (عَسَى) وَأَنْ وَالْفِعْلُ مَصْدَرٌ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى مَا وَرَدَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا يَفْرَكْ مُؤْمِنٌ مُؤْمِنَةً إِنْ كَرِهَ مِنْهَا خُلُقًا رَضِيَ مِنْهَا آخَرَ) أَوْ قَالَ (غَيْرُهُ). الْمَعْنَى: أَيْ لَا يُبْغِضْهَا بُغْضًا كُلِّيًّا يَحْمِلُهُ عَلَى فِرَاقِهَا. أَيْ لَا يَنْبَغِي لَهُ ذَلِكَ بَلْ يَغْفِرُ سَيِّئَتَهَا لِحَسَنَتِهَا وَيَتَغَاضَى عَمَّا يَكْرَهُ لِمَا يُحِبُّ. وَقَالَ مَكْحُولٌ: سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يَقُولُ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيَسْتَخِيرُ اللَّهَ تَعَالَى فَيُخَارُ لَهُ، فَيَسْخَطُ عَلَى رَبِّهِ ﷿ فَلَا يَلْبَثُ أَنْ يَنْظُرَ فِي الْعَاقِبَةِ فَإِذَا هُوَ قَدْ خِيرَ لَهُ. وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ حَبِيبٍ بِالْمَهْدِيَّةِ، عَنْ أَبِي الْقَاسِمِ السُّيُورِيِّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ حَيْثُ قَالَ: كَانَ الشَّيْخُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ أَبِي زَيْدٍ مِنَ الْعِلْمِ وَالدِّينِ فِي الْمَنْزِلَةِ وَالْمَعْرِفَةِ. وَكَانَتْ لَهُ زَوْجَةٌ سَيِّئَةُ الْعِشْرَةِ وَكَانَتْ تُقَصِّرُ فِي حُقُوقِهِ وَتُؤْذِيهِ بِلِسَانِهَا، فَيُقَالُ لَهُ فِي أَمْرِهَا وَيُعْذَلُ بِالصَّبْرِ عَلَيْهَا، فَكَانَ يَقُولُ: أَنَا رَجُلٌ قَدْ أَكْمَلَ اللَّهُ عَلَيَّ النِّعْمَةَ فِي صِحَّةِ بَدَنِي وَمَعْرِفَتِي وَمَا مَلَكَتْ يَمِينِي، فَلَعَلَّهَا بُعِثَتْ عُقُوبَةً عَلَى ذَنْبِي فَأَخَافُ إِنْ فَارَقْتُهَا أَنْ تَنْزِلَ بِي عُقُوبَةٌ هِيَ أَشَدُّ مِنْهَا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى كَرَاهَةِ الطَّلَاقِ مَعَ الْإِبَاحَةِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَكْرَهُ شَيْئًا أَبَاحَهُ إِلَّا الطَّلَاقَ وَالْأَكْلَ وَإِنَّ اللَّهَ لَيُبْغِضُ الْمِعَى إِذَا امْتَلَأَ).

Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Kocaya ancak tek bir hizmetçi [tutmak] gerekir; bu da kadının kendi hizmetini görmesi için yeterlidir. Dünyada tek bir hizmetçinin yetmeyeceği hiçbir kadın yoktur. Bu durum, birden fazla atı olan savaşçıya benzer; ona ancak tek bir at için [ganimetten] pay verilir, çünkü o ancak [tek] bir at üzerinde savaşabilir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu yanlıştır; zira çok hizmetçiye alışkın olan hükümdar kızları gibi kadınlara tek bir hizmetçi yetmez. Çünkü o; elbiselerinin yıkanması, yatağının düzeltilmesi ve benzeri hususlarda tek kişinin altından kalkamayacağı şeylere ihtiyaç duyar. Bu ise gayet açıktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ } “Eğer onlardan hoşlanmazsanız” buyruğu; çirkinlik yahut kötü ahlak sebebiyle olup kadının bir hayasızlık irtikâp etmemesi veya serkeşlik (nüşûz) yapmaması hâlidir. Bu durumda [kadına] tahammül göstermek menduptur. Olur ki işin sonu, Allah'ın o kadından salih evlatlar lütfetmesine varır. [Ayetteki] (أَنْ / en) edatı (عَسَى / asâ) ile ref konumundadır; [en] ve fiil masdar [anlamındadır]. Derim ki: Bu manada Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَفْرَكْ مُؤْمِنٌ مُؤْمِنَةً إِنْ كَرِهَ مِنْهَا خُلُقًا رَضِيَ مِنْهَا آخَرَ » «Bir mümin erkek, mümin bir kadına buğzetmesin (onunla bağlarını koparmasın); zira onun bir huyundan hoşlanmazsa başka bir huyundan hoşnut olur.» yahut "gayrahû / bir diğerinden" buyurmuştur. Anlamı şudur: Yani onu kendisinden ayrılmaya sevk edecek derecede bütünüyle buğzetmesin. Ona yakışan bu değildir; bilakis onun iyiliği hatırına kötülüğünü bağışlamalı, sevdiği yönü için hoşlanmadığı yönünü görmezden gelmelidir. Mekhûl şöyle demiştir: İbn Ömer'in şöyle dediğini işittim: "Kişi Yüce Allah'tan hayırlısını diler (istihare eder), Allah da onun hakkında hayırlı olanı takdir buyurur; fakat o, Rabbi azze ve celle'ye karşı hoşnutsuzluk gösterir. Çok geçmeden işin akıbetine bakar ve bir de görür ki kendisi için gerçekten hayırlı olan takdir edilmiştir." İbnü'l-Arabî zikredip şöyle demiştir: Mehdiye'de Ebü'l-Kāsım b. Habîb, Ebü'l-Kāsım es-Suyûrî'den, o da Ebû Bekr b. Abdirrahmân'dan naklen bana şöyle anlattı: Şeyh Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd, ilim, din, makam ve marifet bakımından üstün bir mertebedeydi. Onun kötü ahlaklı ve geçimsiz bir hanımı vardı; adamın haklarını aksatır ve diliyle ona eziyet ederdi. Kendisine karısının durumu söylenip ona sabrettiği için kınandığında şöyle derdi: "Ben, Allah'ın beden sağlığı, ilim ve marifet ile sahip olduğum imkânlar hususunda üzerimdeki nimetini tamamladığı bir kimseyim. Belki de bu kadın işlediğim bir günahın cezası olarak gönderilmiştir; dolayısıyla onu boşarsam başıma bundan daha şiddetli bir cezanın gelmesinden korkarım." Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bunda, mubah olmakla birlikte talakın (boşanmanın) mekruh olduğuna delil vardır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: « إِنَّ اللَّهَ لَا يَكْرَهُ شَيْئًا أَبَاحَهُ إِلَّا الطَّلَاقَ وَالْأَكْلَ وَإِنَّ اللَّهَ لَيُبْغِضُ الْمِعَى إِذَا امْتَلَأَ » «Şüphesiz ki Allah, mubah kıldığı hiçbir şeyden talak ve [aşırı] yemek kadar hoşlanmamazlık etmez. Muhakkak ki Allah, dolduğu vakit mideye buğzeder.»

[سورة النساء (٤): الآيات ٢٠ الى ٢١]

[Nisâ Suresi (4): Ayetler 20-21]

وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١)

{ وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١) } “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla mehir vermiş olsanız dahi ondan hiçbir şey geri almayın. Ona iftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi alacaksınız? (20) Birbirinizle baş başa kalıp içli dışlı olmuşken ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken onu nasıl geri alırsınız? (21)”

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا مَضَى فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ حُكْمُ الْفِرَاقِ الَّذِي سَبَبُهُ الْمَرْأَةُ، وَأَنَّ لِلزَّوْجِ أَخْذَ الْمَالِ مِنْهَا عَقِبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ الْفِرَاقِ الَّذِي سَبَبُهُ الزَّوْجُ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ إِذَا أَرَادَ الطَّلَاقَ مِنْ غَيْرِ نُشُوزٍ وَسُوءِ عِشْرَةٍ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَطْلُبَ مِنْهَا مَالًا. الثَّانِيةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ إِذَا كَانَ الزَّوْجَانِ يُرِيدَانِ الْفِرَاقَ وَكَانَ مِنْهُمَا نُشُوزٌ وَسُوءُ عِشْرَةٍ، فَقَالَ مَالِكٌ ﵁: لِلزَّوْجِ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا إِذَا تَسَبَّبَتْ فِي الْفِرَاقِ وَلَا يُرَاعَى تَسَبُّبُهُ هُوَ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: لَا يَجُوزُ لَهُ أَخْذُ الْمَالِ إِلَّا أَنْ تَنْفَرِدَ هِيَ بِالنُّشُوزِ وَتَطْلُبَهُ فِي ذَلِكَ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً) الآية. دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْمُغَالَاةِ فِي الْمُهُورِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُمَثِّلُ إِلَّا بِمُبَاحٍ. وَخَطَبَ عُمَرُ ﵁ فَقَالَ: أَلَا لَا تُغَالُوا فِي صَدُقَاتِ النِّسَاءِ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَكْرُمَةً فِي الدُّنْيَا أَوْ تَقْوَى عِنْدَ اللَّهِ لَكَانَ أَوْلَاكُمْ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ، ﷺ، مَا أَصْدَقَ قَطُّ امْرَأَةً مِنْ نِسَائِهِ وَلَا بَنَاتِهِ فَوْقَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أُوقِيَّةٍ. فَقَامَتْ إِلَيْهِ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ: يَا عُمَرُ، يُعْطِينَا اللَّهُ وَتَحْرِمُنَا! أَلَيْسَ اللَّهُ ﷾ يَقُولُ: (وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً)؟ فَقَالَ عُمَرُ: أَصَابَتِ امْرَأَةٌ وَأَخْطَأَ عُمَرُ. وَفِي رِوَايَةٍ فَأَطْرَقَ عُمَرُ ثُمَّ قَالَ: كُلُّ النَّاسِ أَفْقَهُ مِنْكَ يَا عُمَرُ!. وَفِي أُخْرَى: امْرَأَةٌ أَصَابَتْ وَرَجُلٌ أَخْطَأَ. وَتَرَكَ الْإِنْكَارَ. أَخْرَجَهُ أَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِ مُسْنَدِهِ عَنْ أَبِي الْعَجْفَاءِ السُّلَمِيِّ قَالَ: خَطَبَ عُمَرُ النَّاسَ، فَذَكَرَهُ إِلَى قَوْلِهِ: اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أُوقِيَّةً، وَلَمْ يَذْكُرْ:

Bu ayette altı mesele vardır: Birincisi: Önceki ayette sebebi kadın olan ayrılığın hükmü ve kocanın kadından mal alabileceği geçtikten sonra, bunun hemen peşinden sebebi koca olan ayrılık zikredilmiş ve [kadının] bir serkeşliği (nüşûz) ve kötü geçimi olmaksızın boşanmak istediğinde, kocanın kadından mal talep etmeye hakkı olmadığı açıklanmıştır. İkincisi: Karı-kocanın her ikisi de ayrılmak istediğinde ve her ikisinden de serkeşlik ve kötü geçim söz konusu olduğunda âlimler ihtilaf etmiştir. Mâlik radıyallâhu anh: “Eğer ayrılığa kadın sebebiyet vermişse kocanın ondan [bedel] alması caizdir, kocanın sebep olmasına bakılmaz” demiştir. Bir grup âlim ise şöyle demiştir: “Serkeşlik sadece kadından kaynaklanmadıkça ve bu hususta [ayrılığı] bizzat kendisi talep etmedikçe kocanın mal alması caiz değildir.” Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً } “Onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız dahi...” ayeti, mehirde yüksek miktar belirlemenin caiz olduğuna delildir; zira Yüce Allah ancak mubah olan bir şeyle misal getirir. Ömer radıyallâhu anh bir hutbe irat edip şöyle demiştir: «Haberiniz olsun! Kadınların mehirlerinde aşırıya kaçıp miktarı yükseltmeyin. Çünkü bu dünyada bir üstünlük vesilesi yahut Allah katında bir takva olsaydı, buna en layık olanınız Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu. O, ne hanımlarından ne de kızlarından hiçbirine on iki ukıyyeden fazla mehir vermemiştir.» Bunun üzerine bir kadın ayağa kalkıp: “Ey Ömer! Allah bize verirken sen bizi bundan mahrum mu bırakıyorsun? Allah Azze ve Celle: { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } “Onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız dahi ondan hiçbir şey geri almayın!” buyurmuyor mu?” dedi. Bunun üzerine Ömer: “Kadın isabet etti, Ömer yanıldı” dedi. Bir rivayette Ömer başını öne eğdi, sonra: “Bütün insanlar senden daha fakihtir ey Ömer!” dedi. Başka bir rivayette ise: “Bir kadın isabet etti, bir adam yanıldı” dedi ve itirazından vazgeçti. Bunu Ebû Hâtim el-Büstî Sahîh'inde Ebü'l-Acfâ es-Sülemî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: “Ömer insanlara hutbe irat etti...” deyip hadisi “on iki ukıyye” sözüne kadar zikretti; fakat şu kısmı zikretmedi:

فَقَامَتْ إِلَيْهِ امْرَأَةٌ. إِلَى آخِرِهِ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَبِي الْعَجْفَاءِ، وَزَادَ بَعْدَ قَوْلِهِ: أُوقِيَّةً. وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيُثْقِلُ صَدَقَةَ امْرَأَتِهِ حَتَّى تَكُونَ لَهَا عَدَاوَةٌ فِي نَفْسِهِ، وَيَقُولُ: قَدْ كَلِفْتُ إِلَيْكِ عَلَقَ الْقِرْبَةِ- أَوْ عَرَقَ الْقِرْبَةِ، وَكُنْتُ رَجُلًا عَرَبِيًّا مُوَلَّدًا مَا أَدْرِي مَا عَلَقُ الْقِرْبَةِ أَوْ عَرَقُ الْقِرْبَةِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَعَلَقُ الْقِرْبَةِ لُغَةٌ فِي عَرَقِ الْقِرْبَةِ. قَالَ غَيْرُهُ: وَيُقَالُ عَلَقُ الْقِرْبَةِ عِصَامُهَا الَّذِي تُعَلَّقُ بِهِ. يَقُولُ كَلِفْتُ إِلَيْكِ حَتَّى عِصَامِ الْقِرْبَةِ. وَعَرَقُ الْقِرْبَةِ مَاؤُهَا، يَقُولُ: جَشِمْتُ إِلَيْكِ حَتَّى سَافَرْتُ وَاحْتَجْتُ إِلَى عَرَقِ الْقِرْبَةِ، وَهُوَ مَاؤُهَا فِي السَّفَرِ. وَيُقَالُ: بَلْ عَرَقُ الْقِرْبَةِ أَنْ يَقُولَ: نَصِبْتُ لَكِ وَتَكَلَّفْتُ حَتَّى عَرِقْتُ عَرَقَ الْقِرْبَةِ، وَهُوَ سَيَلَانُهَا. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا يَتَزَوَّدُونَ الْمَاءَ فَيُعَلِّقُونَهُ عَلَى الْإِبِلِ يَتَنَاوَبُونَهُ فَيَشُقُّ عَلَى الظَّهْرِ، فَفُسِّرَ بِهِ اللَّفْظَانِ: الْعَرَقُ وَالْعَلَقُ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: عَرَقُ الْقِرْبَةِ كَلِمَةٌ مَعْنَاهَا الشِّدَّةُ. قَالَ: وَلَا أَدْرِي مَا أَصْلُهَا. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: وَسَمِعْتُ ابْنَ أَبِي طَرَفَةَ وَكَانَ مِنْ أَفْصَحِ مَنْ رَأَيْتُ يَقُولُ: سَمِعْتُ شِيخَانَنَا يَقُولُونَ: لقيت من فولان عَرَقَ الْقِرْبَةِ، يَعْنُونَ الشِّدَّةَ. وَأَنْشَدَنِي لِابْنِ الْأَحْمَرِ:

Bunun üzerine bir kadın ayağa kalktı... sonuna kadar. İbn Mâce de Sünen'inde Ebü'l-Acfâ'dan bunu rivayet etmiş ve [Ömer'in] "on iki ukıyye" sözünden sonra şu ziyadede bulunmuştur: "Kişi kadınının mehrini o kadar ağırlaştırır ki, sonunda içinde kadına karşı bir düşmanlık besler ve şöyle der: 'Senin uğruna dağarcığın bağına (alaku'l-kırbe) -veya dağarcığın terine (araku'l-kırbe)- varıncaya kadar katlandım!' Ben melez bir Arap adamı idim; dağarcığın bağı veya dağarcığın teri nedir bilmezdim." Cevherî der ki: "Alaku'l-kırbe (عَلَقُ الْقِرْبَةِ), araku'l-kırbe (عَرَقُ الْقِرْبَةِ) terkibinin bir lehçesidir." Başkası ise şöyle demiştir: "Alaku'l-kırbe, dağarcığın asıldığı bağdır/ipidir denilir. Yani: 'Senin uğruna dağarcığın ipine varıncaya dek [zahmetlere] katlandım' demektedir. Araku'l-kırbe ise onun suyudur. Yani: 'Senin için sefere çıkıp dağarcığın terine -ki o seferdeki suyudur- muhtaç kalacak derecede meşakkate katlandım' demek istemektedir." Şöyle de denilmiştir: Bilakis araku'l-kırbe, kişinin 'Senin için yoruldum ve dağarcığın teri gibi terleyinceye -ki bu onun sızmasıdır- kadar külfete girdim' demesidir. Bir diğer görüşe göre: Onlar [seferde] su azığı edinirler, onu develere asarlar ve nöbetleşe taşırlardı; bu da binek hayvanının sırtına ağır gelirdi. İşte bu iki lafız -el-arak ve el-alak- bununla tefsir edilmiştir. Asmaî şöyle der: "Araku'l-kırbe, şiddet ve meşakkat anlamına gelen bir ifadedir." Ve ekler: "Bunun aslının ne olduğunu bilmiyorum." Asmaî der ki: Gördüğüm en fasih insanlardan olan İbn Ebî Tarafe'nin şöyle dediğini işittim: 'Bizim yaşlılarımızın şöyle dediklerini işittim: Falandan araku'l-kırbe gördüm, bununla şiddet ve meşakkati kastederlerdi.' Ve bana İbnü'l-Ahmer'in şu beytini okudu:

لَيْسَتْ بِمَشْتَمَةٍ تُعَدُّ وَعَفْوُهَا ... عَرَقُ السِّقَاءِ عَلَى الْقَعُودِ اللَّاغِبِ

O, sayılacak bir sövgü değildir; fakat onun bağışlanması, yorgun düşmüş genç deve üzerindeki dağarcığın teri gibidir.

قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: أَرَادَ أَنَّهُ يسمع الكلمة تغيظه وليست بشتم فيؤاخذ صَاحِبُهَا بِهَا، وَقَدْ أَبْلَغْتُ إِلَيْهِ كَعَرَقِ الْقِرْبَةِ، فقال: كعرق السقاء لَمَّا لَمْ يُمْكِنْهُ الشِّعْرُ، ثُمَّ قَالَ: عَلَى الْقَعُودِ اللَّاغِبِ، وَكَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ تُعَلَّقَ الْقِرْبَةُ عَلَى الْقَعُودِ فِي أَسْفَارِهِمْ. وَهَذَا الْمَعْنَى شَبِيهٌ بِمَا كَانَ الْفَرَّاءُ يَحْكِيهِ، زَعَمَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْمَفَاوِزِ فِي أَسْفَارِهِمْ يَتَزَوَّدُونَ الْمَاءَ فَيُعَلِّقُونَهُ عَلَى الْإِبِلِ يَتَنَاوَبُونَهُ، فَكَانَ فِي ذَلِكَ تَعَبٌ وَمَشَقَّةٌ عَلَى الظَّهْرِ. وَكَانَ الْفَرَّاءُ يَجْعَلُ هَذَا التَّفْسِيرَ فِي عَلَقِ الْقِرْبَةِ بِاللَّامِ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَا تُعْطِي الْآيَةُ جَوَازَ الْمُغَالَاةِ بِالْمُهُورِ، لِأَنَّ التَّمْثِيلَ بِالْقِنْطَارِ إِنَّمَا هُوَ عَلَى جِهَةِ الْمُبَالَغَةِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَآتَيْتُمْ هَذَا الْقَدْرَ الْعَظِيمَ الَّذِي لَا يُؤْتِيهِ أَحَدٌ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ ﷺ: (مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا وَلَوْ كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الجنة). ومعلوم أنه لا يكون مسجد

Ebû Ubeyd şöyle demiştir: [Şair] kendisini öfkelendiren fakat sahibinin bundan dolayı kınanamayacağı, sövgü niteliğinde olmayan bir söz işittiğini [ve şöyle dediğini] kastetmiştir: "Ben ona dağarcığın teri gibi [ağır bir söz] ulaştırdım." Şiir vezni elvermeyince "dağarcığın teri gibi" anlamında [kırbe yerine sikā' diyerek] "ke-araki's-sikā'" demiş, ardından da "yorgun düşmüş genç deve üzerinde" ifadesini kullanmıştır. Bunun anlamı, yolculuklarında su dağarcığının genç deveye yüklenmesi idi. Bu anlam, el-Ferrâ'nın naklettiğine benzemektedir. Zira o, [Arapların] yolculuklarında çöllerde su azığı aldıklarını, bunu develere yükleyip nöbetleşe taşıdıklarını, bu sebeple binek hayvanının sırtında yorgunluk ve meşakkat meydana geldiğini ileri sürmüştür. Ferrâ bu tefsiri, lâm harfiyle "alaku'l-kırbe" [ifadesi] hakkında yapmaktaydı. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Ayet, mehirde aşırıya kaçmanın caiz olduğu hükmünü vermez; zira kantar ile örneklendirme ancak mübalağa yoluyladır. Sanki [Allah Teâlâ]: "Hiç kimsenin vermeyeceği bu muazzam miktarı vermiş olsanız bile..." buyurmuş gibidir. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu gibidir: « مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا وَلَوْ كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الجنة » «Kim Allah için bağırtlak kuşunun yuvası kadar bile olsa bir mescid inşa ederse, Allah da ona cennette bir ev inşa eder.» Bilinmektedir ki hiçbir mescit

كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ. وَقَدْ قَالَ ﷺ لِابْنِ أَبِي حَدْرَدٍ وَقَدْ جَاءَ يَسْتَعِينُهُ فِي مَهْرِهِ، فَسَأَلَهُ عَنْهُ فَقَالَ: مِائَتَيْنِ، فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (كَأَنَّكُمْ تَقْطَعُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ مِنْ عُرْضِ الْحَرَّةِ أَوْ جَبَلٍ). فَاسْتَقْرَأَ بَعْضُ النَّاسِ مِنْ هَذَا مَنْعَ الْمُغَالَاةِ بِالْمُهُورِ، وَهَذَا لَا يَلْزَمُ، وَإِنْكَارُ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى هَذَا الرَّجُلِ الْمُتَزَوِّجِ لَيْسَ إِنْكَارًا لِأَجْلِ الْمُغَالَاةِ وَالْإِكْثَارِ فِي الْمُهُورِ، وَإِنَّمَا الْإِنْكَارُ لِأَنَّهُ كَانَ فَقِيرًا فِي تِلْكَ الْحَالِ فَأَحْوَجَ نَفْسَهُ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ وَالسُّؤَالِ، وَهَذَا مَكْرُوهٌ بِاتِّفَاقٍ. وَقَدْ أَصْدَقَ عُمَرُ أُمَّ كُلْثُومٍ بِنْتَ عَلِيٍّ مِنْ فَاطِمَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِرَجُلٍ: (أَتَرْضَى أَنْ أُزَوِّجَكَ فُلَانَةً)؟ قَالَ: نَعَمْ. وَقَالَ لِلْمَرْأَةِ: (أَتَرْضَيْنَ أَنْ أُزَوِّجَكِ فُلَانًا)؟ قَالَتْ: نَعَمْ. فَزَوَّجَ أحدهما من صاحب، فَدَخَلَ بِهَا الرَّجُلُ وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ يُعْطِهَا شَيْئًا، وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ الْحُدَيْبِيَةَ وَلَهُ سَهْمٌ بِخَيْبَرَ، فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ زَوَّجَنِي فُلَانَةً وَلَمْ أَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ أُعْطِهَا شَيْئًا، وَإِنِّي أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَعْطَيْتُهَا مِنْ صَدَاقِهَا سَهْمِي بِخَيْبَرَ، فَأَخَذَتْ سَهْمَهَا فَبَاعَتْهُ بِمِائَةِ أَلْفٍ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَلَّا تَحْدِيدَ فِي أَكْثَرِ الصَّدَاقِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً) وَاخْتَلَفُوا فِي أَقَلِّهِ، وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ). وَمَضَى الْقَوْلُ فِي تَحْدِيدِ الْقِنْطَارِ فِي (آلِ عِمْرَانَ). وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ (وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ) بِوَصْلِ أَلِفِ (إِحْداهُنَّ) وَهِيَ لُغَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

bağırtlak kuşunun yuvası kadar olamaz. Nitekim Hz. Peygamber ﷺ, mehrini ödemek için kendisinden yardım istemeye gelen İbn Ebî Hadred'e mehrin miktarını sormuş, o da 'İki yüz [dirhem]' deyince Resûlullah ﷺ öfkelenmiş ve: { كَأَنَّكُمْ تَقْطَعُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ مِنْ عُرْضِ الْحَرَّةِ أَوْ جَبَلٍ } “Sanki siz altın ve gümüşü Harre'nin bir kenarından yahut dağdan kesip alıyorsunuz!” buyurmuştur. Bazı kimseler bundan mehirlerde aşırıya gitmenin yasaklandığı sonucunu çıkarmışlardır; ancak bu zorunlu bir çıkarım değildir. Peygamber ﷺ'in bu evlenen kimseye itirazı, mehirde aşırıya gitmekten ve miktarı çoğaltmaktan ötürü değil, bilakis o durumda fakir olup kendisini yardıma ve istemeye muhtaç kıldığı içindir; bu ise ittifakla mekruhtur. Nitekim Ömer, Fâtıma'nın Ali'den olan kızı Ümmü Gülsüm'e -Allah onlardan razı olsun- kırk bin dirhem mehir vermiştir. Ebû Dâvûd Ukbe b. Âmir'den rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ bir adama: { أَتَرْضَى أَنْ أُزَوِّجَكَ فُلَانَةً } “Seni falan kadınla evlendirmeme razı mısın?” buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. Kadına da: { أَتَرْضَيْنَ أَنْ أُزَوِّجَكِ فُلَانًا } “Seni falan adamla evlendirmeme razı mısın?” buyurdu. Kadın: 'Evet' dedi. Bunun üzerine birini diğeriyle evlendirdi. Adam kadınla zifafa girdi, ancak onun için bir mehir belirlemedi ve ona hiçbir şey vermedi. Adam Hudeybiye'ye katılanlardandı ve Hayber'de bir hissesi vardı. Vefatı yaklaştığında şöyle dedi: 'Resûlullah ﷺ beni falan kadınla evlendirmişti; ne ona bir mehir takdir ettim ne de bir şey verdim. Şahit olun ki ben mehrine karşılık Hayber'deki hissemi ona verdim.' Kadın o hisseyi aldı ve yüz bin [dirheme] sattı. İlim ehli, Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً } “onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız dahi” buyruğundan ötürü mehrin üst sınırı için bir tahdit (sınırlama) olmadığı konusunda icma etmiştir; alt sınırı hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Bu husus Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ } “mallarınızla istemeniz” buyruğunda gelecektir. Kantarın miktarı hakkındaki açıklama ise Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. İbn Muhaysın, bir lehçe olarak { وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ } ifadesindeki (إِحْداهُنَّ) kelimesinin elifini vasıl ile (İhdâhünne şeklinde) okumuştur; şairin şu sözü de bundandır:

وَتَسْمَعُ مِنْ تَحْتِ الْعَجَاجِ لَهَا ازْمَلَا

Ve toz bulutunun altından onun için bir uğultu işitirsin.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Diğerinin şu sözü de bundandır:

إِنْ لَمْ أُقَاتِلْ فَالْبِسُونِي بُرْقُعًا

Eğer savaşmazsam bana peçe giydirin!

الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً) قَالَ بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ: لَا يَأْخُذُ الزَّوْجُ مِنَ الْمُخْتَلِعَةِ شَيْئًا، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (فَلا تَأْخُذُوا)، وَجَعَلَهَا نَاسِخَةً لِآيَةِ (الْبَقَرَةِ). وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ البقرة

Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } “Ondan hiçbir şeyi geri almayın” buyruğudur. Bekr b. Abdillâh el-Müzenî şöyle demiştir: "Koca, muhâlea (bedel karşılığı boşanma) yapan kadından hiçbir şey alamaz; çünkü Yüce Allah: { فَلا تَأْخُذُوا } “[Ondan hiçbir şey] almayın” buyurmuştur." O, bu ayeti Bakara [suresindeki] ayeti nesh edici (hükmünü kaldıran) kabul etmiştir. İbn Zeyd ve başkaları ise şöyle demiştir: "Bu ayet, Yüce Allah'ın Bakara suresindeki şu buyruğu ile mensuhtur (hükmü yürürlükten kaldırılmıştır):

(وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً (. وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مُحْكَمَةٌ وَلَيْسَ فِيهَا نَاسِخٌ وَلَا مَنْسُوخٌ وَكُلُّهَا يُبْنَى بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: هِيَ مُحْكَمَةٌ، وَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ بَكْرٍ: إِنْ أَرَادَتْ هِيَ الْعَطَاءَ، فَقَدْ جَوَّزَ النَّبِيُّ ﷺ لِثَابِتٍ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ زَوْجَتِهِ مَا سَاقَ إِلَيْهَا. (بُهْتاناً) مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ (وَإِثْماً) مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ (مُبِيناً) مِنْ نَعْتِهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ) الْآيَةُ. تَعْلِيلٌ لِمَنْعِ الْأَخْذِ مَعَ الْخَلْوَةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْإِفْضَاءُ إِذَا كَانَ مَعَهَا فِي لِحَافٍ وَاحِدٍ جَامَعَ أَوْ لَمْ يُجَامِعْ، حَكَاهُ الْهَرَوِيُّ وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِفْضَاءُ أَنْ يَخْلُوَ الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ وَأَنْ يُجَامِعَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمُ: الْإِفْضَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْجِمَاعُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَكِنَّ اللَّهَ كَرِيمٌ يُكَنِّي. وَأَصْلُ الْإِفْضَاءِ فِي اللُّغَةِ الْمُخَالَطَةُ، وَيُقَالُ لِلشَّيْءِ الْمُخْتَلِطِ: فَضًا. قَالَ الشَّاعِرُ:

{ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً } “Onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helal olmaz...” Sahih olan ise bu ayetlerin muhkem olduğu, içlerinde nâsih ve mensuh bulunmadığı ve hepsinin birbirine bina edildiğidir. Taberî der ki: "Bu ayet muhkemdir. Eğer kadın kendisi [bedel] vermek isterse, Bekr'in sözünün hiçbir anlamı yoktur; zira Peygamber ﷺ Sâbit'e, karısına mehir olarak verdiği şeyi kadından geri almasına izin vermiştir." { بُهْتاناً } kelimesi hâl konumunda bir masdardır; { وَإِثْماً } ona atfedilmiştir; { مُبِيناً } ise onun sıfatıdır. Beşinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ } “Onu nasıl alırsınız?” ayeti, halvet (baş başa kalma) vuku bulduktan sonra [mehri] almanın yasak oluşunun gerekçesidir. Bazıları şöyle demiştir: İfdâ (baş başa kalma/yakınlaşma), ister cinsel ilişkide bulunsun ister bulunmasın, kadınla aynı örtü altında bulunmaktır; bunu Herevî nakletmiştir ve bu Kelbî'nin görüşüdür. Ferrâ ise: "İfdâ, erkeğin kadınla baş başa kalması ve onunla cinsel ilişkide bulunmasıdır" demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, Süddî ve başkaları da: "Bu ayetteki ifdâ, cimadır (cinsel ilişkidir)" demişlerdir. İbn Abbâs: "Lakin Allah kerimdir, kinaye yapar" demiştir. İfdâ kelimesinin dildeki aslı ise muhalatadır (karışmak, içli dışlı olmak). Karışık olan şeye fedâ (فَضًا) denir. Şair şöyle demiştir:

فَقُلْتُ لَهَا يَا عَمَّتِي لَكِ نَاقَتِي ... وَتَمْرٌ فَضًا فِي عَيْبَتِي وَزَبِيبُ

Ona: 'Ey halam! Devem, dağarcığımdaki karışık hurma ve kuru üzüm senindir' dedim.

وَيُقَالُ: الْقَوْمُ فَوْضَى فَضًا، أَيْ مُخْتَلِطُونَ لَا أَمِيرَ عَلَيْهِمْ. وَعَلَى أَنَّ مَعْنَى (أَفْضَى) خَلَا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جَامَعَ، هَلْ يَتَقَرَّرُ الْمَهْرُ بِوُجُودِ الْخَلْوَةِ أَمْ لَا؟ اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي ذَلِكَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ: يَسْتَقِرُّ بِمُجَرَّدِ الْخَلْوَةِ. لَا يستقر إلا بالوطي. يَسْتَقِرُّ بِالْخَلْوَةِ فِي بَيْتِ الْإِهْدَاءِ. التَّفْرِقَةُ بَيْنَ بَيْتِهِ وَبَيْتِهَا. وَالصَّحِيحُ اسْتِقْرَارُهُ بِالْخَلْوَةِ مُطْلَقًا، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، قَالُوا: إِذَا خَلَا بِهَا خَلْوَةً صَحِيحَةً يَجِبُ كَمَالُ الْمَهْرِ وَالْعِدَّةُ دَخَلَ بِهَا أَوْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا، لِمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ ثَوْبَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ كَشَفَ خِمَارَ امْرَأَةٍ وَنَظَرَ إِلَيْهَا وَجَبَ الصَّدَاقُ). وَقَالَ عُمَرُ: إِذَا أَغْلَقَ بَابًا وَأَرْخَى سِتْرًا وَرَأَى عَوْرَةً فَقَدْ وَجَبَ الصَّدَاقُ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ. وَعَنْ عَلِيٍّ: إِذَا أَغْلَقَ بَابًا وَأَرْخَى سِتْرًا وَرَأَى عَوْرَةً فَقَدْ وَجَبَ الصَّدَاقُ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا طَالَ مُكْثُهُ مَعَهَا مِثْلَ السَّنَةِ وَنَحْوِهَا، وَاتَّفَقَا عَلَى أَلَّا مَسِيسَ وَطَلَبَتِ الْمَهْرَ كله كان لها. وقال الشَّافِعِيُّ: لَا عِدَّةَ عَلَيْهَا وَلَهَا نِصْفُ الْمَهْرِ. وقد مضى في (البقرة).

Yine şöyle denilir: El-kavmu fevdâ fedâ (الْقَوْمُ فَوْضَى فَضًا), yani başlarında bir idareci olmaksızın birbirine karışmış [bir topluluk] demektir. Efdâ (أَفْضَى) kelimesinin ilişki olmasa dahi halvet (baş başa kalmak) anlamına geldiği kabul edildiğinde; sadece halvetin gerçekleşmesiyle mehir kesinleşir mi, kesinleşmez mi? Âlimlerimiz bu hususta dört farklı görüşe ayrılmışlardır: [Birincisi], sırf halvet ile kesinleşir. [İkincisi], ancak cima ile kesinleşir. [Üçüncüsü], [gelin olarak] gönderildiği evdeki halvet ile kesinleşir. [Dördüncüsü], erkeğin evi ile kadının evi arasında ayrım yapılır. Sahih olan ise [meh广大rin] halvet ile mutlak olarak kesinleşmesidir. Ebû Hanîfe ve ashabı da bu görüştedir. Onlar şöyle demişlerdir: Erkek kadınla sahih bir halvet ile baş başa kaldığında, onunla gerdeğe girmiş olsun veya olmasın mehrin tamamı ve iddet gerekli olur. Zira Dârekutnî'nin Sevbân'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ كَشَفَ خِمَارَ امْرَأَةٍ وَنَظَرَ إِلَيْهَا وَجَبَ الصَّدَاقُ » «Kim bir kadının başörtüsünü açar ve ona bakarsa mehir vacip olur.» Ömer [radıyallâhu anh] de şöyle demiştir: "Bir kimse kapıyı kapatır, perdeyi çeker ve [kadının] avretini görürse artık mehir vacip olur, kadına iddet gerekir ve kadın için miras hakkı doğar." Ali'den [radıyallâhu anh] de şöyle rivayet edilmiştir: "Bir kimse kapıyı kapatır, perdeyi çeker ve [kadının] avretini görürse mehir vacip olur." Mâlik ise şöyle demiştir: Bir sene veya benzeri bir müddet kadınla beraber kalışı uzar da [cinsel] temasın bulunmadığı hususunda ittifak ederlerse ve kadın mehrin tamamını talep ederse, tamamı kadının olur. Şâfiî ise şöyle demiştir: Kadına iddet gerekmez ve mehrin yarısını alır. Bu konu daha önce [Bakara Suresi'nde] geçmişti.

السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً) فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ. قِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ ﵇: (فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ). قَالَهُ عِكْرِمَةُ وَالرَّبِيعُ. الثَّانِي- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ) قَالَهُ الْحَسَنُ وَابْنُ سِيرِينَ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ. الثَّالِثُ- عُقْدَةُ النِّكَاحِ قَوْلُ الرجل: نكحت وملكت [عقدة] النكاح، قال مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْمِيثَاقُ الْغَلِيظُ الولد. والله أعلم.

Altıncı Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “Onlar sizden sapasağlam bir teminat almışlardı” buyruğu hakkında üç görüş vardır: [Birincisi:] Bunun, Peygamber aleyhisselâm'ın şu sözü olduğu söylenmiştir: { فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ } “Kadınlar hususunda Allah'tan korkun; çünkü siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların mahremiyetlerini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız.” Bunu İkrime ve Rebî' söylemiştir. İkincisi- Allah Teâlâ'nın: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “ya güzellikle tutmak ya da iyilikle salıvermektir” buyruğudur; bunu Hasan, İbn Sîrîn, Katâde, Dahhâk ve Süddî söylemiştir. Üçüncüsü- Nikâh akdidir; yani erkeğin 'Nikâhladım ve nikâh [akdine] malik oldum' sözüdür; bunu Mücâhid ve İbn Zeyd söylemiştir. Bir topluluk ise: 'Sapasağlam teminat çocuktur' demiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤): آية ٢٢]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 22]

وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢)

{ وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً } “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin. Şüphesiz bu, pek çirkin bir hayâsızlık, bir nefret sebebi ve kötü bir yoldur.” (22)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ) يُقَالُ: كَانَ النَّاسُ يَتَزَوَّجُونَ امْرَأَةَ الْأَبِ بِرِضَاهَا بَعْدَ نُزُولِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً) حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: (وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ) فَصَارَ حَرَامًا فِي الْأَحْوَالِ كُلِّهَا، لِأَنَّ النِّكَاحَ يَقَعُ عَلَى الْجِمَاعِ وَالتَّزَوُّجِ، فَإِنْ كَانَ الْأَبُ تَزَوَّجَ امْرَأَةً أَوْ وَطِئَهَا بِغَيْرِ نِكَاحٍ حَرُمَتْ عَلَى ابْنِهِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا نَكَحَ) قِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا النِّسَاءُ. وَقِيلَ: الْعَقْدُ، أَيْ نِكَاحُ آبَائِكُمُ الْفَاسِدُ الْمُخَالِفُ لِدِينِ اللَّهِ، إِذِ اللَّهُ قَدْ أَحْكَمَ وَجْهَ النِّكَاحِ وَفَصَّلَ شُرُوطَهُ. وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. فَ (مِنَ) مُتَعَلِّقَةٌ بِ (تَنْكِحُوا) وَ (مَا نَكَحَ) مَصْدَرٌ. قَالَ: وَلَوْ كَانَ مَعْنَاهُ وَلَا تَنْكِحُوا النِّسَاءَ اللَّاتِي نَكَحَ آبَاؤُكُمْ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَوْضِعُ (مَا) (مَنْ). فَالنَّهْيُ عَلَى هَذَا إِنَّمَا وَقَعَ عَلَى أَلَّا يَنْكِحُوا مِثْلَ نِكَاحِ آبَائِهِمُ الْفَاسِدِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَتَكُونُ (مَا) بِمَعْنَى (الَّذِي) وَ (مَنْ). وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الصَّحَابَةَ تَلَقَّتِ الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى، وَمِنْهُ اسْتَدَلَّتْ عَلَى مَنْعِ نِكَاحِ الْأَبْنَاءِ حَلَائِلَ الْآبَاءِ. وَقَدْ كَانَ فِي الْعَرَبِ قَبَائِلُ قَدِ اعْتَادَتْ أَنْ يَخْلُفَ ابْنُ الرَّجُلِ عَلَى امْرَأَةِ أبيه،

Burada dört mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” buyruğudur. Şöyle denilmektedir: İnsanlar, Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir” ayeti indikten sonra da kadının rızasıyla babanın hanımıyla evleniyorlardı; nihayet { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ } “Babalarınızın nikâhladığı [kadınlarla] evlenmeyin” ayeti indi. Böylece bu [evlilik] her hâlükârda haram oldu. Çünkü nikâh kelimesi hem cinsel ilişkiyi hem de akitle evlenmeyi ifade eder. Dolayısıyla baba bir kadınla evlenmişse yahut nikâhsız olarak onunla ilişkide bulunmuşsa, Yüce Allah'ın izniyle açıklaması geleceği üzere, [o kadın] oğluna haram olur. İkincisi: Yüce Allah'ın { مَا نَكَحَ } “nikâhladığı” buyruğudur. Bununla kadınların kastedildiği söylenmiştir. [Diğer bir görüşe göre] akit kastedilmiştir; yani babalarınızın Allah'ın dinine aykırı olan fasit nikâhıdır; zira Allah nikâhın şeklini muhkem kılmış ve şartlarını tafsilatıyla açıklamıştır. Bu, et-Taberî'nin tercihidir. Buna göre { مِنَ } edatı { تَنْكِحُوا } fiiline taalluk etmekte (bağlanmakta), { مَا نَكَحَ } ise masdar [anlamında] olmaktadır. [Taberî] şöyle demiştir: 'Eğer anlamı «Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin» şeklinde olsaydı, { مَا / mâ } yerine { مَنْ / men } bulunması gerekirdi. Dolayısıyla buradaki yasak, ancak babalarının yaptığı fasit nikâh gibi bir nikâh kıymamaları üzerine vâki olmuştur.' Ancak birinci görüş daha sahihtir; [buradaki] { مَا / mâ } edatı { الَّذِي / ellezî } ve { مَنْ / men } anlamındadır. Bunun delili ise sahâbenin ayeti bu anlam üzere kabul etmesi ve oğulların, babaların hanımlarıyla evlenmesinin yasaklığına bu ayetle istidlalde bulunmalarıdır. Nitekim Araplar arasında, bir adamın oğlunun, babasının hanımına vâris olup onunla evlenmesini âdet edinen kabileler vardı,

وَكَانَتْ هَذِهِ السِّيرَةُ فِي الْأَنْصَارِ لَازِمَةً، وَكَانَتْ فِي قُرَيْشٍ مُبَاحَةً مَعَ التَّرَاضِي. أَلَا تَرَى أَنَّ عَمْرَو بْنَ أُمَيَّةَ خَلَفَ عَلَى امْرَأَةِ أَبِيهِ بَعْدَ مَوْتِهِ فَوَلَدَتْ لَهُ مُسَافِرًا وَأَبَا مُعَيْطٍ، وَكَانَ لَهَا مِنْ أُمَيَّةَ أَبُو الْعِيصِ وَغَيْرُهُ، فَكَانَ بَنُو أُمَيَّةَ إِخْوَةَ مُسَافِرٍ وَأَبِي مُعَيْطٍ وَأَعْمَامَهُمَا. وَمِنْ ذَلِكَ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ تَزَوَّجَ بَعْدَ أَبِيهِ امْرَأَتَهُ فَاخِتَةَ بِنْتَ الْأَسْوَدِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَسَدٍ، وَكَانَ أُمَيَّةُ قُتِلَ عَنْهَا. وَمِنْ ذَلِكَ مَنْظُورُ بْنُ زَبَّانَ خَلَفَ عَلَى مُلَيْكَةَ بِنْتِ خَارِجَةَ، وَكَانَتْ تَحْتَ أَبِيهِ زَبَّانَ بْنِ سَيَّارٍ. وَمِنْ ذَلِكَ حِصْنُ بْنُ أَبِي قَيْسٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ كُبَيْشَةَ بِنْتَ مَعْنٍ. وَالْأَسْوَدُ بْنُ خَلَفٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ. وَقَالَ الْأَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ: تُوُفِّيَ أَبُو قَيْسٍ وَكَانَ مِنْ صَالِحِي الْأَنْصَارِ فَخَطَبَ ابْنُهُ قَيْسٌ امْرَأَةَ أَبِيهِ فَقَالَتْ: إِنِّي أَعُدُّكَ وَلَدًا، وَلَكِنِّي أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَسْتَأْمِرُهُ، فَأَتَتْهُ فَأَخْبَرَتْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَدْ كَانَ فِي الْعَرَبِ مَنْ تَزَوَّجَ ابْنَتَهُ، وَهُوَ حَاجِبُ بْنُ زُرَارَةَ تَمَجَّسَ وَفَعَلَ هَذِهِ الْفَعْلَةَ، ذَكَرَ ذَلِكَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ فِي كِتَابِ الْمَثَالِبِ. فَنَهَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ آبَاؤُهُمْ مِنْ هَذِهِ السِّيرَةِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ) أَيْ تَقَدَّمَ وَمَضَى. وَالسَّلَفُ، مَنْ تَقَدَّمَ مِنْ آبَائِكَ وَذَوِي قَرَابَتِكَ. وَهَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَكِنَّ مَا قَدْ سَلَفَ فَاجْتَنِبُوهُ وَدَعُوهُ. وَقِيلَ: (إِلَّا) بِمَعْنَى بَعْدَ، أَيْ بَعْدَ مَا سَلَفَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى) أَيْ بَعْدَ الْمَوْتَةِ الْأُولَى. وَقِيلَ: (إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ) أَيْ وَلَا مَا سَلَفَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً) يَعْنِي وَلَا خَطَأً. وَقِيلَ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، مَعْنَاهُ: وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ. وَقِيلَ: فِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ لِقَوْلِهِ (وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ) فَإِنَّكُمْ إِنْ فَعَلْتُمْ تُعَاقَبُونَ وَتُؤَاخَذُونَ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا) عَقَّبَ بِالذَّمِّ الْبَالِغِ الْمُتَتَابِعِ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ انْتَهَى مِنَ الْقُبْحِ إِلَى الْغَايَةِ. قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ: سَأَلْتُ ابْنَ الْأَعْرَابِيِّ عَنْ نِكَاحِ الْمَقْتِ فَقَالَ: هُوَ أَنْ يَتَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةَ أَبِيهِ إذا طلقها أو مات

Bu adet Ensâr arasında bağlayıcı idi; Kureyş'te ise karşılıklı rıza ile mubahtı. Görmez misin ki Amr b. Ümeyye, babasının ölümünden sonra onun hanımıyla evlenmiş ve kadın ona Müsâfir ile Ebû Muayt'ı doğurmuştu. Kadının Ümeyye'den Ebü'l-Îs ve başkaları da vardı. Böylece Ümeyyeoğulları, Müsâfir ve Ebû Muayt'ın hem kardeşleri hem de amcaları olmuşlardı. Bunun bir örneği de Safvân b. Ümeyye b. Halef'in, babasından sonra onun hanımı Fâhite bint el-Esved b. el-Muttalib b. Esed ile evlenmesidir; nitekim Ümeyye öldürüldüğünde arkasında onu bırakmıştı. Bunun bir diğer örneği de Manzûr b. Zebbân'ın, babası Zebbân b. Seyyâr'ın nikâhı altında bulunan Müleyke bint Hârice ile evlenmesidir. Bir diğeri de Hısn b. Ebî Kays'ın, babasının hanımı Kübeyşe bint Ma'n ile evlenmesidir. el-Esved b. Halef de babasının hanımıyla evlenmişti. Eş'as b. Sevvâr şöyle demiştir: Ensâr'ın salihlerinden olan Ebû Kays vefat etti. Oğlu Kays, babasının hanımına talip oldu. Kadın: “Ben seni evladım sayarım; fakat yine de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip ona danışayım” dedi. Kadın Resûlullah'a gidip durumu haber verdi, bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Araplar arasında kendi kızıyla evlenen de vardı; o da Mecûsîleşip bu işi yapan Hâcib b. Zürâre idi. Bunu Nadr b. Şümeyl, Kitâbü'l-Mesâlib adlı eserinde zikretmiştir. Allah, müminleri babalarının sürdürdüğü bu adetten nehyetmiştir. Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğu: Yani daha önce geçen ve bitenler demektir. Selef (السَّلَف), babalarından ve akrabalarından senden önce geçen kimsedir. Bu munkatı bir istisnadır; yani: “Fakat geçmişte kalanlardan uzak durun ve onları bırakın” demektir. Şöyle de denilmiştir: { إِلَّا } edatı “sonra” (ba'de) anlamındadır; yani geçmişte olanlardan sonra demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “İlk ölümden başka orada artık ölüm tatmazlar”; yani ilk ölümden sonra demektir. Şöyle de denilmiştir: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “ve geçmişte olanlar da değil” demektir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi caiz değildir; hataen olması müstesna” buyruğunda olduğu gibi, yani hataen de öldüremez anlamındadır. Ayrıca ayette takdim ve tehir (önde-sonda olma) olduğu da söylenmiştir. Anlamı şöyledir: “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin. Şüphesiz bu, pek çirkin bir hayâsızlık, bir nefret sebebi ve kötü bir yoldur.” Ayette { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } buyruğu için bir gizli takdir (idmâr) bulunduğu da söylenmiştir; yani: “Eğer bunu yaparsanız cezalandırılır ve hesaba çekilirsiniz; ancak geçmişte olanlar müstesnadır.” Dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا } “Şüphesiz bu, pek çirkin bir hayâsızlık, bir nefret sebebi ve kötü bir yoldur” buyruğu. [Allah Teâlâ bu fiili] peş peşe gelen şiddetli bir yergiyle nitelemiştir; bu da onun çirkinlikte son noktaya ulaştığının delilidir. Ebü'l-Abbâs şöyle demiştir: İbnü'l-A'râbî'ye nikâh-ı makt (nefret edilen nikâh) hakkında sordum, şöyle dedi: “O, bir adamın babası boşadığında veya öldüğünde

عَنْهَا، وَيُقَالُ لِهَذَا الرَّجُلِ: الضَّيْزَنُ، وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: كَانَتِ الْعَرَبُ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةَ أَبِيهِ فَأَوْلَدَهَا قِيلَ لِلْوَلَدِ الْمَقْتِيُّ. وَأَصْلُ الْمَقْتِ الْبُغْضُ، مِنْ مَقَتَهُ يَمْقُتُهُ مَقْتًا فَهُوَ مَمْقُوتٌ وَمَقِيتٌ. فَكَانَتِ الْعَرَبُ تَقُولُ لِلرَّجُلِ مِنَ امْرَأَةِ أَبِيهِ: مَقِيتٌ، فَسَمَّى تَعَالَى هَذَا النِّكَاحَ (مَقْتاً) إِذْ هُوَ ذَا مَقْتٍ يَلْحَقُ فَاعِلَهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَطَأَ الرَّجُلُ امْرَأَةً وَطِئَهَا الْآبَاءُ، إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ مِنَ الْآبَاءِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الزِّنَى بِالنِّسَاءِ لَا عَلَى وَجْهِ الْمُنَاكَحَةِ فَإِنَّهُ جَائِزٌ لَكُمْ زَوَاجُهُنَّ. وَأَنْ تَطَئُوا بِعَقْدِ النِّكَاحِ مَا وَطِئَهُ آبَاؤُكُمْ مِنَ الزِّنَى، قَالَ ابْنُ زَيْدٍ. وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا، وَيَكُونُ أَصْلًا فِي أَنَّ الزِّنَى لَا يُحَرِّمُ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. والله أعلم.

zaman babasının eşiyle evlenmesidir. Bu adama dayzen denir.' İbn Arefe der ki: 'Araplar, bir adam babasının hanımıyla evlenip ondan çocuğu olduğunda, o çocuğa el-mektî (nefret edilen) derlerdi.' Maktın aslı buğz (şiddetli nefret) demektir; birini şiddetle buğzetmek anlamındaki mekatehu yemkutuhu makten kökünden gelir, faili memkût ve mekîttir. Araplar babasının hanımından doğan adama mekît derlerdi. Allah Teâlâ da bu nikâhı { مَقْتاً } olarak isimlendirmiştir; çünkü o, işleyene nefret getiren bir şeydir. Ayetten maksadın, kişinin babalarının cima ettiği kadınla cima etmesinin yasaklanması olduğu da söylenmiştir; ancak babaların Cahiliye devrinde nikâh yoluyla olmaksızın kadınlarla zina şeklinde yapmış oldukları geçmiş fiiller müstesnadır; zira o kadınlarla evlenmeniz size caizdir. Babalarınızın zina yoluyla cima ettiği kadınlarla nikâh akdiyle evlenebilirsiniz; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Buna göre istisna muttasıl olur ve zinanın haramlık doğurmadığına dair -ileride açıklaması geleceği üzere- bir asıl teşkil eder. En doğrusunu Allah bilir.