بِأَنْ يَحْمِلَ نَفْسُهُ عَلَى الْغَرَرِ الْمُؤَدِّيَ إِلَى التَّلَفِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: (وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) فِي حَالِ ضَجَرٍ أَوْ غَضَبٍ، فَهَذَا كُلُّهُ يتناول النَّهْيُ. وَقَدِ احْتَجَّ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ بِهَذِهِ الْآيَةِ حِينَ امْتَنَعَ مِنَ الِاغْتِسَالِ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ حِينَ أَجْنَبَ فِي غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ خَوْفًا عَلَى نَفْسِهِ مِنْهُ، فَقَرَّرَ النَّبِيُّ ﷺ احْتِجَاجَهُ وَضَحِكَ عِنْدَهُ وَلَمْ يَقُلْ شيئا. خرجه أبو داود وغيره، وسيأتي.
bizzat öldürme kastıyla kendi canına kıymasını da kapsar. { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” buyruğunun bir bıkkınlık veya öfke anında söylenmiş olması da muhtemeldir; bunların tamamı nehyin kapsamına girer. Nitekim Amr b. el-Âs, Zâtü's-Selâsil gazvesinde cünüp olduğunda kendi canına zarar gelmesinden korkarak soğuk suyla gusletmekten imtina edince bu âyeti delil getirmiş; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onun bu delil getirişini onaylamış, yanında gülmüş ve bir şey dememiştir. Bunu Ebû Dâvûd ve başkaları tahric etmiştir; ileride gelecektir.
[سورة النساء (٤): آية ٣٠]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 30]
وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠)
{ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, onu ateşe yaslayacağız. Bu da Allah'a pek kolaydır. (30)”
(ذلِكَ) إِشَارَةٌ إِلَى الْقَتْلِ، لِأَنَّهُ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ، قَالَهُ عَطَاءٌ. وَقِيلَ: هُوَ عَائِدٌ إِلَى أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ وَقَتْلِ النَّفْسِ، لِأَنَّ النَّهْيَ عَنْهُمَا جَاءَ مُتَّسِقًا مَسْرُودًا، ثُمَّ وَرَدَ الْوَعِيدُ حَسَبَ النَّهْيِ. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ عَلَى كُلِّ مَا نَهَى عَنْهُ مِنَ الْقَضَايَا، مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ). وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: (ذلِكَ) عَائِدٌ عَلَى مَا نَهَى عَنْهُ مِنْ آخِرِ وَعِيدٍ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً) لِأَنَّ كُلَّ مَا نُهِيَ عَنْهُ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ قُرِنَ بِهِ وَعِيدٌ، إِلَّا مِنْ قَوْلِهِ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ) فَإِنَّهُ لَا وَعِيدَ بَعْدَهُ إِلَّا قَوْلَهُ: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً). وَالْعُدْوَانُ تَجَاوُزُ الْحَدِّ. وَالظُّلْمُ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقُيِّدَ الْوَعِيدُ بِذِكْرِ الْعُدْوَانِ وَالظُّلْمِ لِيَخْرُجَ مِنْهُ فِعْلُ السَّهْوِ وَالْغَلَطِ، وَذُكِرَ الْعُدْوَانُ وَالظُّلْمُ مَعَ تَقَارُبِ مَعَانِيهِمَا لِاخْتِلَافِ أَلْفَاظِهِمَا، وَحَسُنَ ذلك في الكلام كما قال:
{ ذلِكَ } “bunu” lafzı öldürmeye işarettir; çünkü zikredilenlerin en yakını odur; bunu Atâ söylemiştir. Malı bâtıl yolla yemeye ve cana kıymaya râcî olduğu da söylenmiştir; çünkü bu ikisine dair yasaklama peş peşe ve sıralı olarak gelmiş, ardından gelen tehdit de bu yasaklamaya göre vuku bulmuştur. Sûrenin başından Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” buyruğuna kadar yasaklanan bütün hususlar hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Et-Taberî ise şöyle demiştir: “{ ذلِكَ } ifadesi en son tehditten bu yana yasaklanan şeylere râcîdir; o da Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } ‘Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir’ buyruğudur. Çünkü sûrenin başından itibaren yasaklanan her şeye bir tehdit iliştirilmiştir; ancak ‘Ey iman edenler! Size helal değildir’ buyruğundan itibaren olanlar müstesnadır; zira bundan sonra: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً } ‘Kim haddi aşarak bunu yaparsa’ buyruğundan başka bir tehdit yoktur.” el-Udvân: Haddi aşmaktır. ez-Zulm: Bir şeyi kendi yerine koymamaktır; bu daha önce geçmişti. Tehdit, sehven veya yanılarak yapılan fiillerin kapsam dışı kalması için ‘düşmanlık ve zulüm’ zikriyle kayıtlanmıştır. Udvân ve zulüm, lafızları farklı olduğu için anlamları birbirine yakın olmakla beraber beraberce zikredilmiştir. Sözde bu durum şairin dediği gibi güzel düşmüştür:
وَأَلْفَى قَوْلَهَا كَذِبًا وَمَيْنًا
“Ve onun sözünü yalan ve uydurma buldu”.
وَحَسُنَ الْعَطْفُ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظَيْنِ، يُقَالُ: بُعْدًا وَسُحْقًا، وَمِنْهُ قَوْلُ يَعْقُوبَ: ِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ
İki lafzın farklı olmasından dolayı atıf güzel düşmüştür; nitekim [anlamları aynı olduğu hâlde] ‘uzaklık ve helak olsun’ (bu'den ve suhkan) denir. Ya'kûb'un şu sözü de bu kabildendir: { إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ }
فَحَسُنَ ذَلِكَ لِاخْتِلَافِ اللفظ. و (نُصْلِيهِ) معناه نمسه حرها. وقد بينا
Lafzın farklı olmasından ötürü bu [atıf] güzel düşmüştür. (نُصْلِيهِ) [ifadesinin] manası; “ona [ateşin] hararetini dokundururuz / tattırırız” demektir. Nitekim [daha önce] açıklamıştık...
مَعْنَى الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيِ وَحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي الْعُصَاةِ وَأَهْلِ الْكَبَائِرِ لِمَنْ أُنْفِذَ عَلَيْهِ الْوَعِيدُ، فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَةِ ذَلِكَ وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَالنَّخَعِيُّ (نَصْلِيهِ) بِفَتْحِ النُّونِ، عَلَى أَنَّهُ مَنْقُولٌ مِنْ صَلَى نَارًا، أَيْ أَصْلَيْتُهُ، وَفِي الْخَبَرِ (شَاةٌ مَصْلِيَّةٌ). وَمَنْ ضَمَّ النُّونَ منقول بالهمزة، مثل طعمت وأطعمت.
bu âyetler ile Ebû Saîd el-Hudrî'nin günahkârlar ve büyük günah sahiplerinden haklarında tehdit infaz edilen kimselere dair hadisinin arasını nasıl telif edeceğimizi açıklamıştık; dolayısıyla bunu tekrarlamanın manası yoktur. El-A'meş ve en-Nehaî nûn harfinin fethasıyla { نَصْلِيهِ } şeklinde okumuşlardır; bu da ateşi yakmak (salâ nâran) fiilinden nakledilmiştir, yani ‘onu ateşe yasladım’ demektir; nitekim hadiste “kızartılmış koyun” (şâtün masliyyetün) denmiştir. Nûn harfini damme ile okuyanlara göre ise tıpkı taimtü ve at'amtü fiillerinde olduğu gibi hemze ile nakledilmiş [if'âl babından] bir fiildir.
[سورة النساء (٤): آية ٣١]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 31]
إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١)
{ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz. (31)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- لَمَّا نَهَى تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَنْ آثَامٍ هِيَ كَبَائِرُ، وَعَدَ عَلَى اجْتِنَابِهَا التَّخْفِيفَ مِنَ الصَّغَائِرِ، وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ فِي الذُّنُوبِ كَبَائِرَ وَصَغَائِرَ. وَعَلَى هَذَا جَمَاعَةُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ وَجَمَاعَةُ الْفُقَهَاءِ، وَأَنَّ اللَّمْسَةَ وَالنَّظْرَةَ تُكَفَّرُ بِاجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ قَطْعًا بِوَعْدِهِ الصِّدْقِ وَقَوْلِهِ الْحَقِّ، لَا أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ ذَلِكَ. وَنَظِيرُ الْكَلَامِ فِي هَذَا مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ)، فَاللَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ الصَّغَائِرَ بِاجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ، لَكِنْ بِضَمِيمَةٍ أُخْرَى إِلَى الِاجْتِنَابِ وَهِيَ إِقَامَةُ الْفَرَائِضِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ مُكَفِّرَاتٌ مَا بَيْنَهُنَّ إِذَا اجْتَنَبَ الكبائر. وروى أبو حاتم البستي إلى صَحِيحِ مُسْنَدِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ ثُمَّ قَالَ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ) ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ سَكَتَ فَأَكَبَّ كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا يَبْكِي حَزِينًا لِيَمِينِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ قَالَ: (مَا مِنْ عَبْدٍ يُؤَدِّي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ وَيَصُومُ رَمَضَانَ وَيَجْتَنِبُ الْكَبَائِرَ السَّبْعَ إِلَّا فُتِحَتْ لَهُ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابٍ مِنَ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى إِنَّهَا لَتَصْفِقُ) ثُمَّ تَلَا (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ). فَقَدْ تَعَاضَدَ الْكِتَابُ وَصَحِيحُ السُّنَّةِ بِتَكْفِيرِ الصَّغَائِرِ قَطْعًا كَالنَّظَرِ وَشَبَهِهِ. وَبَيَّنَتِ السُّنَّةُ أَنَّ الْمُرَادَ بِ (تَجْتَنِبُوا) لَيْسَ كُلُّ الِاجْتِنَابِ لِجَمِيعِ الْكَبَائِرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا الْأُصُولِيُّونَ فَقَالُوا: لَا يَجِبُ عَلَى الْقَطْعِ تَكْفِيرُ الصَّغَائِرِ بِاجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ، وَإِنَّمَا مَحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى غَلَبَةِ الظَّنِّ وَقُوَّةِ الرَّجَاءِ وَالْمَشِيئَةُ ثَابِتَةٌ. وَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ قَطَعْنَا
Bunda iki mesele vardır: Birinci Mesele- Allah Teâlâ bu sûrede büyük günah olan veballeri yasaklayınca, bunlardan kaçınmaya karşılık küçük günahların hafifletileceğini vadetmiştir. Bu da günahlar arasında büyüklerin ve küçüklerin bulunduğuna delalet etmiştir. Tevil ehlinin ve fakihlerin çoğunluğunun görüşü budur. Dokunma ve bakma gibi küçük günahlar, O'nun üzerine vacip olduğu için değil, O'nun doğru vaadi ve hak sözü gereğince büyük günahlardan kaçınmakla kesin olarak affedilir. Bu konudaki sözün benzeri, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } “Allah'ın kabulünü üzerine aldığı tevbe...” buyruğunda tevbenin kabulüne dair daha önce geçen açıklamalardır. Dolayısıyla Allah Teâlâ büyük günahlardan kaçınmakla küçük günahları bağışlar; fakat bu kaçınmaya bir diğer unsur daha eklenir ki o da farzları ikame etmektir. Müslim, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe beş vakit namaz, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana aralarındaki günahlara kefarettir” buyurdu. Ebû Hâtim el-Büstî Sahîh-i Müsned'inde Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minbere oturdu, sonra üç defa: “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki” buyurdu, sonra sustu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemini sebebiyle hepimiz üzüntüden başımızı öne eğip ağladık. Sonra şöyle buyurdu: “Beş vakit namazı kılan, ramazan orucunu tutan ve yedi büyük günahtan kaçınan hiçbir kul yoktur ki, kıyamet gününde ona cennetin sekiz kapısı birbirine çarpacak şekilde sonuna kadar açılmasın!” Sonra şu âyeti okudu: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz”. Böylece Kitap ve Sahih Sünnet, bakmak ve benzeri küçük günahların kesin olarak örtüleceği hususunda birbirini desteklemiştir. Sünnet açıklamıştır ki: { تَجْتَنِبُوا } “kaçınırsanız” ifadesinden maksat bütün büyük günahlardan tamamen kaçınmak demek değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Usul ulemasına gelince; onlar şöyle demişlerdir: Büyük günahlardan kaçınmakla küçük günahların kesin olarak bağışlanması vacip değildir; bunun hamli ancak zann-ı galib, kuvvetli ümit üzerinedir ve Allah'ın dilemesi (meşiet) sabittir. Şuna da delildir ki şayet
لِمُجْتَنِبِ الْكَبَائِرِ وَمُمْتَثِلِ الْفَرَائِضِ تَكْفِيرَ صَغَائِرِهِ قَطْعًا لَكَانَتْ لَهُ فِي حُكْمِ الْمُبَاحِ الَّذِي يُقْطَعُ بِأَلَّا تَبَاعَةَ فِيهِ، وَذَلِكَ نَقْضٌ لِعُرَى الشَّرِيعَةِ. وَلَا صَغِيرَةَ عِنْدَنَا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ عَبْدُ الرَّحِيمِ: والصحيح أنها كبائر ولكن بعضهما أَعْظَمُ وَقْعًا مِنْ بَعْضٍ، وَالْحِكْمَةُ فِي عَدَمِ التَّمْيِيزِ أَنْ يَجْتَنِبَ الْعَبْدُ جَمِيعَ الْمَعَاصِي. قُلْتُ: وَأَيْضًا فَإِنَّ مَنْ نَظَرَ إِلَى نَفْسِ الْمُخَالَفَةِ كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ:- لَا تَنْظُرْ إِلَى صِغَرِ الذَّنْبِ وَلَكِنِ انْظُرْ مَنْ عَصَيْتَ- كَانَتِ الذُّنُوبُ بِهَذِهِ النِّسْبَةِ كُلُّهَا كَبَائِرَ، وَعَلَى هَذَا النَّحْوِ يُخَرَّجُ كَلَامُ الْقَاضِي أَبِي بَكْرِ بْنِ الطَّيِّبِ وَالْأُسْتَاذِ أَبِي إِسْحَاقَ الْإِسْفِرَايِينِيِّ وَأَبِي الْمَعَالِي وَأَبِي نَصْرٍ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْقُشَيْرِيِّ وَغَيْرِهِمْ، قَالُوا: وَإِنَّمَا يُقَالُ لِبَعْضِهَا صَغِيرَةٌ بِالْإِضَافَةِ إِلَى مَا هُوَ أَكْبَرُ مِنْهَا، كَمَا يُقَالُ الزِّنَى صَغِيرَةٌ بِإِضَافَتِهِ إِلَى الْكُفْرِ، وَالْقُبْلَةُ الْمُحَرَّمَةُ صَغِيرَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الزِّنَى، وَلَا ذَنْبَ عِنْدَنَا يُغْفَرُ بِاجْتِنَابِ ذَنْبٍ آخَرَ، بَلْ كُلُّ ذَلِكَ كَبِيرَةٌ وَمُرْتَكِبُهُ فِي الْمَشِيئَةِ غَيْرَ الْكُفْرِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) وَاحْتَجُّوا بِقِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبِيرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ) عَلَى التَّوْحِيدِ، وَكَبِيرُ الْإِثْمِ الشِّرْكُ. قَالُوا: وَعَلَى الْجَمْعِ فَالْمُرَادُ أَجْنَاسُ الْكُفْرِ. وَالْآيَةُ الَّتِي قَيَّدَتِ الْحُكْمَ فَتُرَدُّ إِلَيْهَا هَذِهِ الْمُطْلَقَاتُ كُلُّهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ). وَاحْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنِ اقْتَطَعَ حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِيَمِينِهِ فَقَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ النَّارَ وَحَرَّمَ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ) فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَإِنْ كَانَ شَيْئًا يَسِيرًا؟ قَالَ: (وَإِنْ كَانَ قَضِيبًا مِنْ أَرَاكٍ). فَقَدْ جَاءَ الْوَعِيدُ الشَّدِيدُ عَلَى الْيَسِيرِ كَمَا جَاءَ عَلَى الْكَثِيرِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْكَبِيرَةُ كُلُّ ذَنْبٍ خَتَمَهُ اللَّهُ بِنَارٍ أَوْ غَضَبٍ أَوْ لَعْنَةٍ أَوْ عَذَابٍ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْكَبَائِرُ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِلَى ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ آيَةً، وَتَصْدِيقُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ). وَقَالَ طَاوُسٌ: قِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ الْكَبَائِرُ سَبْعٌ؟ قَالَ: هِيَ إِلَى السَّبْعِينَ أَقْرَبُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قَالَ رَجُلٌ لِابْنِ عَبَّاسٍ الْكَبَائِرُ سَبْعٌ؟ قَالَ: هِيَ إِلَى السَّبْعِمِائَةِ أَقْرَبُ مِنْهَا إِلَى السَّبْعِ، غَيْرَ أَنَّهُ لَا كَبِيرَةَ مَعَ اسْتِغْفَارٍ وَلَا صَغِيرَةَ مَعَ إِصْرَارٍ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قال:
...büyük günahlardan kaçınıp farzları yerine getiren kimsenin küçük günahlarının kesin olarak örtüleceği [hükmü kabul edilecek olsaydı], bu durum onun için kendisinde hiçbir sorumluluk bulunmadığı kesin olan mubah hükmünde olurdu ki bu da şeriatın bağlarını çözmek (hükümlerini geçersiz kılmak) anlamına gelirdi. Bize göre küçük günah yoktur. Kuşeyrî Abdürrahîm şöyle demiştir: Doğrusu onların hepsi büyük günahtır; ancak bazısının ağırlığı bazısından daha büyüktür. [Büyük ve küçük olarak] ayırt edilmemesindeki hikmet ise kulun bütün günahlardan kaçınmasıdır. Ben derim ki: Bir kimse bizzat itaatsizliğin kendisine bakarsa -nitekim bazılarının: “Günahın küçüklüğüne bakma, fakat kime isyan ettiğine bak!” dediği gibi- bu nispetle günahların hepsi büyük günahtır. Kadı Ebû Bekir b. et-Tayyib, Üstat Ebû İshak el-İsferâyînî, Ebü'l-Meâlî, Ebû Nasr Abdürrahîm el-Kuşeyrî ve başkalarının sözleri bu şekilde tevil edilir. Onlar şöyle demişlerdir: Bazısına küçük günah denilmesi, sadece kendisinden daha büyük olana nispetledir. Nitekim zinaya küfre nispetle küçük günah, haram olan öpüşmeye ise zinaya nispetle küçük günah denilmesi gibidir. Bize göre başka bir günahtan kaçınmakla bağışlanan hiçbir günah yoktur; bilakis bunların hepsi büyük günahtır ve küfür hariç onu işleyen kimse [Allah'ın] dilemesine (meşîetine) bağlıdır. Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” Onlar, tekil olarak { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبِيرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Eğer yasaklandığınız günahın büyüğünden kaçınırsanız...” şeklinde okuyan kimsenin kıraatini delil getirmişlerdir ki günahın büyüğü şirktir. Şöyle demişlerdir: Çoğul okuyuşa göre ise kastedilen, küfrün çeşitleridir. Hükmü kayıtlayan ve bütün bu mutlak [ifadelerin] kendisine irca edileceği ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “...bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” buyruğudur. Müslim ve başkalarının Ebû Ümâme'den rivayet ettiği şu hadisi de delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنِ اقْتَطَعَ حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِيَمِينِهِ فَقَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ النَّارَ وَحَرَّمَ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ » «Kim yemin ederek bir Müslüman kimsenin hakkını gasbederse, Allah ona cehennemi vacip kılmış ve cenneti haram etmiştir.» Bunun üzerine bir adam ona: “Ey Allah'ın Resûlü, önemsiz (az) bir şey olsa da mı?” diye sordu. O da: « وَإِنْ كَانَ قَضِيبًا مِنْ أَرَاكٍ » «Erak ağacından bir çubuk dahi olsa!» buyurdu. Görüldüğü üzere çok olana geldiği gibi az olana da şiddetli tehdit gelmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Büyük günah; Allah'ın cehennem, gazap, lanet veya azap ile sonlandırdığı her günahtır. İbn Mes‘ûd da şöyle demiştir: Büyük günahlar, bu sûrede otuz üç ayete kadar Allah'ın yasakladığı şeylerdir. Bunun doğruluğunu gösteren delil, Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız...” buyruğudur. Tâvûs şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: “Büyük günahlar yedi midir?” diye soruldu. O da: “Onlar yetmişe daha yakındır.” dedi. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Bir adam İbn Abbâs'a: “Büyük günahlar yedi midir?” dedi. O da: “Onlar yediye nazaran yedi yüze daha yakındır. Şu kadar var ki istiğfar ile birlikte büyük günah kalmaz, [günahta] ısrar etmekle de küçük günah kalmaz.” dedi. İbn Mes‘ûd'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: O demiştir ki:
الكبائر أربعة: اليأس من روج اللَّهِ، وَالْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَالْأَمْنُ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ، وَالشِّرْكُ بِاللَّهِ، دَلَّ عَلَيْهَا الْقُرْآنُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: هِيَ تِسْعٌ: قَتْلُ النَّفْسِ، وَأَكْلُ الرِّبَا، وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ، وَرَمْيُ الْمُحْصَنَةِ، وَشَهَادَةُ الزُّورِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ، وَالْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ، وَالسِّحْرُ، وَالْإِلْحَادُ فِي الْبَيْتِ الْحَرَامِ. وَمِنَ الْكَبَائِرِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ: الْقِمَارُ وَالسَّرِقَةُ وَشُرْبُ الْخَمْرِ وَسَبُّ السَّلَفِ الصَّالِحِ وَعُدُولُ الْحُكَّامِ عَنِ الْحَقِّ وَاتِّبَاعُ الْهَوَى وَالْيَمِينُ الْفَاجِرَةُ وَالْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَسَبُّ الْإِنْسَانِ أَبَوَيْهِ- بِأَنْ يَسُبَّ رَجُلًا فَيَسُبُّ ذَلِكَ الرَّجُلُ أَبَوَيْهِ- وَالسَّعْيُ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا-، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يَكْثُرُ تَعْدَادُهُ حَسْبَ مَا جَاءَ بَيَانُهَا فِي الْقُرْآنِ، وَفِي أَحَادِيثَ خَرَّجَهَا الْأَئِمَّةُ، وَقَدْ ذَكَرَ مُسْلِمٌ فِي كِتَابِ الْإِيمَانِ مِنْهَا جُمْلَةً وَافِرَةً. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَعْدَادِهَا وَحَصْرِهَا لِاخْتِلَافِ الْآثَارِ فِيهَا، وَالَّذِي أَقُولُ: إِنَّهُ قَدْ جَاءَتْ فِيهَا أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ صِحَاحٌ وَحِسَانٌ لَمْ يُقْصَدْ بِهَا الْحَصْرُ، وَلَكِنَّ بَعْضَهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا يَكْثُرُ ضَرَرُهُ، فَالشِّرْكُ أَكْبَرُ ذَلِكَ كُلِّهِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يُغْفَرُ لِنَصِّ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ، وَبَعْدَهُ الْيَأْسُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، لِأَنَّ فِيهِ تَكْذِيبَ الْقُرْآنِ، إِذْ يَقُولُ وَقَوْلُهُ الْحَقُّ: (وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ) وَهُوَ يَقُولُ: لَا يُغْفَرُ لَهُ، فَقَدْ حَجَرَ وَاسِعًا. هَذَا إِذَا كَانَ مُعْتَقِدًا لِذَلِكَ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ). وَبَعْدَهُ الْقُنُوطُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: [وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ [. وَبَعْدَهُ الْأَمْنُ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ فَيَسْتَرْسِلُ فِي الْمَعَاصِي وَيَتَّكِلُ عَلَى رَحْمَةِ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ عَمَلٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ). وَقَالَ تَعَالَى: (وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ). وَبَعْدَهُ الْقَتْلُ، لِأَنَّ فِيهِ إِذْهَابَ النُّفُوسِ وَإِعْدَامَ الْوُجُودِ، وَاللِّوَاطُ فِيهِ قَطْعُ النَّسْلِ، وَالزِّنَى فِيهِ اخْتِلَاطُ الْأَنْسَابِ بِالْمِيَاهِ وَالْخَمْرُ فِيهِ ذَهَابُ الْعَقْلِ الَّذِي هُوَ مَنَاطُ التَّكْلِيفِ، وَتَرْكُ الصَّلَاةِ وَالْأَذَانِ فِيهِ تَرْكُ إِظْهَارِ شَعَائِرِ الْإِسْلَامِ، وَشَهَادَةُ الزُّورِ فِيهَا اسْتِبَاحَةُ الدِّمَاءِ وَالْفُرُوجِ وَالْأَمْوَالِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ بَيِّنُ الضَّرَرِ، فَكُلُّ ذَنْبٍ عَظَّمَ الشَّرْعُ التوعد عليه
Büyük günahlar dörttür: Allah'ın lütuf ve inayetinden ümit kesmek (ye's), Allah'ın rahmetinden ümidini kesmek (kunût), Allah'ın mekrinden emin olmak ve Allah'a şirk koşmaktır. Bunlara Kur'an delalet etmiştir. İbn Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: Onlar dokuzdur: Cana kıymak, faiz yemek, yetim malı yemek, iffetli kadına iftira atmak, yalancı şahitlik yapmak, ana babaya asi olmak, savaştan kaçmak, sihir yapmak ve Mescid-i Harâm'da haktan sapmaktır. Âlimlere göre büyük günahlardan bazıları da şunlardır: Kumar oynamak, hırsızlık yapmak, içki içmek, Selef-i Sâlihîn'e sövmek, idarecilerin ve hâkimlerin haktan sapması, heva ve hevese uymak, yalan yere yemin etmek (yemîn-i fâcire), Allah'ın rahmetinden ümit kesmek, kişinin ana babasına sövmesi -ki bu, bir adama sövmesi ve o adamın da onun ana babasına sövmesi şeklindedir- ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışmaktır. Kur'an'da açıklaması gelen ve imamların tahric ettiği hadislerde yer alan, sayılması çok olan diğer şeyler de böyledir. Nitekim Müslim, Kitâbü'l-Îmân'da bunlardan pek çok miktarda zikretmiştir. Bu husustaki rivayetlerin farklılığı sebebiyle insanlar bunların sayısı ve sınırlandırılması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Benim söylediğim [görüş] ise şudur: Bu hususta tahdidi (sayıca sınırlandırmayı) kastetmeyen pek çok sahih ve hasen hadis gelmiştir. Ancak bunlardan bazısı, zararının büyüklüğü nispetinde diğerinden daha büyüktür. Şirk, bunların hepsinin en büyüğüdür; Allah Teâlâ'nın bu husustaki açık nassı sebebiyle bağışlanmayacak olan da odur. Ondan sonra Allah'ın rahmetinden ümit kesmek (ye's) gelir; çünkü bunda Kur'an'ı yalanlama vardır. Zira O, -sözü haktır-: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” buyururken, o [kimse]: "O bağışlanmaz" der ve böylece geniş olanı daraltmış olur. Bu, [ancak] kişinin buna inanması durumundadır. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Doğrusu kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez”. Ondan sonra [Allah'ın rahmetinden] büsbütün ümidini kesmek (kunût) gelir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ } “Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?”. Ondan sonra Allah'ın mekrinden emin olmak gelir; böylece [kişi] günahlara dalar gider ve hiçbir amel işlemeksizin Allah'ın rahmetine güvenir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ } “Onlar Allah'ın mekrinden emin mi oldular? Ziyana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın mekrinden emin olmaz”. Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Rabbiniz hakkında beslediğiniz işte bu zannınız sizi helak etti de ziyana uğrayanlardan oldunuz”. Ondan sonra [haksız yere] öldürmek gelir; çünkü onda canların yok edilmesi ve varlığın ortadan kaldırılması vardır. Lûtîlikte neslin kesilmesi, zinada suların [menilerin] karışması sebebiyle neseplerin karışması, içkide mükellefiyetin dayanağı olan aklın gitmesi, namazı ve ezanı terk etmekte İslam'ın şeâirini (alametlerini) izhar etmeyi terk etme, yalancı şahitlikte kanların, ırzların ve malların mübah sayılması vardır. Zararı açık olan diğer şeyler de böyledir. Şeriatın tehdidini büyük kıldığı...
بِالْعِقَابِ وَشَدَّدَهُ، أَوْ عَظُمَ ضَرَرُهُ فِي الْوُجُودِ كَمَا ذَكَرْنَا فَهُوَ كَبِيرَةٌ وَمَا عَدَاهُ صَغِيرَةٌ. فَهَذَا يَرْبِطُ لَكَ هَذَا الْبَابَ وَيَضْبِطُهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً) قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَكْثَرُ الْكُوفِيِّينَ (مُدْخَلًا) بِضَمِّ الْمِيمِ، فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا، أَيْ إِدْخَالًا، وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ أَيْ وَنُدْخِلُكُمُ الْجَنَّةَ إِدْخَالًا. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمَكَانِ فَيَكُونُ مَفْعُولًا. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ بِفَتْحِ الْمِيمِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرُ دَخَلَ وَهُوَ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، التَّقْدِيرُ وَنُدْخِلُكُمْ فَتَدْخُلُونَ مُدْخَلًا، وَدَلَّ الْكَلَامُ عَلَيْهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ مَكَانٍ فَيَنْتَصِبُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ [بِهِ]، أَيْ وَنُدْخِلُكُمْ مَكَانًا كَرِيمًا وَهُوَ الْجَنَّةُ. وَقَالَ أَبُو سَعِيدِ بْنُ الْأَعْرَابِيِّ: سَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيَّ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ: الْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ، فَقُلْتُ لَهُ: وَكَيْفَ؟ قَالَ: يَقُولُ الله ﷿: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ، عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً) يَعْنِي الْجَنَّةَ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (ادَّخَرْتُ شَفَاعَتِي لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي). فَإِذَا كَانَ اللَّهُ ﷿ يَغْفِرُ مَا دُونَ الْكَبَائِرِ وَالنَّبِيُّ ﷺ يَشْفَعُ فِي الْكَبَائِرِ فَأَيُّ ذَنْبٍ يَبْقَى عَلَى الْمُسْلِمِينَ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: الْكَبَائِرُ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ تُغْفَرُ لِمَنْ أَقْلَعَ عَنْهَا قَبْلَ الْمَوْتِ حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ. وَقَدْ يُغْفَرُ لِمَنْ مَاتَ عَلَيْهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ مَنْ مَاتَ عَلَى الذُّنُوبِ، فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَنْ تَابَ قَبْلَ الْمَوْتِ لَمْ يَكُنْ لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْإِشْرَاكِ وَغَيْرِهِ مَعْنًى، إِذِ التَّائِبُ مِنَ الشِّرْكِ أَيْضًا مَغْفُورٌ لَهُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: خَمْسُ آيَاتٍ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ هِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا جَمِيعًا، قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ) وَقَوْلُهُ (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ) الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ)
ve şiddetlendirdiği yahut zikrettiğimiz gibi varlık âlemindeki zararı büyük olan her günah bir büyük günahtır; bunun dışındakiler ise küçük günahtır. İşte bu [kural], bu konuyu sana bağlar ve zapt eder. Doğrusunu Allah bilir. İkinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً } buyruğu: Ebû Amr ve Kûfelilerin çoğu { مُدْخَلًا } kelimesini mîm harfinin ötDoubleesiyle okumuştur. Bu durumda mastar yani “girdirişle” anlamında olması muhtemeldir ve mef'ûl hazfedilmiştir, yani “ve sizi bir girdirişle cennete girdiririz” demektir. Mekân anlamında olup mef'ûl olması da muhtemeldir. Medine ehli ise mîm harfinin fethasıyla okumuştur. Bu durumda { دَخَلَ } fiilinin mastarı olması caizdir ve gizli bir fiille mensuptur; takdiri “ve sizi girdiririz, siz de bir girişle girersiniz” şeklindedir ve söz buna delalet etmektedir. Mekân ismi olması ve mef'ûl [ün bih] olarak nasb edilmesi de caizdir; yani “ve sizi değerli bir mekâna, o da cennettir, girdiririz” demektir. Ebû Saîd b. el-A'râbî şöyle demiştir: Ebû Dâvûd es-Sicistânî'nin şöyle dediğini işittim: Ebû Abdillâh Ahmed b. Hanbel'in şöyle dediğini duydum: “Müslümanların hepsi cennettedir.” Ona: “Nasıl?” dedim. Dedi ki: Allah Azze ve Celle: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً } -yani cenneti kastederek- buyurmaktadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Ben şefaatimi ümmetimden büyük günah sahipleri için sakladım” buyurmuştur. Eğer Allah Azze ve Celle büyük günahların dışındakileri bağışlıyor ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de büyük günahlara şefaat ediyorsa, Müslümanların üzerinde hangi günah kalır? Âlimlerimiz şöyle demiştir: Büyük günahlar Ehl-i Sünnet'e göre, daha önce geçtiği üzere ölümden önce onlardan vazgeçen kimse için bağışlanır. Müslümanlardan o günahlar üzere ölen kimse için de bağışlanabilir; nitekim Teâlâ: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } buyurmuştur. Bundan maksat ise günahlar üzere ölen kimsedir; şayet maksat ölümden önce tövbe eden kimse olsaydı, şirk ile diğerleri arasında ayrım yapmanın bir anlamı kalmazdı; zira şirkten tövbe eden kimse de bağışlanmıştır. İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Nisâ sûresinden beş âyet vardır ki onlar bana bütün dünyadan daha sevimlidir: Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ } buyruğu, { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ } âyeti, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ }
الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها)، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ) وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ثَمَانِ آيَاتٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، هُنَّ خَيْرٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَغَرَبَتْ: (يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ)، (وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ)، (يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ)، (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ
...âyeti; Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } “[Yapılan iş] bir iyilik olursa, onu kat kat artırır” buyruğu ve Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler...” buyruğudur. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: “Nisâ sûresinde sekiz âyet vardır ki bu ümmet için üzerine güneşin doğup battığı her şeyden daha hayırlıdır: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister...”, { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister...”, { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden [yükü] hafifletmek ister...”, { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin kötülüklerinizi örteriz...”
(، الآية،) إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ (،) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ (،) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ (،)
âyeti; { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz”, { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah bir zerre ağırlığınca bile zulmetmez”, { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Kim bir kötülük yapar veya nefsine zulmederse...”,
مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ (الآية.
{ ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” âyetidir.
[سورة النساء (٤): آية ٣٢]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 32]
وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢)
{ وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢) } “Allah'ın kendisiyle bazınızı bazınıza üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır, kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan O'nun lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: يَغْزُو الرِّجَالُ وَلَا يَغْزُو النِّسَاءُ وَإِنَّمَا لَنَا نِصْفُ الْمِيرَاثِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى (وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ). قَالَ مُجَاهِدٌ: وَأَنْزَلَ فِيهَا (إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ) وَكَانَتْ أُمُّ سَلَمَةَ أَوَّلَ ظَعِينَةٍ قَدِمَتِ الْمَدِينَةَ مُهَاجِرَةً. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ، وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، مُرْسَلٌ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ قَالَتْ كَذَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ الْجَاهِلِيَّةُ لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ وَلَا الصِّبْيَانَ، فَلَمَّا وُرِّثُوا وَجُعِلَ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ تَمَنَّى النِّسَاءُ أَنْ لَوْ جُعِلَ أَنْصِبَاؤُهُنَّ كَأَنْصِبَاءِ الرِّجَالِ. وَقَالَ الرِّجَالُ: إِنَّا لَنَرْجُو أَنْ نُفَضَّلَ عَلَى النِّسَاءِ بِحَسَنَاتِنَا فِي الْآخِرَةِ كَمَا فُضِّلْنَا عَلَيْهِنَّ فِي الْمِيرَاثِ، فَنَزَلَتْ، (وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ). الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَتَمَنَّوْا) التَّمَنِّي نَوْعٌ مِنَ الْإِرَادَةِ يَتَعَلَّقُ بِالْمُسْتَقْبَلِ، كَالتَّلَهُّفِ نَوْعٌ مِنْهَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَاضِي، فَنَهَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ التَّمَنِّي، لِأَنَّ فِيهِ تَعَلُّقَ الْبَالِ وَنِسْيَانَ الْأَجَلِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ يَدْخُلُ فِي هَذَا النَّهْيِ الْغِبْطَةُ، وَهِيَ أَنْ يَتَمَنَّى الرَّجُلُ أَنْ يَكُونَ لَهُ حَالُ صَاحِبِهِ وَإِنْ لَمْ يَتَمَنَّ زَوَالَ حَالِهِ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى إِجَازَةِ ذَلِكَ: مَالِكٌ وَغَيْرُهُ، وَهِيَ الْمُرَادُ عِنْدَ بَعْضِهِمْ فِي قَوْلِهِ ﵇ (لَا حَسَدَ إِلَّا فِي اثْنَتَيْنِ: رَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهُوَ يَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ وَرَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ مالا فهو ينفقه آناء الليل وآناء
Bu âyette dört mesele vardır: Birincisi: Tirmizî, Ümmü Seleme'den [radıyallâhu anhâ] şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Erkekler savaşıyor, kadınlar ise savaşmıyor ve bize mirasın ancak yarısı veriliyor.” Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın kendisiyle bazınızı bazınıza üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” [âyetini] indirdi. Mücâhid şöyle demiştir: Onun hakkında { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } “Şüphesiz müslüman erkekler ve müslüman kadınlar...” [âyetini de] indirdi. Ümmü Seleme, Medine'ye hicret ederek gelen ilk kadın yolcu idi. Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle demiştir: “Bu mürsel bir hadistir.” Bazıları ise bunu İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den mürsel olarak; Ümmü Seleme'nin şöyle dediği şeklinde rivayet etmiştir. Katâde şöyle demiştir: Câhiliye ehli kadınlara ve çocuklara miras vermezlerdi. Kadınlar mirasçı kılınıp erkeğe iki kadının payı kadar verildiğinde kadınlar, paylarının erkeklerin payları gibi olmasını temenni ettiler. Erkekler ise: “Mirasta kadınlardan üstün kılındığımız gibi, âhirette de sevaplarımızla onlardan üstün kılınmayı umarız” dediler. Bunun üzerine: { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın kendisiyle bazınızı bazınıza üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” [âyeti] indi. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَتَمَنَّوْا } “Temenni etmeyin” buyruğu: Temenni, gelecekle irtibatlı olan bir irade türüdür; tıpkı geçmişle irtibatlı bir irade türü olan teessüf/hayıflanma gibi. Allah Sübhânehu müminleri temenniden nehyetmiştir; çünkü onda zihnin meşgul olması ve ecelin unutulması vardır. Âlimler, kişinin başkasının durumunun yok olmasını istemeksizin onun sahip olduğu hâle kendisinin de sahip olmayı temenni etmesi demek olan gıptanın bu yasağa girip girmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve diğerlerinin de dâhil olduğu cumhur, bunun caiz olduğu görüşündedir. Nitekim bazısına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğundaki maksat da budur: « لَا حَسَدَ إِلَّا فِي اثْنَتَيْنِ: رَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهُوَ يَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ وَرَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ مالا فهو ينفقه آناء الليل وآناء... » «Yalnızca iki kişiye haset (gıpta) edilir: Biri Allah'ın kendisine Kur'an verdiği ve onunla gece gündüz amel eden (namaz kılan) kimse, diğeri de Allah'ın kendisine mal verdiği ve onu gece gündüz infak eden kimsedir...»
النَّهَارِ (. فَمَعْنَى قَوْلِهِ:) لَا حَسَدَ) أَيْ لَا غِبْطَةَ أَعْظَمُ وَأَفْضَلُ مِنَ الْغِبْطَةِ فِي هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ. وَقَدْ نَبَّهَ الْبُخَارِيُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى حَيْثُ بَوَّبَ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ (بَابُ الِاغْتِبَاطِ فِي الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ) قَالَ الْمُهَلَّبُ: بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا لَا يَجُوزُ تَمَنِّيهِ، وَذَلِكَ مَا كَانَ مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا وَأَشْبَاهِهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَأَمَّا التَّمَنِّي فِي الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَذَلِكَ هُوَ الْحَسَنُ، وَأَمَّا إِذَا تَمَنَّى الْمَرْءُ عَلَى اللَّهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَقْرِنَ أُمْنِيَّتَهُ بِشَيْءٍ مِمَّا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ فَذَلِكَ جَائِزٌ، وَذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: (وَدِدْتُ أَنْ أَحْيَا ثُمَّ أُقْتَلَ). قُلْتُ: هَذَا الْحَدِيثُ هُوَ الَّذِي صَدَّرَ بِهِ الْبُخَارِيُّ كِتَابَ التَّمَنِّي فِي صَحِيحِهِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى تَمَنِّي الْخَيْرِ وَأَفْعَالِ الْبِرِّ وَالرَّغْبَةِ فِيهَا، وَفِيهِ فَضْلُ الشَّهَادَةِ عَلَى سَائِرِ أَعْمَالِ الْبِرِّ، لِأَنَّهُ ﵇ تَمَنَّاهَا دُونَ غَيْرِهَا، وَذَلِكَ لِرَفِيعِ مَنْزِلَتِهَا وَكَرَامَةِ أَهْلِهَا، فَرَزَقَهُ اللَّهُ إِيَّاهَا، لِقَوْلِهِ: (مَا زالت أكلة خيبر تعادني الآن أو ان قَطَعَتْ أَبْهَرِي). وَفِي الصَّحِيحِ: (إِنَّ الشَّهِيدَ يُقَالُ لَهُ تَمَنَّ فَيَقُولُ أَتَمَنَّى أَنْ أَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا حَتَّى أُقْتَلَ فِي سَبِيلِكَ مَرَّةً أُخْرَى). وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يتمنى إيمان أبي طالب و [إيمان] أَبِي لَهَبٍ وَصَنَادِيدِ قُرَيْشٍ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ لا يكون، وكان يقول: (وا شوقاه إِلَى إِخْوَانِي الَّذِينَ يَجِيئُونَ مِنْ بَعْدِي يُؤْمِنُونَ بِي وَلَمْ يَرَوْنِي). وَهَذَا كُلُّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّمَنِّيَ لَا يُنْهَى عَنْهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ دَاعِيَةً إِلَى الْحَسَدِ وَالتَّبَاغُضِ، وَالتَّمَنِّي الْمَنْهِيُّ عَنْهُ فِي الْآيَةِ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ أَنْ يَتَمَنَّى الرَّجُلُ حَالَ الْآخَرِ مِنْ دِينٍ أَوْ دُنْيَا عَلَى أَنْ يَذْهَبَ مَا عِنْدَ الْآخَرِ، وَسَوَاءٌ تَمَنَّيْتَ مَعَ ذَلِكَ أَنْ يعود إليك أولا. وَهَذَا هُوَ الْحَسَدُ بِعَيْنِهِ، وَهُوَ الَّذِي ذَمَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: (أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) وَيَدْخُلُ فِيهِ أَيْضًا خِطْبَةُ الرَّجُلِ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ وَبَيْعُهُ عَلَى بَيْعِهِ، لِأَنَّهُ دَاعِيَةُ الْحَسَدِ وَالْمَقْتِ. وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الْغِبْطَةَ وَأَنَّهَا دَاخِلَةٌ فِي النَّهْيِ، وَالصَّحِيحُ جَوَازُهَا عَلَى مَا بَيَّنَّا، وَبِاللَّهِ تَوْفِيقُنَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَمَنَّى مَالَ أَحَدٍ، أَلَمْ تَسْمَعِ الَّذِينَ قَالُوا: (يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ) إلى أن
...gündüz [gece gündüz onunla amel eder].» Dolayısıyla Resûlullah'ın: «لَا حَسَدَ» «Haset (gıpta) yoktur» sözünün anlamı; bu iki husustaki gıptadan daha büyük ve daha üstün bir gıpta yoktur, demektir. Nitekim Buhârî bu hadis için «İlim ve Hikmette Gıpta Etmek Bâbı» başlığını koyarak bu anlama dikkat çekmiştir. Mühelleb şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu âyette temenni edilmesi caiz olmayan şeyleri açıklamıştır ki bu da dünya metaı ve benzeri şeylerdir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Salih ameller hususundaki temenni ise güzeldir. Kişinin, temennisini daha önce zikrettiğimiz şeylerden birine bağlamaksızın Allah'tan dilekte bulunması caizdir. Bu durum, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «وَدِدْتُ أَنْ أَحْيَا ثُمَّ أُقْتَلَ» «İsterdim ki diriltileyim, sonra [yine] öldürüleyim» buyurduğu hadisinde de mevcuttur. Ben derim ki: Buhârî'nin Sahîh'inde Kitâbu't-Temennî'ye (Temenni Bölümü) kendisiyle başladığı hadis işte budur. Bu da hayrı ve iyilik türünden fiilleri temenni etmeye ve bunlara rağbet göstermeye delalet eder. Bunda şehitliğin diğer bütün iyilik amellerine olan üstünlüğü de vardır; çünkü o [Peygamber] aleyhisselâm, yüksek mertebesi ve şehitlerin Allah katındaki değeri sebebiyle diğerlerini değil, yalnızca onu temenni etmiştir. Allah da onun: «مَا زَالَتْ أُكْلَةُ خَيْبَرَ تُعَادُنِي، فَهَذَا أَوَانُ قَطَعَتْ أَبْهَرِي» «Hayber'deki lokmanın [zehrinin] acısı bana geri dönüp durdu; işte şimdi kalbimin ana damarını (şahdamarını) kestiği andır» sözü gereğince bunu kendisine nasip etmiştir. Sahîh'te [şöyle] geçmektedir: «إِنَّ الشَّهِيدَ يُقَالُ لَهُ تَمَنَّ فَيَقُولُ أَتَمَنَّى أَنْ أَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا حَتَّى أُقْتَلَ فِي سَبِيلِكَ مَرَّةً أُخْرَى» «Şehide: 'Dilekte bulun!' denilir. O da: 'Tekrar dünyaya döndürülüp senin yolunda bir kez daha öldürülmeyi temenni ediyorum' der.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, gerçekleşmeyeceğini bildiği halde Ebû Tâlib'in, [imanını] Ebû Leheb'in ve Kureyş'in ileri gelenlerinin iman etmesini temenni ederdi ve şöyle buyururdu: «وَا شَوْقَاهْ إِلَى إِخْوَانِي الَّذِينَ يَجِيئُونَ مِنْ بَعْدِي يُؤْمِنُونَ بِي وَلَمْ يَرَوْنِي» «Benden sonra gelip beni görmedikleri halde bana iman eden kardeşlerime ne kadar da özlem duyuyorum!» Bütün bunlar, hasede ve buğza yol açmadığı takdirde temenninin yasaklanmadığına delalet eder. Âyette yasaklanan temenni ise bu kabildendir. Buna; kişinin, başkasının elindekinin yok olması şartıyla onun dinî veya dünyevî durumunu temenni etmesi dâhildir; ister bununla birlikte o şeyin sana intikal etmesini temenni et, ister etme. Hasetin ta kendisi de budur. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Yoksa onlar, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” buyruğu ile yerdiği şey de işte budur. Kişinin, din kardeşinin evlenme teklifi üstüne teklifte bulunması veya onun yaptığı satış üzerine satış yapması da buna dâhildir; çünkü bu, hasede ve nefrete yol açar. Bazı âlimler gıptayı da mekruh görüp onun da bu yasağa dâhil olduğunu söylemişlerdir; fakat sahih olan, açıkladığımız üzere caiz olmasıdır. Başarı Allah'tandır. Dahhâk da şöyle demiştir: Hiç kimsenin bir başkasının malını temenni etmesi helal değildir. Sen: { يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ } “Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı!” diyenlerin [halini] duymadın mı? Nihayet...
قَالَ: (وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ) حِينَ خسف به وبداره وبأمواله (لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا) وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا يَتَمَنَّ الرَّجُلُ مَالَ أَخِيهِ وَلَا امْرَأَتَهُ وَلَا خَادِمَهُ وَلَا دَابَّتَهُ، وَلَكِنْ لِيَقُلِ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي مِثْلَهُ. وَهُوَ كَذَلِكَ فِي التَّوْرَاةِ، وكذلك قوله في القرآن (وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَهَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَتَمَنَّى الرَّجُلُ مَالَ فُلَانٍ وَأَهْلَهُ، وَأَمَرَ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَسْأَلُوهُ مِنْ فَضْلِهِ. وَمِنَ الْحُجَّةِ لِلْجُمْهُورِ قَوْلُهُ ﷺ: (إِنَّمَا الدُّنْيَا لِأَرْبَعَةِ نَفَرٍ: رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا وَعِلْمًا فَهُوَ يَتَّقِي فِيهِ رَبَّهُ وَيَصِلُ بِهِ رَحِمَهُ وَيَعْلَمُ لِلَّهِ فِيهِ حَقًّا فَهَذَا بِأَفْضَلِ الْمَنَازِلِ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْمًا وَلَمْ يُؤْتِهِ مَالًا فَهُوَ صَادِقُ النِّيَّةِ يَقُولُ لَوْ أَنَّ لِي مَالًا لَعَمِلْتُ فِيهِ بِعَمَلِ فُلَانٍ فَهُوَ بِنِيَّتِهِ فَأَجْرُهُمَا سَوَاءٌ) الْحَدِيثَ ... وَقَدْ تَقَدَّمَ. خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَا يَتَمَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَالَ وَمَا يُدْرِيهِ لَعَلَّ هَلَاكَهُ فِيهِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا تَمَنَّاهُ لِلدُّنْيَا، وَأَمَّا إِذَا تَمَنَّاهُ لِلْخَيْرِ فَقَدْ جَوَّزَهُ الشَّرْعُ، فَيَتَمَنَّاهُ الْعَبْدُ لِيَصِلَ بِهِ إِلَى الرَّبِّ، وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا) يُرِيدُ مِنَ الثَّوَابِ والعقاب (وَلِلنِّساءِ) كذلك، قاله قَتَادَةُ. فَلِلْمَرْأَةِ الْجَزَاءُ عَلَى الْحَسَنَةِ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا كَمَا لِلرِّجَالِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ الْمِيرَاثُ. وَالِاكْتِسَابُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بِمَعْنَى الْإِصَابَةِ، لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، فَنَهَى اللَّهُ ﷿ عَنِ التَّمَنِّي عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِمَا فِيهِ مِنْ دَوَاعِي الْحَسَدِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمُ بِمَصَالِحِهِمْ مِنْهُمْ، فَوَضَعَ الْقِسْمَةَ بَيْنَهُمْ عَلَى التَّفَاوُتِ عَلَى مَا عَلِمَ مِنْ مَصَالِحِهِمْ. الرَّابِعَةُ- قوله تعالى: (وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ) رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (سَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ يُسْأَلَ وَأَفْضَلُ الْعِبَادَةِ انْتِظَارُ الْفَرَجِ) وَخَرَّجَ أَيْضًا ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ لَمْ يَسْأَلِ اللَّهَ يَغْضَبْ عَلَيْهِ). وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالسُّؤَالِ لِلَّهِ تَعَالَى وَاجِبٌ، وَقَدْ أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ هَذَا الْمَعْنَى فَنَظَمَهُ فَقَالَ:
O, kendisi, evi ve mallarıyla yere batırılınca şöyle buyurdu: { وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ } { لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا } “Dün onun yerinde olmayı temenni edenler: 'Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı bizi de muhakkak yerin dibine geçirirdi' demeye başladılar.” Kelbî dedi ki: Kişi kardeşinin malını, karısını, hizmetçisini ve biniti temenni etmesin; lakin: “Allah'ım! Bana da onun bir benzerini rızık olarak ver” desin. Tevrat'ta da böyledir; Kur'an'daki: { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” buyruğu da böyledir. İbn Abbas dedi ki: Allah Sübhânehu, kişinin falanın malını ve ailesini temenni etmesini nehyetmiş, mümin kullarına ise O'nun lütfundan istemelerini emretmiştir. Cumhurun delillerinden biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüdür: “Dünya ancak dört kişi içindir: Bir kimse ki Allah ona mal ve ilim vermiştir; o da bunda Rabbinden sakınır, sıla-i rahim yapar ve bunda Allah'ın hakkı olduğunu bilir; işte bu en üstün derecededir. Bir kimse de vardır ki Allah ona ilim vermiş, mal vermemiştir; o da iyi niyetlidir ve: 'Eğer benim malım olsaydı ben de falanın ameli gibi amel ederdim' der; o niyeti iledir ve ecirleri eşittir...” hadisi... Bu daha önce geçmişti. Bunu Tirmizî tahric etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle dedi: Hiçbiriniz mal temenni etmesin; nereden bilecek, belki de helaki ondadır. Bu durum ancak malı dünya için temenni ettiği zaman geçerlidir; hayır için temenni etmesine gelince bunu şeriat caiz kılmıştır; böylece kul Rabbine ulaşmak için onu temenni eder; Allah dilediğini yapar. Üçüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا } buyruğu: Sevap ve cezadan kastedilmektedir; { وَلِلنِّساءِ } kadınlar için de böyledir; bunu Katâde söylemiştir. Kadın için de erkekler gibi bir iyiliğe on katı karşılık vardır. İbn Abbas ise şöyle demiştir: Bundan maksat mirastır. Bu görüşe göre iktisap, elde etmek/isabet ettirmek anlamındadır; erkeğe iki dişinin payı kadardır. Allah Azze ve Celle, hasede sevk edici unsurlar içerdiğinden ve Allah Teâlâ onların maslahatlarını kendilerinden daha iyi bildiğinden dolayı bu şekilde temenni etmeyi nehyetmiştir; böylece onların arasındaki taksimi, maslahatlarına dair bildiği şeylere göre farklı seviyelerde belirlemiştir. Dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } buyruğu: Tirmizî, Abdullah'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin; zira O kendisinden istenilmesini sever. İbadetin en faziletlisi ise kurtuluşu/ferahlığı beklemektir.” İbn Mâce de Ebû Hureyre'den tahric ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim Allah'tan istemezse O, kendisine gazap eder.” Bu da Allah Teâlâ'dan isteme emrinin vacip olduğuna delalet eder. Bazı âlimler bu manayı alıp şiirleştirerek şöyle demiştir:
اللَّهُ يَغْضَبُ إِنْ تَرَكْتَ سُؤَالَهُ ... وَبُنَيُّ آدَمَ حِينَ يُسْأَلُ يَغْضَبُ
İstemeyi terk edersen Allah gazap eder... Âdemoğlu ise kendisinden istendiği zaman öfkelenir.
وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْمُعَذَّلِ أَبُو الْفَضْلِ الْفَقِيهُ الْمَالِكِيُّ فَأَحْسَنَ:
Mâlikî fakihi Ebu'l-Fadl Ahmed b. el-Muazzal da ne güzel söylemiştir:
الْتَمِسِ الْأَرْزَاقَ عِنْدَ الَّذِي ... مَا دُونَهُ إِنْ سِيلَ مِنْ حَاجِبِ
Rızıkları O'nun katında ara ki... Kendisinden istendiğinde önünde hiçbir perdeci bulunmaz.
مَنْ يُبْغِضُ التَّارِكَ تَسْآلَهُ ... جُودًا وَمَنْ يَرْضَى عَنِ الطَّالِبِ
Cömertliğinden ötürü O, istemeyi terk edene buğzeder... İsteyenden ise razı olur.
وَمَنْ إِذَا قَالَ جَرَى قَوْلُهُ ... بِغَيْرِ تَوْقِيعٍ إِلَى كَاتِبِ
O öyle bir zattır ki söylediğinde sözü yürürlüğe girer... Bir kâtibin imzasına gerek kalmaksızın.
وَقَدْ أَشْبَعْنَا الْقَوْلَ فِي هَذَا الْمَعْنَى فِي كِتَابِ (قَمْعِ الْحِرْصِ بِالزُّهْدِ وَالْقَنَاعَةِ). وقال سعيد ابن جبير: (وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ) الْعِبَادَةَ، لَيْسَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: سَلُوهُ التَّوْفِيقَ لِلْعَمَلِ بِمَا يُرْضِيهِ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: سَلُوا رَبَّكُمْ حَتَّى الشِّبَعِ، فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يُيَسِّرْهُ اللَّهُ ﷿ لَمْ يَتَيَسَّرْ. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: لَمْ يَأْمُرْ بِالسُّؤَالِ إِلَّا لِيُعْطِيَ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ: (وَسَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ" بِغَيْرِ هَمْزٍ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ. الْبَاقُونَ بِالْهَمْزِ.) وَاسْأَلُوا اللَّهَ (. وَأَصْلُهُ بِالْهَمْزِ إِلَّا أنه حذفت الهمزة للتخفيف. والله أعلم.
Biz bu manadaki sözleri *Kam'u'l-Hırs bi'z-Zühd ve'l-Kanaa* adlı kitabımızda etraflıca açıkladık. Saîd b. Cübeyr dedi ki: { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } ibadeti [isteyin demektir], dünya işinden değildir. Şöyle de denilmiştir: O'nu razı edecek ameli işlemeye muvaffak kılmasını isteyin. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Rabbinizden doymayı bile isteyin; zira Allah Azze ve Celle kolaylaştırmazsa o kolaylaşmaz.” Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Vermek istemeseydi istemeyi emretmezdi. Kisâî ve İbn Kesîr Kur'an'ın tamamında hemzesiz olarak: { وَسَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise hemzeyle: { وَاسْأَلُوا اللَّهَ } şeklinde okumuşlardır. Aslı hemzelidir, ancak hafifletmek için hemze hazfedilmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤): آية ٣٣]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 33]
وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣)
{ وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣) } “Ana babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağlandığı kimselere de paylarını verin. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ لِكُلِّ إِنْسَانٍ وَرَثَةً وَمَوَالِيَ، فَلْيَنْتَفِعْ كُلُّ وَاحِدٍ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْمِيرَاثِ، وَلَا يَتَمَنَّ مَالَ غَيْرِهِ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الْفَرَائِضِ مِنْ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: (وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ) قَالَ: كَانَ الْمُهَاجِرُونَ حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَرِثُ الْأَنْصَارِيُّ الْمُهَاجِرِيَّ دُونَ ذَوِي رَحِمِهِ، لِلْأُخُوَّةِ الَّتِي آخَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَهُمْ، فَلَمَّا نَزَلَتْ (وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ) قَالَ: نَسَخَتْهَا (وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ). قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ بَطَّالٍ: وَقَعَ فِي جَمِيعِ النُّسَخِ (وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ) قَالَ: نَسَخَتْهَا (وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ). وَالصَّوَابُ أَنَّ الْآيَةَ النَّاسِخَةَ (وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ) وَالْمَنْسُوخَةَ (وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ)، وكذا رواه الطبري في روايته.
Bu [ayette] beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah her insanın mirasçıları ve mevlâları (vârisleri) olduğunu açıklamıştır; o hâlde herkes miras olarak Allah'ın kendisine pay ettiği şeyden faydalansın ve başkasının malını temenni etmesin. Buhârî, *Kitâbü'l-Ferâiz*'de Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayetiyle şunu aktarmıştır: { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عاقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } “Ana babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağlandığı kimselere...” [ayeti hakkında İbn Abbâs] şöyle demiştir: Muhacirler Medine'ye geldiklerinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında kurduğu kardeşlik bağı sebebiyle Ensârî olan kimse, kendi akrabaları dururken Muhâcir'e vâris olurdu. { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ } “Her biri için vârisler kıldık” [ayeti] inince [İbn Abbâs]: «{ وَالَّذِينَ عاقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } [ayeti] bunu neshetti» demiştir. Ebü'l-Hasen İbn Battâl şöyle demiştir: [Buhârî'nin] bütün nüshalarında “{ وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ } [ayeti inince İbn Abbâs]: { وَالَّذِينَ عاقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } [ayeti] bunu neshetti, dedi” şeklinde vaki olmuştur. Doğrusu ise nâsih (hükmü getiren/kaldıran) ayetin { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ }, mensuh (hükmü kaldırılan) ayetin ise { وَالَّذِينَ عاقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } olmasıdır; nitekim Taberî de kendi rivayetinde bunu böylece nakletmiştir.
وَرُوِيَ عَنْ جُمْهُورِ السَّلَفِ أَنَّ الْآيَةَ النَّاسِخَةَ لِقَوْلِهِ: (وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ) قَوْلُهُ تَعَالَى فِي (الْأَنْفَالِ): (وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ) رُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَهُوَ الَّذِي أَثْبَتَهُ أَبُو عُبَيْدٍ فِي كِتَابِ (النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ) لَهُ. وَفِيهَا قَوْلٌ آخَرُ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ ﷿ الَّذِينَ تَبَنَّوْا غَيْرَ أَبْنَائِهِمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَوَرِثُوا فِي الْإِسْلَامِ أَنْ يَجْعَلُوا لَهُمْ نَصِيبًا فِي الْوَصِيَّةِ وَرَدَّ الْمِيرَاثَ إِلَى ذَوِي الرَّحِمِ وَالْعَصَبَةِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: قَوْلُهُ تَعَالَى (وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ) مُحْكَمٌ وَلَيْسَ بِمَنْسُوخٍ، وَإِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُعْطُوا الْحُلَفَاءَ أَنْصِبَاءَهُمْ مِنَ النُّصْرَةِ وَالنَّصِيحَةِ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ، ذَكَرَهُ الطبري عن ابن عباس. (والذين عقدت أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ) مِنَ النُّصْرَةِ وَالنَّصِيحَةِ وَالرِّفَادَةِ وَيُوصِي لَهُمْ وَقَدْ ذَهَبَ الْمِيرَاثُ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ. قُلْتُ- وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ، وَرَوَاهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَلَا يَصِحُّ النَّسْخُ، فَإِنَّ الْجَمْعَ مُمْكِنٌ كَمَا بَيَّنَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فِيمَا ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ، وَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْهُ فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ. وَسَيَأْتِي مِيرَاثُ (ذَوِي الْأَرْحَامِ) فِي (الْأَنْفَالِ) ١ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيةُ- (كُلُّ) فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعْنَاهَا الْإِحَاطَةُ وَالْعُمُومُ. فَإِذَا جَاءَتْ مُفْرَدَةً فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ عِنْدَ جَمِيعِ النَّحْوِيِّينَ، حَتَّى إِنَّ بَعْضَهُمْ أَجَازَ مَرَرْتُ بِكُلٍّ، مِثْلَ قَبْلُ وَبَعْدُ. وَتَقْدِيرُ الْحَذْفِ: وَلِكُلِّ أَحَدٍ جَعَلْنَا مَوَالِيَ، يَعْنِي وَرَثَةً. (وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ) يَعْنِي بِالْحَلِفِ، عَنْ قَتَادَةَ. وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يُعَاقِدُ الرَّجُلَ فَيَقُولُ: دَمِيَ دَمُكَ، وَهَدْمِي هَدْمُكَ، وَثَأْرِي ثَأْرُكَ، وَحَرْبِي حَرْبُكَ، وَسِلْمِي سِلْمُكَ وَتَرِثُنِي وَأَرِثُكَ، وَتَطْلُبُ بِي وَأَطْلُبُ بِكَ، وَتَعْقِلُ عَنِّي وَأَعْقِلُ عَنْكَ، فَيَكُونُ لِلْحَلِيفِ السُّدُسُ مِنْ مِيرَاثِ الْحَلِيفِ ثُمَّ نُسِخَ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَوالِيَ) اعْلَمْ أَنَّ الْمَوْلَى لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ يُطْلَقُ عَلَى وُجُوهٍ، فَيُسَمَّى الْمُعْتِقُ مَوْلًى وَالْمُعْتَقُ مَوْلًى. وَيُقَالُ: الْمَوْلَى الْأَسْفَلُ وَالْأَعْلَى أيضا. ويسمى
Seleften (ilk dönem âlimlerinden) çoğunluktan rivayet edildiğine göre, O'nun: { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } buyruğunu nesheden (hükmünü kaldıran) ayet, Teâlâ'nın Enfâl [Suresi]'ndeki: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar [mirasta] birbirlerine daha yakındırlar” buyruğudur. Bu [görüş], İbn Abbâs, Katâde ve el-Hasan el-Basrî'den rivayet edilmiştir; Ebû Ubeyd'in en-Nâsih ve'l-Mensûh adlı eserinde benimsediği görüş de budur. Bu hususta diğer bir görüş daha vardır; onu ez-Zührî, Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle rivayet etmiştir: "Allah azze ve celle, Câhiliye döneminde kendi öz evlatlarından başkasını evlat edinen ve İslâm'da [onlara] vâris olan kimselere, vasiyet yoluyla onlara bir pay ayırmalarını emretmiş, mirası ise akrabalara ve asabeye (erkek vârislere) bırakmıştır." Bir topluluk ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } buyruğu muhkemdir, mensuh değildir. Allah, müminlere sadece antlaşmalı oldukları kimselere (hulefâ) yardım, nasihat ve benzeri hususlardaki paylarını vermelerini emretmiştir. Bunu et-Taberî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir. { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } [yani] yardım, samimi öğüt ve rifâde (maddi ikram) paylarını [verin]; onlara vasiyette de bulunulur, miras [hakkı] ise kalkmıştır. Bu, Mücâhid ve es-Süddî'nin görüşüdür. Derim ki: Bunu en-Nehhâs da tercih etmiş ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir. Nesh ise sahih değildir; çünkü et-Taberî'nin zikrettiği üzere İbn Abbâs'ın açıkladığı ve Buhârî'nin de Tefsir Kitabı'nda kendisinden rivayet ettiği gibi [iki hükmün arasını] telif etmek mümkündür. Zevi'l-erhâmın (akrabaların) mirası [konusu], inşâallahu teâlâ Enfâl [Suresi tefsirin]de gelecektir. İkinci [Mesele]- Arap kelamında "küll" (كُلّ) lafzı, kuşatıcılık ve genellik (kapsam) ifade eder. Bu lafız tek başına (tenvinli olarak) geldiğinde, bütün dilbilgisi âlimlerine göre kelamda mutlaka bir hazif (düşmüş bir öge) bulunur; öyle ki bazısı, "kablu" ve "ba'du" [kelimelerinde] olduğu gibi [tenvinle] "merartu bi-kullin" (her birine uğradım) denilmesini caiz görmüştür. Buradaki hazfin takdiri: { وَلِكُلِّ أَحَدٍ جَعَلْنَا مَوَالِيَ } "Her bir kimse için mevâlî yani vârisler kıldık" şeklindedir. { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } yani yeminleşerek [bağlandıklarınız]; Katâde'den [bu şekilde rivayet edilmiştir]. Bu da şöyle olurdu: Bir adam diğer bir adamla yeminleşip sözleşir ve şöyle derdi: "Benim kanım senin kanındır, benim yıkımım senin yıkımındır, benim kan davam senin davandır, benim savaşım senin savaşındır, benim barışım senin barışındır; sen bana vâris olursun ben de sana vâris olurum, sen benim hakkımı ararsın ben de senin hakkını ararım, sen benim yerime diyet ödersin ben de senin yerine diyet öderim." Böylece antlaşmalı olana (halîf), antlaşma yaptığı kimsenin mirasından altıda bir (1/6) pay verilirdi; daha sonra bu [uygulama] neshedildi. Üçüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { مَوالِيَ } buyruğu: Bil ki "el-mevlâ" (المَوْلَى) müşterek (birden çok anlama gelen) bir lafızdır; çeşitli anlamlara gelir. Azat eden efendiye mevlâ denildiği gibi azat edilen köleye de mevlâ denir. Ayrıca "el-mevle'l-esfel" (azat edilen köle) ve "el-mevle'l-a'lâ" (azat eden efendi) de denilir. [Yardım eden kimseye de]...
النَّاصِرُ الْمَوْلَى، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ). وَيُسَمَّى ابْنُ الْعَمِّ مَوْلَى وَالْجَارُ مَوْلَى. فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ) يُرِيدُ عَصَبَةً، لِقَوْلِهِ ﵇: (مَا أَبْقَتِ السِّهَامُ فَلِأَوْلَى عَصَبَةٍ ذَكَرٍ). وَمِنَ الْعَصَبَاتِ الْمَوْلَى الْأَعْلَى لَا الْأَسْفَلُ، عَلَى قَوْلِ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، لِأَنَّ الْمَفْهُومَ فِي حَقِّ الْمُعْتِقِ أَنَّهُ الْمُنْعِمُ عَلَى الْمُعْتَقِ، كَالْمُوجِدِ لَهُ، فَاسْتَحَقَّ مِيرَاثَهُ لِهَذَا الْمَعْنَى. وَحَكَى الطَّحَاوِيُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيَادٍ أَنَّ الْمَوْلَى الْأَسْفَلَ يَرِثُ مِنَ الْأَعْلَى، وَاحْتَجَّ فِيهِ بِمَا رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ عبد اله فَمَاتَ الْمُعْتِقُ وَلَمْ يَتْرُكْ إِلَّا الْمُعْتَقَ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِيرَاثَهُ لِلْغُلَامِ الْمُعْتَقِ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَلَا مُعَارِضَ لِهَذَا الْحَدِيثِ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِهِ، وَلِأَنَّهُ إِذَا أَمْكَنَ إِثْبَاتُ الْمِيرَاثِ لِلْمُعْتِقِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ كَانَ كَالْمُوجِدِ لَهُ، فَهُوَ شَبِيهٌ بِالْأَبِ، وَالْمَوْلَى الْأَسْفَلُ شَبِيهٌ بِالِابْنِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي التَّسْوِيَةَ بَيْنَهُمَا فِي الْمِيرَاثِ، وَالْأَصْلُ أَنَّ الِاتِّصَالَ يَعُمُّ. وَفِي الْخَبَرِ (مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْهُمْ). وَالَّذِينَ خَالَفُوا هَذَا وَهُمُ الْجُمْهُورُ قَالُوا: الْمِيرَاثُ يَسْتَدْعِي الْقَرَابَةَ وَلَا قَرَابَةَ، غَيْرَ أَنَّا أَثْبَتْنَا لِلْمُعْتِقِ الْمِيرَاثَ بِحُكْمِ الْإِنْعَامِ عَلَى الْمُعْتَقِ، فَيَقْتَضِي مُقَابَلَةَ الْإِنْعَامِ بِالْمُجَازَاةِ، وَذَلِكَ لَا يَنْعَكِسُ فِي الْمَوْلَى الْأَسْفَلِ. وَأَمَّا الِابْنُ فَهُوَ أَوْلَى النَّاسِ بِأَنْ يَكُونَ خَلِيفَةَ أَبِيهِ وَقَائِمًا مَقَامَهُ، وَلَيْسَ الْمُعْتَقُ صَالِحًا لِأَنْ يَقُومَ مَقَامَ مُعْتِقِهِ، وَإِنَّمَا الْمُعْتِقُ قَدْ أَنْعَمَ عَلَيْهِ فَقَابَلَهُ الشَّرْعُ بِأَنْ جَعَلَهُ أَحَقَّ بِمَوْلَاهُ الْمُعْتَقِ، وَلَا يُوجَدُ هَذَا فِي الْمَوْلَى الْأَسْفَلِ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ) رَوَى عَلِيُّ بْنُ كَبْشَةَ عَنْ حَمْزَةَ (عَقَّدَتْ) بِتَشْدِيدِ الْقَافِ عَلَى التَّكْثِيرِ. وَالْمَشْهُورُ عَنْ حَمْزَةَ (عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ) مُخَفَّفَةُ الْقَافِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَاصِمٍ وَالْكِسَائِيِّ، وَهِيَ قِرَاءَةٌ بَعِيدَةٌ، لِأَنَّ الْمُعَاقَدَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا مِنَ اثْنَيْنِ فَصَاعِدًا، فَبَابُهَا فَاعَلَ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَقِرَاءَةُ حَمْزَةَ تَجُوزُ عَلَى غُمُوضٍ فِي الْعَرَبِيَّةِ، يَكُونُ التَّقْدِيرُ فِيهَا وَالَّذِينَ عَقَدَتْهُمْ أَيْمَانُكُمُ الْحِلْفَ، وَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَتَقْدِيرُهُ: عَقَدَتْ لَهُمْ أَيْمَانُكُمُ الْحِلْفَ، ثُمَّ حُذِفَتِ اللَّامُ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِذا كالُوهُمْ) أَيْ كَالُوا لَهُمْ. وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي، كَمَا يُقَالُ: كِلْتُكَ أَيْ كِلْتُ لَكَ بُرًّا. وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ مُتَّصِلٌ فِي الصلة.
Yardım eden kişiye de mevlâ denir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } “Kâfirlerin ise hiçbir mevlası (yardımcısı) yoktur” buyruğu da bundandır. Amcaoğluna da mevlâ, komşuya da mevlâ denilir. Allah Teâlâ'nın: { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ } “Herkes için mevâlî (vârisler) kıldık” buyruğuna gelince, [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « مَا أَبْقَتِ السِّهَامُ فَلِأَوْلَى عَصَبَةٍ ذَكَرٍ » «Belirlenmiş pay sahiplerinden geriye kalan [mal], en yakın erkek asabeyindir» buyruğundan ötürü bununla asabeyi kastetmektedir. Âlimlerin çoğunun görüşüne göre asabelerden biri de el-mevle'l-a‘lâ (azat eden efendi)dır, el-mevle'l-esfel (azat edilen köle) değildir. Çünkü azat edenin durumundan anlaşılan, onun azat edilene nimet verip adeta onu var eden konumunda olmasıdır; dolayısıyla bu anlamdan ötürü onun mirasına hak kazanmıştır. Tahâvî, Hasan b. Ziyâd'dan el-mevle'l-esfelin el-mevle'l-a‘lâya vâris olacağını nakletmiş ve buna dair bir adamın kölesini azat ettiği, ardından azat edenin ölüp geride azat edilen köleden başka kimseyi bırakmadığı, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun mirasını azat edilen köleye verdiği şeklinde rivayet edilen hadisi delil göstermiştir. Tahâvî şöyle demiştir: Bu hadise muhalif bir delil yoktur, dolayısıyla bununla hükmetmek vâciptir. Ayrıca azat edenin onu adeta var eden konumunda olması takdiriyle mirasa hak kazandığını kabul etmek mümkünse, o babaya benzer; el-mevle'l-esfel de oğula benzer. Bu da miras hususunda aralarında eşitliği gerektirir ve asıl olan [nesep ve velâ bağının] umumi olmasıdır. Nitekim rivayette: « مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْهُمْ » «Bir kavmin mevlâsı (azatlısı) onlardandır» buyrulmuştur. Buna muhalefet edenler -ki onlar cumhurdur- şöyle demişlerdir: Miras akrabalığı gerektirir, burada ise akrabalık yoktur. Ancak biz azat edene, azat edilene yaptığı ihsan sebebiyle mirası sabit kıldık; bu da ihsana karşılık vermeyi (mükâfatlandırmayı) gerektirir. Bu durum ise el-mevle'l-esfel için tersine işlemez. Oğul ise babasının halefi olmaya ve onun yerine geçmeye insanların en layığıdır; oysa azat edilen kimse kendisini azat edenin yerine geçmeye elverişli değildir. Azat eden kimse ona ihsanda bulunmuş, şeriat da buna karşılık olarak onu azat ettiği mevlâsına daha hak sahibi kılmıştır. Bu durum ise el-mevle'l-esfelde bulunmaz. Böylece ikisi arasındaki fark ortaya çıkmıştır; en doğrusunu Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ عاقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } buyruğu hakkında Ali b. Kebşe, Hamza'dan teksîr (çokluk) ifade edecek şekilde kāf harfinin şeddesiyle { عَقَّدَتْ } şeklinde rivayet etmiştir. Hamza'dan meşhur olan rivayet ise kāf harfinin şeddesiz haliyle { عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } şeklindedir; bu Âsım ve Kisâî'nin de kıraatidir. Bu [anlamca] uzak bir kıraattir; çünkü anlaşma (el-muâkade) ancak iki veya daha fazla kişi arasında olur, dolayısıyla bunun babı fâ‘ale (فَاعَلَ) veznidir. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Hamza'nın kıraati, Arap dilinde kapalı bir vech ile câizdir. Buna göre takdiri: "وَالَّذِينَ عَقَدَتْهُمْ أَيْمَانُكُمُ الْحِلْفَ" şeklinde olup iki mef'ûle geçişli olur; takdiri de: "عَقَدَتْ لَهُمْ أَيْمَانُكُمُ الْحِلْفَ" (Yeminlerinizin kendileri için antlaşma akdettiği kimseler) şeklindedir. Sonra Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا كالُوهُمْ } yani "onlar için ölçtükleri vakit" (كَالُوا لَهُمْ) buyruğunda olduğu gibi lâm harfi hazfedilmiştir. İkinci mef'ûl de "Sana buğday ölçtüm" anlamında "كِلْتُكَ" (yani كِلْتُ لَكَ بُرًّا) denilmesi gibi hazfedilmiştir. Birinci mef'ûl ise sıla cümlesinde bitişik zamir olduğu için hazfedilmiştir.
الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً) أَيْ قَدْ شَهِدَ مُعَاقَدَتَكُمْ إياهم، وهو ﷿ يحب الوفاء.
Beşinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } buyruğu, yani sizin onlarla olan sözleşmenize şahit olmuştur ve O Azze ve Celle ahde vefayı sever demektir.
[سورة النساء (٤): آية ٣٤]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 34]
الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤)
{ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤) } “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler. Salih kadınlar ise itaatkârdırlar, Allah'ın korumasına karşılık gaybı (namus ve hakları) koruyanlardır. Baş kaldırmasından (serkeşliğinden) endişe ettiğiniz kadınlara gelince; onlara öğüt verin, yataklarında yalnız bırakın ve [hâlâ yola gelmezlerse] onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine başka bir yol aramayın. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ يَقُومُونَ بِالنَّفَقَةِ عَلَيْهِنَّ وَالذَّبِّ عَنْهُنَّ، وَأَيْضًا فَإِنَّ فِيهِمُ الْحُكَّامَ وَالْأُمَرَاءَ وَمَنْ يَغْزُو، وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي النِّسَاءِ. يُقَالُ: قِوَامٌ وَقِيَمٌ. وَالْآيَةُ نَزَلَتْ فِي سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ نَشَزَتْ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ حَبِيبَةُ بِنْتُ زيد ابن خَارِجَةَ بْنِ أَبِي زُهَيْرٍ فَلَطَمَهَا، فَقَالَ أَبُوهَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفْرَشْتُهُ كَرِيمَتِي فَلَطَمَهَا! فَقَالَ ﵇: (لِتَقْتَصَّ مِنْ زَوْجِهَا). فَانْصَرَفَتْ مَعَ أَبِيهَا لِتَقْتَصَّ مِنْهُ، فَقَالَ ﵇: (ارْجِعُوا هَذَا جِبْرِيلُ أَتَانِي) فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ ﵇: (أَرَدْنَا أَمْرًا وَأَرَادَ اللَّهُ غَيْرَهُ). وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: (أَرَدْتُ شَيْئًا وَمَا أَرَادَ اللَّهُ خَيْرٌ). وَنَقَضَ الْحُكْمَ الْأَوَّلَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ فِي هَذَا الْحُكْمِ الْمَرْدُودِ نَزَلَ (وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ). ذَكَرَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ قَالَ: حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ وَعَارِمُ بْنُ الْفَضْلِ- وَاللَّفْظُ. لِحَجَّاجٍ- قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ يَقُولُ: إِنَّ امْرَأَةً أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: إِنَّ زَوْجِي لَطَمَ وَجْهِي. فَقَالَ: (بَيْنَكُمَا الْقِصَاصُ)، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ). وَأَمْسَكَ النَّبِيُّ ﷺ حتى نزل:
Bu [âyette] on bir mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler kadınlar üzerinde hâkim ve yöneticidirler” buyruğu, mübtedâ (özne) ve haberdir (yüklemdir). Yani erkekler kadınların nafakalarını üstlenir ve onları koruyup savunurlar. Ayrıca yöneticiler, emirler ve savaşa katılanlar erkekler arasından çıkar; bu vasıflar kadınlarda yoktur. [Arapçada bu anlamda] kıvâm (قِوَام) ve kıyem (قِيَم) denir. Âyet, Sa'd b. er-Rebî' hakkında inmiştir. Karısı Zeyd b. Hârice b. Ebî Züheyr'in kızı Habîbe kendisine karşı serkeşlik etmiş (nüşûz göstermiş), o da kadına bir tokat atmıştı. Bunun üzerine kadının babası: “Ey Allah'ın Resûlü! Değerli kızımı onun döşeğine verdim (onunla evlendirdim), o ise kıza tokat attı!” dedi. Resûlullah aleyhisselâm: «Kocasından kısas alsın» buyurdu. Kadın, kocasından kısas almak üzere babasıyla birlikte dönüp gittiğinde Resûlullah aleyhisselâm: «Geri dönün! İşte Cibrîl bana geldi» buyurdu. Bunun üzerine Allah bu âyeti indirdi. Resûlullah aleyhisselâm da şöyle buyurdu: «Biz bir hüküm murad ettik, Allah ise başka bir hüküm murad etti». Diğer bir rivayette ise: «Ben bir şey murad ettim; Allah'ın murad ettiği ise daha hayırlıdır» buyurdu ve ilk hükmü yürürlükten kaldırdı. Kaldırılan bu hüküm hakkında: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme” âyetinin indiği de söylenmiştir. İsmâil b. İshâk zikredip dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl ve Ârim b. el-Fadl —lafız Haccâc'a aittir— rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Hasan'ın şöyle dediğini işittim: Bir kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Kocam yüzüme tokat attı” dedi. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «İkiniz arasında kısas vardır» buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme” âyetini indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şu âyet ininceye kadar [hüküm vermekten] geri durdu:
(الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ). وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ: نَزَلَتْ فِي جَمِيلَةَ بِنْتِ أُبَيٍّ وَفِي زَوْجِهَا ثابت ابن قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي عَمِيرَةَ بِنْتِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَفِي زَوْجِهَا سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ. وَقِيلَ: سَبَبُهَا قَوْلُ أُمِّ سَلَمَةَ الْمُتَقَدِّمُ. وَوَجْهُ النَّظْمِ أَنَّهُنَّ تَكَلَّمْنَ فِي تَفْضِيلِ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ فِي الْإِرْثِ، فَنَزَلَتْ (وَلا تَتَمَنَّوْا) الْآيَةَ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ تَفْضِيلَهُمْ عَلَيْهِنَّ فِي الْإِرْثِ لِمَا عَلَى الرِّجَالِ مِنَ الْمَهْرِ وَالْإِنْفَاقِ، ثُمَّ فَائِدَةُ تَفْضِيلِهِمْ عَائِدَةٌ إِلَيْهِنَّ. وَيُقَالُ: إِنَّ الرِّجَالَ لَهُمْ فَضِيلَةٌ فِي زِيَادَةِ الْعَقْلِ وَالتَّدْبِيرِ، فَجُعِلَ لَهُمْ حَقُّ الْقِيَامِ عَلَيْهِنَّ لِذَلِكَ. وَقِيلَ: لِلرِّجَالِ زِيَادَةُ قُوَّةٍ فِي النَّفْسِ وَالطَّبْعِ مَا لَيْسَ لِلنِّسَاءِ، لِأَنَّ طَبْعَ الرِّجَالِ غَلَبَ عَلَيْهِ الْحَرَارَةُ وَالْيُبُوسَةُ، فَيَكُونُ فِيهِ قُوَّةٌ وَشِدَّةٌ، وَطَبْعَ النِّسَاءِ غَلَبَ عَلَيْهِ الرُّطُوبَةُ وَالْبُرُودَةُ، فَيَكُونُ فِيهِ مَعْنَى اللِّينِ وَالضَّعْفِ، فَجَعَلَ لَهُمْ حَقَّ الْقِيَامِ عَلَيْهِنَّ بِذَلِكَ، وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ). الثَّانِيةُ- وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى تَأْدِيبِ الرِّجَالِ نِسَاءَهُمْ، فَإِذَا حَفِظْنَ حقوق الرجال فلا ينبغي أن يسئ الرَّجُلُ عِشْرَتَهَا. وَ (قَوَّامٌ) فَعَّالٌ لِلْمُبَالَغَةِ، مِنَ الْقِيَامِ عَلَى الشَّيْءِ وَالِاسْتِبْدَادِ بِالنَّظَرِ فِيهِ وَحِفْظِهِ بِالِاجْتِهَادِ. فَقِيَامُ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ هُوَ عَلَى هَذَا الْحَدِّ، وَهُوَ أَنْ يَقُومَ بِتَدْبِيرِهَا وَتَأْدِيبِهَا وَإِمْسَاكِهَا فِي بَيْتِهَا وَمَنْعِهَا مِنَ الْبُرُوزِ، وَأَنَّ عَلَيْهَا طَاعَتَهُ وَقَبُولَ أَمْرِهِ مَا لَمْ تَكُنْ مَعْصِيَةً، وَتَعْلِيلُ ذَلِكَ بِالْفَضِيلَةِ وَالنَّفَقَةِ وَالْعَقْلِ وَالْقُوَّةِ فِي أَمْرِ الْجِهَادِ وَالْمِيرَاثِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقَدْ رَاعَى بَعْضُهُمْ فِي التَّفْضِيلِ اللِّحْيَةَ وَلَيْسَ بِشَيْءٍ، فَإِنَّ اللِّحْيَةَ قَدْ تَكُونُ وليس معها شي مِمَّا ذَكَرْنَا. وَقَدْ مَضَى الرَّدُّ عَلَى هَذَا في (البقرة). الثالثة- فهم العلماء من قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ) أَنَّهُ مَتَى عَجَزَ عَنْ نَفَقَتِهَا لَمْ يَكُنْ قَوَّامًا عَلَيْهَا، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ قَوَّامًا عَلَيْهَا كَانَ لَهَا فَسْخُ الْعَقْدِ، لِزَوَالِ الْمَقْصُودِ الَّذِي شُرِعَ لِأَجْلِهِ النِّكَاحُ. وَفِيهِ دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَلَى ثُبُوتِ فَسْخِ النِّكَاحِ عِنْدَ الْإِعْسَارِ بِالنَّفَقَةِ وَالْكُسْوَةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُفْسَخُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ) وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
{ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler kadınlar üzerine yöneticidirler/gözeticidirler”. Ebû Ravk şöyle demiştir: [Bu âyet], Cemîle bint Übey ile kocası Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında inmiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: 'Amîre bint Muhammed b. Mesleme ile kocası Sa'd b. er-Rebî' hakkında inmiştir. [Âyetin] iniş sebebinin, Ümmü Seleme'nin daha önce geçen sözü olduğu da söylenmiştir. Âyetlerin diziliş ve irtibat (nazm) yönü şöyledir: Kadınlar, erkeklerin mirasta kendilerinden üstün tutulması hakkında konuşmuşlardı; bunun üzerine: { وَلا تَتَمَنَّوْا } “Temenni etmeyiniz...” âyeti indi. Sonra Allah Teâlâ, erkeklerin mirasta kadınlara üstün tutulmasının, erkeklerin ödemekle yükümlü olduğu mehir ve nafaka sebebiyle olduğunu açıkladı; dolayısıyla erkeklerin üstün tutulmasının faydası yine kadınlara dönmektedir. Denildi ki: Şüphesiz erkeklerin akıl ve idare (tedbir) fazlalığı bakımından bir üstünlüğü vardır; bundan dolayı kadınları çekip çevirme/gözetme hakkı onlara verilmiştir. Şöyle de denildi: Erkeklerde, kadınlarda olmayan nefis ve tabiat gücü fazlalığı vardır; çünkü erkeklerin tabiatına hararet (sıcaklık) ve kuruluk hâkimdir, bu yüzden onda güç ve şiddet bulunur. Kadınların tabiatına ise rutubet (nem) ve soğukluk hâkimdir, bu yüzden onda yumuşaklık ve zayıflık anlamı bulunur. İşte bundan dolayı ve Allah Teâlâ'nın: { وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ } “Ve mallarından infak ettikleri şeylerden ötürü...” buyruğu sebebiyle kadınları gözetip yönetme hakkı erkeklere verilmiştir. İkinci [Mesele]- Bu âyet, erkeklerin kadınlarını terbiye etmelerine delâlet etmiştir. Kadınlar erkeklerin haklarını koruduklarında, erkeğin onunla birlikteliğini/muamelesini kötüleştirmesi uygun olmaz. (Kavvâm / قَوَّامٌ) kelimesi mübalağa bildiren “fa''âl” veznindedir; bir şeyin üzerine titreyip onu yönetmek, onun işlerini bizzat üstlenip gözetmek ve gayret göstererek onu korumak anlamına gelen "el-kıyâm 'ale'ş-şey'" kökünden gelir. Erkeklerin kadınlar üzerindeki gözeticiliği/yöneticiliği işte bu çerçevededir. Bu da kadını idare etmesi, terbiye etmesi, onu evinde tutması, [izinsiz] dışarı çıkmasını engellemesi; masiyet (günah) olmadığı sürece kadının da ona itaat etmesi ve emrini kabul etmesi demektir. Bunun gerekçelendirilmesi ise üstünlük, nafaka, akıl, cihad hususundaki güç, miras, iyiliği emredip kötülükten sakındırma (emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker) iledir. Bazıları üstünlük konusunda sakalı da dikkate almışlarsa da bu bir şey ifade etmez; zira sakal bulunabilir fakat saydıklarımızdan hiçbir şey onunla birlikte bulunmayabilir. Buna dair reddiye [Bakara sûresinde] geçmişti. Üçüncü [Mesele]- Âlimler, Allah Teâlâ'nın: { وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ } “Ve mallarından infak ettikleri şeylerden ötürü...” buyruğundan şunu anlamışlardır: Erkek kadının nafakasını temin etmekten aciz kaldığında, onun üzerinde yönetici/gözetici (kavvâm) olamaz. Kadının üzerinde kavvâm olamayınca da nikâhın kendisi için meşru kılındığı maksat ortadan kalktığı için kadının nikâh akdini feshetme hakkı doğar. Bunda, bu yönüyle nafaka ve giyim kuşam (kisve) hususunda darlık/acizlik durumunda nikâhın feshedilmesinin sabit olduğuna dair açık bir delil vardır. Bu, Mâlik ve Şâfiî'nin mezhebidir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } “Eğer borçlu darlık içinde ise, ona kolaylığa kadar mühlet verilmelidir” buyruğu gereğince [nikâh] feshedilmez. Buna dair açıklama da bu sûrede daha önce geçmişti.
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ) هَذَا كُلُّهُ خَبَرٌ، وَمَقْصُودُهُ الْأَمْرُ بِطَاعَةِ الزَّوْجِ وَالْقِيَامُ بِحَقِّهِ فِي مَالِهِ وَفِي نَفْسِهَا فِي حَالِ غَيْبَةِ الزَّوْجِ. وَفِي مُسْنَدِ أَبِي دَاوُدَ الطَّيَالِسِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (خَيْرُ النِّسَاءِ الَّتِي إِذَا نَظَرْتَ إِلَيْهَا سَرَّتْكَ وَإِذَا أَمَرْتَهَا أَطَاعَتْكَ وَإِذَا غِبْتَ عَنْهَا حَفِظَتْكَ فِي نَفْسِهَا وَمَالِكَ) قَالَ: وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ (الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ) إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَقَالَ ﷺ لِعُمَرَ: (أَلَا أُخْبِرُكَ بِخَيْرِ مَا يَكْنِزُهُ الْمَرْءُ الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ إِذَا نَظَرَ إِلَيْهَا سَرَّتْهُ وَإِذَا أَمَرَهَا أَطَاعَتْهُ وَإِذَا غَابَ عَنْهَا حَفِظَتْهُ) أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَفِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ (فَالصَّوَالِحُ قَوَانِتُ حَوَافِظُ). وَهَذَا بِنَاءٌ يَخْتَصُّ بِالْمُؤَنَّثِ. قَالَ ابْنُ جِنِّي: وَالتَّكْسِيرُ أَشْبَهُ لَفْظًا بِالْمَعْنَى، إِذْ هُوَ يُعْطِي الْكَثْرَةَ وَهِيَ المقصود هاهنا. و (بِما) فِي قَوْلِهِ: (بِما حَفِظَ اللَّهُ) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِحِفْظِ اللَّهِ لَهُنَّ. وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الَّذِي وَيَكُونُ الْعَائِدُ فِي (حَفِظَ) ضَمِيرَ نَصْبٍ. وَفِي قِرَاءَةِ أَبِي جَعْفَرٍ (بِمَا حَفِظَ اللَّهُ) بِالنَّصْبِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الرَّفْعُ أَبْيَنُ، أَيْ حَافِظَاتٌ لِمَغِيبِ أَزْوَاجِهِنَّ بِحِفْظِ اللَّهِ وَمَعُونَتِهِ وَتَسْدِيدِهِ. وَقِيلَ: بِمَا حَفِظَهُنَّ اللَّهُ فِي مُهُورِهِنَّ وَعِشْرَتِهِنَّ. وَقِيلَ: بِمَا اسْتَحْفَظَهُنَّ اللَّهُ إِيَّاهُ مِنْ أَدَاءِ الْأَمَانَاتِ إِلَى أَزْوَاجِهِنَّ. وَمَعْنَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ: بِحِفْظِهِنَّ اللَّهَ، أَيْ بِحِفْظِهِنَّ أَمْرَهُ أَوْ دِينَهُ. وَقِيلَ فِي التَّقْدِيرِ: بِمَا حَفِظْنَ اللَّهَ، ثُمَّ وَحَّدَ الْفِعْلَ، كَمَا قِيلَ:
Dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ } buyruğu: Bunların tamamı haberdir; maksadı ise kocaya itaati, onun malındaki hakkını ve kocanın yokluğunda kendi nefsini korumayı emretmektir. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin Müsned'inde Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kadınların en hayırlısı; yüzüne baktığında seni sevindiren, emrettiğinde sana itaat eden ve yanından ayrıldığında kendisi ve malın hususunda seni koruyan kadındır.” Dedi ki: Ve âyetin sonuna kadar { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } âyetini okudu. sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer'e şöyle buyurdu: “Sana bir kimsenin biriktireceği en hayırlı şeyi haber vereyim mi? O salih kadındır; kocası ona baktığında onu sevindirir, emrettiğinde ona itaat eder ve yanından ayrıldığında onu korur.” Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. İbn Mes'ûd'un mushafında ise: “فَالصَّوَالِحُ قَوَانِتُ حَوَافِظُ” şeklindedir. Bu, müennese mahsus bir yapıdır. İbn Cinnî şöyle demiştir: Cemi teksir (kırık çoğul), lafız bakımından manaya daha uygundur; zira çokluk ifade eder, burada kastedilen de odur. { بِما حَفِظَ اللَّهُ } buyruğundaki { بِما } mastariyyedir, yani Allah'ın onları koruması sebebiyle demektir. { الَّذِي } (ismi mevsul) manasında olması ve { حَفِظَ } fiilindeki ait zamirinin nasb zamiri olması da sahihtir. Ebû Ca'fer'in kıraatinde { بِمَا حَفِظَ اللَّهَ } lafzı nasb iledir. Nehhâs dedi ki: Ref ile okunuş daha açıktır; yani Allah'ın koruması, yardımı ve muvaffak kılmasıyla kocalarının gıyabını koruyan kadınlardır. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın onların mehirlerinde ve muaşeretlerinde kendilerini koruması sebebiyle demektir. Allah'ın kocalarına karşı emanetleri eda etme hususunda kendilerini muhafız kılması sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Nasb kıraatinin manası ise: Onların Allah'ı koruması, yani O'nun emrini veya dinini koruması sebebiyle demektir. Takdirde şöyle denilmiştir: “بِمَا حَفِظْنَ اللَّهَ” (Allah'ı korumaları sebebiyle), sonra şu beyitte olduğu gibi fiil müfred getirilmiştir:
فَإِنَّ الْحَوَادِثَ أَوْدَى بِهَا
Şüphesiz hadiseler onu helak etti
وَقِيلَ: الْمَعْنَى بِحِفْظِ اللَّهِ، مِثْلَ حَفِظْتُ اللَّهَ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ) اللَّاتِي جَمْعُ الَّتِي وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَخَافُونَ بِمَعْنَى تَعْلَمُونَ وَتَتَيَقَّنُونَ. وَقِيلَ هُوَ عَلَى بَابِهِ. وَالنُّشُوزُ الْعِصْيَانُ، مَأْخُوذٌ مِنَ النَّشَزِ، وَهُوَ مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ. يُقَالُ: نَشَزَ الرَّجُلُ يَنْشُزُ وَيَنْشِزُ إِذَا كَانَ قَاعِدًا فَنَهَضَ قَائِمًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷿: (وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا) أَيِ ارْتَفِعُوا وَانْهَضُوا إِلَى حَرْبٍ أَوْ أَمْرٍ مِنْ أُمُورِ اللَّهِ تَعَالَى. فَالْمَعْنَى: أَيْ تَخَافُونَ عصيانهن وتعاليهن عما أوجب
Şöyle de denilmiştir: [Bunun] manası, “Allah'ı korudum [yani emirlerini gözettim]” ifadesinde olduğu gibi, “Allah'ın korumasıyla” demektir. Beşinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ } “Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara...” buyruğu: el-Lâtî (اللَّاتِي), el-letî (الَّتِي) kelimesinin çoğuludur ve [açıklaması] daha önce geçmişti. İbn Abbâs: “Tehâfûne (تَخَافُونَ), bilirsiniz ve kesin olarak kanaat getirirsiniz manasındadır” demiştir. [Bu ifadenin] kendi [asli lügat] manası üzere olduğu da söylenmiştir. en-Nüşûz (النُّشُوز) isyandır; yeryüzünden yükselen yer anlamına gelen en-neşez (النَّشَز) kelimesinden türetilmiştir. Bir kimse otururken ayağa kalktığında “Neşeze'r-raculü yenşüzü ve yenşizü” denir. Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın: { وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا } “Kalkın denildiği zaman da hemen kalkın” buyruğu da bu köktendir; yani savaşa veya Allah Teâlâ'nın emirlerinden bir emre doğru yükselin ve kalkın [demektir]. Buna göre mana: Yani [Allah'ın] farz kıldığı hususlarda onların isyan etmelerinden ve büyüklük taslamalarından endişe ederseniz...
اللَّهُ عَلَيْهِنَّ مِنْ طَاعَةِ الْأَزْوَاجِ. وَقَالَ أَبُو مَنْصُورٍ اللُّغَوِيُّ: النُّشُوزُ كَرَاهِيَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الزَّوْجَيْنِ صَاحِبَهُ، يُقَالُ: نَشَزَتْ تَنْشُزُ فَهِيَ نَاشِزٌ بِغَيْرِ هَاءٍ. وَنَشَصَتْ تَنْشُصُ، وَهِيَ السَّيِّئَةُ لِلْعِشْرَةِ. وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ: وَنَشَزَتِ الْمَرْأَةُ اسْتَصْعَبَتْ عَلَى بَعْلِهَا، وَنَشَزَ بَعْلُهَا عَلَيْهَا إِذَا ضَرَبَهَا وَجَفَاهَا. قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: نَشَزَتِ الْمَرْأَةُ وَنَشَسَتْ وَنَشَصَتْ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَعِظُوهُنَّ) أَيْ بِكِتَابِ اللَّهِ، أَيْ ذَكِّرُوهُنَّ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِنَّ مِنْ حُسْنِ الصُّحْبَةِ وَجَمِيلِ الْعِشْرَةِ لِلزَّوْجِ، وَالِاعْتِرَافِ بِالدَّرَجَةِ الَّتِي لَهُ عَلَيْهَا، وَيَقُولُ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (لَوْ أمرت أحد أَنْ يَسْجُدَ لِأَحَدٍ لَأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا). وَقَالَ: (لَا تَمْنَعْهُ نَفْسَهَا وَإِنْ كَانَتْ عَلَى ظَهْرِ قَتَبٍ). وَقَالَ: (أَيُّمَا امْرَأَةٍ بَاتَتْ هَاجِرَةً فِرَاشَ زَوْجِهَا لَعَنَتْهَا الْمَلَائِكَةُ حَتَّى تُصْبِحَ) فِي رِوَايَةٍ (حَتَّى تُرَاجِعَ وَتَضَعَ يَدَهَا فِي يَدِهِ). وَمَا كَانَ مِثْلَ هَذَا. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ) وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالنَّخَعِيُّ وَغَيْرُهُمَا (فِي الْمَضْجَعِ) عَلَى الْإِفْرَادِ، كَأَنَّهُ اسْمُ جِنْسٍ يُؤَدِّي عَنِ الْجَمْعِ. وَالْهَجْرُ فِي الْمَضَاجِعِ هُوَ أَنْ يُضَاجِعَهَا وَيُوَلِّيَهَا ظَهْرَهُ وَلَا يُجَامِعَهَا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: جَنِّبُوا مَضَاجِعَهُنَّ، فَيَتَقَدَّرُ عَلَى هَذَا الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَيُعَضِّدُهُ (اهْجُرُوهُنَّ) مِنَ الْهِجْرَانِ، وَهُوَ الْبُعْدُ، يُقَالُ: هَجَرَهُ أَيْ تَبَاعَدَ وَنَأَى عَنْهُ. وَلَا يُمْكِنُ بُعْدُهَا إِلَّا بِتَرْكِ مُضَاجَعَتِهَا. وَقَالَ مَعْنَاهُ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَالشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَقَالَ: حَمَلُوا الْأَمْرَ عَلَى الْأَكْثَرِ الْمُوفِي. وَيَكُونُ هَذَا الْقَوْلُ كَمَا تَقُولُ: اهْجُرْهُ فِي اللَّهِ. وَهَذَا أَصْلُ مَالِكٍ. قُلْتُ: هَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، فَإِنَّ الزَّوْجَ إِذَا أَعْرَضَ عَنْ فِرَاشِهَا فَإِنْ كَانَتْ مُحِبَّةً لِلزَّوْجِ فَذَلِكَ يَشُقُّ عَلَيْهَا فَتَرْجِعُ لِلصَّلَاحِ، وَإِنْ كَانَتْ مُبْغِضَةً فَيَظْهَرُ النُّشُوزُ مِنْهَا، فَيَتَبَيَّنُ أَنَّ النُّشُوزَ مِنْ قِبَلِهَا. وَقِيلَ: (اهْجُرُوهُنَّ) مِنَ الْهَجْرِ وَهُوَ الْقَبِيحُ مِنَ الْكَلَامِ، أي غلظوا عليهن في القول
...Allah'ın kocalarına itaat hususunda onların üzerine [farz kıldığı hükümleri çiğnemeleridir]. Dil bilgini Ebû Mansûr şöyle demiştir: Nüşûz, eşlerden her birinin diğerinden hoşlanmaması/nefret etmesidir. [Kadın için] neşezet tenşüzü fe-hiye nâşizün (نَشَزَتْ تَنْشُزُ فَهِيَ نَاشِزٌ) denilir ki [nâşiz lafzı müenneslik] 'hâ'sı olmaksızın kullanılır. Aynı şekilde neşasat tenşasu (نَشَصَتْ تَنْشُصُ) da denir ki o da geçimsiz kadındır. İbn Fâris ise şöyle demiştir: Neşezeti'l-mer'etü (نَشَزَتِ الْمَرْأَةُ), kadın kocasına karşı serkeşlik edip başkaldırdı; neşeze ba'lühâ aleyhâ (نَشَزَ بَعْلُهَا عَلَيْهَا) ise koca karısına vurduğu ve kaba davrandığı zaman kullanılır. İbn Düreyd şöyle demiştir: Kadın hakkında kullanılan neşezet, neşeset ve neşasat lafızları aynı anlamdadır. Altıncı [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { فَعِظُوهُنَّ } “Onlara öğüt verin” buyruğu: Yani Allah'ın Kitabı ile [öğüt verin]; Allah'ın, kocaya karşı güzel arkadaşlık ve iyi geçim hususunda üzerlerine farz kıldığı şeyleri ve kocanın onun üzerindeki [üstün] derecesini ikrar etmelerini onlara hatırlatın. Şöyle söyler: Şüphesiz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَوْ أَمَرْتُ أَحَدًا أَنْ يَسْجُدَ لِأَحَدٍ لَأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا » «Şayet bir kimsenin başka bir kimseye secde etmesini emredecek olsaydım, kadının kocasına secde etmesini emrederdim.» buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: « لَا تَمْنَعْهُ نَفْسَهَا وَإِنْ كَانَتْ عَلَى ظَهْرِ قَتَبٍ » «Bir semerin sırtında bile olsa kendisini kocasından menetmesin.» Yine şöyle buyurmuştur: « أَيُّمَا امْرَأَةٍ بَاتَتْ هَاجِرَةً فِرَاشَ زَوْجِهَا لَعَنَتْهَا الْمَلَائِكَةُ حَتَّى تُصْبِحَ » «Hangi kadın kocasının yatağını terk ederek sabahlarsa, sabaha kadar melekler ona lanet eder.» Bir rivayette de: « حَتَّى تُرَاجِعَ وَتَضَعَ يَدَهَا فِي يَدِهِ » «Dönüp elini kocasının eline koyuncaya kadar.» [buyrulmuştur] ve buna benzer [hadisleri hatırlatın]. Yedinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ } “Yataklarda onları yalnız bırakın” buyruğu: İbn Mes'ûd, en-Nehaî ve başkaları bunu tekil olarak { فِي الْمَضْجَعِ } şeklinde okumuşlardır; sanki bu, çoğulun yerini tutan bir cins ismidir. Yataklarda yalnız bırakmak; İbn Abbas ve başkalarından rivayet edildiğine göre, [kocanın] onunla aynı yatakta yatması fakat ona arkasını dönüp cinsel ilişkide bulunmamasıdır. Mücâhid ise: “Onların yataklarından uzak durun” demiştir. Bu söze göre metinde bir hazif (düşmüş kelime) takdir edilir. Bunu, uzaklaşmak manasına gelen hicrandan türemiş olan { اهْجُرُوهُنَّ } lafzı da destekler. Hecerehû (هَجَرَهُ) yani ondan uzaklaştı ve sakındı denir. Kadından uzaklaşmak ise ancak onunla aynı yatakta yatmayı terk etmekle mümkün olur. İbrâhim en-Nehaî, eş-Şa'bî, Katâde ve el-Hasan el-Basrî de bu anlamı belirtmiş; İbn Vehb ve İbnü'l-Kâsım bunu Mâlik'ten rivayet etmiş, İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih ederek şöyle demiştir: “Onlar emri, en kapsayıcı ve eksiksiz olan manaya hamletmişlerdir.” Bu ifade, kişinin “Allah için ondan uzak dur” demesi gibi olur ve Mâlik'in [mezhebinin] aslı da budur. Derim ki: Bu güzel bir görüştür; zira koca kadının yatağından yüz çevirdiğinde, eğer kadın kocasını seviyorsa bu durum ona ağır gelir ve böylece ıslah olmaya döner; şayet [kocasından] nefret ediyorsa o zaman serkeşliği açığa çıkar ve nüşûzun kadın tarafından kaynaklandığı açıklığa kavuşur. Şöyle de denilmiştir: { اهْجُرُوهُنَّ } ifadesi, çirkin söz anlamına gelen 'hecr'den türemiştir; yani sözde onlara karşı sert davranın
وَضَاجِعُوهُنَّ لِلْجِمَاعِ وَغَيْرِهِ، قَالَ مَعْنَاهُ سُفْيَانُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: أَيْ شُدُّوهُنَّ وَثَاقًا فِي بُيُوتِهِنَّ، مِنْ قَوْلِهِمْ: هَجَرَ الْبَعِيرَ أَيْ رَبَطَهُ بِالْهِجَارِ، وَهُوَ حَبْلٌ يُشَدُّ بِهِ الْبَعِيرُ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ وَقَدَحَ فِي سَائِرِ الْأَقْوَالِ. وَفِي كَلَامِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ نَظَرٌ. وَقَدْ رَدَّ عَلَيْهِ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ فِي أَحْكَامِهِ فَقَالَ: يَا لَهَا مِنْ هَفْوَةٍ مِنْ عَالِمٍ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ! وَالَّذِي حَمَلَهُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ امْرَأَةَ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ كَانَتْ تَخْرُجُ حَتَّى عُوتِبَ فِي ذَلِكَ. قَالَ: وَعَتَبَ عَلَيْهَا وَعَلَى ضَرَّتِهَا، فَعَقَدَ شَعْرَ وَاحِدَةٍ بِالْأُخْرَى ثُمَّ ضَرَبَهُمَا ضَرْبًا شَدِيدًا، وَكَانَتِ الضَّرَّةُ أَحْسَنَ اتِّقَاءً، وَكَانَتْ أَسْمَاءُ لَا تَتَّقِي فَكَانَ الضَّرْبُ بِهَا أَكْثَرَ، فَشَكَتْ إِلَى أَبِيهَا أَبِي بَكْرٍ ﵁ فَقَالَ لَهَا: أَيْ بُنَيَّةُ اصْبِرِي فَإِنَّ الزُّبَيْرَ رَجُلٌ صَالِحٌ، وَلَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ زَوْجَكِ فِي الْجَنَّةِ، وَلَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا ابْتَكَرَ بِامْرَأَةٍ تَزَوَّجَهَا فِي الْجَنَّةِ. فَرَأَى الرَّبْطَ وَالْعَقْدَ مَعَ احْتِمَالِ اللَّفْظِ مَعَ فِعْلِ الزُّبَيْرِ فَأَقْدَمَ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ. وَهَذَا الْهَجْرُ غَايَتُهُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ شَهْرٌ، كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ حِينَ أَسَرَّ إِلَى حَفْصَةَ فَأَفْشَتْهُ إِلَى عَائِشَةَ، وَتَظَاهَرَتَا عَلَيْهِ. وَلَا يَبْلُغُ بِهِ الْأَرْبَعَةُ الْأَشْهُرُ الَّتِي ضَرَبَ اللَّهُ أَجَلًا عُذْرًا لِلْمَوْلَى. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاضْرِبُوهُنَّ أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يَبْدَأَ النِّسَاءُ بِالْمَوْعِظَةِ أَوَّلًا ثم بالهجران، فإن لم ينجعا فَالضَّرْبُ، فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي يُصْلِحُهَا لَهُ وَيَحْمِلُهَا عَلَى تَوْفِيَةِ حَقِّهِ. وَالضَّرْبُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ ضَرْبُ الْأَدَبِ غَيْرُ الْمُبَرِّحِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَكْسِرُ عَظْمًا وَلَا يَشِينُ جَارِحَةً كَاللَّكْزَةِ وَنَحْوِهَا، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الصَّلَاحُ لَا غَيْرَ. فَلَا جَرَمَ إِذَا أَدَّى إِلَى الْهَلَاكِ وَجَبَ الضَّمَانُ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي ضَرْبِ الْمُؤَدِّبِ غُلَامَهُ لِتَعْلِيمِ الْقُرْآنِ وَالْأَدَبِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَلَّا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ) الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ فِي الْحَجِّ، أَيْ لَا يُدْخِلْنَ مَنَازِلَكُمْ أَحَدًا مِمَّنْ تَكْرَهُونَهُ مِنَ الْأَقَارِبِ وَالنِّسَاءِ الْأَجَانِبِ. وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْأَحْوَصِ أَنَّهُ شَهِدَ حجة
[veya] cima ve diğer hususlar için onlarla aynı yatakta yatın [demektir]. Süfyân manasını böyle ifade etmiştir ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Denildi ki: Yani 'onları evlerinde sıkıca bağlayın' demektir; bu da [Arapların] deveyi bağlamak için kullanılan bir ip olan 'hicâr' ile bağladıklarında söyledikleri 'hecere'l-baîr' (deveyi bağladı) ifadesinden gelir. Bu, et-Taberî'nin tercihidir ve o diğer görüşleri eleştirmiştir. Ancak onun bu husustaki sözünde tenkide açık bir cihet (nazar) vardır. Kādî Ebû Bekr b. el-Arabî Ahkâm'ında ona reddiye yaparak şöyle demiştir: 'Kur'ân ve Sünnet'i bilen bir âlimden [sadır olan] ne büyük bir sürçme!' Onu bu tefsire sevk eden şey, İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiği garib bir hadistir: Ebû Bekr es-Sıddîk'ın kızı ve Zübeyr b. el-Avvâm'ın eşi olan Esmâ dışarı çıkardı; hatta bu hususta [Zübeyr] kınandı. [Râvi] dedi ki: Zübeyr ona ve kumasına kızdı; birinin saçını diğerine bağladı, sonra ikisini de şiddetle dövdü. Kuma kendini korumada daha maharetliydi; Esmâ ise korunamıyordu, bu yüzden dayağın çoğu ona isabet etti. Durumu babası Ebû Bekr radıyallâhu anh'a şikâyet etti. [Ebû Bekr] ona şöyle dedi: 'Kızcağızım! Sabret, çünkü Zübeyr salih bir adamdır; umulur ki cennette de senin kocan olur. Zira bana ulaştığına göre bir erkek ilk evliliğini bir kadınla yaparsa onunla cennette de evlenir.' [Taberî], lafzın [bu manaya] ihtimali bulunmasıyla birlikte Zübeyr'in bu fiilinde de bağlama ve düğümleme olduğunu görünce bu tefsire yönelmiştir. Âlimlere göre bu [yatakta] yalnız bırakmanın (hecr) azami süresi bir aydır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hafsa'ya bir sır verip de o bunu Âişe'ye ifşa ettiğinde ve ikisi onun aleyhine yardımlaştıklarında böyle yapmıştır. Allah'ın îlâ yapan koca için bir mazeret süresi olarak belirlediği dört aya ise ulaşmaz. Sekizinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَاضْرِبُوهُنَّ } “onları dövün” buyruğu: Allah, kadınlara karşı önce öğütle, sonra yatakta yalnız bırakmakla başlanmasını emretmiştir; eğer bu ikisi fayda vermezse dövmeye [başvurulur]. Çünkü kadını düzelten ve onu kocasının hakkını tastamam yerine getirmeye sevk eden budur. Bu ayetteki dövme, kemik kırmayan ve yumruk vurma gibi hiçbir organı sakatlayıp çirkinleştirmeyen, can yakıcı olmayan (gayru müberrih) edep dayağıdır. Zira bundan maksat sadece ıslah etmektir. Şüphesiz bu durum ölüme yol açarsa tazminat (diyet) gerekir. Kur'an ve edep öğretmek için muallimin çocuğunu dövmesi hususundaki hüküm de böyledir. Sahîh-i Müslim'de şöyle [buyrulmuştur]: « اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَلَّا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ » «Kadınlar hususunda Allah'tan korkun! Çünkü siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların mahremiyetini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız. Sizin onlar üzerindeki hakkınız, hoşlanmadığınız hiçbir kimseye yataklarınızı çiğnetmemeleridir. Eğer bunu yaparlarsa, onları can yakıcı olmayacak şekilde dövün.» [Müslim] bu hadisi Câbir'in hacc ile ilgili uzun hadisinden tahric etmiştir; yani hoşlanmadığınız akrabalardan ve yabancı kadınlardan hiç kimseyi evlerinize sokmasınlar demektir. Tirmizî'nin rivayet edip sahih olduğunu belirttiği Amr b. el-Ahvas'ın Veda haccına...
الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَذَكَّرَ وَوَعَظَ فَقَالَ: (أَلَا وَاسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّهُنَّ عَوَانٌ عِنْدَكُمْ لَيْسَ تَمْلِكُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا أَلَا إِنَّ لَكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ حَقًّا وَلِنِسَائِكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ فَلَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ وَلَا يَأْذَنَّ فِي بُيُوتِكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ أَلَا وَحَقُّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إليهن في كسوتهن وطعامهن (. قال: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. فَقَوْلُهُ: (بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) يُرِيدُ لَا يُدْخِلْنَ مَنْ يَكْرَهُهُ أَزْوَاجُهُنَّ وَلَا يُغْضِبْنَهُمْ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِذَلِكَ الزِّنَى، فَإِنَّ ذَلِكَ مُحَرَّمٌ وَيَلْزَمُ عَلَيْهِ الْحَدُّ. وَقَدْ قَالَ ﵊: (اضْرِبُوا النِّسَاءَ إِذَا عَصَيْنَكُمْ فِي مَعْرُوفٍ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ). قَالَ عَطَاءٌ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ مَا الضَّرْبُ غَيْرُ الْمُبَرِّحِ؟ قَالَ بِالسِّوَاكِ وَنَحْوِهِ. وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ ﵁ ضَرَبَ امْرَأَتَهُ فَعُذِلَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (لَا يُسْأَلُ الرَّجُلُ فِيمَ ضَرَبَ أَهْلَهُ). التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ) أَيْ تَرَكُوا النُّشُوزَ. (فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا) أَيْ لَا تَجْنُوا عَلَيْهِنَّ بِقَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ. وَهَذَا نَهْيٌ عَنْ ظُلْمِهِنَّ بَعْدَ تَقْرِيرِ الْفَضْلِ عَلَيْهِنَّ وَالتَّمْكِينِ مِنْ أَدَبِهِنَّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تُكَلِّفُوهُنَّ الْحُبَّ لَكُمْ فَإِنَّهُ لَيْسَ إِلَيْهِنَّ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً) إِشَارَةٌ إِلَى الْأَزْوَاجِ بِخَفْضِ الْجَنَاحِ وَلِينِ الْجَانِبِ، أَيْ إِنْ كنتم تقذرون عَلَيْهِنَّ فَتَذَكَّرُوا قُدْرَةَ اللَّهِ، فَيَدُهُ بِالْقُدْرَةِ فَوْقَ كُلِّ يَدٍ. فَلَا يَسْتَعْلِي أَحَدٌ عَلَى امْرَأَتِهِ فَاللَّهُ بِالْمِرْصَادِ، فَلِذَلِكَ حَسُنَ الِاتِّصَافُ هُنَا بِالْعُلُوِّ وَالْكِبَرِ. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يَأْمُرْ فِي شي مِنْ كِتَابِهِ بِالضَّرْبِ صُرَاحًا إِلَّا هُنَا وَفِي الْحُدُودِ الْعِظَامِ، فَسَاوَى مَعْصِيَتَهُنَّ بِأَزْوَاجِهِنَّ بِمَعْصِيَةِ الْكَبَائِرِ، وَوَلَّى الْأَزْوَاجَ ذَلِكَ دُونَ الْأَئِمَّةِ، وَجَعَلَهُ لَهُمْ دُونَ الْقُضَاةِ بِغَيْرِ شُهُودٍ وَلَا بَيِّنَاتٍ ائْتِمَانًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلْأَزْوَاجِ عَلَى النِّسَاءِ. قَالَ الْمُهَلَّبُ: إِنَّمَا جُوِّزَ ضَرْبُ النِّسَاءِ مِنْ أَجْلِ امتناعهن على أزواجهن
[Veda Haccı'nda] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte idi. [Resûlullah] Allah'a hamd ve senâda bulundu, hatırlatmada bulunup vaaz etti ve şöyle buyurdu: «Dikkat edin, kadınlar hakkında hayır tavsiyesinde bulunun; çünkü onlar sizin yanınızda avândırlar (esirler gibidirler). Açık bir çirkinlik (fahşa) getirmeleri müstesna, onlardan bundan başka bir şeye mâlik değilsiniz. Şayet bunu yaparlarsa, yataklarında onları yalnız bırakın ve can yakmayacak şekilde onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın. Dikkat edin, şüphesiz sizin kadınlarınız üzerinde bir hakkınız, kadınlarınızın da sizin üzerinizde bir hakkı vardır. Sizin kadınlarınız üzerindeki hakkınız, hoşlanmadığınız kimselere döşeklerinizi çiğnetmemeleri ve evlerinize hoşlanmadığınız kimselerin girmesine izin vermemeleridir. Dikkat edin, onların sizin üzerinizdeki hakkı ise giyim kuşamlarında ve yiyeceklerinde kendilerine ihsanda bulunmanızdır.» [Râvi] dedi ki: Bu hadis hasen sahihtir. [Hadiste geçen] { بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Açık bir çirkinlik” ifadesiyle, kocalarının hoşlanmadığı kimseleri içeri almamalarını ve onları öfkelendirmemelerini kastetmektedir. Bununla zina kastedilmiş değildir; zira o haramdır ve üzerine hadd cezası gerekir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Maruf hususunda size isyan ettiklerinde kadınları can yakmayacak şekilde dövün» buyurmuştur. Atâ dedi ki: İbn Abbas'a: 'Can yakmayan dövme nedir?' diye sordum. O da: 'Misvak ve benzeri şeylerle [vurmaktır]' dedi. Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh hanımını dövmüştü; bu hususta kınanınca şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kişiye, hanımını ne sebeple dövdüğü sorulmaz» buyurduğunu işittim. Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ } “Eğer size itaat ederlerse” yani nüşûzu (serkeşliği) terk ederlerse, { فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا } “artık onların aleyhine bir yol aramayın” yani söz veya fiille onlara haksızlık etmeyin demektir. Bu, kendilerine [erkeklerin] üstünlüğü kabul edildikten ve onları terbiye etme imkânı verildikten sonra kadınlara zulmetmeyi yasaklamaktır. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, 'Sizi sevmelerini onlara zorunlu tutmayın; çünkü bu onların elinde değildir' demektir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا } “Şüphesiz Allah yücedir, büyüktür” buyruğu, kocalara alçakgönüllü ve yumuşak huylu olmaları yönünde bir işarettir. Yani şayet onlara güç yetirebiliyorsanız Allah'ın kudretini hatırlayın; zira O'nun kudret eli her elin üstündedir. Hiç kimse hanımına karşı üstünlük taslamasın, çünkü Allah gözetlemektedir. Bundan dolayı burada Yüce Allah'ın ululuk ve büyüklükle nitelenmesi pek güzel olmuştur. On birinci [Mesele]- Bu sabit olduğuna göre bil ki Allah Azze ve Celle, Kitabı'nın hiçbir yerinde açıkça dövmeyi emretmemiştir; yalnızca burada ve büyük hadd cezalarında emretmiştir. Böylece kadınların kocalarına isyan etmelerini büyük günahların isyanına denk tutmuş; şahit ve delil olmaksızın, Allah Teâlâ'nın kadınlar hususunda kocalara duyduğu güven dolayısıyla bunu devlet başkanlarına değil kocalara vermiş, hâkimlere değil onlara tahsis etmiştir. Mühelleb şöyle demiştir: Kadınların dövülmesine, sadece [yatak hususunda] kocalarına karşı durmaları sebebiyle izin verilmiştir...
فِي الْمُبَاضَعَةِ. وَاخْتُلِفَ فِي وُجُوبِ ضَرْبِهَا فِي الْخِدْمَةِ، وَالْقِيَاسُ يُوجِبُ أَنَّهُ إِذَا جَازَ ضَرْبُهَا فِي الْمُبَاضَعَةِ جَازَ [ضَرْبُهَا] فِي الْخِدْمَةِ الْوَاجِبَةِ لِلزَّوْجِ عَلَيْهَا بِالْمَعْرُوفِ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَالنُّشُوزُ يُسْقِطُ النَّفَقَةَ وَجَمِيعَ الْحُقُوقِ الزَّوْجِيَّةِ، وَيَجُوزُ مَعَهُ أَنْ يَضْرِبَهَا الزَّوْجُ ضَرْبَ الْأَدَبِ غَيْرَ الْمُبَرِّحِ، وَالْوَعْظُ وَالْهَجْرُ حَتَّى تَرْجِعَ عَنْ نُشُوزِهَا، فَإِذَا رَجَعَتْ عَادَتْ حُقُوقُهَا، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا اقْتَضَى الْأَدَبَ فَجَائِزٌ لِلزَّوْجِ تَأْدِيبُهَا. وَيَخْتَلِفُ الْحَالُ فِي أَدَبِ الرَّفِيعَةِ وَالدَّنِيئَةِ، فَأَدَبُ الرَّفِيعَةِ الْعَذْلُ، وَأَدَبُ الدَّنِيئَةِ السَّوْطُ. وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً عَلَّقَ سَوْطَهُ وَأَدَّبَ أَهْلَهُ). وَقَالَ: (إِنَّ أَبَا جَهْمٍ لَا يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتِقِهِ). وَقَالَ بَشَّارٌ:
karşı çıkmaları sebebiyle cevaz verilmiştir. Hizmet hususunda dövülmesinin gerekip gerekmeyeceği ise ihtilaflıdır; kıyas gerektirir ki cima hususunda dövülmesi caiz olunca, kadının örfe uygun olarak kocasına yapması vacip olan hizmet hususunda da [dövülmesi] caiz olur. İbn Huveyzimendâd dedi ki: Nüşûz nafakayı ve bütün evlilik haklarını düşürür; bununla birlikte koca nüşûzundan dönünceye kadar can yakıcı olmayacak şekilde terbiye maksadıyla onu dövebilir, öğüt verebilir ve yatakta yalnız bırakabilir; kadın [itaate] dönünce hakları da geri döner. Aynı şekilde edebi gerektiren her hususta kocanın onu terbiye etmesi caizdir. Asil ve soylu kadın ile sıradan kadının terbiyesi ise farklılık arz eder; asil kadının terbiyesi kınamakla, sıradan kadının terbiyesi ise kamçıyladır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kamçısını asan ve ailesini terbiye eden kimseye Allah rahmet etsin” buyurmuştur. Yine: “Ebû Cehm bastonunu omzundan indirmez” buyurmuştur. Beşşâr da şöyle demiştir:
الْحُرُّ يُلْحَى وَالْعَصَا لِلْعَبْدِ
Hür olan kınanır, sopa ise köle içindir.
يُلْحَى أَيْ يُلَامُ، وَقَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ:
“Yülhâ” yani kınanır demektir. İbn Düreyd de şöyle demiştir:
وَاللَّوْمُ لِلْحُرِّ مُقِيمٌ رَادِعٌ ... وَالْعَبْدُ لَا يَرْدَعُهُ إِلَّا الْعَصَا
Kınama hür kimse için yerinde bir caydırıcıdır... Köleyi ise sopadan başkası caydıramaz.
قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: اتَّفَقَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى وُجُوبِ نَفَقَاتِ الزَّوْجَاتِ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ إِذَا كَانُوا جَمِيعًا بَالِغِينَ إِلَّا النَّاشِزَ مِنْهُنَّ الْمُمْتَنِعَةَ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: مَنْ نَشَزَتْ عَنْهُ امْرَأَتُهُ بَعْدَ دُخُولِهِ سَقَطَتْ عَنْهُ نَفَقَتُهَا إِلَّا أَنْ تَكُونَ حَامِلًا. وَخَالَفَ ابْنُ الْقَاسِمِ جَمَاعَةَ الْفُقَهَاءِ فِي نَفَقَةِ النَّاشِزِ فَأَوْجَبَهَا. وَإِذَا عَادَتِ النَّاشِزُ إِلَى زَوْجِهَا وَجَبَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ نَفَقَتُهَا. وَلَا تَسْقُطُ نَفَقَةُ الْمَرْأَةِ عَنْ زَوْجِهَا لِشَيْءٍ غَيْرِ النُّشُوزِ، لَا مِنْ مَرَضٍ وَلَا حَيْضٍ وَلَا نِفَاسٍ وَلَا صَوْمٍ وَلَا حَجٍّ وَلَا مَغِيبِ زَوْجِهَا وَلَا حَبْسِهِ عَنْهَا فِي حَقٍّ أَوْ جَوْرٍ غَيْرَ مَا ذكرنا. والله أعلم.
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İlim ehli, hepsi baliğ oldukları takdirde başkaldıran ve kendini engelleyen kadın müstesna, eşlerin nafakalarının kocalarının üzerinde vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ebû Ömer de şöyle demiştir: Zifaftan sonra karısı kendisine başkaldıran kimsenin üzerinden -hamile olması müstesna- kadının nafakası düşer. İbnü'l-Kâsım, nâşize (başkaldıran) kadının nafakası hususunda fakihler topluluğuna muhalefet etmiş ve nafakayı vacip görmüştür. Başkaldıran kadın kocasına döndüğünde gelecekteki nafakası vacip olur. Kadının nafakası nüşûzdan başka hiçbir sebeple kocanın üzerinden düşmez; hastalık, hayız, nifas, oruç, hac, kocanın gıyabı, zikrettiğimizin dışında bir hak veya haksızlık sebebiyle kadının kocası tarafından alıkonulması nafakayı düşürmez. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤): آية ٣٥]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 35]
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥)
{ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥) } “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Eğer bu hakemler uzlaştırmak isterlerse Allah aralarını bulur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما) قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الشِّقَاقِ فِي (الْبَقَرَةِ). فَكَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الزَّوْجَيْنِ يَأْخُذُ شِقًّا غَيْرَ شِقِّ صَاحِبِهِ، أَيْ ناحية غير ناحية صاحبه.
Burada beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما } “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz” buyruğudur. Şikāk kelimesinin anlamı daha önce el-Bakara [sûresinde] geçmişti. [Buna göre] sanki eşlerden her biri arkadaşının/eşinin tuttuğu tarafın (şıkk) dışında bir tarafı, yani arkadaşının yöneldiği cihetin haricinde bir ciheti tutmaktadır.
وَالْمُرَادُ إِنْ خِفْتُمْ شِقَاقًا بَيْنَهُمَا، فَأُضِيفَ الْمَصْدَرُ إِلَى الظَّرْفِ كَقَوْلِكَ: يُعْجِبُنِي سَيْرُ اللَّيْلَةِ الْمُقْمِرَةِ، وَصَوْمُ يَوْمِ عَرَفَةَ. وَفِي التَّنْزِيلِ: (بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ). وَقِيلَ: إِنَّ (بَيْنَ) أُجْرِيَ مَجْرَى الْأَسْمَاءِ وَأُزِيلَ عَنْهُ الظَّرْفِيَّةُ، إِذْ هُوَ بِمَعْنَى حَالِهِمَا وَعِشْرَتِهِمَا، أَيْ وَإِنْ خِفْتُمْ تَبَاعُدَ عِشْرَتِهِمَا وصحبهما (فَابْعَثُوا). و (خِفْتُمْ) عَلَى الْخِلَافِ الْمُتَقَدِّمِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْحُكْمُ أَنْ يَعِظَهَا أَوَّلًا، فَإِنْ قَبِلَتْ وَإِلَّا هَجَرَهَا، فَإِنْ هِيَ قَبِلَتْ وَإِلَّا ضَرَبَهَا، فَإِنْ هِيَ قَبِلَتْ وَإِلَّا بَعَثَ الْحَاكِمُ حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا، فَيَنْظُرَانِ مِمَّنِ الضَّرَرُ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَكُونُ الْخُلْعُ. وَقَدْ قِيلَ: لَهُ أَنْ يَضْرِبَ قَبْلَ الْوَعْظِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِتَرْتِيبِ ذَلِكَ فِي الْآيَةِ. الثَّانِيةُ- وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِقَوْلِهِ: (وَإِنْ خِفْتُمْ) الْحُكَّامُ وَالْأُمَرَاءُ. وَأَنَّ قَوْلَهُ: (إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما) يَعْنِي الْحَكَمَيْنِ، فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا. أَيْ إِنْ يُرِدِ الْحَكَمَانِ إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الزَّوْجَانِ، أَيْ إِنْ يُرِدِ الزَّوْجَانِ إِصْلَاحًا وَصِدْقًا فِيمَا أَخْبَرَا بِهِ الْحَكَمَيْنِ (يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما). وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلْأَوْلِيَاءِ. يَقُولُ: (إِنْ خِفْتُمْ) أَيْ عَلِمْتُمْ خِلَافًا بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ (فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها) وَالْحَكَمَانِ لَا يَكُونَانِ إِلَّا مِنْ أَهْلِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، إِذْ هُمَا أَقْعَدُ بِأَحْوَالِ الزَّوْجَيْنِ، وَيَكُونَانِ مِنْ أَهْلِ الْعَدَالَةِ وَحُسْنِ النَّظَرِ وَالْبَصَرِ بِالْفِقْهِ. فَإِنْ لَمْ يُوجَدْ مِنْ أَهْلِهِمَا مَنْ يَصْلُحُ لِذَلِكَ فَيُرْسِلُ مِنْ غَيْرِهِمَا عَدْلَيْنِ عَالِمَيْنِ، وَذَلِكَ إِذَا أَشْكَلَ أَمْرُهُمَا وَلَمْ يُدْرَ مِمَّنِ الْإِسَاءَةُ مِنْهُمَا. فَأَمَّا إِنْ عرف الظالم فإنه يؤخذ له الحق من صاحبه وَيُجْبَرُ عَلَى إِزَالَةِ الضَّرَرِ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْحَكَمَ مِنْ أَهْلِ الزَّوْجِ يَخْلُو بِهِ وَيَقُولُ لَهُ: أَخْبِرْنِي بِمَا فِي نَفْسِكَ أَتَهْوَاهَا أَمْ لَا حَتَّى أَعْلَمَ مُرَادَكَ؟ فَإِنْ قَالَ: لَا حَاجَةَ لِي فِيهَا خُذْ لِي مِنْهَا مَا اسْتَطَعْتَ وَفَرِّقْ بَيْنِي وَبَيْنَهَا، فَيُعْرَفُ أَنَّ مِنْ قِبَلِهِ النُّشُوزَ. وَإِنْ قَالَ: إِنِّي أَهْوَاهَا فَأَرْضِهَا مِنْ مَالِي بِمَا شِئْتَ وَلَا تُفَرِّقْ بَيْنِي وَبَيْنَهَا، فَيُعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ بِنَاشِزٍ. وَيَخْلُو [الْحَكَمُ مِنْ جهتها] بالمرأة ويقول لها: أتهوى زَوْجَكِ أَمْ لَا، فَإِنْ قَالَتْ: فَرِّقْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ وَأَعْطِهِ مِنْ مَالِي مَا أَرَادَ، فَيُعْلَمُ أن النشوز من قبلها. إن قالت:
Kastedilen: "Eğer onların arasında bir ayrılıktan korkarsanız" demektir; burada masdar zarfa izafe edilmiştir, tıpkı senin: "Mehtaplı gecede yürümek ve Arefe günü oruç tutmak hoşuma gider" demen gibidir. Kur'an-ı Kerim'de de: { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Hayır, gece ve gündüzün hilesi [bizi bu hâle getirdi]” [buyrulmuştur]. Şöyle de denilmiştir: Beyn (بَيْن) kelimesi isimler yerine geçirilmiş ve zarfiyeti kaldırılmıştır; çünkü bu kelime onların durumu ve birliktelikleri anlamındadır. Yani "Eğer onların birlikteliklerinin ve arkadaşlıklarının birbirinden uzaklaşmasından korkarsanız [hakem] gönderin." { خِفْتُمْ } "Korkarsanız" [ifadesi hakkındaki izah], daha önce geçen ihtilaf üzeredir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Hüküm; önce ona öğüt vermesi, [kadın] kabul ederse [ne âlâ], etmezse onu [yatakta] yalnız bırakması, kabul ederse [ne âlâ], etmezse onu dövmesidir. Kabul ederse [ne âlâ], aksi takdirde hâkim erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden bir hakem gönderir; onlar da zararın kimden kaynaklandığına bakarlar ve bu durumda hul' (bedel karşılığı boşanma) gerçekleşir. Öğütten önce dövebileceği de söylenmiştir. Ancak birincisi âyetteki sıralama sebebiyle daha sahihtir. İkinci [Mesele]- Âlimlerin cumhuruna göre { وَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız” buyruğunda hitap hâkimlere ve yöneticileredir. İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarının görüşüne göre { إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } “Eğer [bu hakemler] uzlaştırmak isterlerse Allah aralarını bulur” buyruğundaki [tesniye/ikil zamiriyle] iki hakem kastedilmektedir. Yani hakemler uzlaştırmak isterse, Allah karı kocanın arasını düzeltir. Kastedilenin karı koca olduğu da söylenmiştir; yani şayet karı koca iki hakeme bildirdikleri hususlarda ıslah ve samimiyet isterlerse { يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } “Allah aralarını bulur”. Hitabın velîlere yönelik olduğu da söylenmiştir; şöyle buyurmaktadır: { إِنْ خِفْتُمْ } yani karı koca arasında bir anlaşmazlık olduğunu bilirseniz { فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها } “Erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin”. İki hakem ancak erkeğin ve kadının ailesinden olur; çünkü onlar karı kocanın hâllerine daha vâkıftırlar; ayrıca bu hakemlerin adaletli, doğru görüşlü ve fıkıh basiretine sahip kimseler olmaları gerekir. Şayet ailelerinden bu işe elverişli kimse bulunmazsa, [hâkim veya velî] onların haricinden âdil ve [ahkâmı] bilen iki kişi gönderir. Bu da durumları karmaşık olup kötülüğün hangisinden kaynaklandığı bilinmediği takdirdedir. Haksızlık eden bilinirse, mağdur için onun hakkı diğerinden alınır ve zararı gidermeye zorlanır. Şöyle denilir: Erkeğin ailesinden olan hakem onunla baş başa kalır ve ona: “İçinde olanı bana haber ver; ona meyilli misin yoksa değil misin ki senin maksadını bileyim?” der. Erkek: “Ona ihtiyacım yok; benim için ondan [alabileceğin] ne varsa al ve benimle onun arasını ayır” derse, nüşûzun (geçimsizliğin) onun tarafından olduğu anlaşılır. Eğer: “Ben ona meyilliyim, malımdan dilediğin miktarla onu razı et ve aramızda ayrılık yapma” derse, nâşiz (geçimsiz) olmadığı anlaşılır. [Kadın tarafından olan hakem de] kadınla baş başa kalır ve ona: “Kocanı istiyor musun, istemiyor musun?” der. Kadın: “Benimle onun arasını ayır ve malımdan istediğini ona ver” derse nüşûzun kadın tarafından olduğu anlaşılır. Şayet kadın:
لَا تُفَرِّقْ بَيْنَنَا وَلَكِنْ حُثَّهُ عَلَى أَنْ يَزِيدَ فِي نَفَقَتِي وَيُحْسِنَ إِلَيَّ، عُلِمَ أَنَّ النُّشُوزَ لَيْسَ مِنْ قِبَلِهَا. فَإِذَا ظَهَرَ لَهُمَا الَّذِي كَانَ النُّشُوزُ مِنْ قِبَلِهِ يُقْبِلَانِ عَلَيْهِ بِالْعِظَةِ وَالزَّجْرِ وَالنَّهْيِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها). الثَّالِثَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: قَسَّمَتْ هَذِهِ الْآيَةُ النِّسَاءَ تَقْسِيمًا عَقْلِيًّا، لِأَنَّهُنَّ إِمَّا طَائِعَةٌ وَإِمَّا نَاشِزٌ، وَالنُّشُوزُ إِمَّا أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الطَّوَاعِيَةِ أَوْ لَا. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ تُرِكَا، لِمَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ أَنَّ عَقِيلَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ تَزَوَّجَ فَاطِمَةَ بِنْتَ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ فَكَانَ إِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا تَقُولُ: يَا بَنِي هَاشِمٍ، وَاللَّهِ لَا يُحِبُّكُمْ قَلْبِي أَبَدًا! أَيْنَ الَّذِينَ أَعْنَاقُهُمْ كَأَبَارِيقِ الْفِضَّةِ! تُرَدُّ أُنُوفُهُمْ قَبْلَ شِفَاهِهِمْ، أَيْنَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، أَيْنَ شَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، فَيَسْكُتُ عَنْهَا، حَتَّى دَخَلَ عَلَيْهَا يَوْمًا وَهُوَ بَرِمٌ فَقَالَتْ لَهُ: أَيْنَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ؟ فَقَالَ: عَلَى يَسَارِكِ فِي النَّارِ إِذَا دَخَلْتِ، فَنَشَرَتْ عَلَيْهَا ثِيَابَهَا، فَجَاءَتْ عُثْمَانَ فَذَكَرَتْ لَهُ ذَلِكَ، فَأَرْسَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ وَمُعَاوِيَةَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لا فرقن بينهما، وقال معاوية: ما كنت لا فرق بَيْنَ شَيْخَيْنِ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ. فَأَتَيَاهُمَا فوجدا هما قَدْ سَدَّا عَلَيْهِمَا أَبْوَابَهُمَا وَأَصْلَحَا أَمْرَهُمَا. فَإِنْ وَجَدَاهُمَا قَدِ اخْتَلَفَا وَلَمْ يَصْطَلِحَا وَتَفَاقَمَ أَمْرُهُمَا سَعَيَا فِي الْأُلْفَةِ جَهْدَهُمَا، وَذُكِّرَا بِاللَّهِ وَبِالصُّحْبَةِ. فَإِنْ أَنَابَا وَرَجَعَا تَرَكَاهُمَا، وَإِنْ كَانَا غَيْرَ ذَلِكَ وَرَأَيَا الْفُرْقَةَ فَرَّقَا بَيْنَهُمَا. وَتَفْرِيقُهُمَا جَائِزٌ عَلَى الزَّوْجَيْنِ، وَسَوَاءً وَافَقَ حُكْمَ قَاضِي الْبَلَدِ أَوْ خَالَفَهُ، وَكَّلَهُمَا الزَّوْجَانِ بِذَلِكَ أَوْ لَمْ يُوَكِّلَاهُمَا. وَالْفِرَاقُ فِي ذَلِكَ طَلَاقٌ بَائِنٌ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَيْسَ لَهُمَا الطَّلَاقُ مَا لَمْ يُوَكِّلْهُمَا الزَّوْجُ فِي ذَلِكَ، وَلْيُعَرِّفَا الْإِمَامَ، وَهَذَا بِنَاءٌ عَلَى أَنَّهُمَا رَسُولَانِ شَاهِدَانِ. ثُمَّ الْإِمَامُ يُفَرِّقُ إِنْ أَرَادَ وَيَأْمُرُ الْحَكَمَ بِالتَّفْرِيقِ. وَهَذَا أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَبِهِ قَالَ الْكُوفِيُّونَ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَابْنِ زَيْدٍ وَالْحَسَنِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثور. والصحيح الأول، وأن لِلْحَكَمَيْنِ التَّطْلِيقَ دُونَ تَوْكِيلٍ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَإِسْحَاقَ وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنِ الشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: (فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها) وَهَذَا نَصٌّ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُمَا قَاضِيَانِ لَا وَكِيلَانِ وَلَا شَاهِدَانِ. وَلِلْوَكِيلِ اسْمٌ فِي الشَّرِيعَةِ وَمَعْنًى، وَلِلْحَكَمِ اسْمٌ فِي الشَّرِيعَةِ
“Aramızı ayırma; ancak onu nafakımı artırması ve bana iyi davranması hususunda teşvik et” derse, nüşûzun kadın tarafından olmadığı anlaşılır. Her ikisine nüşûzun kimden kaynaklandığı açığa çıkınca, ona öğütle, azarla ve nehye yönelirler; işte Allah Teâlâ'nın: { فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها } buyruğu budur. Üçüncü [Mesele]- Âlimler şöyle demiştir: Bu âyet kadınları aklî bir taksimle kısımlara ayırmıştır; zira kadınlar ya itaatkârdır ya da nâşizedir (başkaldırandır); nüşûz ise ya itaate döner ya da dönmez. Şayet birincisi olursa eşler [kendi hallerine] bırakılırlar; nitekim Nesâî'nin rivayet ettiğine göre Akîl b. Ebî Tâlib, Fâtıma bnt. Utbe b. Rebîa ile evlenmişti; Akîl onun yanına girdiğinde kadın: “Ey Hâşimoğulları! Vallahi kalbim sizi asla sevmeyecektir! Boyunları gümüş ibrikler gibi olanlar nerede! Dudaklarından önce burunları su içen o kimseler nerede, Utbe b. Rebîa nerede, Şeybe b. Rebîa nerede?” der, Akîl de ona ses çıkarmazdı. Nihayet bir gün bıkkın bir halde onun yanına girdi; kadın ona: “Utbe b. Rebîa nerede?” deyince Akîl: “[Cehenneme] girdiğin zaman sol tarafındaki ateşte!” dedi; kadın elbiselerini üzerine toplayıp hemen Osman'a gitti ve durumu ona anlattı. Osman da İbn Abbas ile Muâviye'yi gönderdi. İbn Abbas: “Aralarını muhakkak ayıracağım” dedi, Muâviye ise: “Ben Abdümenâfoğullarından iki yaşlı büyüğün arasını ayıracak değilim” dedi. İkisi onların yanına vardıklarında kapılarını kapattıklarını ve aralarını düzelttiklerini gördüler. Şayet iki hakem onların ihtilaf ettiklerini, uzlaşmadıklarını ve durumlarının daha da kötüleştiğini görürlerse var güçleriyle aralarını bulmaya gayret ederler, onlara Allah'ı ve evlilik birlikteliğini hatırlatırlar. Eğer eşler dönüp uzlaşırlarsa onları [kendi hallerine] bırakırlar; şayet böyle olmayıp da ayrılığı uygun görürlerse aralarını ayırırlar. İki hakemin aralarını ayırması, beldenin hâkiminin hükmüne uysun veya uymasın, eşler onları buna vekil tayin etsin veya etmesin eşler aleyhine geçerlidir. Bu durumdaki ayrılık ise bâin bir talaktır. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Koca onları bu hususta vekil kılmadıkça onların boşama yetkileri yoktur; onlar durumu imama (hâkime) bildirirler; bu da onların yalnızca birer elçi ve şahit oldukları görüşüne dayanır. Sonra imam dilerse aralarını ayırır ve hakeme ayırmayı emreder. Bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir; Kûfeliler de bu görüştedir; bu Atâ, İbn Zeyd ve Hasan'ın görüşü olup Ebû Sevr de bunu söylemiştir. Doğru olan ise birinci görüştür; yani iki hakemin vekâlet olmaksızın boşama yetkisi vardır. Bu; Mâlik, Evzâî ve İshâk'ın görüşüdür; Osman, Ali, İbn Abbas, Şa'bî ve Nehaî'den de rivayet edilmiştir; Şâfiî'nin bir görüşü de budur; zira Allah Teâlâ: { فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها } buyurmuştur; bu ise Allah Sübhânehu tarafından onların vekil veya şahit değil, birer hakem (hâkim) olduklarına dair açık bir nasstır. Şeriatta vekilin bir ismi ve manası, hakemin de şeriatta bir ismi
وَمَعْنًى، فَإِذَا بَيَّنَ اللَّهُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَلَا يَنْبَغِي لِشَاذٍّ- فَكَيْفَ لِعَالِمٍ- أَنْ يُرَكِّبَ مَعْنَى أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ!. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ عُبَيْدَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ (وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها) قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ وَامْرَأَةٌ إِلَى عَلِيٍّ مَعَ كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ فَأَمَرَهُمْ فَبَعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا، وَقَالَ لِلْحَكَمَيْنِ: هَلْ تَدْرِيَانِ مَا عَلَيْكُمَا؟ عَلَيْكُمَا إِنْ رَأَيْتُمَا أَنْ تُفَرِّقَا فَرَّقْتُمَا. فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ: رَضِيتُ بِكِتَابِ اللَّهِ بِمَا عَلَيَّ فِيهِ وَلِي. وَقَالَ الزَّوْجُ: أَمَّا الْفُرْقَةُ فَلَا. فَقَالَ عَلِيٌّ: كَذَبْتَ، وَاللَّهِ لَا تَبْرَحُ حَتَّى تُقِرَّ بِمِثْلِ الَّذِي أَقَرَّتْ بِهِ. وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ ثَابِتٌ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ مِنْ وُجُوهٍ ثَابِتَةٍ عَنِ ابن سيرين عن عبيدة، قال أَبُو عُمَرَ. فَلَوْ كَانَا وَكِيلَيْنِ أَوْ شَاهِدَيْنِ لَمْ يَقُلْ لَهُمَا: أَتَدْرِيَانِ مَا عَلَيْكُمَا؟ إِنَّمَا كَانَ يَقُولُ: أَتَدْرِيَانِ بِمَا وُكِّلْتُمَا؟ وَهَذَا بَيِّنٌ. احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِقَوْلِ عَلِيٍّ ﵁ لِلزَّوْجِ: لَا تَبْرَحُ حَتَّى تَرْضَى بِمَا رَضِيَتْ بِهِ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ مَذْهَبَهُ أَنَّهُمَا لَا يُفَرِّقَانِ إِلَّا بِرِضَا الزَّوْجِ، وَبِأَنَّ الْأَصْلَ الْمُجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَنَّ الطَّلَاقَ بِيَدِ الزَّوْجِ أَوْ بِيَدِ مَنْ جَعَلَ ذَلِكَ إِلَيْهِ. وَجَعَلَهُ مَالِكٌ وَمَنْ تَابَعَهُ مِنْ بَابِ طَلَاقِ السُّلْطَانِ عَلَى الْمَوْلَى وَالْعِنِّينِ. الرَّابِعَةُ- فَإِنِ اخْتَلَفَ الْحَكَمَانِ لَمْ ينفذ قولهما ولم يلزم من ذلك شي إِلَّا مَا اجْتَمَعَا عَلَيْهِ. وَكَذَلِكَ كُلُّ حَكَمَيْنِ حَكَمَا فِي أَمْرٍ، فَإِنْ حَكَمَ أَحَدُهُمَا بِالْفُرْقَةِ وَلَمْ يَحْكُمْ بِهَا الْآخَرُ، أَوْ حَكَمَ أَحَدُهُمَا بِمَالٍ وَأَبَى الْآخَرُ فَلَيْسَا بِشَيْءٍ حَتَّى يَتَّفِقَا. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْحَكَمَيْنِ يُطَلِّقَانِ ثَلَاثًا قَالَ: تَلْزَمُ وَاحِدَةٌ وَلَيْسَ لَهُمَا الْفِرَاقُ بِأَكْثَرِ مِنْ وَاحِدَةٍ بَائِنَةٍ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ أَيْضًا: تَلْزَمُهُ الثَّلَاثُ إِنِ اجْتَمَعَا عليها، وقال الْمُغِيرَةُ وَأَشْهَبُ وَابْنُ الْمَاجِشُونِ وَأَصْبَغُ. وَقَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: إِنْ حَكَمَ أَحَدُهُمَا بِوَاحِدَةٍ وَالْآخَرُ بِثَلَاثٍ فَهِيَ وَاحِدَةٌ. وَحَكَى ابْنُ حَبِيبٍ عَنْ أَصْبَغَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِشَيْءٍ. الْخَامِسَةُ- وَيُجْزِئُ إِرْسَالُ الْوَاحِدِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ حَكَمَ فِي الزِّنَى بِأَرْبَعَةِ شُهُودٍ، ثُمَّ قَدْ أَرْسَلَ النَّبِيُّ
ve manası vardır. Allah her birini açıkladığına göre, şâz (aykırı) bir kimsenin -kaldı ki bir âlimin- birinin manasını diğerine yüklemesi uygun olmaz! Dârekutnî, Muhammed b. Sîrîn'in Ubeyde'den naklettiği hadiste bu: { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها } âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bir adam ve bir kadın Ali'ye geldiler; her birinin yanında insanlardan bir topluluk vardı. Ali onlara emretti, onlar da erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden bir hakem gönderdiler. Ali iki hakeme: “Üzerinize düşenin ne olduğunu biliyor musunuz? Üzerinize düşen, şayet ayırmayı uygun görürseniz aralarını ayırmanızdır” dedi. Kadın: “Allah'ın Kitabı'nda aleyhime ve lehime olan her şeye razı oldum” dedi. Koca ise: “Ayrılığa gelince, hayır” dedi. Bunun üzerine Ali: “Yalan söyledin; vallahi kadının ikrar ettiği şeyin bir benzerini sen de ikrar edinceye kadar buradan ayrılamazsın!” dedi. Ebû Ömer şöyle dedi: Bu sahih ve sabit bir isnaddır; İbn Sîrîn'den, o da Ubeyde'den olmak üzere sabit yollarla Ali'den rivayet edilmiştir. Şayet onlar iki vekil veya iki şahit olsalardı onlara: “Üzerinize düşeni biliyor musunuz?” demez, aksine: “Ne hususta vekil kılındığınızı biliyor musunuz?” derdi; bu da açıktır. Ebû Hanîfe, Ali radıyallâhu anh'ın kocaya: “O kadının razı olduğuna razı oluncaya kadar ayrılamazsın” sözünü delil getirmiştir; bu da Ali'nin mezhebinin, ancak kocanın rızasıyla ayırabilecekleri yönünde olduğuna ve üzerinde icma edilen asıl kuralın talakın kocanın veya kocanın bu yetkiyi verdiği kimsenin elinde olduğuna delalet etmiştir. Mâlik ve ona tabi olanlar ise bunu hâkimin îlâ yapan ve iktidarsız olan kimse aleyhine verdiği talak kabilinden saymışlardır. Dördüncü [Mesele]- Şayet iki hakem ihtilaf ederse sözleri geçerli olmaz ve ittifak ettikleri şey dışında bundan hiçbir şey bağlayıcı olmaz. Bir konuda hüküm veren her iki hakem de böyledir; şayet biri ayrılığa hükmedip diğeri hükmetmezse yahut biri mala hükmedip diğeri kaçınırsa anlaşıncaya kadar bir hükümleri yoktur. Mâlik üç talakla boşayan iki hakem hakkında şöyle demiştir: Bir talak bağlayıcı olur; bir bâin talaktan fazlasıyla ayırma yetkileri yoktur; İbnü'l-Kâsım'ın görüşü de budur. İbnü'l-Kâsım ayrıca şöyle demiştir: Şayet üç talak üzerinde ittifak ederlerse üçü de bağlayıcı olur; Mugîre, Eşheb, İbnü'l-Mâcişûn ve Asbag da böyle demiştir. İbnü'l-Mevvâz ise: “Biri bir talaka, diğeri üç talaka hükmederse o bir talaktır” demiştir. İbn Habîb de Asbag'dan bunun bir hükmü olmadığını nakletmiştir. Beşinci [Mesele]- Tek bir kişinin gönderilmesi de yeterlidir; zira Allah Sübhânehu zinada dört şahitle hükmetmiş, sonra da Peygamber
ﷺ إِلَى الْمَرْأَةِ الزَّانِيَةِ أُنَيْسًا وَحْدَهُ وَقَالَ لَهُ: (إِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا) وَكَذَلِكَ قال عبد الملك في المدونة.
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem zina eden kadına yalnızca Üneys'i göndermiş ve ona: «Eğer itiraf ederse onu recmet» buyurmuştur. Abdülmelik de el-Müdevvene'de böyle demiştir.
قُلْتُ: وَإِذَا جَازَ إِرْسَالُ الْوَاحِدِ فَلَوْ حَكَّمَ الزَّوْجَانِ وَاحِدًا لَأَجْزَأَ، وَهُوَ بِالْجَوَازِ أَوْلَى إِذَا رَضِيَا بِذَلِكَ، وَإِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ بِالْإِرْسَالِ الْحُكَّامَ دُونَ الزَّوْجَيْنِ. فَإِنْ أَرْسَلَ الزَّوْجَانِ حَكَمَيْنِ وَحَكَمَا نَفَذَ حُكْمُهُمَا، لِأَنَّ التَّحْكِيمَ عِنْدَنَا جَائِزٌ، وَيَنْفُذُ فِعْلُ الْحَكَمِ فِي كُلِّ مَسْأَلَةٍ. هَذَا إِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَدْلًا، وَلَوْ كَانَ غَيْرَ عَدْلٍ قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: حُكْمُهُ مَنْقُوضٌ، لِأَنَّهُمَا تَخَاطَرَا بِمَا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْغَرَرِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ نُفُوذُهُ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ تَوْكِيلًا فَفِعْلُ الْوَكِيلِ نَافِذٌ، وَإِنْ كَانَ تَحْكِيمًا فَقَدْ قَدَّمَاهُ عَلَى أَنْفُسِهِمَا وَلَيْسَ الْغَرَرُ بِمُؤَثِّرٍ فِيهِ كَمَا لَمْ يُؤَثِّرْ فِي بَابِ التَّوْكِيلِ، وَبَابُ الْقَضَاءِ مَبْنِيٌّ عَلَى الْغَرَرِ كُلِّهِ، وَلَيْسَ يَلْزَمُ فِيهِ مَعْرِفَةُ الْمَحْكُومِ عَلَيْهِ بِمَا يَئُولُ إِلَيْهِ الْحُكْمُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: مَسْأَلَةُ الْحَكَمَيْنِ نَصَّ اللَّهُ عَلَيْهَا وَحَكَمَ بِهَا عِنْدَ ظُهُورِ الشِّقَاقِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَاخْتِلَافِ مَا بَيْنَهُمَا. وَهِيَ مَسْأَلَةٌ عَظِيمَةٌ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَصْلِهَا فِي الْبَعْثِ، وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي تَفَاصِيلِ مَا تَرَتَّبَ عَلَيْهِ. وَعَجَبًا لِأَهْلِ بَلَدِنَا حَيْثُ غَفَلُوا عَنْ مُوجِبِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ فِي ذَلِكَ وَقَالُوا: يُجْعَلَانِ عَلَى يَدَيْ أَمِينٍ، وَفِي هَذَا مِنْ مُعَانَدَةِ النَّصِّ مَا لَا يَخْفَى عَلَيْكُمْ، فَلَا بِكِتَابِ اللَّهِ ائْتَمَرُوا وَلَا بِالْأَقْيِسَةِ اجْتَزَءُوا. وَقَدْ نَدَبْتُ إِلَى ذَلِكَ فَمَا أَجَابَنِي إِلَى بَعْثِ الْحَكَمَيْنِ عِنْدَ الشِّقَاقِ إِلَّا قَاضٍ وَاحِدٍ، وَلَا بِالْقَضَاءِ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ إِلَّا آخَرُ، فَلَمَّا مَلَّكَنِي اللَّهُ الْأَمْرَ أَجْرَيْتُ السُّنَّةَ كَمَا يَنْبَغِي. وَلَا تَعْجَبْ لِأَهْلِ بَلَدِنَا لِمَا غَمَرَهُمْ مِنَ الْجَهَالَةِ، وَلَكِنِ اعْجَبْ لِأَبِي حَنِيفَةَ لَيْسَ لِلْحَكَمَيْنِ عِنْدَهُ خَبَرٌ، بَلِ اعْجَبْ مَرَّتَيْنِ لِلشَّافِعِيِّ فَإِنَّهُ قَالَ: الَّذِي يُشْبِهُ ظَاهِرَ الْآيَةِ أَنَّهُ فِيمَا عَمَّ الزَّوْجَيْنِ مَعًا حَتَّى يَشْتَبِهَ فِيهِ حَالَاهُمَا. قَالَ: وَذَلِكَ أَنِّي وَجَدْتُ اللَّهَ ﷿ أَذِنَ فِي نُشُوزِ الزَّوْجِ بِأَنْ يَصْطَلِحَا وَأَذِنَ فِي خَوْفِهِمَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ بِالْخُلْعِ وَذَلِكَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ بِرِضَا الْمَرْأَةِ. وَحَظَرَ أَنْ يَأْخُذَ الزَّوْجُ مِمَّا أَعْطَى شَيْئًا إِذَا أَرَادَ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ، فَلَمَّا أَمَرَ فِيمَنْ خِفْنَا الشِّقَاقَ بَيْنَهُمَا بِالْحَكَمَيْنِ دَلَّ عَلَى أَنَّ حُكْمَهُمَا غَيْرُ حُكْمِ الْأَزْوَاجِ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ بَعَثَ حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا، وَلَا يَبْعَثُ الْحَكَمَيْنِ إِلَّا مَأْمُونَيْنِ بِرِضَا الزَّوْجَيْنِ وَتَوْكِيلِهِمَا بِأَنْ يَجْمَعَا أَوْ يُفَرِّقَا إِذَا رأيا ذلك. وذلك يدل على أن
Derim ki: Tek bir kişinin gönderilmesi câiz olduğuna göre, şayet karı koca [aralarında] tek bir kişiyi hakem tayin etseler bu da yeterli olur. Eşler buna razı oldukları takdirde [bunun] câiz olması daha da evlâdır. Allah gönderme hitabını eşlere değil, sadece hâkimlere yöneltmiştir. Eğer eşler iki hakem tayin eder ve onlar da hüküm verirse, verdikleri hüküm geçerli olur; çünkü bize göre tahkîm câizdir ve hakemin tasarrufu her meselede geçerlilik kazanır. Bu, [hakemlerin] her biri adil olduğu takdirdedir. Şayet adil değilse Abdülmelik: “Onun hükmü bozulur; çünkü onlar caiz olmayan bir belirsizlikle (garar) tehlikeye girmişlerdir” demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Doğru olan, onun [hükmünün] geçerli olmasıdır; zira bu bir vekâlet ise vekilin tasarrufu geçerlidir, şayet bir tahkîm ise onu kendi üzerlerine bizzat kendileri yetkili kılmışlardır; vekâlet bahsinde etkili olmadığı gibi burada da garar (belirsizlik) etkili değildir. Kaldı ki yargı (kaza) bahsi bütünüyle garar üzerine kuruludur ve aleyhine hüküm verilen kimsenin hükmün varacağı neticeyi [önceden] bilmesi gerekmez. İbnü'l-Arabî dedi ki: İki hakem meselesi, karı koca arasında geçimsizlik (şikâk) ve aralarında ihtilaf baş gösterdiğinde Allah'ın açıkça nasla belirttiği ve hükme bağladığı bir husustur. Bu, doğuracağı sonuçların ayrıntılarında ihtilaf etseler de ümmetin [hakem] gönderme aslı üzerinde icmâ ettiği büyük bir meseledir. Memleketimizin ehline şaşılır ki bu hususta Kitap ve Sünnet'in gereğinden gafil olup: “İkisi (karı koca) güvenilir birinin gözetimine verilir” dediler. Bunda nassa muhalefetin ne boyutta olduğu sizlere gizli değildir; ne Allah'ın Kitabı'nın emrine uydular ne de kıyaslarla yetindiler. Ben bu uygulamaya davet ettim; fakat aralarında geçimsizlik olduğunda iki hakem göndermeye bana sadece tek bir kadı icabet etti; tek şahitle birlikte yemin ile hüküm vermeye de bir diğeri icabet etti. Allah bu işin yetkisini bana verdiğinde sünneti gerektiği gibi tatbik ettim. Memleketimizin ehline, onları kaplayan cehalet sebebiyle şaşma; asıl Ebû Hanîfe'ye şaş ki onun yanında iki hakemden eser yoktur! Hatta iki kat Şâfiî'ye şaş; zira o şöyle demiştir: Âyetin zahirine benzeyen husus, durumları birbirine karışacak derecede her iki eşi birlikte ilgilendiren hallerde olmasıdır. [Şâfiî] dedi ki: Şundan ötürüdür ki ben Allah Teâlâ'nın, kocanın serkeşliği (nüşûzu) halinde [eşlerin] sulh yapmalarına izin verdiğini, Allah'ın sınırlarını koruyamamaktan korkmaları halinde de hul'a izin verdiğini gördüm; bu da kadının rızasıyla olmaya benzer. Koca bir eşin yerine başka bir eş almak istediğinde ise [kadına] verdiklerinden hiçbir şey almasını yasaklamıştır. Aralarında geçimsizlikten korktuğumuz kimseler hakkında iki hakem [tayin edilmesini] emredince, bu durum onların hükmünün [diğer] eşlerin hükmünden farklı olduğuna delalet etti. Durum böyle olunca [hâkim], kocanın ailesinden bir hakem, kadının ailesinden de bir hakem gönderir. Hakemleri de ancak güvenilir olmaları ve eşlerin rızası ile uygun gördüklerinde bir araya getirme veya ayırma hususunda onları vekil tayin etmeleri şartıyla gönderir. Bu da delalet eder ki
الْحَكَمَيْنِ وَكِيلَانِ لِلزَّوْجَيْنِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذَا مُنْتَهَى كَلَامِ الشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابُهُ يَفْرَحُونَ بِهِ وَلَيْسَ فِيهِ مَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ وَلَا يُشْبِهُ نِصَابَهُ فِي الْعِلْمِ، وَقَدْ تَوَلَّى الرَّدَّ عَلَيْهِ الْقَاضِي أَبُو إِسْحَاقَ وَلَمْ يُنْصِفْهُ فِي الْأَكْثَرِ. أَمَّا قَوْلُهُ: (الَّذِي يُشْبِهُ ظَاهِرَ الْآيَةِ أَنَّهُ فِيمَا عَمَّ الزَّوْجَيْنِ) فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ بَلْ هُوَ نَصُّهُ، وَهِيَ مِنْ أَبْيَنِ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَأَوْضَحِهَا جَلَاءً، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: (الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ). وَمَنْ خَافَ مِنَ امْرَأَتِهِ نُشُوزًا وَعَظَهَا، فَإِنْ أَنَابَتْ وَإِلَّا هَجَرَهَا فِي الْمَضْجَعِ، فَإِنِ ارْعَوَتْ وَإِلَّا ضَرَبَهَا، فَإِنِ اسْتَمَرَّتْ فِي غَلْوَائِهَا مَشَى الْحَكَمَانِ إِلَيْهِمَا. وَهَذَا إِنْ لَمْ يَكُنْ نَصًّا فَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ بَيَانٌ. وَدَعْهُ لَا يَكُونُ نَصًّا، يَكُونُ ظَاهِرًا، فَأَمَّا أَنْ يَقُولَ الشَّافِعِيُّ: يُشْبِهُ الظَّاهِرَ فَلَا نَدْرِي مَا الَّذِي أَشْبَهَ الظَّاهِرَ؟. ثُمَّ قَالَ: (وَأَذِنَ فِي خَوْفِهِمَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ بِالْخُلْعِ وَذَلِكَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ بِرِضَا الْمَرْأَةِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ وَهُوَ نَصُّهُ. ثُمَّ قَالَ:) فَلَمَّا أَمَرَ بِالْحَكَمَيْنِ عَلِمْنَا أَنَّ حُكْمَهُمَا غَيْرُ حُكْمِ الْأَزْوَاجِ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ غَيْرُهُ بِأَنْ يَنْفُذَ عَلَيْهِمَا مِنْ غَيْرِ اخْتِيَارِهِمَا فَتَتَحَقَّقُ الْغَيْرِيَّةُ. فَأَمَّا إِذَا أَنْفَذَا عَلَيْهِمَا مَا وَكَّلَاهُمَا بِهِ فَلَمْ يَحْكُمَا بِخِلَافِ أَمْرِهِمَا فَلَمْ تَتَحَقَّقِ الْغَيْرِيَّةُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ (بِرِضَى الزَّوْجَيْنِ وَتَوْكِيلِهِمَا) فَخَطَأٌ صُرَاحٌ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَاطَبَ غَيْرَ الزَّوْجَيْنِ إِذَا خَافَ الشِّقَاقَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ بِإِرْسَالِ الْحَكَمَيْنِ، وَإِذَا كَانَ الْمُخَاطَبُ غَيْرَهُمَا كَيْفَ يَكُونُ ذَلِكَ بِتَوْكِيلِهِمَا، وَلَا يَصِحُّ لَهُمَا حُكْمٌ إِلَّا بِمَا اجْتَمَعَا عَلَيْهِ. هَذَا وَجْهُ الْإِنْصَافِ وَالتَّحْقِيقُ فِي الرَّدِّ عَلَيْهِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى إِثْبَاتِ التَّحْكِيمِ، وَلَيْسَ كَمَا تَقُولُ الْخَوَارِجُ إِنَّهُ لَيْسَ التَّحْكِيمُ لِأَحَدٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى. وَهَذِهِ كَلِمَةُ حَقٍّ [ولكن] يريدون بها الباطل.
iki hakem eşlerin vekilleridir.” İbnü'l-Arabî dedi ki: Şâfiî'nin sözünün son noktası budur; onun mezhebine mensup olanlar bununla sevinirler, oysa bunda iltifat edilecek bir taraf yoktur ve onun ilimdeki yüksek mertebesine de benzememektedir. Ona reddiye işini Kâdı Ebû İshak üstlenmiş ancak çoğunda ona hakkını teslim etmemiştir. Şâfiî'nin: “Âyetin zahirine benzeyen husus, her iki eşi kapsamasıdır” sözüne gelince, bu doğru değildir; bilakis âyetin bizzat açık nassıdır ve bu Kur'an'ın en açık, en berrak âyetlerindendir. Zira Allah Teâlâ: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } buyurmuştur. Karısının başkaldırmasından korkan kimse ona öğüt verir; dönerse ne âlâ, dönmezse yatakta onu yalnız bırakır; vazgeçerse ne âlâ, vazgeçmezse onu döver; taşkınlığına devam ederse iki hakem onların yanına gider. Bu şayet bir nass değilse, Kur'an'da hiçbir beyan yoktur demektir. Nass olmadığını kabul etsen bile zahirdir; Şâfiî'nin “Zahire benzer” demesine gelince, zahire benzeyen şeyin ne olduğunu bilemiyoruz! Sonra şöyle demiştir: “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkmaları halinde muhâlaaya izin vermiştir ki bu da kadının rızasıyla olmaya benzer”; bilakis öyle olması vaciptir ve bu âyetin açık nassıdır. Sonra şöyle demiştir: “İki hakemi emredince anladık ki onların hükmü eşlerin hükmünden başkadır”; hakemlerin hükmünün başkası olması için kendi tercihleri olmaksızın eşler aleyhine geçerli olması gerekir ki başkalık (gayriyyet) gerçekleşsin. Şayet vekil kıldıkları şeyi onların aleyhine yürütürlerse, onların emrine muhalif bir hüküm vermemiş olurlar ve başkalık gerçekleşmez. “Eşlerin rızası ve vekâletiyle” sözü ise apaçık bir hatadır; zira Allah Sübhânehu, eşler arasındaki geçimsizlikten endişe edildiğinde iki hakemin gönderilmesi hususunda eşlerden başkasına hitap etmiştir; muhatap başkası olduğuna göre bu nasıl onların vekâletiyle olabilir ve ittifak ettikleri husus dışında ikisi için hiçbir hüküm geçerli olmaz. Ona verilen reddiyede insaf ve tahkik veçhi budur. Bu âyette tahkimin sabit olduğuna dair bir delil vardır; Hâricîlerin “Allah'tan başka hiç kimse için hüküm yetkisi yoktur” dedikleri gibi değildir. Bu hak bir sözdür [fakat] onunla batılı murat etmektedirler.
[سورة النساء (٤): آية ٣٦]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 36]
وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً (٣٦)
{ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً } “Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmışa ve elinizin altında bulunan [köle ve cariyelere] iyilik edin. Şüphesiz Allah, kendini beğenen ve böbürlenip duran kimseleri sevmez.” (36)
فِيهِ ثَمَانِ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنَ الْمُحْكَمِ الْمُتَّفَقِ عليه، ليس منها شي مَنْسُوخٌ. وَكَذَلِكَ هِيَ فِي جَمِيعِ الْكُتُبِ. وَلَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَعُرِفَ ذَلِكَ مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ، وَإِنْ لَمْ يَنْزِلْ بِهِ الْكِتَابُ. وَقَدْ مَضَى مَعْنَى الْعُبُودِيَّةِ وَهِيَ التَّذَلُّلُ وَالِافْتِقَارُ، لِمَنْ لَهُ الْحُكْمُ وَالِاخْتِيَارُ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى عِبَادَهُ بِالتَّذَلُّلِ لَهُ وَالْإِخْلَاصِ فِيهِ، فَالْآيَةُ أَصْلٌ فِي خُلُوصِ الْأَعْمَالِ لِلَّهِ تَعَالَى وَتَصْفِيَتِهَا مِنْ شَوَائِبِ الرِّيَاءِ وَغَيْرِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى (فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً) حَتَّى لَقَدْ قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: إِنَّهُ مَنْ تَطَهَّرَ تَبَرُّدًا أَوْ صَامَ مُحِمًّا لِمَعِدَتِهِ وَنَوَى مَعَ ذَلِكَ التَّقَرُّبَ لَمْ يُجْزِهِ، لِأَنَّهُ مَزَجَ فِي نِيَّةِ التَّقَرُّبِ نِيَّةً دُنْيَاوِيَّةً وَلَيْسَ لِلَّهِ إِلَّا الْعَمَلُ الْخَالِصُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ) وَقَالَ تَعَالَى: (وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ). وَكَذَلِكَ إِذَا أَحَسَّ الرَّجُلُ بِدَاخِلٍ فِي الرُّكُوعِ وَهُوَ إِمَامٌ لَمْ يَنْتَظِرْهُ، لِأَنَّهُ يُخْرِجُ رُكُوعَهُ بِانْتِظَارِهِ عَنْ كَوْنِهِ خَالِصًا لِلَّهِ تَعَالَى. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (قَالَ اللَّهُ ﵎ أَنَا أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ). وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عن أنس ابن مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يُجَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصُحُفٍ مُخْتَمَةٍ فَتُنْصَبُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ أَلْقُوا هَذَا وَاقْبَلُوا هَذَا فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ وَعِزَّتِكَ مَا رَأَيْنَا إِلَّا خَيْرًا فَيَقُولُ اللَّهُ ﷿ وَهُوَ أَعْلَمُ- إِنَّ هَذَا كَانَ لِغَيْرِي وَلَا أَقْبَلُ الْيَوْمَ مِنَ الْعَمَلِ إِلَّا مَا كَانَ ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهِي (. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنِ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ الْفِهْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ أَنَا خَيْرُ شَرِيكٍ فَمَنْ أَشْرَكَ مَعِي شَرِيكًا فَهُوَ لِشَرِيكِي يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَخْلِصُوا أَعْمَالَكُمْ لِلَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبَلُ إِلَّا مَا خَلَصَ لَهُ وَلَا تَقُولُوا هَذَا لِلَّهِ وَلِلرَّحِمِ فَإِنَّهَا لِلرَّحِمِ وَلَيْسَ لله منها شي وَلَا تَقُولُوا هَذَا لِلَّهِ وَلِوُجُوهِكُمْ فَإِنَّهَا لِوُجُوهِكُمْ وليس لله تعالى منها شي).
Bu [ayette] on sekiz mesele vardır: Birincisi: İlim ehli, bu ayetin üzerinde ittifak edilen muhkem [ayetlerden] olduğu ve ondan hiçbir şeyin mensuh olmadığı hususunda icma etmiştir. Bütün [semavi] kitaplarda da bu böyledir. Böyle olmasaydı bile, Kitap inmemiş olsaydı dahi bu akıl yoluyla bilinirdi. Kulluk (ubûdiyyet) kavramının anlamı daha önce geçmişti; o da hüküm ve tercih yetkisi Kendisine ait olan zata boyun eğmek (tezellül) ve muhtaçlığını arz etmektir (iftikâr). Allah Teâlâ kullarına Kendisine boyun eğmelerini ve bu hususta ihlâslı olmalarını emretmiştir. Dolayısıyla bu ayet, amellerin Allah Teâlâ için halis kılınması, riyâ ve benzeri şaibelerden arındırılması hususunda bir asıldır (temel dayanaktır). Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın!” Hatta bazı âlimlerimiz şöyle demiştir: Bir kimse serinlemek amacıyla abdest alsa veya midesini perhize sokmak amacıyla oruç tutsa ve bununla birlikte [Allah'a] yakınlaşmaya da niyet etse, bu ona yeterli olmaz. Çünkü o, yakınlaşma niyetine dünyevî bir niyet karıştırmıştır; hâlbuki Allah için olan ancak halis ameldir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ } “Haberiniz olsun ki halis din ancak Allah'ındır.” Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Hâlbuki onlar, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a ibadet etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı.” Aynı şekilde bir kimse imam iken rükûda içeri birinin girdiğini hissederse onu beklememelidir; zira onu beklemekle rükûunu Allah Teâlâ için halis olmaktan çıkarmış olur. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَنَا أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ » «Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Ben ortakların ortaklıktan en müstağni (uzak) olanıyım. Kim bir amel işler de onda Benimle birlikte başkasını ortak koşarsa, onu da ortak koştuğu şeyi de terk ederim.» Dârekutnî'nin Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يُجَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصُحُفٍ مُخْتَمَةٍ فَتُنْصَبُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ أَلْقُوا هَذَا وَاقْبَلُوا هَذَا فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ وَعِزَّتِكَ مَا رَأَيْنَا إِلَّا خَيْرًا فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَهُوَ أَعْلَمُ إِنَّ هَذَا كَانَ لِغَيْرِي وَلَا أَقْبَلُ الْيَوْمَ مِنَ الْعَمَلِ إِلَّا مَا كَانَ ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهِي » «Kıyamet günü mühürlenmiş sahifeler getirilir ve Allah Teâlâ'nın huzuruna konur. Allah Teâlâ meleklere: “Şunu atın, şunu kabul edin” buyurur. Melekler: “İzzetine andolsun ki biz hayırdan başka bir şey görmedik” derler. Allah Azze ve Celle -en iyi bilen Kendisi olduğu hâlde- şöyle buyurur: “Şüphesiz bu [amel] Benim dışımdakiler içindi; bugün ise Ben ancak rızam gözetilerek yapılmış amelleri kabul ederim.”» Ayrıca Dahhâk b. Kays el-Fihrî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ أَنَا خَيْرُ شَرِيكٍ فَمَنْ أَشْرَكَ مَعِي شَرِيكًا فَهُوَ لِشَرِيكِي يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَخْلِصُوا أَعْمَالَكُمْ لِلَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبَلُ إِلَّا مَا خَلَصَ لَهُ وَلَا تَقُولُوا هَذَا لِلَّهِ وَلِلرَّحِمِ فَإِنَّهَا لِلرَّحِمِ وَلَيْسَ لله منها شي وَلَا تَقُولُوا هَذَا لِلَّهِ وَلِوُجُوهِكُمْ فَإِنَّهَا لِوُجُوهِكُمْ وليس لله تعالى منها شي » «Şüphesiz Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ben ortakların en hayırlısıyım; kim Bana bir ortak koşarsa o [amel], ortağıma aittir. Ey insanlar! Amellerinizi Allah Teâlâ için ihlâsla yapınız; zira Allah, ancak Kendisi için halis kılınan ameli kabul eder. Sakın “Bu hem Allah için hem de akrabalık bağı içindir” demeyiniz; zira o akrabalık bağı içindir ve onda Allah için hiçbir pay yoktur. Ve sakın “Bu hem Allah için hem de sizin hatırınız/itibarınız içindir” demeyiniz; zira o sizin itibarınız içindir ve onda Allah Teâlâ için hiçbir pay yoktur.»
مَسْأَلَةٌ- إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ عُلَمَاءَنَا ﵃ قَالُوا: الشِّرْكُ عَلَى ثَلَاثِ مَرَاتِبَ وَكُلُّهُ مُحَرَّمٌ. وَأَصْلُهُ اعْتِقَادُ شَرِيكٍ لِلَّهِ فِي أُلُوهِيَّتِهِ، وَهُوَ الشِّرْكُ الْأَعْظَمُ وَهُوَ شِرْكُ الْجَاهِلِيَّةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ). وَيَلِيهِ فِي الرُّتْبَةِ اعْتِقَادُ شَرِيكٍ لِلَّهِ تَعَالَى فِي الْفِعْلِ، وَهُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَوْجُودًا مَا غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى يَسْتَقِلُّ بِإِحْدَاثِ فِعْلٍ وَإِيجَادِهِ وَإِنْ لَمْ يَعْتَقِدْ كَوْنَهُ إِلَهًا كَالْقَدَرِيَّةِ مَجُوسِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَقَدْ تَبَرَّأَ مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ كَمَا فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ ﵇. وَيَلِي هَذِهِ الرُّتْبَةَ الْإِشْرَاكُ فِي الْعِبَادَةِ وَهُوَ الرِّيَاءُ، وَهُوَ أَنْ يَفْعَلَ شَيْئًا مِنَ الْعِبَادَاتِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِفِعْلِهَا لَهُ لِغَيْرِهِ. وَهَذَا هُوَ الَّذِي سِيقَتِ الْآيَاتُ وَالْأَحَادِيثُ لِبَيَانِ تَحْرِيمِهِ، وَهُوَ مُبْطِلٌ لِلْأَعْمَالِ وَهُوَ خَفِيٌّ لَا يَعْرِفُهُ كُلُّ جَاهِلٍ غَبِيٍّ. وَرَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُحَاسِبِيِّ فَقَدْ أَوْضَحَهُ فِي كِتَابِهِ (الرِّعَايَةِ) وَبَيَّنَ إِفْسَادَهُ لِلْأَعْمَالِ. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ أَبِي سَعِيدِ بْنِ أَبِي فَضَالَةَ الْأَنْصَارِيِّ وَكَانَ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا جَمَعَ اللَّهُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ نَادَى مُنَادٍ مَنْ كَانَ أَشْرَكَ فِي عَمَلٍ عَمِلَهُ لِلَّهِ ﷿ أَحَدًا فَلْيَطْلُبْ ثَوَابَهُ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ (. وَفِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ نتذاكر المسيخ الدَّجَّالَ فَقَالَ: (أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِمَا هُوَ أَخْوَفُ عليكم عندي من المسيخ الدَّجَّالِ؟) قَالَ: فَقُلْنَا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: (الشِّرْكُ الْخَفِيُّ أَنْ يَقُومَ الرَّجُلُ يُصَلِّي فَيُزَيِّنُ صَلَاتَهُ لِمَا يَرَى مِنْ نَظَرِ رَجُلٍ). وَفِيهِ عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أن أَخْوَفَ مَا أَتَخَوَّفُ عَلَى أُمَّتِي الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ أَمَا إِنِّي لَسْتُ أَقُولُ يَعْبُدُونَ شَمْسًا وَلَا قَمَرًا وَلَا وَثَنًا وَلَكِنْ أَعْمَالًا لِغَيْرِ اللَّهِ وَشَهْوَةً خَفِيَّةً) خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ. وَسَيَأْتِي فِي آخِرِ الْكَهْفِ، وَفِيهِ بَيَانُ الشَّهْوَةِ الْخَفِيَّةِ. وَرَوَى ابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الشَّهْوَةِ الْخَفِيَّةِ فَقَالَ: (هُوَ الرَّجُلُ يَتَعَلَّمُ الْعِلْمَ يُحِبُّ أَنْ يُجْلَسَ إِلَيْهِ). قَالَ سهل ابن عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ ﵁: الرِّيَاءُ عَلَى ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا- أَنْ يَعْقِدَ فِي أَصْلِ فِعْلِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ وَيُرِيدَ بِهِ أَنْ يُعْرَفَ أَنَّهُ لِلَّهِ، فَهَذَا صِنْفٌ مِنَ النِّفَاقِ وتشكك في الايمان. والآخر-
[Mesele]- Bu sabit olduğuna göre bil ki âlimlerimiz -rahimehumullâh- şöyle demişlerdir: Şirk üç mertebedir ve hepsi de haramdır. Aslı, Allah'ın ilahlığında O'na bir ortak olduğuna inanmaktır; bu en büyük şirktir ve Câhiliye şirki de budur. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu ile kastedilen de budur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, Kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” Mertebece bundan sonra gelen, Allah Teâlâ'ya fiilde ortak olduğuna inanmaktır; bu da, Allah Teâlâ'dan başka bir varlığın, onun bir ilah olduğuna inanmasa bile bir fiili meydana getirmede ve yaratmada müstakil olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür; tıpkı bu ümmetin Mecûsîleri olan Kaderiyye gibi. Nitekim İbn Ömer -Cibrîl aleyhisselâm hadisinde geçtiği üzere- onlardan berî olduğunu bildirmiştir. Bu mertebeyi ibadette ortak koşmak takip eder ki o da riyâdır. Bu ise, Allah'ın Kendisi için yapılmasını emrettiği ibadetlerden birini O'ndan başkası için yapmaktır. Âyet ve hadislerin haramlığını açıklamak üzere sevk edildiği husus işte budur; o amelleri boşa çıkarıcıdır ve her cahil, ahmak kimsenin fark edemeyeceği kadar gizlidir. Allah el-Muhâsibî'den razı olsun; o er-Riâye adlı eserinde bunu vuzuha kavuşturmuş ve amelleri nasıl ifsat ettiğini açıklamıştır. Sünen-i İbn Mâce'de sahâbî olan Ebû Saîd b. Ebî Fedâle el-Ensârî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا جَمَعَ اللَّهُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ نَادَى مُنَادٍ مَنْ كَانَ أَشْرَكَ فِي عَمَلٍ عَمِلَهُ لِلَّهِ ﷿ أَحَدًا فَلْيَطْلُبْ ثَوَابَهُ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ » «Allah, öncekileri ve sonrakileri kıyamet gününde, geleceğinde şüphe olmayan bir günde topladığında bir münâdî şöyle seslenir: Kim Allah azze ve celle için yaptığı bir amele bir başkasını ortak etmişse, onun mükâfatını Allah'tan başkasından istesin! Zira Allah, ortakların şirkten en müstağnî olanıdır.» Yine onda Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Biz Mesîh Deccâl'i müzakere ederken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkageldi ve şöyle buyurdu: « أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِمَا هُوَ أَخْوَفُ عليكم عندي من المسيخ الدَّجَّالِ؟ » «Benim nezdimde sizin için Mesîh Deccâl'den daha korkutucu olan bir şeyi size haber vereyim mi?» [Ebû Saîd] dedi ki: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: « الشِّرْكُ الْخَفِيُّ أَنْ يَقُومَ الرَّجُلُ يُصَلِّي فَيُزَيِّنُ صَلَاتَهُ لِمَا يَرَى مِنْ نَظَرِ رَجُلٍ » «Gizli şirk; kişinin kalkıp namaz kılması ve bir adamın kendisine baktığını görmesi sebebiyle namazını güzelleştirmesidir.» Yine onda Şeddâd b. Evs'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أن أَخْوَفَ مَا أَتَخَوَّفُ عَلَى أُمَّتِي الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ أَمَا إِنِّي لَسْتُ أَقُولُ يَعْبُدُونَ شَمْسًا وَلَا قَمَرًا وَلَا وَثَنًا وَلَكِنْ أَعْمَالًا لِغَيْرِ اللَّهِ وَشَهْوَةً خَفِيَّةً » «Ümmetim adına en çok korktuğum şey Allah'a ortak koşmaktır. Dikkat edin, ben onların güneşe, aya veya puta tapacaklarını söylemiyorum; bilakis Allah'tan başkası için [yapılan] amelleri ve gizli şehveti [kastediyorum].» Bunu Hakîm et-Tirmizî rivayet etmiştir. [Bu husus] Kehf [sûresinin] sonunda gelecektir; orada gizli şehvetin açıklaması yer alacaktır. İbn Lehîa'nın Yezîd b. Ebî Habîb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gizli şehvetten sorulduğunda şöyle buyurdu: « هُوَ الرَّجُلُ يَتَعَلَّمُ الْعِلْمَ يُحِبُّ أَنْ يُجْلَسَ إِلَيْهِ » «O, kişinin ilim öğrenip de yanında oturulmasını (kendisine itibar edilip dersine gelinmesini) sevmesidir.» Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Riyâ üç kısımdır: Birincisi; fiilinin aslında Allah'tan başkasını kastetmesi ve bununla birlikte [amelin] Allah için olduğunun bilinmesini istemesidir; işte bu nifaktan bir tür ve imanda bir şüphedir. Diğeri ise-
يَدْخُلُ فِي الشَّيْءِ لِلَّهِ فَإِذَا اطَّلَعَ عَلَيْهِ غَيْرُ اللَّهِ نَشِطَ، فَهَذَا إِذَا تَابَ يَزِيدُ أَنْ يُعِيدَ جَمِيعَ مَا عَمِلَ. وَالثَّالِثُ- دَخَلَ فِي الْعَمَلِ بِالْإِخْلَاصِ وَخَرَجَ بِهِ لِلَّهِ فَعُرِفَ بِذَلِكَ وَمُدِحَ عَلَيْهِ وَسَكَنَ إِلَى مَدْحِهِمْ، فَهَذَا الرِّيَاءُ الَّذِي نَهَى اللَّهُ عَنْهُ. قَالَ سَهْلٌ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: الرِّيَاءُ أَنْ تَطْلُبَ ثَوَابَ عَمَلِكَ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا عَمَلُ الْقَوْمِ لِلْآخِرَةِ. قِيلَ لَهُ: فَمَا دَوَاءُ الرِّيَاءِ؟ قَالَ كِتْمَانُ الْعَمَلِ، قِيلَ لَهُ: فَكَيْفَ يُكْتَمُ الْعَمَلُ؟ قَالَ: مَا كُلِّفْتَ إِظْهَارَهُ مِنَ الْعَمَلِ فَلَا تَدْخُلْ فِيهِ إِلَّا بِالْإِخْلَاصِ، وَمَا لَمْ تُكَلَّفْ إِظْهَارَهُ أَحَبُّ أَلَّا يَطَّلِعَ عَلَيْهِ إِلَّا اللَّهُ. قَالَ: وَكُلُّ عَمَلٍ اطَّلَعَ عَلَيْهِ الْخَلْقُ فَلَا تَعُدُّهُ مِنَ الْعَمَلِ. وَقَالَ أَيُّوبُ السِّخْتِيَانِيُّ: مَا هُوَ بِعَاقِلٍ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَعْرِفَ مَكَانَهُ مِنْ عَمَلِهِ. قُلْتُ: قَوْلُ سَهْلٍ (وَالثَّالِثُ دَخَلَ فِي الْعَمَلِ بِالْإِخْلَاصِ) إِلَى آخِرِهِ، إِنْ كَانَ سُكُونُهُ وَسُرُورُهُ إِلَيْهِمْ لِتَحْصُلَ مَنْزِلَتُهُ فِي قُلُوبِهِمْ فيحمدوه ويجلوه ويبرؤه وَيَنَالَ مَا يُرِيدُهُ مِنْهُمْ مِنْ مَالٍ أَوْ غَيْرِهِ فَهَذَا مَذْمُومٌ، لِأَنَّ قَلْبَهُ مَغْمُورٌ فَرَحًا بِاطِّلَاعِهِمْ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانُوا قَدِ اطَّلَعُوا عَلَيْهِ بَعْدَ الْفَرَاغِ. فَأَمَّا مَنْ أَطْلَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ خَلْقَهُ وَهُوَ لَا يُحِبُّ اطِّلَاعَهُمْ عَلَيْهِ فَيُسَرُّ بِصُنْعِ اللَّهِ وَبِفَضْلِهِ عَلَيْهِ فَسُرُورُهُ بِفَضْلِ اللَّهِ طَاعَةٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ). وَبَسْطُ هَذَا وَتَتْمِيمُهُ فِي كِتَابِ (الرِّعَايَةِ لِلْمُحَاسِبِيِّ)، فَمَنْ أَرَادَهُ فَلْيَقِفْ عَلَيْهِ هُنَاكَ. وَقَدْ سُئِلَ سَهْلٌ عَنْ حَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ (أَنِّي أُسِرُّ الْعَمَلَ فَيُطَّلَعُ عَلَيْهِ فَيُعْجِبُنِي) قَالَ: يُعْجِبُهُ مِنْ جِهَةِ الشُّكْرِ لِلَّهِ الَّذِي أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ أَوْ نَحْوَ هَذَا. فَهَذِهِ جُمْلَةٌ كَافِيَةٌ فِي الرِّيَاءِ وَخُلُوصِ الْأَعْمَالِ. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ). حَقِيقَةُ الْإِخْلَاصِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً) قَدْ تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّ مِنَ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا عِتْقَهُمَا، وَيَأْتِي فِي (سُبْحَانَ) حُكْمُ بِرِّهِمَا مُسْتَوْفًى. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ (إِحْسَانٌ) بِالرَّفْعِ أَيْ وَاجِبٌ الْإِحْسَانُ إِلَيْهِمَا. الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، عَلَى مَعْنَى أَحْسِنُوا إِلَيْهِمَا إِحْسَانًا. قَالَ الْعُلَمَاءُ: فَأَحَقُّ النَّاسِ بَعْدَ الْخَالِقِ الْمَنَّانِ بِالشُّكْرِ وَالْإِحْسَانِ وَالْتِزَامِ البر والطاعة له
[İkincisi], bir işe Allah için başlar, fakat Allah'tan başkası onu gördüğünde gayrete gelir. İşte bu kişi tevbe ederse yaptığı bütün amelleri yeniden yapması gerekir. Üçüncüsü ise; amele ihlâsla başlar ve onu Allah için bitirir; derken bu ameliyle tanınır ve bundan dolayı övülür, o da onların bu övgüsüyle huzur bulur (hoşnut olur). İşte Allah'ın yasakladığı riyâ budur. Sehl şöyle demiştir: Lokmân oğluna şöyle dedi: “Riyâ, amelinin mükâfatını dünya yurdunda arayıp istemendir; oysa o topluluğun (salihlerin) ameli ancak ahiret içindir.” Kendisine: “Peki riyânın ilacı nedir?” diye soruldu. O: “Ameli gizlemektir” dedi. Kendisine: “Amel nasıl gizlenir?” denilince şöyle dedi: “Açığa vurmakla mükellef olduğun amele ancak ihlâsla gir; açığa vurmakla mükellef olmadığın ameli ise sadece Allah'ın görmesini tercih et.” Yine şöyle dedi: “Yaratılmışların muttali olduğu hiçbir ameli [makbul] amelden sayma.” Eyyûb es-Sahtiyânî de şöyle demiştir: “Yaptığı amel vesilesiyle [insanlar nezdindeki] yerini bilmekten hoşlanan kimse akıllı değildir.” Derim ki: Sehl'in “Üçüncüsü ise amele ihlâsla başlar...” sözüne gelince; şayet onun insanların övgüsüne sığınması ve sevinmesi, onların kalbindeki mevkiini kazanmak, böylece onu övmeleri, yüceltmeleri, hürmet etmeleri ve onlardan mal veya başka bir şey elde etmek içinse bu yerilmiştir. Çünkü onun kalbi, her ne kadar ameli bitirdikten sonra görseler de, onların muttali oluşuyla derin bir sevinçle dolmuştur. Fakat Allah'ın, bir kulunun amelini kullarına gösterdiği ve kulun da onların görmesini arzu etmediği bir durumda, kul Allah'ın bu lütfuna ve ikramına sevinirse, Allah'ın lütfuyla sevinmek bir itaattir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler! Bu, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.” Bu konunun geniş izahı ve tamamı [Hâris] el-Muhâsibî'nin er-Ri'âye adlı kitabındadır; onu [genişçe] öğrenmek isteyen oraya baksın. Sehl'e, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَنِّي أُسِرُّ الْعَمَلَ فَيُطَّلَعُ عَلَيْهِ فَيُعْجِبُنِي » «Ben ameli gizli tutarım da sonra ona muttali olunur (başkası görür) ve bu benim hoşuma gider» hadisi sorulduğunda o: “Allah'ın bunu açığa çıkarmasından dolayı Allah'a şükür yönünden hoşuna gitmiştir” veya buna benzer bir söz söyledi. Riyâ ve amellerin ihlâsı hususunda bu [açıklama] yeterlidir. İhlâsın hakikati [Bakara Sûresi'nde] geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur. İkinci [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Ana babaya da iyilik yapın” buyruğudur. Bu sûrenin başında ana babaya ihsanda bulunmanın bir yönünün de onları azat etmek olduğu geçmişti. Onlara iyilik etmenin (birr) hükmü Sübhân (İsrâ) [Sûresi'nde] etraflıca gelecektir. İbn Ebî Able [kelimeyi] merfû olarak { إِحْسَانٌ } şeklinde okumuştur; yani “Onlara ihsan vaciptir/farzdır” [demektir]. Diğerleri ise “Onlara hakkıyla iyilik edin (ihsanda bulunun)” mânasında olmak üzere mansûb okumuşlardır. Âlimler şöyle demiştir: Çokça ihsan eden Yaratıcı'dan sonra şükre, ihsana, iyilik ve itaate...
وَالْإِذْعَانِ مَنْ قَرَنَ اللَّهُ الْإِحْسَانَ إِلَيْهِ بِعِبَادَتِهِ وَطَاعَتِهِ وَشُكْرِهِ بِشُكْرِهِ وَهُمَا الْوَالِدَانِ، فَقَالَ تَعَالَى: (أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ). وَرَوَى شُعْبَةُ وَهُشَيْمٌ الْوَاسِطِيَّانِ عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو بْنِ الْعَاصِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (رضى الرب في رضى الْوَالِدَيْنِ وَسُخْطُهُ فِي سُخْطِ الْوَالِدَيْنِ). الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ) وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ فِي (الْبَقَرَةِ). الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ) أَمَّا الْجَارُ فَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِحِفْظِهِ وَالْقِيَامِ بِحَقِّهِ وَالْوَصَاةِ بِرَعْيِ ذِمَّتِهِ فِي كِتَابِهِ وَعَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ. أَلَا تَرَاهُ سُبْحَانَهُ أَكَّدَ ذِكْرَهُ بَعْدَ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ فَقَالَ تَعَالَى: (وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى) أَيِ الْقَرِيبِ. (وَالْجارِ الْجُنُبِ) أَيِ الْغَرِيبِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي اللُّغَةِ. وَمِنْهُ فُلَانٌ أَجْنَبِيٌّ، وَكَذَلِكَ الْجَنَابَةُ الْبُعْدُ. وَأَنْشَدَ أَهْلُ اللُّغَةِ:
ve boyun eğmeye insanların en lâyık olanı; Allah'ın, kendisine ihsanda bulunmayı Kendisine ibadet ve itaate, ona şükretmeyi de Kendisine şükretmeye bağladığı kimselerdir ki onlar da ana babadır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ } “Bana ve ana babana şükret!” Vâsıtlı olan Şu'be ve Huşeym, Ya'lâ b. Atâ'dan, o babasından, o da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Rabbin rızası ana babanın rızasındadır; O'nun öfkesi de ana babanın öfkesindedir.” Üçüncü [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ } “Akrabaya, yetimlere ve yoksullara [iyilik edin]” buyruğudur. Buna dair açıklama el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. Dördüncü [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ } “Yakın komşuya ve uzak komşuya [iyilik edin]” buyruğudur. Komşuya gelince; Allah Teâlâ Kitabında ve Peygamberinin diliyle onu korumayı, hakkını yerine getirmeyi ve hukukunu gözetmeyi tavsiye etmiştir. Görmez misin ki Sübhânehu, ana baba ve akrabalardan hemen sonra onu zikretmeyi tekit ederek şöyle buyurmuştur: { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } yani yakın olan, { وَالْجارِ الْجُنُبِ } yani yabancı/uzak olan. Bunu İbn Abbâs söylemiştir ve dildeki karşılığı da böyledir. Nitekim 'falanca ecnebîdir (yabancıdır)' denir; aynı şekilde cenâbet (el-cenâbe) de uzaklık demektir. Dil ehli şu beyti okumuştur:
فَلَا تَحْرِمَنِّي نَائِلًا عَنْ جَنَابَةٍ ... فَإِنِّي امْرُؤٌ وَسْطَ الْقِبَابِ غَرِيبُ
“Uzaklıktan dolayı beni ihsanından mahrum bırakma... Zira ben bu çadırların ortasında bir garibim (yabancıyım).”
وَقَالَ الْأَعْشَى:
el-A'şâ da şöyle demiştir:
أَتَيْتُ حُرَيْثًا زَائِرًا عَنْ جَنَابَةٍ ... فَكَانَ حُرَيْثٌ عَنْ عَطَائِيَ جَامِدًا
“Uzak bir yerden Hureys'e ziyaretçi olarak geldim... Fakat Hureys bana bağışta bulunmaktan yana pek duygusuz (katı/cimri) idi.”
وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَالْمُفَضَّلُ (وَالْجَارِ الْجَنْبِ) بِفَتْحِ الْجِيمِ وَسُكُونِ النُّونِ وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: جَنُبَ وَجَنَبَ وَأَجْنَبَ وَأَجْنَبِيٌّ إِذَا لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا قَرَابَةٌ، وَجَمْعُهُ أَجَانِبُ. وَقِيلَ: عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ وَالْجَارِ ذِي الْجَنْبِ أَيْ ذِي النَّاحِيَةِ. وَقَالَ نَوْفٌ الشَّامِيُّ: (الْجارِ ذِي الْقُرْبى) المسلم (وَالْجارِ الْجُنُبِ) اليهودي والنصراني.
el-A‘meş ve el-Mufaddal, cîm harfinin fethası ve nûn harfinin sükûnu ile { وَالْجَارِ الْجَنْبِ } şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki ayrı söyleyiştir. Aralarında akrabalık bağı bulunmadığı zaman; *cenub* (جَنُب), *ceneb* (جَنَب), *ecneb* (أَجْنَب) ve *ecnebiyy* (أَجْنَبِيّ) denilir; çoğulu ise *ecânib* (أَجَانِب) gelir. Bir görüşe göre de [bu ifade] muzâfın (tamlananın) hazfedildiği takdiri üzeredir; yani “yan/taraf sahibi olan komşu” (ذِي النَّاحِيَةِ) demektir. Nevf eş-Şâmî ise şöyle demiştir: { الْجَارِ ذِي الْقُرْبَى } “Akraba komşu” Müslümandır, { وَالْجَارِ الْجُنُبِ } “Uzak komşu” ise Yahudi ve Hristiyandır.
قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا فَالْوَصَاةُ بِالْجَارِ مَأْمُورٌ بِهَا مَنْدُوبٌ إِلَيْهَا مُسْلِمًا كَانَ أَوْ كَافِرًا، وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَالْإِحْسَانُ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمُوَاسَاةِ، وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى حُسْنِ الْعِشْرَةِ وَكَفِّ الْأَذَى وَالْمُحَامَاةِ دُونَهُ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ). وَرُوِيَ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ) قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ؟ قَالَ: (الَّذِي لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ) وَهَذَا عَامٌّ فِي كُلِّ جار. وقد أكد ﵇ ترك إذ ايته بِقَسَمِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ الْإِيمَانَ الْكَامِلَ مَنْ آذَى جَارَهُ. فَيَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَحْذَرَ أَذَى جَارِهِ، وَيَنْتَهِيَ عَمَّا نَهَى اللَّهُ ورسوله عنه، ويرغب فيما رضياه حضا الْعِبَادَ عَلَيْهِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (الْجِيرَانُ ثَلَاثَةٌ فَجَارٌ لَهُ ثَلَاثَةُ حُقُوقٍ وَجَارٌ لَهُ حَقَّانِ وَجَارٌ لَهُ حَقٌّ وَاحِدٌ فَأَمَّا الْجَارُ الَّذِي لَهُ ثَلَاثَةُ حُقُوقٍ فَالْجَارُ الْمُسْلِمُ الْقَرِيبُ لَهُ حَقُّ الْجِوَارِ وَحَقُّ الْقَرَابَةِ وَحَقُّ الْإِسْلَامِ وَالْجَارُ الَّذِي لَهُ حَقَّانِ فَهُوَ الْجَارُ الْمُسْلِمُ فَلَهُ حَقُّ الْإِسْلَامِ وَحَقُّ الْجِوَارِ وَالْجَارُ الَّذِي لَهُ حَقٌّ وَاحِدٌ هُوَ الْكَافِرُ لَهُ حَقُّ الْجِوَارِ (. الْخَامِسَةُ- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ لِي جَارَيْنِ فَإِلَى أَيِّهِمَا أُهْدِي، قَالَ: (إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكِ بَابًا). فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ يُفَسِّرُ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى) وَأَنَّهُ الْقَرِيبُ الْمَسْكَنِ مِنْكَ. (وَالْجارِ الْجُنُبِ) هُوَ الْبَعِيدُ الْمَسْكَنِ مِنْكَ. وَاحْتَجُّوا بِهَذَا عَلَى إِيجَابِ الشُّفْعَةِ لِلْجَارِ، وَعَضَّدُوهُ وَبِقَوْلِهِ ﵇: (الْجَارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ). وَلَا حُجَّةَ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّ عَائِشَةَ ﵂ إِنَّمَا سَأَلَتِ النَّبِيَّ ﷺ عَمَّنْ تَبْدَأُ بِهِ مِنْ جِيرَانِهَا فِي الْهَدِيَّةِ فَأَخْبَرَهَا أَنَّ مَنْ قَرُبَ بَابُهُ فَإِنَّهُ أَوْلَى بِهَا مِنْ غَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ الْجَارَ يَقَعُ عَلَى غَيْرِ اللَّصِيقِ. وَقَدْ خَرَجَ أَبُو حَنِيفَةَ عَنْ ظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ: إِنَّ الْجَارَ اللَّصِيقَ إِذَا تَرَكَ الشُّفْعَةَ وَطَلَبَهَا الَّذِي يَلِيهِ وَلَيْسَ لَهُ جِدَارٌ إِلَى الدَّارِ وَلَا طَرِيقَ لَا شُفْعَةَ فِيهِ له. وعوام العلماء
Derim ki: Buna göre, komşuya [iyilikle davranma] tavsiyesi Müslüman olsun kâfir olsun emredilmiş ve teşvik edilmiştir; doğru olan da budur. İhsan (iyilik etmek) bazen maddî yardım ve teselli etmek, bazen de güzel geçinmek, eziyet vermekten kaçınmak ve onu koruyup kollamak anlamına gelir. Buhârî, Âişe'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ » «Cibrîl bana komşuyu o kadar çok tavsiye etti ki, neredeyse onu [komşuyu komşuya] mirasçı kılacak zannettim.» Ebû Şüreyh'ten rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ » «Vallâhi iman etmiş olmaz, vallâhi iman etmiş olmaz, vallâhi iman etmiş olmaz!» “Ey Allah’ın Resûlü, kim?” denildi. O da: « الَّذِي لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ » «Komşusunun kendisinden gelecek kötülük ve zararlardan emin olmadığı kimsedir» buyurdu. Bu [hüküm] her komşu hakkında umumidir. [Nebî] aleyhisselâm üç defa yemin ederek ona eziyet etmeyi terk etmeyi ve komşusuna eziyet edenin kâmil manada iman etmiş olmayacağını tekit etmiştir. Dolayısıyla müminin, komşusuna eziyet etmekten sakınması, Allah ve Resûlü'nün yasakladığı şeylerden kaçınması ve kulları teşvik ederek razı oldukları hususlara rağbet etmesi gerekir. Yine Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « الْجِيرَانُ ثَلَاثَةٌ فَجَارٌ لَهُ ثَلَاثَةُ حُقُوقٍ وَجَارٌ لَهُ حَقَّانِ وَجَارٌ لَهُ حَقٌّ وَاحِدٌ فَأَمَّا الْجَارُ الَّذِي لَهُ ثَلَاثَةُ حُقُوقٍ فَالْجَارُ الْمُسْلِمُ الْقَرِيبُ لَهُ حَقُّ الْجِوَارِ وَحَقُّ الْقَرَابَةِ وَحَقُّ الْإِسْلَامِ وَالْجَارُ الَّذِي لَهُ حَقَّانِ فَهُوَ الْجَارُ الْمُسْلِمُ فَلَهُ حَقُّ الْإِسْلَامِ وَحَقُّ الْجِوَارِ وَالْجَارُ الَّذِي لَهُ حَقٌّ وَاحِدٌ هُوَ الْكَافِرُ لَهُ حَقُّ الْجِوَارِ » «Komşular üç [kısımdır]: Bir komşu vardır ki onun üç hakkı vardır; bir komşu vardır iki hakkı vardır; bir komşu da vardır ki tek bir hakkı vardır. Üç hakkı olan komşu, akraba olan Müslüman komşudur; onun komşuluk hakkı, akrabalık hakkı ve İslâm hakkı vardır. İki hakkı olan komşu, [akraba olmayan] Müslüman komşudur; onun İslâm hakkı ve komşuluk hakkı vardır. Tek hakkı olan komşu ise kâfirdir; onun da [sadece] komşuluk hakkı vardır.» Beşinci [Mesele]- Buhârî, Âişe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: “Ey Allah’ın Resûlü! Benim iki komşum var, bunlardan hangisine hediye vereyim?” dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكِ بَابًا » «Kapısı sana daha yakın olanına» buyurdu. İlim ehlinden bir grup, bu hadisin Yüce Allah’ın: { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } “Yakın komşuya” buyruğundan maksadı açıkladığı ve bunun meskeni sana yakın olan kimse olduğu; { وَالْجارِ الْجُنُبِ } “Uzak komşuya” buyruğunun ise meskeni sana uzak olan kimse olduğu görüşüne varmışlardır. Onlar bu hadisi komşuya şüf'a hakkının vacip oluşuna delil getirmişler ve [bu görüşlerini] [Nebî'nin] aleyhisselâm: « الْجَارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ » «Komşu, yakınlığı sebebiyle [şüf'a hakkına] daha layıktır» sözüyle desteklemişlerdir. Fakat bunda bir delil yoktur; zira Âişe radıyallâhu anhâ, Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem sadece hediye vermede komşularından hangisiyle başlayacağını sormuş, o da kapısı yakın olanın hediyeye başkasından daha layık olduğunu bildirmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “Bu hadis, komşu lafzının bitişik olmayan kimse için de kullanıldığına delalet etmiştir.” Ebû Hanîfe ise bu hadisin zahirinin dışına çıkarak şöyle demiştir: Bitişik komşu şüf'a hakkını terk ederse ve onun ardındaki komşu [şüf'ayı] talep ederse, satılan eve bitişik bir duvarı ve [ortak] yolu bulunmadığı takdirde onun için şüf'a hakkı yoktur. Âlimlerin cumhuru ise
يَقُولُونَ: إِنْ أَوْصَى الرَّجُلُ لِجِيرَانِهِ أُعْطِيَ اللَّصِيقُ وَغَيْرُهُ، إِلَّا أَبَا حَنِيفَةَ فَإِنَّهُ فَارَقَ عَوَامَّ الْعُلَمَاءِ وَقَالَ: لَا يُعْطَى إِلَّا اللَّصِيقُ وَحْدَهُ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي حَدِّ الْجِيرَةِ، فَكَانَ الْأَوْزَاعِيُّ يَقُولُ: أَرْبَعُونَ دَارًا مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ، وقال ابْنُ شِهَابٍ. وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فقال: إني نَزَلْتُ مَحَلَّةَ قَوْمٍ وَإِنَّ أَقْرَبَهُمْ إِلَيَّ جِوَارًا أشدهم لي أدى، فَبَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيًّا يَصِيحُونَ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسَاجِدِ: أَلَا إِنَّ أَرْبَعِينَ دَارًا جَارٌ وَلَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَهُوَ جَارٌ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: مَنْ سَمِعَ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ فَهُوَ جَارُ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: مَنْ سَاكَنَ رَجُلًا فِي مَحَلَّةٍ أَوْ مَدِينَةٍ فَهُوَ جَارٌ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ) إِلَى قَوْلِهِ: (ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا) فَجَعَلَ تَعَالَى اجْتِمَاعَهُمْ فِي الْمَدِينَةِ جِوَارًا. وَالْجِيرَةُ مَرَاتِبُ بَعْضُهَا أَلْصَقُ مِنْ بَعْضٍ، أَدْنَاهَا الزَّوْجَةُ، كَمَا قَالَ:
şöyle derler: Bir adam komşularına vasiyette bulunursa, bitişik olana da olmayana da verilir. Ancak Ebû Hanîfe âlimlerin cumhurundan ayrılarak: “Yalnızca bitişik olana verilir” demiştir. Altıncı [Mesele]: İnsanlar komşuluk sınırında ihtilaf etmişlerdir. el-Evzâî ve İbn Şihâb: “Her bir yönden kırk evdir” derlerdi. Rivayet edildiğine göre bir adam Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek: “Ben bir kavmin mahallesine indim; bana komşuluk bakımından en yakın olanları bana eziyet bakımından en şiddetli olanlarıdır” dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir, Ömer ve Ali'yi mescitlerin kapılarında: “Haberiniz olsun ki kırk ev komşudur ve komşusunun kötülüklerinden emin olmadığı kimse cennete giremez” diye bağırmaları için gönderdi. Ali b. Ebî Tâlib: “Ezânı duyan kimse komşudur” demiştir. Bir fırka: “Kâmeti işiten kimse o mescidin komşusudur” demiştir. Diğer bir fırka da: “Bir kimseyle aynı mahallede veya şehirde ikamet eden kimse komşudur” demiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ } “Andolsun ki münafıklar vazgeçmezlerse...” âyetinden { ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا } “...sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler” buyruğuna kadar [olan kısımda] Medine'deki birlikteliklerini komşuluk kılmıştır. Komşuluk dereceler hâlindedir, bazısı bazısına daha yakındır; en yakını da hanımdır, nitekim şair şöyle demiştir:
أَيَا جَارَتَا بِينِي فَإِنَّكِ طَالِقَهْ
“Ey komşum (hanımım), ayrıl benden; zira sen boşandın.”
السَّابِعَةُ- وَمِنْ إِكْرَامِ الْجَارِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَا أَبَا ذَرٍّ إِذَا طَبَخْتَ مَرَقَةً فَأَكْثِرْ مَاءَهَا وَتَعَاهَدْ جِيرَانَكَ). فَحَضَّ ﵇ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، لِمَا رَتَّبَ عَلَيْهَا مِنَ الْمَحَبَّةِ وَحُسْنِ الْعِشْرَةِ وَدَفْعِ الْحَاجَةِ وَالْمَفْسَدَةِ، فَإِنَّ الْجَارَ قَدْ يَتَأَذَّى بِقُتَارِ قِدْرِ جَارِهِ، وَرُبَّمَا تَكُونُ لَهُ ذُرِّيَّةٌ فَتَهِيجُ مِنْ ضُعَفَائِهِمُ الشَّهْوَةُ، وَيَعْظُمُ عَلَى الْقَائِمِ عَلَيْهِمُ الْأَلَمُ وَالْكُلْفَةُ، لَا سِيَّمَا إِنْ كَانَ الْقَائِمُ ضَعِيفًا أَوْ أَرْمَلَةً فَتَعْظُمُ الْمَشَقَّةُ وَيَشْتَدُّ مِنْهُمُ الْأَلَمُ وَالْحَسْرَةُ. وَهَذِهِ كَانَتْ عُقُوبَةَ يَعْقُوبَ فِي فِرَاقِ يُوسُفَ ﵉ فِيمَا قِيلَ. وَكُلُّ هَذَا يَنْدَفِعُ بِتَشْرِيكِهِمْ فِي شي مِنَ الطَّبِيخِ يُدْفَعُ إِلَيْهِمْ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى حَضَّ ﵇ الْجَارَ الْقَرِيبَ بِالْهَدِيَّةِ، لِأَنَّهُ يَنْظُرُ إِلَى مَا يَدْخُلُ دَارَ جَارِهِ وَمَا يَخْرُجُ منها، فإذا رأى ذلك أحب
Yedinci [Mesele]: Komşuya ikramda bulunmanın bir örneği de Müslim'in Ebû Zerr'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « يَا أَبَا ذَرٍّ إِذَا طَبَخْتَ مَرَقَةً فَأَكْثِرْ مَاءَهَا وَتَعَاهَدْ جِيرَانَكَ » «Ey Ebû Zerr! Çorba (etli yemek) pişirdiğin zaman suyunu çok koy ve komşularını gözet!» [Resûlullah] aleyhisselâm, sevgi, güzel geçim, ihtiyacın ve zararın giderilmesi gibi güzel sonuçlar doğurması sebebiyle üstün ahlaka teşvik etmiştir. Çünkü komşu, komşusunun tenceresinden yayılan kokuyla (kutâr) rahatsızlık duyabilir. Kimi zaman onun çoluk çocuğu bulunur da aralarındaki zayıf ve muhtaçların iştahı kabarır; onların bakımını üstlenen kişiye de bu durumun verdiği elem ve külfet ağır gelir. Hele bir de bakan kişi düşkün yahut dul bir kadın ise meşakkat daha da büyür, duydukları acı ve hasret şiddetlenir. Denildiğine göre Ya‘kūb'un [aleyhisselâm] Yûsuf'tan [aleyhisselâm] ayrılıkla imtihan edilip cezalandırılmasının sebebi de buydu. Bütün bunlar ise, pişirilen yemekten bir miktarının kendilerine verilerek paylaştırılmasıyla ortadan kalkar. İşte bu manadan ötürü [Resûlullah] aleyhisselâm hediyede yakın komşuyu teşvik etmiştir; çünkü o, komşusunun evine neyin girip neyin çıktığını görür. Dolayısıyla bunu gördüğünde...
أَنْ يُشَارِكَ فِيهِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ أَسْرَعُ إِجَابَةً لجاره عند ما ينويه مِنْ حَاجَةٍ فِي أَوْقَاتِ الْغَفْلَةِ وَالْغِرَّةِ، فَلِذَلِكَ بَدَأَ بِهِ عَلَى مَنْ بَعْدَ بَابِهِ وَإِنْ كَانَتْ دَارُهُ أَقْرَبَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَمَّا قَالَ ﵇ (فَأَكْثِرْ مَاءَهَا) نَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى تَيْسِيرِ الْأَمْرِ عَلَى الْبَخِيلِ تَنْبِيهًا لَطِيفًا، وَجَعَلَ الزِّيَادَةَ فِيمَا لَيْسَ لَهُ ثَمَنٌ وَهُوَ الْمَاءُ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: إِذَا طَبَخْتَ مَرَقَةً فَأَكْثِرْ لَحْمَهَا، إِذْ لَا يَسْهُلُ ذَلِكَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْقَائِلُ:
ona ortak olmayı arzu eder. Ayrıca o, gaflet ve hazırlıksızlık anlarında komşusunun niyetlendiği bir ihtiyacına daha hızlı icabet eder. Bu sebeple evi daha yakın olsa bile kapısı uzak olana kıyasla onunla başlamıştır. En doğrusunu Allah bilir. Sekizinci [Mesele]: Âlimler dediler ki: [Resûlullah] aleyhisselâm: “Suyunu çok koy” buyurduğunda, cimri olan kimseye işin kolaylaştırılmasını latif bir uyarı ile hatırlatmış ve artırmayı bir bedeli olmayan şeyde yani suda kılmıştır. Bu yüzden: “Çorba pişirdiğin zaman etini çok koy” dememiştir; zira bu herkes için kolay olmaz. Ne güzel söylemiş söyleyen:
قِدْرِي وَقِدْرُ الْجَارِ وَاحِدَةٌ ... وَإِلَيْهِ قَبْلِي تُرْفَعُ الْقِدْرُ
“Benim tencerem ile komşunun tenceresi birdir... Ve tencere benden önce ona kaldırılır (götürülür).”
وَلَا يُهْدِي النَّزْرَ الْيَسِيرَ الْمُحْتَقَرَ، لِقَوْلِهِ ﵇: (ثُمَّ انْظُرْ أَهْلَ بَيْتٍ مِنْ جِيرَانِكَ فَأَصِبْهُمْ مِنْهَا بِمَعْرُوفٍ) أَيْ بِشَيْءٍ يُهْدَى عُرْفًا، فَإِنَّ الْقَلِيلَ وَإِنْ كَانَ مِمَّا يُهْدَى فَقَدْ لَا يَقَعُ ذَلِكَ الْمَوْقِعَ، فَلَوْ لَمْ يَتَيَسَّرْ إِلَّا الْقَلِيلُ فَلْيُهْدِهِ وَلَا يَحْتَقِرْ، وَعَلَى الْمُهْدَى إِلَيْهِ قَبُولُهُ، لِقَوْلِهِ ﵇: (يَا نساء المؤمنات لا تحتقرن أحدا كن لِجَارَتِهَا وَلَوْ كُرَاعَ شَاةٍ مُحْرَقًا) أَخْرَجَهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ. وَكَذَا قَيَّدْنَاهُ (يَا نِسَاءَ الْمُؤْمِنَاتِ) بِالرَّفْعِ عَلَى غَيْرِ الْإِضَافَةِ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا النِّسَاءُ الْمُؤْمِنَاتُ، كَمَا تَقُولُ يَا رِجَالَ الْكِرَامِ، فَالْمُنَادَى مَحْذُوفٌ وَهُوَ يَا أَيُّهَا، وَالنِّسَاءُ فِي التَّقْدِيرِ النَّعْتُ لِأَيِّهَا، وَالْمُؤْمِنَاتُ نَعْتٌ لِلنِّسَاءِ. قَدْ قِيلَ: فِيهِ: يَا نِسَاءَ الْمُؤْمِنَاتِ بِالْإِضَافَةِ، وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ. التَّاسِعَةُ- مِنْ إِكْرَامِ الْجَارِ أَلَّا يُمْنَعَ مِنْ غَرْزِ خَشَبَةٍ لَهُ إِرْفَاقًا بِهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ). ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ: مَا لِي أَرَاكُمْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ، وَاللَّهِ لَأَرْمِيَنَّ بِهَا بَيْنَ أَكْنَافِكُمْ. رُوِيَ (خُشُبَهُ وَخَشَبَةً) عَلَى الْجَمْعِ وَالْإِفْرَادِ. وَرُوِيَ (أَكْتَافَهُمْ) بِالتَّاءِ وَ (أَكْنَافَهُمْ) بِالنُّونِ. وَمَعْنَى (لَأَرْمِيَنَّ بِهَا) أَيْ بِالْكَلِمَةِ وَالْقِصَّةِ. وَهَلْ يُقْضَى بِهَذَا عَلَى الْوُجُوبِ أَوِ النَّدْبِ؟ فِيهِ خِلَافٌ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ. فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا إِلَى أَنَّ مَعْنَاهُ النَّدْبُ إِلَى بِرِّ الْجَارِ وَالتَّجَاوُزِ لَهُ وَالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ عَلَى الْوُجُوبِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ﵇: (لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إلا عن
[Kişi], [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: «Sonra komşularından bir hane halkına bak da onlara bundan maruf ölçüde ikram et» buyruğundan ötürü, değersiz ve hor görülecek derecede pek az bir şeyi hediye etmez; yani örfen hediye edilebilecek bir şey [verir]. Çünkü az olan şey, her ne kadar hediye edilenlerden olsa da bazen o makbul yere oturmayabilir. Şayet az olandan başkası elinde yoksa onu hediye etsin ve hor görmesin; kendisine hediye edilen kimsenin de onu kabul etmesi gerekir. Nitekim [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ey mümin kadınlar! Hiçbiriniz, yanmış bir koyun paçası dahi olsa komşusu için [verdiğini/komşusundan geleni] hor görmesin.» Bunu Mâlik, Muvatta'ında rivayet etmiştir. Biz bu hadisi izafetsiz olarak «يَا نِسَاءَ الْمُؤْمِنَاتِ» şeklinde merfû olarak zabt ettik. İfadenin takdiri: «يَا أَيُّهَا النِّسَاءُ الْمُؤْمِنَاتُ» (Ey mümin kadınlar) şeklindedir; tıpkı senin «يَا رِجَالَ الْكِرَامِ» (Ey kerim adamlar) demen gibidir. Buradaki münada «يَا أَيُّهَا» olup hazfedilmiştir; takdirde «النِّسَاءُ» kelimesi «أَيُّهَا»nın sıfatı, «الْمُؤْمِنَاتُ» ise «النِّسَاءِ» kelimesinin sıfatıdır. Bu ibarenin «يَا نِسَاءَ الْمُؤْمِنَاتِ» şeklinde izafetle olduğu da söylenmiştir; fakat birincisi daha yaygındır. Dokuzuncu [Mesele]: Komşuya ikramda bulunmanın [bir gereği de], ona kolaylık sağlamak maksadıyla [duvara] bir ağaç/kiriş koymasına engel olunmamasıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiçbiriniz, komşusunun kendi duvarına bir kiriş koymasına engel olmasın.» Sonra Ebû Hüreyre şöyle derdi: “Ne oluyor da sizin bundan yüz çevirdiğinizi görüyorum! Allah'a yemin olsun ki ben onu omuzlarınızın arasına fırlatacağım!” [Hadisteki kelime] «خُشُبَهُ» (kirişlerini) şeklinde çoğul ve «خَشَبَةً» (bir kiriş) şeklinde tekil olarak rivayet edilmiştir. Ayrıca [omuz manasındaki kelime] «ت» harfiyle «أَكْتَافَهُمْ» ve «ن» harfiyle «أَكْنَافَهُمْ» şeklinde rivayet edilmiştir. “Onu fırlatacağım” ifadesinin mânası; yani bu sözü ve kıssayı [yüzünüze vuracağım] demektir. Bununla hükmetmek vücûb (farz/vacip) yoluyla mıdır yoksa nedb (tavsiye) yoluyla mıdır? Bu hususta âlimler arasında ihtilaf vardır. Mâlik, Ebû Hanîfe ve bu iki imamın mezhebine mensup âlimler, bunun mânasının komşuya iyilik etmeye, ona müsamaha göstermeye ve ihsanda bulunmaya nedb (tavsiye) olduğu, vücûbiyet bildirmediği görüşüne varmışlardır. Bunun delili [Resûlullah] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: «Müslüman bir kimsenin malı, ancak...»
طِيبٍ نَفْسٍ مِنْهُ (. قَالُوا: وَمَعْنَى قَوْلِهِ (لَا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ جَارَهُ) هُوَ مِثْلُ مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (إِذَا اسْتَأْذَنَتْ أَحَدَكُمُ امْرَأَتُهُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَلَا يَمْنَعْهَا). وَهَذَا مَعْنَاهُ عِنْدَ الْجَمِيعِ النَّدْبُ، عَلَى مَا يَرَاهُ الرَّجُلُ مِنَ الصَّلَاحِ وَالْخَيْرِ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَجَمَاعَةُ أَهْلِ الْحَدِيثِ: إِلَى أَنَّ ذَلِكَ عَلَى الْوُجُوبِ. قَالُوا: وَلَوْلَا أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ فَهِمَ فِيمَا سَمِعَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ مَعْنَى الْوُجُوبِ مَا كَانَ لِيُوجِبَ عَلَيْهِمْ غَيْرَ وَاجِبٍ. وَهُوَ مَذْهَبُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، فَإِنَّهُ قَضَى عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ لِلضَّحَّاكِ بْنِ خَلِيفَةَ فِي الْخَلِيجِ أَنْ يَمُرَّ بِهِ فِي أَرْضِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ، فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ: لَا وَاللَّهِ. فَقَالَ عُمَرُ: وَاللَّهِ لَيَمُرَّنَّ بِهِ وَلَوْ عَلَى بَطْنِكَ. فَأَمَرَهُ عُمَرُ أَنْ يَمُرَّ بِهِ فَفَعَلَ الضَّحَّاكُ رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ. وَزَعَمَ الشَّافِعِيُّ فِي كِتَابِ (الرَّدِّ) أَنَّ مَالِكًا لَمْ يَرْوِ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ خِلَافَ عُمَرَ فِي هَذَا الْبَابِ، وَأَنْكَرَ عَلَى مَالِكٍ أَنَّهُ رَوَاهُ وَأَدْخَلَهُ فِي كِتَابِهِ وَلَمْ يَأْخُذْ بِهِ وَرَدَّهُ بِرَأْيِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَيْسَ كَمَا زَعَمَ الشَّافِعِيُّ، لِأَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ كَانَ رَأْيُهُ فِي ذَلِكَ خِلَافَ رَأْيِ عُمَرَ، وَرَأْيُ الْأَنْصَارِ أَيْضًا كَانَ خِلَافًا لِرَأْيِ عُمَرَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فِي قِصَّةِ الرَّبِيعِ وَتَحْوِيلِهِ- وَالرَّبِيعُ السَّاقِيَّةُ- وَإِذَا اخْتَلَفَتِ الصَّحَابَةُ وَجَبَ الرُّجُوعُ إِلَى النَّظَرِ، وَالنَّظَرُ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دِمَاءَ الْمُسْلِمِينَ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَعْرَاضَهُمْ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ حَرَامٌ إِلَّا مَا تَطِيبُ بِهِ النَّفْسُ خَاصَّةً، فَهَذَا هُوَ الثَّابِتِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَيَدُلُّ عَلَى الْخِلَافِ فِي ذَلِكَ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ: مَا لِي أَرَاكُمْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ وَاللَّهِ لَأَرْمِيَنَّكُمْ بِهَا، هَذَا أَوْ نَحْوُهُ. أَجَابَ الْأَوَّلُونَ فَقَالُوا: الْقَضَاءُ بِالْمِرْفَقِ خَارِجٌ بِالسُّنَّةِ عَنْ مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إلا عن طيب نفس منه) لِأَنَّ هَذَا مَعْنَاهُ التَّمْلِيكُ وَالِاسْتِهْلَاكُ وَلَيْسَ الْمِرْفَقُ مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا فِي الْحُكْمِ. فَغَيْرُ وَاجِبٍ أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ مَا فَرَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَحَكَى مَالِكٌ أَنَّهُ كَانَ بِالْمَدِينَةِ قَاضٍ يَقْضِي بِهِ يُسَمَّى أَبُو الْمُطَّلِبِ. وَاحْتَجُّوا مِنَ الْأَثَرِ بِحَدِيثِ الْأَعْمَشِ عن أنس قال:
...kendi gönül rızasıyla [olması müstesnadır]”). [Âlimler] şöyle dediler: Onun «Sizden biriniz komşusunu engellemesin...» sözünün anlamı, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: «Sizden birinizin hanımı mescide gitmek için izin istediğinde ona engel olmasın» sözünün anlamı gibidir. Bunun anlamı ise bütün [âlimler] nezdinde, kişinin bu hususta gördüğü maslahat ve hayra binaen mendup olmasıdır. Şâfiî ve ashabı, Ahmed b. Hanbel, İshâk, Ebû Sevr, Dâvûd b. Ali ve hadis ehlinin çoğunluğu ise bunun vücûb (bağlayıcı bir zorunluluk) ifade ettiği görüşüne varmışlardır. Şöyle dediler: Şayet Ebû Hureyre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiği şeyden vücûb anlamını çıkarmasaydı, onlara vacip olmayan bir şeyi vacip kılmazdı. Bu aynı zamanda Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh da mezhebidir (görüşüdür). Nitekim o, su arkının Muhammed b. Mesleme'nin arazisinden geçirilmesi hususunda Dahhâk b. Halîfe lehine, Muhammed b. Mesleme aleyhine hüküm verdi. Bunun üzerine Muhammed b. Mesleme: “Hayır, vallahi [olmaz]!” dedi. Ömer de: “Vallahi senin karnının üzerinden bile olsa mutlaka geçecektir!” dedi ve Ömer, Dahhâk'a onu oradan geçirmesini emretti, Dahhâk da öyle yaptı. Bunu Mâlik, el-Muvatta'da rivayet etmiştir. Şâfiî, er-Red adlı kitabında Mâlik'in bu konuda Ömer'e muhalif olan hiçbir sahabîden rivayette bulunmadığını iddia etmiş ve Mâlik'in bu hadisi rivayet edip kitabına almasına rağmen onunla amel etmeyip kendi reyiyle reddetmesini tenkit etmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] dedi ki: Şâfiî'nin iddia ettiği gibi değildir. Çünkü Muhammed b. Mesleme'nin bu konudaki görüşü Ömer'in görüşüne muhalifti. Ensâr'ın görüşü de Ömer'in görüşüne muhalifti. Abdurrahman b. Avf'ın rebi‘ [ark] ve onun yönünün çevrilmesi kıssasındaki görüşü de böyledir —rebi‘, su arkı demektir—. Sahabe ihtilaf ettiğinde ise kıyasa/ictihada (nazar) başvurmak vacip olur. Kıyas ve delil ise Müslümanların kanlarının, mallarının ve ırzlarının —kişinin özel olarak gönül rızasıyla verdikleri müstesna— birbirine haram olduğunu gösterir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan budur. Ebû Hureyre'nin: “Ne oluyor da sizi bundan yüz çevirmiş görüyorum! Vallahi onu omuzlarınızın arasına fırlatacağım!” sözü —veya buna benzer ifadesi— de bu husustaki ihtilafa delalet etmektedir. Önceki görüşü savunanlar ise şöyle cevap vermişlerdir: İrtifak hakkıyla (mirfak) hükmetmek, Sünnet gereğince [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: «Bir Müslüman kişinin malı, ancak kendi gönül rızasıyla [olursa] helal olur» hadisinin kapsamı dışındadır. Çünkü bu hadisin manası mülk edinme ve tüketmedir; irtifak hakkı ise böyle değildir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hüküm bakımından ikisinin arasını ayırmıştır. Dolayısıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arasını ayırdığı şeyleri birleştirmek vacip değildir. Mâlik, Medine'de bu şekilde hüküm veren ve kendisine Ebü'l-Muttalib denilen bir kadı olduğunu nakletmiştir. [Vücûb ehli] rivayet delili olarak da A'meş'in Enes'ten rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: [Enes] dedi ki:
اسْتُشْهِدَ مِنَّا غُلَامٌ يَوْمَ أُحُدٍ فَجَعَلَتْ أُمُّهُ تَمْسَحُ التُّرَابَ عَنْ وَجْهِهِ وَتَقُولُ: أَبْشِرْ هَنِيئًا لَكَ الْجَنَّةُ، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ (وَمَا يُدْرِيكِ لَعَلَّهُ كَانَ يَتَكَلَّمُ فِيمَا لَا يَعْنِيهِ وَيَمْنَعُ مَا لَا يَضُرُّهُ). وَالْأَعْمَشُ لَا يَصِحُّ لَهُ سَمَاعٌ مِنْ أَنَسٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. الْعَاشِرَةُ- وَرَدَ حَدِيثٌ جَمَعَ النَّبِيُّ ﷺ فِيهِ مَرَافِقَ الْجَارِ، وَهُوَ حَدِيثُ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا محق الْجَارِ؟ قَالَ: (إِنِ اسْتَقْرَضَكَ أَقْرَضْتَهُ وَإِنِ اسْتَعَانَكَ أَعَنْتَهُ وَإِنِ احْتَاجَ أَعْطَيْتَهُ وَإِنْ مَرِضَ عُدْتَهُ وَإِنْ مَاتَ تَبِعْتَ جِنَازَتَهُ وَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ سَرَّكَ وَهَنَّيْتَهُ وَإِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ سَاءَتْكَ وَعَزَّيْتَهُ ولا تؤذه بقتار قدرك إلا أن تعرف لَهُ مِنْهَا وَلَا تَسْتَطِلْ عَلَيْهِ بِالْبِنَاءِ لِتُشْرِفَ عَلَيْهِ وَتَسُدَّ عَلَيْهِ الرِّيحَ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَإِنِ اشْتَرَيْتَ فَاكِهَةً فَأَهْدِ لَهُ مِنْهَا وَإِلَّا فَأَدْخِلْهَا سِرًّا لَا يَخْرُجُ وَلَدُكَ بِشَيْءٍ مِنْهُ يَغِيظُونَ بِهِ وَلَدَهُ وَهَلْ تَفْقَهُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ لَنْ يُؤَدِّيَ حَقَّ الْجَارِ إِلَّا الْقَلِيلُ مِمَّنْ رَحِمَ اللَّهُ) أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا. هَذَا حَدِيثٌ جَامِعٌ وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ، فِي إِسْنَادِهِ أَبُو الْفَضْلِ عُثْمَانُ بْنُ مَطَرٍ الشَّيْبَانِيُّ غَيْرُ مَرْضِيٍّ. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: الْأَحَادِيثُ فِي إِكْرَامِ الْجَارِ جَاءَتْ مُطْلَقَةً غَيْرَ مُقَيَّدَةٍ حَتَّى الْكَافِرِ كَمَا بَيَّنَّا. وَفِي الْخَبَرِ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنُطْعِمُهُمْ مِنْ لُحُومِ النُّسُكِ؟ قَالَ: (لَا تُطْعِمُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ نُسُكِ الْمُسْلِمِينَ). وَنَهْيُهُ ﷺ. عَنْ إِطْعَامِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ نُسُكِ الْمُسْلِمِينَ يَحْتَمِلُ النُّسُكَ الْوَاجِبَ فِي الذِّمَّةِ الَّذِي لَا يَجُوزُ لِلنَّاسِكِ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ وَلَا أَنْ يُطْعِمَهُ الْأَغْنِيَاءَ، فَأَمَّا غَيْرُ الْوَاجِبِ الَّذِي يُجْزِيهِ إِطْعَامُ الْأَغْنِيَاءِ فَجَائِزٌ أَنْ يُطْعِمَهُ أَهْلَ الذِّمَّةِ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعَائِشَةَ عِنْدَ تَفْرِيقِ لَحْمِ الْأُضْحِيَةِ: (ابْدَئِي بِجَارِنَا الْيَهُودِيِّ). وَرُوِيَ أَنَّ شَاةً ذُبِحَتْ فِي أَهْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَلَمَّا جَاءَ قَالَ: أَهْدَيْتُمْ لِجَارِنَا الْيَهُودِيِّ؟ - ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ). الثَّانِيةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ) أَيِ الرَّفِيقِ فِي السَّفَرِ. وَأَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ مَعَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَهُمَا عَلَى راحلتين،
Uhud günü bizden bir genç şehit düştü; annesi onun yüzündeki toprağı siliyor ve: “Müjdeler olsun, cennet sana kutlu olsun!” diyordu. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Nereden biliyorsun, belki de o kendisini ilgilendirmeyen şey hakkında konuşuyor ve kendisine zarar vermeyecek şeyi [komşusundan] esirgiyordu” buyurdu. Ebû Ömer der ki: el-A'meş'in Enes'ten işitmesi (semâı) sahih değildir, en doğrusunu Allah bilir. Onuncu [Mesele]: Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem içinde komşunun haklarını bir araya topladığı bir hadis varit olmuştur; o da Muâz b. Cebel'in şu hadisidir: Dedik ki: “Ey Allah'ın Resûlü, komşunun hakkı nedir?” Buyurdu ki: “Senden borç isterse ona borç verirsin, senden yardım isterse yardım edersin, muhtaç olursa verirsin, hastalanırsa ziyaret edersin, ölürse cenazesini takip edersin; ona bir hayır isabet ederse sevinir ve onu tebrik edersin, ona bir musibet isabet ederse üzülür ve ona taziyede bulunursun. Tencerenin kokusuyla onu rahatsız etmezsin, meğerki ona o yemekten bir miktar ikram edesin. Onun izni olmaksızın, onun [evine] yukardan bakıp rüzgârını kesecek şekilde binayı yükseltmezsin. Bir meyve satın alırsan ona ondan hediye et; şayet yapmazsan onu gizlice içeri sok, çocuğun da ondan bir şeyle dışarı çıkıp onun çocuğunu öfkelendirmesin. Size söylediklerimi anlıyor musunuz? Allah'ın rahmet ettiği pek az kimse müstesna, komşunun hakkını hakkıyla kimse yerine getiremez” yahut buna benzer bir kelime buyurdu. Bu câmi' (kapsamlı) ve hasen bir hadistir; isnadında Ebû'l-Fadl Osman b. Matar eş-Şeybânî vardır ki o makbul (kendisine güvenilir) değildir. On Birinci [Mesele]: Âlimler dediler ki: Komşuya ikram hakkındaki hadisler, açıkladığımız üzere kâfir bile olsa mutlaktır, kayıtlanmamıştır. Haberde [sahabîler] şöyle dediler: “Ey Allah'ın Resûlü! Kurban etlerinden onlara yedirelim mi?” Buyurdu ki: “Müslümanların kurbanlarından müşriklere yedirmeyiniz.” Onun sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanların kurbanlarından müşriklere yedirmeyi nehyetmesi, kurban kesenin kendisinin yemesinin ve zenginlere yedirmesinin caiz olmadığı zimmetteki vacip kurbanlara (adak vb.) hamledilebilir. Zenginlere yedirilmesi caiz olan vacip dışındaki [kurbanlara] gelince, zimmîlere ondan yedirmek caizdir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kurban eti dağıtılırken Âişe'ye: “Yahudi komşumuzdan başla” buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Amr'ın ev halkında bir koyun kesildi; geldiğinde: “Yahudi komşumuza hediye ettiniz mi?” diye üç defa sordu [ve ekledi]: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “Cibrîl bana komşuyu tavsiye edip durdu, hatta onu mirasçı kılacak zannettim.” On İkinci [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } “Yanınızdaki arkadaşa [iyilik edin]” buyruğudur; yani yolculuktaki arkadaşa. Taberî, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında binekleri üzerinde ashabından bir adam varken,
فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غَيْضَةً، فَقَطَعَ قَضِيبَيْنِ أَحَدُهُمَا مُعْوَجٌّ، فَخَرَجَ وَأَعْطَى لِصَاحِبِهِ الْقَوِيمِ، فَقَالَ: كُنْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أحق بهذا! فقال: (كلا يَا فُلَانُ إِنَّ كُلَّ صَاحِبٍ يَصْحَبُ آخَرَ فَإِنَّهُ مَسْئُولٌ عَنْ صَحَابَتِهِ وَلَوْ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ). وَقَالَ رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ: لِلسَّفَرِ مُرُوءَةٌ وَلِلْحَضَرِ مُرُوءَةٌ، فَأَمَّا الْمُرُوءَةُ فِي السَّفَرِ فَبَذْلُ الزَّادِ، وَقِلَّةُ الْخِلَافِ عَلَى الْأَصْحَابِ، وكثرة المزاج فِي غَيْرِ مَسَاخِطِ اللَّهِ. وَأَمَّا الْمُرُوءَةُ فِي الْحَضَرِ فَالْإِدْمَانُ إِلَى الْمَسَاجِدِ، وَتِلَاوَةُ الْقُرْآنِ وَكَثْرَةُ الْإِخْوَانِ فِي اللَّهِ ﷿. وَلِبَعْضِ بَنِي أَسَدٍ- وَقِيلَ إِنَّهَا لِحَاتِمٍ الطَّائِيِّ:
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bir koruluğa girdiğini, biri eğri iki dal kestiğini, çıkıp düzgün olanını arkadaşına verdiğini, bunun üzerine arkadaşının: “Ey Allah'ın Resûlü, sen buna daha lâyıktın!” dediğini; Resûlullah'ın ise: “Hayır ey filan! Bir başkasıyla arkadaşlık eden her arkadaş, gündüzün bir saati kadar bile olsa arkadaşlığından sorumludur” buyurduğunu rivayet etmiştir. Rebîa b. Ebî Abdirrahmân şöyle demiştir: “Yolculuğun bir mürüvveti, hazarda (ikamet hâlinde) olmanın da bir mürüvveti vardır. Yolculuktaki mürüvvete gelince; azığı cömertçe harcamak, arkadaşlara az muhalefet etmek ve Allah'ı öfkelendirmeyen konularda şakalaşmayı çok yapmaktır. Hazardaki mürüvvete gelince; mescitlere devam etmek, Kur'an okumak ve Allah Azze ve Celle yolundaki kardeşleri çoğaltmaktır.” Benî Esed'den birine -Hâtim et-Tâî'ye ait olduğu da söylenmiştir- ait şu beyitler vardır:
إِذَا مَا رَفِيقِي لَمْ يَكُنْ خَلْفَ نَاقَتِي ... لَهُ مَرْكَبٌ فَضْلًا فَلَا حَمَلَتْ رِجْلِي
“Şayet devemin arkasında arkadaşım için Fazladan bir binek yoksa, ayağım beni taşımaz olsun!”
وَلَمْ يَكُ مِنْ زَادِي لَهُ شَطْرُ مِزْوَدِي ... فَلَا كُنْتُ ذَا زَادٍ وَلَا كُنْتُ ذَا فَضْلِ
“Ve azığımdan azık torbamın yarısı ona ait değilse, Ne bir azık sahibi olayım ne de fazilet sahibi!”
شَرِيكَانِ فِيمَا نَحْنُ فِيهِ وَقَدْ أَرَى ... عَلَيَّ لَهُ فَضْلًا بِمَا نَالَ مِنْ فَضْلِي
“İçinde bulunduğumuz şeyde iki ortağız; ve ben görürüm ki Benim faziletimden elde ettiği şey sebebiyle onun benim üzerimde fazileti vardır.”
وَقَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى: (الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ) الزَّوْجَةُ. ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ الَّذِي يَصْحَبُكَ وَيَلْزَمُكَ رَجَاءَ نَفْعِكَ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ. وَقَدْ تَتَنَاوَلُ الْآيَةُ الْجَمِيعَ بِالْعُمُومِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَابْنِ السَّبِيلِ) قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الَّذِي يَجْتَازُ بِكَ مَارًّا. وَالسَّبِيلُ الطَّرِيقُ، فَنُسِبَ الْمُسَافِرُ إِلَيْهِ لِمُرُورِهِ عَلَيْهِ وَلُزُومِهِ إِيَّاهُ. وَمِنَ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ إِعْطَاؤُهُ وَإِرْفَاقُهُ وَهِدَايَتُهُ وَرُشْدُهُ. الرَّابِعَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْمَمَالِيكِ، وَبَيَّنَ ذَلِكَ النَّبِيُّ ﷺ، فَرَوَى مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ قَالَ: مَرَرْنَا بِأَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ وَعَلَيْهِ بُرْدٌ وَعَلَى غُلَامِهِ مِثْلُهُ، فَقُلْنَا: يَا أَبَا ذَرٍّ لَوْ جَمَعْتَ بَيْنَهُمَا كَانَتْ حُلَّةً، فَقَالَ: إِنَّهُ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنْ إِخْوَانِي كَلَامٌ، وَكَانَتْ أُمُّهُ أَعْجَمِيَّةً فَعَيَّرْتُهُ بِأُمِّهِ، فَشَكَانِي إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَلَقِيَتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: (يَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّكَ امرؤ
Ali, İbn Mes‘ûd ve İbn Ebî Leylâ şöyle demiştir: { الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } “yanınızdaki arkadaşa” [ifadesinden kasıt] eştir. İbn Cüreyc ise: “O, senin menfaatini umarak seninle arkadaşlık eden ve yanından ayrılmayan kimsedir” demiştir. Birincisi en sahih olanıdır; bu İbn Abbâs, İbn Cübeyr, İkrime, Mücâhid ve ed-Dahhâk’ın da görüşüdür. Ayet umum (genellik) yoluyla hepsini kapsamına alıyor da olabilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah’ın: { وَابْنِ السَّبِيلِ } “yolcuya” buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: “O, yanından geçip giden yolcudur.” Sebîl (سَبِيل) yol demektir; yolcu oradan geçtiği ve ona bağlandığı için yola nispet edilmiştir. Ona iyilikte bulunmak; ona [maddi yardım] vermek, kolaylık sağlamak, yol göstermek ve rehberlik etmektir. On Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah’ın: { وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “sağ ellerinizin malik olduğu kimselere (köle ve cariyelere)” buyruğuyla Yüce Allah, köle ve cariyelere iyilik yapılmasını emretmiş; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu açıklamıştır. Müslim ve başkaları Ma‘rûr b. Süveyd’den şöyle rivayet etmiştir: Rebeze’de Ebû Zer’in yanına uğradık; üzerinde bir bürde (hırka), kölesinin üzerinde de onun bir benzeri vardı. Biz: “Ey Ebû Zer! Şayet bu ikisini birleştirseydin tam bir takım elbise (hulle) olurdu” dedik. Bunun üzerine o şöyle dedi: “Benimle kardeşlerimden bir adam arasında bir tartışma geçmişti. Onun annesi yabancı (Arap olmayan) bir kadındı; ben de onu annesinden dolayı ayıpladım. O da beni Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e şikâyet etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştığımda bana: «Ey Ebû Zer! Sen öyle bir kimsesin ki
فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ) قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنْ سَبَّ الرِّجَالَ سَبُّوا أَبَاهُ وَأُمَّهُ. قَالَ: (يَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ هُمْ إِخْوَانُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ فَأَطْعِمُوهُمْ مِمَّا تَأْكُلُونَ وَأَلْبِسُوهُمْ مِمَّا تَلْبَسُونَ وَلَا تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ (. وَرُوِيَ عَنِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ رَكِبَ بَغْلَةً ذَاتَ يَوْمٍ فَأَرْدَفَ غُلَامَهُ خَلْفَهُ، فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: لَوْ أَنْزَلْتَهُ يَسْعَى خَلْفَ دَابَّتِكَ، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: لَأَنْ يَسْعَى مَعِي ضِغْثَانِ مِنْ نَارٍ يُحْرِقَانِ مِنِّي مَا أَحْرَقَا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَسْعَى غُلَامِي خَلْفِي. وَخَرَّجَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ لَايَمَكُمْ مِنْ مَمْلُوكِيكُمْ فَأَطْعِمُوهُ مِمَّا تَأْكُلُونَ وَاكْسُوهُ مِمَّا تَكْتَسُونَ وَمَنْ لَا يلائمكم مِنْهُمْ فَبِيعُوهُ وَلَا تُعَذِّبُوا خَلْقَ اللَّهِ (. لَايَمَكُمْ وافقكم. والملائمة الْمُوَافَقَةُ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:) لِلْمَمْلُوكِ طَعَامُهُ وَكِسْوَتُهُ وَلَا يُكَلَّفُ مِنَ الْعَمَلِ إِلَّا مَا يُطِيقُ) وَقَالَ ﵇: (لَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَأَمَتِي بَلْ لِيَقُلْ فَتَايَ وَفَتَاتِي) وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ يُوسُفَ ﵇. فَنَدَبَ ﷺ السَّادَةَ إِلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَحَضَّهُمْ عَلَيْهَا وَأَرْشَدَهُمْ إِلَى الْإِحْسَانِ وَإِلَى سُلُوكِ طَرِيقِ التَّوَاضُعِ حتى لا يرو الا نفسهم مَزِيَّةً عَلَى عَبِيدِهِمْ، إِذِ الْكُلُّ عَبِيدُ اللَّهِ وَالْمَالُ مَالُ اللَّهِ، لَكِنْ سَخَّرَ بَعْضَهُمْ لِبَعْضٍ، وَمَلَّكَ بَعْضَهُمْ بَعْضًا إِتْمَامًا لِلنِّعْمَةِ وَتَنْفِيذًا لِلْحِكْمَةِ، فَإِنْ أَطْعَمُوهُمْ أَقَلَّ مِمَّا يَأْكُلُونَ، وَأَلْبَسُوهُمْ أَقَلَّ مِمَّا يَلْبَسُونَ صِفَةً وَمِقْدَارًا جَازَ إِذَا قَامَ بِوَاجِبِهِ عَلَيْهِ. وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو إِذْ جَاءَهُ قَهْرَمَانٌ لَهُ فَدَخَلَ فَقَالَ: أَعْطَيْتُ الرَّقِيقَ قُوتَهُمْ؟ قَالَ لَا. قَالَ: فَانْطَلِقْ فَأَعْطِهِمْ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يَحْبِسَ عَمَّنْ يَمْلُكُ قُوتَهُمْ). الْخَامِسَةُ عَشْرَةَ- ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ ضَرَبَ عَبْدَهُ حَدًّا لَمْ يَأْتِهِ أَوْ لَطَمَهُ فَكَفَّارَتُهُ أَنْ يُعْتِقَهُ). وَمَعْنَاهُ أَنْ يَضْرِبَهُ قَدْرَ الْحَدِّ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ حَدٌّ. وَجَاءَ عَنْ نَفَرٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهُمُ اقْتَصُّوا لِلْخَادِمِ مِنَ الْوَلَدِ فِي الضَّرْبِ وَأَعْتَقُوا الْخَادِمَ لَمَّا لَمْ يرد
[...sende] cahiliye [kalıntısı] vardır!» Ben: «Ey Allah'ın Resûlü, insanlara söven kimsenin babasına ve annesine de söverler» dedim. Şöyle buyurdu: «Ey Ebû Zerr! Şüphesiz sen kendisinde cahiliye [adeti] bulunan bir kimsesin. Onlar sizin kardeşlerinizdir; Allah onları ellerinizin altına [hizmetinize] vermiştir. Yediğinizden onlara yedirin, giydiğinizden onlara giydirin. Güçlerinin yetmeyeceği şeyleri onlara yüklemeyin; şayet yüklerseniz onlara yardım edin.» Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre o, bir gün katıra binmiş ve kölesini de arkasına bindirmişti. Biri ona: «Onu indirsen de binitinin arkasından koşsa ya!» dedi. Bunun üzerine Ebû Hüreyre: «Ateşten iki demetin benimle beraber koşup benden yakacağı yeri yakması, kölemin arkamdan koşmasından bana daha sevimlidir» dedi. Ebû Dâvûd'un Ebû Zerr'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kölelerinizden sizinle uyum sağlayanlara yediğinizden yedirin, giydiğinizden giydirin; sizinle uyum sağlamayanları ise satın ve Allah'ın yarattıklarına azap etmeyin.» Lâyemeküm (لَايَمَكُمْ), sizinle uyuşan demektir; mülâeme (الْمُلَائَمَةُ) ise muvafakat/uyum sağlamak manasındadır. Müslim'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kölenin yiyeceği ve giyeceği [efendisinin üzerinedir] ve ona ancak güç yetirebileceği iş yüklenir.» Yine [Resûlullah] aleyhisselâm: «Hiçbiriniz 'kulum' (abdî) ve 'cariyem' (emetî) demesin; bilakis 'delikanlım' (fetâye) ve 'genç kızım' (fetâtî) desin» buyurmuştur. Bunun açıklaması Yûsuf sûresinde aleyhisselâm gelecektir. Böylece [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem efendileri güzel ahlâka teşvik etmiş, onları buna yöneltmiş; kölelerine karşı kendilerinde bir üstünlük görmesinler diye ihsana ve tevazu yolunu tutmaya irşad etmiştir. Zira hepsi Allah'ın kulları, mal da Allah'ın malıdır. Fakat nimeti tamamlamak ve hikmeti gerçekleştirmek için kimini kimine boyun eğdirmiş ve kimini kimine malik kılmıştır. Dolayısıyla nitelik ve miktar bakımından yediklerinden daha az yedirseler ve giydiklerinden daha az giydirseler, üzerlerindeki vacip hakkı yerine getirdikleri takdirde bu caizdir. Bunda hiçbir ihtilaf yoktur; doğrusunu Allah bilir. Müslim'in rivayetine göre Abdullah b. Amr'ın yanına kâhyası (kahramân) girdi. [Abdullah]: «Kölelerin azıklarını verdin mi?» diye sordu. O: «Hayır» deyince: «Git ve onlara ver; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‹Kişiye günah olarak, elinin altında bulunanların rızkını vermemesi / hapsetmesi yeter› buyurdu» dedi. On Beşinci [Mesele]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğuna göre o şöyle buyurmuştur: «Kim hak etmediği bir haddi kölesine vurursa yahut ona tokat atarsa, bunun kefareti onu azat etmesidir.» Bunun anlamı, gerektirici bir had suçu bulunmadığı halde ona had cezası miktarınca vurmasıdır. Ashaptan bir topluluktan, dayak hususunda köle lehine evlattan kısas aldıkları ve köle kısas istemeyince...
الْقِصَاصَ. وَقَالَ ﵇: (مَنْ قَذَفَ مَمْلُوكَهُ بِالزِّنَى أَقَامَ عَلَيْهِ الْحَدَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَمَانِينَ). وَقَالَ ﵇: (لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ سَيِّئُ الملكة). وقال ﵇: (سوء الخلق شوم وَحُسْنُ الْمَلَكَةِ نَمَاءٌ وَصِلَةُ الرَّحِمِ تَزِيدُ فِي الْعُمُرِ وَالصَّدَقَةُ تَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ). السَّادِسَةُ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ الْحُرُّ أَوِ الْعَبْدُ، فَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لِلْعَبْدِ الْمَمْلُوكِ الْمُصْلِحِ أَجْرَانِ) وَالَّذِي نفس أبي هريرة بيد لَوْلَا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْحَجُّ وَبِرُّ أُمِّي لَأَحْبَبْتُ أَنْ أَمُوتَ وَأَنَا مَمْلُوكٌ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا نَصَحَ لِسَيِّدِهِ وَأَحْسَنَ عِبَادَةَ اللَّهِ فَلَهُ أَجْرُهُ مَرَّتَيْنِ). فَاسْتُدِلَّ بِهَذَا وَمَا كَانَ مِثْلَهُ مِنْ فَضْلِ الْعَبْدِ، لِأَنَّهُ مُخَاطَبٌ مِنْ جِهَتَيْنِ: مُطَالَبٌ بِعِبَادَةِ اللَّهِ، مُطَالَبٌ بِخِدْمَةِ سَيِّدِهِ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ أَبُو عُمَرَ يُوسُفُ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ النَّمَرِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَامِرِيُّ الْبَغْدَادِيُّ الْحَافِظُ. اسْتَدَلَّ مَنْ فَضَّلَ الْحُرَّ بِأَنْ قَالَ: الِاسْتِقْلَالُ بِأُمُورِ الدِّينِ والدنيا وإنما يَحْصُلُ بِالْأَحْرَارِ وَالْعَبْدُ كَالْمَفْقُودِ لِعَدَمِ اسْتِقْلَالِهِ، وَكَالْآلَةِ الْمُصَرَّفَةِ بِالْقَهْرِ، وَكَالْبَهِيمَةِ الْمُسَخَّرَةِ بِالْجَبْرِ، وَلِذَلِكَ سُلِبَ مَنَاصِبَ الشَّهَادَاتِ وَمُعْظَمَ الْوِلَايَاتِ، وَنَقَصَتْ حُدُودُهُ عَنْ حُدُودِ الْأَحْرَارِ إِشْعَارًا بِخِسَّةِ الْمِقْدَارِ، وَالْحُرُّ وَإِنْ طُولِبَ مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ فَوَظَائِفُهُ فِيهَا أَكْثَرُ، وَعَنَاؤُهُ أَعْظَمُ فَثَوَابُهُ أَكْثَرُ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا أَبُو هُرَيْرَةَ بِقَوْلِهِ: لَوْلَا الْجِهَادُ وَالْحَجُّ، أَيْ لَوْلَا النَّقْصُ الَّذِي يَلْحَقُ الْعَبْدَ لِفَوْتِ هَذِهِ الْأُمُورِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ عَشْرَةَ- رَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ، وَمَا زَالَ يُوصِينِي بِالنِّسَاءِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُحَرِّمُ طَلَاقَهُنَّ، وَمَا زَالَ يُوصِينِي بِالْمَمَالِيكِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيَجْعَلُ لَهُمْ مُدَّةً إِذَا انْتَهَوْا إِلَيْهَا عُتِقُوا، وَمَا زَالَ يُوصِينِي بِالسِّوَاكِ حَتَّى خَشِيتُ أن يحفي فمي- وروي حتى كاد-
...kısas [uygulanmasını istemiştir]. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim kölesine zina iftirasında bulunursa, kıyamet günü ona seksen [kırbaç] had cezası tatbik edilir.» Yine [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kölesine kötü muamele eden kimse cennete giremez.» Yine [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kötü ahlak uğursuzluktur; emri altındakilere iyi muamele etmek berekettir; akrabalık bağlarını gözetmek (sıla-i rahim) ömrü uzatır ve sadaka kötü ölümü defeder.» On Altıncı [Mesele]: İlim ehli bu konuda, hür olan mı yoksa köle olan mı daha faziletlidir diye ihtilaf etmişlerdir. Müslim'in Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Salih köle için iki ecir vardır.» Ebû Hüreyre'nin nefsi elinde olana yemin olsun ki; Allah yolunda cihad, hac ve anneme iyilikte bulunma [vazifem] olmasaydı, köle olarak ölmeyi arzu ederdim. İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz köle efendisine karşı samimi ve sadık olur, Allah'a da güzelce ibadet ederse, onun için iki kat ecir vardır.» Bu ve benzeri rivayetlerle kölenin daha faziletli olduğuna delil getirilmiştir; çünkü o iki yönden mükelleftir: Allah'a ibadet etmekle yükümlüdür ve efendisine hizmet etmekle yükümlüdür. Ebû Ömer Yûsuf b. Abdilberr en-Nemerî ile Hâfız Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ahmed el-Âmirî el-Bağdâdî bu görüşe meyletmişlerdir. Hür kimseyi daha faziletli görenler ise şöyle delil getirmişlerdir: Din ve dünya işlerini tam bir istiklal ile yürütmek ancak hür kimselerle gerçekleşir. Köle ise bağımsız olamaması sebebiyle adeta yok hükmündedir; baskı ile sevk ve idare edilen bir alet gibidir, zorlama ile boyun eğdirilmiş bir hayvan gibidir. Bu sebepledir ki şahitlik makamlarından ve idareciliklerin (velayetlerin) çoğundan mahrum bırakılmış, [şahsî] kıymetinin azlığına işaret olsun diye had cezaları da hürlerin had cezalarından eksik tutulmuştur. Hür kimse tek bir yönden mükellef tutulmuş olsa da, bu yöndeki vazifeleri daha çok, meşakkati daha büyük, dolayısıyla da sevabı daha fazladır. Nitekim Ebû Hüreyre: "Cihad ve hac olmasaydı..." sözüyle, yani kölenin bu vazifeleri kaçırması sebebiyle maruz kaldığı eksikliğe işaret etmiştir. Doğrusunu Allah bilir. On Yedinci [Mesele]: Enes b. Mâlik'in (radıyallâhu anh) Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Cibrîl bana komşuyu tavsiye edip durdu, hatta onu [komşusuna] mirasçı kılacak zannettim. Bana kadınları tavsiye edip durdu, hatta onları boşamayı haram kılacak zannettim. Bana köleleri tavsiye edip durdu, hatta onlar için bir müddet tayin edecek ve o müddet bitince azat olacaklar zannettim. Bana misvak kullanmayı tavsiye edip durdu, hatta ağzımı tahriş edeceğinden korktum -bir rivayette de: neredeyse [ağzımı tahriş edecekti]-...»
وَمَا زَالَ يُوصِينِي بِقِيَامِ اللَّيْلِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّ خِيَارَ أُمَّتِي لَا يَنَامُونَ لَيْلًا (. ذَكَرَهُ أَبُو اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. الثَّامِنَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ) أَيْ لَا يَرْضَى. (مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً) فَنَفَى سُبْحَانَهُ مَحَبَّتَهُ وَرِضَاهُ عَمَّنْ هَذِهِ صِفَتُهُ، أَيْ لَا يَظْهَرُ عَلَيْهِ آثَارُ نِعَمِهِ فِي الْآخِرَةِ. وَفِي هَذَا ضَرْبٌ مِنَ التَّوَعُّدِ. وَالْمُخْتَالُ ذُو الْخُيَلَاءِ أَيِ الْكِبْرِ. وَالْفَخُورُ: الَّذِي يَعْدُدْ مَنَاقِبَهُ كِبْرًا. وَالْفَخْرُ: الْبَذَخُ وَالتَّطَاوُلُ. وَخَصَّ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ بِالذِّكْرِ هُنَا لِأَنَّهُمَا تَحْمِلَانِ صَاحِبَيْهِمَا عَلَى الْأَنَفَةِ مِنَ الْقَرِيبِ الْفَقِيرِ وَالْجَارِ الْفَقِيرِ وَغَيْرِهِمْ مِمَّنْ ذُكِرَ فِي الْآيَةِ فَيَضِيعُ أَمْرُ اللَّهِ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِيمَا ذَكَرَ الْمُفَضَّلُ عَنْهُ وَالْجَارُ الْجَنْبِ بِفَتْحِ الْجِيمِ وَسُكُونِ النُّونِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ وَالْجَارِ ذِي الْجَنْبِ أَيْ ذِي النَّاحِيَةِ. وَأَنْشَدَ الْأَخْفَشُ:
ve bana gece namazını tavsiye edip durdu, hatta ümmetimin hayırlılarının gece hiç uyumayacaklarını zannettim.” Bunu Ebû'l-Leys es-Semerkandî tefsirinde zikretmiştir. On Sekizinci [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ } yani razı olmaz; { مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً } “Kibirlenen ve övünen kimseleri [sevmez]” buyruğudur. Sübhânehu bu sıfatta olan kimseden sevgisini ve rızasını nefyetmiştir; yani ahirette onun üzerinde nimetlerinin izleri görünmez. Bunda bir tür tehdit vardır. Muhtâl (الْمُخْتَالُ), kibir sahibi (kendini beğenen) kimsedir. Fahûr (الْفَخُورُ) ise böbürlenerek meziyetlerini sayıp döken kimsedir. Fahr (الْفَخْرُ) ise büyüklenme ve üstünlük taslamaktır. Burada bu iki sıfatı zikre tahsis etmiştir; çünkü bu ikisi sahiplerini fakir akrabadan, fakir komşudan ve âyette zikredilen diğer kimselerden yüz çevirmeye (büyüklük taslamaya) sevk eder, böylece Allah'ın onlara iyilik yapma emri zayi olur. Âsım, Mufaddal'ın kendisinden naklettiği rivayette cimin fethası ve nûnun sükûnu ile { وَالْجَارُ الْجَنْبِ } şeklinde okumuştur. el-Mehdevî: Bu, muzâfın hazfedilmesi takdiriyledir; yani “yan tarafın komşusu”, yani yan komşu demektir, demiştir. el-Ahfeş şu beyti okumuştur:
النَّاسُ جَنْبٌ وَالْأَمِيرُ جَنْبُ
“İnsanlar bir tarafta, emir ise [diğer] bir taraftadır.”
وَالْجَنْبُ النَّاحِيَةُ، أي المتنحي عن القرابة. والله أعلم.
el-Cenb (الْجَنْبُ) taraf/yön demektir; yani akrabalıktan uzak durandır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤): آية ٣٧]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 37]
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧)
{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) } “Onlar ki cimrilik ederler, insanlara da cimriliği emrederler ve Allah'ın Kendi lütfundan kendilerine verdiklerini gizlerler. Biz de kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَبْخَلُونَ) (الَّذِينَ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: (مَنْ كانَ) وَلَا يَكُونُ صِفَةً، لِأَنَّ (مَنْ) وَ (مَا) لَا يُوصَفَانِ وَلَا يُوصَفُ بِهِمَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بَدَلًا مِنَ الْمُضْمَرِ الَّذِي فِي فَخُورٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ فَيُعْطَفُ عَلَيْهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءً وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، أَيِ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ، لَهُمْ كَذَا، أَوْ يَكُونُ الْخَبَرُ (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ). وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِإِضْمَارٍ
Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } “Onlar ki cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler” buyruğunda iki mesele vardır: Birinci [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } “Onlar ki cimrilik ederler” buyruğu: { الَّذِينَ } lafzı, [önceki ayette geçen] { مَنْ كانَ } buyruğundaki { مَنْ } lafzından bedel olarak nasb mahallindedir. Sıfat olamaz; zira { مَنْ } ve { مَا } ne sıfat alırlar ne de kendileriyle sıfat yapılır. { فَخُورٍ } lafzındaki gizli zamirden bedel olarak ref' mahallinde olması da caizdir. Yine ref' mahallinde olup üzerine [diğer cümlenin] atfedilmesi de caizdir. Mübteda (özne) olup haberinin hazfedilmiş (düşürülmüş) olması da caizdir; yani: “Cimrilik edenler [var ya], onlar için şöyle şöyle vardır” takdirindedir ya da haberi: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz ki Allah zerre kadar haksızlık etmez” buyruğudur. [Takdirî bir fiilin] gizlenmesiyle mansûb (nesne) olması da caizdir
أَعْنِي، فَتَكُونُ الْآيَةُ فِي الْمُؤْمِنِينَ، فَتَجِيءُ الْآيَةُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّ الْبَاخِلِينَ مَنْفِيَّةٌ عَنْهُمْ مَحَبَّةُ اللَّهِ، فَأَحْسِنُوا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ إِلَى مَنْ سُمِّيَ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ فِيهِ الْخِلَالُ الْمَانِعَةُ مِنَ الْإِحْسَانِ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ) الْبُخْلُ الْمَذْمُومُ فِي الشَّرْعِ هُوَ الِامْتِنَاعُ مِنْ أَدَاءِ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ. وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) الْآيَةَ. وَقَدْ مَضَى فِي (آلِ عِمْرَانَ) الْقَوْلُ فِي الْبُخْلِ وَحَقِيقَتِهِ، وَالْفَرْقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الشُّحِّ مُسْتَوْفًى. وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ الْيَهُودُ، فَإِنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ الِاخْتِيَالِ وَالْفَخْرِ وَالْبُخْلِ بِالْمَالِ وَكِتْمَانِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ التَّوْرَاةِ مِنْ نَعْتِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْمُنَافِقُونَ الذين كَانَ إِنْفَاقُهُمْ وَإِيمَانُهُمْ تَقِيَّةً، وَالْمَعْنَى إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ، وَلَا الَّذِينَ يَبْخَلُونَ، عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ إِعْرَابِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً) فَصَلَ تَعَالَى تَوَعُّدَ الْمُؤْمِنِينَ الْبَاخِلِينَ مِنْ تَوَعُّدِ الْكَافِرِينَ بِأَنْ جَعَلَ الْأَوَّلَ عَدَمَ الْمَحَبَّةِ وَالثَّانِي عَذَابًا مُهِينًا.
“kastediyorum” (a'nî) fiili ile mansûb olması da caizdir ki o takdirde âyet müminler hakkında olur; bu tefsire göre âyetin mânası: Cimri olanlardan Allah'ın sevgisi nefyedilmiştir; o hâlde ey müminler, adı geçen kimselere iyilik ediniz, zira Allah kendisinde iyiliğe engel olan huylar bulunan kimseyi sevmez. İkinci [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } buyruğudur. Şeriatta yerilmiş olan cimrilik (buhl), Allah Teâlâ'nın üzerine farz kıldığı şeyi eda etmekten kaçınmaktır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler sanmasınlar ki...” Buhl (cimrilik) ve hakikati, onunla şuhh (açgözlülük) arasındaki fark hakkındaki açıklama Âl-i İmrân'da eksiksiz geçmişti. İbn Abbâs ve başkalarının kavline göre bu âyetten murat Yahudilerdir; çünkü onlar büyüklük taslama, övünme, malda cimrilik etme ve Allah'ın Tevrat'ta Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfına dair indirdiklerini gizleme [günahlarını] bir arada toplamışlardır. Muradın harcamaları ve imanları takiyye gereği olan münafıklar olduğu da söylenmiştir; irabında zikrettiğimiz üzere mânası: Şüphesiz Allah kendini beğenen, övünen hiçbir kimseyi sevmez, cimrilik edenleri de sevmez demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } buyruğuna gelince; Allah Teâlâ, birincisini (müminlerin cimrilerini) sevgisizlik kılarak, ikincisini (kâfirleri) ise alçaltıcı bir azap kılarak cimrilik eden müminlerin tehdidini kâfirlerin tehdidinden ayırmıştır.
[سورة النساء (٤): آية ٣٨]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 38]
وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨)
{ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) } “Ve mallarını insanlara gösteriş için harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimseler [de böyledir]. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır!”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ) الْآيَةَ. عَطَفَ تَعَالَى عَلَى (الَّذِينَ يَبْخَلُونَ): (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ). وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى الْكَافِرِينَ، فَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ. وَمَنْ رَأَى زِيَادَةَ الْوَاوِ أَجَازَ أَنْ يَكُونَ الثَّانِي عِنْدَهُ خَبَرًا لِلْأَوَّلِ. قَالَ الْجُمْهُورُ نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ: لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (رِئاءَ النَّاسِ)
Bunda iki mesele vardır: Birinci [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ } buyruğudur. Teâlâ { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } üzerine { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ } lafzını atfetmiştir. Kâfirlere atıf olduğu ve bu sebeple cer (hafz) mahallinde bulunduğu da söylenmiştir. Vâv harfinin zâid olduğunu gören kimse ise ikincisinin birincisinin haberi olmasını caiz görmüştür. Cumhur dedi ki: Âyet münafıklar hakkında inmiştir; çünkü Teâlâ { رِئاءَ النَّاسِ } “insanlara gösteriş için” buyurmuştur,
وَالرِّئَاءُ مِنَ النِّفَاقِ. مُجَاهِدٌ: فِي الْيَهُودِ. وَضَعَّفَهُ الطَّبَرِيُّ، لِأَنَّهُ تَعَالَى نَفَى عَنْ هَذِهِ الصَّنْفَةِ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ واليوم الآخر، واليهود
Riyâ (gösteriş) nifaktandır. Mücâhid: “[Bu ayet] Yahudiler hakkındadır” [demiştir]. Taberî ise bunu zayıf görmüştür; zira Teâlâ bu zümrenin Allah'a ve ahiret gününe imanını nefyetmiştir (olmadığını bildirmiştir); oysa Yahudiler
لَيْسَ كَذَلِكَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَوْلُ مُجَاهِدٍ مُتَّجِهٌ عَلَى الْمُبَالَغَةِ وَالْإِلْزَامِ، إِذْ إِيمَانُهُمْ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ كَلَا إِيمَانٍ مِنْ حَيْثُ لَا يَنْفَعُهُمْ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي مُطْعِمِي يَوْمِ بَدْرٍ، وَهُمْ رؤساء مكة، أنفقوا عَلَى النَّاسِ لِيَخْرُجُوا إِلَى بَدْرٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَنَفَقَةُ الرِّئَاءِ تَدْخُلُ فِي الْأَحْكَامِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا لَا تُجْزِئُ. قُلْتُ: وَيَدُلُّ عَلَى ذلك من الكتاب قول تَعَالَى: (قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ) وَسَيَأْتِي. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً) فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ (وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ) فَقَرِينُهُمُ الشَّيْطَانُ (وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً). وَالْقَرِينُ: الْمُقَارِنُ، أَيِ الصَّاحِبُ وَالْخَلِيلُ وَهُوَ فَعِيلٌ مِنَ الْإِقْرَانِ، قَالَ عدي ابن زَيْدٍ:
böyle değildir. İbn Atıyye der ki: Mücâhid'in sözü mübalağa ve ilzam (susturma) açısından yerindedir; zira onların ahiret gününe imanı, kendilerine fayda vermemesi bakımından yok hükmündedir. Bedir günü [müşrik ordusunu] doyuranlar hakkında indiği de söylenmiştir; onlar Mekke'nin ileri gelenleridir ve insanlar Bedir'e çıksın diye harcamada bulunmuşlardır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Riyâ amacıyla yapılan harcama, [şer'an] geçerli olmaması bakımından hükümlere dâhil olur.” Ben derim ki: Kitap'tan buna delil, Teâlâ'nın: { قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ } “De ki: İster gönüllü ister gönülsüz harcayın, sizden asla kabul edilmeyecektir” buyruğudur; ileride gelecektir. İkinci [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً } buyruğudur. Sözde takdiri: “Onlar Allah'a ve ahiret gününe iman etmezler, bu yüzden arkadaşları şeytandır; şeytan kime arkadaş olursa o ne kötü bir arkadaştır!” şeklinde gizli bir anlatım (izmâr) vardır. Karîn (الْقَرِينُ), mukārin yani arkadaş ve dost demektir; ikrân babından faîl veznindedir. Adiyy b. Zeyd şöyle demiştir:
عَنِ الْمَرْءِ لَا تَسْأَلْ وَسَلْ عَنْ قَرِينِهِ ... فَكُلُّ قَرِينٍ بِالْمُقَارِنِ يَقْتَدِي
“Kişiyi sorma, onun arkadaşını sor... Zira her arkadaş yoldaşına uyar.”
وَالْمَعْنَى: مَنْ قَبِلَ مِنَ الشَّيْطَانِ فِي الدُّنْيَا فَقَدْ قَارَنَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مَنْ قُرِنَ بِهِ الشَّيْطَانُ فِي النَّارِ (فَساءَ قَرِيناً) أَيْ فَبِئْسَ الشيطان قرينا، وهو نصب على التمييز.
Mânası şudur: Kim dünyada şeytanın dediğini kabul ederse ona arkadaş olmuş olur. Mânanın, ateşte kendisine şeytanın arkadaş kılındığı kimse { فَساءَ قَرِيناً } yani şeytan ne kötü bir arkadaştır şeklinde olması da caizdir; temyiz olarak mansûbdur.
[سورة النساء (٤): آية ٣٩]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 39]
وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩)
{ وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩) } “Allah'a ve ahiret gününe iman edip de Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan harcasalardı onlara ne olurdu sanki! Allah onları çok iyi bilendir.”