[سورة النساء (٤): آية ٢٣]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 23]
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٣)
{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Size şunlar haram kılındı: Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları, sizi emziren sütanneleriniz, sütkardeşleriniz, karılarınızın anaları, kendileriyle zifafa girdiğiniz karılarınızdan olup himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız -eğer onlarla zifafa girmemişseniz (kızlarını almanızda) size bir vebal yoktur-, kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın zevceleri ve iki kız kardeşi bir arada almanız; ancak geçmişte olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (23)
فِيهِ إِحْدَى وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ) الآية. أَيْ نِكَاحُ أُمَّهَاتِكُمْ وَنِكَاحُ بَنَاتِكُمْ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَحِلُّ مِنَ النِّسَاءِ وَمَا يَحْرُمُ، كَمَا ذَكَرَ تَحْرِيمَ حَلِيلَةِ الْأَبِ. فَحَرَّمَ اللَّهُ سَبْعًا مِنَ النَّسَبِ وَسِتًّا مِنْ رَضَاعٍ وَصِهْرٍ، وَأَلْحَقَتِ السُّنَّةُ الْمُتَوَاتِرَةُ سَابِعَةً، وَذَلِكَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا، وَنَصَّ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعُ. وَثَبَتَتِ الرِّوَايَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَرُمَ مِنَ النَّسَبِ سَبْعٌ وَمِنَ الصِّهْرِ سَبْعٌ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ سَالِمٍ مَوْلَى الْأَنْصَارِ مِثْلَ ذَلِكَ، وَقَالَ: السَّابِعَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمُحْصَناتُ). فَالسَّبْعُ الْمُحَرَّمَاتُ مِنَ النَّسَبِ: الْأُمَّهَاتُ وَالْبَنَاتُ وَالْأَخَوَاتُ وَالْعَمَّاتُ وَالْخَالَاتُ، وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الأخت.
Bu ayette yirmi bir mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ } “Analarınız, kızlarınız... size haram kılındı” ayetidir. Yani analarınızla nikâhlanmak ve kızlarınızla nikâhlanmak [haram kılındı]. Yüce Allah bu ayette, babanın eşinin haram kılındığını zikrettiği gibi, kadınlardan helal ve haram olanları da zikretmiştir. Allah Teâlâ nesep yoluyla yedi, süt ve sıhriyet (evlilik hısımlığı) cihetinden de altı kadını haram kılmıştır. Mütevâtir sünnet ise buna yedinci bir haramı eklemiştir ki o da bir kadının halasıyla bir arada [nikâh altında] toplanmasıdır; icmâ da bunu açıkça teyit etmiştir. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] gelen şu rivayet sabittir: “Nesepten yedi, sıhriyetten yedi [sınıf kadın] haram kılınmıştır” demiş ve bu ayeti okumuştur. Ensârın âzatlısı Amr b. Sâlim de bunun bir benzerini söylemiş ve: “Yedincisi Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَناتُ } “...ve evli kadınlar” buyruğudur” demiştir. Nesep yoluyla haram kılınan yedi sınıf kadın şunlardır: Analar, kızlar, kız kardeşler, halalar, teyzeler, erkek kardeşin kızları ve kız kardeşin kızları.
وَالسَّبْعُ الْمُحَرَّمَاتُ بِالصِّهْرِ وَالرَّضَاعِ: الْأُمَّهَاتُ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَالْأَخَوَاتُ مِنَ الرَّضَاعَةِ، وَأُمَّهَاتُ النِّسَاءِ وَالرَّبَائِبُ وَحَلَائِلُ الْأَبْنَاءِ وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، وَالسَّابِعَةُ (وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ). قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَكُلُّ هَذَا مِنَ الْمُحْكَمِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَغَيْرُ جَائِزٍ نِكَاحُ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ بِإِجْمَاعٍ إِلَّا أُمَّهَاتِ النِّسَاءِ اللَّوَاتِي لَمْ يَدْخُلْ بِهِنَّ أَزْوَاجُهُنَّ، فَإِنَّ جُمْهُورَ السَّلَفِ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ الْأُمَّ تَحْرُمُ بِالْعَقْدِ عَلَى الِابْنَةِ، وَلَا تَحْرُمُ الِابْنَةُ إِلَّا بِالدُّخُولِ بِالْأُمِّ، وبهذا قول جمعي أَئِمَّةِ الْفَتْوَى بِالْأَمْصَارِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ السَّلَفِ: الْأُمُّ وَالرَّبِيبَةُ سَوَاءٌ، لَا تَحْرُمُ مِنْهُمَا وَاحِدَةٌ إِلَّا بِالدُّخُولِ بِالْأُخْرَى. قَالُوا: وَمَعْنَى قَوْلِهِ: (وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ) أَيِ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ. (وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ). وَزَعَمُوا أَنَّ شَرْطَ الدُّخُولِ رَاجِعٌ إِلَى الْأُمَّهَاتِ وَالرَّبَائِبِ جَمِيعًا، رَوَاهُ خِلَاسٌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وزيد ابن ثَابِتٍ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَمُجَاهِدٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الدُّخُولُ مُرَادٌ فِي النَّازِلَتَيْنِ، وَقَوْلُ الْجُمْهُورِ مُخَالِفٌ لِهَذَا وَعَلَيْهِ الْحُكْمُ وَالْفُتْيَا، وَقَدْ شَدَّدَ أَهْلُ الْعِرَاقِ فِيهِ حَتَّى قَالُوا: لَوْ وَطِئَهَا بِزِنًى أَوْ قَبَّلَهَا أَوْ لَمَسَهَا بِشَهْوَةٍ حَرُمَتْ عَلَيْهِ ابْنَتُهَا. وَعِنْدَنَا وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ إِنَّمَا تَحْرُمُ بِالنِّكَاحِ الصَّحِيحِ، وَالْحَرَامُ لَا يُحَرِّمُ الْحَلَالَ عَلَى مَا يَأْتِي. وَحَدِيثُ خِلَاسٍ عَنْ عَلِيٍّ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ، وَلَا تَصِحُّ رِوَايَتُهُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ، وَالصَّحِيحُ عَنْهُ مِثْلُ قَوْلِ الْجَمَاعَةِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ الرَّجُلُ يَنْكِحُ الْمَرْأَةَ ثُمَّ لَا يَرَاهَا وَلَا يُجَامِعُهَا حتى يطلقها أو تحل لَهُ أُمُّهَا؟ قَالَ: لَا، هِيَ مُرْسَلَةٌ دَخَلَ بِهَا أَوْ لَمْ يَدْخُلْ. فَقُلْتُ لَهُ: أَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ: (وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ)؟ قَالَ: لَا لَا. وَرَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ) قَالَ: هِيَ مُبْهَمَةٌ لَا تَحِلُّ بِالْعَقْدِ عَلَى الِابْنَةِ، وَكَذَلِكَ رَوَى مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَفِيهِ: (فَقَالَ زَيْدٌ لَا، الْأُمُّ مُبْهَمَةٌ [لَيْسَ فِيهَا شَرْطٌ] وَإِنَّمَا الشَّرْطُ فِي الرَّبَائِبِ). قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لِدُخُولِ جَمِيعِ أُمَّهَاتِ النِّسَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ). ويؤيد هذا القول من جهة الاعراب
Sıhriyet ve süt emme sebebiyle haram kılınan yedi grup kadın şunlardır: Sütanneler, sütkızkardeşler, kayınvalideler (eşlerin anneleri), üvey kızlar (rebâib), oğulların eşleri (gelinler) ve iki kız kardeşin bir arada nikâhlanmasıdır. Yedincisi ise: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” [ayetidir]. et-Tahâvî şöyle demiştir: Bunların hepsi muhkem ve üzerinde icmâ edilmiş hükümlerdendir. Kocalarının kendileriyle zifafa girmediği eşlerin anneleri müstesna, bunlardan herhangi biriyle evlenmek icmâ ile caiz değildir. Zira seleften cumhur, kız ile nikâh akdi yapılmasıyla annenin haram olacağı, kızın ise ancak anne ile zifafa girilmesiyle haram olacağı görüşüne varmıştır. Bütün beldelerdeki fetva imamlarının görüşü de budur. Selef’ten bir grup ise şöyle demiştir: Anne ile üvey kız eşittir; biriyle zifafa girilmedikçe diğeri haram olmaz. Onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “Eşlerinizin anneleri” yani kendileriyle zifafa girdiğiniz [eşlerinizin anneleri] ile { وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “Kendileriyle zifafa girdiğiniz kadınlarınızdan olup himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız” buyruğunun anlamı [budur]. Zifaf şartının hem annelere hem de üvey kızlara râci olduğunu ileri sürmüşlerdir. Bunu Hilâs, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmiştir. İbn Abbâs, Câbir ve Zeyd b. Sâbit'ten de rivayet edilmiştir; İbnü'z-Zübeyr ve Mücâhid'in görüşü de budur. Mücâhid şöyle demiştir: İki meselede de zifaf kastedilmiştir. Ancak cumhurun görüşü buna muhaliftir; hüküm ve fetva da cumhurun görüşü üzeredir. Irak ehli bu konuda o kadar sıkı tutmuşlardır ki şöyle demişlerdir: Bir kimse bir kadınla zina yoluyla cinsel ilişkide bulunsa yahut onu öpse veya ona şehvetle dokunsa, o kadının kızı kendisine haram olur. Bizim nezdimizde ve Şâfiî nezdinde ise [kadın] ancak sahih nikâh ile haram olur. İleride geleceği üzere haram olan fiil helali haram kılmaz. Hilâs'ın Ali'den naklettiği hadis ile delil ikame edilemez ve hadis ehli nezdinde onun bu rivayeti sahih değildir. Ondan (Ali'den) gelen sahih rivayet ise cemaatin (cumhurun) görüşü gibidir. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya; 'Bir adam bir kadınla evlense, sonra onu boşamadan veya ölmeden önce hiç görmese ve onunla cinsel ilişkide bulunmasa, o kadının annesi ona helal olur mu?' diye sordum. Atâ: 'Hayır, [bu hüküm] mutlaktır; ister onunla zifafa girsin ister girmesin' dedi. Ben ona: 'İbn Abbâs: { وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } şeklinde okur muydu?' dedim. 'Hayır, hayır' dedi. Saîd, Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “Eşlerinizin anneleri” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu mutlak (mübhem) bir hükümdür; kız ile nikâh akdi yapılmasıyla [anne] helal olmaz.' Mâlik de el-Muvatta'ında Zeyd b. Sâbit'ten benzer şekilde rivayet etmiştir. Orada şu ifade yer alır: (Zeyd: 'Hayır, anne mutlaktır [onda hiçbir şart yoktur]; şart yalnızca üvey kızlar hakkındadır' dedi). İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Sahih olan görüş de budur; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “Eşlerinizin anneleri” buyruğuna bütün eşlerin anneleri dâhildir.' Bu görüşü irab yönünden şu da desteklemektedir:
أَنَّ الْخَبَرَيْنِ إِذَا اخْتَلَفَا فِي الْعَامِلِ لَمْ يَكُنْ نَعْتُهُمَا وَاحِدًا، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ مَرَرْتُ بِنِسَائِكَ وَهَرَبْتُ مِنْ نِسَاءِ زَيْدٍ الظَّرِيفَاتِ، عَلَى أَنْ تَكُونَ (الظَّرِيفَاتُ) نَعْتًا لِنِسَائِكَ وَنِسَاءِ زَيْدٍ، فَكَذَلِكَ الْآيَةُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (اللَّاتِي) مِنْ نَعْتِهِمَا جَمِيعًا، لِأَنَّ الْخَبَرَيْنِ مُخْتَلِفَانِ، وَلَكِنَّهُ يَجُوزُ عَلَى مَعْنَى أَعْنِي. وَأَنْشَدَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ:
İki haberin âmili (etkileyeni) farklı olduğunda sıfatları bir olamaz. Dilbilgisi âlimlerine göre; (الظَّرِيفَاتُ) kelimesinin hem senin kadınlarının hem de Zeyd'in kadınlarının sıfatı olması üzere 'Zarif olan kadınlarına uğradım ve Zeyd'in kadınlarından kaçtım' demek caiz değildir. Aynı şekilde ayette de { اللَّاتِي } lafzının her ikisinin birden sıfatı olması caiz değildir; çünkü iki haber farklıdır. Ancak 'yani kastettiğim' takdiriyle caiz olabilir. Halîl ve Sîbeveyh şu beyti inşad etmişlerdir:
إِنَّ بِهَا أَكْتَلَ أَوْ رِزَامَا ... خُوَيْرَبَيْنِ ينفقان الْهَامَا
Şüphesiz orada Ektele veya Rizâm vardır... kafaları yaran iki küçük hırsız!
خُوَيْرَبَيْنِ يَعْنِي لِصَّيْنِ، بِمَعْنَى أَعْنِي. وَيَنْقُفَانِ: يَكْسِرَانِ، نَقَفْتُ رَأْسَهُ كَسَرْتُهُ. وَقَدْ جَاءَ صَرِيحًا مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (إِذَا نَكَحَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أُمَّهَا دَخَلَ بِالْبِنْتِ أَوْ لَمْ يَدْخُلْ وَإِذَا تَزَوَّجَ الْأُمَّ فَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا فَإِنْ شَاءَ تَزَوَّجَ الْبِنْتَ) أَخْرَجَهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ الثَّانِيةُ- وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا وَثَبَتَ فَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْرِيمَ لَيْسَ صِفَةً لِلْأَعْيَانِ، وَالْأَعْيَانُ لَيْسَتْ مَوْرِدًا لِلتَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ وَلَا مَصْدَرًا، وَإِنَّمَا يَتَعَلَّقُ التَّكْلِيفُ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ بِأَفْعَالِ الْمُكَلَّفِينَ مِنْ حَرَكَةٍ وَسُكُونٍ، لَكِنَّ الْأَعْيَانَ لَمَّا كَانَتْ مَوْرِدًا لِلْأَفْعَالِ أُضِيفَ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ وَالْحُكْمُ إِلَيْهَا وَعُلِّقَ بِهَا مَجَازًا عَلَى مَعْنَى الْكِنَايَةِ بِالْمَحَلِّ عَنِ الْفِعْلِ الَّذِي يَحِلُّ بِهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُمَّهاتُكُمْ) تَحْرِيمُ الْأُمَّهَاتِ عَامٌّ فِي كُلِّ حَالٍ لَا يَتَخَصَّصُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلِهَذَا يُسَمِّيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ الْمُبْهَمُ، أَيْ لَا بَابَ فِيهِ وَلَا طَرِيقَ إِلَيْهِ لِانْسِدَادِ التَّحْرِيمِ وَقُوَّتِهِ، وَكَذَلِكَ تَحْرِيمُ الْبَنَاتِ وَالْأَخَوَاتِ وَمَنْ ذُكِرَ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ. وَالْأُمَّهَاتُ جَمْعُ أُمَّهَةٍ، يُقَالُ: أُمٌّ وَأُمَّهَةٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَجَاءَ الْقُرْآنُ بِهِمَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ بَيَانُهُ. وَقِيلَ: إِنَّ أَصْلَ أُمٍّ أُمَّهَةٌ عَلَى وَزْنِ فُعَّلَةٍ مِثْلَ قُبَّرَةٍ وَحُمَّرَةٍ لِطَيْرَيْنِ، فَسَقَطَتْ وَعَادَتْ فِي الْجَمْعِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Huvevribeyn, 'yani iki hırsız' manasında 'a'nî' (kastediyorum) takdirindedir. Yenkufâni ise kırarlar/yararlar demektir; 'başını yardım/kırdım' denir. Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği hadiste Peygamber ﷺ'den açıkça şöyle gelmiştir: { إِذَا نَكَحَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أُمَّهَا دَخَلَ بِالْبِنْتِ أَوْ لَمْ يَدْخُلْ وَإِذَا تَزَوَّجَ الْأُمَّ فَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا فَإِنْ شَاءَ تَزَوَّجَ الْبِنْتَ } “Bir adam bir kadınla nikâh kıydığında, kızıyla zifafa girsin veya girmesin artık onun annesiyle evlenmesi helal olmaz. Fakat anne ile evlenir de onunla zifafa girmeden boşarsa, dilerse kızıyla evlenebilir.” Bunu İki Sahih'te rivayet etmiştir. İkinci Mesele- Bu durum yerleşip sabit olunca bil ki, haram kılınma (tahrim) zatların bir vasfı değildir; zatlar helallik ve haramlığın ne kaynağıdır ne de mahrecidir. Teklif, ancak hareket ve sükûn gibi mükelleflerin fiillerine emir ve nehiy şeklinde taalluk eder. Lakin zatlar fiillerin konusu olduğu için, emir, nehiy ve hüküm mecaz yoluyla, içine giren fiilden o mahalle kinaye yapılmak suretiyle onlara nispet edilmiş ve onlara bağlanmıştır. Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { أُمَّهاتُكُمْ } “analarınız” buyruğu: Anaların haram kılınması her durumda geneldir, hiçbir vecihle tahsis edilmez. Bu sebeple ilim ehli buna 'mübhem' demiştir; yani haramlığın kapalılığı ve kuvveti sebebiyle onda hiçbir kapı ve ona giden hiçbir yol yoktur. Kızların, kız kardeşlerin ve zikredilen diğer haramların hükmü de böyledir. Ümmehât (أُمَّهَات), ümmehe (أُمَّهَة) kelimesinin çoğuludur. Ümm ve ümmehe aynı anlamda kullanılır; Kur'an'da her ikisi de geçmiştir. Bunun açıklaması Fâtiha Suresi'nde geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Ümm kelimesinin aslı, iki kuş ismi olan kubbare ve hummare gibi fu'ale vezninde ümmehe idi; harf düştü ve çoğulda tekrar geri geldi. Şair şöyle demiştir:
أُمَّهَتِي خِنْدِفٌ وَالدَّوْسُ أَبِي
Anam Hindif'tir, Devs ise babamdır.
وَقِيلَ: أَصْلُ الْأُمِّ أُمَّةٌ، وَأَنْشَدُوا:
Ümm kelimesinin aslının ümme (أُمَّة) olduğu da söylenmiştir ve şu beyti okumuşlardır:
تَقَبَّلْتُهَا عَنْ أُمَّةٍ لَكَ طَالَمَا ... تثوب إليها في النوائب أجمعا
Onu senin bir annenden kabul ettim ki; bütün felaketlerde nice zamandır ona sığınırdın.
وَيَكُونُ جَمْعُهَا أُمَّاتٌ. قَالَ الرَّاعِي:
Bunun çoğulu ise ümmât (أُمَّات) gelir. Râî şöyle demiştir:
كَانَتْ نَجَائِبُ مُنْذِرٍ وَمُحَرِّقٍ ... أُمَّاتُهُنَّ وَطَرْقُهُنَّ فَحِيلَا
Münzir ve Muharrik'in soylu develeriydi anaları; tohumlukları ise cinsti.
فَالْأُمُّ اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى لَهَا عَلَيْكَ وِلَادَةٌ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْأُمُّ دِنْيَةً، وَأُمَّهَاتُهَا وَجَدَّاتُهَا وَأُمُّ الْأَبِ وَجَدَّاتُهُ وَإِنْ عَلَوْنَ. وَالْبِنْتُ اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى لَكَ عَلَيْهَا وِلَادَةٌ، وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: كُلُّ أُنْثَى يَرْجِعُ نَسَبُهَا إِلَيْكَ بِالْوِلَادَةِ بِدَرَجَةٍ أَوْ دَرَجَاتٍ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ بِنْتُ الصُّلْبِ وَبَنَاتُهَا وَبَنَاتُ الْأَبْنَاءِ وَإِنْ نَزَلْنَ. وَالْأُخْتُ اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى جَاوَرَتْكَ فِي أَصْلَيْكَ أَوْ فِي أَحَدِهِمَا. وَالْبَنَاتُ جَمْعُ بِنْتٍ، وَالْأَصْلُ بُنَيَّةٌ، وَالْمُسْتَعْمَلُ ابْنَةٌ وَبِنْتٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: كُسِرَتِ الْبَاءُ مِنْ بِنْتٍ لِتَدُلَّ الْكَسْرَةُ عَلَى الْيَاءِ، وَضُمَّتِ الْأَلِفُ مِنْ أُخْتٍ لِتَدُلَّ عَلَى حَذْفِ الْوَاوِ، فَإِنَّ أَصْلَ أُخْتٍ أَخَوَةٌ، وَالْجَمْعُ أَخَوَاتٌ. وَالْعَمَّةُ اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى شَارَكَتْ أَبَاكَ أَوْ جَدَّكَ فِي أَصْلَيْهِ أَوْ فِي أَحَدِهِمَا. وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: كُلُّ ذَكَرٍ رَجَعَ نَسَبُهُ إِلَيْكَ فَأُخْتُهُ عَمَّتُكَ. وَقَدْ تَكُونُ الْعَمَّةُ مِنْ جِهَةِ الْأُمِّ، وَهِيَ أُخْتُ أَبِ أُمِّكَ. وَالْخَالَةُ اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى شَارَكَتْ أُمَّكَ فِي أَصْلَيْهَا أَوْ فِي أَحَدِهِمَا. وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: كُلُّ أُنْثَى رَجَعَ نَسَبُهَا إِلَيْكَ بِالْوِلَادَةِ فَأُخْتُهَا خَالَتُكَ. وَقَدْ تَكُونُ الْخَالَةُ مِنْ جِهَةِ الْأَبِ وَهِيَ أُخْتُ أُمِّ أَبِيكَ. وَبِنْتُ الْأَخِ اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى لِأَخِيكَ عَلَيْهَا وِلَادَةٌ بِوَاسِطَةٍ أَوْ مُبَاشَرَةً، وَكَذَلِكَ بِنْتُ الْأُخْتِ. فَهَذِهِ السَّبْعُ الْمُحَرَّمَاتُ مِنَ النَّسَبِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ- فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي أُوَيْسٍ- بِتَشْدِيدِ الْخَاءِ مِنَ الْأَخِ إِذَا كَانَتْ فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ مَعَ نَقْلِ الْحَرَكَةِ. الرَّابِعَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ) وَهِيَ فِي التَّحْرِيمِ مِثْلُ مَنْ ذَكَرْنَا، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ). وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ (وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّائِي) بِغَيْرِ تَاءٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ). قَالَ الشَّاعِرُ:
Anne, üzerinde doğum hakkı bulunan her kadının adıdır; dolayısıyla buna öz anne, onun anneleri ve nineleri ile babanın annesi ve nineleri ne kadar yukarı çıkarsa çıksın dâhildir. Kız ise, senin üzerinde doğum hakkın bulunan her kadının adıdır; dilersen şöyle de diyebilirsin: Doğum yoluyla nesebi bir veya birkaç derece sana dayanan her kadındır. Dolayısıyla buna öz kız, onun kızları ve oğulların kızları ne kadar aşağı inerse insin dâhildir. Kız kardeş, her iki asılda (anne-baba) yahut birinde seninle ortak olan her kadının adıdır. Benât (بَنَات), bint (بِنْت) kelimesinin çoğuludur; aslı büneyye (بُنَيَّة) olup kullanılanı ise ibne (ابْنَة) ve binttir. Ferrâ der ki: Bint kelimesinde be harfi, kesrenin yâ harfine delalet etmesi için kesrelenmiştir; uht kelimesinde ise elif, vâv harfinin hazfedildiğine delalet etmesi için zammelenmiştir; zira uht kelimesinin aslı ehave (أَخَوَة) olup çoğulu ehavât (أَخَوَات) gelir. Hala, babanla veya dedenle her iki asılda yahut birinde ortak olan her kadının adıdır. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Nesebi sana dayanan her erkeğin kız kardeşi senin halandır. Hala bazen anne tarafından da olabilir ki o da annenin babasının kız kardeşidir. Teyze, annenle her iki asılda veya birinde ortak olan her kadının adıdır. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Doğum yoluyla nesebi sana dayanan her kadının kız kardeşi senin teyzendir. Teyze bazen baba tarafından da olabilir ki o da babanın annesinin kız kardeşidir. Erkek kardeşin kızı, vasıtalı veya vasıtasız olarak erkek kardeşinin üzerinde doğum hakkı bulunan her kadının adıdır; kız kardeşin kızı da böyledir. İşte nesepten haram kılınan yedi sınıf bunlardır. Nâfi' -Ebû Bekr b. Ebî Üveys rivayetinde- harf-i tarifli olduğunda harekeyi naklederek el-Ah (الْأَخِ) kelimesinin hı harfini şeddeli okumuştur. Dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } “sizi emziren sütanneleriniz” buyruğu: Bunlar haramlıkta andığımız kimseler gibidir; Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: { يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ } “Nesepten haram olan her şey sütten de haram olur.” Abdullah [b. Mes'ûd] ise, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ } “Âdetten kesilen kadınlar...” ayetinde olduğu gibi, tâ harfi olmaksızın { وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّائِي } şeklinde okumuştur. Şair şöyle demiştir:
مِنَ اللَّاءِ لَمْ يَحْجُجْنَ يبغين حسبة ... ولكن ليقتلن البرئ المغفلا
Onlar sevap umarak hacca gitmiş değillerdir... fakat [aşktan] habersiz, masum kişileri katletmek (gönüllerini avlamak) için [gitmişlerdir].
(أَرْضَعْنَكُمْ) فَإِذَا أَرْضَعَتِ الْمَرْأَةُ طِفْلًا حَرُمَتْ عَلَيْهِ لِأَنَّهَا أُمُّهُ، وَبِنْتُهَا لِأَنَّهَا أُخْتُهُ، وَأُخْتُهَا لِأَنَّهَا خَالَتُهُ، وَأُمُّهَا لِأَنَّهَا جَدَّتُهُ، وَبِنْتُ زَوْجِهَا صَاحِبُ اللَّبَنِ لِأَنَّهَا أُخْتُهُ، وَأُخْتُهُ لِأَنَّهَا عَمَّتُهُ، وَأُمُّهُ لِأَنَّهَا جَدَّتُهُ، وَبَنَاتُ بَنِيهَا وَبَنَاتِهَا لِأَنَّهُنَّ بَنَاتُ إِخْوَتِهِ وَأَخَوَاتِهِ. الْخَامِسَةُ- قَالَ أَبُو نُعَيْمٍ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ هِشَامٍ الْحَلَبِيُّ: سُئِلَ مَالِكٌ عَنِ الْمَرْأَةِ أَيَحُجُّ مَعَهَا أَخُوهَا مِنَ الرَّضَاعَةِ؟ قَالَ: نعم. قال أبو نعيم: وسيل مَالِكٌ عَنِ امْرَأَةٍ تَزَوَّجَتْ فَدَخَلَ بِهَا زَوْجُهَا. ثُمَّ جَاءَتِ امْرَأَةٌ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا أَرْضَعَتْهُمَا، قَالَ: يفرق بينهما، وما أخذت من شي لَهُ فَهُوَ لَهَا، وَمَا بَقِيَ عَلَيْهِ فَلَا شي عَلَيْهِ. ثُمَّ قَالَ مَالِكٌ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَنْ مِثْلِ هَذَا فَأَمَرَ بِذَلِكَ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهَا امْرَأَةٌ ضَعِيفَةٌ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَلَيْسَ يُقَالُ إِنَّ فُلَانًا تَزَوَّجَ أُخْتَهُ)؟. السَّادِسَةُ- التَّحْرِيمُ بِالرَّضَاعِ إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا اتَّفَقَ الْإِرْضَاعُ فِي الْحَوْلَيْنِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ). وَلَا فَرْقَ بَيْنَ قَلِيلِ الرَّضَاعِ وَكَثِيرِهِ عِنْدَنَا إِذَا وَصَلَ إِلَى الْأَمْعَاءِ وَلَوْ مَصَّةً وَاحِدَةً. وَاعْتَبَرَ الشَّافِعِيُّ فِي الْإِرْضَاعِ شَرْطَيْنِ: أَحَدُهُمَا خَمْسُ رَضَعَاتٍ، لِحَدِيثِ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَشْرُ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ يُحَرِّمْنَ، ثُمَّ نُسِخْنَ بِخَمْسٍ مَعْلُومَاتٍ، وَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُنَّ مِمَّا يُقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ. مَوْضِعُ الدَّلِيلِ مِنْهُ أَنَّهَا أَثْبَتَتْ أَنَّ الْعَشْرَ نُسِخْنَ بِخَمْسٍ، فَلَوْ تَعَلَّقَ التَّحْرِيمُ بِمَا دُونَ الْخَمْسِ لَكَانَ ذَلِكَ نَسْخًا لِلْخَمْسِ. وَلَا يُقْبَلُ عَلَى هَذَا خَبَرُ وَاحِدٍ وَلَا قِيَاسٌ، لِأَنَّهُ لَا يُنْسَخُ بِهِمَا. وَفِي حَدِيثِ سَهْلَةَ (أَرْضِعِيهِ خَمْسَ رَضَعَاتٍ يَحْرُمُ بِهِنَّ). الشَّرْطُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ فِي الْحَوْلَيْنِ، فَإِنْ كَانَ خَارِجًا عَنْهُمَا لَمْ يَحْرُمْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ). وَلَيْسَ بَعْدَ التَّمَامِ والكمال شي. وَاعْتَبَرَ أَبُو حَنِيفَةَ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ. وَمَالِكٌ الشَّهْرُ وَنَحْوَهُ. وَقَالَ زُفَرُ: مَا دَامَ يَجْتَزِئُ بِاللَّبَنِ وَلَمْ يُفْطَمْ فَهُوَ رَضَاعٌ وَإِنْ أَتَى عَلَيْهِ ثَلَاثُ سِنِينَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا فُطِمَ لِسَنَةٍ وَاسْتَمَرَّ فِطَامُهُ فَلَيْسَ بَعْدَهُ رَضَاعٌ. وانفرد الليث بن سعد
{ أَرْضَعْنَكُمْ } “...sizi emziren [sütanneleriniz]...” Bir kadın bir çocuğu emzirdiği zaman kadın çocuğa haram olur; çünkü onun annesidir. Kadının kızı da [haram olur]; çünkü onun [süt]kız kardeşidir. Kadının kız kardeşi de [haram olur]; çünkü onun [süt]teyzesidir. Kadının annesi de [haram olur]; çünkü onun [süt]ninesidir. Süt sahibi olan kocasının kızı da [haram olur]; çünkü onun [süt]kız kardeşidir. Kocasının kız kardeşi de [haram olur]; çünkü onun [süt]halasıdır. Kocasının annesi de [haram olur]; çünkü onun [süt]ninesidir. Kadının oğullarının ve kızlarının kızları da [haram olur]; çünkü onlar [süt]erkek ve kız kardeşlerinin kızları (yeğenleri)dir. Beşinci [Mesele]- Ebû Nuaym Ubeydullâh b. Hişâm el-Halebî şöyle demiştir: Mâlik'e, sütkardeşi olan bir erkeğin kadınla birlikte hacca gidip gidemeyeceği soruldu; o da: "Evet [gidebilir]" dedi. Ebû Nuaym dedi ki: Mâlik'e evlenen ve kocası kendisiyle zifafa giren, ardından bir kadın gelip ikisini de emzirdiğini iddia eden bir durum hakkında soruldu; o şöyle dedi: "Araları ayrılır. Kadının adamdan almış olduğu şeyler (mehir) kendisine aittir; adamın üzerinde borç olarak kalan kısımdan ise adama bir şey gerekmez." Sonra Mâlik şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunun bir benzeri sorulmuş ve o da böyle emretmişti. Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü! O zayıf (güvenilmez) bir kadındır" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: «Falan kimsenin kendi kız kardeşiyle evlendiği söylenmez mi?» buyurdu. Altıncı [Mesele]- Süt emme sebebiyle haramlık, ancak emzirmenin iki yaş (iki tam yıl) içinde gerçekleşmesi durumunda hâsıl olur; nitekim Bakara [suresinde] geçtiği gibidir. Bizim nezdimizde, bağırsaklara ulaştığı takdirde bir emiş dahi olsa sütün azı ile çoğu arasında bir fark yoktur. Şâfiî ise süt emzirmede iki şart aramıştır: Birincisi, beş defa emzirilmiş olmasıdır. Bu, Âişe'nin rivayet ettiği şu hadisten dolayıdır: «Allah'ın indirdikleri arasında haramlık doğuran, bilinen on emzirme vardı. Sonra bunlar bilinen beş emzirme ile neshedildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde bunlar Kur'an'dan okunan âyetlerdendi.» Buradaki delil yönü şudur: O (Âişe), on emzirmenin beş emzirme ile neshedildiğini ortaya koymuştur. Şayet haramlık beşten daha azına bağlansaydı, bu beşin neshedilmesi anlamına gelirdi. Bu hususta ne bir haber-i vâhid ne de bir kıyas kabul edilir; çünkü bu ikisiyle [Kur'an âyeti] neshedilemez. Sehle hadisinde de: «Onu beş defa emzir ki bunlar sebebiyle haramlık oluşsun.» buyrulmuştur. İkinci şart: Emzirmenin iki yaş (iki yıl) içerisinde olmasıdır. Şayet bunun dışında olursa haramlık meydana gelmez. Zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ } “...emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için tam iki yıldır”. Tamlık ve kemalden sonra ise [başka] bir şey yoktur. Ebû Hanîfe, iki yıldan sonra altı ayı daha muteber saymıştır. Mâlik ise bir ay ve benzeri bir süreyi [ek süre olarak] kabul etmiştir. Züfer: "Sütle yetindiği ve sütten kesilmediği müddetçe, üzerinden üç yıl geçmiş olsa bile bu emzirmedir" demiştir. Evzâî ise: "Bir yaşında sütten kesilir ve sütten kesilme hali devam ederse, bundan sonra emzirme [hükmü] yoktur" demiştir. Leys b. Sa'd ise...
مِنْ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ رَضَاعَ الْكَبِيرِ يُوجِبُ التَّحْرِيمَ، وَهُوَ قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَرُوِيَ عَنْهُ مَا يَدُلُّ عَلَى رُجُوعِهِ عَنْ ذَلِكَ، وَهُوَ مَا رَوَاهُ أَبُو حُصَيْنٍ عَنْ أَبِي عَطِيَّةَ قَالَ: قَدِمَ رَجُلٌ بِامْرَأَتِهِ مِنَ الْمَدِينَةِ فَوَضَعَتْ وَتَوَرَّمَ ثَدْيُهَا، فَجَعَلَ يَمُصُّهُ وَيَمُجُّهُ فَدَخَلَ فِي بَطْنِهِ جَرْعَةٌ مِنْهُ، فَسَأَلَ أَبَا مُوسَى فقال: بانت منك، وأت ابْنَ مَسْعُودٍ فَأَخْبِرْهُ، فَفَعَلَ، فَأَقْبَلَ بِالْأَعْرَابِيِّ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ وَقَالَ: أَرَضِيعًا تَرَى هَذَا الْأَشْمَطَ! إِنَّمَا يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يُنْبِتُ اللَّحْمَ وَالْعَظْمَ. فَقَالَ الْأَشْعَرِيُّ: لَا تَسْأَلُونِي عَنْ شي وَهَذَا الْحَبْرُ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ. فَقَوْلُهُ: (لَا تَسْأَلُونِي) يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ. وَاحْتَجَّتْ عَائِشَةُ بِقِصَّةِ سَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَأَنَّهُ كَانَ رَجُلًا. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِسَهْلَةَ بِنْتِ سُهَيْلٍ: (أَرْضِعِيهِ) خَرَّجَهُ الْمُوَطَّأُ وَغَيْرُهُ. وَشَذَّتْ طَائِفَةٌ فَاعْتَبَرَتْ عَشْرَ رَضَعَاتٍ، تَمَسُّكًا بِأَنَّهُ كَانَ فِيمَا أُنْزِلَ: عَشْرُ رَضَعَاتٍ. وَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَبْلُغْهُمُ النَّاسِخُ. وَقَالَ دَاوُدُ: لَا يَحْرُمُ إِلَّا بِثَلَاثِ رَضَعَاتٍ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (لَا تُحَرِّمُ الْإِمْلَاجَةُ وَالْإِمْلَاجَتَانِ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَهُوَ تَمَسُّكٌ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ، وَهُوَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ. وَذَهَبَ مَنْ عَدَا هَؤُلَاءِ مِنْ أَئِمَّةِ الْفَتْوَى إِلَى أَنَّ الرَّضْعَةَ الْوَاحِدَةَ تُحَرِّمُ إِذَا تَحَقَّقَتْ كَمَا ذَكَرْنَا، مُتَمَسِّكِينَ بِأَقَلِّ مَا يَنْطَلِقُ عَلَيْهِ اسْمُ الرَّضَاعِ وَعُضِّدَ هَذَا بِمَا وُجِدَ مِنَ الْعَمَلِ عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ وَبِالْقِيَاسِ عَلَى الصِّهْرِ، بِعِلَّةِ أَنَّهُ مَعْنًى طَارِئٌ يَقْتَضِي تَأْبِيدَ التَّحْرِيمِ فَلَا يُشْتَرَطُ فِيهِ الْعَدَدُ كَالصِّهْرِ. وَقَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ قَلِيلَ الرَّضَاعِ وَكَثِيرَهُ يُحَرِّمُ فِي الْمَهْدِ مَا يُفَطِّرُ الصَّائِمَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ. لَمْ يَقِفِ اللَّيْثُ عَلَى الْخِلَافِ فِي ذَلِكَ. قُلْتُ: وَأَنَصُّ مَا فِي هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ ﷺ: (لَا تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلَا الْمَصَّتَانِ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ. وَهُوَ يُفَسِّرُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ) أَيْ أَرْضَعْنَكُمْ ثَلَاثَ رَضَعَاتٍ فَأَكْثَرَ، غَيْرَ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى مَا إِذَا لَمْ يَتَحَقَّقْ وُصُولُهُ إِلَى جَوْفِ الرَّضِيعِ، لِقَوْلِهِ: (عَشْرُ رَضَعَاتٍ معلومات. وخمس رضعات معلومات). فوصفها
...âlimler arasından yetişkinin emzirilmesinin haramlık doğuracağı görüşüne [varmışlardır]. Bu, Âişe radıyallâhu anhâ'nın görüşüdür. Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den de rivayet edilmiştir; ancak kendisinden bu görüşten döndüğünü gösteren rivayet de nakledilmiştir. Bu da Ebû Husayn'ın Ebû Atıyye'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Bir adam hanımıyla Medine'den geldi, kadın doğum yaptı ve göğsü şişti. Bunun üzerine adam göğsü emip tükürmeye başladı; derken karnına ondan bir yudum kaçtı. Durumu Ebû Mûsâ'ya sordu. O da: "Kadın senden boşanmıştır (bâin olmuştur); sen İbn Mes'ûd'a git ve ona da haber ver" dedi. Adam öyle yaptı. [İbn Mes'ûd] bedeviyi yanına alıp Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye geldi ve: «Bu ak saçlı adamı süt çocuğu mu görüyorsun? Emzirmeden dolayı haram kılan şey, ancak eti ve kemiği besleyip büyütendir!» dedi. Bunun üzerine el-Eş'arî: «Bu büyük âlim aranızdayken bana bir şey sormayın!» dedi. Onun: «Bana sormayın» sözü, bu görüşünden döndüğünü göstermektedir. Âişe ise Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim kıssasını ve onun yetişkin bir adam olduğunu delil getirmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sehle bint Süheyl'e: «Onu emzir» buyurmuştur; bunu el-Muvatta' ve diğerleri rivayet etmiştir. Bir grup şaz bir görüş belirterek, indirilen [ayetler] arasında «On defa emzirme» [hükmünün] yer almasına tutunarak on defa emzirmeyi muteber saymıştır; sanki nâsih (hükmü nesheden delil) kendilerine ulaşmamış gibidir. Dâvûd ise: «Üç emzirmeden azıyla haramlık oluşmaz» demiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bir defa veya iki defa emmek haram kılmaz» sözünü delil getirmiştir. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Bu görüş Âişe'den ve İbnü'z-Zübeyr'den rivayet edilmiş olup Ahmed, İshak, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd de bu görüşe varmıştır. Bu, delîlü'l-hitâba (mefhum-i muhalife) tutunmaktır ki onda ihtilaf edilmiştir. Bunların dışındaki fetva imamları ise, daha önce zikrettiğimiz gibi, kesinleştiği takdirde tek bir emzirmenin dahi haram kılacağı görüşüne varmışlar; [böylece] emzirme (radâ') isminin en asgari kullanımına tutunmuşlardır. Bu görüş, Medine'deki tatbikat ve sıhrî hısımlığa (evlilik bağına) kıyas edilerek de desteklenmiştir; zira bu, haramlığın ebedi olmasını gerektiren sonradan meydana gelmiş bir durumdur; dolayısıyla sıhrî hısımlıkta olduğu gibi bunda da sayı şart koşulmaz. Leys b. Sa'd şöyle demiştir: "Müslümanlar, beşikteki çocuğun orucu bozan miktarda az veya çok emmesinin haramlık doğuracağı hususunda icmâ etmişlerdir." Ebû Ömer [İbn Abdilberr]: "Leys bu konudaki ihtilafı fark etmemiştir" demiştir. Ben de derim ki: Bu babdaki en açık nas, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bir emiş ve iki emiş haram kılmaz» buyruğudur; bunu Müslim Sahîh'inde rivayet etmiştir. Bu hadis, Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } “Sizi emziren sütanneleriniz” ayetinin manasını; yani sizi üç ve daha fazla emziren kadınlar şeklinde açıklamaktadır. Ancak bunun, [sütün] süt emenin midesine ulaştığı kesinleşmediği durumlara hamledilmesi de mümkündür; zira: «Bilinen on emzirme ve bilinen beş emzirme» buyurmuştur. Onu
بِالْمَعْلُومَاتِ إِنَّمَا هُوَ تَحَرُّزٌ مِمَّا يُتَوَهَّمُ أَوْ يُشَكُّ فِي وُصُولِهِ إِلَى الْجَوْفِ. وَيُفِيدُ دَلِيلُ خِطَابِهِ أَنَّ الرَّضَعَاتِ إِذَا كَانَتْ غَيْرَ مَعْلُومَاتٍ لَمْ تُحَرِّمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَذَكَرَ الطَّحَاوِيُّ أَنَّ حَدِيثَ الْإِمْلَاجَةِ وَالْإِمْلَاجَتَيْنِ لَا يَثْبُتُ، لِأَنَّهُ مَرَّةً يَرْوِيهِ ابْنُ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَمَرَّةً يَرْوِيهِ عَنْ عَائِشَةَ، وَمَرَّةً يَرْوِيهِ عَنْ أَبِيهِ، وَمِثْلُ هَذَا الِاضْطِرَابِ يُسْقِطُهُ. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهُ لَا يُحَرِّمُ إِلَّا سَبْعُ رَضَعَاتٍ. وَرُوِيَ عَنْهَا أَنَّهَا أَمَرَتْ أُخْتَهَا (أُمَّ كُلْثُومٍ) أَنْ تُرْضِعَ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَشْرَ رَضَعَاتٍ. وَرُوِيَ عَنْ حَفْصَةَ مِثْلَهُ، وَرُوِيَ عَنْهَا ثَلَاثٌ، وَرُوِيَ عَنْهَا خَمْسٌ، كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁، وَحُكِيَ عَنْ إِسْحَاقَ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ) اسْتَدَلَّ بِهِ مَنْ نَفَى لَبَنَ الْفَحْلِ، وَهُوَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَقَالُوا: لَبَنُ الْفَحْلِ لَا يُحَرِّمُ شَيْئًا مِنْ قِبَلِ الرَّجُلِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفَحْلَ أَبٌ، لِأَنَّ اللَّبَنَ مَنْسُوبٌ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ دَرَّ بِسَبَبِ وَلَدِهِ. وَهَذَا ضَعِيفٌ، فَإِنَّ الْوَلَدَ خُلِقَ مِنْ مَاءِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ جَمِيعًا، وَاللَّبَنُ مِنَ الْمَرْأَةِ وَلَمْ يَخْرُجْ مِنَ الرَّجُلِ، وما كان من الرجل إلا وطئ هُوَ سَبَبٌ لِنُزُولِ الْمَاءِ مِنْهُ، وَإِذَا فُصِلَ الْوَلَدُ خَلَقَ اللَّهُ اللَّبَنَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ مُضَافًا إِلَى الرَّجُلِ بِوَجْهٍ مَا، وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِلرَّجُلِ حَقٌّ فِي اللَّبَنِ، وَإِنَّمَا اللَّبَنُ لَهَا، فَلَا يُمْكِنُ أَخْذُ ذَلِكَ مِنَ الْقِيَاسِ عَلَى الْمَاءِ. وَقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ) يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ مِنَ الرَّضَاعِ، وَلَا يَظْهَرُ وَجْهُ نِسْبَةِ الرَّضَاعِ إِلَى الرَّجُلِ مِثْلَ ظُهُورِ نِسْبَةِ الْمَاءِ إِلَيْهِ وَالرَّضَاعِ مِنْهَا. نَعَمِ، الْأَصْلُ فِيهِ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ وَهِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أن أفلح أخا الْقُعَيْسِ جَاءَ يَسْتَأْذِنُ عَلَيْهَا، وَهُوَ عَمُّهَا مِنَ الرَّضَاعَةِ بَعْدَ أَنْ نَزَلَ الْحِجَابُ. قَالَتْ: فَأَبَيْتُ أَنْ آذَنَ لَهُ، فَلَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ ﷺ أَخْبَرَتْهُ فَقَالَ: (لِيَلِجْ عَلَيْكِ فَإِنَّهُ عَمُّكِ تَرِبَتْ يَمِينُكِ). وَكَانَ أَبُو الْقُعَيْسِ زَوْجُ الْمَرْأَةِ الَّتِي أَرْضَعَتْ عَائِشَةَ ﵂، وَهَذَا أَيْضًا خَبَرُ وَاحِدٍ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ (أَفْلَحُ) مَعَ أَبِي بَكْرٍ رَضِيعَيْ لِبَانٍ فَلِذَلِكَ قَالَ: (لِيَلِجْ عَلَيْكِ فَإِنَّهُ عَمُّكِ).
'bilinen' (ma'lûmât) olarak nitelenmesi, ancak mideye ulaşıp ulaşmadığı vehmedilen veya şüphe edilen durumlardan sakınmak içindir. Mefhum-i muhalifi de emzirmeler bilinir ve kesin olmadığında haram kılmayacağını ifade eder. Doğrusunu Allah bilir. Tahâvî, bir ve iki emme hadisinin sabit olmadığını zikretmiştir; çünkü bunu İbnü'z-Zübeyr bazen Peygamber ﷺ'den, bazen Âişe'den, bazen de babasından rivayet etmektedir ve böylesi bir ızdırap hadisi [delil olmaktan] düşürür. Âişe'den ancak yedi emzirmenin haram kılacağı da rivayet edilmiştir. Yine ondan, kız kardeşi Ümmü Gülsüm'e Sâlim b. Abdillâh'ı on defa emzirmesini emrettiği rivayet edilmiştir. Hafsa'dan da benzeri rivayet edilmiş, yine ondan üç emzirme ve İmam Şâfiî radıyallâhu anh'ın dediği gibi beş emzirme rivayet edilmiştir; bu İshâk'tan da nakledilmiştir. Yedinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } “sizi emziren sütanneleriniz” buyruğuyla, erkeğin sütünün (lebenü'l-fahl) haramlık doğurmayacağını savunan Saîd b. el-Müseyyeb, İbrâhîm en-Nehaî ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: 'Erkeğin sütü, erkek cihetinden hiçbir şeyi haram kılmaz.' Cumhur ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } buyruğu, erkeğin [süt] baba olduğuna delalet eder; zira süt ona nispet edilir, çünkü süt onun çocuğu sebebiyle gelmiştir. Ancak bu zayıf bir gerekçedir; zira çocuk hem erkeğin hem de kadının suyundan yaratılmıştır. Süt ise kadındandır, erkekten çıkmamıştır; erkeğin fiili ise sadece meninin inmesine sebep olan bir cimadır. Çocuk ayrıldığında Allah, hiçbir surette erkeğe nispet edilmeksizin sütü yaratmıştır. Bu sebeple erkeğin süt üzerinde hiçbir hakkı yoktur, süt kadına aittir; binaenaleyh bunun meni üzerine kıyastan çıkarılması mümkün değildir. Resûlullah ﷺ'in: { يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ } “Nesepten haram olan her şey sütten de haram olur” sözü de sütün haram kılmasını gerektirir; meninin erkeğe nispetinin açıklığı gibi emzirmenin erkeğe nispetinin vechi açık değildir, emzirme kadındandır. Evet, bu husustaki asıl delil Zührî ve Hişâm b. Urve'nin, Urve kanalıyla Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: Ebu'l-Kuays'ın kardeşi Eflah, tesettür ayeti indikten sonra onun yanına girmek için izin istemişti; o da Âişe'nin sütamcası idi. Âişe der ki: 'Ona izin vermekten kaçındım. Peygamber ﷺ geldiğinde durumu ona anlattım; bunun üzerine: { لِيَلِجْ عَلَيْكِ فَإِنَّهُ عَمُّكِ تَرِبَتْ يَمِينُكِ } “Yanına girsin, zira o senin amcandır; elin topraklansın!” buyurdu.' Ebu'l-Kuays, Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'yı emziren kadının kocası idi. Bu da bir haber-i vâhiddir. Eflah'ın Ebû Bekir ile sütkardeşi olması da muhtemeldir; işte bu sebeple 'Yanına girsin, o senin amcandır' buyurmuş olabilir.
وَبِالْجُمْلَةِ فَالْقَوْلُ فِيهِ مُشْكِلٌ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ، وَلَكِنَّ الْعَمَلَ عَلَيْهِ، وَالِاحْتِيَاطَ فِي التَّحْرِيمِ أَوْلَى، مَعَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ) يُقَوِّي قَوْلَ الْمُخَالِفِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ) وَهِيَ الْأُخْتُ لِأَبٍ وَأُمٍّ، وَهِيَ الَّتِي أَرْضَعَتْهَا أُمُّكَ بِلِبَانِ أَبِيكَ، سَوَاءً أَرْضَعَتْهَا مَعَكَ أَوْ وُلِدَتْ قَبْلَكَ أَوْ بَعْدَكَ. وَالْأُخْتُ مِنَ الْأَبِ دُونَ الْأُمِّ، وَهِيَ الَّتِي أَرْضَعَتْهَا زَوْجَةُ أَبِيكَ. وَالْأُخْتُ مِنَ الْأُمِّ دُونَ الْأَبِ، وَهِيَ الَّتِي أَرْضَعَتْهَا أُمُّكَ بِلِبَانِ رَجُلٍ آخَرَ. ثُمَّ ذَكَرَ التَّحْرِيمَ بِالْمُصَاهَرَةِ فَقَالَ تَعَالَى: (وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ) وَالصِّهْرُ أَرْبَعٌ: أُمُّ الْمَرْأَةِ وَابْنَتُهَا وَزَوْجَةُ الْأَبِ وَزَوْجَةُ الِابْنِ. فَأُمُّ الْمَرْأَةِ تَحْرُمُ بِمُجَرَّدِ الْعَقْدِ الصَّحِيحِ عَلَى ابْنَتِهَا عَلَى مَا تَقَدَّمَ التَّاسِعَةُ- قَوْلَهُ تَعَالَى: (وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ) هَذَا مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ. وَلَا يَرْجِعُ قَوْلُهُ: (مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ) إِلَى الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ، بَلْ هُوَ رَاجِعٌ إِلَى الرَّبَائِبِ، إِذْ هُوَ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ كَمَا تَقَدَّمَ. وَالرَّبِيبَةُ: بِنْتُ امْرَأَةِ الرَّجُلِ مِنْ غَيْرِهِ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يُرَبِّيهَا فِي حِجْرِهِ فَهِيَ مَرْبُوبَةٌ، فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ. وَاتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الرَّبِيبَةَ تَحْرُمُ عَلَى زَوْجِ أُمِّهَا إِذَا دَخَلَ بِالْأُمِّ، وَإِنْ لَمْ تَكُنِ الرَّبِيبَةُ فِي حِجْرِهِ. وَشَذَّ بَعْضُ الْمُتَقَدِّمِينَ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ فَقَالُوا: لَا تَحْرُمُ عَلَيْهِ الرَّبِيبَةُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ فِي حِجْرِ الْمُتَزَوِّجِ بِأُمِّهَا، فَلَوْ كَانَتْ فِي بَلَدٍ آخَرَ وَفَارَقَ الْأُمَّ بَعْدَ الدُّخُولِ فَلَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهَا، وَاحْتَجُّوا بِالْآيَةِ فَقَالُوا: حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى الرَّبِيبَةَ بِشَرْطَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ فِي حِجْرِ الْمُتَزَوِّجِ بِأُمِّهَا. وَالثَّانِي- الدُّخُولُ بِالْأُمِّ، فَإِذَا عُدِمَ أَحَدُ الشَّرْطَيْنِ لَمْ يُوجَدِ التَّحْرِيمُ. وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ ﵇: (لَوْ لَمْ تَكُنْ رَبِيبَتِي فِي حِجْرِي مَا حَلَّتْ لِي إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ) فَشَرَطَ الْحِجْرَ. وَرَوَوْا عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِجَازَةَ ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّحَاوِيُّ: أَمَّا الْحَدِيثُ عَنْ عَلِيٍّ فَلَا يَثْبُتُ، لِأَنَّ رَاوِيَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُبَيْدٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أوس عن علي، وإبراهيم هذا يُعْرَفُ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَدْ تَلَقَّوْهُ بِالدَّفْعِ وَالْخِلَافِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَيَدْفَعُهُ قَوْلُهُ: (فَلَا تَعْرِضَنَّ عَلَيَّ بَنَاتِكُنَّ وَلَا أَخَوَاتِكُنَّ) فَعَمَّ. وَلَمْ يَقُلِ: اللَّائِي فِي حِجْرِي، وَلَكِنَّهُ سَوَّى
Hülasa, bu husustaki söz müşküldür ve ilim Allah katındadır; lakin amel bunun (sütbabalığın haramlık doğurduğu) üzerinedir ve haramlıkta ihtiyatlı davranmak daha evladır. Bununla birlikte Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğu muhalifin görüşünü güçlendirmektedir. Sekizinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ } “ve sütkardeşleriniz” buyruğu: Bu, anne-baba bir sütkardeştir ki o da annenin babanın sütüyle emzirdiği kızdır; ister seninle beraber emzirmiş olsun, ister senden önce veya senden sonra doğmuş olsun. Yine sadece baba bir sütkardeştir ki o da babanın diğer eşinin emzirdiği kızdır. Yine sadece anne bir sütkardeştir ki o da annenin başka bir adamın sütüyle emzirdiği kızdır. Sonra [Allah] sıhriyet yoluyla haram olanları zikrederek: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “ve karılarınızın anaları” buyurmuştur. Sıhriyet dörttür: Kadının annesi (kaynana), kadının kızı (üvey kız), babanın karısı (üvey anne) ve oğlun karısı (gelin). Kadının annesi, daha önce geçtiği üzere kızıyla yapılacak sahih bir nikâh akdi ile haram olur. Dokuzuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “kendileriyle zifafa girdiğiniz karılarınızdan olup himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız” buyruğu: Bu ifade müstakildir. { مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } sözü birinci gruba (annelere) dönmez; bilakis daha önce geçtiği üzere en yakın zikredilen olduğu için üvey kızlara râcidir. Rabîbe (رَبِيبَة), kişinin karısının başka bir erkekten olan kızıdır; adam onu kendi kucağında/himayesinde büyüttüğü için bu adı almıştır; o terbiyelenmiş (merbûbe) olandır, faîle vezninde mef'ûle manasındadır. Fakihler, üvey kız adamın himayesinde bulunmasa dahi anne ile zifafa girildiği takdirde annenin kocasına haram olacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Önceki bazı âlimler ve Zâhirîler şaz kalarak şöyle demişlerdir: 'Üvey kız ancak annesiyle evlenen kişinin himayesinde olursa ona haram olur; şayet başka bir memlekette bulunur da adam zifaftan sonra anneyi boşarsa onunla evlenebilir.' Onlar ayeti delil getirerek dediler ki: 'Allah Teâlâ üvey kızı iki şartla haram kılmıştır: Birincisi, annesiyle evlenen adamın himayesinde olmasıdır; ikincisi ise anne ile zifafa girmektir. Bu iki şarttan biri bulunmazsa haramlık da bulunmaz.' Yine Peygamber aleyhisselâm'ın: { لَوْ لَمْ تَكُنْ رَبِيبَتِي فِي حِجْرِي مَا حَلَّتْ لِي إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ } “O benim himayemde bir üvey kızım olmasaydı bile bana helal olmazdı; çünkü o benim sütkardeşimin kızıdır” buyurarak himayeyi şart koşmasını delil getirmişler ve Ali b. Ebî Tâlib'den de buna cevaz verdiğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve Tahâvî derler ki: Ali'den gelen hadis sabit değildir; çünkü onun ravisi İbrâhîm b. Ubeyd'dir, o da Mâlik b. Evs'ten, o da Ali'den rivayet etmiştir; bu İbrâhîm ise [hadis ilminde] tanınmaz. İlim ehlinin çoğu bu rivayeti reddetmiş ve ona muhalefet etmiştir. Ebû Ubeyd der ki: Peygamber'in: { فَلَا تَعْرِضَنَّ عَلَيَّ بَنَاتِكُنَّ وَلَا أَخَوَاتِكُنَّ } “Bana kızlarınızı ve kız kardeşlerinizi teklif etmeyin!” sözü bunu reddeder; zira burada genel bir ifade kullanmıştır. 'Himayemde olanları' dememiş,
بَيْنَهُنَّ فِي التَّحْرِيمِ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَإِضَافَتُهُنَّ إِلَى الْحُجُورِ إِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى الْأَغْلَبِ مِمَّا يَكُونُ عَلَيْهِ الرَّبَائِبُ، لَا أَنَّهُنَّ لَا يَحْرُمْنَ إِذَا لَمْ يكن كذلك.
haramlıkta onları eşit tutmuştur. Tahâvî der ki: Onların 'himayelerinizde olan' şeklinde nitelenmesi, üvey kızların durumunun çoğunlukla böyle olmasına binaendir; yoksa böyle olmadıklarında haram olmayacakları anlamına gelmez.
الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ) يَعْنِي بِالْأُمَّهَاتِ. (فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ) يَعْنِي فِي نِكَاحِ بَنَاتِهِنَّ إِذَا طَلَّقْتُمُوهُنَّ أَوْ مُتْنَ عَنْكُمْ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَزَوَّجَ الْمَرْأَةَ ثُمَّ طَلَّقَهَا أَوْ مَاتَتْ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا حَلَّ لَهُ نِكَاحُ ابْنَتِهَا. وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الدُّخُولِ بِالْأُمَّهَاتِ الَّذِي يَقَعُ بِهِ تَحْرِيمُ الرَّبَائِبِ، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الدُّخُولُ الْجِمَاعُ، وَهُوَ قَوْلُ طَاوُسٍ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَغَيْرُهُمَا. وَاتَّفَقَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَاللَّيْثُ عَلَى أَنَّهُ إِذَا مَسَّهَا بِشَهْوَةٍ حَرُمَتْ عَلَيْهِ أُمُّهَا وَابْنَتُهَا وَحَرُمَتْ عَلَى الْأَبِ وَالِابْنِ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَاخْتَلَفُوا فِي النَّظَرِ، فَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا نَظَرَ إلى شعرها أو صدرها أو شي مِنْ مَحَاسِنِهَا لِلَذَّةٍ حَرُمَتْ عَلَيْهِ أُمُّهَا وَابْنَتُهَا. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: إِذَا نَظَرَ إِلَى فَرْجِهَا لِلشَّهْوَةِ كَانَ بِمَنْزِلَةِ اللَّمْسِ لِلشَّهْوَةِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: [يَحْرُمُ [إِذَا نَظَرَ إِلَى فَرْجِهَا مُتَعَمِّدًا أَوْ لَمَسَهَا، وَلَمْ يَذْكُرِ الشَّهْوَةَ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: لَا تَحْرُمُ بِالنَّظَرِ حَتَّى يَلْمِسَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ بِالنَّظَرِ يَقَعُ التَّحْرِيمُ أَنَّ فِيهِ نَوْعَ اسْتِمْتَاعٍ فَجَرَى مَجْرَى النِّكَاحِ، إِذِ الْأَحْكَامُ تَتَعَلَّقُ بِالْمَعَانِي لَا بِالْأَلْفَاظِ. وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ نَوْعٌ مِنَ الِاجْتِمَاعِ بِالِاسْتِمْتَاعِ، فَإِنَّ النَّظَرَ اجْتِمَاعٌ وَلِقَاءٌ، وَفِيهِ بَيْنَ الْمُحِبِّينَ اسْتِمْتَاعٌ، وَقَدْ بَالَغَ فِي ذَلِكَ الشُّعَرَاءُ فَقَالُوا:
Onuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “eğer onlarla zifafa girmemişseniz” buyruğu, yani annelerle [zifafa girmemişseniz]; { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “size bir vebal yoktur” yani onları boşadığınızda veya onlar vefat ettiğinde kızlarıyla evlenmenizde [bir vebal yoktur]. İlim ehli, bir adam bir kadınla evlenir de onunla zifafa girmeden önce onu boşar veya kadın ölürse, onun kızıyla evlenmesinin helal olduğu hususunda icma etmiştir. Üvey kızların haram kılınmasını gerektiren annelerle zifafın (duhûl) manasında ise ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs'tan 'Duhûl cimadır' dediği rivayet edilmiştir; Tâvûs, Amr b. Dînâr ve başkalarının görüşü de budur. Mâlik, Sevrî, Ebû Hanîfe, Evzâî ve Leys; kadına şehvetle dokunduğu takdirde annesinin ve kızının adama haram olacağı, kadının da [adamın] babasına ve oğluna haram olacağı hususunda ittifak etmişlerdir; bu Şâfiî'nin de iki görüşünden biridir. Bakma hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik: 'Kadının saçına, göğsüne yahut güzelliklerinden herhangi bir şeye lezzet için bakarsa annesi ve kızı ona haram olur' demiştir. Kûfeliler: 'Avret mahalline şehvetle bakarsa şehvetle dokunma mesabesindedir' demişlerdir. Sevrî ise: 'Kasten avret mahalline baktığında veya dokunduğunda [haram olur]' demiş ve şehveti zikretmemiştir. İbn Ebî Leylâ: 'Dokunmadıkça sadece bakmakla haram olmaz' demiştir; bu Şâfiî'nin de görüşüdür. Bakmakla haramlığın gerçekleşeceğinin delili, onda bir nevi faydalanmanın (istimtâ) bulunması ve dolayısıyla nikâh hükmünde cereyan etmesidir; zira hükümler lafızlara değil anlamlara bağlanır. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bu, faydalanma yoluyla bir araya gelmenin bir türüdür; zira bakmak bir kavuşma ve buluşmadır ve sevenler arasında bunda bir lezzet vardır. Şairler bu hususta mübalağa yaparak şöyle demişlerdir:
أَلَيْسَ اللَّيْلُ يَجْمَعُ أُمَّ عَمْرٍو ... وَإِيَّانَا فَذَاكَ بِنَا تَدَانِ
Gece Ümmü Amr ile bizi bir araya getirmiyor mu? İşte bu bizim birbirimize yakınlaşmamızdır.
نَعَمْ، وَتَرَى الْهِلَالَ كَمَا أَرَاهُ ... وَيَعْلُوهَا النَّهَارُ كَمَا عَلَانِي
Evet! O hilali benim gördüğüm gibi görüyor; gündüz beni kapladığı gibi onu da kaplıyor.
فَكَيْفَ بِالنَّظَرِ وَالْمُجَالَسَةِ [وَالْمُحَادَثَةِ] وَاللَّذَّةِ. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ) الْحَلَائِلُ جَمْعُ حَلِيلَةٍ، وَهِيَ الزَّوْجَةُ. سُمِّيَتْ حَلِيلَةً لِأَنَّهَا تَحُلُّ مَعَ الزَّوْجِ حَيْثُ حَلَّ،. فَهِيَ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى فَاعِلَةٍ. وَذَهَبَ الزَّجَّاجُ وَقَوْمٌ إِلَى أَنَّهَا مِنْ لَفْظَةِ الْحَلَالِ، فَهِيَ حَلِيلَةٌ بِمَعْنَى مُحَلَّلَةٍ. وَقِيلَ: لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَحُلُّ إِزَارَ صَاحِبِهِ. الثَّانِيةُ عَشْرَةَ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءَ عَلَى تَحْرِيمِ مَا عَقَدَ عَلَيْهِ الْآبَاءُ عَلَى الْأَبْنَاءِ، وَمَا عَقَدَ عَلَيْهِ الْأَبْنَاءُ عَلَى الآباء، كان مع العقد وطئ أَوْ لَمْ يَكُنْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ)
O halde bakmak, birlikte oturmak, [sohbet etmek] ve lezzet almak nasıl olur? On birinci [mesele]- Yüce Allah'ın: { وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ } “oğullarınızın zevceleri” buyruğudur. 'Halâil' (الْحَلَائِلُ), eş/hanım anlamına gelen 'halîle' (حَلِيلَة) kelimesinin çoğuludur. Kocası nereye yerleşirse (konaklarsa) onunla birlikte oraya yerleştiği için kadına 'halîle' denilmiştir; dolayısıyla bu, fâile (etken) anlamında faîle veznindedir. ez-Zeccâc ve bir grup [âlim] ise bu kelimenin helâl (الْحَلَال) lafzından türediği, dolayısıyla 'helâl kılınmış' (مُحَلَّلَة) anlamında 'halîle' olduğu görüşüne gitmişlerdir. Her birinin diğerinin izârını (elbisesini/bağını) çözmesi (حَلَّ) sebebiyle [bu ismin verildiği] de söylenmiştir. On ikinci [mesele]- Âlimler, Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” buyruğu gereğince, akitle birlikte cima olsun veya olmasın, babaların nikâh akdi yaptığı kadınların oğullara, oğulların nikâh akdi yaptığı kadınların da babalara haram olduğu hususunda icma etmişlerdir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ)، فَإِنْ نَكَحَ أَحَدُهُمَا نِكَاحًا فَاسِدًا حَرُمَ عَلَى الْآخَرِ الْعَقْدُ عَلَيْهَا كَمَا يَحْرُمُ بِالصَّحِيحِ، لِأَنَّ النِّكَاحَ الْفَاسِدَ لَا يَخْلُو: إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَّفَقًا عَلَى فَسَادِهِ أَوْ مُخْتَلَفًا فِيهِ. فَإِنْ كَانَ مُتَّفَقًا عَلَى فَسَادِهِ لَمْ يُوجِبْ حُكْمًا وَكَانَ وُجُودُهُ كَعَدَمِهِ. وَإِنْ كَانَ مُخْتَلَفًا فِيهِ فَيَتَعَلَّقُ بِهِ مِنَ الْحُرْمَةِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالصَّحِيحِ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ نِكَاحًا فَيَدْخُلُ تَحْتَ مُطْلَقِ اللَّفْظِ. وَالْفُرُوجُ إِذَا تَعَارَضَ فِيهَا التَّحْرِيمُ وَالتَّحْلِيلُ غَلَبَ التَّحْرِيمُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عنه من علما، الْأَمْصَارِ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا وَطِئَ امْرَأَةً بِنِكَاحٍ فَاسِدٍ أَنَّهَا تَحْرُمُ عَلَى أَبِيهِ وَابْنِهِ وَعَلَى أَجْدَادِهِ وَوَلَدِ وَلَدِهِ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ: الثَّالِثَةُ عَشْرَةَ- عَلَى أَنَّ عَقْدَ الشِّرَاءِ عَلَى الْجَارِيَةِ لَا يُحَرِّمُهَا عَلَى أَبِيهِ وَابْنِهِ، فَإِذَا اشْتَرَى الرَّجُلُ جَارِيَةً فَلَمَسَ أَوْ قَبَّلَ حَرُمَتْ عَلَى أَبِيهِ وَابْنِهِ، لَا أَعْلَمُهُمْ يَخْتَلِفُونَ فِيهِ، فَوَجَبَ تَحْرِيمُ ذَلِكَ تَسْلِيمًا لَهُمْ. وَلَمَّا اخْتَلَفُوا فِي تَحْرِيمِهَا بِالنَّظَرِ دُونَ اللَّمْسِ لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ لِاخْتِلَافِهِمْ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا يَصِحُّ عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ خِلَافُ مَا قُلْنَاهُ. وَقَالَ يَعْقُوبُ وَمُحَمَّدٌ: إِذَا نَظَرَ رَجُلٌ فِي فَرْجِ امْرَأَةٍ مِنْ شَهْوَةٍ حَرُمَتْ عَلَى أَبِيهِ وَابْنِهِ، وَتَحْرُمُ عَلَيْهِ أُمُّهَا وَابْنَتُهَا. وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا وَطِئَ الْأَمَةَ أَوْ قَعَدَ مِنْهَا مَقْعَدًا لِذَلِكَ وَإِنْ لَمْ يُفْضِ إِلَيْهَا، أَوْ قَبَّلَهَا أَوْ بَاشَرَهَا أَوْ غَمَزَهَا تَلَذُّذًا فَلَا تَحِلُّ لِابْنِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّمَا تَحْرُمُ بِاللَّمْسِ وَلَا تَحْرُمُ بِالنَّظَرِ دُونَ اللَّمْسِ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ: الرابعة عشرة- واختلفوا في الوطي بِالزِّنَى هَلْ يُحَرِّمُ أَمْ لَا، فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَوْ أَصَابَ رَجُلٌ امْرَأَةً بِزِنًى لَمْ يَحْرُمْ عَلَيْهِ نِكَاحُهَا بِذَلِكَ، وَكَذَلِكَ لَا تَحْرُمُ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ إِذَا زَنَى بِأُمِّهَا أَوْ بِابْنَتِهَا، وَحَسْبُهُ أَنْ يُقَامَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، ثُمَّ يَدْخُلُ بِامْرَأَتِهِ. وَمَنْ زَنَى بِامْرَأَةٍ ثُمَّ أَرَادَ نِكَاحَ أُمِّهَا أَوِ ابْنَتِهَا لَمْ تَحْرُمَا عَلَيْهِ بِذَلِكَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: تَحْرُمُ عَلَيْهِ. رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ، وَأَنَّ الزِّنَى يُحَرِّمُ الْأُمَّ وَالِابْنَةَ وَأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْحَلَالِ، وَهُوَ قول
Allah Teâlâ'nın: { وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ } “kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın zevceleri” buyruğuna gelince; eğer ikisinden (baba veya oğuldan) biri fasit bir nikâh kıyarsa, sahih nikâhta haram olduğu gibi diğerine de o kadınla nikâh akdi yapmak haram olur. Çünkü fasit nikâh iki durumdan uzak değildir: Ya fesadı üzerinde icma edilmiş (ittifak edilmiş)tir ya da hakkında ihtilaf edilmiştir. Şayet fesadı üzerinde icma edilmişse hiçbir hüküm doğurmaz ve varlığı yokluğu gibi olur. Şayet hakkında ihtilaf edilmişse, sahih nikâha bağlanan haramlık ona da bağlanır; zira onun nikâh olma ihtimali vardır ve böylece lafzın mutlaklığı altına girer. Ferc (cinsel birliktelik) konusunda haramlık ile helallik çatıştığında haramlık galip gelir. En doğrusunu Allah bilir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İlim merkezlerinin kendilerinden [görüş] nakledilen bütün âlimleri, fasit nikâhla bir kadınla cinsel ilişkide bulunan erkeğin babasına, oğluna, dedelerine ve torunlarına o kadının haram olacağı hususunda icma etmişlerdir. Âlimler -ki bu On Üçüncü Meseledir- bir câriyeyi satın alma akdinin o câriyeyi babaya ve oğla haram kılmayacağı hususunda da icma etmişlerdir. Fakat bir kimse bir câriye satın alır da ona dokunur veya onu öperse babasına ve oğluna haram olur. Âlimlerin bu konuda ihtilaf ettiğini bilmiyorum; dolayısıyla onlara ittiba ederek bunu haram kabul etmek vacip olmuştur. Ancak câriyeye dokunmaksızın sadece bakmakla haram olup olmayacağı konusunda ihtilaf ettiklerinde, bu ihtilafları sebebiyle [haram sayılması] caiz olmamıştır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından hiçbir kimseden söylediğimizin aksine bir rivayet sahih olarak gelmemiştir. Ya'kûb (Ebû Yûsuf) ve Muhammed şöyle demişlerdir: Bir kimse bir kadının fercine şehvetle bakarsa, o kadın babasına ve oğluna haram olur; kadının annesi ve kızı da o kimseye haram olur. Mâlik şöyle demiştir: Bir kimse câriyesiyle cinsel ilişkide bulunur veya fercine duhul etmese bile bunun için onun yanına oturur ya da lezzet alarak onu öper, onunla oynaşır veya onu mınkılarsa (dokunursa), o câriye oğluna helal olmaz. Şâfiî ise şöyle demiştir: [Câriye] ancak dokunmakla haram olur, dokunmaksızın sadece bakmakla haram olmaz. Evzâî'nin kavli de budur. On Dördüncü Mesele- Zina yoluyla olan cinsel ilişkinin [sıhriyet haramlığı oluşturup] haram kılıp kılmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinin çoğunluğu şöyle demiştir: Bir kimse bir kadına zina yoluyla yaklaşsa, bu sebeple o kadınla nikâhlanması kendisine haram olmaz. Aynı şekilde bir kimse karısının annesi veya kızı ile zina etse karısı kendisine haram olmaz; ona düşen sadece had cezasının uygulanmasıdır, sonra karısıyla zifafa girer. Bir kadınla zina edip de ardından onun annesi veya kızı ile evlenmek isteyen kimseye de bu sebeple onlar haram olmaz. Bir grup ise: 'Ona haram olur' demiştir. Bu görüş İmrân b. Husayn'dan rivayet edilmiş olup Şa'bî, Atâ, Hasan, Süfyân es-Sevrî, Ahmed, İshâk ve re'y ehli bu görüşü benimsemişlerdir. Mâlik'ten de zinanın anneyi ve kızı haram kılacağı ve bunun helal [ilişki] konumunda olduğu rivayet edilmiştir; bu aynı zamanda
أَهْلِ الْعِرَاقِ. وَالصَّحِيحُ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ وَأَهْلِ الْحِجَازِ: أَنَّ الزِّنَى لَا حُكْمَ لَهُ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷾ قَالَ: (وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ) وَلَيْسَتِ الَّتِي زَنَى بِهَا مِنْ أُمَّهَاتِ نِسَائِهِ، وَلَا ابْنَتُهَا مِنْ رَبَائِبِهِ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ. لِأَنَّهُ لَمَّا ارْتَفَعَ الصَّدَاقُ فِي الزِّنَى ووجوب العدة والميراث ولحقوق الْوَلَدِ وَوُجُوبُ الْحَدِّ ارْتَفَعَ أَنْ يُحْكَمَ لَهُ بِحُكْمِ النِّكَاحِ الْجَائِزِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عن رَجُلٍ زَنَى بِامْرَأَةٍ فَأَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا أَوِ ابْنَتَهَا فَقَالَ: (لَا يُحَرِّمُ الْحَرَامُ الْحَلَالَ إِنَّمَا يُحَرِّمُ مَا كَانَ بِنِكَاحٍ). وَمِنَ الْحُجَّةِ لِلْقَوْلِ الْآخَرِ إِخْبَارُ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ جُرَيْجٍ وَقَوْلُهُ: (يَا غُلَامُ مَنْ أَبُوكَ) قَالَ: فُلَانٌ الرَّاعِي. فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزنى يحرم كما يحرم الوطي الْحَلَالُ، فَلَا تَحِلُّ أُمُّ الْمَزْنِيِّ بِهَا وَلَا بَنَاتُهَا لِآبَاءِ الزَّانِي وَلَا لِأَوْلَادِهِ، وَهِيَ رِوَايَةُ ابْنِ الْقَاسِمِ فِي الْمُدَوَّنَةِ. وَيُسْتَدَلُّ بِهِ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْمَخْلُوقَةَ مِنْ مَاءِ الزِّنَى لَا تَحِلُّ لِلزَّانِي بِأُمِّهَا، وَهُوَ الْمَشْهُورُ. قَالَ ﵇: (لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى رَجُلٍ نَظَرَ إِلَى فَرْجِ امْرَأَةٍ وَابْنَتِهَا) وَلَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ. وَقَالَ ﵇: (لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى مَنْ كَشَفَ قِنَاعَ امْرَأَةٍ وَابْنَتِهَا). قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَلِهَذَا قُلْنَا إِنَّ الْقُبْلَةَ وَسَائِرَ وُجُوهِ الِاسْتِمْتَاعِ يَنْشُرُ الْحُرْمَةَ. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ الْمَاجِشُونُ: إِنَّهَا تَحِلُّ، وَهُوَ الصَّحِيحُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً) يَعْنِي بِالنِّكَاحِ الصَّحِيحِ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي (الْفُرْقَانِ) بَيَانُهُ. وَوَجْهُ التَّمَسُّكِ مِنَ الْحَدِيثِ عَلَى تِلْكَ الْمَسْأَلَتَيْنِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ حَكَى عَنْ جُرَيْجٍ أَنَّهُ نَسَبَ ابْنَ الزِّنَى لِلزَّانِي، وَصَدَّقَ اللَّهُ نِسْبَتَهُ بِمَا خَرَقَ لَهُ مِنَ الْعَادَةِ فِي نُطْقِ الصَّبِيِّ بِالشَّهَادَةِ لَهُ بِذَلِكَ، وَأَخْبَرَ بِهَا النَّبِيُّ ﷺ عَنْ جُرَيْجٍ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ وَإِظْهَارِ كَرَامَتِهِ، فَكَانَتْ تِلْكَ النِّسْبَةُ صَحِيحَةٌ بِتَصْدِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِإِخْبَارِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ ذَلِكَ، فَثَبَتَتِ الْبُنُوَّةُ وَأَحْكَامُهَا. فَإِنْ قِيلَ: فَيَلْزَمُ عَلَى هَذَا أَنْ تَجْرِيَ أَحْكَامُ الْبُنُوَّةِ وَالْأُبُوَّةِ مِنَ التَّوَارُثِ وَالْوِلَايَاتِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَقَدِ اتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا تَوَارُثَ بَيْنَهُمَا فَلَمْ تصح تلك النسبة؟
Irak ehli[nin görüşüdür]. Mâlik ve Hicaz ehlinin sahih olan görüşü ise şudur: Zinanın hiçbir [hürmet-i musâhere] hükmü yoktur. Çünkü Allah Azze ve Celle: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “eşlerinizin anneleri” buyurmuştur. Kendisiyle zina ettiği kadın ise ne onun eşlerinin annelerindendir ne de onun kızı üvey kızlarındandır. Bu, Şâfiî ve Ebû Sevr'in de görüşüdür. Çünkü zinada mehir, iddet bekleme gerekliliği, miras ve çocuğun nesebe bağlanması hükümleri kalktığı ve had cezası vâcip olduğu için, ona meşru nikâhın hükmünün verilmesi de ortadan kalkmıştır. Dârekutnî, Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den [nakille] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bir kadınla zina edip de onunla veya kızıyla evlenmek isteyen bir adamın durumu soruldu. Bunun üzerine o şöyle buyurdu: « لَا يُحَرِّمُ الْحَرَامُ الْحَلَالَ إِنَّمَا يُحَرِّمُ مَا كَانَ بِنِكَاحٍ » «Haram olan şey helali haram kılmaz; ancak nikâh ile olan haram kılar.» Diğer görüşün delillerinden biri de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cüreyc hakkındaki haberi ve onun: « يَا غُلَامُ مَنْ أَبُوكَ » «Ey çocuk! Baban kim?» sözüdür. [Çocuk da]: 'Falan çobandır' demiştir. Bu durum, helal birleşmenin haram kıldığı gibi zinanın da haram kılacağına; dolayısıyla kendisiyle zina edilen kadının annesinin de kızlarının da zina edenin babalarına ve çocuklarına helal olmayacağına delalet eder. Bu, İbnü'l-Kâsım'ın el-Müdevvene'deki rivayetidir. Yine bundan, zina suyundan yaratılan (doğan) kız çocuğunun da annesiyle zina eden erkeğe helal olmayacağına delil getirilir ki meşhur olan [görüş] de budur. O [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى رَجُلٍ نَظَرَ إِلَى فَرْجِ امْرَأَةٍ وَابْنَتِهَا » «Allah, bir kadının ve kızının avret yerine bakan bir adama [rahmet nazarıyla] bakmaz.» Burada helal ile haram arasında bir ayrım yapmamıştır. Yine o [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى مَنْ كَشَفَ قِنَاعَ امْرَأَةٍ وَابْنَتِهَا » «Allah, bir kadının ve kızının başörtüsünü açan kimseye [rahmet nazarıyla] bakmaz.» İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: İşte bu yüzden biz, öpmenin ve diğer faydalanma (istimta') şekillerinin haramlığı yayacağını (hürmet-i musâhere doğuracağını) söyledik. Abdülmelik el-Mâcişûn ise: 'O kadın helaldir' demiştir. Sahih olan da budur; zira Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً } “Sudan bir insan yaratıp onu nesep ve sıhriyet bağı kılan O'dur” buyurmuştur. Yani (el-Furkân [Suresi'nde]) açıklaması geleceği üzere, [bu bağ] sahih nikâh iledir. Bu hadisten mezkûr iki meseleye tutunmanın (delil çıkarmanın) vechi şudur: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Cüreyc'in zina çocuğunu zina edene nispet ettiğini nakletmiş ve çocuğun buna şahitlik ederek konuşması şeklindeki olağanüstü durumla (hârikulâde hâdise ile) Allah onun bu nispetini tasdik etmiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu Cüreyc'i övme ve onun kerametini izhar etme makamında haber vermiştir. Dolayısıyla bu nispet, Allah Teâlâ'nın tasdiki ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu haber vermesiyle sahih olmuş, böylece evlatlık ve hükümleri sabit olmuştur. Eğer: 'Bu durumda, mirasçılık, velayetler ve benzeri evlatlık ile babalık hükümlerinin cereyan etmesi gerekir; hâlbuki Müslümanlar aralarında miras cereyan etmeyeceği hususunda icma etmişlerdir, o hâlde bu nispet nasıl sahih olur?' denilirse...
فَالْجَوَابُ- إِنَّ ذَلِكَ مُوجِبٌ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَمَا انْعَقَدَ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعُ مِنَ الْأَحْكَامِ اسْتَثْنَيْنَاهُ، وَبَقِيَ الْبَاقِي عَلَى أَصْلِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي مَسْأَلَةِ اللَّائِطِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ: لَا يَحْرُمُ النِّكَاحُ بِاللِّوَاطِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: إِذَا لَعِبَ بِالصَّبِيِّ حَرُمَتْ عَلَيْهِ أُمُّهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ. قَالَ: إِذَا تَلَوَّطَ بِابْنِ امْرَأَتِهِ أَوْ أَبِيهَا أَوْ أَخِيهَا حَرُمَتْ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا لَاطَ بِغُلَامٍ وَوُلِدَ لِلْمَفْجُورِ بِهِ بِنْتٌ لَمْ يَجُزْ لِلْفَاجِرِ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا، لِأَنَّهَا بِنْتُ مَنْ قَدْ دَخَلَ بِهِ. وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ. السَّادِسَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ) تَخْصِيصٌ لِيُخْرِجَ عَنْهُ كُلَّ مَنْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَتَبَنَّاهُ مِمَّنْ لَيْسَ لِلصُّلْبِ. وَلَمَّا تَزَوَّجَ النَّبِيُّ ﷺ امْرَأَةَ زَيْدِ ابن حَارِثَةَ قَالَ الْمُشْرِكُونَ: تَزَوَّجَ امْرَأَةَ ابْنِهِ! وَكَانَ ﵇ تَبَنَّاهُ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي (الْأَحْزَابِ). وَحَرُمَتْ حَلِيلَةُ الِابْنِ مِنَ الرَّضَاعِ- وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلصُّلْبِ- بِالْإِجْمَاعِ الْمُسْتَنِدِ إِلَى قوله ﵇: (يحرم الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ). السَّابِعَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ) مَوْضِعُ (فَإِنْ) رَفْعٌ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ). وَالْأُخْتَانِ لَفْظٌ يَعُمُّ الْجَمِيعَ بِنِكَاحٍ وَبِمِلْكِ يَمِينٍ. وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى مَنْعِ جَمْعِهِمَا فِي عَقْدٍ وَاحِدٍ مِنَ النِّكَاحِ لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلُهُ ﵇: (لَا تَعْرِضُنَّ عَلَيَّ بَنَاتِكُنَّ وَلَا أَخَوَاتِكُنَّ). وَاخْتَلَفُوا فِي الْأُخْتَيْنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، فَذَهَبَ كَافَّةُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا بالملك في الوطي، وَإِنْ كَانَ يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْمِلْكِ بِإِجْمَاعٍ، وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ وَابْنَتُهَا صَفْقَةً وَاحِدَةً. وَاخْتَلَفُوا فِي عَقْدِ النِّكَاحِ عَلَى أُخْتِ الْجَارِيَةِ الَّتِي وَطِئَهَا، فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا وَطِئَ جَارِيَةً لَهُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أُخْتَهَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: مِلْكُ الْيَمِينِ لَا يَمْنَعُ نِكَاحَ الْأُخْتِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: مَنْ جَعَلَ عَقْدَ النِّكَاحِ كَالشِّرَاءِ أَجَازَهُ، وَمَنْ جَعَلَهُ كَالْوَطْءِ لَمْ يُجِزْهُ. وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يجوز العقد على أخت
Cevap şudur: Bu durum, zikrettiğimiz hususun bir gereğidir. Hükümlerden üzerinde icma hasıl olanları istisna ettik; geri kalanlar ise bu delilin aslı üzere kalmıştır. En doğrusunu Allah bilir. On Beşinci Mesele- Âlimler bu babda lûtîlik (eşcinsel ilişki) yapan kimse meselesinde de ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların ashabı: "Lûtîlik sebebiyle nikâh haram olmaz" demişlerdir. Sevrî ise: "Bir kimse bir erkek çocuğuyla [bu şekilde] oynaşırsa, o çocuğun annesi kendisine haram olur" demiştir; Ahmed b. Hanbel'in görüşü de budur. O şöyle demiştir: "Bir kimse karısının oğluyla, babasıyla veya erkek kardeşiyle lûtîlik yaparsa karısı kendisine haram olur." Evzâî de şöyle demiştir: "Bir kimse bir erkek çocukla lûtîlik yapar da bu kötülüğe maruz kalan çocuğun bir kızı dünyaya gelirse, o günahkâr kimsenin bu kızla evlenmesi caiz olmaz; çünkü o, kendisiyle cima etmiş olduğu kimsenin kızıdır." Bu da Ahmed b. Hanbel'in görüşüdür. On Altıncı Mesele- Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ } “kendi sulbünüzden gelen” buyruğu, Arapların sulbden gelmeyen evlatlık edindikleri kimseleri bunun dışına çıkarmak için bir tahsistir (özelleştirmedir). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyd b. Hârise'nin hanımıyla evlendiğinde müşrikler: "Oğlunun hanımıyla evlendi!" demişlerdi. Zira [Ahzâb Suresi'nde] açıklaması geleceği üzere, o aleyhisselâm onu evlatlık edinmişti. Süt oğlunun hanımı ise —öz sulbünden olmasa bile— o aleyhisselâm'ın: « يحرم من الرضاع ما يحرم من النسب » «Nesepten haram olan her şey süt emzirmeden de haram olur» buyruğuna dayanan icma ile haram kılınmıştır. On Yedinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } “ve iki kız kardeşi bir arada almanız” buyruğundaki [ifadenin] iraptaki yeri, { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size analarınız haram kılındı” buyruğuna atfedilerek ref konumundadır. İki kız kardeş lafzı; gerek nikâh gerekse mülk-i yemîn (cariye edinme) yoluyla olanların hepsini içine alan umumi bir ifadedir. Ümmet, bu ayet ve o aleyhisselâm'ın: « لَا تَعْرِضُنَّ عَلَيَّ بَنَاتِكُنَّ وَلَا أَخَوَاتِكُنَّ » «Kızlarınızı ve kız kardeşlerinizi bana [nikâhlanmam için] teklif etmeyiniz» buyruğu gereğince, iki kız kardeşi tek bir nikâh akdinde bir araya getirmenin yasak olduğu hususunda icma etmiştir. Mülk-i yemîn ile sahip olunan iki kız kardeş konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin tamamı, icma gereği mülkiyette iki kız kardeşi bir arada bulundurmak caiz olsa bile, mülk-i yemîn yoluyla [her ikisiyle de] cimada bulunarak bir arada tutulmalarının caiz olmadığı görüşüne varmıştır; aynı şekilde bir kadın ile kızına tek bir akitle mâlik olmak da böyledir. Cima ettiği cariyenin kız kardeşiyle nikâh akdi yapma hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: Evzâî: "Bir kimse mülk-i yemîni olan bir cariye ile cima etmişse, onun kız kardeşiyle evlenmesi caiz olmaz" demiştir. Şâfiî ise: "Mülk-i yemîn, [cariyenin] kız kardeşiyle nikâhlanmaya engel teşkil etmez" demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Nikâh akdini satın alma gibi değerlendiren kimse buna cevaz vermiş; onu cima gibi kabul eden ise buna cevaz vermemiştir." [Âlimler] kız kardeş üzerine akit yapmanın caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir...
الزَّوْجَةِ، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ) يَعْنِي الزَّوْجَتَيْنِ بِعَقْدِ النِّكَاحِ. فَقِفْ عَلَى مَا اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ وَمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ يَتَبَيَّنْ لَكَ الصَّوَابُ [إِنْ شَاءَ اللَّهُ]. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ عَشْرَةَ- شَذَّ أَهْلُ الظَّاهِرِ فَقَالُوا: يَجُوزُ الجمع بين الأختين بملك اليمين في الوطي، كَمَا يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْمِلْكِ. وَاحْتَجُّوا بِمَا رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ فِي الْأُخْتَيْنِ مِنْ مِلْكِ الْيَمِينِ: (حَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ وَأَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ). ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ سُئِلَ عَنِ الْأُخْتَيْنِ مِمَّا مَلَكَتِ الْيَمِينُ فَقَالَ: لَا آمُرُكَ وَلَا أَنْهَاكَ أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وَحَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ. فَخَرَجَ السَّائِلُ فَلَقِيَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قال مَعْمَرٌ: أَحْسَبُهُ قَالَ عَلِيٌّ- قَالَ: وَمَا سَأَلْتَ عنه عثمان؟ فأخبره بما سأل وَبِمَا أَفْتَاهُ، فَقَالَ لَهُ: لَكِنِّي أَنْهَاكَ، وَلَوْ كَانَ لِي عَلَيْكَ سَبِيلٌ ثُمَّ فَعَلْتَ لَجَعَلْتُكَ نَكَالًا. وَذَكَرَ الطَّحَاوِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَ قَوْلِ عُثْمَانَ. وَالْآيَةُ الَّتِي أَحَلَّتْهُمَا قوله تعالى: (وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ). وَلَمْ يَلْتَفِتْ أَحَدٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْفَتْوَى إِلَى هَذَا الْقَوْلِ، لِأَنَّهُمْ فَهِمُوا مِنْ تَأْوِيلِ كِتَابِ اللَّهِ خِلَافَهُ، وَلَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ تَحْرِيفُ التَّأْوِيلِ. وَمِمَّنْ قَالَ ذَلِكَ مِنَ الصَّحَابَةِ: عُمَرُ وَعَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ [وَعُثْمَانُ] وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَمَّارٌ وَابْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةُ وَابْنُ الزُّبَيْرِ، وَهَؤُلَاءِ أَهْلُ الْعِلْمِ بِكِتَابِ اللَّهِ، فَمَنْ خَالَفَهُمْ فَهُوَ مُتَعَسِّفٌ فِي التَّأْوِيلِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ أَنَّ إِسْحَاقَ بْنَ راهويه حرم الجمع بينهما بالوطي، وَأَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا ذَلِكَ، وَجَعَلَ مَالِكًا فِيمَنْ كَرِهَهُ. وَلَا خِلَافَ فِي جَوَازِ جَمْعِهِمَا فِي الْمِلْكِ، وَكَذَلِكَ الْأُمُّ وَابْنَتُهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيَجِيءُ مِنْ قَوْلِ إِسْحَاقَ أَنْ يرجم الجامع بينهما بالوطي، وَتُسْتَقْرَأُ الْكَرَاهِيَةُ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ: إِنَّهُ إِذَا وَطِئَ وَاحِدَةً ثُمَّ وَطِئَ الْأُخْرَى وُقِفَ عَنْهُمَا حَتَّى يُحَرِّمَ إِحْدَاهُمَا، فَلَمْ يُلْزِمْهُ حَدًّا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: (أَمَّا قَوْلُ عَلِيٍّ لَجَعَلْتُهُ نَكَالًا) وَلَمْ يَقُلْ لَحَدَدْتُهُ حَدَّ الزَّانِي، فَلِأَنَّ مَنْ تَأَوَّلَ آيَةً أَوْ سُنَّةً وَلَمْ يَطَأْ عِنْدَ نَفْسِهِ حَرَامًا فَلَيْسَ [بِزَانٍ] بِإِجْمَاعٍ وَإِنْ كَانَ مُخْطِئًا، إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَ مِنْ ذَلِكَ مَا لَا يُعْذَرُ بِجَهْلِهِ. وَقَوْلُ بَعْضِ السَّلَفِ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ: (أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وحرمتهما
...zevcesidir; çünkü Yüce Allah: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } “ve iki kız kardeşi bir arada almanız [da size haram kılındı]” buyurmuştur; yani nikâh akdiyle iki zevceyi [bir arada almanız kastedilmiştir]. İcma ettikleri ve ihtilaf ettikleri hususları iyice kavra ki [inşâallâh] doğru olan sana açıkça belli olsun. En doğrusunu Allah bilir. On Sekizinci Mesele- Zâhirîler şaz bir görüş belirterek şöyle demişlerdir: İki kız kardeşin mülkiyette bir araya getirilmesi caiz olduğu gibi, mülk-i yemîn (cariye mülkiyeti) ile cîmâda da iki kız kardeşin bir araya getirilmesi caizdir. Onlar, mülk-i yemîn olan iki kız kardeş hakkında Hz. Osman'dan rivayet edilen şu söze dayanmışlardır: "Onları bir ayet helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır." Bunu Abdürrezzâk zikretmiştir: Bize Ma'mer, Zührî'den, o da Kabîsa b. Züeyb'den rivayet etti ki: Osman b. Affân'a mülk-i yemîn olan iki kız kardeş sorulduğunda şöyle demiştir: "Sana ne emrederim ne de yasaklarım; onları bir ayet helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır." Soru soran kişi çıkıp Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir adamla karşılaştı -Ma'mer: 'Sanırım Ali dedi' demiştir-. O zat: "Osman'a ne sordun?" dedi. O da ne sorduğunu ve Osman'ın ona nasıl fetva verdiğini haber verdi. Bunun üzerine o zat ona şöyle dedi: "Fakat ben seni [bundan] menederim. Şayet sana karşı bir yetkim olsaydı ve sen de bunu yapsaydın, seni ibret-i âlem kılardım." Tahâvî ve Dârekutnî, Ali ve İbn Abbâs'tan da Osman'ın sözünün benzerini nakletmişlerdir. Onları helal kılan ayet Yüce Allah'ın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışında kalanlar ise size helal kılındı” buyruğudur. Fetva imamlarından hiçbiri bu görüşe itibar etmemiştir; çünkü onlar Allah'ın Kitabı'nın tevilinden bunun aksini anlamışlardır; onların tevili tahrif etmeleri ise düşünülemez. Sahabeden bunu söyleyenler arasında şunlar vardır: Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, [Osman], İbn Abbâs, Ammâr, İbn Ömer, Âişe ve İbnu'z-Zübeyr. Bunlar Allah'ın Kitabı'nı en iyi bilenlerdir; dolayısıyla onlara muhalefet eden kimse tevil hususunda haddi aşmıştır. İbnü'l-Münzir, İshâk b. Râhûye'nin iki kız kardeşi cima yoluyla bir araya getirmeyi haram kıldığını, ilim ehlinin çoğunluğunun ise bunu mekruh gördüğünü zikretmiş ve Mâlik'i de bunu mekruh görenler arasında saymıştır. Onların mülkiyette bir araya getirilmesinin caiz olduğu hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur; anne ile kızı da böyledir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "İshâk'ın sözünden, cîmâda onları bir araya getiren kimsenin recmedileceği neticesi çıkar; Mâlik'in sözünden ise kerahet anlaşılır; zira o, birisiyle cîmâ edip sonra diğeriyle de cîmâ ettiğinde, ikisinden birini haram kılıncaya kadar her ikisinden de uzaklaştırılır, ancak ona bir had cezası tatbik edilmez demiştir." Ebû Ömer şöyle demiştir: "Ali'nin: 'Seni ibret-i âlem kılardım' sözüne gelince; 'Sana zina haddi uygulardım' dememiştir. Çünkü bir ayeti veya bir sünneti tevil eden ve kendi kanaatinde haram bir fiil işlemeyen kimse, hatalı da olsa icma ile [zânî] (zina eden) sayılmaz; meğerki cehaleti mazeret sayılmayacak derecede açık bir hükümde bunu iddia etmiş olsun." Selef-i sâlihînden bazılarının mülk-i yemîn ile iki kız kardeşi bir araya getirme hususundaki: "Onları bir ayet helal kılmış, bir ayet de haram
آيَةٌ) مَعْلُومٌ مَحْفُوظٌ، فَكَيْفَ يُحَدُّ حَدَّ الزَّانِي مَنْ فَعَلَ مَا فِيهِ مِثْلَ هَذَا مِنَ الشُّبْهَةِ الْقَوِيَّةِ؟ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. التَّاسِعَةُ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ إِذَا كَانَ يَطَأُ وَاحِدَةً ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَطَأَ الْأُخْرَى، فَقَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عُمَرَ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: لَا يجوز له وطئ الثَّانِيةِ حَتَّى يَحْرُمَ فَرْجُ الْأُخْرَى بِإِخْرَاجِهَا مِنْ مِلْكِهِ بِبَيْعٍ أَوْ عِتْقٍ، أَوْ بِأَنْ يُزَوِّجَهَا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ لِقَتَادَةَ، وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ يَطَأُ وَاحِدَةً وَأَرَادَ وطئ الْأُخْرَى فَإِنَّهُ يَنْوِي تَحْرِيمَ الْأُولَى عَلَى نَفْسِهِ وَأَلَّا يَقْرَبَهَا، ثُمَّ يُمْسِكُ عَنْهُمَا حَتَّى يَسْتَبْرِئَ الْأُولَى الْمُحَرَّمَةَ، ثُمَّ يَغْشَى الثَّانِيةَ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ إِذَا كَانَ عِنْدَهُ أُخْتَانِ فَلَا يَقْرَبُ وَاحِدَةً مِنْهُمَا. هَكَذَا قَالَ الْحَكَمُ وَحَمَّادٌ، وَرُوِيَ مَعْنَى ذَلِكَ عَنِ النَّخَعِيِّ. وَمَذْهَبُ مَالِكٍ: إِذَا كَانَ أُخْتَانِ عِنْدَ رَجُلٍ بِمِلْكٍ فَلَهُ أَنْ يَطَأَ أَيَّتَهُمَا شَاءَ، وَالْكَفُّ عَنِ الْأُخْرَى موكول إلى أمانته. فإن أراد وطئ الْأُخْرَى فَيَلْزَمُهُ أَنْ يُحَرِّمَ عَلَى نَفْسِهِ فَرْجَ الْأُولَى بِفِعْلٍ يَفْعَلُهُ مِنْ إِخْرَاجٍ عَنِ الْمِلْكِ: إِمَّا بِتَزْوِيجٍ أَوْ بَيْعٍ أَوْ عِتْقٍ إِلَى أَجَلٍ أَوْ كِتَابَةٍ أَوْ إِخْدَامٍ طَوِيلٍ. فَإِنْ كَانَ يَطَأُ إِحْدَاهُمَا ثُمَّ وَثَبَ عَلَى الْأُخْرَى دُونَ أَنْ يُحَرِّمَ الْأُولَى وُقِفَ عَنْهُمَا، وَلَمْ يَجُزْ لَهُ قُرْبَ إِحْدَاهُمَا حَتَّى يُحَرِّمَ الْأُخْرَى، وَلَمْ يُوَكَّلْ ذَلِكَ إِلَى أَمَانَتِهِ، لِأَنَّهُ مُتَّهَمٌ فِيمَنْ قَدْ وَطِئَ، وَلَمْ يَكُنْ قَبْلُ مُتَّهَمًا إِذْ كَانَ لَمْ يَطَأْ إِلَّا الْوَاحِدَةَ. وَمَذْهَبُ الْكُوفِيِّينَ فِي هَذَا الْبَابِ: الثَّوْرِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ أَنَّهُ إِنْ وَطِئَ إِحْدَى أَمَتَيْهِ لَمْ يَطَأِ الْأُخْرَى، فَإِنْ بَاعَ الْأُولَى أَوْ زَوَّجَهَا ثُمَّ رَجَعَتْ إِلَيْهِ أَمْسَكَ عَنِ الْأُخْرَى، وَلَهُ أَنْ يَطَأَهَا مَا دَامَتْ أُخْتُهَا فِي الْعِدَّةِ مِنْ طَلَاقٍ أَوْ وَفَاةٍ: فَأَمَّا بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ فَلَا، حَتَّى يُمَلِّكَ فَرْجَ الَّتِي يَطَأُ غَيْرَهُ، وَرُوِيَ مَعْنَى ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁. قَالُوا: لِأَنَّ الْمِلْكَ الَّذِي مَنَعَ وطئ الْجَارِيَةِ فِي الِابْتِدَاءِ مَوْجُودٌ، فَلَا فَرْقَ بَيْنَ عَوْدَتِهَا إِلَيْهِ وَبَيْنَ بَقَائِهَا فِي مِلْكِهِ. وَقَوْلُ مَالِكٍ حَسَنٌ، لِأَنَّهُ تَحْرِيمٌ صَحِيحٌ فِي الْحَالِ وَلَا يَلْزَمُ مُرَاعَاةُ الْمَالِ، وَحَسْبُهُ إِذَا حَرُمَ فَرْجُهَا عَلَيْهِ بِبَيْعٍ أَوْ بِتَزْوِيجٍ أَنَّهَا حَرُمَتْ عَلَيْهِ فِي الْحَالِ. وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي الْعِتْقِ، لِأَنَّهُ لَا يُتَصَرَّفُ فِيهِ بِحَالٍ، وَأَمَّا الْمُكَاتَبَةُ فَقَدْ تَعْجِزُ فَتَرْجِعُ إِلَى مِلْكِهِ. فَإِنْ كَانَ عِنْدَ رَجُلٍ أَمَةً يَطَؤُهَا ثُمَّ تَزَوَّجَ أُخْتَهَا فَفِيهَا فِي الْمَذْهَبِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ فِي النِّكَاحِ. الثَّالِثُ- فِي الْمُدَوَّنَةِ أَنَّهُ يُوقَفُ عَنْهُمَا إِذَا وقع
... bilinen ve ezberde olan bir ayettir. Kendisinde böylesine güçlü bir şüphenin bulunduğu bir fiili işleyen kimseye nasıl zina haddi uygulanabilir ki? Muvaffakiyet Allah'tandır. On Dokuzuncu Mesele- Âlimler, [bir kimse iki kız kardeş cariyeden] biriyle cima edip ardından diğerine cima etmek istediğinde [hükmün ne olacağı hususunda] ihtilaf etmişlerdir. Ali, İbn Ömer, el-Hasan el-Basrî, el-Evzâî, eş-Şâfiî, Ahmed ve İshâk: 'Satmak veya azat etmek suretiyle kendi mülkiyetinden çıkararak yahut onu evlendirerek diğerinin ferci haram kılınmadıkça ikincisiyle cima etmesi caiz olmaz' demişlerdir. İbnü'l-Münzir dedi ki: 'Bu konuda Katâde'ye ait ikinci bir görüş daha vardır; o da şudur: Biriyle cima etmekte olup diğerine cima etmek istediğinde, birincisini kendine haram kılmaya ve ona yaklaşmamaya niyet eder; ardından haram kılınan birincisinin istibrâsı tamamlanıncaya kadar her ikisinden de uzak durur, sonra ikinciye yaklaşır.' Bu konuda üçüncü bir görüş daha vardır: Yanında iki kız kardeş [cariyesi] varsa ikisinden birine dahi yaklaşmaz. el-Hakem ve Hammâd böyle demiş olup en-Nehaî'den de bu anlamda bir görüş rivayet edilmiştir. Mâlik'in mezhebi ise şöyledir: Bir adamın mülkiyeti altında iki kız kardeş bulunuyorsa dilediğiyle cima edebilir, diğerinden el çekmesi ise onun emanetine bırakılır. Şayet diğerine cima etmek isterse, mülkiyetten çıkarma yönünde yapacağı bir fiille birincisinin fercini kendine haram kılması gerekir: Bu da ya evlendirmek ya satmak ya vadeli olarak azat etmek ya kitâbet akdi yapmak ya da uzun süreli hizmete tahsis etmekle olur. Eğer birisiyle cima edip ardından birincisini haram kılmaksızın diğerine kalkışırsa (cima ederse), her ikisinden de menedilir ve diğerini haram kılmadıkça ikisinden birine dahi yaklaşması caiz olmaz; bu husus onun emanetine bırakılmaz, çünkü o cima etmiş olduğu kimse hakkında itham altındadır. Halbuki önceden yalnızca biriyle cima etmekte iken itham altında değildi. Bu babda Kûfelilerin —es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve ashabının— mezhebi ise şöyledir: İki cariyesinden biriyle cima etmişse diğerine cima edemez. Birincisini satar veya evlendirir, ardından o [cariyelik veya nikâh sonlanarak] kendisine geri dönerse, diğerinden el çeker. Kız kardeşi boşanma veya vefattan ötürü iddet içinde olduğu müddetçe onunla cima edebilir. İddet bittikten sonra ise cima ettiği kadının fercini başkasına temlik etmedikçe (mülkiyetini devretmedikçe) cima edemez. Bu manada bir görüş Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir. Onlar şöyle dediler: Çünkü başlangıçta cariyenin cima edilmesini engelleyen mülkiyet [hâlen] mevcuttur; dolayısıyla onun kendisine geri dönmesi ile mülkiyetinde kalmaya devam etmesi arasında hiçbir fark yoktur. Mâlik'in görüşü güzeldir; zira bu, hâlihazırda geçerli bir haram kılmadır ve akıbeti gözetmek gerekmez. Satmak veya evlendirmek suretiyle fercinin kendisine haram olması durumunda, onun hâlihazırda kendisine haram kılınmış olması [hüküm için] yeterlidir. Azat etme konusunda ise ihtilaf etmemişlerdir; çünkü onda hiçbir surette [geri döndürücü] bir tasarrufta bulunulamaz. Mükâtebeye gelince, o [bedeli ödemekten] âciz kalıp tekrar onun mülkiyetine dönebilir. Bir adamın yanında cima ettiği bir cariyesi bulunurken ardından onun kız kardeşiyle evlenirse, mezhepte bu nikâh hakkında üç görüş vardır. Üçüncüsü: el-Müdevvene'de yer aldığına göre, vuku bulduğunda...
عَقْدُ النِّكَاحِ حَتَّى يُحَرِّمَ إِحْدَاهُمَا مَعَ كَرَاهِيَةٍ لِهَذَا النِّكَاحِ، إِذْ هُوَ عَقْدٌ فِي مَوْضِعٍ لا يجوز فيه الوطي. وَفِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِلْكَ الْيَمِينِ لَا يَمْنَعُ النِّكَاحَ، كَمَا تَقَدَّمَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَفِي الْبَابِ بِعَيْنِهِ قَوْلٌ آخَرُ: أَنَّ النِّكَاحَ لَا يَنْعَقِدُ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ الْأَوْزَاعِيِّ. وَقَالَ أَشْهَبُ فِي كِتَابِ الِاسْتِبْرَاءِ: عَقْدُ النِّكَاحِ فِي الْوَاحِدَةِ تَحْرِيمٌ لِفَرْجِ الْمَمْلُوكَةِ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا طَلَّقَ زَوْجَتَهُ طَلَاقًا يَمْلِكُ رَجْعَتَهَا أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ أُخْتَهَا أَوْ أَرْبَعًا سِوَاهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ. وَاخْتَلَفُوا إِذَا طَلَّقَهَا طَلَاقًا لَا يَمْلِكُ رَجْعَتَهَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ أُخْتَهَا وَلَا رَابِعَةً حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّةُ الَّتِي طَلَّقَ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَالنَّخَعِيِّ، وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَهُ أَنْ يَنْكِحَ أُخْتَهَا وَأَرْبَعًا سِوَاهَا، وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ، وَهِيَ أَثْبَتُ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ، وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَيْضًا، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ وَالْقَاسِمُ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَحْسَبُهُ إِلَّا قَوْلَ مالك وبه نقول. الحادية وعشرون- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ) يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ مَعْنَى قَوْلِهِ: (إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ) فِي قَوْلِهِ: (وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ). وَيَحْتَمِلُ مَعْنًى زَائِدًا وَهُوَ جَوَازُ مَا سَلَفَ، وَأَنَّهُ إِذَا جَرَى الْجَمْعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ النِّكَاحُ صَحِيحًا، وَإِذَا جَرَى فِي الْإِسْلَامِ خُيِّرَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، عَلَى مَا قَالَهُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، مِنْ غَيْرِ إِجْرَاءِ عُقُودِ الْكُفَّارِ عَلَى مُوجِبِ الْإِسْلَامِ وَمُقْتَضَى الشَّرْعِ، وَسَوَاءً عَقَدَ عَلَيْهِمَا عَقْدًا وَاحِدًا جَمَعَ بِهِ بَيْنَهُمَا أَوْ جَمَعَ بَيْنَهُمَا فِي عَقْدَيْنِ. وَأَبُو حَنِيفَةَ يُبْطِلُ نِكَاحَهُمَا إِنْ جَمَعَ فِي عَقْدٍ وَاحِدٍ. وَرَوَى هِشَامُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَعْرِفُونَ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ كُلَّهَا الَّتِي ذُكِرَتْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا اثْنَتَيْنِ، إِحْدَاهُمَا نِكَاحُ امْرَأَةِ الْأَبِ، وَالثَّانِيةُ، الْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: (وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ). (وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ) وَلَمْ يَذْكُرْ فِي سَائِرِ الْمُحَرَّمَاتِ (إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ). والله أعلم.
...nikâh akdi yapması [da caiz değildir]; ta ki [bu nikâh] mekruh olmakla birlikte ikisinden birini haram kılıncaya kadar. Çünkü bu, cima yapılması caiz olmayan bir mevkide yapılmış bir akittir. Bunda, mülk-i yemînin (cariyeliğin) nikâha mâni olmadığına dair bir delil vardır; nitekim Şâfiî'den bu husus daha önce geçmişti. Bu konuda tam aksi bir görüş de vardır: Nikâh akdi geçerli olmaz; Evzâî'nin sözünün anlamı da budur. Eşheb Kitâbü'l-İstibrâ adlı eserinde şöyle demiştir: [Kız kardeşlerden] biriyle nikâh akdi yapmak, mülk olan cariyenin fercini haram kılar. Yirminci Mesele- Âlimler, bir kimse eşini dönüş hakkı (ric'at) bulunan bir talakla boşadığında, boşanan kadının iddeti bitmedikçe onun kız kardeşiyle yahut ondan başka dört kadınla evlenemeyeceği hususunda icma etmişlerdir. Dönüş hakkı bulunmayan [bâin] bir talakla boşadığında ise ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Boşadığı kadının iddeti bitmedikçe ne onun kız kardeşiyle ne de dördüncü bir kadınla evlenebilir. Bu görüş Ali ve Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edilmiş olup Mücâhid, Atâ b. Ebî Rebâh, Nehaî, Süfyân es-Sevrî, Ahmed b. Hanbel ve re'y ehlinin mezhebidir. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Onun kız kardeşiyle ve ondan başka dört kadınla evlenebilir. Bu görüş Atâ'dan rivayet edilmiş olup ondan gelen iki rivayetin en sağlam olanıdır; aynı şekilde Zeyd b. Sâbit'ten de rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan[-ı Basrî], Kâsım, Urve b. ez-Zübeyr, İbn Ebî Leylâ, Şâfiî, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd de bu görüştedir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Bunun Mâlik'in görüşü olduğunu sanıyorum ve biz de bunu söylüyoruz." Yirmi Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğunun, { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin” ayetindeki { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğunun anlamında olması muhtemeldir. Ayrıca geçmişte yapılanın caiz olduğu, Cahiliye döneminde böyle bir birleştirme meydana gelmişse nikâhın sahih olduğu, İslam döneminde ise Mâlik ve Şâfiî'nin dediği üzere kâfirlerin akitleri İslam'ın gereğine ve şeriatın muktezasına tabi tutulmaksızın iki kız kardeş arasında muhayyer bırakılacağı (birini seçme hakkı tanınacağı) şeklinde ilave bir anlam taşıması da muhtemeldir. İster iki kız kardeşi tek bir akitle bir arada nikâhlamış olsun, isterse iki ayrı akitle birleştirmiş olsun [hüküm aynıdır]. Ebû Hanîfe ise tek bir akitle birleştirmişse ikisinin nikâhını da geçersiz sayar. Hişâm b. Abdillâh, Muhammed b. el-Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Cahiliye ehli, bu ayette zikredilen haramların tamamını biliyorlardı; ikisi müstesna: Biri babanın hanımıyla evlenmek, diğeri de iki kız kardeşi bir arada nikâhlamak. Görmez misin ki [Allah Teâlâ]: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin” ve { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “ve geçmişte olanlar müstesna iki kız kardeşi bir arada almanız [da haram kılındı]” buyurmuş, diğer haramlarda ise { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” ifadesini zikretmemiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤): آية ٢٤]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 24]
وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٢٤)
{ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da (size haram kılındı). Bu, Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür. Bunların dışındakiler ise, iffetli yaşamak ve zinaya sapmamak şartıyla mallarınızla istemeniz (mehirlerini verip nikâhlamanız) size helal kılındı. Onlardan hangisinden faydalandıysanız, belirlenmiş bir hak olarak ücretlerini (mehirlerini) kendilerine verin. Belirlemeden sonra karşılıklı rızalaştığınız hususta üzerinize bir vebal yoktur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (24)
فِيهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمُحْصَناتُ) عَطْفٌ عَلَى الْمُحَرَّمَاتِ وَالْمَذْكُورَاتِ قَبْلُ. وَالتَّحَصُّنُ: التَّمَنُّعُ، وَمِنْهُ الْحِصْنُ لِأَنَّهُ يُمْتَنَعُ فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ) أَيْ لِتَمْنَعَكُمْ، وَمِنْهُ الْحِصَانُ لِلْفَرَسِ (بِكَسْرِ الْحَاءِ) لِأَنَّهُ يَمْنَعُ صَاحِبَهُ مِنَ الْهَلَاكِ. وَالْحَصَانُ (بِفَتْحِ الْحَاءِ): الْمَرْأَةُ الْعَفِيفَةُ لِمَنْعِهَا نَفْسَهَا مِنَ الْهَلَاكِ. وَحَصُنَتِ الْمَرْأَةُ تَحْصُنُ فَهِيَ حَصَانٌ، مِثْلَ جَبُنَتْ فَهِيَ جَبَانٌ. وَقَالَ حَسَّانُ فِي عَائِشَةَ ﵂:
Bunda on dört mesele vardır: Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ } “ve evli kadınlar” buyruğu, daha önce zikredilen haram kılınmış kadınlara matuftur. Tehassun (تَحَصُّن), korunmak ve engellemek demektir; sığınılan ve içinde korunulan yer olduğu için kale manasındaki hısn (حِصْن) kelimesi de buradan gelir. Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ } “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona zırh yapma sanatını öğrettik” yani sizi engellesin ve korusun buyruğu da bundandır. Sahibini helak olmaktan koruduğu için ata (hâ harfinin kesresiyle) hısân (حِصَان) denilmesi de bundandır. İffetli kadına da (hâ harfinin fethasıyla) kendisini helak olmaktan alıkoyup koruduğu için hasân (حَصَان) denir. Bir kadın iffetli olduğunda hasunet el-mer'etü tahsunu fehiye hasânün denilir; tıpkı korkak oldu manasındaki cebünet fehiye cebânün gibi. Hassân [b. Sâbit], Hz. Âişe radıyallâhu anhâ hakkında şöyle demiştir:
حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ ... وَتُصْبِحُ غَرْثَى مِنْ لُحُومِ الْغَوَافِلِ
İffetlidir, vakar sahibidir, hakkında hiçbir şüpheye düşülmez; habersiz ve temiz kadınların etlerini yemekten (gıybet etmekten) uzak olarak sabaha çıkar.
وَالْمَصْدَرُ الْحَصَانَةُ (بفتح الحاء) والحصن كالعلم. فالمراد بالمحصنات ها هنا ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ، يُقَالُ: امْرَأَةٌ مُحْصَنَةٌ أَيْ مُتَزَوِّجَةٌ، وَمُحْصَنَةٌ أَيْ حُرَّةٌ، وَمِنْهُ (وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ). وَمُحْصَنَةٌ أَيْ عَفِيفَةٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ) وَقَالَ: (مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ). وَمُحْصَنَةٌ وَمُحَصَّنَةٌ وَحَصَانٌ أَيْ عَفِيفَةٌ، أَيْ مُمْتَنِعَةٌ مِنَ الْفِسْقِ، وَالْحُرِّيَّةُ تَمْنَعُ الْحُرَّةَ مِمَّا يَتَعَاطَاهُ الْعَبِيدُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ) أَيِ الْحَرَائِرَ، وَكَانَ عُرْفُ الْإِمَاءِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الزِّنَى، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ هِنْدِ بِنْتِ عُتْبَةَ لِلنَّبِيِّ ﷺ حِينَ بَايَعَتْهُ: (وَهَلْ تَزْنِي الْحُرَّةُ)؟ وَالزَّوْجُ أَيْضًا يَمْنَعُ زَوْجَهُ مِنْ أَنْ تَزَوَّجَ غَيْرَهُ، فَبِنَاءُ (ح ص ن) مَعْنَاهُ المنع كما بينا. وستعمل الإحصان في الإسلام،
[Bu kelimenin] masdarı, (hâ harfinin fethasıyla) el-hasâne (الْحَصَانَةُ) ve el-ilm vezninde el-hısn (الحِصْن) şeklindedir. Burada el-muhsanât (المُحْصَنَات) ile kastedilen evli kadınlardır. İmraetün muhsanatün (امْرَأَةٌ مُحْصَنَةٌ) denilir ki "evli kadın" demektir; yine muhsana "hür kadın" anlamına da gelir. { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Müminlerden hür ve iffetli kadınlar ile kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar...” [ayeti] bundandır. Muhsana aynı zamanda "iffetli kadın" demektir; nitekim Allah Teâlâ: { مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ } “iffetli yaşamaları, zina etmemeleri şartıyla” buyurmuş, yine: { مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ } “gayrimeşru ilişkide bulunmaksızın, iffetli olarak” buyurmuştur. Muhsana (مُحْصَنَة), muhassana (مُحَصَّنَة) ve hasân (حَصَان) kelimeleri, iffetli yani fısktan korunan/uzak duran kadın demektir. Hürriyet de hür kadını kölelerin irtikâp ettiği şeylerden alıkoyar. Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli ve hür kadınlara iftira atanlar...” buyurmuştur ki burada [kastedilen] hür kadınlardır. Zira Câhiliye döneminde cariyelerin âdeti zina etmekti. Nitekim Hind bint Utbe'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ederken söylediği: “Hür kadın hiç zina eder mi?” sözünü görmez misin? Koca da eşini bir başkasıyla evlenmekten meneder. Dolayısıyla (h-s-n / ح ص ن) kökünün yapısı, açıkladığımız üzere menetmek/engellemek anlamındadır. İhsân kelimesi İslam anlamında da kullanılır,
لِأَنَّهُ حَافِظٌ وَمَانِعٌ، وَلَمْ يَرِدْ فِي الْكِتَابِ وَوَرَدَ فِي السُّنَّةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (الايمان قيد الفتك). وَمِنْهُ قَوْلُ الْهُذَلِيِّ:
çünkü o da koruyucu ve [kötülüklerden] engelleyicidir. [Bu kök İslam anlamında] Kitap'ta geçmemiş ancak Sünnet'te yer almıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “İman, ansızın/habersizce adam öldürmeyi bağlamıştır (engellemiştir)” buyruğu bundandır. Hüzeli'nin şu sözü de bu kabildendir:
فَلَيْسَ كَعَهْدِ الدَّارِ يَا أُمَّ مَالِكٍ ... وَلَكِنْ أَحَاطَتْ بِالرِّقَابِ السَّلَاسِلُ
Ey Ümmü Mâlik! Artık durum eski yurttaki gibi serbest değil / Fakat boyunları zincirler (İslam'ın emir ve yasakları) kuşattı.
وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Şair de şöyle demiştir:
قَالَتْ هَلُمَّ إِلَى الْحَدِيثِ فَقُلْتُ لَا ... يَأْبَى عَلَيْكِ اللَّهُ وَالْإِسْلَامُ
Bana 'Haydi gel, baş başa konuşup sohbet edelim' dedi; ben de 'Hayır, Allah ve İslam buna razı olmaz' dedim.
وَمِنْهُ قَوْلُ سُحَيْمٍ:
Süheym'in şu sözü de bundandır:
كَفَى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا
Kişiye kötülüklerden alıkoyucu olarak ağaran saçlar ve İslam yeter.
الثَّانِيةُ- إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو قِلَابَةَ وَابْنُ زَيْدٍ وَمَكْحُولٌ وَالزُّهْرِيُّ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ هُنَا الْمَسْبِيَّاتُ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ خَاصَّةً، أَيْ هُنَّ مُحَرَّمَاتٌ إِلَّا مَا مَلَكَتِ الْيَمِينُ بِالسَّبْيِ مِنْ أَرْضِ الْحَرْبِ، فَإِنَّ تِلْكَ حَلَالٌ لِلَّذِي تَقَعُ فِي سَهْمِهِ وَإِنْ كَانَ لَهَا زَوْجٌ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي أَنَّ السِّبَاءَ يقطع العصمة، وقال ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَرَوَيَاهُ عَنْ مَالِكٍ، وَقَالَ بِهِ أَشْهَبُ. يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ بَعَثَ جَيْشًا إِلَى أَوْطَاسٍ فَلَقُوا الْعَدُوَّ فَقَاتَلُوهُمْ وَظَهَرُوا عَلَيْهِمْ وَأَصَابُوا لَهُمْ سَبَايَا، فَكَانَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ تَحَرَّجُوا مِنْ غِشْيَانِهِنَّ مِنْ أَجْلِ أَزْوَاجِهِنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ [فِي ذَلِكَ] (وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ). أَيْ فَهُنَّ لَكُمْ حَلَالٌ إِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُهُنَّ. وَهَذَا نَصٌّ [صَحِيحٌ] صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ تَحَرُّجِ أَصْحَابِ النبي ﷺ عن وطئ الْمَسْبِيَّاتِ ذَوَاتِ الْأَزْوَاجِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي جَوَابِهِمْ (إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ). وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى. واختلفوا في استبرائها بماذا يكون، فقال
İkincisi: Bu sabit olunca, ilim adamları bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Ebû Kılâbe, İbn Zeyd, Mekhûl, ez-Zührî ve Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demişlerdir: Burada muhsanâttan kasıt, özellikle evli olup esir edilen kadınlardır. Yani harp diyarından esir edilme yoluyla sağ ellerin malik olduğu kadınlar hariç, onlar [başkalarına] haramdır. Zira esir edilen kadın -evli olsa dahi- hissesine düştüğü kimseye helaldir. Şâfiî'nin esaretin evlilik bağını (ismet) kopardığına dair görüşü de budur. İbn Vehb ve İbn Abdilhakem de bunu Mâlik'ten rivayet etmişler, Eşheb de bu görüşü benimsemiştir. Müslim'in Sahîh'inde Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği şu hadis buna delildir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü Evtâs'a bir ordu gönderdi. Düşmanla karşılaşıp savaştılar, onlara üstün geldiler ve esirler aldılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler, müşrik olan kocalarından ötürü onlarla cima etmekten çekindiler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle [bu hususta] { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” ayetini indirdi. Yani iddetleri bittiğinde onlar size helaldir. Bu, ayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının evli olan esir kadınlarla cima etmekten çekinmeleri sebebiyle indiğine dair [sahih] ve açık bir nasstır. Allah Teâlâ da onların bu durumuna cevap olarak { إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna” buyruğunu indirmiştir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve ashabı, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr bu görüşü benimsemiştir; inşâallah Teâlâ doğru olan da budur. [Esir kadının] istibrâsının ne ile yapılacağı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Şöyle ki:
الْحَسَنُ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يستبرءون الْمَسْبِيَّةَ بِحَيْضَةٍ، وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي سَبَايَا أَوْطَاسٍ (لَا تُوطَأُ حَامِلٌ حَتَّى تَضَعَ وَلَا حَائِلٌ حَتَّى تَحِيضَ). وَلَمْ يَجْعَلْ لِفِرَاشِ الزَّوْجِ السَّابِقِ أَثَرًا حَتَّى يُقَالَ إِنَّ الْمَسْبِيَّةَ مَمْلُوكَةٌ وَلَكِنَّهَا كَانَتْ زَوْجَةً زَالَ نِكَاحُهَا فَتَعْتَدُّ عِدَّةَ الْإِمَاءِ، عَلَى مَا نُقِلَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: عَلَيْهَا الْعِدَّةُ حَيْضَتَانِ إِذَا كَانَ لَهَا زَوْجٌ فِي دَارِ الْحَرْبِ. وَكَافَّةُ الْعُلَمَاءِ رَأَوُا اسْتِبْرَاءَهَا وَاسْتِبْرَاءَ الَّتِي لَا زَوْجَ لَهَا وَاحِدًا فِي أَنَّ الْجَمِيعَ بِحَيْضَةٍ وَاحِدَةٍ. وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يُسْبَى الزَّوْجَانِ مُجْتَمِعَيْنِ أَوْ مُتَفَرِّقَيْنِ. وَرَوَى عَنْهُ ابْنُ بُكَيْرٍ أَنَّهُمَا إِنْ سُبِيَا جَمِيعًا وَاسْتُبْقِيَ الرَّجُلُ أُقِرَّا عَلَى نِكَاحِهِمَا، فَرَأَى فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ أَنَّ اسْتِبْقَاءَهُ إِبْقَاءٌ لِمَا يَمْلِكُهُ، لِأَنَّهُ قَدْ صَارَ لَهُ عَهْدٌ وَزَوْجَتُهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَمْلِكُهُ، فَلَا يُحَالُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيِّ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَرَوَاهُ عَنْ مَالِكٍ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: (إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) فَأَحَالَ عَلَى مِلْكِ الْيَمِينِ وَجَعَلَهُ هُوَ الْمُؤَثِّرَ فَيَتَعَلَّقُ الْحُكْمُ بِهِ مِنْ حَيْثُ الْعُمُومِ وَالتَّعْلِيلِ جَمِيعًا، إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ. وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ ثَانٍ قَالَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عِكْرِمَةَ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ، أَيْ فَهُنَّ حَرَامٌ إِلَّا أَنْ يَشْتَرِيَ الرَّجُلُ الْأَمَةَ ذَاتَ الزَّوْجِ فَإِنَّ بَيْعَهَا طَلَاقُهَا وَالصَّدَقَةُ بِهَا طَلَاقُهَا وَأَنْ تُورَثَ طَلَاقُهَا وَتَطْلِيقُ الزَّوْجِ طَلَاقُهَا. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: فَإِذَا بِيعَتِ الْأَمَةُ وَلَهَا زَوْجٌ فَالْمُشْتَرِي أَحَقُّ بِبُضْعِهَا وَكَذَلِكَ الْمَسْبِيَّةُ، كُلُّ ذَلِكَ مُوجِبٌ لِلْفُرْقَةِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ زَوْجِهَا. قَالُوا: وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ بَيْعُ الْأَمَةِ طَلَاقًا لَهَا، لِأَنَّ الْفَرْجَ مُحَرَّمٌ عَلَى اثْنَيْنِ فِي حَالٍ وَاحِدَةٍ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. قُلْتُ: وَهَذَا يَرُدُّهُ حَدِيثُ بَرِيرَةَ، لِأَنَّ عَائِشَةَ ﵂ اشْتَرَتْ بَرِيرَةَ وَأَعْتَقَتْهَا ثُمَّ خَيَّرَهَا النَّبِيُّ ﷺ وَكَانَتْ ذَاتَ زَوْجٍ، وَفِي إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّ بَرِيرَةَ قَدْ خُيِّرَتْ تَحْتَ زَوْجِهَا مُغِيثٍ بَعْدَ أَنِ اشْتَرَتْهَا عَائِشَةُ فَأَعْتَقَتْهَا لَدَلِيلٌ عَلَى أَنَّ بَيْعَ الْأَمَةِ لَيْسَ طَلَاقَهَا، وَعَلَى ذَلِكَ جَمَاعَةُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ مِنْ أَهْلِ الرَّأْيِ وَالْحَدِيثِ، وَأَلَّا طَلَاقَ لَهَا إلا الطلاق. وقد
Hasan [el-Basrî şöyle demiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, esir alınan kadının rahminin boş olup olmadığını (istibrâ) bir hayız ile anlarlardı. Bu durum, Ebû Saîd el-Hudrî'nin Evtâs esirleri hakkındaki hadisinde rivayet edilmiştir: « لَا تُوطَأُ حَامِلٌ حَتَّى تَضَعَ وَلَا حَائِلٌ حَتَّى تَحِيضَ » «Hamile kadınla doğuruncaya kadar, hamile olmayanla da bir hayız görünceye kadar cinsi münasebette bulunulmaz.» [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem], önceki kocanın evlilik bağına hiçbir tesir tanımamıştır ki; "Esir alınan kadın bir mülktür, ancak evliydi ve nikâhı zail oldu; bu yüzden cariyelerin iddeti kadar iddet bekler" denilebilsin. Nitekim Hasan b. Sâlih'ten: "Dârü'l-harpte kocası varsa, [esir kadının] beklemesi gereken iddet iki hayızdır" dediği nakledilmiştir. İlim ehlinin geneli ise esir alınan kadının istibrâsı ile kocası olmayan kadının istibrâsını bir görmüş ve hepsinin [istibrâsının] bir hayız ile olduğu kanaatine varmışlardır. İmam Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüşe göre, karı-kocanın birlikte yahut ayrı ayrı esir edilmeleri arasında bir fark yoktur. İbn Bükeyr'in ondan rivayet ettiğine göre ise her ikisi birlikte esir edilir ve adamın hayatı bağışlanırsa, nikâhları üzere bırakılırlar. [İbn Bükeyr], bu rivayette Mâlik'in adamın sağ bırakılmasını, malik olduğu şeylerin de kendi mülkiyetinde bırakılması olarak gördüğünü belirtmiştir. Zira kendisine eman verilmiştir ve hanımı da sahip olduğu şeyler cümlesindendir; dolayısıyla karı-koca birbirinden ayrılamaz. Bu, Ebû Hanîfe ve es-Sevrî'nin de görüşüdür. İbnü'l-Kāsım da bu görüşü benimsemiş ve bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. Sahih olan ise zikrettiğimiz gerekçeden ötürü birinci görüştür. Zira Allah Teâlâ: { إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna” buyurarak hükmü mülk-i yemîne bağlamış ve asıl müessir illet onu kılmıştır. Dolayısıyla delilin tahsis ettiği durumlar hariç, gerek umum gerekse illet bakımından hüküm buna taalluk eder. Ayet hakkında ikinci bir görüş daha vardır. Abdullah b. Mes'ûd, Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, Übey b. Ka'b, Câbir b. Abdillâh ve İkrime'nin rivayetinde İbn Abbas şöyle demişlerdir: “Ayette kastedilenler evli kadınlardır; yani onlar haramdır. Ancak kişinin evli bir cariyeyi satın alması müstesnadır. Çünkü cariyenin satılması onun boşanmasıdır; hibe/sadaka edilmesi boşanmasıdır; miras kalması boşanmasıdır ve kocanın boşaması da boşanmasıdır.” İbn Mes'ûd şöyle demiştir: “Kocası olan bir cariye satıldığında, satın alan kişi onunla cinsî münasebette bulunmaya [eski kocasından] daha layıktır. Esir alınan kadın da böyledir. Bütün bunlar kadın ile kocası arasında ayrılığı gerektirir.” Şöyle demişlerdir: “Durum böyle olunca cariyenin satılması mutlaka onun boşanması hükmünde olmalıdır. Zira Müslümanların icmaı ile bir kadının fercinden yararlanmak aynı anda iki kişiye haramdır.” Ben derim ki: Berîre hadisi bu görüşü reddetmektedir. Çünkü Âişe radıyallâhu anhâ Berîre'yi satın alıp azat etmiş, ardından Berîre evli olduğu halde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu serbest bırakmıştır (muhayyer kılmıştır). Âişe'nin onu satın alıp azat etmesinden sonra Berîre'nin kocası Muğîs'in nikâhı altındayken muhayyer bırakıldığı hususundaki icma, apaçık bir delildir ki cariyenin satılması onun boşanması demek değildir. Şehirlerin (emsâr) re'y ve hadis ehlinden olan fakihler topluluğunun görüşü de budur; yani cariye için [gerçek anlamdaki] talaktan başka talak söz konusu olamaz.
احْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِعُمُومِ قَوْلِهِ: (إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) وَقِيَاسًا عَلَى الْمَسْبِيَّاتِ. وَمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ بَرِيرَةَ يَخُصُّهُ وَيَرُدُّهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ خَاصٌّ بِالْمَسْبِيَّاتِ عَلَى حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ، وَهُوَ الصَّوَابُ وَالْحَقُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ ثَالِثٌ- رَوَى الثَّوْرِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) قَالَ: ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ. وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ (وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ) هُنَّ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ، وَيَرْجِعُ ذَلِكَ إِلَى أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الزِّنَى. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُحْصَنَاتُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُرَادُ بِهِ الْعَفَائِفُ، أَيْ كُلُّ النِّسَاءِ حَرَامٌ. وَأَلْبَسَهُنَّ اسْمَ الْإِحْصَانِ مَنْ كَانَ مِنْهُنَّ ذَاتُ زَوْجٍ أَوْ غَيْرُ ذَاتِ زَوْجٍ، إِذِ الشَّرَائِعُ فِي أَنْفُسِهَا تَقْتَضِي ذَلِكَ. (إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) قَالُوا: مَعْنَاهُ بِنِكَاحٍ أَوْ شِرَاءٍ. هَذَا قَوْلُ أَبِي الْعَالِيَةِ وَعَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ وَطَاوُسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٍ، وَرَوَاهُ عَبِيدَةُ عَنْ عُمَرَ، فَأَدْخَلُوا النِّكَاحَ تَحْتَ مِلْكِ الْيَمِينِ، وَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عِنْدَهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) يَعْنِي تَمْلِكُونَ عِصْمَتَهُنَّ بِالنِّكَاحِ وَتَمْلِكُونَ الرَّقَبَةَ بِالشِّرَاءِ، فَكَأَنَّهُنَّ كُلَّهُنَّ مِلْكُ يَمِينٍ وَمَا عَدَا ذَلِكَ فَزِنًى، وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (الْمُحْصَناتُ) الْعَفَائِفُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَبِهَذَا التَّأْوِيلِ يَرْجِعُ مَعْنَى الْآيَةِ إِلَى تَحْرِيمِ الزِّنَى، وَأَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَمَا رَأَيْتَ ابْنَ عَبَّاسٍ حِينَ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَلَمْ يَقُلْ فِيهَا شَيْئًا؟ فَقَالَ سَعِيدٌ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَا يَعْلَمُهَا. وَأَسْنَدَ أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ أَعْلَمُ مَنْ يُفَسِّرُ لِي هَذِهِ الْآيَةَ لَضَرَبْتُ إِلَيْهِ أَكْبَادَ الْإِبِلِ: قَوْلُهُ (وَالْمُحْصَناتُ) إِلَى قَوْلِهِ (حَكِيماً). قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا أَدْرِي كَيْفَ نُسِبَ هَذَا الْقَوْلُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَا كَيْفَ انْتَهَى مُجَاهِدٌ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ؟ الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمُؤَكَّدِ، أَيْ حُرِّمَتْ هَذِهِ النِّسَاءُ كِتَابًا مِنَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ. وَمَعْنَى (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ) كَتَبَ الله عليكم. وقال الزجاج
[Bazı âlimler], { إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik oldukları müstesna” ayetinin umumuna dayanarak ve esir alınan kadınlara kıyas ederek delil getirmişlerdir. Zikrettiğimiz Berîre hadisi ise bu [genel hükmü] tahsis etmekte ve reddetmektedir. Ebû Saîd hadisine göre bu hüküm sadece esir alınan kadınlara mahsustur; inşaallah doğru ve hak olan da budur. Bu ayet hakkında üçüncü bir görüş daha vardır: es-Sevrî, Mücâhid'den, [o da] İbrâhim'den rivayet ettiğine göre İbn Mes'ûd, Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik oldukları müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” buyruğu hakkında: “Müslümanlardan ve müşriklerden olan evli kadınlardır” demiştir. Ali b. Ebî Tâlib ise: “Müşriklerden olan evli kadınlardır” demiştir. el-Muvatta'da Saîd b. el-Müseyyeb'den [nakledildiğine göre]: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan muhsan olanlar”, evli kadınlardır ve bu [hüküm] Allah'ın zinayı haram kılmasına racidir. Bir grup âlim de şöyle demiştir: “Bu ayetteki muhsanât ile iffetli kadınlar kastedilmektedir; yani bütün kadınlar [nikâhsız olarak] haramdır.” İster evli olsun ister bekâr olsun, [bütün iffetli kadınlara] ihsan ismi verilmiştir; zira şeriatların aslı bunu gerektirmektedir. { إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik oldukları müstesna” buyruğu hakkında ise: “Nikâh veya mülk edinme yoluyla [helal olanlar müstesna] demektir” demişlerdir. Bu; Ebü'l-Âliye, Ubeyde es-Selmânî, Tâvûs, Saîd b. Cübeyr ve Atâ'nın görüşüdür. Ubeyde bunu Ömer'den rivayet etmiştir. Böylece nikâhı da mülk-i yemîn kapsamına dâhil etmişlerdir. Onlara göre Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik oldukları müstesna” buyruğunun anlamı şudur: Nikâh ile onların ismetine (nikâh bağına) malik olursunuz, satın alma ile de bizzat şahıslarına (mülkiyetine) malik olursunuz. Sanki kadınların hepsi birer mülk-i yemîndir; bunun dışındakiler ise zinadır. Bu da güzel bir görüştür. İbn Abbas şöyle demiştir: “{ الْمُحْصَناتُ } Müslümanlardan ve ehl-i kitaptan olan iffetli kadınlardır.” İbn Atiyye şöyle der: “Bu teville ayetin manası zinanın haram kılınmasına raci olmaktadır.” et-Taberî, bir adamın Saîd b. Cübeyr'e: “İbn Abbas'a bu ayet hakkında sorulduğunda hiçbir şey söylemediğini görmedin mi?” dediğini, Saîd'in de: “İbn Abbas onu bilmiyordu” şeklinde cevap verdiğini senediyle rivayet etmiştir. Yine [et-Taberî], Mücâhid'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Eğer Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَناتُ } buyruğundan { حَكِيماً } buyruğuna kadar olan bu ayeti bana tefsir edecek birini bilseydim, onun yanına gitmek için develeri koştururdum.” İbn Atiyye der ki: “Bu sözün İbn Abbas'a nasıl nispet edildiğini ve Mücâhid'in de bu söze nasıl vardığını bilmiyorum.” Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “[Bunlar] Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür” buyruğu, tekit edici mef'ûl-i mutlak (mastar-ı müekked) olarak mansub kılınmıştır; yani “Bu kadınlar, Allah'tan üzerinize bir farz olarak haram kılınmıştır” demektir. { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ } “Size haram kılındı” ifadesinin manası; “Allah üzerinize farz kıldı/yazdı” demektir. ez-Zeccâc
وَالْكُوفِيُّونَ: هُوَ نَصْبٌ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيِ الْزَمُوا كِتَابَ اللَّهِ، أَوْ عَلَيْكُمْ كِتَابَ اللَّهِ. وَفِيهِ نَظَرٌ عَلَى مَا ذَكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ، فَإِنَّ الْإِغْرَاءَ لَا يَجُوزُ فِيهِ تَقْدِيمُ الْمَنْصُوبِ عَلَى حَرْفِ الْإِغْرَاءِ، فَلَا يُقَالُ: زَيْدًا عَلَيْكَ، أَوْ زَيْدًا دُونَكَ، بَلْ يُقَالُ: عَلَيْكَ زَيْدًا وَدُونَكَ عمرا، وهذا الذي قاله صحيح على أن يَكُونُ مَنْصُوبًا بِ (عَلَيْكُمْ)، وَأَمَّا عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْفِعْلِ فَيَجُوزُ. وَيَجُوزُ الرَّفْعُ عَلَى مَعْنَى هَذَا كِتَابُ اللَّهِ وَفَرَضَهُ: وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ (كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي الْمُسْنَدِ إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَعْنَى كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مَا قَصَّهُ مِنَ التَّحْرِيمِ. وَقَالَ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ وَغَيْرُهُ: قَوْلُهُ (كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) إِشَارَةً إِلَى مَا ثَبَتَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: (مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ) وَفِي هَذَا بُعْدٌ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَهُ: (كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) إِنَّمَا هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّحْرِيمِ الْحَاجِزِ بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَ مَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ) قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ (وَأُحِلَّ لَكُمْ) رَدًّا عَلَى (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ). الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ رَدًّا عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ). وَهَذَا يَقْتَضِي أَلَّا يَحْرُمَ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَنْ ذُكِرَ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ حَرَّمَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَنْ لَمْ يُذْكَرْ فِي الْآيَةِ فَيُضَمُّ إِلَيْهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا). رَوَى مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَا يُجْمَعُ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا وَلَا بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَخَالَتِهَا). وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فَنَرَى خَالَةَ أَبِيهَا وَعَمَّةَ أَبِيهَا بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ تَحْرِيمَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا وَخَالَتِهَا مُتَلَقًّى مِنَ الْآيَةِ نَفْسِهَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، وَالْجَمْعَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا فِي مَعْنَى الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، أَوْ لِأَنَّ الْخَالَةَ فِي مَعْنَى الْوَالِدَةِ وَالْعَمَّةُ فِي مَعْنَى الْوَالِدِ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَحْلَلْتُ لَكُمْ مَا وَرَاءَ مَا ذَكَرْنَا فِي الْكِتَابِ، وَمَا وَرَاءَ مَا أَكْمَلْتُ بِهِ الْبَيَانَ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﵇. وَقَوْلُ ابْنِ شِهَابٍ: (فَنَرَى خَالَةَ أَبِيهَا وَعَمَّةَ أَبِيهَا بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ) إِنَّمَا صَارَ إِلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ حَمَلَ الْخَالَةَ وَالْعَمَّةَ عَلَى الْعُمُومِ وَتَمَّ لَهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْعَمَّةَ اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى شَارَكَتْ أَبَاكَ فِي أَصْلَيْهِ أَوْ فِي أَحَدِهِمَا وَالْخَالَةُ كَذَلِكَ كَمَا بَيَّنَّاهُ.
Kûfeliler ise: “[Bu kelime] teşvik (iğrâ) üzere mansubdur; yani 'Allah'ın kitabına sarılın' veya 'Allah'ın kitabı[nın hükmü] üzerinize olsun' takdirindedir” demişlerdir. Ancak Ebû Alî'nin zikrettiğine göre bu görüşte tutarsızlık (nazar) vardır; zira teşvik üslubunda mansub olan kelimenin teşvik harfinden/edatından önce gelmesi caiz değildir. Dolayısıyla “Zeyden aleyke” (زَيْدًا عَلَيْكَ) veya “Zeyden dûneke” (زَيْدًا دُونَكَ) denilemez; aksine “Aleyke Zeyden” (عَلَيْكَ زَيْدًا) ve “Dûneke Amran” (وَدُونَكَ عمرا) denilir. Onun bu söylediği, kelimenin “aleyküm” (عَلَيْكُمْ) ile mansub olması durumunda doğrudur; fiilin hazfedildiği takdire göre ise bu caizdir. “Bu, Allah'ın kitabı ve farzıdır” anlamında merfû okunması da caizdir. Ebû Hayve ile Muhammed b. es-Sümeyka‘ ise lafzı Allah Teâlâ'nın ismine isnad edilen mazi fiil kalıbında { كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah üzerinize yazdı (farz kıldı)” şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı, “Allah [öncesinde] anlattığı haramları üzerinize yazdı/farz kıldı” demektir. Ubeyde es-Selmânî ve başkaları: { كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize bir yazısıdır (farzıdır)” ifadesinin, Kur'an'da sabit olan { مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ } “İkişer, üçer ve dörder...” buyruğuna işaret olduğunu söylemişlerdir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir. Zahir olan ise { كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize bir yazısıdır” ifadesinin, insanlarla Arapların [Cahiliye'de] yapageldikleri uygulamalar arasına set çeken haram kılmaya işaret olmasıdır. Dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ } “Bunların dışında kalanlar size helal kılındı” buyruğuna gelince; Hamza, Kisâî ve Hafs rivayetinde Âsım, { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ } “Size haram kılındı” ifadesine atfen [meçhul sîgada] { وَأُحِلَّ لَكُمْ } “Size helal kılındı” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise { كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } buyruğuna atfen [malum sîgada] fetha ile [ { وَأَحَلَّ لَكُمْ } ] okumuşlardır. Bu durum, zikredilenlerin dışındaki kadınların haram kılınmamasını gerektirir; oysa mesele böyle değildir. Zira Allah Teâlâ, ayette zikredilmeyen kimseleri de Peygamberi'nin diliyle haram kılmıştır ve bunlar da ayete dâhil edilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın; size neyi yasakladıysa ondan sakının!” Müslim ve başkaları Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: « لَا يُجْمَعُ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا وَلَا بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَخَالَتِهَا » «Bir kadın ile halası, bir kadın ile teyzesi bir arada nikâh altında toplanamaz.» İbn Şihâb da: “Biz kadının babasının teyzesi ile babasının halasını da aynı konumda görürüz” demiştir. Bir kadın ile halasının ve teyzesinin bir arada nikâhlanmasının haram oluşunun bizzat ayetten çıkarıldığı da söylenmiştir; çünkü Allah Teâlâ iki kız kardeşi bir arada nikâhlamayı haram kılmıştır; bir kadın ile halasını bir arada nikâhlamak da iki kız kardeşi bir arada nikâhlamak anlamındadır ya da teyzenin anne, halanın da baba makamında olmasından ötürüdür. Sahih olan ise birinci görüştür; zira Kitap ile Sünnet tek bir bütün gibidir. Dolayısıyla sanki şöyle buyrulmuştur: “Kitap'ta zikrettiklerimizin ve Muhammed aleyhisselâm'ın diliyle beyanını tamamladıklarımın dışında kalanları size helal kıldım.” İbn Şihâb'ın: “Biz kadının babasının teyzesi ile babasının halasını da aynı konumda görürüz” şeklindeki sözüne gelince; o, teyze ve hala kavramlarını umumi manada değerlendirdiği için bu sonuca varmıştır ve bu yaklaşımı da isabetlidir. Çünkü hala, baban ile onun anne-babasında veya ikisinden birinde ortak olan her kadının adıdır; teyze de daha önce açıkladığımız üzere böyledir.
وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ وَغَيْرِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا وَلَا الْعَمَّةُ عَلَى بِنْتِ أَخِيهَا وَلَا الْمَرْأَةُ عَلَى خَالَتِهَا وَلَا الْخَالَةُ عَلَى بِنْتِ أُخْتِهَا وَلَا تُنْكَحُ الْكُبْرَى عَلَى الصُّغْرَى وَلَا الصُّغْرَى عَلَى الْكُبْرَى (. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ وَبَيْنَ الْعَمَّتَيْنِ وَالْخَالَتَيْنِ. الرِّوَايَةُ (لَا يُجْمَعُ) بِرَفْعِ الْعَيْنِ عَلَى الْخَبَرِ عَلَى الْمَشْرُوعِيَّةِ فَيَتَضَمَّنُ النَّهْيَ عَنْ ذَلِكَ، وَهَذَا الْحَدِيثُ مُجْمَعٌ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ فِي تَحْرِيمِ الْجَمْعِ بَيْنَ مَنْ ذُكِرَ فِيهِ بِالنِّكَاحِ. وَأَجَازَ الْخَوَارِجُ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ وَبَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا وَخَالَتِهَا، وَلَا يُعْتَدُّ بِخِلَافِهِمْ لِأَنَّهُمْ مَرَقُوا مِنَ الدِّينِ وَخَرَجُوا مِنْهُ، وَلِأَنَّهُمْ مُخَالِفُونَ لِلسُّنَّةِ الثَّابِتَةِ. وَقَوْلُهُ: (لَا يُجْمَعُ بَيْنَ الْعَمَّتَيْنِ وَالْخَالَتَيْنِ) فَقَدْ أَشْكَلَ عَلَى بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَتَحَيَّرَ فِي مَعْنَاهُ حَتَّى حَمَلَهُ عَلَى مَا يَبْعُدُ أَوْ لَا يَجُوزُ، فَقَالَ: مَعْنَى بَيْنَ الْعَمَّتَيْنِ عَلَى الْمَجَازِ، أَيْ بَيْنَ الْعَمَّةِ وَبِنْتِ أَخِيهَا، فَقِيلَ لَهُمَا: عَمَّتَانِ، كَمَا قِيلَ: سُنَّةُ الْعُمَرَيْنِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، قَالَ: وَبَيْنَ الْخَالَتَيْنِ مِثْلُهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنَ التَّعَسُّفِ الَّذِي لَا يَكَادُ يُسْمَعُ بِمِثْلِهِ، وَفِيهِ أَيْضًا مَعَ التَّعَسُّفِ أَنَّهُ يَكُونُ كَلَامًا مُكَرَّرًا لِغَيْرِ فَائِدَةٍ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْمَعْنَى نَهَى أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الْعَمَّةِ وَبِنْتِ أَخِيهَا وَبَيْنَ الْعَمَّتَيْنِ يَعْنِي بِهِ الْعَمَّةَ وَبِنْتَ أَخِيهَا صَارَ الكلام مكرر الغير فَائِدَةٍ، وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ وَبَيْنَ الْخَالَةِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْحَدِيثُ، لِأَنَّ الْحَدِيثَ (نَهَى أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ). فَالْوَاجِبُ عَلَى لَفْظِ الْحَدِيثِ أَلَّا يُجْمَعَ بَيْنَ امْرَأَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا عَمَّةُ الْأُخْرَى وَالْأُخْرَى خَالَةُ الْأُخْرَى. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا يُخَرَّجُ عَلَى مَعْنًى صَحِيحٍ، يَكُونُ رَجُلٌ وَابْنُهُ تَزَوَّجَا امْرَأَةً وَابْنَتَهَا، تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْبِنْتَ وَتَزَوَّجَ الِابْنُ الْأُمَّ فَوُلِدَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا ابْنَةٌ مِنْ هَاتَيْنِ الزَّوْجَتَيْنِ، فَابْنَةُ الْأَبِ عَمَّةُ ابْنَةِ الِابْنِ، وَابْنَةُ الِابْنِ خَالَةُ ابْنَةِ الْأَبِ. وَأَمَّا الْجَمْعُ بَيْنَ الْخَالَتَيْنِ فَهَذَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَا امْرَأَتَيْنِ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا خَالَةُ الْأُخْرَى، وَذَلِكَ أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ تَزَوَّجَ ابْنَةَ رَجُلٍ وَتَزَوَّجَ الْآخَرُ ابْنَتَهُ، فَوُلِدَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا ابْنَةٌ، فَابْنَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا خَالَةُ الْأُخْرَى. وَأَمَّا الْجَمْعُ بَيْنَ الْعَمَّتَيْنِ فَيُوجِبُ أَلَّا يُجْمَعَ بَيْنَ امْرَأَتَيْنِ كُلُّ وَاحِدَةٍ منهما عمة الأخرى، وذلك أن
Ebû Dâvûd'un Musannef'inde ve diğer [eserlerde] Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا وَلَا الْعَمَّةُ عَلَى بِنْتِ أَخِيهَا وَلَا الْمَرْأَةُ عَلَى خَالَتِهَا وَلَا الْخَالَةُ عَلَى بِنْتِ أُخْتِهَا وَلَا تُنْكَحُ الْكُبْرَى عَلَى الصُّغْرَى وَلَا الصُّغْرَى عَلَى الْكُبْرَى » «Kadın halasının üzerine, hala erkek kardeşinin kızının üzerine, kadın teyzesinin üzerine, teyze de kız kardeşinin kızının üzerine nikâhlanamaz; ne büyük küçüğün üzerine ne de küçük büyüğün üzerine nikâhlanabilir.» Ebû Dâvûd ayrıca İbn Abbâs'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hala ile teyzenin, iki halanın ve iki teyzenin [aynı nikâhta] bir araya getirilmesini hoş karşılamadığını (kerih gördüğünü) rivayet etmiştir. Rivayetteki ( لَا يُجْمَعُ ) ifadesi meşruiyete dair bir haber olarak ayın harfinin ötresi iledir (merfûdur); dolayısıyla bundan nehyetmeyi tazammun eder. Bu hadis, metninde zikredilen kimselerin nikâh ile bir araya getirilmesinin haramlığı konusunda kendisiyle amel edileceğine dair üzerinde icmâ edilmiş bir hadistir. Hâricîler iki kız kardeşin, kadın ile halasının ve teyzesinin bir arada nikâhlanmasını caiz görmüşlerdir. Onların muhalefetine itibar edilmez; çünkü onlar dinden çıkıp gitmişlerdir ve sabit sünnete muhaliftirler. Onun: ( لَا يُجْمَعُ بَيْنَ الْعَمَّتَيْنِ وَالْخَالَتَيْنِ ) "İki hala ve iki teyze bir arada nikâhlanamaz" sözü bazı ilim ehline müşkül gelmiş ve bunun anlamı hususunda tereddütte kalarak onu uzak yahut caiz olmayan bir yoruma hamletmiş ve şöyle demiştir: "İki halanın arası" ifadesi mecazdır; yani hala ile erkek kardeşinin kızı kastedilmiştir ve tıpkı Ebû Bekir ile Ömer hakkında "iki Ömer'in sünneti" denildiği gibi bu ikisine de "iki hala" denilmiştir. O, "iki teyzenin arası" ifadesinin de bunun gibi olduğunu söylemiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, benzeri neredeyse duyulmamış bir zorlamadır (tekellüftür). Bu zorlamanın yanı sıra onda sözün faydasız bir şekilde tekrarlanması da söz konusudur; zira şayet anlam "hala ile erkek kardeşinin kızının ve -bununla hala ve erkek kardeşinin kızını kastederek- iki halanın bir araya getirilmesini yasakladı" şeklinde olsaydı, söz faydasız bir tekrar hâline gelirdi. Ayrıca eğer onun dediği gibi olsaydı, [lafzın] "ve teyze ile" şeklinde olması gerekirdi; oysa hadis böyle değildir. Çünkü hadis, « نَهَى أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ » «Hala ile teyzenin bir araya getirilmesini yasakladı» şeklindedir. Dolayısıyla hadisin lafzı gereğince zorunlu olan mana; biri diğerinin halası, diğeri de ötekinin teyzesi olan iki kadının bir arada nikâhlanmamasıdır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, sahih bir anlama hamledilir: Bir adam ile oğlu, bir kadın ile onun kızını nikâhlasalar; adam kızı, oğul da anneyi nikâhlasa ve her birinin bu hanımlarından birer kızı dünyaya gelse; babanın kızı oğlun kızının halası olur, oğlun kızı da babanın kızının teyzesi olur. İki teyzenin bir araya getirilmesine gelince; bu da her biri diğerinin teyzesi olan iki kadının bulunmasını gerektirir. Bu da şöyle olur: Bir adam bir adamın kızıyla evlenir, diğeri de onun kızıyla evlenir; her birinin birer kızı dünyaya gelir, böylece her birinin kızı diğerinin teyzesi olur. İki halanın bir araya getirilmesine gelince; bu da her biri diğerinin halası olan iki kadının bir arada nikâhlanmamasını gerektirir. Bu da...
يَتَزَوَّجَ رَجُلٌ أُمَّ رَجُلٍ وَيَتَزَوَّجَ الْآخَرُ أُمَّ الْآخَرِ، فَيُولَدُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا ابْنَةٌ فَابْنَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَمَّةُ الْأُخْرَى، فَهَذَا مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِمَّا لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ. الْخَامِسَةُ- وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَقَدْ عَقَدَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ يَحْرُمُ الْجَمْعُ بَيْنَهُنَّ عَقْدًا حَسَنًا، فَرَوَى مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَيْسَرَةَ عَنْ أَبِي جَرِيرٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: كُلُّ امْرَأَتَيْنِ إِذَا جَعَلْتَ مَوْضِعَ إِحْدَاهُمَا ذَكَرًا لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْأُخْرَى فَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا بَاطِلٌ. فَقُلْتُ لَهُ: عَمَّنْ هَذَا؟ قَالَ: عَنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: تَفْسِيرُهُ عِنْدَنَا أَنْ يَكُونَ مِنَ النَّسَبِ، وَلَا يَكُونُ بِمَنْزِلَةِ امْرَأَةٍ وَابْنَةِ زَوْجِهَا يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا إِنْ شَاءَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا عَلَى مَذْهَبِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَسَائِرِ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَغَيْرِهِمْ فِيمَا عَلِمْتُ لَا يَخْتَلِفُونَ فِي هَذَا الْأَصْلِ. وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنَ السَّلَفِ أَنْ يَجْمَعَ الرَّجُلُ بَيْنَ ابْنَةِ رَجُلٍ وَامْرَأَتِهِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ أَحَدَهُمَا لَوْ كَانَ ذَكَرًا لَمْ يَحِلَّ لَهُ نِكَاحُ الْأُخْرَى. وَالَّذِي عَلَيْهِ الْعُلَمَاءُ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ، وَأَنَّ الْمُرَاعَى النَّسَبُ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْمُصَاهَرَةِ، ثُمَّ وَرَدَ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ التَّنْبِيهَ عَلَى الْعِلَّةِ فِي مَنْعِ الْجَمْعِ بَيْنَ مَنْ ذُكِرَ، وَذَلِكَ مَا يُفْضِي إِلَيْهِ الْجَمْعُ مِنْ قَطْعِ الْأَرْحَامِ الْقَرِيبَةِ مِمَّا يَقَعُ بَيْنَ الضَّرَائِرِ مِنَ الشَّنَآنِ وَالشُّرُورِ بِسَبَبِ الْغَيْرَةِ، فَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إن يَتَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ عَلَى الْعَمَّةِ أَوْ عَلَى الْخَالَةِ، وَقَالَ: (إِنَّكُمْ إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ قَطَّعْتُمْ أَرْحَامَكُمْ) ذَكَرَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ الْأَصِيلِيُّ فِي فَوَائِدِهِ وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَغَيْرُهُمَا. وَمِنْ مَرَاسِيلِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إن تُنْكَحَ الْمَرْأَةُ عَلَى أَخَوَاتِهَا مَخَافَةَ الْقَطِيعَةِ، وَقَدْ طَرَدَ بَعْضُ السَّلَفِ هَذِهِ الْعِلَّةَ فَمَنَعَ الْجَمْعَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَقَرِيبَتِهَا، وَسَوَاءً كَانَتْ بِنْتَ عَمٍّ أو بنت عمة أَوْ بِنْتَ خَالٍ أَوْ بِنْتَ خَالَةٍ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ طَلْحَةَ وَعِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ وَعَطَاءٍ فِي رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، وَرَوَى عَنْهُ ابْنُ جُرَيْجٍ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَقَدْ نَكَحَ حَسَنُ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ ابْنَةَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ وَابْنَةَ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ فَجَمَعَ بَيْنَ ابْنَتَيْ عَمٍّ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ. زَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: فَأَصْبَحَ نِسَاؤُهُمْ لَا يَدْرِينَ إِلَى أَيَّتِهِمَا يَذْهَبْنَ، وَقَدْ كَرِهَ مَالِكٌ هَذَا، وَلَيْسَ بحرام عنده.
...bir adamın başka bir adamın annesiyle, diğerinin de ötekinin annesiyle evlenmesi ve her birinden birer kız çocuğu dünyaya gelip her birinin kızının diğerinin halası olması durumudur. İşte bu, Kur'an'da yer almayıp Allah'ın, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle haram kıldığı hususlardandır. Beşinci [Mesele]: Bu husus sabit olunca, âlimler [aynı nikâhta] bir araya getirilmesi haram olan kadınlar konusunda güzel bir kural koymuşlardır. Mu'temir b. Süleyman, Fudayl b. Meysere'den, o Ebû Cerîr'den, o da Şa'bî'den şöyle rivayet etmiştir: «İki kadından birinin yerine bir erkek varsaydığında diğer kadınla evlenmesi caiz olmuyorsa, ikisini [aynı nikâhta] bir araya getirmek bâtıldır.» Ben ona: «Bu [hüküm] kimdendir?» diye sordum. O da: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabındandır» dedi. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: «Bizim katımızda bunun tefsiri (anlamı), bu [engelin] nesepten kaynaklanmasıdır; yoksa bir kadınla kocasının [başka kadından olan] kızı gibi değildir, dilerse bu ikisini bir arada nikâhlayabilir.» Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: «Bildiğim kadarıyla Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe, Evzâî ve hadis ehli dâhil diğer şehir fukahasının mezhebi de bu yöndedir; bu asıl (kural) hakkında ihtilaf etmezler.» Selef'ten bir grup, bir erkeğin bir adamın kızı ile hanımını bir arada nikâhlamasını, bunlardan biri erkek olsaydı diğerini nikâhlaması helal olmayacağı gerekçesiyle mekruh görmüştür. Âlimlerin benimsediği görüş ise bunda bir sakınca olmadığı ve dikkate alınan hususun sıhrî hısımlık değil nesep olduğu yönündedir. Sonra bazı rivayetlerde, adı geçen kadınların bir arada nikâhlanmasının yasaklanmasındaki illete dikkat çekilmiştir; bu da kıskançlık sebebiyle kumalar arasında meydana gelen kin ve kötülüklerden dolayı yakın akrabalık bağlarının (sıla-i rahim) kopmasına yol açmasıdır. Nitekim İbn Abbâs şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir erkeğin halasının veya teyzesinin üzerine bir kadınla evlenmesini yasakladı ve: «Şüphesiz siz bunu yaparsanız akrabalık bağlarınızı koparmış olursunuz» buyurdu.» Bunu Ebû Muhammed el-Asîlî el-Fevâid'inde, İbn Abdilberr ve başkaları zikretmiştir. Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'inde Hüseyn b. Talha'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem akrabalık bağının kopması endişesiyle bir kadının kız kardeşleri üzerine nikâhlanmasını yasakladı.» Selef'ten bazıları bu illeti genel tutarak amca kızı, hala kızı, dayı kızı veya teyze kızı olsun, kadınla [herhangi bir] kadın akrabasının bir arada nikâhlanmasını menetmiştir. Bu [görüş] İshak b. Talha, İkrime, Katâde ve İbn Ebî Necîh'in rivayetinde Atâ'dan rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc ise ondan (Atâ'dan) bunda bir sakınca olmadığını rivayet etmiştir ki doğru olan da budur. Nitekim Hasan b. Hüseyin b. Ali bir gecede Muhammed b. Ali'nin kızı ile Ömer b. Ali'nin kızını nikâhlayarak iki amca kızını bir araya getirmiştir; bunu Abdürrezzâk zikretmiştir. İbn Uyeyne şu ilaveyi yapmıştır: «Bunun üzerine [akraba] kadınları hangisine gideceklerini bilemez hâle geldiler.» Mâlik bunu mekruh görmüş olmakla birlikte onun katında haram değildir.
وَفِي سَمَاعِ ابْنِ الْقَاسِمِ: سُئِلَ مَالِكٌ عَنْ ابْنَتَيِ الْعَمِّ أَيُجْمَعُ بَيْنَهُمَا؟ فَقَالَ: مَا أَعْلَمُهُ حَرَامًا. قِيلَ لَهُ: أَفَتَكْرَهُهُ؟ قَالَ: إِنَّ نَاسًا لَيَتَّقُونَهُ، قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَهُوَ حَلَالٌ لَا بَأْسَ بِهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا أَعْلَمَ أَحَدًا أَبْطَلَ هَذَا النِّكَاحَ. وَهُمَا دَاخِلَتَانِ فِي جُمْلَةِ مَا أُبِيحَ بِالنِّكَاحِ غَيْرَ خَارِجَتَيْنِ مِنْهُ بِكِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ وَلَا إِجْمَاعٍ، وَكَذَلِكَ الْجَمْعُ بَيْنَ ابْنَتَيْ عَمَّةٍ وَابْنَتَيْ خَالَةٍ. وَقَالَ السُّدِّيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ): يَعْنِي النِّكَاحَ فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَوَاتِ الْمَحَارِمِ مِنْ أَقْرِبَائِكُمْ. قَتَادَةُ: يَعْنِي بِذَلِكَ مِلْكَ الْيَمِينِ خَاصَّةً. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ) لَفْظٌ يَجْمَعُ التَّزَوُّجَ وَالشِّرَاءَ. وَ (أَنْ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بَدَلٌ مِنْ (مَا)، وَعَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لِأَنْ، أَوْ بِأَنْ، فَتُحْذَفُ اللَّامُ أَوِ الباء فيكون في موضع نصب. و (مُحْصِنِينَ) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَمَعْنَاهُ مُتَعَفِّفِينَ عَنِ الزِّنَى. (غَيْرَ مُسافِحِينَ) أَيْ غَيْرَ زَانِينَ. وَالسِّفَاحُ الزِّنَى، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ سَفْحِ الْمَاءِ، أَيْ صَبُّهُ وَسَيَلَانُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ سَمِعَ الدِّفَافَ فِي عُرْسٍ: (هَذَا النِّكَاحُ لَا السِّفَاحُ وَلَا نِكَاحُ السِّرِّ). وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ (مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ) يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- مَا ذَكَرْنَاهُ وَهُوَ الْإِحْصَانُ بِعَقْدِ النِّكَاحِ، تَقْدِيرُهُ اطْلُبُوا مَنَافِعَ الْبُضْعِ بِأَمْوَالِكُمْ عَلَى وَجْهِ النِّكَاحِ لَا عَلَى وَجْهِ السِّفَاحِ، فَيَكُونُ لِلْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عُمُومٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: (مُحْصِنِينَ) أَيِ الْإِحْصَانُ صِفَةٌ لَهُنَّ، وَمَعْنَاهُ لِتَزَوَّجُوهُنَّ عَلَى شَرْطِ الْإِحْصَانِ فِيهِنَّ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ مَتَى أَمْكَنَ جَرْيُ الْآيَةِ عَلَى عُمُومِهَا وَالتَّعَلُّقِ بِمُقْتَضَاهَا فَهُوَ أَوْلَى، وَلِأَنَّ مُقْتَضَى الْوَجْهِ الثَّانِي أَنَّ الْمُسَافِحَاتِ لَا يَحِلُّ التَّزَوُّجُ بِهِنَّ، وَذَلِكَ خِلَافُ الْإِجْمَاعِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِأَمْوالِكُمْ) أَبَاحَ اللَّهُ تَعَالَى الْفُرُوجَ بِالْأَمْوَالِ وَلَمْ يفصل، فَوَجَبَ إِذَا حَصَلَ بِغَيْرِ الْمَالِ أَلَّا تَقَعَ الْإِبَاحَةُ بِهِ، لِأَنَّهَا عَلَى غَيْرِ الشَّرْطِ الْمَأْذُونِ فِيهِ، كَمَا لَوْ عَقَدَ عَلَى خَمْرٍ أَوْ خِنْزِيرٍ أَوْ مَا لَا يَصِحُّ تَمَلُّكُهُ. وَيُرَدُّ عَلَى أَحْمَدَ قَوْلَهُ فِي أَنَّ الْعِتْقَ يَكُونُ صداقا، لأنه
İbnü'l-Kāsım'ın Semâ'ında [şöyle geçmektedir]: Mâlik'e, iki amca kızının [aynı nikâhta] bir araya getirilip getirilemeyeceği soruldu. Mâlik: "Bunun haram olduğunu bilmiyorum" dedi. Kendisine: "Peki bunu mekruh görüyor musun?" denilince: "İnsanlar bundan sakınırlar" cevabını verdi. İbnü'l-Kāsım ise: "Bu helaldir, bunda bir sakınca yoktur" demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Bu nikâhı geçersiz sayan hiçbir kimse bilmiyorum. Bu iki kadın, Kitap, Sünnet veya icmâ ile kapsam dışı bırakılmaksızın nikâhı mubah kılınanlar genel hükmüne dâhildir. Aynı şekilde iki hala kızını yahut iki teyze kızını bir arada nikâhlamak da böyledir." es-Süddî, Yüce Allah'ın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışında kalanlar ise size helal kılındı” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Yani cinsî münasebetin dışındaki yakınlaşmalar kastedilmektedir." Bir diğer görüşe göre: "Akrabalarınızdan mahrem olanların dışındakiler size helal kılındı" demektir. Katâde ise: "Bununla özellikle câriyeler (mülk-i yemîn) kastedilmiştir" demiştir. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ } “Mallarınızla [mehir vererek] aramanız...” buyruğu, hem evlenmeyi hem de satın almayı kapsayan bir ifadedir. { أَنْ } [edatı], { مَا } lafzından bedel olarak nasb konumundadır; Hamza'nın kıraatinde ise ref konumundadır. Anlamın "لِأَنْ (için)" veya "بِأَنْ (ile)" takdirinde olması da muhtemeldir; bu durumda lâm veya bâ harf-i cerri hazfedilmiş olur ve kelime nasb konumunda bulunur. { مُحْصِنِينَ } kelimesi hâl olarak nasb edilmiştir ve anlamı "zinadan uzak durarak iffetli davrananlar" demektir. { غَيْرَ مُسافِحِينَ } ise "zina etmeksizin" anlamına gelir. es-Sifâh (السِّفَاحُ), zina demektir; suyun dökülmesi ve akması manasındaki sefhü'l-mâ (سَفْحُ الْمَاءِ) ifadesinden türetilmiştir. Nitekim bir düğünde def seslerini işittiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği şu söz de bu köktendir: « هَذَا النِّكَاحُ لَا السِّفَاحُ وَلَا نِكَاحُ السِّرِّ » «İşte nikâh budur; zina da değildir, gizli nikâh da değildir.» Denilmiştir ki: { مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ } buyruğu iki ihtimal taşır: Birincisi, zikrettiğimiz üzere nikâh akdiyle iffet kazanmaktır. Takdiri şöyledir: Zina yoluyla değil, nikâh yoluyla cinsî menfaatleri mallarınızla talep ediniz. Bu durumda bu vecheye göre ayet umumilik ifade eder. { مُحْصِنِينَ } ifadesinin kadınların bir niteliği olması da muhtemeldir; manası da "kendilerinde iffet bulunması şartıyla onlarla evlenmeniz" şeklinde olur. Ancak birinci vecih daha evladır. Zira ayeti umumu üzere işletmek ve gereğine bağlı kalmak mümkün olduğu sürece bu daha tercihe şayandır. Ayrıca ikinci vechin gereği, zina eden kadınlarla evlenmenin helal olmamasıdır ki bu da icmâa aykırıdır. Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: { بِأَمْوالِكُمْ } “Mallarınızla” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ cinsel birliktelikleri mallar karşılığında mubah kılmış ve bir ayrıma gitmemiştir. Dolayısıyla mal dışındaki bir şeyle gerçekleştiğinde mubahlığın hasıl olmaması gerekir; zira izin verilen şartın hilafına gerçekleşmiş olur. Tıpkı şarap, domuz veya mülk edinilmesi sahih olmayan bir şey mehir yapılarak akit yapılmış gibi olur. Ahmed [b. Hanbel]'in köle azadının mehir olabileceğine dair görüşü bu gerekçeyle reddedilir; çünkü
لَيْسَ فِيهِ تَسْلِيمُ مَالٍ وَإِنَّمَا فِيهِ إِسْقَاطُ الْمِلْكِ مِنْ غَيْرِ أَنِ اسْتَحَقَّتْ بِهِ تَسْلِيمَ مَالٍ إِلَيْهَا، فَإِنَّ الَّذِي كَانَ يَمْلِكُهُ الْمَوْلَى مِنْ عِنْدِهِ لَمْ يَنْتَقِلْ إِلَيْهَا وَإِنَّمَا سَقَطَ. فَإِذَا لَمْ يُسَلِّمِ الزَّوْجُ إِلَيْهَا شَيْئًا وَلَمْ تَسْتَحِقَّ عَلَيْهِ شَيْئًا، وَإِنَّمَا أَتْلَفَ بِهِ مِلْكَهُ، لَمْ يَكُنْ مَهْرًا. وَهَذَا بَيِّنٌ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَآتُوا النِّساءَ) وَذَلِكَ أَمْرٌ يَقْتَضِي الْإِيجَابَ، وَإِعْطَاءُ الْعِتْقِ لَا يَصِحُّ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ) وَذَلِكَ مُحَالٌ فِي الْعِتْقِ، فَلَمْ يَبْقَ أَنْ يَكُونَ الصَّدَاقُ إِلَّا مَالًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (بِأَمْوالِكُمْ) اخْتَلَفَ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ فِي قَدْرِ ذَلِكَ، فَتَعَلَّقَ الشَّافِعِيُّ بِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (بِأَمْوالِكُمْ) فِي جَوَازِ الصَّدَاقِ بِقَلِيلٍ وَكَثِيرٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ، وَيُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ ﵇ فِي حَدِيثِ الْمَوْهُوبَةِ (وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ). وَقَوْلُهُ ﵇: (أَنْكِحُوا الْأَيامى)، ثَلَاثًا. قِيلَ: مَا الْعَلَائِقُ بَيْنَهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (مَا تَرَاضَى عَلَيْهِ الْأَهْلُونَ وَلَوْ قَضِيبًا مِنْ أَرَاكٍ). وَقَالَ: أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: سَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ صَدَاقِ النِّسَاءِ فَقَالَ: (هُوَ مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ أَهْلُوهُمْ). وَرَوَى جَابِرٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَعْطَى امْرَأَةً مِلْءَ يَدَيْهِ طَعَامًا كَانَتْ بِهِ حَلَالًا). أَخْرَجَهُمَا الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: كُلُّ مَا جَازَ أَنْ يَكُونَ ثَمَنًا لِشَيْءٍ، أَوْ جَازَ أَنْ يَكُونَ أُجْرَةً جَازَ أَنْ يَكُونَ صَدَاقًا، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَجَمَاعَةُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَغَيْرِهَا، كُلُّهُمْ أَجَازُوا الصَّدَاقَ بِقَلِيلِ الْمَالِ وَكَثِيرِهِ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ صَاحِبِ مَالِكٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَغَيْرُهُ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لَوْ أَصْدَقَهَا سَوْطًا حَلَّتْ بِهِ، وَأَنْكَحَ ابْنَتَهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَدَاعَةَ بِدِرْهَمَيْنِ. وَقَالَ رَبِيعَةُ: يَجُوزُ النِّكَاحُ بِدِرْهَمٍ. وَقَالَ أَبُو الزِّنَادِ: مَا تَرَاضَى بِهِ الْأَهْلُونَ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَكُونُ الصَّدَاقُ أَقَلَّ مِنْ رُبْعِ دِينَارٍ أَوْ ثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ كَيْلًا. قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا فِي تَعْلِيلٍ لَهُ: وَكَانَ أَشْبَهَ الْأَشْيَاءِ بِذَلِكَ قَطْعُ الْيَدِ، لِأَنَّ الْبُضْعَ عُضْوٌ وَالْيَدَ عُضْوٌ يُسْتَبَاحُ بِمُقَدَّرٍ مِنَ الْمَالِ، وَذَلِكَ رُبُعُ دِينَارٍ أَوْ ثَلَاثَةُ دَرَاهِمَ كَيْلًا، فَرَدَّ مَالِكٌ الْبُضْعَ إِلَيْهِ قِيَاسًا عَلَى الْيَدِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَدْ تَقَدَّمَهُ إِلَى هَذَا أَبُو حَنِيفَةَ، فَقَاسَ الصَّدَاقَ عَلَى قَطْعِ الْيَدِ، وَالْيَدُ عِنْدَهُ لَا تُقْطَعُ إِلَّا فِي دِينَارٍ ذَهَبًا أَوْ عَشْرَةِ دَرَاهِمَ كَيْلًا، وَلَا صَدَاقَ عِنْدَهُ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ، وَعَلَى ذَلِكَ جَمَاعَةُ أَصْحَابِهِ وَأَهْلُ مَذْهَبِهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ بَلَدِهِ فِي قَطْعِ الْيَدِ لَا فِي أَقَلِّ الصَّدَاقِ. وقد قال الدراوردي لِمَالِكٍ إِذْ قَالَ لَا صَدَاقَ
bunda kadına bir mal teslimi yoktur; aksine kadının kendisine bir mal teslim edilmesini hak etmeksizin mülkiyet hakkının düşürülmesi söz konusudur. Zira efendinin elinde bulunan mülkiyet hakkı kadına intikal etmemiş, sadece düşmüştür. Koca kadına bir şey teslim etmeyip kadın da onun üzerinde bir şey hak etmediğine, koca sadece kendi mülkiyetini yok ettiğine göre bu bir mehir olamaz. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا النِّساءَ } “Kadınlara verin” buyruğuyla birlikte gayet açıktır; zira bu vücub ifade eden bir emirdir ve azat etmeyi vermek sahih olmaz. Yine Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ } “Eğer ondan bir kısmını gönül rızasıyla size bağışlarlarsa onu yiyin” buyruğunun azat etmede gerçekleşmesi imkânsızdır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { بِأَمْوالِكُمْ } “mallarınızla” buyruğu gereğince mehrin ancak mal olması zorunludur. Bu görüşü savunanlar mehrin miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî, mehrin azıyla da çoğuyla da caiz olacağı hususunda Allah Teâlâ'nın: { بِأَمْوالِكُمْ } “mallarınızla” buyruğunun umumuna dayanmıştır ve doğru olan da budur. Peygamber aleyhisselâm'ın kendisini hibe eden kadın hadisindeki: “Demirden bir yüzük bile olsa” sözü de bunu desteklemektedir. Yine Peygamber aleyhisselâm'ın üç defa: “Bekârları evlendirin” buyruğu üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü! Aralarındaki bağlayıcı mehir nedir?' diye sorulunca: “Bir erak dalı bile olsa ailelerin üzerinde anlaştığı şeydir” buyurması da bunu teyit eder. Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadınların mehrini sorduk; “Ailelerinin üzerinde anlaştığı şeydir” buyurdu.' Câbir de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Bir adam bir kadına iki avuç dolusu yiyecek verse o kadın ona helal olur” buyurduğunu rivayet etmiştir. Bu iki hadisi ed-Dârekutnî Sünen'inde tahric etmiştir. Şâfiî şöyle demiştir: “Bir şeyin bedeli olması caiz olan veya ücret olması caiz olan her şeyin mehir olması da caizdir.” İlim ehlinin cumhurunun görüşü budur. Medine ehli ve diğer bölgelerdeki hadis ehli topluluğunun tamamı mehrin az malla da çok malla da olabileceğini caiz görmüşlerdir; Mâlik'in arkadaşı Abdullah b. Vehb'in görüşü de budur, İbnü'l-Münzir ve başkaları da bunu tercih etmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb: “Kadına bir kamçı bile mehir verse onunla helal olur” demiş ve kendi kızını Abdullah b. Vedâa ile iki dirhem karşılığında evlendirmiştir. Rebîa: “Bir dirhemle evlilik caizdir” demiştir. Ebû'z-Zinâd: “Ailelerin üzerinde anlaştığı şeydir” demiştir. Mâlik ise şöyle demiştir: “Mehir, tartı ile çeyrek dinardan veya üç dirhemden daha az olamaz.” Mezhep arkadaşlarımızdan biri bunun gerekçesi hakkında şöyle demiştir: “Buna en çok benzeyen husus elin kesilmesidir; zira tenasül uzvu da bir organdır, el de bir organdır ve belirli miktardaki bir malla helal kılınır; o da tartı ile çeyrek dinar veya üç dirhemdir. Bu sebeple Mâlik, ele kıyas ederek mehrin alt sınırını buna bağlamıştır.” Ebû Ömer [İbn Abdilber] der ki: “Ebû Hanîfe bu kıyasta ondan önce davranmış ve mehri el kesmeye kıyas etmiştir. Ancak onun nezdinde el ancak altın olarak bir dinar veya tartı ile on dirhem karşılığında kesilir ve onun katında mehir bundan daha az olamaz. Arkadaşları ve mezhep ehli de bu görüştedir; memleketindeki fıkıhçıların çoğunun görüşü de el kesme hususunda böyledir, fakat mehrin alt sınırı hususunda değildir.” Nitekim ed-Derâverdî, Mâlik'e mehrin
أَقَلُّ مِنْ رُبُعِ دِينَارٍ: تَعَرَّقْتَ فِيهَا يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ. أَيْ سَلَكْتَ فِيهَا سَبِيلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ. وَقَدِ احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِمَا رَوَاهُ جَابِرٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَا صَدَاقَ دُونَ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ) أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَفِي سَنَدِهِ مُبَشِّرُ بْنُ عُبَيْدٍ مَتْرُوكٌ. وَرُوِيَ عَنْ دَاوُدَ الْأَوْدِيِّ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلِيٍّ ﵇: لَا يَكُونُ الْمَهْرُ أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ. قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: لَقَّنَ غِيَاثُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ دَاوُدَ الْأَوْدِيَّ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلِيٍّ: لَا مَهْرَ أَقَلُّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ. فَصَارَ حَدِيثًا. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: أَقَلُّهُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا. سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: خَمْسُونَ دِرْهَمًا. ابْنُ شُبْرُمَةَ: خَمْسَةُ دَرَاهِمَ. وَرَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَلِيٍّ ﵁: لَا مَهْرَ أَقَلُّ مِنْ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً) الِاسْتِمْتَاعُ التَّلَذُّذُ. وَالْأُجُورُ الْمُهُورُ، وَسُمِّيَ الْمَهْرُ أَجْرًا لِأَنَّهُ أَجْرُ الِاسْتِمْتَاعِ، وَهَذَا نَصٌّ عَلَى أَنَّ الْمَهْرَ يُسَمَّى أَجْرًا، و [ذلك] دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ الْبُضْعِ، لِأَنَّ مَا يُقَابِلُ الْمَنْفَعَةَ يُسَمَّى أَجْرًا. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْقُودِ عَلَيْهِ فِي النِّكَاحِ مَا هُوَ: بَدَنُ الْمَرْأَةِ أَوْ مَنْفَعَةُ الْبُضْعِ أَوِ الْحِلُّ، ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ، وَالظَّاهِرُ الْمَجْمُوعُ، فَإِنَّ الْعَقْدَ يَقْتَضِي كُلَّ ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا: الْمَعْنَى فَمَا انْتَفَعْتُمْ وَتَلَذَّذْتُمْ بِالْجِمَاعِ مِنَ النِّسَاءِ بِالنِّكَاحِ الصَّحِيحِ (فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ) أَيْ مُهُورَهُنَّ، فَإِذَا جَامَعَهَا مَرَّةً وَاحِدَةً فَقَدْ وَجَبَ الْمَهْرُ كَامِلًا إِنْ كَانَ مُسَمًّى، أَوْ مَهْرُ مِثْلِهَا إِنْ لَمْ يُسَمَّ. فَإِنْ كَانَ النِّكَاحُ فَاسِدًا فَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي النِّكَاحِ الْفَاسِدِ، هَلْ تَسْتَحِقُّ بِهِ مَهْرَ الْمِثْلِ، أَوِ الْمُسَمَّى إِذَا كَانَ مَهْرًا صَحِيحًا؟ فَقَالَ مَرَّةً: الْمَهْرُ الْمُسَمَّى، وَهُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَا تَرَاضَوْا عَلَيْهِ يَقِينٌ، وَمَهْرُ الْمِثْلِ اجْتِهَادٌ، فَيَجِبُ أَنْ يُرْجَعَ إِلَى مَا تَيَقَّنَّاهُ، لِأَنَّ الْأَمْوَالَ لَا تُسْتَحَقُّ بِالشَّكِّ. وَوَجْهُ قَوْلِهِ: (مَهْرُ الْمِثْلِ) أَنَّ النَّبِيَّ
çeyrek dinardan az olamayacağını söylediğinde: “Ey Ebû Abdillâh! Bu meselede Iraklılaştın (Irak ehlinin yolunu tuttun)” demiştir. Ebû Hanîfe, Câbir'in rivayet ettiği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “On dirhemden az mehir olmaz” hadisini delil getirmiştir; bunu ed-Dârekutnî tahric etmiştir. Ancak senedinde metrûk bir ravi olan Mübeşşir b. Ubeyd vardır. Dâvûd el-Evdî'den, eş-Şa'bî'den, Ali aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre o: “Mehir on dirhemden az olamaz” demiştir. Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: “Gıyâs b. İbrâhim bunu Dâvûd el-Evdî'ye, o eş-Şa'bî'den, o Ali'den olmak üzere telkin etti ve böylece hadis haline geldi.” en-Nehaî: “Mehrin en azı kırk dirhemdir” demiştir. Saîd b. Cübeyr: “Elli dirhemdir” demiştir. İbn Şubrüme: “Beş dirhemdir” demiştir. ed-Dârekutnî bunu İbn Abbas kanalıyla Ali radıyallâhu anh'tan: “Beş dirhemden az mehir olmaz” şeklinde rivayet etmiştir. Sekizinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً } “Onlardan hangisinden faydalandıysanız, belirlenmiş bir hak olarak ücretlerini (mehirlerini) kendilerine verin” buyruğunda geçen istimtâ', faydalanmak ve lezzetlenmek demektir. Ücûr ise mehirlerdir; mehir istifadenin karşılığı olduğu için ücret (ecir) diye isimlendirilmiştir. Bu ifade, mehrin 'ücret' olarak adlandırıldığına dair açık bir nastır ve [bu durum] onun cinsî münasebet mukabili olduğuna delildir; çünkü menfaatin karşılığına ücret adı verilir. İlim ehli nikâhta akde konu olan şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kadının bedeni midir, cinsî münasebet menfaati midir, yoksa helallik midir? Üç görüş vardır; zahir olan ise hepsidir, çünkü akit bütün bunları gerektirir. En doğrusunu Allah bilir. Dokuzuncu Mesele- İlim ehli bu ayetin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Hasan, Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Ayetin anlamı şudur: Sahih nikâh ile kadınlardan cima yoluyla faydalanıp lezzet aldığınızda { فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “onlara mehirlerini verin”. Dolayısıyla kadınla bir defa bile cima etse, mehir belirlenmişse tamamı, belirlenmemişse emsal mehir (mehr-i misil) vacip olur. Nikâh fâsid olduğunda ise Mâlik'ten fâsid nikâhta kadının mehr-i misli mi yoksa sahih bir mehir ise belirlenen mehri mi hak edeceği hususunda rivayet farklılık göstermiştir: Bir keresinde “Belirlenen mehirdir” demiştir ki mezhebinin zahiri de budur; zira tarafların üzerinde anlaştıkları miktar kesindir, mehr-i misil ise ictihadîdir; dolayısıyla kesin olarak bildiğimiz miktara dönülmesi gerekir, çünkü mallar şüpheyle hak edilemez. [Mâlik'in] “Mehr-i misildir” şeklindeki görüşünün gerekçesi ise Peygamber
ﷺ قَالَ: (أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا مَهْرُ مِثْلِهَا بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا). قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ تُحْمَلَ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ الْمُتْعَةِ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ
... [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hangi kadın velisinin izni olmaksızın nikâhlanırsa onun nikâhı bâtıldır. Eğer [erkek] onunla gerdeğe girmişse, fercini helal kılması karşılığında kadın için emsal mehir vardır.» İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Ayetin mut'a [nikâhı]nın caiz olduğuna hamledilmesi caiz değildir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
نَهَى عَنْ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ وَحَرَّمَهُ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: (فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ) وَمَعْلُومٌ أَنَّ النِّكَاحَ بِإِذْنِ الْأَهْلِينَ هُوَ النِّكَاحُ الشَّرْعِيُّ بِوَلِيٍّ وَشَاهِدَيْنِ، وَنِكَاحُ الْمُتْعَةِ لَيْسَ كَذَلِكَ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْمُرَادُ نِكَاحُ الْمُتْعَةِ الَّذِي كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأُبَيٌّ وَابْنُ جُبَيْرٍ (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ) ثُمَّ نَهَى عَنْهَا النَّبِيُّ ﷺ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: نَسَخَتْهَا آيَةُ الْمِيرَاثِ، إِذْ كَانَتِ الْمُتْعَةُ لَا مِيرَاثَ فِيهَا. وَقَالَتْ عَائِشَةُ وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ: تَحْرِيمُهَا وَنَسْخُهَا فِي الْقُرْآنِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (وَلَيْسَتِ الْمُتْعَةُ نِكَاحًا وَلَا مِلْكَ يَمِينٍ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمُتْعَةِ، قَالَ: وَإِنَّمَا كَانَتْ لِمَنْ لَمْ يَجِدْ، فَلَمَّا نَزَلَ النِّكَاحُ وَالطَّلَاقُ وَالْعِدَّةُ وَالْمِيرَاثُ بَيْنَ الزَّوْجِ وَالْمَرْأَةِ نُسِخَتْ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: نَسَخَ صَوْمُ رَمَضَانَ كُلَّ صَوْمٍ، وَنَسَخَتِ الزَّكَاةُ كُلَّ صَدَقَةٍ، وَنَسَخَ الطَّلَاقُ وَالْعِدَّةُ وَالْمِيرَاثُ الْمُتْعَةَ، وَنَسَخَتِ الْأُضْحِيَةُ كُلَّ ذَبْحٍ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: الْمُتْعَةُ مَنْسُوخَةٌ نَسَخَهَا الطَّلَاقُ وَالْعِدَّةُ وَالْمِيرَاثُ. وَرَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا كَانَتِ الْمُتْعَةُ إِلَّا رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى رَحِمَ بِهَا عِبَادَهُ وَلَوْلَا نَهْيُ عُمَرَ عَنْهَا مَا زَنَى إِلَّا شَقِيٌّ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ كَمْ مَرَّةً أُبِيحَتْ وَنُسِخَتْ، فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنَّا نَغْزُو مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْسَ لَنَا نِسَاءٌ، فَقُلْنَا: أَلَا نَسْتَخْصِي؟ فَنَهَانَا عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ رَخَّصَ لَنَا أَنْ نَنْكِحَ الْمَرْأَةَ بِالثَّوْبِ إِلَى أَجَلٍ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِهِ: قَوْلُهُمْ لِلنَّبِيِّ ﷺ (أَلَا نَسْتَخْصِي) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُتْعَةَ كَانَتْ مَحْظُورَةً قَبْلَ أَنْ أُبِيحَ لَهُمُ الِاسْتِمْتَاعُ، وَلَوْ لَمْ تَكُنْ مَحْظُورَةً لَمْ يَكُنْ لِسُؤَالِهِمْ عَنْ هَذَا مَعْنًى، ثُمَّ رَخَّصَ لَهُمْ فِي الْغَزْوِ أَنْ يَنْكِحُوا الْمَرْأَةَ بِالثَّوْبِ إِلَى أَجَلٍ ثُمَّ نَهَى عَنْهَا عَامَ خَيْبَرَ، ثُمَّ أَذِنَ فِيهَا عَامَ الْفَتْحِ، ثُمَّ حَرَّمَهَا بَعْدَ ثَلَاثٍ، فَهِيَ مُحَرَّمَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا مُتْعَةُ النِّسَاءِ فَهِيَ مِنْ غَرَائِبِ الشَّرِيعَةِ، لِأَنَّهَا أُبِيحَتْ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ حُرِّمَتْ يوم خيبر، ثم أبيحت في غزوة
mut'a nikâhını nehyetmiş ve onu haram kılmıştır. Ayrıca Allah Teâlâ: { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “Onları sahiplerinin (velilerinin) izniyle nikâhlayın” buyurmuştur. Ailelerin (velilerin) izniyle kıyılan nikâhın ise bir veli ve iki şahit ile gerçekleşen şer'î nikâh olduğu malumdur; oysa mut'a nikâhı böyle değildir. Cumhur ise şöyle demiştir: [Ayetten] murat, İslam'ın ilk dönemlerinde bulunan mut'a nikâhıdır. İbn Abbâs, Übey ve İbn Cübeyr [bu ayeti]: “Onlardan belirli bir süreye kadar faydalanmanıza karşılık mehirlerini verin” şeklinde okumuşlardır. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bundan nehyetmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb: “Miras ayeti onu neshetmiştir; zira mut'ada mirasçılık yoktur” demiştir. Âişe ve el-Kâsım b. Muhammed de şöyle demişlerdir: “Onun haram kılınışı ve nesh edilmesi Kur'an'dadır. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ } “Onlar ki, ırzlarını korurlar. Ancak eşleri ve cariyeleri müstesnadır; çünkü onlar [bundan dolayı] kınanmazlar.” Mut'a ise ne nikâh ne de mülk-i yemindir (cariyedir).” ed-Dârekutnî, Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mut'adan nehyetti ve buyurdu ki: «O, ancak [evlenmeye güç] yetiremeyen kimseler içindi. Nikâh, talak, iddet ve karı-koca arasındaki miras hükümleri nazil olunca neshedildi.» Ali radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ramazan orucu diğer bütün oruçları, zekât bütün sadakaları, talak, iddet ve miras da mut'ayı, kurban ise diğer bütün kurban kesmelerini neshetmiştir.” İbn Mes'ûd'dan da şöyle dediği nakledilmiştir: “Mut'a neshedilmiştir; onu talak, iddet ve miras neshetmiştir.” Atâ, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Mut'a, Allah Teâlâ'nın kullarına merhamet ettiği bir rahmetinden başka bir şey değildi. Şayet Ömer onu yasaklamasaydı, bedbaht kimseden başkası zina etmezdi.” Onuncu Mesele- Âlimler onun kaç defa mubah kılınıp kaç defa neshedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Sahîh-i Müslim'de Abdullah'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazveye çıkardık, yanımızda kadınlarımız yoktu. “Kendimizi hadım ettirelim mi?” dedik; bizi bundan nehyetti. Sonra bir elbise karşılığında belirli bir süreye kadar kadınla nikâhlanmamıza ruhsat verdi. Ebû Hâtim el-Büstî Sahîh'inde şöyle demiştir: Onların Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Kendimizi hadım ettirelim mi?” demeleri, mut'adan faydalanma kendilerine mubah kılınmadan önce onun yasak olduğuna delildir; şayet yasak olmasaydı bunu sormalarının bir anlamı olmazdı. Sonra gazvede bir elbise karşılığında belirli bir süreye kadar kadınla evlenmelerine ruhsat verdi; ardından Hayber yılında onu nehyetti, sonra Fetih yılında ona izin verdi ve üç gün sonra da haram kıldı. Dolayısıyla o, kıyamet gününe kadar haramdır. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Kadınlarla mut'aya gelince, o şeriatın en ilginç hükümlerindendir. Zira İslam'ın ilk dönemlerinde mubah kılınmış, sonra Hayber günü haram kılınmış, sonra da
أو طاس، ثُمَّ حُرِّمَتْ بَعْدَ ذَلِكَ وَاسْتَقَرَّ الْأَمْرُ عَلَى التَّحْرِيمِ، وَلَيْسَ لَهَا أُخْتٌ فِي الشَّرِيعَةِ إِلَّا مَسْأَلَةُ الْقِبْلَةِ، لِأَنَّ النَّسْخَ طَرَأَ عَلَيْهَا مَرَّتَيْنِ ثُمَّ اسْتَقَرَّتْ بَعْدَ ذَلِكَ. وَقَالَ غَيْرُهُ مِمَّنْ جَمَعَ طُرُقَ الْأَحَادِيثِ فِيهَا: إِنَّهَا تَقْتَضِي التَّحْلِيلَ وَالتَّحْرِيمَ سَبْعَ مَرَّاتِ، فَرَوَى ابْنُ أَبِي عَمْرَةَ أَنَّهَا كَانَتْ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ. وَرَوَى سَلَمَةُ بن الأكوع أنها كانت عام أو طاس. وَمِنْ رِوَايَةِ عَلِيٍّ تَحْرِيمُهَا يَوْمَ خَيْبَرَ. وَمِنْ رِوَايَةِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ إِبَاحَتُهَا يَوْمَ الْفَتْحِ. قُلْتُ: وَهَذِهِ الطُّرُقُ كُلُّهَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَفِي غَيْرِهِ عَنْ عَلِيٍّ نَهْيُهُ عَنْهَا فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، رَوَاهُ إِسْحَاقُ بْنُ رَاشِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ، وَلَمْ يُتَابِعْ إِسْحَاقَ بْنَ رَاشِدٍ عَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ ﵀. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ النَّهْيُ عَنْهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَذَهَبَ أَبُو دَاوُدَ إِلَى أَنَّ هَذَا أَصَحُّ مَا رُوِيَ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ عَمْرٌو عَنِ الْحَسَنِ مَا حَلَّتِ الْمُتْعَةُ قَطُّ إِلَّا ثَلَاثًا فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ مَا حَلَّتْ قَبْلَهَا وَلَا بَعْدَهَا. وَرُوِيَ هَذَا عَنْ سَبْرَةَ أَيْضًا، فَهَذِهِ سَبْعَةُ مَوَاطِنَ أُحِلَّتْ فِيهَا الْمُتْعَةُ وَحُرِّمَتْ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّحَاوِيُّ: كُلُّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِطْلَاقَهَا أَخْبَرُوا أَنَّهَا كَانَتْ فِي سَفَرٍ، وَأَنَّ النَّهْيَ لَحِقَهَا فِي ذَلِكَ السَّفَرِ بَعْدَ ذَلِكَ، فَمَنَعَ مِنْهَا، وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْهُمْ يُخْبِرُ أَنَّهَا كَانَتْ فِي حَضَرٍ، وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. فَأَمَّا حَدِيثُ سَبْرَةَ الَّذِي فِيهِ إِبَاحَةُ النَّبِيِّ ﷺ لَهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَخَارِجٌ عَنْ مَعَانِيهَا كُلِّهَا، وَقَدِ اعْتَبَرْنَا هَذَا الْحَرْفَ فَلَمْ نَجِدْهُ إِلَّا فِي رِوَايَةِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ خَاصَّةً، وَقَدْ رَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَذَكَرَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي فَتْحِ مَكَّةَ وَأَنَّهُمْ شَكَوْا إِلَيْهِ الْعُزْبَةَ فَرَخَّصَ لَهُمْ فِيهَا، وَمُحَالٌ أَنْ يَشْكُوَا إِلَيْهِ الْعُزْبَةَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا حَجُّوا بِالنِّسَاءِ، وَكَانَ تَزْوِيجُ النِّسَاءِ بِمَكَّةَ يُمْكِنُهُمْ، وَلَمْ يَكُونُوا حِينَئِذٍ كَمَا كَانُوا فِي الْغَزَوَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ لَمَّا كَانَتْ عَادَةُ النَّبِيِّ ﷺ تكرير مثل هذا في مغازيه
... Evtâs [yılında helal kılındığını], bundan sonra ise haram kılındığını ve hükmün haramlık üzerinde karar kıldığını [söylemiştir]. Şeriatta kıble meselesi müstesna bunun bir benzeri yoktur; zira kıbleye de nesih iki defa arız olmuş, ardından [hüküm] karar kılmıştır. Bu konudaki hadis yollarını toplayan başkaları ise şöyle demiştir: Bu [rivayetler], helal ve haram kılınmanın yedi defa tekerrür etmesini gerektirmektedir. Nitekim İbn Ebî Amre bunun İslam'ın ilk döneminde olduğunu rivayet etmiştir. Seleme b. el-Ekva‘ ise Evtâs yılında olduğunu rivayet etmiştir. Ali'nin rivayetinde Hayber günü haram kılındığı yer almaktadır. Rebî‘ b. Sebre'nin rivayetinde ise Fetih günü mubah kılındığı geçmektedir. Derim ki: Bu rivayet yollarının tamamı Sahîh-i Müslim'dedir. Müslim'in dışındaki kaynaklarda ise Ali'den [naklen] Tebük Gazvesi'nde nehyedildiği rivayet edilmiştir; bunu İshâk b. Râşid, ez-Zührî'den, o Abdullah b. Muhammed b. Ali'den, o babasından, o da Ali'den rivayet etmiştir. Ebû Ömer -rahimehullâh- şöyle demiştir: İbn Şihâb'dan gelen bu rivayette İshâk b. Râşid'e mütâbaat edilmemiştir (rivayetinde tek kalmıştır). Ebû Dâvûd'un Musannef'inde (Sünen'inde) Rebî‘ b. Sebre hadisinden, bunun Vedâ Haccı'nda nehyedildiği nakledilmiş ve Ebû Dâvûd bu konuda rivayet edilenlerin en sahihinin bu olduğu görüşüne varmıştır. Amr, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Mut'a, Kazâ Umresi'ndeki üç gün dışında kesinlikle helal kılınmamıştır; ne ondan önce helal olmuştur ne de ondan sonra." Bu rivayet Sebre'den de nakledilmiştir. İşte bunlar, mut'anın helal ve haram kılındığı yedi yerdir. Ebû Ca‘fer et-Tahâvî şöyle demiştir: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mut'anın serbest bırakıldığını rivayet edenlerin tamamı, bunun bir sefer esnasında olduğunu ve nehyin de o seferde hemen ardından gelerek yasaklandığını haber vermişlerdir; onlardan hiçbiri bunun hazarda (mukim iken) olduğunu bildirmemiştir. İbn Mes‘ûd'dan da böyle rivayet edilmiştir. Sebre'nin, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Vedâ Haccı'nda buna izin verdiğini bildiren hadisine gelince; bu, söz konusu bütün manaların dışındadır. Biz bu rivayeti tetkik ettik ve onu yalnızca Abdülazîz b. Ömer b. Abdilazîz'in rivayetinde bulduk. İsmâil b. Ayyâş da bunu Abdülazîz b. Ömer b. Abdilazîz'den rivayet etmiş ve bunun Mekke fethinde gerçekleştiğini, [ashabın] kendisine bekârlıktan (kadınsızlıktan) yakındıklarını, bunun üzerine onlara ruhsat verdiğini zikretmiştir. Vedâ Haccı'nda bekârlıktan yakınmaları ise imkânsızdır; zira kadınlarıyla birlikte hacca gitmişlerdi ve Mekke'de kadınlarla evlenmeleri de mümkündü; o sırada önceki gazvelerdeki gibi [kadınlardan uzak] değillerdi. İhtimaldir ki Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gazvelerinde...
وَفِي الْمَوَاضِعِ الْجَامِعَةِ، ذَكَرَ تَحْرِيمَهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، لِاجْتِمَاعِ النَّاسِ حَتَّى يَسْمَعَهُ مَنْ لَمْ يَكُنْ سَمِعَهُ، فَأَكَّدَ ذَلِكَ حَتَّى لَا تَبْقَى شبه لِأَحَدٍ يَدَّعِي تَحْلِيلَهَا، وَلِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا يَسْتَعْمِلُونَهَا كَثِيرًا. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- رَوَى اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الْأَشَجِّ عَنْ عَمَّارٍ مَوْلَى الشَّرِيدِ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الْمُتْعَةِ أَسِفَاحٌ هِيَ أَمْ نِكَاحٌ؟ قَالَ: لَا سِفَاحَ وَلَا نِكَاحَ. قُلْتُ: فَمَا هِيَ؟ قَالَ: الْمُتْعَةُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى. قُلْتُ: هَلْ عَلَيْهَا عِدَّةٌ؟ قَالَ: نَعَمْ حَيْضَةٌ. قُلْتُ: يَتَوَارَثَانِ، قَالَ: لَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ أَنَّ الْمُتْعَةَ نِكَاحٌ إِلَى أَجَلٍ لَا مِيرَاثَ فِيهِ، وَالْفُرْقَةُ تَقَعُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الْأَجَلِ مِنْ غَيْرِ طَلَاقٍ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: (وَكَانَتِ الْمُتْعَةُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ بِشَاهِدَيْنِ وَإِذْنِ الْوَلِيِّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى، وَعَلَى أَنْ لَا مِيرَاثَ بَيْنَهُمَا، وَيُعْطِيهَا مَا اتَّفَقَا عَلَيْهِ، فَإِذَا انْقَضَتِ الْمُدَّةُ فَلَيْسَ لَهُ عَلَيْهَا سَبِيلٌ وَيَسْتَبْرِئُ رَحِمَهَا: لِأَنَّ الْوَلَدَ لَا حَقَّ فِيهِ بِلَا شَكٍّ، فَإِنْ لَمْ تَحْمِلْ حَلَّتْ لِغَيْرِهِ. وَفِي كِتَابِ النَّحَّاسِ: فِي هَذَا خَطَأٌ وَأَنَّ الْوَلَدَ لَا يَلْحَقُ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ (. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الْمَفْهُومُ مِنْ عِبَارَةِ النَّحَّاسِ، فَإِنَّهُ قَالَ: وَإِنَّمَا الْمُتْعَةُ أَنْ يَقُولَ لَهَا: أَتَزَوَّجُكِ يَوْمًا- أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ- عَلَى أَنَّهُ لَا عِدَّةَ عَلَيْكِ وَلَا مِيرَاثَ بَيْنَنَا وَلَا طَلَاقَ وَلَا شَاهِدَ يَشْهَدُ عَلَى ذَلِكَ، وَهَذَا هُوَ الزِّنَى بِعَيْنِهِ وَلَمْ يُبَحْ قَطُّ فِي الْإِسْلَامِ، وَلِذَلِكَ قَالَ عُمَرُ: لَا أَوُتَى بِرَجُلٍ تَزَوَّجَ مُتْعَةً إِلَّا غَيَّبْتُهُ تَحْتَ الْحِجَارَةِ. الثَّانِيةُ عَشْرَةَ- وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا إِذَا دَخَلَ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ هَلْ يُحَدُّ وَلَا يَلْحَقُ بِهِ الْوَلَدُ أَوْ يُدْفَعُ الْحَدُّ لِلشُّبْهَةِ وَيَلْحَقُ بِهِ الْوَلَدُ عَلَى قَوْلَيْنِ، وَلَكِنْ يُعَذَّرُ وَيُعَاقَبُ. وَإِذَا لَحِقَ الْيَوْمَ الْوَلَدُ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ فِي قَوْلِ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ مَعَ الْقَوْلِ بِتَحْرِيمِهِ، فَكَيْفَ لَا يَلْحَقُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الَّذِي أُبِيحَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ نِكَاحَ الْمُتْعَةِ كَانَ عَلَى حُكْمِ النِّكَاحِ الصَّحِيحِ وَيُفَارِقُهُ فِي الْأَجَلِ وَالْمِيرَاثِ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ نِكَاحَ الْمُتْعَةِ كَانَ بِلَا وَلِيٍّ وَلَا شُهُودٍ. وَفِيمَا حَكَاهُ ضَعْفٌ، لِمَا ذَكَرْنَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ بجوازها، ثم ثبت رجوعه
İnsanların toplandığı yerlerde, Veda Haccı'nda onun haram kılındığını zikretmiştir; zira insanların toplanması hasebiyle bunu duymamış olanlar da işitsin diyedir. Böylece onun helal olduğunu iddia eden kimse için hiçbir şüphe kalmasın diye bunu pekiştirmiştir. Bir de Mekke halkı bunu çokça uygulamaktaydı. On Birinci Mesele- Leys b. Sa'd, Bükeyr b. el-Eşecc'den, o da eş-Şerîd'in azatlısı Ammâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbas'a mut'ayı sordum: "O zina mıdır yoksa nikâh mıdır?" dedim. O: "Ne zinadır ne de nikâhtır" dedi. Ben: "Peki nedir?" diye sordum. O: "Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi mut'adır" dedi. "Onun bir iddeti var mıdır?" dedim. "Evet, bir hayızdır" dedi. "Birbirlerine mirasçı olurlar mı?" dedim. "Hayır" dedi. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Selef ve haleften âlimler, mut'anın mirassız, belirli bir süreye kadar olan bir nikâh olduğu ve sürenin bitiminde boşanma olmaksızın ayrılığın gerçekleştiği hususunda ihtilaf etmemişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Mut'a; erkeğin kadınla iki şahit ve velinin izniyle, aralarında miras olmamak üzere belirlenmiş bir süreye kadar evlenmesi ve anlaştıkları şeyi ona vermesiydi. Süre dolduğunda erkeğin kadın üzerinde bir hakkı kalmaz ve kadının rahminin temiz olup olmadığını anlamak için istibrâ yapılırdı; zira çocuk şüphesiz [babaya] bağlanırdı. Eğer kadın hamile değilse başkasına helal olurdu. en-Nehhâs'ın kitabında ise şunlar yer alır: 'Bunda bir hata vardır; mut'a nikâhında çocuk nesebi bağlanmaz.'" Derim ki: en-Nehhâs'ın ifadesinden anlaşılan da budur; zira o şöyle demiştir: "Mut'a ancak erkeğin kadına: 'Sana iddet olmaması, aramızda miras bulunmaması, talak olmaması ve buna şahitlik edecek hiçbir şahidin bulunmaması şartıyla seninle bir günlüğüne -veya benzeri bir süreyle- evleniyorum' demesidir. Bu ise zinanın ta kendisidir ve İslam'da asla mubah kılınmamıştır. Bundan dolayı Ömer şöyle demiştir: 'Bana mut'a nikâhı yapmış bir adam getirilecek olursa, onu mutlaka taşların altında kaybederim [recmederim].'" On İkinci Mesele- Âlimlerimiz, bir kimse mut'a nikâhı yaptığında ona had cezası uygulanıp çocuğun nesebinin ona bağlanmayacağı mı yoksa şüpheden dolayı had cezasının düşüp çocuğun nesebinin ona bağlanacağı mı hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir; fakat yine de tazir edilir ve cezalandırılır. Bazı âlimlerin mut'a nikâhının haram olduğunu söylemekle birlikte bugün dahi onda doğan çocuğun nesebinin [babaya] bağlanacağını kabul etmesi karşısında, mubah kılındığı o dönemde nasıl bağlanmaz? Bu da göstermektedir ki mut'a nikâhı sahih nikâh hükmündeydi; ondan sadece süre ve miras hususunda ayrılıyordu. el-Mehdevî, İbn Abbas'tan mut'a nikâhının velisiz ve şahitsiz olduğuna dair bir rivayet aktarmıştır. Ancak zikrettiğimiz sebeplerden ötürü onun aktardığı bu görüşte zayıflık vardır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İbn Abbas onun caiz olduğunu söylüyordu; sonra bundan rücû ettiği sabit oldu
عَنْهَا، فَانْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى تَحْرِيمِهَا، فَإِذَا فَعَلَهَا أَحَدٌ رُجِمَ فِي مَشْهُورِ الْمَذْهَبِ. وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَنْ مَالِكٍ: لَا يُرْجَمُ، لِأَنَّ نِكَاحَ الْمُتْعَةِ لَيْسَ بِحَرَامٍ، وَلَكِنْ لِأَصْلٍ آخَرَ لِعُلَمَائِنَا غَرِيبٍ انْفَرَدُوا بِهِ دُونَ سَائِرِ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ أَنَّ مَا حُرِّمَ بِالسُّنَّةِ هَلْ هُوَ مِثْلُ مَا حُرِّمَ بِالْقُرْآنِ أَمْ لَا؟ فَمِنْ رِوَايَةِ بَعْضِ الْمَدَنِيِّينَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُمَا لَيْسَا بِسَوَاءٍ، وَهَذَا ضَعِيفٌ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الطَّرْطُوسِيُّ: وَلَمْ يُرَخِّصْ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ إِلَّا عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَبَعْضُ الصَّحَابَةِ وَطَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ. وَفِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَقُولُ الشَّاعِرُ:
ve haram oluşu üzerinde icmâ gerçekleşti. Mezhepte meşhur olan görüşe göre, biri bunu yaparsa recmedilir. Mâlik'ten gelen diğer bir rivayette ise recmedilmez; çünkü mut'a nikâhı haram değildir. Ancak bu, diğer âlimlerin değil sadece bizim âlimlerimizin benimsediği garip bir asla dayanmaktadır: Sünnet ile haram kılınan şey Kur'an ile haram kılınan gibi midir, değil midir? Medinelilerden bazılarının Mâlik'ten rivayetine göre ikisi bir değildir; fakat bu zayıf bir görüştür.” Ebû Bekir et-Turtûşî ise şöyle demiştir: “İmrân b. Husayn, İbn Abbas, sahâbeden bazıları ve Ehl-i Beyt'ten bir topluluk dışında hiç kimse mut'a nikâhına ruhsat vermemiştir.” İbn Abbas'ın bu fetvası hakkında şair şöyle demiştir:
أَقُولُ لِلرَّكْبِ إِذْ طَالَ الثَّوَاءَ بِنَا ... يَا صَاحِ هَلْ لَكَ فِي فُتْيَا ابْنِ عَبَّاسِ
Konaklamamız uzadığında kafiledekilere dedim ki: / Ey dostum, İbn Abbas'ın fetvasına var mısın?
فِي بَضَّةٍ رَخْصَةِ الْأَطْرَافِ نَاعِمَةٍ ... تَكُونُ مَثْوَاكَ حَتَّى مَرْجِعَ النَّاسِ
İnsanlar dönünceye kadar senin yurdun olacak / Beyaz tenli, narin endamlı ve yumuşacık bir kadında!
وَسَائِرُ الْعُلَمَاءِ وَالْفُقَهَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَالسَّلَفِ الصَّالِحِينَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ، وَأَنَّ الْمُتْعَةَ حَرَامٌ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: أَصْحَابُ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ أَهْلِ مكة واليمن كلهم يرون المتعة حلا لا عَلَى مَذْهَبِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَرَّمَهَا سَائِرُ النَّاسِ. وَقَالَ مَعْمَرٌ: قَالَ الزُّهْرِيُّ: ازْدَادَ النَّاسُ لَهَا مَقْتًا حَتَّى قَالَ الشَّاعِرُ:
Sahâbe, tâbiîn ve selef-i sâlihînden diğer bütün âlimler ve fakihler ise bu ayetin mensuh olduğu ve mut'anın haram olduğu görüşündedirler. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: “İbn Abbas'ın Mekke ve Yemen ehlinden olan talebelerinin tamamı İbn Abbas'ın mezhebine uyarak mut'ayı helal görüyorlardı; diğer bütün insanlar ise onu haram kılmıştır.” Ma'mer şöyle demiştir: ez-Zührî: “İnsanların ona olan nefreti o kadar arttı ki şair şöyle dedi” demiştir:
قَالَ الْمُحَدِّثُ لَمَّا طَالَ مَجْلِسُهُ ... يَا صَاحِ هَلْ لَكَ فِي فُتْيَا ابْنِ عَبَّاسِ
Hadis anlatan zat meclisi uzayınca dedi ki: / Ey dostum, İbn Abbas'ın fetvasına var mısın?
كَمَا تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُجُورَهُنَّ) يَعُمُّ الْمَالَ وَغَيْرَهُ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الصَّدَاقُ مَنَافِعَ أَعْيَانٍ. وَقَدِ اخْتَلَفَ فِي هَذَا الْعُلَمَاءُ، فَمَنَعَهُ مَالِكٌ وَالْمُزَنِيُّ وَاللَّيْثُ وَأَحْمَدُ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، إِلَّا أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ قَالَ: إِذَا تَزَوَّجَ عَلَى ذَلِكَ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ وَهُوَ فِي حُكْمِ مَنْ لَمْ يُسَمِّ لَهَا، وَلَهَا مَهْرُ مِثْلِهَا إِنْ دَخَلَ بِهَا، وَإِنْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا فَلَهَا الْمُتْعَةُ. وَكَرِهَهُ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ وَأَجَازَهُ أَصْبَغُ. قَالَ ابْنُ شَاسٍ: فَإِنْ وَقَعَ مَضَى فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْأَصْحَابِ. وَهِيَ رِوَايَةُ أَصْبَغَ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: النِّكَاحُ ثَابِتٌ وَعَلَيْهِ أَنْ يُعْلِمَهَا مَا شَرَطَ لَهَا. فَإِنْ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ فَفِيهَا لِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ لَهَا نِصْفَ أَجْرِ تَعْلِيمِ تِلْكَ السُّورَةِ، وَالْآخَرُ أَنَّ لَهَا نِصْفَ مَهْرِ مِثْلِهَا. وَقَالَ إِسْحَاقُ: النِّكَاحُ جَائِزٌ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ اللَّخْمِيُّ: وَالْقَوْلُ بجواز جميع ذلك أحسن. والإجارة والحج كغير هما مِنَ الْأَمْوَالِ الَّتِي تُتَمَلَّكُ وَتُبَاعُ وَتُشْتَرَى. وَإِنَّمَا كره
Daha önce geçtiği gibi... On üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { أُجُورَهُنَّ } “onların ücretlerini (mehirlerini)” buyruğu malı ve mal dışındaki şeyleri de kapsar; dolayısıyla mehrin menfaatler olması da caizdir. Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, el-Müzenî, el-Leys, Ahmed, Ebû Hanîfe ve arkadaşları bunu men etmişlerdir. Ancak Ebû Hanîfe şöyle demiştir: “Bunun üzerine evlenirse nikâh caizdir ve mehir belirlememiş kimse hükmündedir; zifaf gerçekleşirse kadın emsal mehir (mehr-i misil) alır, zifaf gerçekleşmezse müt'a alır.” İbnü'l-Kâsım Kitâbu Muhammed'de bunu mekruh görmüş, Asbag ise caiz kabul etmiştir. İbn Şâs şöyle der: “Vuku bulduğu takdirde mezhep arkadaşlarının çoğunun görüşüne göre geçerli sayılır.” Bu, Asbag'ın İbnü'l-Kâsım'dan rivayetidir. Şâfiî ise: “Nikâh sabittir ve erkeğin kadına şart koştuğu şeyi öğretmesi gerekir. Şayet zifaftan önce boşarsa Şâfiî'ye göre iki görüş vardır: Biri o sureyi öğretme ücretinin yarısını alacağı, diğeri ise emsal mehrin yarısını alacağıdır” demiştir. İshâk: “Nikâh caizdir” demiştir. Ebu'l-Hasan el-Lahmî şöyle demiştir: “Bütün bunların caiz olduğunu söyleyen görüş daha güzeldir. İcare (hizmet akdi) ve hac da mülk edinilen, alınıp satılan diğer mallar gibidir. Mâlik'in bunu mekruh görmesi sadece
ذَلِكَ مَالِكٌ لِأَنَّهُ يُسْتَحَبُّ أَنْ يَكُونَ الصَّدَاقُ مُعَجَّلًا، وَالْإِجَارَةُ وَالْحَجُّ فِي مَعْنَى الْمُؤَجَّلِ. احْتَجَّ أَهْلُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: (بِأَمْوالِكُمْ) وَتَحْقِيقُ الْمَالِ مَا تَتَعَلَّقُ بِهِ الْأَطْمَاعُ، وَيُعَدُّ لِلِانْتِفَاعِ، وَمَنْفَعَةُ الرَّقَبَةِ فِي الْإِجَارَةِ وَمَنْفَعَةُ التَّعْلِيمِ لِلْعِلْمِ كُلِّهِ لَيْسَ بِمَالٍ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَالْأَصْلُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ أَنَّ رَجُلًا لَوِ اسْتَأْجَرَ رجلا على أن يعلمه سورة الْقُرْآنِ سَمَّاهَا، بِدِرْهَمٍ لَمْ يَجُزْ، لِأَنَّ الْإِجَارَاتِ لَا تَجُوزُ إِلَّا لِأَحَدِ مَعْنَيَيْنِ، إِمَّا عَلَى عَمَلٍ بِعَيْنِهِ كَخِيَاطَةِ ثَوْبٍ وَمَا أَشْبَهَهُ، وَإِمَّا عَلَى وَقْتٍ مَعْلُومٍ، وَكَانَ إِذَا اسْتَأْجَرَهُ عَلَى تَعْلِيمِ سُورَةٍ فَتِلْكَ إِجَارَةٌ لَا عَلَى وَقْتٍ مَعْلُومٍ وَلَا عَلَى عَمَلٍ مَعْلُومٍ، وَإِنَّمَا اسْتَأْجَرَهُ عَلَى أَنْ يُعَلَّمَ، وَقَدْ يُفْهَمُ بِقَلِيلِ التَّعْلِيمِ وَكَثِيرِهِ فِي قَلِيلِ الْأَوْقَاتِ وَكَثِيرِهَا. وَكَذَلِكَ لَوْ بَاعَهُ دَارَهُ عَلَى أَنْ يُعَلِّمَهُ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ لَمْ يَجُزْ لِلْمَعَانِي الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي الْإِجَارَاتِ. وَإِذَا كَانَ التَّعْلِيمُ لَا يُمَلَّكُ بِهِ الْمَنَافِعُ وَلَا أَعْيَانُ الْأَمْوَالِ ثَبَتَ بِالنَّظَرِ أَنَّهُ لَا تُمَلَّكُ بِهِ الْأَبْضَاعُ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. احْتَجَّ مَنْ أَجَازَ ذَلِكَ بِحَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ فِي حَدِيثِ الْمَوْهُوبَةِ، وَفِيهِ فَقَالَ: (اذْهَبْ فَقَدْ مَلَّكْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ). فِي رِوَايَةٍ قَالَ: (انْطَلِقْ فَقَدْ زَوَّجْتُكَهَا فَعَلِّمْهَا مِنَ الْقُرْآنِ). قالوا: فقئ هَذَا دَلِيلٌ عَلَى انْعِقَادِ النِّكَاحِ وَتَأَخُّرِ الْمَهْرِ الَّذِي هُوَ التَّعْلِيمُ، وَهَذَا عَلَى الظَّاهِرِ مِنْ قَوْلِهِ: (بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ) فَإِنَّ الْبَاءَ لِلْعِوَضِ، كَمَا تَقُولُ: خُذْ هَذَا بِهَذَا، أَيْ عِوَضًا مِنْهُ. وَقَوْلُهُ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى: (فَعَلِّمْهَا) نَصٌّ فِي الْأَمْرِ بِالتَّعْلِيمِ، وَالْمَسَاقُ يَشْهَدُ بِأَنَّ ذَلِكَ لِأَجْلِ النِّكَاحِ، وَلَا يُلْتَفَتُ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ كَانَ إِكْرَامًا لِلرَّجُلِ بِمَا حَفِظَهُ مِنَ الْقُرْآنِ، أَيْ لِمَا حَفِظَهُ، فَتَكُونُ الْبَاءُ بِمَعْنَى اللَّامِ، فَإِنَّ الْحَدِيثَ الثَّانِي يُصَرِّحُ بِخِلَافِهِ فِي قَوْلِهِ: (فَعَلِّمْهَا مِنَ الْقُرْآنِ). وَلَا حُجَّةَ فِيمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ أَنَّهُ خَطَبَ أُمَّ سُلَيْمٍ فَقَالَتْ: إِنْ أَسْلَمَ تَزَوَّجْتُهُ فَأَسْلَمَ فَتَزَوَّجَهَا، فَلَا يُعْلَمُ مَهْرٌ كَانَ أَكْرَمَ مِنْ مَهْرِهَا، كَانَ مَهْرُهَا الْإِسْلَامَ فَإِنَّ ذَلِكَ خَاصٌّ بِهِ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ لَا يَصِلُ إِلَيْهَا منه شي بِخِلَافِ التَّعْلِيمِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَنَافِعِ. وَقَدْ زَوَّجَ شُعَيْبٌ ﵇ ابْنَتَهُ مِنْ مُوسَى ﵇ عَلَى أَنْ يَرْعَى لَهُ غَنَمًا فِي صَدَاقِهَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ (الْقَصَصِ). وَقَدْ رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ: (يَا فُلَانُ هَلْ
[Bunu] Mâlik [şundan dolayı mekruh görmüştür]: Çünkü mehrin peşin olması müstehaptır; icâre (hizmet) ve hac ise vadeli hükmündedir. İlk görüş sahipleri, Allah Teâlâ'nın: { بِأَمْوالِكُمْ } “mallarınızla” buyruğunu delil getirmişlerdir. Malın hakikati ise rağbet edilen ve kendisinden faydalanılmak üzere hazırlanan şeydir. İcârede şahsın menfaati ile bütünüyle ilim öğretme menfaati ise mal değildir. et-Tahâvî şöyle demiştir: “Üzerinde icmâ edilen asıl kural şudur: Bir kimse başka birini Kur'an'dan adını belirlediği bir sureyi öğretmesi karşılığında bir dirheme kiralasa bu caiz olmaz. Çünkü icâreler ancak iki durumdan biriyle caiz olur: Ya elbise dikmek ve benzeri gibi bizzat muayyen bir iş üzerine ya da belirlenmiş bir süre üzerine [yapılır]. Sure öğretmek üzere kiraladığında ise bu, ne belirli bir vakit ne de belirli bir iş üzerine yapılan bir icâredir. O, kişiyi sadece öğretmesi için tutmuştur; hâlbuki [öğrenen kimse] az bir öğretimle de çok bir öğretimle de az bir zamanda da çok bir zamanda da anlayabilir. Aynı şekilde evini Kur'an'dan bir sure öğretmesi karşılığında satsa, icârede zikrettiğimiz gerekçeler sebebiyle bu da caiz olmaz. Öğretim ile menfaatlerin ve malların bizzat kendisinin mülkiyeti elde edilemiyorsa, kıyas yoluyla nikâh mülkiyetinin de bununla elde edilemeyeceği sabit olur. Muvaffakiyet Allah'tandır.” Bunu caiz görenler ise Sehl b. Sa'd'ın [kendisini Peygamber'e] hibe eden kadın hadisi ile delil getirmişlerdir; orada şöyle buyurmuştur: « اذْهَبْ فَقَدْ مَلَّكْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ » «Git, ezberindeki Kur'an karşılığında onu sana mülk kıldım (nikâhladım).» Bir rivayette ise şöyle buyurmuştur: « انْطَلِقْ فَقَدْ زَوَّجْتُكَهَا فَعَلِّمْهَا مِنَ الْقُرْآنِ » «Git, onu sana nikâhladım; haydi ona Kur'an'dan öğret!» Şöyle demişlerdir: “İşte bu, nikâhın kıyıldığına ve mehrin -ki o da öğretmektir- ertelendiğine delildir. Bu da zahiren « بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ » (ezberindeki Kur'an karşılığında) sözünden anlaşılmaktadır. Çünkü 'bâ' (ب) harf-i ceri bedel/ivaz içindir; nitekim 'Bunu bunun karşılığında (bedeli olarak) al' dersin. Diğer rivayetteki « فَعَلِّمْهَا » (ona öğret) ifadesi ise öğretmeyi emretme konusunda açık bir nastır. Sözün akışı da bunun nikâh sebebiyle olduğuna şahitlik etmektedir. 'Bunun, adamın ezberlediği Kur'an sebebiyle ona bir ikram olduğu, yani 'bâ'nın 'lâm' (için/sebebiyle) manasında olduğu' yönündeki görüşe itibar edilmez; zira ikinci hadis « فَعَلِّمْهَا مِنَ الْقُرْآنِ » (Ona Kur'an'dan öğret) buyruğuyla bunun aksini açıkça ifade etmektedir.” Ebû Talha'dan rivayet edilen, Ümmü Süleym'e talip olduğunda onun: “Eğer Müslüman olursan seninle evlenirim” demesi, onun da Müslüman olup kendisiyle evlenmesi ve mehrinden daha değerli bir mehir bilinmeyip mehrinin İslâm olması rivayetinde ise [karşı görüş için] bir delil yoktur; çünkü bu durum ona özeldir. Ayrıca öğretim ve diğer menfaatlerin aksine, bundan [kadına] herhangi bir şey intikal etmemektedir. Şuayb aleyhisselâm da kızını Mûsâ aleyhisselâm ile, mehri karşılığında kendisine koyun otlatması şartıyla evlendirmiştir; bunun açıklaması Kasas Suresi'nde gelecektir. İbn Abbâs'ın rivayet ettiği bir hadiste ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir adama: « يَا فُلَانُ هَلْ » «Ey falan, ...»
تَزَوَّجْتَ (؟ قَالَ: لَا، وَلَيْسَ مَعِي مَا أَتَزَوَّجُ بِهِ. قَالَ: أَلَيْسَ مَعَكَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)؟ قَالَ: بَلَى! قَالَ: (ثُلُثُ الْقُرْآنِ، أَلَيْسَ مَعَكَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ)؟ قَالَ: بَلَى! قَالَ: (رُبْعُ الْقُرْآنِ، أَلَيْسَ مَعَكَ (إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ)؟ قَالَ: بَلَى! قَالَ: (رُبُعُ الْقُرْآنِ)، أَلَيْسَ مَعَكَ (إِذا زُلْزِلَتِ) (؟ قَالَ: بَلَى! قَالَ:) رُبُعُ الْقُرْآنِ. تَزَوَّجْ تَزَوَّجْ (. قُلْتُ: وَقَدْ أَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ حَدِيثَ سَهْلٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَفِيهِ زِيَادَةٌ تُبَيِّنُ، مَا احْتَجَّ بِهِ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ، وَفِيهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ يَنْكِحْ هَذِهِ)؟ فَقَامَ ذَلِكَ الرَّجُلُ فَقَالَ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: (أَلَكَ مَالٌ)؟ قَالَ: لَا، يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: (فَهَلْ تَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْئًا)؟. قَالَ: نَعَمْ، سُورَةُ الْبَقَرَةِ، وَسُورَةُ الْمُفَصَّلِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (قَدْ أَنْكَحْتُكَهَا عَلَى أَنْ تُقْرِئَهَا وَتُعَلِّمَهَا وَإِذَا رَزَقَكَ اللَّهُ عَوَّضْتَهَا). فَتَزَوَّجَهَا الرَّجُلُ عَلَى ذَلِكَ. وَهَذَا نَصٌّ- لَوْ صَحَّ- فِي أَنَّ التَّعْلِيمَ لَا يَكُونُ صَدَاقًا. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: تَفَرَّدَ بِهِ عُتْبَةُ بْنُ السَّكَنِ وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَ (فَرِيضَةً) نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ مَفْرُوضَةً. الرَّابِعَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ) أَيْ مِنْ زِيَادَةٍ وَنُقْصَانٍ فِي الْمَهْرِ، فَإِنَّ ذَلِكَ سَائِغٌ عِنْدَ التَّرَاضِي بَعْدَ اسْتِقْرَارِ الْفَرِيضَةِ. وَالْمُرَادُ إِبْرَاءُ الْمَرْأَةِ عَنِ الْمَهْرِ، أَوْ تَوْفِيَةُ الرَّجُلِ كُلَّ الْمَهْرِ إِنْ طَلَّقَ قَبْلَ الدُّخُولِ. وَقَالَ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْآيَةَ فِي الْمُتْعَةِ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَرَاضَيَا عَلَيْهِ مِنْ زِيَادَةٍ فِي مُدَّةِ الْمُتْعَةِ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، فَإِنَّهُ كَانَ يَتَزَوَّجُ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ شَهْرًا عَلَى دِينَارٍ مَثَلًا، فَإِذَا انْقَضَى الشَّهْرُ فَرُبَّمَا كَانَ يَقُولُ: زِيدِينِي فِي الْأَجَلِ أَزِدْكِ فِي الْمَهْرِ. فَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ كان جائزا عند التراضي.
Evlendin mi?” buyurdu. Adam: “Hayır, evlenecek imkânım yok” dedi. Peygamber: “Ezberinde İhlâs Suresi yok mu?” buyurdu. Adam: “Evet, var!” dedi. “O Kur'an'ın üçte biridir; ezberinde Âyetü'l-Kürsî yok mu?” buyurdu. Adam: “Evet, var!” dedi. “O Kur'an'ın dörtte biridir; ezberinde Nasr Suresi yok mu?” buyurdu. Adam: “Evet, var!” dedi. “O Kur'an'ın dörtte biridir; ezberinde Zilzâl Suresi yok mu?” buyurdu. Adam: “Evet, var!” dedi. “O da Kur'an'ın dörtte biridir. Evlen, evlen!” buyurdu. Derim ki: ed-Dârekutnî, Sehl hadisini İbn Mes'ûd hadisinden tahric etmiştir; onda Mâlik ve başkalarının delil getirdiği hususu açıklayan bir fazlalık vardır. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bununla kim evlenir?” buyurdu. O adam kalkıp: “Ben, ey Allah'ın Resûlü!” dedi. “Malın var mı?” buyurdu. “Hayır, ey Allah'ın Resûlü” dedi. “Kur'an'dan bir şey okur musun?” buyurdu. “Evet, Bakara Suresi ile Mufassal'dan bir sure” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ona okutman, öğretmen ve Allah sana rızık verdiğinde ona bir bedel vermen şartıyla onu sana nikâhladım” buyurdu. Adam da bu şartla evlendi. Şayet sahih olsaydı bu, öğretimin mehir olamayacağına dair açık bir nas olurdu. ed-Dârekutnî: “Bu rivayette Utbe b. es-Seken tek kalmıştır ve o hadisi terk edilmiş biridir” demiştir. { فَرِيضَةً } lafzı hal mahallinde masdar olarak mansubdur; yani 'farz kılınmış / belirlenmiş olarak' demektir. On dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ } “Belirlemeden sonra karşılıklı rızalaştığınız hususta üzerinize bir vebal yoktur” buyruğu, mehrin artırılması veya eksiltilmesi hususundadır; zira mehir belirlendikten sonra karşılıklı rıza ile bu caizdir. Kastedilen, kadının mehri bağışlaması veya erkeğin zifaftan önce boşadığı takdirde mehrin tamamını ödemesidir. Ayetin mut'a hakkında olduğunu söyleyenler ise şöyle demiştir: Bu, İslam'ın ilk döneminde mut'a süresinin artırılması hususunda karşılıklı rızalaştıkları şeye işarettir. Zira bir adam bir kadınla mesela bir dinar karşılığında bir aylığına evlenirdi; ay bittiğinde bazen: 'Bana süreyi artır, ben de sana mehri artırayım' derdi. İşte karşılıklı rıza olduğu takdirde bunun caiz olduğu beyan edilmiştir.
[سورة النساء (٤): آية ٢٥]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 25]
وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥)
{ وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “İçinizden hür ve mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden) alsın. Allah sizin imanınızı çok daha iyi bilir. Hepiniz birbirinizdensiniz. O hâlde iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın ve mehirlerini de örfe uygun olarak kendilerine verin. Evlendikten sonra bir fuhuş (zina) yaparlarsa, onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir. Bu [cariye ile evlenme izni], içinizden günaha düşmekten korkanlar içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (25)
فِيهِ إِحْدَى وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا) الْآيَةَ. نَبَّهَ تَعَالَى عَلَى تَخْفِيفٍ فِي النِّكَاحِ وَهُوَ نِكَاحُ الْأَمَةِ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الطَّوْلَ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ. فِي مَعْنَى الطَّوْلِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- السَّعَةُ وَالْغِنَى، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ وَمَالِكٌ فِي الْمُدَوَّنَةِ. يُقَالُ: طَالَ يَطُولُ طَوْلًا فِي الْإِفْضَالِ وَالْقُدْرَةِ. وَفُلَانٌ ذُو طَوْلٍ أَيْ ذُو قُدْرَةٍ في مال (بِفَتْحِ الطَّاءِ). وَطُولًا (بِضَمِّ الطَّاءِ) فِي ضِدِّ القصر. والمراد هاهنا القدرة على المهر فقول أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ. قَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْمُعَذَّلِ: قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: الطَّوْلُ كُلُّ مَا يُقْدَرُ بِهِ عَلَى النِّكَاحِ مِنْ نَقْدٍ أَوْ عَرَضٍ أَوْ دَيْنٍ عَلَى مَلِيٍّ. قَالَ: وَكُلُّ مَا يُمْكِنُ بَيْعُهُ وَإِجَارَتُهُ فَهُوَ طَوْلٌ. قَالَ: وَلَيْسَتِ الزَّوْجَةُ وَلَا الزَّوْجَتَانِ وَلَا الثَّلَاثَةُ طَوْلًا. وَقَالَ: وَقَدْ سَمِعْتُ ذَلِكَ مِنْ مَالِكٍ ﵁. قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: لِأَنَّ الزَّوْجَةَ لَا يُنْكَحُ بِهَا وَلَا يَصِلُ بِهَا إِلَى غَيْرِهَا إِذْ لَيْسَتْ بِمَالٍ. وَقَدْ سُئِلَ مَالِكٌ عَنْ رَجُلٍ يَتَزَوَّجُ أَمَةً وَهُوَ مِمَّنْ يَجِدُ الطَّوْلَ، فَقَالَ: أَرَى أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَهُمَا. قِيلَ لَهُ: إِنَّهُ يَخَافُ الْعَنَتَ. قَالَ: السَّوْطُ يُضْرَبُ بِهِ. ثُمَّ خَفَّفَهُ بَعْدَ ذَلِكَ. الْقَوْلُ الثَّانِي: الطَّوْلُ الْحُرَّةُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْحُرَّةِ هَلْ هِيَ طَوْلٌ أَمْ لَا، فَقَالَ فِي الْمُدَوَّنَةِ: لَيْسَتِ الْحُرَّةُ بِطَوْلٍ تَمْنَعُ مِنْ نِكَاحِ الْأَمَةِ، إِذَا لَمْ يَجِدْ سَعَةً لِأُخْرَى وَخَافَ الْعَنَتَ. وَقَالَ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ مَا يَقْتَضِي أَنَّ الْحُرَّةَ بِمَثَابَةِ الطَّوْلِ. قَالَ اللَّخْمِيُّ: وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ. وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ، وَقَالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ. فَيَقْتَضِي هَذَا أَنَّ مَنْ عِنْدَهُ حُرَّةٌ فَلَا يَجُوزُ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ وَإِنْ عُدِمَ السَّعَةَ وَخَافَ الْعَنَتَ، لِأَنَّهُ طَالِبُ شَهْوَةٍ وَعِنْدَهُ امْرَأَةٌ، وَقَالَ بِهِ الطَّبَرِيُّ وَاحْتَجَّ لَهُ. قَالَ أَبُو يُوسُفَ: الطَّوْلُ هُوَ وجود الحرة
Bu ayette yirmi bir mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً } "İçinizden kimin gücü yetmezse..." ayetidir. Yüce Allah nikâhta bir ruhsata dikkat çekmiştir ki o da [hür bir kadınla evlenmeye] güç yetiremeyen kimsenin cariye ile evlenmesidir. İlim adamları tavl kelimesinin anlamı hakkında üç farklı görüşe ayrılmışlardır: Birinci görüş: [Tavl], genişlik ve zenginliktir. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, es-Süddî, İbn Zeyd ve el-Müdevvene'de Mâlik söylemiştir. Lütuf ve kudret anlamında [Arapçada] Tâle yetûlu tavlen (طَالَ يَطُولُ طَوْلًا) denilir. "Falan kişi malda güç sahibidir" anlamında (Tâ harfinin fethasıyla) Zû tavl denilir. Kısalığın zıddı [olan uzunluk] anlamında ise (Tâ harfinin zammesiyle) tûl (طُولًا) şeklinde kullanılır. İlim ehlinin çoğunluğuna göre burada kastedilen mehre güç yetirmektir; Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr de bu görüştedir. Ahmed b. el-Muazzel şöyle demiştir: Abdülmelik şöyle dedi: Tavl; nakit, ticaret malı veya borcunu ödeyebilecek durumda olan bir kimseden olan alacak gibi nikâhlanmaya imkân sağlayan her şeydir. [Yine] şöyle dedi: Satılması ve kiraya verilmesi mümkün olan her şey tavl (malî güç) kapsamındadır. Devamla dedi ki: Ne bir eş, ne iki eş, ne de üç eş [tek başına] bir tavl (malî güç) sayılmaz. [Ahmed b. el-Muazzel] dedi ki: Ben bunu bizzat Mâlik radıyallâhu anh'tan işittim. Abdülmelik şöyle demiştir: Çünkü eşin kendisiyle mehir ödenip nikâh kıyılamaz ve mal olmadığı için onun vasıtasıyla bir başkasına ulaşılamaz. Mâlik'e, [hür kadınla evlenmeye] gücü yettiği halde bir cariye ile evlenen adam hakkında sorulmuş da o: "Aralarının ayrılması gerektiği görüşündeyim" demiştir. Kendisine: "O adam zinaya düşmekten korkuyor" denilince; [Mâlik]: "Kırbaçla dövülür!" demiştir. Daha sonra bu [sözünü] yumuşatmıştır. İkinci görüş: Tavl, hür kadındır. Mâlik'in, hür kadının [cariye ile evliliği engelleyen] bir tavl olup olmadığı hususundaki görüşü farklılık arz etmiştir. el-Müdevvene'de şöyle demiştir: "Başka bir kadın için malî genişlik bulamayan ve zinaya düşmekten korkan kimsenin cariye ile evlenmesini engelleyen bir tavl, hür kadın değildir." Kitâbu Muhammed'de ise hür kadının tavl mesabesinde olduğunu iktiza eden bir görüş belirtmiştir. el-Lahmî: "Kur'an'ın zahiri de budur" demiştir. İbn Habîb'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir ve Ebû Hanîfe de bu görüşü benimsemiştir. Buna göre nikâhında hür bir kadın bulunan kimsenin, malî genişliği bulunmasa ve zinaya düşmekten korksa bile bir cariye ile evlenmesi caiz olmaz; zira o kimse yanında bir kadın bulunduğu halde şehvet peşinde koşan bir kimsedir. et-Taberî de bu görüşü savunmuş ve buna dair deliller getirmiştir. Ebû Yûsuf şöyle demiştir: Tavl, hür kadının mevcudiyetidir...
تَحْتَهُ، فَإِذَا كَانَتْ تَحْتَهُ حُرَّةٌ فَهُوَ ذُو طَوْلٍ، فَلَا يَجُوزُ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: الطَّوْلُ الْجَلَدُ وَالصَّبْرُ لِمَنْ أَحَبَّ أَمَةً وهويها حتى صار لذلك لا يستطع أَنْ يَتَزَوَّجَ غَيْرَهَا، فَإِنَّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْأَمَةَ إِذَا لَمْ يَمْلِكْ هَوَاهَا وَخَافَ أَنْ يَبْغِيَ بِهَا وَإِنْ كَانَ يَجِدُ سَعَةً فِي الْمَالِ لِنِكَاحِ حُرَّةٍ، هَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ وَالنَّخَعِيِّ وَعَطَاءٍ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ. فَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ) عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فِي صِفَةِ عَدَمِ الْجَلَدِ. وَعَلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ يَكُونُ تَزْوِيجُ الْأَمَةِ مُعَلَّقًا بِشَرْطَيْنِ: عَدَمُ السَّعَةِ فِي الْمَالِ، وَخَوْفُ الْعَنَتِ، فَلَا يَصِحُّ إِلَّا بِاجْتِمَاعِهِمَا. وَهَذَا هُوَ نَصُّ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي الْمُدَوَّنَةِ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ نَافِعٍ وَابْنِ الْقَاسِمِ وَابْنِ وَهْبٍ وَابْنِ زِيَادٍ. قَالَ مُطَرِّفٌ وَابْنُ الْمَاجِشُونَ: لَا يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَنْكِحَ أَمَةً، وَلَا يُقَرَّانِ إِلَّا أَنْ يَجْتَمِعَ الشَّرْطَانِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تعالى. وقال أَصْبَغُ. وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَالزُّهْرِيِّ وَمَكْحُولٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَغَيْرُهُ. فَإِنْ وَجَدَ الْمَهْرَ وَعَدِمَ النَّفَقَةَ فَقَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أَمَةً. وَقَالَ أَصْبَغُ: ذَلِكَ جَائِزٌ، إِذْ نَفَقَةُ الْأَمَةِ عَلَى أَهْلِهَا إِذَا لَمْ يَضُمَّهَا إِلَيْهِ. وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ رَابِعٌ: قَالَ مُجَاهِدٌ: مِمَّا وَسَّعَ اللَّهُ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ نِكَاحُ الْأَمَةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ، وَإِنْ كَانَ مُوسِرًا. وَقَالَ بِذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ أَيْضًا، وَلَمْ يَشْتَرِطْ خَوْفَ الْعَنَتِ، إِذَا لَمْ تَكُنْ تَحْتَهُ حُرَّةٌ. قَالُوا: لِأَنَّ كُلَّ مَالٍ يُمْكِنُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهِ الْأَمَةَ يُمْكِنُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهِ الْحُرَّةَ، فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا أَصْلٌ فِي جَوَازِ نِكَاحِ الْأَمَةِ مُطْلَقًا. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَبِهِ يَأْخُذُ سُفْيَانُ، وَذَلِكَ أَنِّي سَأَلْتُهُ عَنْ نِكَاحِ الْأَمَةِ فَحَدَّثَنِي. عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ الْمِنْهَالِ عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: إِذَا نُكِحَتِ الْحُرَّةُ عَلَى الْأَمَةِ كَانَ لِلْحُرَّةِ يَوْمَانِ وَلِلْأَمَةِ يَوْمٌ. قَالَ: وَلَمْ يَرَ عَلِيٌّ بِهِ بَأْسًا. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ). وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا) إِلَى قَوْلِهِ: (ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ)، لِقَوْلِهِ ﷿: (فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً). وَقَدِ اتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّ لِلْحُرِّ أَنْ يَتَزَوَّجَ أَرْبَعًا وَإِنْ خَافَ أَلَّا يَعْدِلَ. قَالُوا: وَكَذَلِكَ لَهُ تَزَوُّجُ الْأَمَةِ وَإِنْ كَانَ وَاجِدًا لِلطَّوْلِ غَيْرَ خَائِفٍ لِلْعَنَتِ. وَقَدْ
nikâhı altında hür bir kadın bulunduğunda o kişi güç sahibi (zû tavl) sayılır; dolayısıyla cariye ile evlenmesi caiz olmaz.” Üçüncü görüş: Tavl, bir cariyeyi sevip ona tutulan ve bu sebeple başkasıyla evlenmeye güç yetiremeyen kimsenin sabrı ve metanetidir. Şayet arzusuna hâkim olamayıp onunla zinaya düşmekten korkarsa, hür kadınla evlenecek malî imkâna sahip olsa bile bu cariye ile evlenebilir. Bu, Katâde, en-Nehaî, Atâ ve Süfyân es-Sevrî'nin görüşüdür. Bu tevile göre Allah Teâlâ'nın: { لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ } “içinizden günaha girip zinaya düşmekten korkanlar için” buyruğu sabır ve metanetin yokluğu vasfındadır. Birinci tevile göre ise cariye ile evlenmek iki şarta bağlanmış olur: Malî gücün bulunmayışı ve zinaya düşme korkusu; dolayısıyla ancak bu iki şart bir arada bulunduğunda sahih olur. İbn Nâfi', İbnü'l-Kâsım, İbn Vehb ve İbn Ziyâd rivayetinde Mâlik'in el-Müdevvene'deki mezhebinin açık hükmü budur. Mutarrif ve İbnü'l-Mâcişûn: “Bir erkeğin cariye ile evlenmesi helal değildir ve Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi bu iki şart bir araya gelmedikçe evlilikleri üzere bırakılmazlar” demişlerdir. Asbag da böyle demiştir. Bu görüş Câbir b. Abdillâh, İbn Abbas, Atâ, Tâvûs, ez-Zührî ve Mekhûl'den rivayet edilmiştir; eş-Şâfiî, Ebû Sevr, Ahmed ve İshâk da bu görüştedir; İbnü'l-Münzir ve başkaları da bunu tercih etmiştir. Şayet mehire imkân bulur da nafakaya imkân bulamazsa Mâlik Kitâbu Muhammed'de: “Cariye ile evlenmesi caiz olmaz” demiştir. Asbag ise: “Bu caizdir; çünkü cariye yanına alınmadığı takdirde nafakası ailesinin (efendisinin) üzerinedir” demiştir. Ayet hakkında dördüncü bir görüş de vardır: Mücâhid şöyle demiştir: “Allah'ın bu ümmete genişlettiği hususlardan biri de varlıklı olsa bile cariye ve Hristiyan kadın ile evlenmektir.” Ebû Hanîfe de nikâhı altında hür bir kadın bulunmadığı takdirde zinaya düşme korkusunu şart koşmayarak bu görüşü benimsemiştir. Şöyle dediler: “Çünkü cariye ile evlenmenin mümkün olduğu her parayla hür bir kadınla da evlenmek mümkündür; dolayısıyla ayet bu yaklaşıma göre cariye ile mutlak olarak evlenmenin caiz oluşunun asıl dayanağıdır.” Mücâhid: “Süfyân da bu görüşü benimserdi; nitekim ona cariye ile evlenmeyi sorduğumda bana İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl'den, o Abbâd b. Abdillâh'tan, o da Ali radıyallâhu anh'tan şu rivayeti nakletti: ‘Hür kadın cariyenin üzerine nikâhlandığında hür kadına iki gün, cariyeye ise bir gün ayrılır.’ Ali bunda bir sakınca görmezdi” demiştir. Bu görüşün delili Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğunun umumudur. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً } “İçinizden kimin gücü yetmezse...” buyruğundan { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } “Bu, içinizden günaha girip zinaya düşmekten korkanlar içindir” buyruğuna kadar olan kısım, Allah Azze ve Celle'nin: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً } “beğendiğiniz kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın; şayet adaleti gözetememekten korkarsanız bir tane...” buyruğuna benzer. Nitekim herkes hür bir erkeğin, adalet yapamamaktan korksa bile dört kadınla evlenme hakkı olduğu hususunda icmâ etmiştir. Şöyle dediler: Aynı şekilde gücü yetse ve zinaya düşmekten korkmasa bile cariye ile evlenme hakkı vardır. Nitekim
رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ فِي الَّذِي يَجِدُ طَوْلًا لِحُرَّةٍ أَنَّهُ يَتَزَوَّجُ أَمَةً مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَى طول الحرة، وذلك ضعيف من قول. وَقَدْ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى: مَا هُوَ بِالْحَرَامِ الْبَيِّنِ، وَأُجَوِّزُهُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْحُرِّ الْمُسْلِمِ أَنْ يَنْكِحَ أَمَةً غَيْرَ مُسْلِمَةٍ بِحَالٍ، وَلَا لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْأَمَةِ الْمُسْلِمَةِ إِلَّا بِالشَّرْطَيْنِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِمَا كَمَا بَيَّنَّا. وَالْعَنَتُ الزِّنَى، فَإِنْ عَدِمَ الطَّوْلَ وَلَمْ يَخْشَ الْعَنَتَ لَمْ يَجُزْ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ، وَكَذَلِكَ إِنْ وَجَدَ الطَّوْلَ وَخَشِيَ الْعَنَتَ. فَإِنْ قَدَرَ عَلَى طَوْلِ حُرَّةٍ كِتَابِيَّةٍ وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ: الثَّانِيةُ- فَهَلْ يَتَزَوَّجُ الْأَمَةَ، اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي ذَلِكَ، فَقِيلَ: يَتَزَوَّجُ الْأَمَةَ فَإِنَّ الْأَمَةَ الْمُسْلِمَةَ لَا تَلْحَقُ بِالْكَافِرَةِ، فَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ حُرَّةٍ مُشْرِكَةٍ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقِيلَ: يَتَزَوَّجُ الْكِتَابِيَّةُ، لِأَنَّ الْأَمَةَ وَإِنْ كَانَتْ تَفْضُلُهَا بِالْإِيمَانِ فَالْكَافِرَةُ تَفْضُلُهَا بِالْحُرِّيَّةِ وَهِيَ زَوْجَةٌ. وَأَيْضًا فَإِنَّ وَلَدَهَا يَكُونُ حُرًّا لَا يُسْتَرَقُّ، وَوَلَدُ الْأَمَةِ يَكُونُ رَقِيقًا، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَتَمَشَّى عَلَى أَصْلِ الْمَذْهَبِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الرَّجُلِ يَتَزَوَّجُ الْحُرَّةَ عَلَى الْأَمَةِ وَلَمْ تَعْلَمْ بِهَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: النِّكَاحُ ثَابِتٌ. كَذَلِكَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءُ بن أبرباح وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ. وَقِيلَ: لِلْحُرَّةِ الْخِيَارُ إِذَا عَلِمَتْ. ثُمَّ في أي شي يَكُونُ لَهَا الْخِيَارُ، فَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَمَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي أَنْ تُقِيمَ مَعَهُ أَوْ تُفَارِقَهُ. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: فِي أَنْ تُقِرَّ نِكَاحَ الْأَمَةِ أَوْ تَفْسَخَهُ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: إِذَا تَزَوَّجَ الْحُرَّةَ عَلَى الْأَمَةِ فَارَقَ الْأَمَةَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ مِنْهَا وَلَدٌ، فَإِنْ كَانَ لَمْ يُفَرَّقْ بَيْنَهُمَا. وَقَالَ مَسْرُوقٌ: يُفْسَخُ نِكَاحُ الْأَمَةِ، لِأَنَّهُ أَمْرٌ أُبِيحَ لِلضَّرُورَةِ كَالْمَيْتَةِ، فَإِذَا ارْتَفَعَتِ الضَّرُورَةُ ارْتَفَعَتِ الْإِبَاحَةُ. الرَّابِعَةُ- فَإِنْ كَانَتْ تَحْتَهُ أَمَتَانِ عَلِمَتِ الْحُرَّةُ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُمَا وَلَمْ تَعْلَمْ بِالْأُخْرَى فَإِنَّهُ يَكُونُ لَهَا الْخِيَارُ. أَلَا تَرَى لَوْ أَنَّ حُرَّةً تَزَوَّجَ عَلَيْهَا أَمَةً فَرَضِيَتْ، ثُمَّ تَزَوَّجَ عَلَيْهَا أَمَةً فَرَضِيَتْ، ثُمَّ تَزَوَّجَ
Hür kadını alacak güce sahip olan bir kimsenin hür kadına gücü yettiği halde cariye ile evlenebileceği Mâlik'ten de rivayet edilmiştir; ancak bu onun zayıf bir görüşüdür. Başka bir seferinde de: “Bu açık bir haram değildir, buna cevaz veriyorum” demiştir. Doğru olan ise şudur: Müslüman bir hür erkeğin gayrimüslim bir cariye ile hiçbir surette evlenmesi caiz değildir; Müslüman cariye ile de açıkladığımız üzere ancak nasta belirtilen iki şartla evlenebilir. Anet (الْعَنَتُ) zina demektir; dolayısıyla hür kadını alacak gücü olmayıp zinaya düşmekten de korkmuyorsa cariye ile evlenmesi caiz olmaz; aynı şekilde hür kadını alacak gücü olup zinaya düşmekten korktuğunda da caiz olmaz. Şayet hür bir Ehl-i Kitap kadını alacak güce sahipse -ki bu İkinci Mesele'dir- cariye ile evlenebilir mi? Âlimlerimiz bu hususta ihtilaf etmişlerdir: “Cariye ile evlenir; çünkü Müslüman bir cariye kâfir bir kadına denk tutulamaz, nitekim mümin bir cariye müşrik bir hür kadından daha hayırlıdır” denilmiştir; İbnü'l-Arabî bu görüşü tercih etmiştir. “Kitabî hür kadınla evlenir; zira cariye iman yönüyle ondan üstün olsa da kâfir kadın hürriyet yönüyle cariyeden üstündür ve o meşru bir eştir. Ayrıca onun çocuğu hür olur, köleleştirilemez; cariyenin çocuğu ise köle olur” da denilmiştir ki mezhebin aslına uygun olan görüş budur. Üçüncü Mesele- Âlimler, cariye üzerine hür bir kadınla evlenip de hür kadının bundan haberi olmadığı durum hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: “Nikâh sabittir” demiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ b. Ebî Rebâh, eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli böyle söylemişlerdir; Ali'den de bu rivayet edilmiştir. “Hür kadının durumu öğrendiğinde muhayyerlik hakkı vardır” da denilmiştir. Peki hangi hususta muhayyer olacaktır? ez-Zührî, Saîd b. el-Müseyyeb, Mâlik, Ahmed ve İshâk: “Onunla evliliğe devam etme veya ondan ayrılma hususunda” demişlerdir. Abdülmelik: “Cariyenin nikâhını onaylama veya feshetme hususunda” demiştir. en-Nehaî: “Hür kadını cariyenin üzerine nikâhladığında cariyeden ayrılır; meğerki cariyeden bir çocuğu olsun, eğer çocuğu varsa araları ayrılmaz” demiştir. Mesrûk ise: “Cariyenin nikâhı feshedilir; çünkü bu leş eti gibi zaruretten dolayı mubah kılınmış bir durumdur, zaruret kalkınca mubahlık da kalkar” demiştir. Dördüncü Mesele- Nikâhı altında iki cariye bulunur da hür kadın bunlardan sadece birini bilip diğerini bilmezse, yine muhayyerlik hakkı olur. Görmez misin ki bir hür kadının üzerine bir adam bir cariye nikâhlasa ve kadın buna razı olsa, sonra bir cariye daha nikâhlasa kadın ona da razı olsa, sonra
عَلَيْهَا أُخْرَى فَأَنْكَرَتْ كَانَ ذَلِكَ لَهَا، فَكَذَلِكَ هَذِهِ إِذَا لَمْ تَعْلَمْ بِالْأَمَتَيْنِ وَعَلِمَتْ بِوَاحِدَةٍ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: قَالَ مَالِكٌ: وَإِنَّمَا جَعَلْنَا الْخِيَارَ لِلْحُرَّةِ فِي هَذِهِ الْمَسَائِلِ لِمَا قَالَتِ الْعُلَمَاءُ قَبْلِي.
onun üzerine bir tane daha nikâhladığında kadın buna itiraz etse bu hakkı vardır; aynı şekilde bu kadın da iki cariyeyi bilmeyip sadece birini bildiğinde böyledir. İbnü'l-Kâsım der ki: Mâlik şöyle dedi: “Biz bu meselelerde hür kadına muhayyerlik hakkını ancak benden önceki ilim ehlinin sözlerinden dolayı tanıdık.”
يُرِيدُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ وَابْنَ شِهَابٍ وَغَيْرَهُمَا. قَالَ مَالِكٌ: وَلَوْلَا مَا قَالُوهُ لَرَأَيْتُهُ حَلَالًا، لِأَنَّهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَلَالٌ. فَإِنْ لَمْ تَكْفِهِ الْحُرَّةُ وَاحْتَاجَ إِلَى أُخْرَى وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى صَدَاقِهَا جَازَ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْأَمَةَ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى أَرْبَعٍ بِالتَّزْوِيجِ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ. رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ: يُرَدُّ نِكَاحُهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ فِي الدَّلِيلِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي الْقُرْآنِ، فَإِنَّ مَنْ رَضِيَ بِالسَّبَبِ الْمُحَقَّقِ رَضِيَ بِالْمُسَبَّبِ الْمُرَتَّبِ عَلَيْهِ، وَأَلَّا يَكُونَ لَهَا خِيَارٌ، لِأَنَّهَا قَدْ عَلِمَتْ أَنَّ لَهُ نِكَاحَ الْأَرْبَعِ، وَعَلِمَتْ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى نِكَاحِ حُرَّةٍ تَزَوَّجَ أَمَةً، وَمَا شَرَطَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهَا كَمَا شَرَطَتْ عَلَى نَفْسِهَا، وَلَا يُعْتَبَرُ فِي شُرُوطِ اللَّهِ ﷾ عِلْمُهَا. وَهَذَا غَايَةُ التَّحْقِيقِ فِي الْبَابِ وَالْإِنْصَافِ فِيهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْمُحْصَناتِ) يُرِيدُ الْحَرَائِرَ، يَدُلُّ عَلَيْهِ التَّقْسِيمُ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ الْإِمَاءِ فِي قَوْلِهِ: (مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ). وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: مَعْنَاهُ الْعَفَائِفُ. وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْإِمَاءَ يَقَعْنَ تَحْتَهُ فَأَجَازُوا نِكَاحَ إِمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَحَرَّمُوا الْبَغَايَا مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْكِتَابِيَّاتِ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَيْسَرَةَ وَالسُّدِّيِّ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا يَجُوزُ لِلْحُرِّ الَّذِي لَا يَجِدُ الطَّوْلَ وَيَخْشَى الْعَنَتَ مِنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ وَالْحَارِثُ الْعُكْلِيُّ: لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أَرْبَعًا. وَقَالَ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ مِنَ الْإِمَاءِ أَكْثَرَ مِنَ اثْنَتَيْنِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ مِنَ الْإِمَاءِ إِلَّا وَاحِدَةً. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَسْرُوقٍ وَجَمَاعَةٍ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ) وَهَذَا الْمَعْنَى يَزُولُ بِنِكَاحِ وَاحِدَةٍ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) أَيْ فَلْيَتَزَوَّجْ بِأَمَةِ الْغَيْرِ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أَمَةَ نَفْسِهِ، لِتَعَارُضِ الْحُقُوقِ وَاخْتِلَافِهَا. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ فَتَياتِكُمُ) أَيِ الْمَمْلُوكَاتِ، وَهِيَ جَمْعُ فَتَاةٍ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِلْمَمْلُوكِ: فَتًى، وَلِلْمَمْلُوكَةِ فَتَاةٌ. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: لا يقولن أحدكم عبدي وأمتي
[Bununla] Saîd b. el-Müseyyeb'i, İbn Şihâb'ı ve diğerlerini kastetmektedir. Mâlik şöyle dedi: “Onların söyledikleri olmasaydı bunu helal görürdüm; çünkü o, Allah'ın Kitabı'nda helaldir. Şayet bir hür kadın ona yetmez de bir başkasına ihtiyaç duyar ve onun mehrine gücü yetmezse, Kur'an'ın zahirine göre nikâh yoluyla dörde ulaşıncaya kadar cariye ile evlenmesi caizdir.” Bunu İbn Vehb, Mâlik'ten rivayet etmiştir. İbnü'l-Kâsım ise ondan: “Nikâhı feshedilir” şeklinde rivayet etmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle der: “Birinci görüş delil açısından daha sahihtir ve Kur'an'da da böyledir. Zira kesinleşen sebebe razı olan kimse, ona terettüp eden sonuca da razı olmuş demektir. Kadının muhayyerlik hakkı da olmamalıdır; çünkü kadın onun dört kadınla evlenme hakkı olduğunu bilmektedir ve yine hür bir kadınla evlenmeye gücü yetmediğinde cariye ile evlenebileceğini de bilmektedir. Allah Teâlâ'nın ona koştuğu şart, kadının kendi kendine koştuğu şart gibi değildir ve Allah azze ve celle'nin şartlarında kadının bilgisi muteber tutulmaz. Bu meselede tahkik ve hakkaniyetin en ileri derecesi budur.” Beşinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { الْمُحْصَناتِ } “hür kadınlar” buyruğu: Hür kadınları kastetmektedir. { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } “mümin cariyelerinizden” buyruğunda hür kadınlar ile cariyeler arasında yapılan taksim buna delalet eder. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bunun anlamı “iffetli kadınlar” demektir. Bu ise zayıf bir görüştür; zira cariyeler de bu kapsama girer. Nitekim onlar Ehl-i Kitap olan cariyelerle evlenmeyi caiz görmüş, mümin ve Kitap ehli kadınlardan fahişe olanları ise haram kılmışlardır. Bu, İbn Meysere ve es-Süddî'nin görüşüdür. İlim ehli, [hür kadınla evlenmeye] gücü yetmeyen ve günaha girmekten korkan hür erkeğin cariyelerden kaç tanesiyle evlenebileceği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Ebû Hanîfe, İbn Şihâb ez-Zührî ve el-Hâris el-Uklî: “Dört kadınla evlenebilir” demişlerdir. Hammâd b. Ebî Süleymân: “Cariyelerden ikiden fazlasını nikâhlayamaz” demiştir. Şâfiî, Ebû Sevr, Ahmed ve İshâk ise: “Cariyelerden ancak bir tanesini nikâhlayabilir” demişlerdir. Bu aynı zamanda İbn Abbâs, Mesrûk ve bir topluluğun da görüşüdür. Onlar Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } “Bu, içinizden günaha girmekten korkan kimseler içindir” buyruğunu delil getirmişlerdir ve bu anlam (zaruret hâli) bir cariye ile evlenmekle ortadan kalkar. Altıncı Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “sahip olduğunuz cariyelerden” buyruğu: Yani başkasının cariyesiyle evlensin demektir. Hakların çakışması ve farklılığı sebebiyle kişinin kendi cariyesiyle evlenmesinin caiz olmadığı hususunda ilim ehli arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Yedinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { مِنْ فَتَياتِكُمُ } “genç kızlarınızdan (cariyelerinizden)” buyruğu: Yani köle kadınlarınızdan demektir; bu kelime fetât (فَتَاة) lafzının çoğuludur. Araplar erkek köleye fetâ (فَتًى), cariye olan köleye ise fetât (فَتَاة) derler. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: « لا يقولن أحدكم عبدي وأمتي » “Hiçbiriniz 'kulum' ve 'cariyem' demesin...”
وَلَكِنْ لِيَقُلْ فَتَايَ وَفَتَاتِي) وَسَيَأْتِي. وَلَفْظُ الْفَتَى وَالْفَتَاةِ يُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى الْأَحْرَارِ فِي ابْتِدَاءِ الشَّبَابِ، فَأَمَّا فِي الْمَمَالِيكِ فَيُطْلَقُ فِي الشَّبَابِ وَفِي الْكِبَرِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْمُؤْمِناتِ) بَيَّنَ بِهَذَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّزَوُّجُ بِالْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ، فَهَذِهِ الصِّفَةُ مُشْتَرَطَةٌ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِ، وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَمَكْحُولٍ وَمُجَاهِدٍ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: نِكَاحُ الْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ جَائِزٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا أَعْلَمُ لَهُمْ سَلَفًا فِي قَوْلِهِمْ، إِلَّا أَبَا مَيْسَرَةَ عَمْرَو بْنَ شُرَحْبِيلَ فَإِنَّهُ قَالَ: إِمَاءُ أَهْلِ الْكِتَابِ بِمَنْزِلَةِ الْحَرَائِرِ مِنْهُنَّ. قَالُوا: وَقَوْلُهُ (الْمُؤْمِناتِ) عَلَى جِهَةِ الْوَصْفِ الْفَاضِلِ وَلَيْسَ بِشَرْطٍ أَلَّا يَجُوزَ غَيْرُهَا، وَهَذَا بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً) فَإِنْ خَافَ أَلَّا يَعْدِلَ فَتَزَوَّجَ أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدَةٍ جَازَ، وَلَكِنَّ الْأَفْضَلَ أَلَّا يَتَزَوَّجَ، فَكَذَلِكَ هُنَا الْأَفْضَلُ أَلَّا يَتَزَوَّجَ إِلَّا مُؤْمِنَةً، وَلَوْ تَزَوَّجَ غَيْرَ الْمُؤْمِنَةِ جَازَ. وَاحْتَجُّوا بِالْقِيَاسِ عَلَى الْحَرَائِرِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَمْنَعْ قَوْلَهُ: (الْمُؤْمِناتِ) فِي الْحَرَائِرِ مِنْ نِكَاحِ الْكِتَابِيَّاتِ فَكَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ قَوْلَهُ: (الْمُؤْمِناتِ) فِي الْإِمَاءِ مِنْ نِكَاحِ إِمَاءِ الْكِتَابِيَّاتِ. وَقَالَ أَشْهَبُ فِي الْمُدَوَّنَةِ: جَائِزٌ لِلْعَبْدِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَتَزَوَّجَ أَمَةً كتابية. فالمنع عده أَنْ يُفَضَّلَ الزَّوْجُ فِي الْحُرِّيَّةِ وَالدِّينِ مَعًا. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِمُسْلِمٍ نِكَاحَ مَجُوسِيَّةٍ وَلَا وَثَنِيَّةٍ، وَإِذَا كَانَ حَرَامًا بِإِجْمَاعٍ نِكَاحُهُمَا فَكَذَلِكَ وَطْؤُهُمَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ قِيَاسًا وَنَظَرًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَا بَأْسَ بِنِكَاحِ الْأَمَةِ الْمَجُوسِيَّةِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ. وَهُوَ قَوْلٌ شَاذٌّ مَهْجُورٌ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ. وَقَالُوا: لَا يَحِلُّ أَنْ يَطَأَهَا حَتَّى تُسْلِمَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي (الْبَقَرَةِ) مُسْتَوْفًى. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ) الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِبَوَاطِنِ الْأُمُورِ وَلَكُمْ ظَوَاهِرُهَا، وَكُلُّكُمْ بَنُو آدَمَ وَأَكْرَمُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ، فَلَا تَسْتَنْكِفُوا مِنْ التَّزَوُّجِ بِالْإِمَاءِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَإِنْ كَانَتْ حَدِيثَةَ عَهْدٍ بِسِبَاءٍ أَوْ كَانَتْ خَرْسَاءَ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ. فَفِي اللَّفْظِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ إِيمَانُ أَمَةٍ أَفْضَلَ من إيمان بعض الحرائر.
«...fakat 'delikanlım' ve 'genç kızım' desin» [hadisi kastedilmektedir] ki bunun [açıklaması] ileride gelecektir. Fetâ (delikanlı) ve fetât (genç kız) lafızları, hürler hakkında gençliğin ilk döneminde kullanılır; köle ve cariyeler hakkında ise hem gençliklerinde hem de yaşlılıklarında kullanılır. Sekizinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { الْمُؤْمِناتِ } “Mümin olanlarını...” buyruğu: Bununla Ehl-i kitap olan cariye ile evlenmenin caiz olmadığını açıklamıştır. Bu vasıf; Mâlik ve mezhep arkadaşları, Şâfiî ve mezhep arkadaşları, Sevrî, Evzâî, Hasen-i Basrî, Zührî, Mekhûl ve Mücâhid'e göre şart koşulmuştur. İlim ehlinden bir topluluk -ki re'y ehli [fakihler] de bunlardandır- şöyle demiştir: Ehl-i kitap bir cariye ile nikâhlanmak caizdir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle der: “Onların bu görüşü hususunda, Ebû Meysere Amr b. Şurahbîl müstesna geçmişten [selef] hiçbir dayanakları olduğunu bilmiyorum; zira o: ‘Ehl-i kitabın cariyeleri, onların hür kadınları hükmündedir’ demiştir.” Onlar şöyle demiştir: Ayetteki { الْمُؤْمِناتِ } “Mümin kadınlar” ifadesi faziletli vasfı belirtmek içindir, başkasının caiz olmaması şartı değildir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً } “Eğer adaleti sağlayamayacağınızdan korkarsanız bir tane [alın]” buyruğuna benzer. Nitekim adalet yapamamaktan korktuğu halde birden fazla kadınla evlense bu caizdir; ancak efdal olan evlenmemesidir. Burada da aynı şekilde efdal olan mümin kadından başkasıyla evlenmemektir; şayet mümin olmayan [Ehl-i kitap cariye] ile evlense bu caizdir. Hür kadınlara kıyasla delil getirmişlerdir; şöyle ki hür kadınlar hakkındaki { الْمُؤْمِناتِ } “Mümin kadınlar” ifadesi Ehl-i kitap hür kadınlarla evlenmeye engel olmadığı gibi, cariyeler hakkındaki { الْمُؤْمِناتِ } “Mümin cariyeler” ifadesi de Ehl-i kitap cariyelerle evlenmeye engel teşkil etmez. Eşheb el-Müdevvene'de şöyle demiştir: “Müslüman bir kölenin Ehl-i kitap bir cariye ile evlenmesi caizdir.” [Bu görüşe göre] yasaklık, kocanın hem hürriyet hem de din bakımından aynı anda üstün olması durumundadır. Âlimler arasında, bir Müslümanın Mecûsî ve putperest bir kadınla evlenmesinin caiz olmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Onlarla nikâhlanmak icmâ ile haram olunca, kıyas ve akıl yoluyla mülkiyet [cariye edinme] yoluyla onlarla cinsel birliktelik kurmak da haramdır. Tâvûs, Mücâhid, Atâ ve Amr b. Dînâr'dan, mülkiyet yoluyla [sahip olunan] Mecûsî cariye ile cinsel birliktelikte bulunmada bir sakınca görmedikleri rivayet edilmiştir. Bu, şâzz ve metrûk bir görüştür; beldelerin fakihlerinden hiçbiri buna itibar etmemiştir. Onlar: “O kadın Müslüman olmadıkça onunla cinsel birliktelik helal olmaz” demişlerdir. Bu meseleye dair açıklama etraflıca Bakara [suresinde] geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur. Dokuzuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } “Allah sizin imanınızı daha iyi bilir” buyruğu: Bunun anlamı, Allah işlerin iç yüzünü hakkıyla bilir, siz ise dış görünüşüne bakarsınız. Hepiniz Âdem'in çocuklarısınız ve Allah katında en üstününüz O'ndan en çok korkanınızdır. Dolayısıyla esirlikten yeni kurtulmuş veya dilsiz yahut benzeri bir durumda olsa bile zaruret anında cariyelerle evlenmekten çekinmeyiniz. Bu lafızda, bazen bir cariyenin imanının bazı hür kadınların imanından daha üstün olabileceğine bir dikkat çekme (tenbih) vardır.
الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، كَقَوْلِكَ زَيْدٌ فِي الدَّارِ. وَالْمَعْنَى أَنْتُمْ بَنُو آدَمَ. وَقِيلَ: أَنْتُمْ مُؤْمِنُونَ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، الْمَعْنَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَلْيَنْكِحْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ: هَذَا فَتَاةُ هَذَا، وَهَذَا فَتَاةُ هَذَا. فَبَعْضُكُمْ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ مَرْفُوعٌ بِفِعْلِهِ وَهُوَ فَلْيَنْكِحْ. وَالْمَقْصُودُ بِهَذَا الْكَلَامِ تَوْطِئَةُ نُفُوسِ الْعَرَبِ الَّتِي كَانَتْ تَسْتَهْجِنُ وَلَدَ الْأَمَةِ وَتُعَيِّرُهُ وَتُسَمِّيهِ الْهَجِينَ، فَلَمَّا جَاءَ الشَّرْعُ بِجَوَازِ نِكَاحِهَا عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ التَّهْجِينَ لَا مَعْنَى لَهُ، وَإِنَّمَا انْحَطَّتِ الْأَمَةُ فَلَمْ يَجُزْ لِلْحُرِّ التَّزَوُّجُ بِهَا إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ، لِأَنَّهُ تَسَبُّبٌ إِلَى إِرْقَاقِ الْوَلَدِ، وَأَنَّ الْأَمَةَ لَا تَفْرُغُ لِلزَّوْجِ عَلَى الدَّوَامِ، لِأَنَّهَا مَشْغُولَةٌ بِخِدْمَةِ الْمَوْلَى. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ) أَيْ بِوِلَايَةِ أَرْبَابِهِنَّ الْمَالِكِينَ وَإِذْنِهِمْ. وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ لَا يَنْكِحُ إِلَّا بِإِذْنِ سَيِّدِهِ، لِأَنَّ الْعَبْدَ مَمْلُوكٌ لَا أَمْرَ لَهُ، وَبَدَنُهُ كُلُّهُ مُسْتَغْرَقٌ، لَكِنَّ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَزَوَّجَ بغير إذن سيده فإن أجاز السَّيِّدُ جَازَ، هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وهو قول الحسن البصري وعطاء بن أبن رباح وسعيد ابن الْمُسَيَّبِ وَشُرَيْحٍ وَالشَّعْبِيِّ. وَالْأَمَةُ إِذَا تَزَوَّجَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ أَهْلِهَا فُسِخَ وَلَمْ يَجُزْ بِإِجَازَةِ السَّيِّدِ، لِأَنَّ نُقْصَانَ الْأُنُوثَةِ فِي الْأَمَةِ يَمْنَعُ مِنَ انْعِقَادِ النِّكَاحِ الْبَتَّةَ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِذَا نَكَحَ الْعَبْدُ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ فُسِخَ نِكَاحُهُ، هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَدَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ، قَالُوا: لَا تَجُوزُ إِجَازَةُ الْمَوْلَى إِنْ لَمْ يَحْضُرْهُ، لِأَنَّ الْعَقْدَ الْفَاسِدَ لَا تَصِحُّ إِجَازَتُهُ، فَإِنْ أَرَادَ النِّكَاحَ اسْتَقْبَلَهُ عَلَى سُنَّتِهِ. وَقَدْ أَجْمَعَ عُلَمَاءُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ نِكَاحُ الْعَبْدِ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ. وَقَدْ كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَعُدُّ الْعَبْدَ بِذَلِكَ زَانِيًا وَيَحُدُّهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَعَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نافع عن ابن عمر أنه أخذ عبد اله نَكَحَ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَضَرَبَهُ الْحَدَّ وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا وَأَبْطَلَ صَدَاقَهَا. قَالَ: وَأَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَرَى نِكَاحَ الْعَبْدِ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهِ زِنًى، وَيَرَى عَلَيْهِ الحد،
Onuncu Mesele- Yüce Allah'ın: { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “birbirinizdensiniz” buyruğu: Mübteda (özne) ve haber (yüklem)dir; tıpkı senin “Zeyd evdedir” demen gibidir. Bunun anlamı: “Sizler Âdemoğullarısınız” demektir. Bir görüşe göre: “Sizler müminsiniz” [anlamındadır]. Bir diğer görüşe göre ise sözde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; yani mana şöyledir: “İçinizden her kim hür ve mümin kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, birbirinizden evlensin; yani bu kimse şunun cariyesiyle, şu kimse de bunun cariyesiyle [evlensin].” Bu takdire göre “ba'dukum / bazılarınız” ifadesi kendi fiili olan “fel-yenkiḥ / evlensin” ile merfûdur. Bu sözden maksat, cariyenin çocuğunu kusurlu sayıp ayıplayan ve ona el-hecîn adını veren Arapların nefislerini [bu evliliğe] alıştırmaktır. Şeriat cariye ile evlenmenin caiz olduğunu bildirince, bu ayıplamanın hiçbir anlamı olmadığını anladılar. Cariye ile evlilik ancak şu sebeple hür kadından daha aşağı tutulmuş ve hür bir kimsenin onunla evlenmesi sadece zaruret halinde caiz görülmüştür: Çünkü bu, çocuğun köleleşmesine sebep olur; ayrıca cariye efendisinin hizmetiyle meşgul olduğu için kocasına sürekli vakit ayıramaz. On Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın” buyruğu: Yani onların sahibi olan efendilerinin velayeti ve izinleriyle [nikâhlayın] demektir. Aynı şekilde köle de ancak efendisinin izniyle evlenebilir; zira köle mülk altındadır, kendi başına tasarruf yetkisi yoktur ve bütün bedeni [efendisinin hizmetine] tahsis edilmiştir. Fakat ikisi arasındaki fark şudur: Köle efendisinin izni olmadan evlenirse, efendisi buna onay verdiği takdirde nikâh caiz olur. Bu görüş Mâlik'in ve rey ehlinin mezhebi olup Hasan-ı Basrî, Atâ b. Ebî Rebâh, Saîd b. el-Müseyyeb, Şüreyh ve eş-Şa'bî'nin de kavlidir. Cariye ise sahiplerinin (efendisinin) izni olmadan evlendiğinde [bu nikâh] feshedilir ve efendisinin onay vermesiyle de caiz olmaz. Zira cariyenin kadınlık sıfatındaki eksiklik (ehliyetsizlik), nikâhın baştan kurulmasına kesin olarak engeldir. Bir zümre ise şöyle demiştir: Köle efendisinin izni olmadan evlendiğinde nikâhı feshedilir. Bu görüş Şâfiî, Evzâî ve Dâvûd b. Ali'nin kavlidir. Onlar şöyle demiştir: Efendi akitte bizzat hazır bulunmadıkça onun sonradan onay vermesi caiz olmaz; çünkü fasit bir akit icazetle geçerli hale gelmez. Şayet nikâhı isterse, onu sünnetine uygun olarak baştan yapar. Müslüman âlimler, kölenin efendisinin izni olmadan evlenmesinin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. İbn Ömer, bundan dolayı köleyi zâni (zina etmiş) sayar ve ona had cezası uygulardı; Ebû Sevr'in kavli de budur. Abdürrezzâk; Abdullah b. Ömer'den, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den nakletmiştir. Yine Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den [şöyle rivayet etmiştir]: İbn Ömer, kendi izni olmadan evlenen bir kölesini yakaladı, ona had cezası vurdu, ikisinin arasını ayırdı ve kadının mehrini iptal etti. [Abdürrezzâk] dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Mûsâ b. Ukbe'den haber verdi; o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den kendisine şöyle haber verdiğini bildirdi: İbn Ömer, kölenin velisinin (efendisinin) izni olmaksızın evlenmesini zina kabul eder ve ona had cezası uygulanması gerektiği görüşünde bulunurdu;
وَيُعَاقِبُ الَّذِينَ أَنْكَحُوهُمَا. قَالَ: وَأَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَيُّمَا عَبْدٍ نَكَحَ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ فَهُوَ عَاهِرٌ). وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: هُوَ نِكَاحٌ حَرَامٌ، فَإِنْ نَكَحَ بِإِذْنِ سَيِّدِهِ فَالطَّلَاقُ بِيَدِ مَنْ يَسْتَحِلُّ الْفَرْجَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: عَلَى هَذَا مَذْهَبُ جَمَاعَةِ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ بِالْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ، وَلَمْ يُخْتَلَفْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الطَّلَاقَ بِيَدِ السَّيِّدِ، وَتَابَعَهُ عَلَى ذَلِكَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَفِرْقَةٌ. وَهُوَ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ شُذُوذٌ لَا يُعَرَّجُ عَلَيْهِ، وَأَظُنُّ ابْنَ عَبَّاسٍ تَأَوَّلَ فِي ذَلِكَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: (ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ). وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ نِكَاحَ الْعَبْدِ جَائِزٌ بِإِذْنِ مَوْلَاهُ، فَإِنْ نَكَحَ نِكَاحًا فَاسِدًا فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنْ لَمْ يَكُنْ دخل فلا شي لها، أن كَانَ دَخَلَ فَعَلَيْهِ الْمَهْرُ إِذَا عُتِقَ، هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ لَا مَهْرَ عَلَيْهِ حَتَّى يُعْتَقَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ دَخَلَ عَلَيْهَا فَلَهَا الْمَهْرُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: إِذَا كَانَ عَبْدٌ بَيْنَ رَجُلَيْنِ فَأَذِنَ لَهُ أَحَدُهُمَا فِي النِّكَاحِ فَنَكَحَ فَالنِّكَاحُ بَاطِلٌ، فَأَمَّا الْأَمَةُ إِذَا آذَنَتْ أَهْلَهَا فِي النِّكَاحِ فَأَذِنُوا جَازَ، وَإِنْ لَمْ تُبَاشِرِ الْعَقْدَ لَكِنْ تُوَلِّيَ مَنْ يَعْقِدُهُ عَلَيْهَا. الثَّانِيةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ) دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْمَهْرِ فِي النِّكَاحِ، وَأَنَّهُ لِلْأَمَةِ. (بِالْمَعْرُوفِ) مَعْنَاهُ بِالشَّرْعِ وَالسُّنَّةِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُنَّ أَحَقُّ بِمُهُورِهِنَّ مِنَ السَّادَةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ. قَالَ فِي كِتَابِ الرُّهُونِ: لَيْسَ لِلسَّيِّدِ أَنْ يَأْخُذَ مَهْرَ أَمَتِهِ وَيَدَعَهَا بِلَا جِهَازٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الصَّدَاقُ لِلسَّيِّدِ، لِأَنَّهُ عِوَضٌ فَلَا يَكُونُ لِلْأَمَةِ. أَصْلُهُ إِجَازَةُ الْمَنْفَعَةِ فِي الرَّقَبَةِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَتْ لِأَنَّ الْمَهْرَ وَجَبَ بِسَبَبِهَا. وَذَكَرَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ فِي أَحْكَامِهِ: زَعَمَ بَعْضُ الْعِرَاقِيِّينَ إِذَا زَوَّجَ أَمَتَهُ مِنْ عَبْدِهِ فَلَا مَهْرَ. وَهَذَا خِلَافُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَأَطْنَبَ فِيهِ. الثَّالِثَةُ عَشْرَةَ- قوله تعالى: (الْمُحْصَناتِ) أَيْ عَفَائِفَ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ (مُحْصِنَاتٍ) بِكَسْرِ الصَّادِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ، إِلَّا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ). وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ. ثُمَّ قَالَ: (غَيْرَ مُسافِحاتٍ) أَيْ غَيْرَ زَوَانٍ، أَيْ مُعْلِنَاتٍ بِالزِّنَى، لِأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ فِيهِمُ الزَّوَانِي فِي الْعَلَانِيَةِ، وَلَهُنَّ رايات منصوبات كراية البيطار.
[Ve yönetici] onları evlendiren kimseleri cezalandırır. Dedi ki: İbn Cüreyc bize Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den haber verdi; o dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أَيُّمَا عَبْدٍ نَكَحَ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ فَهُوَ عَاهِرٌ » «Hangi köle efendisinin izni olmaksızın evlenirse o zânidir.» Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan da şöyle rivayet edilmiştir: “Bu haram bir nikâhtır; şayet efendisinin izniyle evlenmişse talâk (boşama hakkı), fercini [kendisine] helal kılanın (kocanın) elindedir.” Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Hicaz ve Irak'taki bölge fukahasının çoğunluğunun mezhebi bu doğrultudadır. İbn Abbâs'tan ise talâkın efendinin elinde olduğuna dair nakledilen görüşte bir ihtilaf yoktur. Câbir b. Zeyd ve bir grup âlim de bu hususta ona uymuştur. Ancak bu görüş âlimler nezdinde itibar edilmeyen şâzz bir görüştür. Öyle sanıyorum ki İbn Abbâs bu meselede Allah Teâlâ'nın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köleyi örnek verdi” buyruğunu tevil etmiştir. İlim ehli, efendisinin izniyle kölenin nikâhının caiz olduğu konusunda icmâ etmiştir. Şayet fasit bir nikâhla evlenirse Şâfiî şöyle demiştir: Eğer zifafa girmemişse kadına hiçbir şey verilmez; şayet zifafa girmişse azat edildiği zaman mehir onun borcu olur. Mezhebinden sahih olan görüş budur. Ebû Yûsuf ve Muhammed'in görüşü de budur; köleye azat edilinceye kadar mehir [borcu] yoktur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: “Kadınla zifafa girmişse mehrini hak eder.” Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: İki kişi arasında ortak olan bir köleye, ortaklardan biri nikâh için izin verir ve o da evlenirse bu nikâh batıldır. Cariyeye gelince; efendilerine evlenmek istediğini bildirir, onlar da izin verirse caiz olur; bu durumda akdi bizzat yapmasa bile kendi adına akdi kıyacak birini yetkili kılar. On İkinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Onlara mehirlerini verin” buyruğu, nikâhta mehrin farz olduğuna ve onun cariyeye ait olduğuna delildir. { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru şekilde” [ifadesinin] anlamı, şeriat ve sünnete uygun olarak demektir. Bu da cariyelerin kendi mehirlerine efendilerinden daha layık olduklarını iktiza eder; İmam Mâlik'in mezhebi de budur. [Mâlik] Kitâbü'r-Ruhûn adlı eserde şöyle demiştir: “Efendinin, cariyesinin mehrini alıp onu çeyizsiz bırakmaya hakkı yoktur.” Şâfiî ise şöyle demiştir: Mehir efendiye aittir; çünkü o bir bedeldir, dolayısıyla cariyenin mülkü olamaz. Bunun aslı, kölenin bedenindeki menfaatin kiraya verilmesi gibidir. [Ayette] cariyenin zikredilmesi ise mehrin onun sebebiyle vacip olmasından ötürüdür. Kâdı İsmâil Ahkâm'ında şöyle zikretmiştir: Iraklılardan bazıları, kişi cariyesini kendi kölesiyle evlendirdiğinde mehir gerekmediğini iddia etmiştir. Oysa bu, Kitap ve Sünnet'e aykırıdır; İsmâil bu konuda sözü ayrıntılı olarak uzatmıştır. On Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { الْمُحْصَناتِ } buyruğu, yani iffetli kadınlar [demektir]. Kisâî, Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } buyruğu hariç Kur'an'ın tamamında bu lafzı sâd harfinin kesresiyle (مُحْصِنَاتٍ) şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise Kur'an'ın tamamında üstün (fetha) ile okumuşlardır. Sonra [Allah Teâlâ]: { غَيْرَ مُسافِحاتٍ } “gayrimeşru ilişkide bulunmayan” buyurmuştur; yani zâniye (zina eden kadınlar) olmayanlar, diğer bir deyişle zinayı alenen yapmayanlar demektir. Çünkü Câhiliye halkı arasında zinayı açıkça yapan kadınlar bulunurdu ve bunların, baytar bayrağı gibi dikili bayrakları (alametleri) vardı.
(وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ) أَصْدِقَاءَ عَلَى الْفَاحِشَةِ، وَاحِدُهُمْ خِدْنٌ وَخَدِينٌ، وَهُوَ الَّذِي يُخَادِنُكَ، وَرَجُلٌ خُدَنَةٌ، إذا اتخذ أخذ انا أَيْ أَصْحَابًا، عَنْ أَبِي زَيْدٍ. وَقِيلَ: الْمُسَافِحَةُ الْمُجَاهِرَةُ بِالزِّنَى، أَيِ الَّتِي تُكْرِي نَفْسَهَا لِذَلِكَ. وَذَاتُ الْخِدْنِ هِيَ الَّتِي تَزْنِي سِرًّا. وَقِيلَ: الْمُسَافِحَةُ الْمَبْذُولَةُ، وَذَاتُ الْخِدْنِ الَّتِي تَزْنِي بِوَاحِدٍ. وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَعِيبُ الْإِعْلَانَ بِالزِّنَى، وَلَا تَعِيبُ اتِّخَاذَ الْأَخْدَانِ، ثُمَّ رَفَعَ الْإِسْلَامُ جَمِيعَ ذَلِكَ، وَفِي ذَلِكَ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ)، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. الرَّابِعَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا أُحْصِنَّ) قِرَاءَةُ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ. الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا. فَبِالْفَتْحِ مَعْنَاهُ أَسْلَمْنَ، وَبِالضَّمِّ زُوِّجْنَ. فَإِذَا زَنَتِ الْأَمَةُ الْمُسْلِمَةُ جُلِدَتْ نِصْفَ جَلْدِ الْحُرَّةِ، وَإِسْلَامُهَا هُوَ إِحْصَانُهَا فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ: ابْنِ مَسْعُودٍ وَالشَّعْبِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَغَيْرِهِمْ. وَعَلَيْهِ فَلَا تُحَدُّ كَافِرَةٌ إِذَا زَنَتْ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِحْصَانُهَا التَّزَوُّجُ بِحُرٍّ. فَإِذَا زَنَتِ الْأَمَةُ الْمُسْلِمَةُ التي لم تتزوج فلا حد عليها، قاله سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ: وَفِي حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ حَدِّ الْأَمَةِ فَقَالَ: إِنَّ الْأَمَةَ أَلْقَتْ فَرْوَةَ رَأْسِهَا مِنْ وَرَاءِ الدَّارِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْفَرْوَةُ جِلْدَةُ الرَّأْسِ. قَالَ أبو عبيد: وَهُوَ لَمْ يُرِدِ الْفَرْوَةَ بِعَيْنِهَا، وَكَيْفَ تُلْقِي جِلْدَةَ رَأْسِهَا مِنْ وَرَاءِ الدَّارِ، وَلَكِنَّ هَذَا مَثَلٌ! إِنَّمَا أَرَادَ بِالْفَرْوَةِ الْقِنَاعَ، يَقُولُ لَيْسَ عَلَيْهَا قِنَاعٌ وَلَا حِجَابٌ، وَأَنَّهَا تَخْرُجُ إِلَى كُلِّ مَوْضِعٍ يُرْسِلُهَا أَهْلُهَا إِلَيْهِ، لَا تَقْدِرُ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنْ ذَلِكَ، فَتَصِيرُ حَيْثُ لَا تَقْدِرُ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنَ الْفُجُورِ، مِثْلَ رِعَايَةِ الْغَنَمِ وَأَدَاءِ الضَّرِيبَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَكَأَنَّهُ رَأَى أَنْ لَا حَدَّ عَلَيْهَا إِذَا فَجَرَتْ، لِهَذَا الْمَعْنَى. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: إِحْصَانُهَا التَّزَوُّجُ، إِلَّا أَنَّ الْحَدَّ وَاجِبٌ عَلَى الْأَمَةِ الْمُسْلِمَةِ غَيْرِ الْمُتَزَوِّجَةِ بِالسُّنَّةِ، كَمَا فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ أَنَّهُ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، الْأَمَةُ إِذَا زَنَتْ وَلَمْ تُحْصَنْ؟ فَأَوْجَبَ عَلَيْهَا الْحَدَّ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: فَالْمُتَزَوِّجَةُ مَحْدُودَةٌ بِالْقُرْآنِ، وَالْمُسْلِمَةُ غَيْرُ الْمُتَزَوِّجَةِ مَحْدُودَةٌ بِالْحَدِيثِ. قَالَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ فِي قَوْلِ مَنْ قال (فَإِذا أُحْصِنَّ) أسلمن: بعد، لان ذكر
{ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ } “gizli dostlar da tutmamış olan” yani fuhuş için dost edinmeyen [kadınlar demektir]. Bunun tekili hıdn (خِدْن) ve hadîn (خَدِين) olup seninle gizli dostluk kuran kimsedir. Ebû Zeyd'den rivayetle: Bir kimse dost edindiği zaman raculün hudenetün (رَجُلٌ خُدَنَةٌ) denir. Şöyle de denilmiştir: Müsâfiha (المُسَافِحَة), fuhşu aşikâr yapan, yani bu iş için kendini kiralayan kadındır. Zâtü'l-hıdn (ذَاتُ الْخِدْن) ise gizlice zina eden kadındır. Yine şöyle de denilmiştir: Müsâfiha herkese açık olan, zâtü'l-hıdn ise tek bir kişiyle zina edendir. Araplar zinanın açığa vurulmasını kınar, gizli dost edinilmesini ise kınamazlardı. Sonra İslâm bütün bunları ortadan kaldırdı. İbn Abbâs ve diğerlerinden nakledildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “Fuhşiyatın açığına da gizlisine de yaklaşmayın” buyruğu bu hususta inmiştir. Ondördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أُحْصِنَّ } “Evlendiklerinde / İslâm'a girdiklerinde” buyruğu Âsım, Hamza ve el-Kisâî'nin kıraatinde hemzenin fethasıyla [ahsanne (أَحْصَنَّ)] okunmuştur. Diğer kurrâlar ise hemzenin dammesiyle [uhsinne (أُحْصِنَّ)] okumuşlardır. Fetha ile okunuşunda anlam: “İslâm'a girdiklerinde”, damme ile okunuşunda ise “evlendirildiklerinde” demektir. Dolayısıyla Müslüman cariye zina ettiğinde, hür kadına uygulanan cezanın yarısı kadar kırbaçlanır. Cumhurun; yani İbn Mes'ûd, eş-Şa'bî, ez-Zührî ve diğerlerinin kavline göre onun ihsanı (muhsan kılınması), Müslüman olmasıdır. Buna göre kâfir bir cariye zina ettiğinde ona had cezası uygulanmaz; İbnü'l-Münzir'in aktardığına göre bu, eş-Şâfiî'nin de görüşüdür. Diğer âlimler ise: “Onun ihsanı, hür bir kimse ile evlenmesidir” demişlerdir. Dolayısıyla henüz evlenmemiş olan Müslüman bir cariye zina ederse ona had cezası gerekmez. Bunu Saîd b. Cübeyr, el-Hasan ve Katâde söylemiş; İbn Abbâs ve Ebü'd-Derdâ'dan da rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyd de bu görüştedir. Dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın hadisinde rivayet edildiğine göre, kendisine cariyenin had cezası sorulduğunda o: “Şüphesiz cariye, başının derisini (örtüsünü) evin arkasından dışarı atmıştır” demiştir. el-Asmaî: “Ferve (الْفَرْوَةُ), başın derisidir” demiştir. Ebû Ubeyd ise şöyle dedi: O, bizzat baş derisinin kendisini kastetmemiştir; zira o başının derisini evin arkasından nasıl atsın! Fakat bu bir meseldir (temsili ifadedir). O, ferve ile sadece başörtüsünü (kınâ') kastetmiştir. Yani onun üzerinde bir örtü ve perde yoktur; efendilerinin kendisini gönderdiği her yere gider, buna engel olmaya güç yetiremez ve koyun otlatmak, vergisini ödemek gibi fuhşiyattan kaçınmaya güç yetiremeyeceği konumlara düşer demek istemektedir. Sanki Ömer, bu gerekçeden ötürü fuhuş yaptığında cariyeye had cezası gerekmeyeceği kanaatine varmış gibidir. Bir grup da şöyle demiştir: Cariyelerin ihsanı evlenmeleridir; ancak evlenmemiş Müslüman cariyeye had cezası sünnet ile sabittir. Nitekim Sahîh-i Buhârî ve Müslim'de geçtiği üzere: “Ey Allah'ın Resûlü! Cariye henüz evlenmemişken zina ederse [hükmü nedir]?” diye sorulmuş, Resûlullah da ona had uygulanmasını vacip kılmıştır. ez-Zührî şöyle demiştir: “Evli olan cariye Kur'an ile had cezasına çarptırılır, evli olmayan Müslüman cariye ise hadis ile cezalandırılır.” Kādî İsmâil, { فَإِذا أُحْصِنَّ } buyruğu hakkında “İslâm'a girdiklerinde demektir” diyen kimselerin bu kavli için şöyle demiştir: “Bu uzak bir ihtimaldir; çünkü iman vasfı daha önce...
الْإِيمَانِ قَدْ تَقَدَّمَ لَهُنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ). وأما من قال: (فَإِذا أُحْصِنَّ) تَزَوَّجْنَ، وَأَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَى الْأَمَةِ حَتَّى تَتَزَوَّجَ، فَإِنَّهُمْ ذَهَبُوا إِلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ وَأَحْسَبُهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا هَذَا الْحَدِيثَ. وَالْأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الْأَمَةَ إِذَا. زَنَتْ وَقَدْ أُحْصِنَتْ مَجْلُودَةٌ بِكِتَابِ اللَّهِ، وَإِذَا زَنَتْ وَلَمْ تُحْصَنْ مَجْلُودَةٌ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا رَجْمَ عَلَيْهَا، لِأَنَّ الرَّجْمَ لَا يَتَنَصَّفُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: ظَاهِرُ قَوْلِ اللَّهِ ﷿ يَقْتَضِي أَلَّا حَدَّ عَلَى أَمَةٍ وَإِنْ كَانَتْ مُسْلِمَةً إِلَّا بَعْدَ التَّزْوِيجِ، ثُمَّ جَاءَتِ السُّنَّةُ بِجَلْدِهَا وَإِنْ لَمْ تُحْصَنْ، فَكَانَ ذَلِكَ زِيَادَةَ بَيَانٍ. قُلْتُ: ظَهْرُ الْمُؤْمِنِ حِمًى لَا يُسْتَبَاحُ إِلَّا بِيَقِينٍ، وَلَا يَقِينَ مَعَ الِاخْتِلَافِ، لَوْلَا مَا جَاءَ فِي صَحِيحِ السُّنَّةِ مِنَ الْجَلْدِ فِي ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَإِنْ كَانُوا اخْتَلَفُوا فِي رَجْمِهِمَا فَإِنَّهُمَا يُرْجَمَانِ إِذَا كَانَا مُحْصَنَيْنِ، وَإِنْ كَانَ إِجْمَاعٌ فَالْإِجْمَاعُ أَوْلَى. الْخَامِسَةُ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ يُقِيمُ الْحَدَّ عَلَيْهِمَا، فَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ: مَضَتِ السُّنَّةُ أَنْ يَحُدَّ الْعَبْدَ وَالْأَمَةَ أَهْلُوهُمْ فِي الزِّنَى، إِلَّا أَنْ يُرْفَعَ أَمْرُهُمْ إِلَى السُّلْطَانِ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَفْتَاتَ عَلَيْهِ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ ﵇: (إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَحُدَّهَا الْحَدَّ). وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁ فِي خُطْبَتِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، أَقِيمُوا عَلَى أَرِقَّائِكُمُ الْحَدَّ، مَنْ أُحْصِنَ مِنْهُمْ وَمَنْ لَمْ يُحْصَنْ، فَإِنَّ أَمَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ زَنَتْ فَأَمَرَنِي أَنْ أَجْلِدَهَا، فَإِذَا هِيَ حَدِيثُ عَهْدٍ بِنِفَاسٍ، فَخَشِيتُ إِنْ أَنَا جَلَدْتُهَا أَقْتُلُهَا، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: (أَحْسَنْتَ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مَوْقُوفًا عَنْ عَلِيٍّ. وَأَسْنَدَهُ النَّسَائِيُّ وَقَالَ فِيهِ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَقِيمُوا الْحُدُودَ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مَنْ أُحْصِنَ مِنْهُمْ وَمَنْ لَمْ يُحْصَنْ) وَهَذَا نَصٌّ فِي إِقَامَةِ السَّادَةِ الْحُدُودَ عَلَى الْمَمَالِيكِ مَنْ أُحْصِنَ مِنْهُمْ وَمَنْ لَمْ يُحْصَنْ. قَالَ مَالِكٌ ﵁: يَحُدُّ الْمَوْلَى عَبْدَهُ فِي الزِّنَى وَشُرْبِ الْخَمْرِ وَالْقَذْفِ إِذَا شَهِدَ عِنْدَهُ الشُّهُودُ بِذَلِكَ، وَلَا يَقْطَعُهُ فِي السَّرِقَةِ، وَإِنَّمَا يَقْطَعُهُ الْإِمَامُ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ. وَرُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهُمْ أَقَامُوا الْحُدُودَ عَلَى عَبِيدِهِمْ، مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَأَنَسٌ، وَلَا مُخَالِفَ لَهُمْ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّهُ قَالَ: أَدْرَكْتُ بَقَايَا الْأَنْصَارِ يَضْرِبُونَ الْوَلِيدَةَ مِنْ وَلَائِدِهِمْ إِذَا
Allah Teâlâ'nın: { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } “mümin cariyelerinizden” buyruğunda onlar için iman vasfı daha önce geçmişti. { فَإِذا أُحْصِنَّ } ifadesini “evlendiklerinde” şeklinde yorumlayıp cariye evlenmedikçe ona had cezası olmadığını söyleyenlere gelince, onlar Kur'an'ın zahirine gitmişlerdir ve zannımca bu hadisten haberdar olmamışlardır. Bizim katımızdaki hüküm şudur: Cariye evlendikten sonra zina ederse Allah'ın Kitabı ile celde cezasına çarptırılır; evlenmeden zina ederse Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisi ile celde cezasına çarptırılır ve ona recm uygulanmaz; zira recm yarıya bölünemez. Ebû Ömer şöyle demiştir: “Allah Azze ve Celle'nin sözünün zahiri, Müslüman dahi olsa bir cariyeye ancak evlendikten sonra had uygulanmasını gerektirmektedir. Sonra evlenmemiş olsa bile celde vurulacağını Sünnet getirmiş ve bu durum ilave bir açıklama olmuştur.” Derim ki: Sahih Sünnet'te bu konuda celde cezası gelmiş olmasaydı, müminin bedeni dokunulmazdır ve kesin bir delil olmaksızın mübah kılınamaz; ihtilafla birlikte ise kesinlik olmazdı. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Ebû Sevr, İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre şöyle demiştir: “İkisinin recmedilmesi hususunda ihtilaf etmiş olsalar da, ikisi de muhsan olduklarında recmedilirler; şayet bir icmâ varsa icmâya uymak daha evladır.” On Beşinci Mesele- Âlimler her ikisine had cezasını kimin uygulayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Şihâb şöyle demiştir: “Zina hususunda köleye ve cariyeye had cezasını ailelerinin (efendilerinin) uygulaması sünnet olarak süregelmiştir; meğerki durumları sultana iletilmiş olsun; bu takdirde hiç kimse onun yetkisini çiğneyemez. Nitekim onun aleyhisselâm: ‘Birinizin cariyesi zina ettiğinde ona had cezasını vursun’ buyruğunun gereği de budur.” Ali radıyallâhu anh bir hutbesinde şöyle demiştir: “Ey insanlar! Muhsan olsun olmasın kölelerinize had cezasını uygulayın. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir cariyesi zina etmişti de bana ona celde vurmamı emretti. Bir de baktım ki o nifasından yeni çıkmış; ona celde vurursam onu öldürmekten korktum. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattığımda: ‘İyi yapmışsın’ buyurdu.” Bunu Müslim, Ali'den mevkuf olarak rivayet etmiştir. En-Nesâî ise bunu merfû olarak rivayet etmiş ve lafzında: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sağ ellerinizin malik olduklarına, muhsan olsun olmasınlar hadleri uygulayın” buyurdu demiştir. Bu, muhsan olsun olmasın kölelere had cezalarını efendilerin uygulayacağına dair açık bir nastır. Mâlik radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Efendisi nezdinde şahitler şahitlik ettiğinde efendi, kölesine zina, içki içme ve kazif cezalarını uygular; hırsızlıkta ise onun elini kesemez, bunu ancak devlet başkanı (imam) keser.” Bu aynı zamanda el-Leys'in de görüşüdür. Sahabeden bir topluluğun kölelerine had cezalarını uyguladıkları rivayet edilmiştir; İbn Ömer ve Enes bunlardandır ve sahabeden onlara muhalif olan kimse yoktur. İbn Ebî Leylâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ensâr'dan hayatta kalanlara yetiştim; cariyelerinden biri
زَنَتْ، فِي مَجَالِسِهِمْ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُقِيمُ الْحُدُودَ عَلَى الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ السُّلْطَانُ دُونَ الْمَوْلَى فِي الزِّنَى وَسَائِرِ الْحُدُودِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ بْنِ حَيٍّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَحُدُّهُ الْمَوْلَى فِي كُلِّ حَدٍّ وَيَقْطَعُهُ، وَاحْتَجَّ بِالْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَا. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ: يَحُدُّهُ فِي الزِّنَى، وَهُوَ مُقْتَضَى الْأَحَادِيثِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي تَغْرِيبِ الْعَبِيدِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. السَّادِسَةُ عَشْرَةَ- فَإِنْ زَنَتِ الْأَمَةُ ثُمَّ عُتِقَتْ قَبْلَ أَنْ يَحُدَّهَا سَيِّدُهَا لَمْ يَكُنْ لَهُ سَبِيلٌ إِلَى حَدِّهَا، وَالسُّلْطَانُ يَجْلِدُهَا إِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ عِنْدَهُ، فَإِنْ زَنَتْ ثُمَّ تَزَوَّجَتْ لَمْ يَكُنْ لِسَيِّدِهَا أَنْ يَجْلِدَهَا أَيْضًا لِحَقِّ الزَّوْجِ، إِذْ قَدْ يَضُرُّهُ ذَلِكَ. وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ إِذَا لَمْ يَكُنِ الزَّوْجُ مِلْكًا لِلسَّيِّدِ، فَلَوْ كَانَ، جَازَ لِلسَّيِّدِ ذَلِكَ لِأَنَّ حَقَّهُمَا حَقُّهُ. السَّابِعَةُ عَشْرَةَ- فَإِنْ أَقَرَّ الْعَبْدُ بِالزِّنَى وَأَنْكَرَهُ الْمَوْلَى فَإِنَّ الْحَدَّ يَجِبُ عَلَى الْعَبْدِ لِإِقْرَارِهِ، وَلَا الْتِفَاتَ لِمَا أَنْكَرَهُ الْمَوْلَى، وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ. وَكَذَلِكَ الْمُدَبَّرُ وَأُمُّ الْوَلَدِ وَالْمُكَاتَبُ وَالْمُعْتَقُ بَعْضُهُ. وَأَجْمَعُوا أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْأَمَةَ إِذَا زَنَتْ ثُمَّ أُعْتِقَتْ حُدَّتْ حَدَّ الْإِمَاءِ، وَإِذَا زَنَتْ وَهِيَ لَا تَعْلَمُ بِالْعِتْقِ ثُمَّ عَلِمَتْ وَقَدْ حُدَّتْ أُقِيمَ عَلَيْهَا تَمَامُ حَدِّ الْحُرَّةِ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. الثَّامِنَةُ عَشْرَةَ وَاخْتَلَفُوا فِي عَفْوِ السَّيِّدِ عَنْ عَبْدِهِ وَأَمَتِهِ إِذَا زَنَيَا، فَكَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ يَقُولُ: لَهُ أَنْ يَعْفُوَ. وَقَالَ غَيْرُ الْحَسَنِ: لَا يَسَعُهُ إِلَّا إِقَامَةُ الْحَدِّ، كَمَا لَا يَسَعُ السُّلْطَانَ أَنْ يَعْفُوَ عَنْ حَدٍّ إِذَا عَلِمَهُ، لَمْ يَسَعِ السَّيِّدَ كَذَلِكَ أَنْ يَعْفُوَ عَنْ أَمَتِهِ إِذَا وَجَبَ عَلَيْهَا الْحَدُّ، وَهَذَا [عَلَى] مَذْهَبِ أَبِي ثَوْرٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ نَقُولُ. التَّاسِعَةُ عشرة- قوله تعالى: (فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ) أي الجلد ويعني بالمحصنات ها هنا الْأَبْكَارَ الْحَرَائِرَ، لِأَنَّ الثَّيِّبَ عَلَيْهَا الرَّجْمُ وَالرَّجْمُ لَا يَتَبَعَّضُ، وَإِنَّمَا قِيلَ لِلْبِكْرِ مُحْصَنَةٌ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مُتَزَوِّجَةً، لِأَنَّ الْإِحْصَانَ يَكُونُ بِهَا، كَمَا يُقَالُ: أُضْحِيَةٌ قَبْلَ أَنْ يُضَحَّى بِهَا، وَكَمَا يُقَالُ لِلْبَقَرَةِ: مُثِيرَةٌ قَبْلَ أَنْ تُثِيرَ. وَقِيلَ: (الْمُحْصَنَاتُ) الْمُتَزَوِّجَاتُ، لِأَنَّ عَلَيْهَا الضَّرْبَ وَالرَّجْمَ فِي الْحَدِيثِ، وَالرَّجْمُ لَا يَتَبَعَّضُ
zina ettiğinde meclislerinde ona had vururlardı.” Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: “Zina ve diğer tüm hadlerde köle ve cariyelere had cezalarını efendi değil, ancak sultan uygular.” Bu, el-Hasan b. Hayy'ın da görüşüdür. Eş-Şâfiî ise: “Efendi her had cezasında ona had vurur ve elini keser” demiş ve zikrettiğimiz hadisleri delil getirmiştir. Es-Sevrî ve el-Evzâî ise: “Ona zina cezasını uygular” demişlerdir; hadislerin gerektirdiği de budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Kölelerin sürgün edilmesiyle ilgili açıklama bu sûrede daha önce geçmişti. On Altıncı Mesele- Cariye zina eder, sonra da efendisi ona had vurmadan önce azat edilirse, efendisinin ona had uygulama hakkı kalmaz; bu durum sultanın huzurunda sabit olduğunda ona celdeyi sultan vurur. Cariye zina eder sonra da evlenirse, kocasının hakkından ötürü efendisinin ona celde vurma hakkı yine olmaz; zira bu durum kocaya zarar verebilir. Koca efendinin mülkü olmadığında İmam Mâlik'in mezhebi budur; şayet koca da efendinin mülkü ise her ikisinin hakkı efendinin hakkı olduğundan efendinin bunu yapması caizdir. On Yedinci Mesele- Köle zinayı itiraf eder, efendisi ise inkâr ederse, ikrarından ötürü had cezası köleye vacip olur ve efendisinin inkârına itibar edilmez; bu husus âlimler arasında icmâ konusudur. Müdebber, ümmüveled, mükâteb ve kısmen azat edilmiş olan kimse de böyledir. Yine âlimler cariye zina eder sonra azat edilirse cariyelerin haddiyle cezalandırılacağı, azat edildiğini bilmeden zina eder sonra had vurulduktan sonra [azat olduğunu] öğrenirse hür kadının haddinin tamamının ona uygulanacağı hususunda da icmâ etmişlerdir; bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir. On Sekizinci Mesele- Köle ve cariyeleri zina ettiğinde efendinin onları affetmesi hususunda ihtilaf ettiler. Hasan-ı Basrî: “Onun affetme hakkı vardır” derdi. Hasan dışındakiler ise: “Sultan haddi öğrendiğinde affetmesi caiz olmadığı gibi, had vacip olduğunda efendinin de cariyesini affetmesi caiz olmaz; haddi uygulamaktan başka bir yolu yoktur” demişlerdir. Bu [görüş], Ebû Sevr'in mezhebidir. İbnü'l-Münzir: “Biz de bu görüşteyiz” demiştir. On Dokuzuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ } “o vakit üzerlerine, hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir” buyruğu, yani celdedir. Buradaki { الْمُحْصَناتِ } muhsan kadınlardan kasıt bekâr hür kadınlardır; çünkü dul kadına recm gerekir, recm ise parçalara bölünemez. Bekâr kadına, evli olmasa bile ‘muhsana’ denilmesi, onunla iffetin sağlanacak olmasındandır; nitekim kurban edilmeden önce hayvana udhiyye (kurbanlık) denmesi ve toprağı sürmeden önce öküze müsîre denmesi gibidir. { الْمُحْصَناتِ } lafzının “evli kadınlar” olduğu da söylenmiştir; çünkü hadiste ona hem celde hem recm cezası vardır; recm parçalanamadığı için
فَصَارَ عَلَيْهِنَّ نِصْفُ الضَّرْبِ. وَالْفَائِدَةُ فِي نُقْصَانِ حَدِّهِنَّ أَنَّهُنَّ أَضْعَفُ مِنَ الْحَرَائِرِ. وَيُقَالُ: إِنَّهُنَّ لَا يَصِلْنَ إلى مرادهن كما تصل الحرائر. وقيل:
Böylece onlara [hür kadınlara uygulanan] celdenin (sopa vurmanın) yarısı gerekir oldu. Onların had cezasının eksik tutulmasındaki hikmet, onların hür kadınlardan daha zayıf olmalarıdır. Bir diğer görüşe göre; onlar hür kadınların ulaşabildiği gibi arzularına [kolayca] ulaşamazlar. Şöyle de denilmiştir:
لِأَنَّ الْعُقُوبَةَ تَجِبُ عَلَى قَدْرِ النِّعْمَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِأَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ: (يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ) فَلَمَّا كَانَتْ نِعْمَتُهُنَّ أَكْثَرَ جَعَلَ عُقُوبَتَهُنَّ أَشَدَّ، وَكَذَلِكَ الْإِمَاءُ لَمَّا كَانَتْ نِعْمَتُهُنَّ أَقَلَّ فَعُقُوبَتُهُنَّ أَقَلُّ. وَذَكَرَ فِي الْآيَةِ حَدَّ الْإِمَاءِ خَاصَّةً، وَلَمْ يَذْكُرْ حَدَّ الْعَبِيدِ، وَلَكِنَّ حَدَّ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ سَوَاءٌ: خَمْسُونَ جَلْدَةً فِي الزِّنَى، وَفِي الْقَذْفِ وَشُرْبِ الْخَمْرِ أَرْبَعُونَ، لِأَنَّ حَدَّ الْأَمَةِ إِنَّمَا نَقَصَ لِنُقْصَانِ الرِّقِّ فَدَخَلَ الذُّكُورُ مِنَ الْعَبِيدِ فِي ذَلِكَ بِعِلَّةِ الْمَمْلُوكِيَّةِ، كَمَا دَخَلَ الْإِمَاءُ تَحْتَ قَوْلِهِ ﵇: (مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ). وَهَذَا الَّذِي يُسَمِّيهِ الْعُلَمَاءُ الْقِيَاسَ فِي مَعْنَى الْأَصْلِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ
Çünkü ceza nimetin miktarına göre vacip olur. Görmez misin ki Allah Teâlâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına şöyle buyurmuştur: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun cezası iki katına katlanır”. Onların nimeti daha çok olunca cezalarını daha şiddetli kıldı; aynı şekilde cariyelerin nimetleri daha az olunca cezaları da daha az oldu. Âyette kölelerin haddi zikredilmeyip sadece cariyelerin haddi zikredilmiştir; fakat kölelerin ve cariyelerin cezası eşittir: Zinada elli celde; kazif ve içki içmede ise kırk celdedir. Çünkü cariyenin haddi ancak köleliğin noksanlığı sebebiyle eksilmiştir; erkek köleler de köle olma illetiyle bu hükme dâhil olmuştur; tıpkı onun aleyhisselâm: “Kim bir köledeki hissesini azat ederse...” buyruğunun kapsamına cariyelerin de dâhil olması gibi. İşte âlimlerin 'aslın manasında kıyas' (kıyâs fî ma'ne'l-asl) dedikleri şey budur. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara zina isnadında bulunanlar...”
) الْآيَةَ. فَدَخَلَ فِي ذَلِكَ الْمُحْصِنِينَ قَطْعًا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ (النُّورِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ بَيْعَ الْأَمَةِ الزَّانِيَةِ لَيْسَ [بَيْعُهَا] بِوَاجِبٍ لَازِمٍ عَلَى رَبِّهَا، وَإِنِ اخْتَارُوا لَهُ ذَلِكَ، لِقَوْلِهِ ﵇: (إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَتَبَيَّنَ زِنَاهَا فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلَا يُثَرِّبْ عَلَيْهَا ثُمَّ إِنْ زَنَتْ فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلَا يُثَرِّبْ عَلَيْهَا ثُمَّ إِنْ زَنَتِ الثَّالِثَةَ فَتَبَيَّنَ زِنَاهَا فَلْيَبِعْهَا وَلَوْ بِحَبْلٍ مِنْ شَعْرٍ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَقَالَ أَهْلُ الظَّاهِرِ بِوُجُوبِ بَيْعِهَا فِي الرَّابِعَةِ. مِنْهُمْ دَاوُدُ وَغَيْرُهُ، لِقَوْلِهِ: (فَلْيَبِعْهَا) وَقَوْلِهِ: (ثُمَّ بِيعُوهَا وَلَوْ بِضَفِيرٍ). قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فَلَا أَدْرِي بَعْدَ الثَّالِثَةِ أَوِ الرابعة، والضفير الحبل. فإذا باعها عرف بِزِنَاهَا، لِأَنَّهُ عَيْبٌ فَلَا يَحِلُّ أَنْ يَكْتُمَ. فإن يَكْتُمَ. فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ مَقْصُودُ الْحَدِيثِ إِبْعَادَ الزَّانِيَةِ وَوَجَبَ عَلَى بَائِعِهَا التَّعْرِيفُ بِزِنَاهَا فَلَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَشْتَرِيَهَا، لِأَنَّهَا مِمَّا قَدْ أُمِرْنَا بِإِبْعَادِهَا. فَالْجَوَابُ أَنَّهَا مَالٌ وَلَا تُضَاعُ، لِلنَّهْيِ عَنْ إِضَاعَةِ الْمَالِ، وَلَا تُسَيَّبُ، لِأَنَّ ذَلِكَ إِغْرَاءٌ لَهَا بِالزِّنَى وَتَمْكِينٌ مِنْهُ، وَلَا تُحْبَسُ دَائِمًا، فَإِنَّ فِيهِ تَعْطِيلَ مَنْفَعَتِهَا عَلَى سَيِّدِهَا فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا بَيْعُهَا. وَلَعَلَّ السيد الثاني يعفها بالوطي أَوْ يُبَالِغُ فِي التَّحَرُّزِ فَيَمْنَعُهَا مِنْ ذَلِكَ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَعِنْدَ تَبَدُّلِ الْمُلَّاكِ تَخْتَلِفُ عَلَيْهَا الأحوال. والله أعلم.
...ayetini [sonuna kadar] zikretti. Dolayısıyla, inşâallahu teâlâ Nûr Sûresi'nde açıklaması geleceği üzere, muhsan olanlar da kesin olarak bu hükme dâhil olmuştur. Yirminci Mesele- İlim adamları, efendisinin zina eden cariyesini satmasının [satışı] üzerine bağlayıcı bir vacip olmadığı, ancak bunu onun için tercih edip uygun gördükleri hususunda icma etmişlerdir; zira Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Sizden birinizin cariyesi zina eder ve zinası açığa çıkarsa ona had cezasını uygulasın ve onu kınayıp azarlamasın. Sonra tekrar zina ederse ona had cezasını uygulasın ve onu kınayıp azarlamasın. Sonra üçüncü kez zina eder ve zinası açığa çıkarsa, kıldan bir ip karşılığında dahi olsa onu satsın.» Bunu Müslim, Ebû Hüreyre'den tahric etmiştir. Zâhirîler ise cariyenin dördüncüde satılmasının vacip olduğunu söylemişlerdir. Dâvûd [ez-Zâhirî] ve başkaları bu görüştedir; zira Peygamber aleyhisselâm: «Onu satsın» ve: «Sonra örülmüş bir ip karşılığında dahi olsa onu satın» buyurmuştur. İbn Şihâb: "Üçüncüden sonra mı yoksa dördüncüden sonra mı [buyurdu] bilmiyorum" demiştir. Dafîr (ضَفِير), iptir. Efendisi onu sattığı zaman zinasını bildirmelidir; çünkü bu bir kusurdur, dolayısıyla gizlenmesi helal olmaz. Şayet: "Eğer hadisin maksadı zina eden kadını uzaklaştırmak ise ve satıcısına da onun zinasını bildirmek vacip kılınmışsa, hiç kimsenin onu satın almaması gerekir; zira o, uzaklaştırılmasını emrettiğimiz kimselerdendir" denilecek olursa; Cevap şudur: Cariye bir maldır ve malın zayi edilmesinin yasaklanmış olması sebebiyle zayi edilemez; başıboş da salıverilemez, çünkü bu durum onun zinaya teşvik edilmesine ve buna imkân bulmasına yol açar; sürekli hapsedilemez de, zira bunda efendisinin ondan istifadesinin iptal edilmesi vardır; geriye ancak satılması kalır. Olur ki ikinci efendisi cinsel birliktelikle onun iffetini korur veya aşırı derecede ihtiyatlı davranarak onu bundan meneder. Kısacası, sahiplerinin değişmesiyle onun üzerindeki haller de farklılaşır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الحادية والعشرون- قوله تعالى: (وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ) أَيِ الصَّبْرُ عَلَى الْعُزْبَةِ خَيْرٌ مِنْ نِكَاحِ الْأَمَةِ، لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى إِرْقَاقِ الْوَلَدِ، وَالْغَضُّ مِنَ النَّفْسِ وَالصَّبْرُ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ أَوْلَى مِنَ الْبَذَالَةِ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: أَيُّمَا حُرٍّ تَزَوَّجَ بِأَمَةٍ فَقَدْ أُرِقَّ نِصْفُهُ. يَعْنِي يَصِيرُ وَلَدُهُ رَقِيقًا، فَالصَّبْرُ عَنْ ذَلِكَ أَفْضَلُ لِكَيْلَا يَرِقَّ الْوَلَدُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَا نِكَاحُ الْأَمَةِ مِنَ الزِّنَى إِلَّا قَرِيبٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ)، أَيْ عَنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ أَرَادَ أَنْ يَلْقَى اللَّهَ طَاهِرًا مُطَهَّرًا فَلْيَتَزَوَّجِ الْحَرَائِرَ). وَرَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ مِنْ حَدِيثِ يُونُسَ بْنِ مِرْدَاسٍ، وَكَانَ خَادِمًا لِأَنَسٍ، وَزَادَ: فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الْحَرَائِرُ صَلَاحُ الْبَيْتِ وَالْإِمَاءُ هَلَاكُ الْبَيْتِ- أَوْ قَالَ- فَسَادُ الْبَيْتِ).
Yirmi Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır” buyruğu: Yani bekârlığa sabretmek cariye ile evlenmekten daha hayırlıdır; çünkü bu, çocuğun köle olmasına yol açar. Nefsi dizginlemek ve güzel ahlak üzere sabretmek, zillete düşmekten daha evladır. Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Hangi hür erkek bir cariye ile evlenirse onun yarısı köleleştirilmiştir.” Yani çocuğu köle olur; dolayısıyla çocuğun köle olmaması için bundan sakınarak sabretmek daha faziletlidir. Saîd b. Cübeyr: “Cariye ile evlenmek zinaya pek yakındır. Allah Teâlâ: { وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ } ‘Sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır’ yani cariyelerle evlenmemeye [sabretmeniz] buyurmuştur” demiştir. Sünen-i İbn Mâce'de ed-Dahhâk b. Müzâhim'den rivayetle o şöyle demiştir: Enes b. Mâlik'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Kim Allah'ın huzuruna tertemiz ve arınmış olarak çıkmak isterse hür kadınlarla evlensin.” Bunu Ebû İshak es-Sa'lebî, Enes'in hizmetçisi olan Yûnus b. Mirdâs'ın hadisinden rivayet etmiş ve şu ziyadeyi yapmıştır: “Bunun üzerine Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: ‘Hür kadınlar evin selametidir; cariyeler ise evin helakidir -veya evin fesadıdır demiştir-.’”
[سورة النساء (٤): آية ٢٦]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 26]
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦)
{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah size (hükümlerini) açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tevbelerinizi kabul etmek ister. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
أَيْ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ أَمْرَ دِينِكُمْ وَمَصَالِحَ أَمْرِكُمْ، وَمَا يَحِلُّ لَكُمْ وَمَا يَحْرُمُ عَلَيْكُمْ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى امْتِنَاعِ خُلُوِّ وَاقِعَةٍ عَنْ حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ) عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ بَعْدَ هَذَا: (يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ) فجاء هذا (بأن) وَالْأَوَّلُ بِاللَّامِ. فَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تُعَاقِبُ بَيْنَ لَامِ كَيْ وَأَنْ، فَتَأْتِي بِاللَّامِ الَّتِي عَلَى مَعْنَى (كَيْ) فِي مَوْضِعِ (أَنْ) فِي أَرَدْتُ وأمرت، فيقولون: أردت أن تفعل، وأردت لتفعل، لِأَنَّهُمَا يَطْلُبَانِ الْمُسْتَقْبَلَ. وَلَا يَجُوزُ ظَنَنْتُ لِتَفْعَلَ، لِأَنَّكَ تَقُولُ ظَنَنْتُ أَنْ قَدْ قُمْتَ. وَفِي التَّنْزِيلِ (وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ). (وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ العالمين). (يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ). (يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ الله). قال الشاعر:
Yani dininizin hükümlerini, işlerinizin maslahatlarını, size nelerin helal ve nelerin haram kılındığını size açıklamak için... Bu [ifade], hiçbir hadisenin Yüce Allah'ın hükmünden hali (hükümsüz) olmasının imkânsızlığına delalet eder. Yüce Allah'ın ileride geleceği üzere: { مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” buyruğu da bu kabildendir. Bundan sonra ise: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden (yükü) hafifletmek ister” buyurmuştur; böylece bu ayet (أن / en) ile, önceki ise (لام / lâm) ile gelmiştir. El-Ferrâ şöyle demiştir: Araplar key lâmı ile en edatını birbirinin yerine nöbetleşe kullanırlar. Nitekim eradtü (istedim) ve emertü (emrettim) fiillerinde en yerine key anlamındaki lâmı getirir ve her ikisi de geleceği talep ettiği (istikbal bildirdiği) için: Eradtü en tef‘ale ve Eradtü li-tef‘ale (yapmanı istedim) derler. Ancak Zanentü li-tef‘ale denilemez; zira sen [bu manada] Zanentü en kad kumte (kalktığını zannettim) dersin. Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulmaktadır: { وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ } “Ve aranızda adaleti gerçekleştirmekle emrolundum”; { وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ العالمين } “Ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk”; { يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek isterler”; { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ الله } “Allah'ın nurunu söndürmek isterler”. Şair de şöyle demiştir:
أُرِيدُ لِأَنْسَى ذِكْرَهَا فَكَأَنَّمَا ... تُمَثَّلُ لِي لَيْلَى بِكُلِّ سَبِيلِ
“Onun hatırasını unutmak istiyorum ama sanki ... Leylâ bana her yolda canlanıp beliriyor.”
يُرِيدُ أَنْ أَنْسَى. قَالَ النَّحَّاسُ: وَخَطَّأَ الزَّجَّاجُ هَذَا الْقَوْلَ وَقَالَ: لَوْ كَانَتِ اللَّامُ بِمَعْنَى (أَنْ) لَدَخَلَتْ عَلَيْهَا لَامٌ أُخْرَى، كَمَا تَقُولُ: جِئْتُ كَيْ تُكْرِمَنِي، ثُمَّ تَقُولُ جئت لكي تكرمني. وأنشدنا:
[Şair burada ürîdü li-enseye diyerek] en enseye (unutmayı) kastetmiştir. En-Nehhâs şöyle demiştir: Ez-Zeccâc bu görüşü hatalı bulmuş ve şöyle demiştir: “Eğer lâm harfi en manasında olsaydı, tıpkı ‘Bana ikram edesin diye geldim’ anlamında ci'tü key tükrimenî deyip ardından ci'tü likey tükrimenî dediğin gibi onun üzerine bir başka lâm dâhil olurdu.” Bize şu şiiri okudu:
أَرَدْتُ لِكَيْمَا يَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّهَا ... سَرَاوِيلُ قَيْسٍ وَالْوُفُودُ شُهُودُ
“İstedim ki elçiler şahit iken insanlar bilsinler ... Onun Kays'ın şalvarı olduğunu”.
قَالَ: وَالتَّقْدِيرُ إِرَادَتُهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَزَادَ الْأَمْرَ عَلَى هَذَا حَتَّى سَمَّاهَا بَعْضُ الْقُرَّاءِ لَامَ أَنْ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى يُرِيدُ اللَّهُ هَذَا مِنْ أَجْلِ أَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ. (وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) أَيْ مِنْ أَهْلِ الْحَقِّ. وَقِيلَ: مَعْنَى (يَهْدِيَكُمْ) يُبَيِّنُ لَكُمْ طُرُقَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنْ أَهْلِ الْحَقِّ وَأَهْلِ الْبَاطِلِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ النَّظَرِ: فِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا حَرَّمَ اللَّهُ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْنَا فَقَدْ حُرِّمَ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَنَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّهُ يَكُونُ الْمَعْنَى وَيُبَيِّنُ لَكُمْ أَمْرَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِمَّنْ كَانَ يَجْتَنِبُ مَا نُهِيَ عَنْهُ، وَقَدْ يَكُونُ وَيُبَيِّنُ لَكُمْ كَمَا بَيَّنَ لِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَلَا يُومِي بِهِ إِلَى هَذَا بِعَيْنِهِ. وَيُقَالُ: إِنَّ قَوْلَهُ (يُرِيدُ اللَّهُ) ابْتِدَاءُ الْقِصَّةِ، أَيْ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ كَيْفِيَّةَ طَاعَتِهِ. (وَيَهْدِيَكُمْ) يُعَرِّفَكُمْ (سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) أَنَّهُمْ لَمَّا تَرَكُوا أَمْرِي كَيْفَ عَاقَبْتُهُمْ، وَأَنْتُمْ إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ لَا أُعَاقِبُكُمْ وَلَكِنِّي أَتُوبُ عَلَيْكُمْ. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ) بِمَنْ تَابَ (حَكِيمٌ) بِقَبُولِ التَّوْبَةِ.
Dedi ki: Takdiri “O'nun iradesi size açıklamak içindir” şeklindedir. En-Nehhâs dedi ki: “Hatta bazı kıraat âlimleri bunu en lâmı (lâm-ı en) diye isimlendirecek kadar ileri gitmişlerdir.” Bir görüşe göre anlam şudur: “Allah bunu size açıklamak amacıyla murad etmektedir.” { وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek [ister]”, yani hak ehlinden olanların yollarına. { وَيَهْدِيَكُمْ } ifadesinin manasının “size sizden önceki hak ehlinin ve bâtıl ehlinin yollarını açıklamak ister” olduğu da söylenmiştir. Bazı nazar (akıl yürütme) ehli şöyle demiştir: “Bunda, bu âyetten önce Allah'ın bize haram kıldığı her şeyin bizden öncekilere de haram kılınmış olduğuna bir delil vardır.” En-Nehhâs: “Bu bir yanılgıdır; zira mana, ‘sizden önce yasaklanan şeylerden sakınan kimselerin durumunu size açıklamak [ister]’ şeklinde olabileceği gibi, ‘sizden önceki peygamberlere açıkladığı gibi size de açıklamak [ister]’ şeklinde de olabilir; dolayısıyla bizzat buna işaret etmez” demiştir. { يُرِيدُ اللَّهُ } ifadesinin sözün başlangıcı olduğu söylenmiştir; yani “Allah size O'na nasıl itaat edeceğinizi açıklamak ister.” { وَيَهْدِيَكُمْ } “ve sizi iletmek [ister]” yani size bildirmek ister, { سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden öncekilerin yollarını” ki onlar Benim emrimi terk ettiklerinde onları nasıl cezalandırdığımı [bildirmek ister]; sizler ise böyle yaptığınızda sizi cezalandırmam, bilakis tevbenizi kabul ederim. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir” tevbe edeni bilir, { حَكِيمٌ } “tam hüküm ve hikmet sahibidir” tevbeyi kabul etmekte hikmet sahibidir.
[سورة النساء (٤): الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Nisâ Sûresi (4), Âyetler 27-28]
وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧) يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨)
{ وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧) يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla (haktan) meyletmenizi isterler. (27) Allah sizden (yükü) hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır. (28)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ) ابتداء وخبر. و (أَنْ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ (يُرِيدُ) وَكَذَلِكَ (يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ)، فَ (أَنْ يُخَفِّفَ) في موضع نصب ب (يُرِيدُ)
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister” buyruğu, mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir). { أَنْ } [edatı], { يُرِيدُ } fiili sebebiyle nasb mahallindedir. Aynı şekilde { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden (yükü) hafifletmek ister” [buyruğunda] da { أَنْ يُخَفِّفَ } [ifadesi], { يُرِيدُ } fiili sebebiyle nasb mahallindedir.
وَالْمَعْنَى: يُرِيدُ تَوْبَتَكُمْ، أَيْ يَقْبَلُهَا فَيَتَجَاوَزُ عَنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُرِيدُ التَّخْفِيفَ عَنْكُمْ. قِيلَ: هَذَا فِي جَمِيعِ أَحْكَامِ الشَّرْعِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالتَّخْفِيفِ نِكَاحُ الْأَمَةِ، أَيْ لَمَّا عَلِمْنَا ضَعْفَكُمْ عَنِ الصَّبْرِ عَنِ النِّسَاءِ خَفَّفْنَا عَنْكُمْ بِإِبَاحَةِ الْإِمَاءِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ وَطَاوُسٌ. قَالَ طاوس: ليس يكون الإنسان في شي أَضْعَفَ مِنْهُ فِي أَمْرِ النِّسَاءِ. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ الْمُتَّبِعِينَ لِلشَّهَوَاتِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمُ الزُّنَاةُ. السُّدِّيُّ: هُمْ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هُمُ الْيَهُودُ خَاصَّةً، لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَتَّبِعَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِي نِكَاحِ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: ذَلِكَ عَلَى الْعُمُومِ، وَهُوَ الْأَصَحُّ. وَالْمَيْلُ: الْعُدُولُ عَنْ طَرِيقِ الِاسْتِوَاءِ، فَمَنْ كَانَ عَلَيْهَا أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَمْثَالُهُ عَلَيْهَا حَتَّى لَا تَلْحَقُهُ مَعَرَّةٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ هَوَاهُ يَسْتَمِيلُهُ وَشَهْوَتُهُ وَغَضَبُهُ يَسْتَخِفَّانِهِ، وَهَذَا أَشَدُّ الضَّعْفِ فَاحْتَاجَ إِلَى التَّخْفِيفِ. وَقَالَ طَاوُسٌ: ذَلِكَ فِي أَمْرِ النِّسَاءِ خَاصَّةً. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ (وَخَلَقَ الْإِنْسَانَ ضَعِيفًا) أَيْ وَخَلَقَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ ضَعِيفًا، أَيْ لَا يَصْبِرُ عَنِ النِّسَاءِ. قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ: لَقَدْ أَتَى عَلَيَّ ثَمَانُونَ سَنَةً وَذَهَبَتْ إِحْدَى عَيْنَيَّ وَأَنَا أَعْشُو بِالْأُخْرَى وَصَاحِبِي أَعْمَى أَصَمُّ- يَعْنِي ذَكَرُهُ- وَإِنِّي أَخَافُ مِنْ فِتْنَةِ النِّسَاءِ. وَنَحْوَهُ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁، قَالَ عُبَادَةُ: أَلَا تَرَوْنِي لَا أَقُومُ إِلَّا رِفْدًا وَلَا آكُلُ إِلَّا مَا لُوِّقَ لِي- قَالَ يَحْيَى: يَعْنِي لُيِّنَ وَسُخِّنَ- وَقَدْ مَاتَ صَاحِبِي مُنْذُ زَمَانٍ- قَالَ يَحْيَى: يَعْنِي ذَكَرُهُ- وَمَا يَسُرُّنِي أَنِّي خَلَوْتُ بِامْرَأَةٍ لَا تَحِلُّ لِي، وَأَنَّ لِي مَا تَطْلُعُ عَلَيْهِ الشَّمْسُ مَخَافَةَ أَنْ يَأْتِيَنِي الشَّيْطَانُ فَيُحَرِّكَهُ عَلَيَّ، إِنَّهُ لَا سَمْعَ لَهُ وَلَا بَصَرَ!. قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩)
Anlamı şudur: [Allah] tövbenizi ister; yani onu kabul edip günahlarınızı bağışlamayı ve sizden [yükü] hafifletmeyi diler. Bunun şeriatın bütün hükümleri hakkında olduğu söylenmiştir ki doğru olan da budur. Hafifletilmekten kastın câriye nikâhı olduğu da söylenmiştir; yani "Kadınlara karşı sabretmek hususundaki zayıflığınızı bildiğimiz için câriyeleri [nikâhlamayı] mubah kılarak sizden [yükü] hafiflettik" [demektir]. Bunu Mücâhid, İbn Zeyd ve Tâvûs söylemiştir. Tâvûs şöyle demiştir: "İnsan hiçbir hususta kadınlar konusundaki kadar zayıf olamaz." Şehvetlerine uyanların kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Mücâhid: "Onlar zina edenlerdir" demiştir. es-Süddî: "Onlar Yahudiler ve Hıristiyanlardır" demiştir. Bir grup ise: "Onlar özellikle Yahudilerdir; çünkü Müslümanların baba bir kız kardeşlerle evlenme hususunda kendilerine uymalarını istemişlerdi" demiştir. İbn Zeyd ise: "Bu [ifade] geneldir" demiştir ki en sahih olan da budur. Meyil (اَلْمَيْلُ) ise dosdoğru yoldan sapmaktır. [Eğri yolda] olan kimse, kendisine bir ayıp ve kınama gelmesin diye emsallerinin de o yolda olmasını ister. Allah Teâlâ'nın: { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “İnsan zayıf yaratılmıştır” buyruğunda [yer alan { ضَعِيفاً } kelimesi] hâl olarak nasb edilmiştir. Manası şudur: Arzusu onu [haktan] saptırır; şehveti ve öfkesi onu iradesiz kılar. Bu ise zayıflığın en şiddetlisidir; bu yüzden [hükümlerin] hafifletilmesine ihtiyaç duymuştur. Tâvûs şöyle demiştir: "Bu, özellikle kadınlar hususundadır." İbn Abbâs'tan bu ayeti { وَخَلَقَ الْإِنْسَانَ ضَعِيفًا } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; yani: "Allah insanı zayıf yaratmıştır", yani kadınlara karşı sabredemez [anlamındadır]. İbnü'l-Müseyyeb şöyle demiştir: "Seksen yaşıma geldim, bir gözüm kör oldu, diğeriyle de güçlükle görüyorum ve arkadaşım -yani tenasül uzvunu kastediyor- kör ve sağır oldu; buna rağmen kadınların fitnesinden korkuyorum." Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh'tan da benzeri rivayet edilmiştir. Ubâde şöyle demiştir: "Görmüyor musunuz, ben ancak destekle ayağa kalkabiliyorum ve ancak önüme yumuşatılıp ısıtılarak getirilen yemekleri -Yahya bunun yumuşatılmış ve ısıtılmış anlamına geldiğini söylemiştir- yiyebiliyorum. Arkadaşım da -Yahya bunun tenasül uzvu anlamına geldiğini söylemiştir- çoktan öldü. Yine de şeytanın gelip onu aleyhime harekete geçirmesi korkusundan dolayı, üzerime güneşin doğup battığı her şey benim olsa dahi bana helal olmayan bir kadınla baş başa kalmak beni asla sevindirmez; zira onun ne kulağı vardır ne de gözü!" Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız ve bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi (ve birbirinizi) öldürmeyin. Şüphesiz Allah size çok merhametlidir. (29)” buyruğu.
[سورة النساء (٤): آية ٢٩]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 29]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız ve bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi (ve birbirinizi) öldürmeyin. Şüphesiz Allah size çok merhametlidir. (29)”
فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِالْباطِلِ) أَيْ بِغَيْرِ حَقٍّ. وَوُجُوهُ ذَلِكَ تَكْثُرُ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي الْبَقَرَةِ. وَمِنْ أَكْلِ الْمَالِ [بِالْبَاطِلِ] بَيْعُ الْعُرْبَانِ، وَهُوَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْكَ السِّلْعَةَ أَوْ يَكْتَرِيَ مِنْكَ الدَّابَّةَ وَيُعْطِيَكَ دِرْهَمًا فَمَا فَوْقَهُ، عَلَى أَنَّهُ إِنِ اشْتَرَاهَا أَوْ رَكِبَ الدَّابَّةَ فَهُوَ مِنْ ثَمَنِ السِّلْعَةِ أَوْ كِرَاءِ الدَّابَّةِ، وَإِنْ تَرَكَ ابْتِيَاعَ السِّلْعَةِ أَوْ كِرَاءَ الدَّابَّةِ فَمَا أَعْطَاكَ فَهُوَ لَكَ. فَهَذَا لَا يَصْلُحُ وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ جَمَاعَةِ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ مِنَ الْحِجَازِيِّينَ وَالْعِرَاقِيِّينَ، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ بَيْعِ الْقِمَارِ وَالْغَرَرِ وَالْمُخَاطَرَةِ، وَأَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ بِغَيْرِ عِوَضٍ وَلَا هِبَةٍ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِإِجْمَاعٍ. وَبَيْعُ الْعُرْبَانِ مَفْسُوخٌ إِذَا وَقَعَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَبْلَ الْقَبْضِ وَبَعْدَهُ، وَتُرَدُّ السِّلْعَةُ إِنْ كَانَتْ قَائِمَةً، فَإِنْ فَاتَتْ رُدَّ قِيمَتُهَا يَوْمَ قَبْضِهَا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ قَوْمٍ مِنْهُمُ ابْنُ سِيرِينَ وَمُجَاهِدٌ ونافع ابن عَبْدِ الْحَارِثِ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ أَنَّهُمْ أَجَازُوا بَيْعَ الْعُرْبَانِ عَلَى مَا وَصَفْنَا. وَكَانَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ يَقُولُ: أَجَازَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا لَا يُعْرَفُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ وَجْهٍ يَصِحُّ، وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ الْأَسْلَمِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ مُرْسَلًا، وَهَذَا وَمِثْلُهُ لَيْسَ حُجَّةً. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ بَيْعُ الْعُرْبَانِ الْجَائِزِ عَلَى مَا تَأَوَّلَهُ مَالِكٌ وَالْفُقَهَاءُ مَعَهُ، وَذَلِكَ أَنْ يُعَرْبِنَهُ ثُمَّ يَحْسِبُ عُرْبَانَهُ مِنَ الثَّمَنِ إِذَا اخْتَارَ تَمَامَ الْبَيْعِ. وَهَذَا لَا خِلَافَ فِي جَوَازِهِ عَنْ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ، وَفِي مُوَطَّأِ مَالِكٍ عَنِ الثِّقَةِ عِنْدَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ (نَهَى عَنْ بَيْعِ الْعُرْبَانِ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَدْ تَكَلَّمَ النَّاسُ فِي الثِّقَةِ عِنْدَهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَأَشْبَهُ مَا قِيلَ فِيهِ: أَنَّهُ أَخَذَهُ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ أَوْ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، لِأَنَّ ابْنَ لَهِيعَةَ سَمِعَهُ مِنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَرَوَاهُ عَنْهُ. حَدَّثَ بِهِ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ ابْنُ وَهْبٍ وَغَيْرُهُ، وَابْنُ لَهِيعَةَ أَحَدُ الْعُلَمَاءِ إِلَّا أَنَّهُ يُقَالُ: إِنَّهُ احْتَرَقَتْ كُتُبُهُ فَكَانَ إِذَا حَدَّثَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ حِفْظِهِ غَلِطَ. وَمَا رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَابْنُ وَهْبٍ فَهُوَ عِنْدَ بَعْضِهِمْ صَحِيحٌ. وَمِنْهُمْ مِنْ يُضَعِّفُ حَدِيثَهُ كُلَّهُ.، وَكَانَ عِنْدَهُ عِلْمٌ وَاسِعٌ وَكَانَ كثير الحديث، إلا أن حال عندهم كما وصفنا.
Bu âyette dokuz mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { بِالْباطِلِ } “bâtıl yollarla” buyruğu, haksız yere demektir. Bunun şekilleri açıkladığımız üzere pek çoktur ve daha önce Bakara [sûresinde] bunu zikretmiştik. [Bâtıl yollarla] mal yemenin bir türü de urbûn (kaparo) satışıdır. Bu da bir kimsenin senden bir mal alması yahut bir binek kiralaması ve malı satın alır veya bineğe binerse [verdiği paranın] malın bedelinden veya bineğin kirasından sayılması; şayet malı satın almaktan veya bineği kiralamaktan vazgeçerse verdiği paranın sende kalması şartıyla sana bir dirhem veya daha fazlasını vermesidir. Bu [akit], Hicazlı ve Iraklı İslâm beldelerinin fakihler topluluğuna göre sahih değildir ve caiz olmaz. Çünkü bu, kumar, garar (belirsizlik) ve tehlike/risk (mühatara) türündendir; ayrıca bir ivaz (karşılık) veya hibe olmaksızın malı haksız yere yemektir. Bu ise icmâ ile bâtıldır. Bu şekilde gerçekleştiğinde urbûn satışı, kabzdan önce de sonra da fesh olunur. Şayet mal mevcut ise aynen geri verilir; elden çıkmış ise kabzedildiği günkü değeri ödenir. İbn Sîrîn, Mücâhid, Nâfi‘ b. Abdilhâris ve Zeyd b. Eslem'in de aralarında bulunduğu bir topluluktan, tarif ettiğimiz şekliyle urbûn satışına cevaz verdikleri rivayet edilmiştir. Zeyd b. Eslem: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna izin verdi» derdi. Ebû Ömer [İbn Abdilber] dedi ki: «Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih bir yolla bilinmemektedir. Bunu sadece Abdürrezzâk, el-Eslemî'den, o da Zeyd b. Eslem'den mürsel olarak zikretmiştir. Bu ve benzeri rivayetler ise hüccet (delil) teşkil etmez. Caiz görülen urbûn satışının, Mâlik ve beraberindeki fakihlerin tevil ettiği üzere olması muhtemeldir; bu da kişinin kaparo vermesi, ardından satışı tamamlamayı tercih ettiğinde kaparonun bedelden mahsup edilmesidir. Mâlik ve diğerlerinden nakledildiğine göre bunun caiz olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Mâlik'in el-Muvatta adlı eserinde, kendisince sika (güvenilir) kabul edilen bir râviden, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayetle: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kaparo satışını yasakladığı» [nakledilmektedir]. Ebû Ömer dedi ki: «Âlimler, [İmam Mâlik'in] buradaki sika râvisi hakkında konuşmuşlardır. Bu hususta söylenenlerin gerçeğe en yakın olanı, onun bu rivayeti İbn Lehîa'dan yahut İbn Vehb vasıtasıyla İbn Lehîa'dan almış olduğudur. Zira İbn Lehîa bunu Amr b. Şuayb'dan işitmiş ve ondan rivayet etmiştir. Bunu İbn Lehîa'dan İbn Vehb ve başkaları rivayet etmiştir. İbn Lehîa âlimlerden biridir; ancak kitaplarının yandığı, bundan sonra ezberinden rivayet ettiğinde ise hata yaptığı söylenir. İbnü'l-Mübârek ile İbn Vehb'in ondan naklettiği rivayetler bazılarına göre sahihtir. Bazıları ise onun bütün hadislerini zayıf kabul eder. O geniş bir ilme sahipti ve çok hadis rivayet ederdi; ne var ki âlimler nezdindeki durumu tarif ettiğimiz gibidir.»
الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ) هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ وَلَكِنْ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ. وَالتِّجَارَةُ هِيَ الْبَيْعُ وَالشِّرَاءُ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا) عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقُرِئَ (تِجَارَةٌ)، بِالرَّفْعِ أَيْ إِلَّا أَنْ تَقَعَ تِجَارَةٌ، وَعَلَيْهِ أَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
İkinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” buyruğu munkatı bir istisnadır; yani 'fakat karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır' demektir. Ticaret ise alım ve satımdır; bu, daha önce geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın: { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } “Allah alışverişi helal, ribâyı (faizi) haram kıldı” buyruğu gibidir. Bu ifade { تِجَارَةٌ } şeklinde ref ile de okunmuştur; yani 'ancak bir ticaret vuku bulursa' demektir. Sîbeveyhi buna şu beyti şahit getirmiştir:
فِدًى لِبَنِي ذُهْلِ بْنِ شيبان ناقتي ... إذا كان يوم ذو كواكب أَشْهَبُ
“Devem feda olsun Zühl b. Şeybân oğullarına ... Yıldızları bile parıldayan o çetin gün geldiğinde.”
وَتُسَمَّى هَذِهِ كَانَ التَّامَّةُ، لِأَنَّهَا تَمَّتْ بفاعلها ولم تحتج إلى مفعول. وقرى (تِجارَةً) بِالنَّصْبِ، فَتَكُونُ كَانَ نَاقِصَةً، لِأَنَّهَا لَا تَتِمُّ بِالِاسْمِ دُونَ الْخَبَرِ، فَاسْمُهَا مُضْمَرٌ فِيهَا، وإن شدت قَدَّرْتَهُ، أَيْ إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْأَمْوَالُ أَمْوَالَ تِجَارَةٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ). الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تِجارَةً) التِّجَارَةُ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُعَاوَضَةِ، وَمِنْهُ الْأَجْرُ الَّذِي يُعْطِيهِ الْبَارِئُ سُبْحَانُهُ الْعَبْدَ عِوَضًا عَنِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الَّتِي هِيَ بَعْضٌ مِنْ فِعْلِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ) وَقَالَ تَعَالَى: (يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ). وَقَالَ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ) الْآيَةَ. فَسَمَّى ذَلِكَ كُلَّهُ بَيْعًا وَشِرَاءً عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ، تَشْبِيهًا بِعُقُودِ الأشرية وَالْبِيَاعَاتِ الَّتِي تَحْصُلُ بِهَا الْأَغْرَاضُ، وَهِيَ نَوْعَانِ: تَقَلُّبٌ فِي الْحَضَرِ مِنْ غَيْرِ نُقْلَةٍ وَلَا سَفَرٍ، وَهَذَا تَرَبُّصٌ وَاحْتِكَارٌ قَدْ رَغِبَ عَنْهُ أُولُو الْأَقْدَارِ، وَزَهِدَ فِيهِ ذَوُو الْأَخْطَارِ. وَالثَّانِي تَقَلُّبُ الْمَالِ بِالْأَسْفَارِ وَنَقْلُهُ إِلَى الْأَمْصَارِ، فَهَذَا أَلْيَقُ بِأَهْلِ الْمُرُوءَةِ، وَأَعَمُّ جَدْوَى وَمَنْفَعَةً، غَيْرَ أَنَّهُ أَكْثَرُ خَطَرًا وَأَعْظَمُ غَرَرًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِنَّ الْمُسَافِرَ وَمَالَهُ لَعَلَى قَلَتٍ إِلَّا مَا وَقَى اللَّهُ). يَعْنِي عَلَى خَطَرٍ. وَقِيلَ: فِي التَّوْرَاةِ يَا ابْنَ آدَمَ، أَحْدِثْ سَفَرًا أُحْدِثْ لَكَ رِزْقًا. الطَّبَرِيُّ: وَهَذِهِ الْآيَةُ أَدَلُّ دليل على فساد قول ......
Buna kâne-i tâmme (tam fiil olan kâne) denir; çünkü failiyle anlamı tamamlanmış ve bir mef'ûle ihtiyaç duymamıştır. { تِجارَةً } kelimesi nasb ile (mensub olarak) da okunmuştur. Bu takdirde kâne nâkısa (nakıs fiil) olur; zira haber olmaksızın sadece isimle tamamlanmaz. Bu durumda kâne'nin ismi onda gizli (zamir)dir; dilersen onu takdir de edebilirsin. Yani: 'Mallar, ticaret malları olması müstesnadır' takdirindedir. Burada muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Bu husus daha önce geçmişti; Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise” buyruğu da bu kabildendir. Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { تِجارَةً } buyruğu: Ticaret lügatte karşılıklı mübadele (muâvada) demektir. Yüce Yaratıcı'nın, kulun kendi fiillerinden olan salih amellerine karşılık kuluna verdiği ecir/mükafat da bu kabildendir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “Ey iman edenler! Sizi elem verici bir azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi?”; yine şöyle buyurmuştur: { يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ } “kesinlikle batmayacak bir ticaret umarlar”; yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } “Şüphesiz Allah, müminlerden nefislerini ve mallarını satın almıştır...” ayeti. Bütün bunları, maksatların elde edildiği alım satım akitlerine benzeterek mecaz yoluyla alım ve satım olarak isimlendirmiştir. Bu da iki kısımdır: [Birincisi], yer değiştirme ve yolculuk olmaksızın hazarda (ikamet halinde) yapılan faaliyetlerdir ki bu, haysiyet sahibi kimselerin yüz çevirdiği ve yüksek mevki sahiplerinin rağbet etmediği bir gözetleme ve ihtikârdır (stokçuluktur). İkincisi ise, malı yolculuklara çıkarmak ve şehirlere nakletmektir. Mürüvvet ehline daha layık olan, fayda ve menfaati daha kapsamlı bulunan budur; ne var ki bu, daha çok riskli ve tehlikesi (gararı) daha büyüktür. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « إِنَّ الْمُسَافِرَ وَمَالَهُ لَعَلَى قَلَتٍ إِلَّا مَا وَقَى اللَّهُ » «Allah'ın koruduğu müstesna, şüphesiz yolcu da malı da tehlike / helak üzeredir.» Yani tehlike üzeredir. Tevrat'ta da şöyle denildiği nakledilmiştir: “Ey âdemoğlu! Bir yolculuk yap ki sana bir rızık ihsan edeyim.” Taberî şöyle demiştir: “Bu ayet, ... sözünün tutarsızlığına en açık delildir.”
الرَّابِعَةُ- اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مُعَاوَضَةٍ تِجَارَةٌ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ كَانَ الْعِوَضُ، إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ (بِالْباطِلِ) أَخْرَجَ مِنْهَا كُلَّ عِوَضٍ لَا يَجُوزُ شَرْعًا مِنْ رِبًا أَوْ جَهَالَةٍ أَوْ تَقْدِيرِ عِوَضٍ فَاسِدٍ كَالْخَمْرِ وَالْخِنْزِيرِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَخَرَجَ مِنْهَا أَيْضًا كُلُّ عَقْدٍ جَائِزٍ لَا عِوَضَ فِيهِ، كَالْقَرْضِ وَالصَّدَقَةِ وَالْهِبَةِ لَا لِلثَّوَابِ. وَجَازَتْ عُقُودُ التَّبَرُّعَاتِ بِأَدِلَّةٍ أُخْرَى مَذْكُورَةٍ فِي مَوَاضِعِهَا. فَهَذَانِ طَرَفَانِ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِمَا. وَخَرَجَ مِنْهَا أَيْضًا دُعَاءُ أَخِيكَ إِيَّاكَ إِلَى طَعَامِهِ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ) فَكَانَ الرَّجُلُ يُحْرَجُ أَنْ يَأْكُلَ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ بَعْدَ مَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَنُسِخَ ذَلِكَ بِالْآيَةِ الْأُخْرَى الَّتِي فِي (النُّورِ)، فَقَالَ: (لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ) إِلَى قَوْلِهِ (أَشْتاتاً)، فَكَانَ الرَّجُلُ الْغَنِيُّ يَدْعُو الرَّجُلَ مِنْ أَهْلِهِ إلى طعامه فيقول: إني لا جنح أَنْ آكُلَ مِنْهُ- وَالتَّجَنُّحُ الْحَرَجُ- وَيَقُولُ: الْمِسْكِينُ أَحَقُّ بِهِ مِنِّي. فَأُحِلَّ فِي ذَلِكَ أَنْ يَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَأُحِلَّ طَعَامُ أَهْلِ الْكِتَابِ. الْخَامِسَةُ- لَوِ اشْتَرَيْتَ مِنَ السُّوقِ شَيْئًا، فَقَالَ لَكَ صَاحِبُهُ قَبْلَ الشِّرَاءِ: ذُقْهُ وَأَنْتَ فِي حِلٍّ، فَلَا تَأْكُلْ مِنْهُ، لِأَنَّ إِذْنَهُ بِالْأَكْلِ لِأَجْلِ الشِّرَاءِ، فَرُبَّمَا لَا يقع بينكما شراء فيكون ذلك الا كل شبهو، وَلَكِنْ لَوْ وَصَفَ لَكَ صِفَةً فَاشْتَرَيْتَهُ فَلَمْ تَجِدْهُ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ فَأَنْتَ بِالْخِيَارِ. السَّادِسَةُ- وَالْجُمْهُورُ عَلَى جَوَازِ الْغَبْنِ فِي التِّجَارَةِ، مِثْلَ أن يبيع رجل ياقوتة بِدِرْهَمٍ وَهِيَ تُسَاوِي مِائَةً فَذَلِكَ جَائِزٌ، وَأَنَّ الْمَالِكَ الصَّحِيحَ الْمِلْكِ جَائِزٌ لَهُ أَنْ يَبِيعَ مَالَهُ الْكَثِيرَ بِالتَّافِهِ الْيَسِيرِ، وَهَذَا مَا لَا اخْتِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ إِذَا عُرِفَ قَدْرُ ذَلِكَ، كَمَا تَجُوزُ الْهِبَةُ لَوْ وُهِبَ. وَاخْتَلَفُوا فِيهِ إِذَا لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَ ذَلِكَ، فَقَالَ قَوْمٌ: عَرَفَ قَدْرَ ذَلِكَ أَوْ لَمْ يَعْرِفْ فَهُوَ جَائِزٌ إِذَا كَانَ رَشِيدًا حُرًّا بَالِغًا. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْغَبْنَ إِذَا تَجَاوَزَ الثُّلُثَ مَرْدُودٌ، وَإِنَّمَا أُبِيحَ مِنْهُ الْمُتَقَارِبُ الْمُتَعَارَفُ فِي التِّجَارَاتِ، وأما المتفاحش الفادح فلا، وقال ابن وهب من أصحاب
DÖRDÜNCÜ MESELE- Bil ki ivaz (karşılık) her ne şekilde olursa olsun bütün muâvazalar (karşılıklı ivazlı akitler) birer ticarettir. Ancak [Yüce Allah'ın] { بِالْباطِلِ } “haksız yollarla” buyruğu; faiz, cehâlet (belirsizlik) yahut şarap ve domuz gibi fâsit bir ivazın takdir edilmesi gibi dinen caiz olmayan bütün ivazları bundan çıkarmıştır. Yine ödünç (karz), sadaka ve sevap (karşılık) beklenmeksizin yapılan hibe gibi içinde ivaz bulunmayan bütün caiz akitler de bundan (bu yasaklama kapsamından) çıkmıştır. Teberru (bağış) akitleri ise kendi yerlerinde zikredilen diğer delillerle caiz kılınmıştır. İşte bunlar üzerinde ittifak edilmiş iki taraftır. Din kardeşinin seni yemeğine davet etmesi de bundan (haksız kazanç yasağından) çıkmıştır. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Yüce Allah'ın: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu ayet indikten sonra kişi herhangi bir kimsenin yanında yemek yemekten çekinir oldu. Bunun üzerine Nûr [suresi]ndeki diğer ayet ile bu neshedildi. Zira [Yüce Allah] şöyle buyurdu: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ } “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya bir sorumluluk yoktur; kendi evlerinizden yemenizde de size bir sorumluluk yoktur...” buyruğundan { أَشْتاتاً } “...ayrı ayrı” buyruğuna kadar [olan kısım nazil oldu]. Zengin bir kimse ailesinden (yakınlarından) birini yemeğe davet ettiğinde o: "Ben bundan yemekten çekiniyorum (tecenyüh ediyorum)" derdi -tecenyüh (التَّجَنُّحُ) harac/sıkıntı duymak demektir- ve: "Yoksul buna benden daha layıktır" derdi. Bunun üzerine üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yemeleri helal kılındı ve Ehl-i Kitab'ın yiyeceği de helal kılındı. BEŞİNCİ MESELE- Şayet çarşıdan bir şey satın alsan da sahibi satın almadan önce sana: "Tadına bak, sana helal olsun" dese, ondan yeme. Çünkü onun yemeye izin vermesi satın alma maksadına dayalıdır. Olur ki aranızda satın alma gerçekleşmez de o yeme şüpheli bir şey haline gelir. Lakin sana bir vasıf belirtse, sen de [ona göre] satın alsan ve o vasıfta bulmasan, muhayyersin (akdi feshedip etmemekte serbestsin). ALTINCI MESELE- Cumhur (âlimlerin çoğunluğu), ticarette gabnin (aşırı fiyat farkı/aldanmanın) caiz olduğu görüşündedir. Nitekim bir kimsenin yüz [dirhem] değerindeki bir yakutu bir dirheme satması gibi; bu caizdir. Mülk sahibi olan kişinin, çok miktardaki malını pek az ve değersiz bir bedelle satması caizdir. Bunun miktarı bilindiği takdirde, hibe edildiğinde hibenin caiz olması gibi, bu hususta âlimler arasında bir ihtilaf yoktur. Bunun miktarını bilmediği durumda ise ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Miktarını bilsin veya bilmesin, reşid, hür ve bülûğa ermiş olduğu takdirde bu caizdir. Bir zümre de şöyle demiştir: Gabin üçte biri aştığı takdirde merduttur (iptal edilir). Bundan ancak ticarette birbirine yakın ve örfte bilinen miktarlar mübah kılınmıştır; fahiş ve pek ağır olana gelince [bu caiz] değildir. Mâlik'in -Allah ona rahmet etsin- ashabından İbn Vehb de...
مَالِكٍ ﵀. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِقَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ الْأَمَةِ الزَّانِيَةِ. (فَلْيَبِعْهَا وَلَوْ بِضَفِيرٍ) وَقَوْلِهِ ﵇ لِعُمَرَ: (لَا تَبْتَعْهُ- يَعْنِي الْفَرَسَ- وَلَوْ أَعْطَاكَهُ بِدِرْهَمٍ وَاحِدٍ) وَقَوْلِهِ ﵇: (دَعُوا النَّاسَ يَرْزُقُ اللَّهُ بَعْضَهُمْ من بعض) وقوله ﵇: (لا يبغ حَاضِرٌ لِبَادٍ) وَلَيْسَ فِيهَا تَفْصِيلٌ بَيْنَ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ مِنْ ثُلُثٍ وَلَا غَيْرِهِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ) أي عن رضى، إِلَّا أَنَّهَا جَاءَتْ مِنَ الْمُفَاعَلَةِ إِذِ التِّجَارَةُ مِنَ اثْنَيْنِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي التَّرَاضِي، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: تَمَامُهُ وَجَزْمُهُ بِافْتِرَاقِ الْأَبْدَانِ بَعْدَ عُقْدَةِ الْبَيْعِ، أَوْ بِأَنْ يَقُولَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: اخْتَرْ، فَيَقُولُ: قَدِ اخْتَرْتُ، وَذَلِكَ بَعْدَ الْعُقْدَةِ أَيْضًا فَيَنْجَزِمُ أَيْضًا وَإِنْ لَمْ يَتَفَرَّقَا، قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَاللَّيْثُ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: هُمَا بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا، إِلَّا بُيُوعًا ثَلَاثَةً: بَيْعُ السُّلْطَانِ الْمَغَانِمَ، وَالشَّرِكَةُ فِي الْمِيرَاثِ، وَالشَّرِكَةُ فِي التِّجَارَةِ، فَإِذَا صَافَقَهُ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ وَلَيْسَا فِيهِ بِالْخِيَارِ. وَقَالَ: وَحَدُّ التَّفْرِقَةِ أَنْ يَتَوَارَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنْ صَاحِبِهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الشَّامِ. وَقَالَ اللَّيْثُ: التَّفَرُّقُ أَنْ يَقُومَ أَحَدُهُمَا. وَكَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ يَقُولُ: هُمَا بِالْخِيَارِ أَبَدًا مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا بِأَبْدَانِهِمَا، وَسَوَاءً قَالَا: اخْتَرْنَا أَوْ لَمْ يَقُولَاهُ حَتَّى يَفْتَرِقَا بِأَبْدَانِهِمَا من مكانهما، وقال الشَّافِعِيُّ أَيْضًا. وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي هَذَا الْبَابِ لِلْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ. وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي بَرْزَةَ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: تَمَامُ الْبَيْعِ هُوَ أَنْ يُعْقَدَ الْبَيْعُ بِالْأَلْسِنَةِ فَيَنْجَزِمُ الْعَقْدُ بِذَلِكَ وَيَرْتَفِعُ الْخِيَارُ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: مَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ (الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا) أَنَّ الْبَائِعَ إِذَا قَالَ: قَدْ بِعْتُكَ، فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ مَا لَمْ يَقُلِ الْمُشْتَرِيَ قَدْ قَبِلْتُ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَنَصُّ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَيْضًا، حَكَاهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ. وَقِيلَ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ. وَقَدْ مَضَى في (البقرة). واحتج
Mâlik rahimehullâh'tan [rivayet edilmiştir]. Birincisi daha sahihtir; çünkü o aleyhisselâm zina eden câriye hadisinde: «Onu bir kıl ip karşılığında olsa bile satsın» buyurmuştur. Yine Ömer'e: «Onu -yani atı- sana bir dirheme verse bile satın alma!» buyurmuştur. Yine o aleyhisselâm: «İnsanları bırakınız, Allah onların bir kısmını diğer bir kısmı vasıtasıyla rızıklandırsın» ve «Şehirli (hâzır), köylü (bâdî) adına satış yapmasın» buyurmuştur. Bunlarda ne üçte bir ne de başka bir miktar bakımından az ile çok arasında bir tafsilat (ayrım) yoktur. Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: { عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “karşılıklı rıza ile” buyruğu, rıza ile demektir. Ancak ticaret iki kişi arasında cereyan ettiği için bu kelime müşareket (işteşlik) bildiren mufâale bâbından gelmiştir. Âlimler karşılıklı rıza konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Satış akdinden sonra bedenlerin birbirinden ayrılmasıyla veya taraflardan birinin diğerine: 'Seçimini yap' demesi ve onun da: 'Seçtim' demesiyle akit tamamlanır ve kesinleşir. Bu da yine akitten sonra olur; dolayısıyla bedenleri ayrılmamış olsa bile [satış] kesinleşir. Bunu sahâbe ve tâbiînden bir cemaat söylemiştir. Şâfiî, Sevrî, Evzâî, Leys, İbn Uyeyne, İshak ve başkaları da bu görüştedir. Evzâî şöyle demiştir: 'Şu üç satış müstesna, bedenleri ayrılmadıkça muhayyerdirler: Devlet başkanının ganimetleri satması, mirasta ortaklık ve ticarette ortaklık. Bu üçünde el sıkıştığı (akdi kesinleştirdiği) zaman satış lüzum kazanır ve onda muhayyerlik kalmaz.' Yine o şöyle demiştir: 'Ayrılmanın sınırı, her birinin diğerinin gözünden kaybolmasıdır.' Bu, Şam ehlinin görüşüdür. Leys ise şöyle demiştir: 'Ayrılma, ikisinden birinin ayağa kalkıp gitmesidir.' Ahmed b. Hanbel şöyle derdi: 'Onlar «Seçtik» desinler veya demesinler, bulundukları yerden bedenleriyle ayrılıncaya kadar ebediyen muhayyerdirler.' Şâfiî de böyle demiştir. Bu konudaki hadisler sebebiyle bu bâbda sahih olan görüş de budur. Bu görüş İbn Ömer, Ebû Berze ve bir grup âlimden rivayet edilmiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: 'Satışın tamamlanması, satış akdinin dille yapılmasıdır; böylece akit kesinleşir ve muhayyerlik ortadan kalkar.' Muhammed b. el-Hasan şöyle demiştir: Hadisteki «Alıcı ve satıcı ayrılmadıkça muhayyerdirler» sözünün anlamı şudur: Satıcı «Sana sattım» dediğinde, alıcı «Kabul ettim» demedikçe satıcının vazgeçme hakkı vardır. Bu, Ebû Hanîfe'nin görüşü olup İbn Huveyzimendâd'ın aktardığına göre Mâlik'in mezhebinin açık ifadesi de böyledir. Bir görüşe göre de vazgeçme hakkı yoktur. Bu husus Bakara'da geçmişti. [Bedenen ayrılmayı şart koşan] ilk grup ise...
الْأَوَّلُونَ بِمَا ثَبَتَ مِنْ حَدِيثِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَغَيْرِهِمْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَقُولُ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اخْتَرْ). رَوَاهُ أَيُّوبُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، فَقَوْلُهُ ﵇ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ: (أَوْ يَقُولُ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اخْتَرْ) هُوَ مَعْنَى الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى (إِلَّا بَيْعَ الْخِيَارِ) وَقَوْلُهُ: (إِلَّا أَنْ يَكُونَ بَيْعُهُمَا عَنْ خِيَارٍ) وَنَحْوِهِ. أَيْ يَقُولُ أَحَدُهُمَا بَعْدَ تَمَامِ الْبَيْعِ لِصَاحِبِهِ: اخْتَرْ إِنْفَاذَ الْبَيْعِ أَوْ فَسْخَهُ، فَإِنِ اخْتَارَ إِمْضَاءَ الْبَيْعِ تَمَّ الْبَيْعُ بينها وَإِنْ لَمْ يَتَفَرَّقَا. وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ وَهُوَ رَاوِي الْحَدِيثِ إِذَا بَايَعَ أَحَدًا وَأَحَبَّ أَنْ يُنْفِذَ الْبَيْعَ مَشَى قَلِيلًا ثُمَّ رَجَعَ. وَفِي الْأُصُولِ: إِنَّ مَنْ رَوَى حَدِيثًا فَهُوَ أَعْلَمُ بِتَأْوِيلِهِ، لَا سِيَّمَا الصَّحَابَةُ إِذْ هُمْ أَعْلَمُ بِالْمَقَالِ وَأَقْعَدُ بِالْحَالِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عن أبي الوضي قَالَ: كُنَّا فِي سَفَرٍ فِي عَسْكَرٍ فَأَتَى رَجُلٌ مَعَهُ فَرَسٌ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَّا: أَتَبِيعُ هَذَا الْفَرَسَ بِهَذَا الْغُلَامِ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَبَاعَهُ ثُمَّ بَاتَ مَعَنَا، فَلَمَّا أَصْبَحَ قَامَ إلى فرسه، فقال له صاحبنا: مالك وَالْفَرَسُ! أَلَيْسَ قَدْ بِعْتَنِيهَا؟ فَقَالَ: مَا لِي في هذا البيع من حاجة. فقال: مالك ذَلِكَ، لَقَدْ بِعْتَنِي. فَقَالَ لَهُمَا الْقَوْمُ: هَذَا أَبُو بَرْزَةَ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأْتِيَاهُ، فَقَالَ لَهُمَا: أَتَرْضَيَانِ بِقَضَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَا: نَعَمْ. فَقَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا) وَإِنِّي لَا أَرَاكُمَا افْتَرَقْتُمَا. فَهَذَانَ صَحَابِيَّانِ قَدْ عَلِمَا مَخْرَجَ الْحَدِيثِ وَعَمِلَا بِمُقْتَضَاهُ، بَلْ هَذَا كَانَ عَمَلَ الصَّحَابَةِ. قَالَ سَالِمٌ قَالَ ابْنُ عُمَرَ: كُنَّا إِذَا تَبَايَعْنَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ منا بالخيار ما لم يفرق الْمُتَبَايِعَانِ. قَالَ: فَتَبَايَعْتُ أَنَا وَعُثْمَانُ فَبِعْتُهُ مَالِي بِالْوَادِي بِمَالٍ لَهُ بِخَيْبَرَ، قَالَ: فَلَمَّا بِعْتُهُ طَفِقْتُ أَنْكُصُ الْقَهْقَرَى، خَشْيَةَ أَنْ يُرَادَّنِي عُثْمَانُ الْبَيْعَ قَبْلَ أَنْ أُفَارِقَهُ. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ فَرَّقُوا بَيْنَ فَرَقْتُ مُخَفَّفًا وَفَرَّقْتُ مُثَقَّلًا، فَجَعَلُوهُ بِالتَّخْفِيفِ فِي الْكَلَامِ وبالتثقيل في الأبدان. قال أحمد ابن يَحْيَى ثَعْلَبٌ: أَخْبَرَنِي ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: يُقَالُ فَرَقْتُ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ مُخَفَّفًا فَافْتَرَقَا وفرقت بين اثنين مشدد افترقا، فَجَعَلَ الِافْتِرَاقَ فِي الْقَوْلِ، وَالتَّفَرُّقَ فِي الْأَبْدَانِ.
[Birinci görüş sahipleri], Semure b. Cündeb, Ebû Berze, İbn Ömer, Abdullah b. Amr b. el-Âs, Ebû Hüreyre, Hakîm b. Hizâm ve başkalarından Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan şu hadisle [delil getirmişlerdir]: « الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَقُولُ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اخْتَرْ » «Alışveriş yapan iki taraf, [bedenleri birbirinden] ayrılmadıkça yahut biri diğerine 'Seçimini yap!' deyinceye kadar [akdi onaylayıp bozmakta] muhayyerdirler.» Bunu Eyyûb, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Dolayısıyla o aleyhisselâm'ın bu rivayetteki: « أَوْ يَقُولُ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اخْتَرْ » «Yahut biri diğerine 'Seçimini yap!' deyinceye kadar...» buyruğu, diğer rivayette geçen: « إِلَّا بَيْعَ الْخِيَارِ » «Muhayyerlik şartı olan satış müstesna» ve « إِلَّا أَنْ يَكُونَ بَيْعُهُمَا عَنْ خِيَارٍ » «Satışları muhayyerlik üzere gerçekleşmiş olması müstesna» ve benzeri ifadelerin anlamındadır. Yani taraflardan biri satış tamamlandıktan sonra diğerine: "Satışı yürürlüğe koymayı mı yoksa feshetmeyi mi tercih ediyorsun, seç!" der. Şayet satışı geçerli kılmayı seçerse, [bedenleri] ayrılmasalar bile aralarındaki satış kesinleşmiş olur. Hadisin râvisi olan İbn Ömer de birisiyle alışveriş yapıp satışı kesinleştirmek istediğinde biraz yürür, sonra geri dönerdi. Usûl [ilminde bir kuraldır] ki: Bir hadisi rivayet eden kimse onun tevilini en iyi bilendir; bilhassa sahabîler ise sözün maksadını en iyi bilen ve hâle en vakıf olan kimselerdir. Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî, Ebü'l-Vazi‘den şöyle rivayet etmişlerdir: Bir askerî birlikte seferde idik. Yanında bir at bulunan bir adam geldi. Bizden bir adam ona: "Bu atı şu köle karşılığında satar mısın?" dedi. O da: "Evet" dedi ve sattı. Sonra bizimle geceledi. Sabah olunca atının yanına gitti. Bizim arkadaş ona: "Atla ne işin var? Onu bana satmadın mı?" dedi. Adam: "Benim bu satışta bir menfaatim/ihtiyacım kalmadı [satıştan vazgeçtim]" dedi. Arkadaşımız: "Bunu yapmaya hakkın yok, onu bana sattın!" dedi. Oradakiler ikisine: "İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Ebû Berze, ona gidin" dediler. [Yanına vardıklarında Ebû Berze] onlara: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne razı olur musunuz?" diye sordu. Onlar: "Evet" dediler. Bunun üzerine şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا » «Alışveriş yapan iki taraf, [bedenleri] ayrılmadıkça muhayyerdirler.» Ve ben ikinizin [henüz birbirinden] ayrıldığınızı görmüyorum. İşte bu iki sahabî hadisin çıkış sebebini ve maksadını bilmiş, gereğince amel etmişlerdir; bilakis sahabenin uygulaması da bu yöndeydi. Sâlim dedi ki: İbn Ömer şöyle demiştir: "Bizler alışveriş yaptığımızda, iki taraf birbirinden ayrılmadığı müddetçe her biri muhayyer olurdu." [İbn Ömer devamla] dedi ki: "Ben Osman ile bir alışveriş yaptım; el-Vâdî'deki mülkümü onun Hayber'deki bir mülkü karşılığında ona sattım. Satışı tamamlayınca, ben kendisinden ayrılmadan önce Osman'ın satışı bana geri çevirmesinden (feshetmesinden) korkarak geri geri yürümeye başladım." Bunu ed-Dârekutnî rivayet etmiş, ardından şöyle demiştir: Dil âlimleri, şeddesiz olan feraktü (فَرَقْتُ) ile şeddeli olan ferraktü (فَرَّقْتُ) kelimeleri arasında fark gözetmişler; şeddesiz olanını sözde/lafızda, şeddeli olanını ise bedenlerin ayrılmasında kullanmışlardır. Ahmed b. Yahyâ Sa'leb şöyle demiştir: İbnü'l-A'râbî bana el-Mufaddal'dan naklen şöyle dediğini haber verdi: "İki sözün arasını ayırdım anlamında şeddesiz olarak feraktü beyne'l-kelâmeyn (فَرَقْتُ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ) denir ve fe'fterakâ (فَافْتَرَقَا) [şeklinde gelir]; iki kişinin arasını ayırdım anlamında ise şeddeli olarak ferraktü beyne isneyn (فَرَّقْتُ بَيْنَ اثْنَيْنِ) denir ve teferrakâ (تَفَرَّقَا) [şeklinde gelir]." Böylece iftirâk (افتراق) kelimesini sözde, teferruk (تفرّق) kelimesini ise bedenlerdeki ayrılma için kullanmış oldu.
احْتَجَّتِ الْمَالِكِيَّةُ بِمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي آيَةِ الدَّيْنِ، وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: (أَوْفُوا بِالْعُقُودِ) وَهَذَانِ قَدْ تَعَاقَدَا. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ إِبْطَالُ الْوَفَاءِ بِالْعُقُودِ. قَالُوا: وَقَدْ يَكُونُ التَّفَرُّقُ بِالْقَوْلِ كَعَقْدِ النِّكَاحِ وَوُقُوعِ الطَّلَاقِ الَّذِي قَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ فِرَاقًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ) وَقَالَ تَعَالَى: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا) وَقَالَ ﵇: (تَفْتَرِقُ أُمَّتِي) وَلَمْ يَقُلْ بِأَبْدَانِهَا. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ قَالَ: سَمِعْتُ شُعَيْبًا يَقُولُ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو يَقُولُ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (أَيُّمَا رَجُلٍ ابْتَاعَ مِنْ رَجُلٍ بَيْعَةً فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْخِيَارِ حَتَّى يَتَفَرَّقَا مِنْ مَكَانِهِمَا إِلَّا أَنْ تَكُونَ صَفْقَةَ خِيَارٍ فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدِهِمَا أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ مَخَافَةَ أَنْ يُقِيلَهُ (. قَالُوا: فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ تَمَّ الْبَيْعُ بَيْنَهُمَا قَبْلَ الِافْتِرَاقِ، لِأَنَّ الْإِقَالَةَ لَا تَصِحُّ إِلَّا فِيمَا قَدْ تَمَّ مِنَ الْبُيُوعِ. قَالُوا: وَمَعْنَى قَوْلِهِ (الْمُتَبَايِعَانِ بِالْخِيَارِ) أَيِ الْمُتَسَاوِمَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَعْقِدَا فَإِذَا عَقَدَا بطل الخيار فيه. والجواب- أماما اعْتَلُّوا بِهِ مِنَ الِافْتِرَاقِ بِالْكَلَامِ فَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِذَلِكَ الْأَدْيَانُ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي (آلِ عِمْرَانَ)، وَإِنْ كَانَ صَحِيحًا فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ فَهُوَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ غَيْرُ صَحِيحٍ. وَبَيَانُهُ أَنْ يُقَالَ: خَبِّرُونَا عَنِ الْكَلَامِ الَّذِي وَقَعَ بِهِ الِاجْتِمَاعُ وَتَمَّ بِهِ الْبَيْعُ، أَهُوَ الْكَلَامُ الَّذِي أُرِيدَ بِهِ الِافْتِرَاقُ أَمْ غَيْرُهُ؟ فَإِنْ قَالُوا: هُوَ غَيْرُهُ فَقَدْ أَحَالُوا وَجَاءُوا بِمَا لَا يُعْقَلُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ ثَمَّ كَلَامٌ غَيْرُ ذَلِكَ. وَإِنْ قَالُوا: هُوَ ذَلِكَ الْكَلَامُ بِعَيْنِهِ قِيلَ لَهُمْ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ الَّذِي بِهِ اجْتَمَعَا وَتَمَّ بِهِ بَيْعُهُمَا، بِهِ افْتَرَقَا، هَذَا عَيْنُ الْمُحَالِ وَالْفَاسِدِ مِنَ الْقَوْلِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: (وَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ مَخَافَةَ أَنْ يُقِيلَهُ) فَمَعْنَاهُ- إِنْ صَحَّ- عَلَى النَّدْبِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ﵇. (مَنْ أَقَالَ مُسْلِمًا أَقَالَهُ اللَّهُ عَثْرَتَهُ) وَبِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ يَحِلُّ لِفَاعِلِهِ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَلِإِجْمَاعِهِمْ أَنَّهُ جَائِزٌ لَهُ أَنْ يُفَارِقَهُ لِيَنْفُذَ بَيْعُهُ وَلَا يُقِيلَهُ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ. وَفِيمَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ رَدٌّ لِرِوَايَةِ مَنْ رَوَى (لَا يَحِلُّ) فَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَجْهُ هَذَا الْخَبَرِ النَّدْبُ، وَإِلَّا فَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ. وَأَمَّا تَأْوِيلُ (الْمُتَبَايِعَانِ) بِالْمُتَسَاوِمَيْنِ فَعُدُولٌ عَنْ ظاهر اللفظ، وإنما
Mâlikîler, borç ayetinde açıklaması geçen hususları ve Yüce Allah'ın: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Akitleri[n gereğini] yerine getirin” buyruğunu delil getirdiler. Bu iki kişi ise zaten akit yapmışlardır. Bu hadiste [ise] akitlerin gereğini yerine getirmeyi geçersiz kılma durumu vardır. [Mâlikîler] şöyle dediler: Ayrılma (teferruk), nikâh akdinde ve Allah'ın ‘firâk’ (ayrılma) olarak isimlendirdiği talâkın vukuunda olduğu gibi söz ile de olabilir. Nitekim Yüce Allah: { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer [karı koca] ayrılırlarsa, Allah her birini lütfuyla [diğerine] muhtaç olmaktan kurtarır” buyurmuştur. Yine Yüce [Allah]: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا } “Fırkalara ayrılanlar gibi olmayın” buyurmuştur. Yine o aleyhisselâm: « تَفْتَرِقُ أُمَّتِي » «Ümmetim fırkalara ayrılacaktır» buyurmuş, ‘bedenleriyle’ dememiştir. Dârekutnî ve başkaları, Amr b. Şuayb'dan rivayet etmişlerdir; o dedi ki: Şuayb'ı şöyle derken işittim: Abdullah b. Amr'ı şöyle derken işittim: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « أَيُّمَا رَجُلٍ ابْتَاعَ مِنْ رَجُلٍ بَيْعَةً فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْخِيَارِ حَتَّى يَتَفَرَّقَا مِنْ مَكَانِهِمَا إِلَّا أَنْ تَكُونَ صَفْقَةَ خِيَارٍ فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدِهِمَا أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ مَخَافَةَ أَنْ يُقِيلَهُ » «Hangi adam bir adamdan bir alışveriş yaparsa, -muhayyerlik şartı olan bir alışveriş müstesna- bulundukları yerden ayrılıncaya kadar her ikisi de muhayyerdir. Biri diğerine, akdi feshetmesinden korkarak yanından ayrılması helal olmaz.» [Mâlikîler] şöyle dediler: Bu, ayrılmadan önce aralarındaki satışın tamamlanmış olduğuna delalet eder; çünkü ikâle (akdi rıza ile feshetme), ancak tamamlanmış olan satışlarda geçerli olur. Yine dediler ki: « الْمُتَبَايِعَانِ بِالْخِيَارِ » «Alışveriş yapan iki taraf muhayyerdir» sözünün anlamı şudur: Pazarlık yapan iki kişi, akit yapmadıkları müddetçe muhayyerdirler; akdi yaptıkları zaman ise oradaki muhayyerlik düşer. Cevap şudur: Onların sözle ayrılmaya dair ileri sürdükleri gerekçeye gelince; [ilgili ayette] bununla kastedilen, Âl-i İmrân [suresinde] açıkladığımız üzere dinlerdir. Bazı yerlerde [ayrılmanın sözle olması] doğru olsa bile bu yerde doğru değildir. Bunun açıklaması şudur: Kendilerine denilir ki: Bize, uyuşmanın gerçekleştiği ve satışın kendisiyle tamamlandığı sözden haber verin; ayrılmanın kastedildiği söz, bu sözün aynısı mıdır yoksa başkası mıdır? Şayet: “Ondan başkasıdır” derlerse, imkânsızı iddia etmiş ve akla sığmayan bir şey ortaya koymuş olurlar; çünkü orada bundan başka bir söz yoktur. Eğer: “O sözün ta kendisidir” derlerse, onlara şöyle denilir: Kendisiyle birleştikleri ve satışlarının tamamlandığı sözün, aynı zamanda kendisiyle ayrıldıkları söz olması nasıl caiz olabilir? Bu, imkânsızlığın ta kendisi ve batıl bir sözdür. Onun: « وَلَا يَحِلُّ » « لَهُ أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ مَخَافَةَ أَنْ يُقِيلَهُ » «Onun akdi feshetmesinden korkarak arkadaşından ayrılması helal olmaz» buyruğuna gelince; bunun manası -eğer [hadis] sahih ise- nedb (müstehaplık) üzerinedir. Bunun delili o aleyhisselâm'ın: « مَنْ أَقَالَ مُسْلِمًا أَقَالَهُ اللَّهُ عَثْرَتَهُ » «Kim bir Müslümanın [yaptığı akdi] feshini kabul ederse, Allah da onun tökezlemesini (günahını) bağışlar» buyruğudur. Ayrıca hadisin zahirine aykırı olarak, bunu yapan kimse için bunun helal olduğuna ve satışının geçerli olması için arkadaşından ayrılmasının ve dilediği müstesna akdi feshetmemesinin caiz olduğuna dair Müslümanların icmaıdır. Müslümanların bu husustaki icmaında « لَا يَحِلُّ » «helal olmaz» şeklinde rivayet edenin rivayetine bir reddiye vardır. Şayet bu haberin yönü nedb olmasa, icma ile batıl olurdu. « الْمُتَبَايِعَانِ » (alışveriş yapan iki taraf) ifadesinin pazarlık yapan iki taraf olarak tevil edilmesine gelince; bu, lafzın zahirinden sapmaktır. Zira
مَعْنَاهُ الْمُتَبَايِعَانِ بَعْدَ عَقْدِهِمَا مُخَيَّرَانِ مَا دَامَا فِي مَجْلِسِهِمَا، إِلَّا بَيْعًا يَقُولُ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ فِيهِ: اخْتَرْ فَيَخْتَارُ، فَإِنَّ الْخِيَارَ يَنْقَطِعُ بَيْنَهُمَا وَإِنْ لَمْ يَتَفَرَّقَا، فَإِنْ فُرِضَ خِيَارٌ فَالْمَعْنَى: إِلَّا بَيْعَ الْخِيَارِ فَإِنَّهُ يَبْقَى الْخِيَارُ بَعْدَ التفرق بِالْأَبْدَانِ. وَتَتْمِيمُ هَذَا الْبَابِ فِي كُتُبِ الْخِلَافِ. وفي قول عمرو ابن شُعَيْبٍ (سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ) دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ حديثه، فسن الدَّارَقُطْنِيَّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْوَرَّاقُ قَالَ: قُلْتُ لِأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ: شُعَيْبٌ سَمِعَ مِنْ أَبِيهِ شَيْئًا؟ قَالَ: يَقُولُ حَدَّثَنِي أَبِي. قَالَ: فَقُلْتُ: فَأَبُوهُ سَمِعَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو؟ قَالَ: نَعَمْ، أُرَاهُ قَدْ سَمِعَ مِنْهُ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيَّ يَقُولُ: هُوَ عَمْرُو بن شعيب بن محمد ابن عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَقَدْ صَحَّ سَمَاعُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ مِنْ أَبِيهِ شُعَيْبٍ وَسَمَاعُ شُعَيْبٍ مِنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو. الثَّامِنَةُ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (التَّاجِرُ الصَّدُوقُ الْأَمِينُ الْمُسْلِمُ مَعَ النبي وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ). وَيُكْرَهُ لِلتَّاجِرِ أَنْ يَحْلِفَ لِأَجْلِ تَرْوِيجِ السِّلْعَةِ وَتَزْيِينِهَا، أَوْ يُصَلِّيَ على الني ﷺ فِي عَرْضِ سِلْعَتِهِ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ! مَا أَجْوَدَ هَذَا. وَيُسْتَحَبُّ لِلتَّاجِرِ أَلَّا تَشْغَلَهُ تِجَارَتُهُ عَنْ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ، فَإِذَا جَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ يَنْبَغِي أَنْ يَتْرُكَ تِجَارَتَهُ حَتَّى يَكُونَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْآيَةِ: (رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) وَسَيَأْتِي. التَّاسِعَةُ- وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا مَا يَرُدُّ قَوْلَ مَنْ يُنْكِرُ طَلَبَ الْأَقْوَاتِ بِالتِّجَارَاتِ وَالصِّنَاعَاتِ مِنَ الْمُتَصَوِّفَةِ الْجَهَلَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ أَكْلَهَا بِالْبَاطِلِ وَأَحَلَّهَا بِالتِّجَارَةِ، وَهَذَا بَيِّنٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ- قَرَأَ الْحَسَنُ (تُقَتِّلُوا) عَلَى التَّكْثِيرِ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ النَّهْيُ أَنْ يَقْتُلَ بَعْضُ النَّاسِ بَعْضًا. ثُمَّ لَفْظُهَا يَتَنَاوَلُ أَنْ يَقْتُلَ الرَّجُلُ نَفْسَهُ بِقَصْدٍ مِنْهُ لِلْقَتْلِ فِي الْحِرْصِ عَلَى الدنيا وطلب المال
[Bunun] anlamı şudur: Alıcı ve satıcı, akitlerini yaptıktan sonra meclislerinde bulundukları sürece muhayyerdirler; meğerki taraflardan birinin diğerine onda «Seç» deyip onun da seçtiği bir satım olsun. Zira bu durumda bedenleriyle birbirlerinden ayrılmamış olsalar bile aralarındaki muhayyerlik sona erer. Eğer bir muhayyerlik şart koşulmuş ise bunun anlamı: «Muhayyerlik şartlı satım müstesnadır» demek olur; çünkü bedenlerin ayrılmasından sonra da muhayyerlik devam eder. Bu konunun tamamı hilâfiyat kitaplarındadır. Amr b. Şuayb'ın: «Babamın şöyle dediğini işittim» sözünde, hadisinin sıhhatine dair delil vardır. Nitekim Dârekutnî'nin es-Sünen'inde yer aldığına göre o şöyle demiştir: Bize Ebû Bekir en-Nîsâbûrî anlattı, bize Muhammed b. Alî el-Verrâk anlattı ve dedi ki: Ahmed b. Hanbel'e: «Şuayb babasından bir şey işitti mi?» diye sordum. O: «Babam bana anlattı diyor» dedi. Ben: «Peki babası Abdullah b. Amr'dan işitmiş mi?» diye sordum. O: «Evet, ondan işittiğini düşünüyorum» dedi. Dârekutnî dedi ki: Ebû Bekir en-Nîsâbûrî'nin şöyle dediğini işittim: «O, Amr b. Şuayb b. Muhammed b. Abdillâh b. Amr b. el-Âs'tır. Amr b. Şuayb'ın babası Şuayb'dan, Şuayb'ın da dedesi Abdullah b. Amr'dan semâı (bizzat hadis işitmiş olduğu) sahihtir.» Sekizinci [Mesele]- Dârekutnî, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « التَّاجِرُ الصَّدُوقُ الْأَمِينُ الْمُسْلِمُ مَعَ النبي وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ » «Dürüst, güvenilir Müslüman tüccar; kıyamet gününde Peygamber, sıddîklar ve şehitlerle beraberdir.» Tüccarın, malı sürümden çıkarmak ve onu cazip göstermek için yemin etmesi yahut malını arz ederken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salavat getirmesi mekruhtur; bu da onun: «Allah Muhammed'e salat eylesin, bu ne kadar da güzel!» demesi [şeklindedir]. Tüccarın, ticaretinin kendisini farzları eda etmekten alıkoymaması müstehaptır. Namaz vakti geldiğinde, şu âyetin ehlinden olabilmek için ticaretini bırakması gerekir: { رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoymadığı erler...” Bunun [tefsiri] ileride gelecektir. Dokuzuncu [Mesele]- Bu âyette ve zikrettiğimiz hadislerde, cahil mutasavvıflardan ticaret ve zanaat yoluyla rızık temin etmeyi inkâr edenlerin sözünü reddeden [deliller] vardır. Çünkü Allah Teâlâ malları batıl yollarla yemeyi haram kılmış, ticaret yoluyla [yemeyi] ise helal kılmıştır; bu da gayet açıktır. Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” buyruğunda tek bir mesele vardır: el-Hasan, çokluk bildirmek üzere { تُقَتِّلُوا } şeklinde okumuştur. Müfessirler (ehl-i te'vîl), bu âyetle kastedilenin insanların birbirini öldürmesini yasaklamak olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Ayrıca âyetin lafzı, kişinin dünyaya olan hırsı ve mal talebi uğruna