Binûn

[Nisâ Suresi Tefsiri] — 6. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

(مَا) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَ (ذَا) خَبَرُهُ، وَذَا بِمَعْنَى الَّذِي. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا وَذَا اسْمًا وَاحِدًا. فَعَلَى الْأَوَّلِ تَقْدِيرُهُ وَمَا الَّذِي عَلَيْهِمْ، وَعَلَى الثَّانِي تَقْدِيرُهُ وَأَيُّ شي عَلَيْهِمْ (لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ)، أَيْ صَدَّقُوا بِوَاجِبِ الْوُجُودِ، وَبِمَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ مِنْ تَفَاصِيلِ الْآخِرَةِ، (وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ). (وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي غير موضع.

{ مَا } ibt положении ile ref mahallindedir, { ذَا } ise onun haberidir; 'zâ' 'ellezî' (الَّذِي) mânasındadır. 'Mâ' ve 'zâ' lafızlarının tek bir isim olması da caizdir. Birinciye göre takdiri “onların aleyhine olan nedir?”, ikinciye göre takdiri “hangi şey onların aleyhinedir?” şeklindedir: { لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } yani Vâcibü'l-Vücûd'u ve Resûl'ün ahiret ayrıntılarına dair getirdiklerini tasdik etselerdi, { وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğinden harcasalardı”. { وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } buyruğunun mânası birçok yerde geçmişti.

[سورة النساء (٤): آية ٤٠]

[Nisâ Sûresi (4), Âyet 40]

إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Şüphesiz Allah, zerre ağırlığınca [bile] haksızlık etmez. Eğer [yapılan] bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.” (40)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ) أَيْ لَا يَبْخَسُهُمْ وَلَا يُنْقِصُهُمْ مِنْ ثَوَابِ عَمَلِهِمْ وَزْنَ ذَرَّةٍ بَلْ يُجَازِيهِمْ بِهَا وَيُثِيبُهُمْ عَلَيْهَا. وَالْمُرَادُ مِنَ الْكَلَامِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَظْلِمُ قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً). وَالذَّرَّةُ: النَّمْلَةُ الْحَمْرَاءُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، وَهِيَ أَصْغَرُ النَّمْلِ. وَعَنْهُ أَيْضًا رَأْسُ النَّمْلَةِ. وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ: زَعَمُوا أَنَّ الذَّرَّةَ لَيْسَ لَهَا وَزْنٌ. وَيُحْكَى أَنَّ رَجُلًا وَضَعَ خُبْزًا حَتَّى عَلَاهُ الذَّرُّ مِقْدَارَ مَا يَسْتُرُهُ ثُمَّ وَزَنَهُ فَلَمْ يَزِدْ عَلَى وَزْنِ الْخُبْزِ شَيْئًا. قُلْتُ: وَالْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ لِلذَّرَّةِ وَزْنًا، كَمَا أَنَّ لِلدِّينَارِ وَنِصْفِهِ وَزْنًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: الذَّرَّةُ الْخَرْدَلَةُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها). وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا، وَهِيَ فِي الْجُمْلَةِ عِبَارَةٌ عَنْ أَقَلِّ الْأَشْيَاءِ وَأَصْغَرِهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مُؤْمِنًا حَسَنَةً يُعْطَى بِهَا فِي الدُّنْيَا وَيُجْزَى بِهَا فِي الْآخِرَةِ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُطْعَمُ بِحَسَنَاتٍ مَا عَمِلَ لِلَّهِ بِهَا فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا أَفْضَى إِلَى الْآخِرَةِ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَةٌ يُجْزَى بِهَا (. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها) أَيْ يُكْثِرُ ثَوَابَهَا. وَقَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ (حَسَنَةٌ) بِالرَّفْعِ، وَالْعَامَّةُ بِالنَّصْبِ، فَعَلَى الْأَوَّلِ (تَكُ) بِمَعْنَى تَحْدُثُ، فَهِيَ تَامَّةٌ. وَعَلَى الثَّانِي هِيَ النَّاقِصَةُ، أَيْ إِنْ تَكُ فِعْلَتُهُ حَسَنَةً. وَقَرَأَ الْحَسَنُ (نُضَاعِفْهَا) بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، وَهِيَ أَصَحُّ، لِقَوْلِهِ (وَيُؤْتِ). وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ (يُضَعِّفْهَا)، وَالْبَاقُونَ (يُضاعِفْها) وَهُمَا لُغَتَانِ مَعْنَاهُمَا التَّكْثِيرُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: (يُضاعِفْها) مَعْنَاهُ يَجْعَلُهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً، (وَيُضَعِّفُهَا) بِالتَّشْدِيدِ يَجْعَلُهَا ضِعْفَيْنِ. (مِنْ لَدُنْهُ) مِنْ عِنْدِهِ. وَفِيهِ أَرْبَعُ لُغَاتٍ: لَدُنْ وَلُدْنُ وَلَدُ وَلَدَى، فَإِذَا أَضَافُوهُ إِلَى أَنْفُسِهِمْ شَدَّدُوا النُّونَ، وَدَخَلَتْ عَلَيْهِ (مِنْ) حَيْثُ كَانَتْ (مِنْ) الدَّاخِلَةُ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ وَ (لَدُنْ) كَذَلِكَ، فَلَمَّا تَشَاكَلَا حَسُنَ دُخُولُ (مِنْ) عَلَيْهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ سِيبَوَيْهِ فِي لَدُنْ: إِنَّهُ الْمَوْضِعُ الَّذِي هُوَ أَوَّلُ الْغَايَةِ. (أَجْراً عَظِيماً) يَعْنِي الْجَنَّةَ. وَفِي صحيح مسلم من حديث

Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah, zerre ağırlığınca bile haksızlık yapmaz” buyruğu; yani onlara haksızlık etmez ve amellerinin sevabından bir zerre ağırlığını bile eksiltmez, aksine onun karşılığını verir ve onları mükâfatlandırır, demektir. Sözden kastedilen, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } “Şüphesiz Allah, insanlara hiçbir şekilde zulmetmez” buyurduğu gibi, az veya çok hiçbir şekilde zulmetmeyeceğidir. Zerre (الذَّرَّةُ); İbn Abbâs ve başkalarından [nakledildiğine göre] kırmızı karıncadır ki karıncaların en küçüğüdür. Yine ondan [gelen diğer bir rivayete göre ise] karıncanın başıdır. Yezîd b. Hârûn şöyle demiştir: “Zerrenin bir ağırlığı olmadığını ileri sürdüler. Bir adamın, bir ekmeğin üzerini örtecek miktarda karınca (zerre) kaplayana kadar bıraktığı, sonra da onu tarttığında ekmeğin ağırlığına hiçbir şey eklenmediği anlatılır.” Derim ki: Dinarın ve yarım dinarın bir ağırlığı olduğu gibi, Kur'an ve Sünnet de zerrenin bir ağırlığı olduğuna delalet etmektedir. Doğrusunu Allah bilir. Zerre'nin hardal tanesi olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها } “Hiçbir kimseye zerrece haksızlık edilmez. Yapılan iş bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa onu getiririz”. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Netice itibariyle bu [kelime], şeylerin en azından ve en küçüğünden kinayedir. Sahîh-i Müslim'de Enes'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مُؤْمِنًا حَسَنَةً يُعْطَى بِهَا فِي الدُّنْيَا وَيُجْزَى بِهَا فِي الْآخِرَةِ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُطْعَمُ بِحَسَنَاتٍ مَا عَمِلَ لِلَّهِ بِهَا فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا أَفْضَى إِلَى الْآخِرَةِ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَةٌ يُجْزَى بِهَا » «Şüphesiz Allah, müminin hiçbir iyiliğini karşılıksız bırakmaz (haksızlık etmez); onun karşılığı hem dünyada verilir hem de ahirette onunla mükâfatlandırılır. Kâfire gelince, Allah için yaptığı iyilikler karşılığında dünyada rızıklandırılır; nihayet ahirete vardığında, karşılığı verilecek hiçbir iyiliği kalmamış olur.» Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } “Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır” buyruğu, yani sevabını çoğaltır, demektir. Hicaz ehli [kelimeyi] merfû olarak (حَسَنَةٌ) şeklinde; çoğunluk (amme) ise mensûb olarak okumuştur. Birinci kıraate göre (تَكُ) fiili “vuku bulur, meydana gelir” (tahdüsü) anlamında olup tam (tâmme) fiildir. İkincisine göre ise nâkıs (eksik) fiildir; yani “eğer yaptığı iş bir iyilik olursa” demektir. Hasan[-ı Basrî], azamet nûn'u ile (نُضَاعِفْهَا) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise (يُضاعِفْها) şeklinde yâ harfiyle okumuşlardır ki [sonrasındaki] (وَيُؤْتِ) “ve verir” buyruğundan dolayı en tercihe şayan olanı da budur. Ebû Recâ şeddeli olarak (يُضَعِّفْهَا), geri kalanlar ise (يُضاعِفْها) şeklinde okumuşlardır; her ikisi de çoğaltma manasına gelen iki ayrı lehçedir (kullanımdır). Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “(يُضاعِفْها) ifadesinin anlamı, onu pek çok katlar kılmasıdır. Şeddeli olan (يُضَعِّفْهَا) ise onu iki kat yapması demektir.” { مِنْ لَدُنْهُ } “Kendi katından” ifadesi, Kendi nezdinden (min ındihî) demektir. Bunda dört lehçe (kullanım) vardır: “Ledün” (لَدُنْ), “Lüdn” (لُدْنُ), “Ledü” (لَدُ) ve “Ledâ” (لَدَى). [Mütekellim zamirine] izafe ettiklerinde nûn harfini şeddelerler. [Başına] (مِنْ) gelmiştir; zira dahil olan “min” edatı gayenin başlangıcı (iptidâ-i gâye) içindir, “ledün” de öyledir. İkisi mana yönünden uyuşunca başına “min” gelmesi uygun düşmüştür. Bu sebeple Sîbeveyh “ledün” hakkında: “O, gayenin ilk başlangıcı olan mekândır” demiştir. { أَجْراً عَظِيماً } “Pek büyük bir mükâfat” yani cennet demektir. Sahîh-i Müslim'de yer alan ... hadisinde:

أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ الطَّوِيلِ- حَدِيثُ الشَّفَاعَةِ- وَفِيهِ: (حَتَّى إِذَا خَلَصَ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ بِأَشَدَّ مُنَاشَدَةً لِلَّهِ فِي اسْتِقْصَاءِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ فِي النَّارِ يَقُولُونَ رَبَّنَا كَانُوا يَصُومُونَ مَعَنَا وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ فَيُقَالُ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ فَتُحَرَّمُ صُوَرُهُمْ عَلَى النَّارِ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا قَدْ أَخَذَتِ النَّارُ إِلَى نِصْفِ سَاقَيْهِ وَإِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا مَا بَقِيَ فِيهَا أَحَدٌ مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ فَيَقُولُ ﷿ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا أَحَدًا مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مثقال نصف دينار من خير فأخرجوه فيخرجون خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فيها ممن أمرتنا أحدا ثم يقول ارجعوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا خَيْرًا (. وَكَانَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ يَقُولُ: إِنْ لَمْ تُصَدِّقُونِي بِهَذَا الْحَدِيثِ فَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (يُؤْتَى بِالْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُوقَفُ وَيُنَادِي مُنَادٍ عَلَى رُءُوسِ الْخَلَائِقِ هَذَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ حَقٌّ فَلْيَأْتِ إِلَى حَقِّهِ ثُمَّ يَقُولُ آتِ هَؤُلَاءِ حُقُوقَهُمْ فَيَقُولُ يَا رَبِّ مِنْ أَيْنَ لِي وَقَدْ ذَهَبَتِ الدُّنْيَا عَنِّي فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ انْظُرُوا إِلَى أَعْمَالِهِ الصَّالِحَةِ فَأَعْطُوهُمْ مِنْهَا فَإِنْ بَقِيَ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ حَسَنَةٍ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا رَبِّ- وَهُوَ أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْهُمْ- قَدْ أُعْطِيَ لِكُلِّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ وَبَقِيَ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ حَسَنَةٍ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ ضَعِّفُوهَا لِعَبْدِي وَأَدْخِلُوهُ بِفَضْلِ رَحْمَتِي الْجَنَّةَ وَمِصْدَاقُهُ (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها) - وَإِنْ كَانَ عَبْدًا شَقِيًّا قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ إِلَهَنَا فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ وَبَقِيَتْ سَيِّئَاتُهُ وَبَقِيَ طَالِبُونَ كَثِيرٌ فَيَقُولُ تَعَالَى خُذُوا مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ فَأَضِيفُوهَا إِلَى سَيِّئَاتِهِ ثُمَّ صُكُّوا لَهُ صَكًّا إِلَى النَّارِ (. فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فِي الْخُصُومِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ لِلْخَصْمِ عَلَى الْخَصْمِ يَأْخُذُ لَهُ مِنْهُ، وَلَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ تَبْقَى لَهُ بَلْ يُثِيبُهُ عَلَيْهَا وَيُضَعِّفُهَا لَهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها). وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ

Ebû Saîd el-Hudrî'nin uzun şefaat hadisinde şöyle geçmektedir: “Nihayet müminler cehennemden kurtulduklarında, nefsim elinde olana andolsun ki sizden hiçbiriniz, kıyamet gününde müminlerin cehennemdeki kardeşleri için hakkı sonuna kadar talep etme hususunda Allah'a yalvarmasından daha şiddetli yalvaramaz. Derler ki: 'Ey Rabbimiz! Onlar bizimle beraber oruç tutuyor, namaz kılıyor ve haccediyorlardı.' Onlara: 'Tanıdıklarınızı çıkarın' denilir; böylece onların suretleri ateşe haram kılınır. Ateşin baldırlarının yarısına ve dizlerine kadar aldığı pek çok insanı çıkarırlar. Sonra derler ki: 'Ey Rabbimiz! Bize emrettiklerinden orada kimse kalmadı.' Allah Azze ve Celle buyurur ki: 'Dönün, kalbinde bir dinar ağırlığınca hayır bulduğunuz kimseyi çıkarın.' Pek çok insanı çıkarırlar; sonra derler ki: 'Ey Rabbimiz! Bize emrettiklerinden orada kimseyi bırakmadık.' Sonra buyurur ki: 'Dönün, kalbinde yarım dinar ağırlığınca hayır bulduğunuz kimseyi çıkarın.' Pek çok insanı çıkarırlar; sonra derler ki: 'Ey Rabbimiz! Bize emrettiklerinden orada kimseyi bırakmadık.' Sonra buyurur ki: 'Dönün, kalbinde zerre ağırlığınca hayır bulduğunuz kimseyi çıkarın.' Pek çok insanı çıkarırlar; sonra derler ki: 'Ey Rabbimiz! Orada hiçbir hayır bırakmadık.'” Ebû Saîd el-Hudrî şöyle derdi: “Eğer bu hadis konusunda bana inanmıyorsanız, dilerseniz şu âyeti okuyun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً }” ve hadisi zikretti. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kıyamet gününde kul getirilir, durdurulur ve mahlûkatın başları üzerinde bir münâdî şöyle seslenir: 'Bu falan oğlu falancadır; kimin onun üzerinde bir hakkı varsa gelsin hakkını alsın!' Sonra [Allah]: 'Bunlara haklarını ver' buyurur. Kul: 'Ey Rabbim! Dünya benden gitmişken nereden vereyim?' der. Allah Teâlâ meleklere: 'Onun salih amellerine bakın ve onlara bundan verin' buyurur. Eğer geriye bir zerre ağırlığınca iyilik kalırsa melekler -O bunu onlardan daha iyi bildiği hâlde-: 'Ey Rabbimiz! Her hak sahibine hakkı verildi ve geriye zerre ağırlığınca bir iyilik kaldı' derler. Allah Teâlâ meleklere buyurur ki: 'Kulum için onu kat kat artırın ve rahmetimin fazlıyla onu cennete koyun.' Bunun tasdiki: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } âyetidir. Şayet o şakî (bedbaht) bir kul ise melekler: 'İlâhımız! İyilikleri tükendi, günahları kaldı ve geride çok sayıda hak talep eden kaldı' derler. Teâlâ buyurur ki: 'Onların günahlarından alın ve onun günahlarına ekleyin, sonra onun için cehenneme bir senet yazın (onu cehenneme atın).'” Bu tefsire göre âyet hasımlar (birbirinden hakkı olanlar) hakkındadır; Allah Teâlâ hasmın diğer hasım üzerindeki zerre ağırlığınca hakkına zulmetmez, onu ondan alır; geriye kalan zerre ağırlığınca iyiliğe de haksızlık etmez, bilakis ona onun mükâfatını verir ve onu kat kat artırır. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } buyruğu budur. Ebû Hüreyre rivayet etti; dedi ki: Resûlullah'ı

اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُعْطِي عَبْدَهُ الْمُؤْمِنَ بِالْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَيْ أَلْفِ حَسَنَةٍ) وَتَلَا (إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً). قَالَ عُبَيْدَةُ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَإِذَا قَالَ اللَّهُ (أَجْراً عَظِيماً) فَمَنِ الَّذِي يُقَدِّرُ قَدْرَهُ! وَقَدْ تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِحْدَى الْآيَاتِ الَّتِي هِيَ خَيْرٌ مِمَّا طلعت عليه الشمس.

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz Allah Sübhânehu, mümin kuluna tek bir iyilik karşılığında iki milyon iyilik verir” ve şu âyeti okudu: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Şüphesiz Allah, zerre ağırlığınca bile haksızlık yapmaz. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve Kendi katından pek büyük bir mükâfat verir.” Ubeyde dedi ki: Ebû Hüreyre şöyle demiştir: “Allah { أَجْراً عَظِيماً } 'büyük bir mükâfat' dediği zaman, artık onun değerini kim takdir edebilir!” İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan, bu âyetin güneşin üzerine doğduğu her şeyden daha hayırlı olan âyetlerden biri olduğu daha önce geçmişti.

[سورة النساء (٤): آية ٤١]

[Nisâ Sûresi (4), Âyet 41]

فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١)

{ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nasıl olacak?”

فُتِحَتِ الْفَاءُ لالتقاء الساكنين، و (إِذا) ظَرْفُ زَمَانٍ وَالْعَامِلُ فِيهِ (جِئْنا). ذَكَرَ أَبُو اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيُّ: حَدَّثَنَا الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ مَنِيعٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ قَالَ حَدَّثَنَا فُضَيْلٌ عَنْ يُونُسَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ فَضَالَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَتَاهُمْ فِي بَنِي ظَفَرٍ فَجَلَسَ عَلَى الصَّخْرَةِ الَّتِي فِي بَنِي ظَفَرٍ وَمَعَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَمُعَاذٌ وَنَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَأَمَرَ قَارِئًا يَقْرَأُ حَتَّى إِذَا أَتَى عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ (فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً) بَكَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى اخْضَلَّتْ وَجْنَتَاهُ، فَقَالَ: (يَا رَبِّ هَذَا عَلَى مَنْ أَنَا بَيْنَ ظَهْرَانِيهِمْ فَكَيْفَ مَنْ لَمْ أَرَهُمْ). وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ. قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اقْرَأْ عَلَيَّ) قُلْتُ: أَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ؟ قَالَ: (إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي) فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ سُورَةَ (النِّسَاءِ) حَتَّى بَلَغْتُ (فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً) قَالَ: (أَمْسِكْ) فَإِذَا عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَقَالَ بَدَلَ قَوْلِهِ (أَمْسِكْ): فَرَفَعْتُ رَأْسِي- أَوْ غَمَزَنِي رَجُلٌ إِلَى جَنْبِي- فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَرَأَيْتُ دُمُوعَهُ تَسِيلُ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: بُكَاءُ النَّبِيِّ ﷺ إِنَّمَا كَانَ لِعَظِيمِ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ هَوْلِ الْمَطْلَعِ وَشِدَّةِ الْأَمْرِ، إِذْ يُؤْتَى بِالْأَنْبِيَاءِ شُهَدَاءَ عَلَى أُمَمِهِمْ بِالتَّصْدِيقِ وَالتَّكْذِيبِ، وَيُؤْتَى بِهِ ﷺ يوم القيامة شهيدا. والإشارة بقوله

İki sâkin harfin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle fâ harfi fethalanmıştır. { إِذا } zaman zarfıdır ve onda âmil olan lafız { جِئْنا } fiilidir. Ebü'l-Leys es-Semerkandî şöyle zikretmiştir: Bize Halîl b. Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İbn Menî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Kâmil rivayet edip dedi ki: Bize Fudayl, Yûnus b. Muhammed b. Fadâle'den, o da babasından rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Zafer'de onların yanına geldi ve Benî Zafer'deki kayanın üzerine oturdu. Beraberinde İbn Mes‘ûd, Muâz ve ashabından bazı kimseler vardı. Bir okuyucuya okumasını emretti; nihayet [okuyan kişi] { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nasıl olacak?” ayetine gelince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanakları ıslanıncaya kadar ağladı ve şöyle buyurdu: « يَا رَبِّ هَذَا عَلَى مَنْ أَنَا بَيْنَ ظَهْرَانِيهِمْ فَكَيْفَ مَنْ لَمْ أَرَهُمْ » «Yâ Rabbi! Bu, aralarında bizzat bulunduğum kimseler içindir; peki ya görmediğim kimselerin [hâli] nasıl olacak?» Buhârî, Abdullah'tan [İbn Mes‘ûd] şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: « اقْرَأْ عَلَيَّ » «Bana [Kur'an] oku» buyurdu. Ben: “Sana indirilmişken sana ben mi okuyayım?” dedim. « إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي » «Şüphesiz ben onu başkasından dinlemeyi severim» buyurdu. Bunun üzerine ona Nisâ Sûresi'ni okudum; nihayet { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nasıl olacak?” [ayetine] ulaştığımda: « أَمْسِكْ » «Yeter» buyurdu. Bir de baktım ki iki gözünden yaşlar boşanıyordu. Bunu Müslim de rivayet etmiş ve « أَمْسِكْ » «Yeter» sözü yerine şöyle demiştir: “Başımı kaldırdım -veya yanımdaki bir adam beni dürttü de- başımı kaldırdım ve gözyaşlarının aktığını gördüm.” Âlimlerimiz şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağlaması, ancak bu ayetin içerdiği durumun dehşetinin ve meselenin azametinin büyüklüğünden dolayı idi. Zira peygamberler ümmetleri aleyhine tasdik ve tekzibe dair şahitler olarak getirilecek, o da sallallâhu aleyhi ve sellem kıyamet gününde şahit olarak getirilecektir. Cenâb-ı Hakk'ın:

(عَلى هؤُلاءِ) إِلَى كُفَّارِ قُرَيْشٍ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ، وَإِنَّمَا خُصَّ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ وَظِيفَةَ الْعَذَابِ أَشَدُّ عَلَيْهِمْ مِنْهَا عَلَى غَيْرِهِمْ، لِعِنَادِهِمْ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْمُعْجِزَاتِ، وَمَا أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ. وَالْمَعْنَى فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً) أَمُعَذَّبِينَ أَمْ مُنَعَّمِينَ؟ وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ. وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ أُمَّتِهِ. ذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَخْبَرَنَا رَجُلٌ مِنَ الأنصار عن المنهال ابن عمرو حدثه أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ: لَيْسَ مِنْ يَوْمٍ إِلَّا تُعْرَضُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ أُمَّتُهُ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً فَيَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَأَعْمَالِهِمْ فَلِذَلِكَ يَشْهَدُ عَلَيْهِمْ، يَقُولُ اللَّهُ ﵎ (فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ) يَعْنِي بِنَبِيِّهَا (وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً). وموضع (فَكَيْفَ) نُصِبَ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، التَّقْدِيرُ فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُهُمْ، كَمَا ذَكَرْنَا. وَالْفِعْلُ الْمُضْمَرُ قَدْ يَسُدُّ مَسَدَّ (إِذا)، والعامل في (إِذا) (جِئْنا). و (شَهِيداً) حَالٌ. وَفِي الْحَدِيثِ مِنَ الْفِقْهِ جَوَازُ قِرَاءَةِ الطَّالِبِ عَلَى الشَّيْخِ وَالْعَرْضِ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ عَكْسُهُ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي حَدِيثِ أُبَيٍّ فِي سُورَةِ (لم يكن)، إن شاء الله تعالى. [و (شَهِيداً) نصب على الحال [.

{ عَلى هؤُلاءِ } “bunların üzerine” buyruğundaki işaret Kureyş kâfirlerine ve diğer kâfirlere yöneliktir. Kureyş kâfirlerinin zikre tahsis edilmesi ise, mucizeleri ve Allah'ın onun elinde açığa çıkardığı harikulade halleri gördükleri hâlde inat etmelerinden dolayı azap vazifesinin onların üzerinde diğerlerinden daha şiddetli olmasındandır. Mânası şudur: { إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman” bu kâfirlerin kıyamet günündeki hâli nasıl olacak; azap görenlerden mi yoksa nimetlendirilenlerden mi olacaklar? Bu, kınama (tevbih) mânası taşıyan bir istifhamdır (sorudur). Bunun bütün ümmetine işaret olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Mübârek zikretti: Bize Ensâr'dan bir adam, Minhal b. Amr'dan bildirdi; o Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle derken işittiğini anlattı: Hiçbir gün yoktur ki sabah ve akşam Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti arz edilmesin; o da onları simalarından ve amellerinden tanır, işte bu sebeple onların aleyhine şahitlik eder. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz” yani peygamberini [getirdiğimiz], { وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman [halleri nasıl olacak?]”. { فَكَيْفَ } kelimesinin mahalli, gizli bir fiil ile mansûbtur; takdiri, zikrettiğimiz üzere “onların hâli nasıl olacak?” şeklindedir. Gizli fiil bazen { إِذا } kelimesinin yerine geçer; { إِذا } kelimesinde amel eden (âmil) ise { جِئْنا } fiilidir. { شَهِيداً } ise hâldir. Hadiste fıkıh açısından talebenin hocaya okumasının ve ona arz etmesinin caiz olduğu hükmü vardır; bunun aksi de caizdir. Bunun beyanı inşâallahu teâlâ (Lem yekün) Sûresi'ndeki Übeyy hadisinde gelecektir. [{ شَهِيداً } kelimesi hâl olarak mansûbdur].

[سورة النساء (٤): آية ٤٢]

[Nisâ Sûresi (4): Âyet 42]

يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢)

{ يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢) } “O gün, inkâr edip Peygamber'e isyan edenler, yerin kendileriyle bir tesviye edilmesini (yerin dibine batıp dümdüz olmayı) temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.”

ضُمَّتِ الْوَاوُ فِي (عَصَوُا) لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَيَجُوزُ كَسْرُهَا. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ (تَسَّوَّى) بِفَتْحِ التَّاءِ وَالتَّشْدِيدِ فِي السِّينِ. وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُمَا خَفَّفَا السِّينَ. وَالْبَاقُونَ ضَمُّوا التَّاءَ وَخَفَّفُوا السِّينَ، مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ وَالْفَاعِلُ غَيْرُ مُسَمًّى. وَالْمَعْنَى لَوْ يُسَوِّي اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ. أَيْ يَجْعَلُهُمْ وَالْأَرْضَ سَوَاءً. وَمَعْنًى آخَرُ: تَمَنَّوْا لَوْ لَمْ يَبْعَثْهُمُ اللَّهُ وَكَانَتِ الْأَرْضُ مُسْتَوِيَةً عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ مِنَ التُّرَابِ نُقِلُوا. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى وَالثَّانِيةِ فَالْأَرْضُ فَاعِلَةٌ، وَالْمَعْنَى تَمَنَّوْا لَوِ انْفَتَحَتْ لَهُمُ الْأَرْضُ فَسَاخُوا فِيهَا، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: الْبَاءُ بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ لَوْ تُسَوَّى عَلَيْهِمْ أَيْ تَنْشَقُّ فَتُسَوَّى عَلَيْهِمْ، عَنِ الْحَسَنِ. فَقِرَاءَةُ التشديد على الإدغام، والتخفيف على

{ عَصَوُا } kelimesindeki vâv harfi, iltika-i sâkineyn (iki sâkin harfin yan yana gelmesi) sebebiyle dammelenmiştir; esrelenmesi (kesralanması) de caizdir. Nâfi ve İbn Âmir (تَسَّوَّى) kelimesini tâ harfinin fethası ve sîn harfinin şeddesi ile okumuşlardır. Hamza ve Kisâî de bu şekilde okumuş, ancak sîn harfini şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise fiili meçhul (mefulü için bina edilmiş, faili zikredilmemiş) olarak, tâ harfinin dammesi ve sîn harfinin şeddesiz okunmasıyla okumuşlardır. Buna göre mana şudur: "Keşke Allah, yer ile onları bir ve eşit (dümdüz) kılmış olsaydı." Yani onları yerle bir etseydi. Bir diğer mana ise şöyledir: Onlar, topraktan nakledildikleri için, Allah'ın kendilerini hiç diriltmemiş olmasını ve yeryüzünün üzerlerine düzlenmiş (toprak altında kalmış) olmasını temenni etmişlerdir. Birinci ve ikinci kıraate göre ise "yer" (el-ard) faildir (özne). Mana da şöyle olur: "Onlar kendileri için yerin yarılıp içine batmayı temenni ettiler." Bunu Katâde söylemiştir. Bâ harfinin "alâ" (üzerinde/üzerine) manasında olduğu da söylenmiştir; yani: "Keşke yer onların üzerine düzlenseydi", yani yer yarılıp da üzerlerine kapansaydı demektir; bu görüş de Hasan[-ı Basrî]'den nakledilmiştir. Şeddeli kıraat idğam üzerine, şeddesiz (tahfif) okuyuş ise

حَذْفِ التَّاءِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا تَمَنَّوْا هَذَا حِينَ رَأَوُا الْبَهَائِمَ تَصِيرُ تُرَابًا وَعَلِمُوا أَنَّهُمْ مُخَلَّدُونَ في النار، وهذا معنى قوله تعالى: َ- يَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

te harfinin hazfedilmesi üzeredir. Hayvanların toprağa dönüştüğünü gördüklerinde ve kendilerinin cehennemde ebedî kalacaklarını anladıklarında bunu temenni ettikleri de söylenmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunun mânası da budur: { يَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Kâfir: 'Keşke ben bir toprak olsaydım' der.”

وَقِيلَ: إِنَّمَا تَمَنَّوْا هَذَا حِينَ شَهِدَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً) الْآيَةَ. فَتَقُولُ الْأُمَمُ الْخَالِيَةُ: إِنَّ فِيهِمُ الزُّنَاةَ وَالسُّرَّاقَ فَلَا تُقْبَلُ شَهَادَتُهُمْ فَيُزَكِّيهِمُ النَّبِيُّ ﷺ، فَيَقُولُ الْمُشْرِكُونَ: (وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ) فَيُخْتَمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ) يَعْنِي تُخْسَفُ بِهِمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قاله تَعَالَى: (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً) قَالَ الزَّجَّاجُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً) مُسْتَأْنَفٌ، لِأَنَّ مَا عَمِلُوهُ ظَاهِرٌ عِنْدَ اللَّهِ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى كِتْمَانِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مَعْطُوفٌ، وَالْمَعْنَى يَوَدُّ لَوْ أَنَّ الْأَرْضَ سُوِّيَتْ بِهِمْ وَأَنَّهُمْ لَمْ يَكْتُمُوا اللَّهَ حَدِيثًا، لِأَنَّهُ ظَهَرَ كذبهم. وسيل ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَعَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ) فَقَالَ: لَمَّا رَأَوْا أَنَّهُ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا أَهْلُ الْإِسْلَامِ قَالُوا: (وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ) فَخَتَمَ اللَّهُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَكَلَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ فَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: الْآخِرَةُ مَوَاطِنُ يَكُونُ هَذَا فِي بَعْضِهَا وَهَذَا فِي بَعْضِهَا. وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَمَّا تَبَيَّنَ لَهُمْ وَحُوسِبُوا لَمْ يَكْتُمُوا. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي (الْأَنْعَامِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Yine şöyle denilmiştir: Onlar bunu, daha önce Bakara Sûresi'nde Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Ve böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık...” ayetinin tefsirinde geçtiği üzere, bu ümmet peygamberler lehine şahitlik ettiği vakit temenni etmişlerdir. Bunun üzerine geçmiş ümmetler: “Aralarında zina edenler ve hırsızlar vardır, dolayısıyla şahitlikleri kabul edilmez” derler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları tezkiye eder. Müşrikler ise: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” derler. Bunun üzerine ağızları mühürlenir ve kazanmakta oldukları şeylere ayakları ile elleri şahitlik eder. İşte Yüce Allah'ın: { يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } “O gün, inkâr edip Peygamber'e isyan edenler, yerin kendileriyle bir tesviye edilmesini temenni ederler” buyruğu budur; yani yerin dibine geçirilmeyi [isterler]. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.” ez-Zeccâc demiştir ki: Bazıları şöyle demiştir: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } kısmı müsteneftir (yeni bir cümledir); çünkü işledikleri ameller Allah katında apaçıktır, onu gizlemeye güçleri yetmez. Bazıları ise matuftur demiştir ve mânası şöyledir: Yerin kendileriyle bir düzlenmesini ve yalanları ortaya çıktığı için Allah'tan hiçbir sözü gizlememiş olmayı temenni ederler. İbn Abbâs'a bu ayet ve Yüce Allah'ın: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” buyruğu hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: Cennete sadece İslâm ehlinden başkasının girmediğini gördüklerinde: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” dediler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürledi, elleri ve ayakları konuştu; böylece Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler. el-Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Âhiret birtakım duraklardan ibarettir; bu durum durakların bazısında, şu durum ise diğer bazısında vuku bulur. Mânası şudur: Durum kendilerine açıklanıp hesaba çekildiklerinde hiçbir şeyi gizlemediler. Bununla ilgili geniş açıklama inşâallahu teâlâ el-En'âm Sûresi'nde gelecektir.

[سورة النساء (٤): آية ٤٣]

[Nisâ Sûresi (4): Âyet 43]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, yolcu olmanız müstesna cünüp iken de gusledinceye kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz ya da sizden biri ayak yolundan (tuvaletten) gelmişse yahut kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, o vakit temiz bir toprağa teyemmüm edin; yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” (43)

فيه أربع وَأَرْبَعُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى) خَصَّ اللَّهُ ﷾ بِهَذَا الْخِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَقَدْ أَخَذُوا مِنَ الْخَمْرِ وَأَتْلَفَتْ عَلَيْهِمْ أَذْهَانَهُمْ فَخُصُّوا بِهَذَا الْخِطَابِ، إِذْ كَانَ الْكُفَّارُ لَا يَفْعَلُونَهَا صُحَاةً وَلَا سُكَارَى. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ قَالَ عُمَرُ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ الَّتِي في البقرة (يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قَالَ: فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ الَّتِي فِي النِّسَاءِ (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى) فَكَانَ مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ يُنَادِي: أَلَا لَا يَقْرَبَنَّ الصَّلَاةَ سَكْرَانُ. فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا [فِي الْخَمْرِ] بَيَانًا شَافِيًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: (فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ) قَالَ عُمَرُ: انْتَهَيْنَا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ النَّاسُ عَلَى أَمْرِ جَاهِلِيَّتِهِمْ حَتَّى يُؤْمَرُوا أَوْ يُنْهَوْا، فَكَانُوا يَشْرَبُونَهَا أَوَّلَ الإسلام حتى نزلت: (يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ). قَالُوا: نَشْرَبُهَا لِلْمَنْفَعَةِ لَا لِلْإِثْمِ، فَشَرِبَهَا رَجُلٌ فَتَقَدَّمَ يُصَلِّي بِهِمْ فَقَرَأَ: قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ، فَنَزَلَتْ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى). فَقَالُوا: فِي غَيْرِ عَيْنِ الصَّلَاةِ. فَقَالَ عُمَرُ: اللَّهُمَّ أَنْزِلْ عَلَيْنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا، فَنَزَلَتْ: (إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ) الْآيَةَ. فَقَالَ عُمَرُ: انْتَهَيْنَا، انْتَهَيْنَا. ثُمَّ طَافَ مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَلَا إِنَّ الْخَمْرَ قَدْ حُرِّمَتْ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي (الْمَائِدَةِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى: وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: صَنَعَ لَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ طَعَامًا فَدَعَانَا وَسَقَانَا مِنَ الْخَمْرِ، فَأَخَذَتِ الْخَمْرُ مِنَّا، وَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَقَدَّمُونِي فَقَرَأْتُ: (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ) وَنَحْنُ نَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ. قَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ). قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَوَجْهُ الِاتِّصَالِ وَالنَّظْمِ بِمَا قَبْلَهُ أَنَّهُ قَالَ ﷾:

Bu ayette kırk dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın...” buyruğudur. Yüce Allah bu hitabı müminlere tahsis etmiştir; çünkü onlar içki içtikleri ve bu durum zihinlerini bulandırdığı halde namaz kılıyorlardı. Bu yüzden bu hitapla onlar muhatap kılındılar. Zira kâfirler ne ayıkken ne de sarhoşken namaz kılmazlardı. Ebû Dâvûd'un Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İçkinin haram kılınışı nazil olduğunda Ömer: “Allah'ım! İçki hakkında bize açık ve kesin bir beyanda bulun” dedi. Bunun üzerine Bakara sûresindeki şu ayet indi: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar...” [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Ömer çağrıldı ve ayet ona okundu. O yine: “Allah'ım! İçki hakkında bize açık ve kesin bir beyanda bulun” dedi. Ardından Nisâ sûresindeki şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın...” Bunun üzerine Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) münadisi namaz için kamet getirildiğinde: “Dikkat edin, hiçbir sarhoş sakın namaza yaklaşmasın!” diye nida ederdi. Sonra Ömer çağrıldı ve ayet ona okundu. O yine: “Allah'ım! Bize [içki hakkında] açık ve kesin bir beyanda bulun” dedi. Sonunda: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” ayeti nazil oldu. Bunun üzerine Ömer: “Vazgeçtik!” dedi. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: İnsanlar emredilinceye veya nehyedilinceye kadar Câhiliye halleri üzere idiler. İslâm'ın ilk dönemlerinde içki içerlerdi; nihayet şu ayet nazil oldu: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: Her ikisinde de büyük bir günah ve insanlar için birtakım menfaatler vardır.” Bunun üzerine: “Biz onu günahı için değil menfaati için içiyoruz” dediler. Derken bir adam içki içti ve cemaate namaz kıldırmak üzere öne geçti. Namazda: «Kul yâ eyyühe'l-kâfirûn, a'büdü mâ ta'büdûn» (De ki: Ey kâfirler! Sizin taptıklarınıza taparım) şeklinde okudu. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın...” ayeti indi. Bunun üzerine: “[Namaz vakitlerinin dışında] bizzat namaz vaktinin gayrısında [içeriz]” dediler. Ömer de: “Allah'ım! Bize içki hakkında açık ve kesin bir beyan indir” dedi. Bunun üzerine: { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ } “Şeytan ancak şunu ister...” ayeti nazil oldu. Bunun üzerine Ömer: “Vazgeçtik, vazgeçtik!” dedi. Sonra Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) münadisi: “Haberiniz olsun ki içki kesinlikle haram kılınmıştır!” diye dolaşarak ilan etti. Bu hususun açıklaması inşâallahu teâlâ el-Mâide sûresinde gelecektir. Tirmizî'nin Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdurrahman b. Avf bizim için bir yemek hazırladı, bizi davet etti ve bize içki sundu. İçki bize tesir etti. Namaz vakti gelince beni öne geçirdiler. Ben de: { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } okudum ve [yanılarak]: “Biz de sizin taptıklarınıza taparız” dedim. [Ali] dedi ki: Bunun üzerine Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Ey iman edenler! Sarhoşken ne dediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın...” ayetini indirdi. Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: “Bu, hasen sahih bir hadistir” demiştir. Bu ayetin öncekiyle irtibatı ve nazmının vechi şudur: Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

(وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً (. ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ الْإِيمَانِ الصَّلَاةَ الَّتِي هِيَ رَأْسُ الْعِبَادَاتِ، وَلِذَلِكَ يُقْتَلُ تَارِكُهَا وَلَا يَسْقُطُ فَرْضُهَا، وَانْجَرَّ الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ شُرُوطِهَا الَّتِي لَا تَصِحُّ إِلَّا بِهَا. الثَّانِيةُ- وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَجَمَاعَةُ الْفُقَهَاءِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالسُّكْرِ سُكْرُ الْخَمْرِ، إِلَّا الضَّحَّاكَ فَإِنَّهُ قَالَ: الْمُرَادُ سُكْرُ النَّوْمِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلَاةِ فَلْيَرْقُدْ حَتَّى يَذْهَبَ عَنْهُ النَّوْمُ، فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي لَعَلَّهُ يَسْتَغْفِرُ فَيَسُبُّ نَفْسَهُ). وَقَالَ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ: (وَأَنْتُمْ سُكارى) يَعْنِي إِذَا كُنْتَ حَاقِنًا، لِقَوْلِهِ ﵇: (لَا يُصَلِّيَنَّ أَحَدُكُمْ وَهُوَ حَاقِنٌ) فِي رِوَايَةٍ (وَهُوَ ضَامٌّ بَيْنَ فَخِذَيْهِ). قُلْتُ: وَقَوْلُ الضَّحَّاكِ وَعَبِيدَةُ صَحِيحُ الْمَعْنَى، فَإِنَّ الْمَطْلُوبَ مِنَ الْمُصَلِّي الْإِقْبَالُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بِقَلْبِهِ وَتَرْكُ الِالْتِفَاتِ إِلَى غَيْرِهِ، وَالْخُلُوُّ عَنْ كُلِّ مَا يُشَوِّشُ عَلَيْهِ مِنْ نَوْمٍ وَحُقْنَةٍ وَجُوعٍ، وَكُلُّ مَا يَشْغَلُ الْبَالَ وَيُغَيِّرُ الْحَالَ. قَالَ ﷺ: (إِذَا حَضَرَ الْعَشَاءُ وَأُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَابْدَءُوا بِالْعَشَاءِ). فَرَاعَى ﷺ زَوَالَ كُلِّ مُشَوِّشٍ يَتَعَلَّقُ بِهِ الْخَاطِرُ، حَتَّى يُقْبِلَ عَلَى عِبَادَةِ رَبِّهِ بِفَرَاغِ قَلْبِهِ وَخَالِصِ لُبِّهِ، فَيَخْشَعُ فِي صَلَاتِهِ. وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ) عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى) مَنْسُوخٌ بِآيَةِ الْمَائِدَةِ: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا) الْآيَةَ. فَأُمِرُوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بِأَلَّا يُصَلُّوا سُكَارَى، ثُمَّ أُمِرُوا بِأَنْ يُصَلُّوا عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَهَذَا قَبْلَ التَّحْرِيمِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نُسِخَتْ بِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ. وَكَذَلِكَ قَالَ عِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ لِحَدِيثِ عَلِيٍّ الْمَذْكُورِ. وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَنَادَى مُنَادِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَا يَقْرَبَنَّ الصَّلَاةَ سَكْرَانُ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَعَلَى قَوْلِ الضَّحَّاكِ وَعَبِيدَةَ الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ لَا نَسْخَ فِيهَا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَقْرَبُوا) إِذَا قِيلَ: لَا تَقْرَبْ بِفَتْحِ الرَّاءِ كَانَ مَعْنَاهُ لَا تَلَبَّسْ بِالْفِعْلِ، وَإِذَا كَانَ بِضَمِّ الرَّاءِ كَانَ مَعْنَاهُ لَا تَدْنُ منه. والخطاب لجماعة الامة

{ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” [buyruğuna atıftır]. Sonra [Yüce Allah] imandan sonra ibadetlerin başı olan namazı zikretmiştir; bundan dolayı namazı terk eden öldürülür ve onun farziyeti sakıt olmaz. Söz, namazın ancak kendisiyle sahih olacağı şartlarının zikredilmesine kadar uzandı. İkincisi: İlim ehlinin cumhuru ve fakihler topluluğu, [ayetteki] sarhoşluktan kastın içki sarhoşluğu olduğu görüşündedir. Ancak Dahhâk müstesnadır; zira o, [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلَاةِ فَلْيَرْقُدْ حَتَّى يَذْهَبَ عَنْهُ النَّوْمُ، فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي لَعَلَّهُ يَسْتَغْفِرُ فَيَسُبُّ نَفْسَهُ » «Biriniz namazda uyuklarsa uykusu gidinceye kadar uyusun; zira o bilmez, belki de istiğfar edeceğine kendisine beddua eder» buyruğundan ötürü kastın uyku sarhoşluğu olduğunu söylemiştir. Abîde es-Selmânî de: { وَأَنْتُمْ سُكارى } “sarhoş iken” buyruğunun, [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « لَا يُصَلِّيَنَّ أَحَدُكُمْ وَهُوَ حَاقِنٌ » «Hiçbiriniz idrarını sıkıştırır hâldeyken namaz kılmasın» ve bir rivayette: « وَهُوَ ضَامٌّ بَيْنَ فَخِذَيْهِ » «uyluklarını birbirine kenetlemiş hâldeyken [namaz kılmasın]» buyruğundan dolayı, idrarını sıkıştırmış (hâkın) iken mânasına geldiğini söylemiştir. Derim ki: Dahhâk ile Abîde'nin sözü mânaca doğrudur. Çünkü namaz kılan kimseden istenen şey, kalbiyle Yüce Allah'a yönelmesi, O'ndan başkasına iltifat etmeyi bırakması ve uyku, idrar sıkışıklığı, açlık gibi kendisini meşgul edip hâlini değiştirecek her türlü zihin bulandırıcı şeyden arınmasıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا حَضَرَ الْعَشَاءُ وَأُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَابْدَءُوا بِالْعَشَاءِ » «Akşam yemeği hazırlandığında ve namaz için kamet getirildiğinde önce akşam yemeğiyle başlayınız». sallallâhu aleyhi ve sellem, zihnin meşgul olacağı her türlü dağınıklığın giderilmesini gözetmiştir; ta ki kul, kalbi boşalmış ve zihni duru bir hâlde Rabbinin ibadetine yönelsin de namazında huşû duysun. Açıklaması ileride geleceği üzere { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir; onlar ki namazlarında huşû içindedirler” ayeti de bu kapsama girmektedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” buyruğu, Mâide suresindeki { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا } “Namaza kalktığınız zaman yıkayın...” ayeti ile neshedilmiştir. Bu görüşe göre onlar [önce] sarhoşken namaz kılmamakla emrolundular, sonra da her hâlükârda namaz kılmakla emrolundular; bu da [içkinin kesin] haram kılınışından önceydi. Mücâhid ise bu ayetin, şarabın haram kılınmasıyla neshedildiğini söylemiştir. İkrime ve Katâde de böyle demiştir. [Zikredilen] Hz. Ali hadisinden dolayı bu konudaki sahih görüş de budur. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Namaz için kamet getirildi, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi: 'Sarhoş olan namaza yaklaşmasın!' diye seslendi." Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Dahhâk ile Abîde'nin görüşüne göre ise ayet muhkemdir, onda herhangi bir nesih yoktur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { لَا تَقْرَبُوا } “yaklaşmayın” buyruğu. Şayet [tekil kipte] râ harfinin fethasıyla "Lâ takrab" denilirse mânası "fiile bizzat bulaşmayın/başlamayın" demek olur; râ harfinin zammesiyle ["Lâ takrub"] denilirse mânası "ona yaklaşmayın" demek olur. Hitap ise ümmet topluluğundan...

الصَّاحِينَ. وَأَمَّا السَّكْرَانُ إِذَا عُدِمَ الْمَيْزَ لِسُكْرِهِ فَلَيْسَ بِمُخَاطَبٍ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِذَهَابِ عَقْلِهِ، وَإِنَّمَا هُوَ مُخَاطَبٌ بِامْتِثَالِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ، وَبِتَكْفِيرِ مَا ضَيَّعَ فِي وَقْتِ سُكْرِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي تَقَرَّرَ تَكْلِيفُهُ إِيَّاهَا قَبْلَ السُّكْرِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الصَّلاةَ) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالصَّلَاةِ هُنَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هِيَ الْعِبَادَةُ الْمَعْرُوفَةُ نَفْسُهَا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَلِذَلِكَ قَالَ (حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ). وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُرَادُ مَوَاضِعُ الصَّلَاةِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى (لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ) فَسَمَّى مَوَاضِعَ الصَّلَاةِ صَلَاةً. وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ) هذا يَقْتَضِي جَوَازَ الْعُبُورِ لِلْجُنُبِ فِي الْمَسْجِدِ لَا الصَّلَاةَ فِيهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ) الْمُسَافِرُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ فَإِنَّهُ يَتَيَمَّمُ وَيُصَلِّي، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُرَادُ الْمَوْضِعُ وَالصَّلَاةُ مَعًا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا حِينَئِذٍ لَا يَأْتُونَ الْمَسْجِدَ إِلَّا لِلصَّلَاةِ وَلَا يُصَلُّونَ إِلَّا مُجْتَمِعِينَ، فَكَانَا مُتَلَازِمَيْنِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ سُكارى) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ (تَقْرَبُوا). و (سُكارى) جَمْعُ سَكْرَانَ، مِثْلُ كَسْلَانَ وَكُسَالَى. وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ (سَكْرَى) بِفَتْحِ السِّينِ عَلَى مِثَالِ فَعْلَى، وَهُوَ تَكْسِيرُ سَكْرَانَ، وَإِنَّمَا كُسِّرَ عَلَى سَكْرَى لِأَنَّ السُّكْرَ آفَةٌ تَلْحَقُ الْعَقْلَ فَجَرَى مَجْرَى صَرْعَى وَبَابِهِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ (سُكْرَى) كَحُبْلَى فَهُوَ صِفَةٌ مُفْرَدَةٌ، وَجَازَ الْإِخْبَارُ بِالصِّفَةِ الْمُفْرَدَةِ عَنِ الْجَمَاعَةِ عَلَى مَا يَسْتَعْمِلُونَهُ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنِ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ. وَالسُّكْرُ: نَقِيضُ الصَّحْوِ، يُقَالُ: سَكِرَ يَسْكَرُ سَكْرًا، مِنْ بَابِ حَمِدَ يَحْمَدُ. وَسَكِرَتْ عَيْنُهُ تَسْكُرُ أَيْ تَحَيَّرَتْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا). وَسَكَّرْتُ الشَّقَّ سَدَدْتُهُ. فَالسَّكْرَانُ قَدِ انْقَطَعَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْعَقْلِ. السَّادِسَةُ- وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ بَلْ نَصٌّ عَلَى أَنَّ الشُّرْبَ كَانَ مُبَاحًا فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ حَتَّى يَنْتَهِيَ بِصَاحِبِهِ إِلَى السُّكْرِ. وَقَالَ قَوْمٌ السُّكْرُ مُحَرَّمٌ فِي الْعَقْلِ وَمَا أُبِيحَ فِي شي من

...ayık olanlaradır. Sarhoşluğu sebebiyle temyiz gücünü kaybeden sarhoşa gelince; aklı gittiği için o esnada muhatap (mükellef) değildir. O ancak [ayıldığında] üzerine vacip olanları yerine getirmekle ve sarhoşluktan önce mükellefiyeti kesinleşmiş olup sarhoşluk esnasında zayi ettiği hükümleri kaza/telafi etmekle muhataptır. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { الصَّلاةَ } “[Sarhoş iken] namaza [yaklaşmayın]” buyruğu. Âlimler burada 'namaz' ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup; bunun bizzat bilinen ibadetin kendisi olduğunu söylemiştir ki bu, Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. İşte bu sebeple [Yüce Allah]: { حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Ne söylediğinizi bilinceye kadar” buyurmuştur. Diğer bir grup ise; maksadın 'namaz kılınan yerler (mescidler)' olduğunu söylemiştir ki bu da Şâfiî'nin görüşüdür; buna göre muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ } “Manastırlar, kiliseler ve havralar... yıkılıp giderdi” buyurarak namaz kılınan yerleri 'salavât (namazlar)' diye isimlendirmiştir. Bu yoruma Yüce Allah'ın: { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “Cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- [namaza/mescide yaklaşmayın]” buyruğu delalet etmektedir. Zira bu [ifade], cünüp kimsenin mescitte namaz kılmasını değil, oradan sadece geçmesini caiz kılmayı gerektirir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “Cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna-” buyruğundan maksat; su bulamayan yolcunun teyemmüm edip namaz kılmasıdır. Bunun açıklaması ileride gelecektir. Bir diğer grup da şöyle demiştir: Maksat hem namaz yeri (mescid) hem de namazın kendisidir; zira onlar o dönemde mescide ancak namaz için gelirler ve namazı ancak cemaatle toplu hâlde kılarlardı; dolayısıyla bu ikisi birbirinden ayrılmazdı. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken” buyruğu; mübteda ve haberden müteşekkil olup { تَقْرَبُوا } fiilinden hâl konumunda bir cümledir. 'Sükârâ' (سُكَارَى), tıpkı 'keslân' (كسلان) kelimesinin çoğulunun 'küsâlâ' (كسالى) gelmesi gibi 'sekrân'ın (سَكْرَان) çoğuludur. Nehaî bu kelimeyi sin harfinin fethasıyla fa'lâ (فَعْلَى) vezninde { سَكْرَى } şeklinde okumuştur ki bu da 'sekrân'ın cemi mükesseridir (kuralsız çoğuludur). Bunun 'sekrâ' şeklinde çoğul yapılmasının sebebi, sarhoşluğun akla arız olan bir afet olması ve bu bakımdan 'sar'â' (صَرْعَى - sara nöbetine tutulmuşlar) ve benzeri kalıpların hükmünde cereyan etmesidir. el-A'meş ise 'hublâ' (حُبْلَى) vezninde { سُكْرَى } şeklinde okumuştur; bu durumda müfred (tekil) bir sıfattır. Çoğul bir topluluktan tekil sıfatla haber vermek, Arapların topluluktan tekil [lafızla] haber verme kurallarına binaen caizdir. Sekr (sarhoşluk); sahvın (ayıklığın) zıddıdır. 'Hamide-yahmedü' babından olmak üzere 'sekira-yeskeru-sekran' denilir. 'Sekirat aynühû teskuru' ise 'gözü hayrete düştü / kamaştı' demektir. Yüce Allah'ın: { إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا } “Gözlerimiz döndürüldü / büyülendi” buyruğu da bu köktendir. 'Sekkartü'ş-şakka' ise 'gediği tıkadım/kapattım' demektir. Sarhoş (sekrân) da önceden üzerinde bulunduğu akıldan kopup [aklı örtülen] kimsedir. Altıncısı: Bu ayette, İslam'ın ilk dönemlerinde sarhoşluğa varacak derecede içki içmenin mubah olduğuna bir delil, hatta açık bir nass vardır. Bir topluluk ise sarhoşluğun aklen haram olduğunu, hiçbir dinde...

الْأَدْيَانِ، وَحَمَلُوا السُّكْرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى النَّوْمِ. وَقَالَ الْقَفَّالُ: يَحْتَمِلُ أَنَّهُ كَانَ أُبِيحَ لَهُمْ مِنَ الشَّرَابِ مَا يُحَرِّكُ الطَّبْعَ إِلَى السَّخَاءِ وَالشَّجَاعَةِ وَالْحَمِيَّةِ. قُلْتُ: وَهَذَا الْمَعْنَى مَوْجُودٌ فِي أَشْعَارِهِمْ، وَقَدْ قَالَ حَسَّانُ:

mubah kılınmamıştır; dolayısıyla bu ayetteki sarhoşluğu uyku mânasına hamletmişlerdir. el-Kaffâl ise şöyle demiştir: Fıtratı cömertliğe, cesarete ve hamiyyete sevk edecek miktarda içkinin kendilerine mubah kılınmış olması muhtemeldir. Derim ki: Bu mâna onların şiirlerinde mevcuttur; nitekim Hassân şöyle demiştir:

وَنَشْرَبُهَا فَتَتْرُكُنَا مُلُوكًا

“Ve biz onu içeriz de o bizi hükümdarlar kılar...”

وَقَدْ أَشْبَعْنَا هَذَا الْمَعْنَى فِي (الْبَقَرَةِ). قَالَ الْقَفَّالُ: فَأَمَّا مَا يُزِيلُ الْعَقْلَ حَتَّى يَصِيرَ صَاحِبُهُ فِي حَدِّ الْجُنُونِ وَالْإِغْمَاءِ فَمَا أُبِيحَ قَصْدُهُ، بَلْ لَوِ اتَّفَقَ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ فَيَكُونُ مَرْفُوعًا عَنْ صَاحِبِهِ. قُلْتُ: هَذَا صَحِيحٌ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي (الْمَائِدَةِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ حَمْزَةَ. وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ يَجْتَنِبُونَ الشُّرْبَ أَوْقَاتَ الصَّلَوَاتِ، فَإِذَا صَلَّوُا الْعِشَاءَ شَرِبُوهَا، فَلَمْ يَزَالُوا عَلَى ذَلِكَ حَتَّى نَزَلَ تَحْرِيمُهَا فِي (الْمَائِدَةِ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ). السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ) أَيْ حَتَّى تَعْلَمُوهُ مُتَيَقِّنِينَ فِيهِ مِنْ غَيْرِ غَلَطٍ. وَالسَّكْرَانُ لَا يَعْلَمُ مَا يَقُولُ، وَلِذَلِكَ قَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ﵁: إِنَّ السَّكْرَانَ لَا يَلْزَمُهُ طَلَاقُهُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَطَاوُسٍ وَعَطَاءٍ وَالْقَاسِمِ وَرَبِيعَةَ، وَهُوَ قَوْلُ الليث ابن سَعْدٍ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرٍ وَالْمُزَنِيِّ، وَاخْتَارَهُ الطَّحَاوِيُّ وَقَالَ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ طَلَاقَ الْمَعْتُوهِ لَا يَجُوزُ، وَالسَّكْرَانُ مَعْتُوهٌ كَالْمُوَسْوَسِ مَعْتُوهٌ بِالْوَسْوَاسِ. وَلَا يَخْتَلِفُونَ أَنَّ مَنْ شَرِبَ الْبَنْجَ فَذَهَبَ عَقْلُهُ أَنَّ طَلَاقَهُ غَيْرُ جَائِزٍ، فَكَذَلِكَ مَنْ سَكِرَ مِنَ الشَّرَابِ. وَأَجَازَتْ طَائِفَةٌ طَلَاقَهُ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَمُعَاوِيَةَ وَجَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَاخْتَلَفَ فِيهِ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَأَلْزَمَهُ مَالِكٌ الطَّلَاقَ وَالْقَوَدَ فِي الْجِرَاحِ وَالْقَتْلِ، وَلَمْ يُلْزِمْهُ النِّكَاحَ وَالْبَيْعَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: أَفْعَالُ السَّكْرَانِ وَعُقُودُهُ كُلُّهَا ثَابِتَةٌ كَأَفْعَالِ الصَّاحِي، إِلَّا الرِّدَّةَ فَإِنَّهُ إِذَا ارْتَدَّ [فَإِنَّهُ] لَا تَبِينُ مِنْهُ امْرَأَتُهُ إِلَّا اسْتِحْسَانًا. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: يَكُونُ مُرْتَدًّا فِي حَالِ سُكْرِهِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَقْتُلُهُ فِي حَالِ سُكْرِهِ وَلَا يستتيبه.

Biz bu anlamı el-Bakara [suresi tefsirinde] etraflıca açıklamıştık. el-Kaffâl şöyle demiştir: Aklı, sahibini delilik ve baygınlık sınırına ulaştıracak derecede gideren şeylere gelince, bunu kastetmek (bilerek o hale gelmek) asla mubah kılınmamıştır; bilakis bu durum kasıtsız olarak meydana gelirse o takdirde sorumluluk sahibinden kalkmış olur. Derim ki: Bu doğrudur; açıklaması inşâallahu teâlâ el-Mâide [suresinde], Hamza kıssasında gelecektir. Bu ayet indiğinde Müslümanlar namaz vakitlerinde içki içmekten kaçınırlardı; yatsı namazını kıldıklarında ise içerlerdi. el-Mâide [suresinde] yer alan Yüce Allah'ın: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” kavliyle içki tamamen haram kılınana kadar bu minval üzere devam ettiler. Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Ne dediğinizi bilinceye kadar...” kavli, [söylediğiniz sözü] hiçbir yanılgı olmaksızın kesin olarak bilinceye kadar demektir. Sarhoş ise ne dediğini bilmez; bundan dolayı Osman b. Affân radıyallâhu anh: “Sarhoşun boşaması geçerli olmaz” demiştir. Bu görüş İbn Abbâs, Tâvûs, Atâ, el-Kâsım ve Rebîa'dan da rivayet edilmiştir; el-Leys b. Sa'd, İshâk, Ebû Sevr ve el-Müzenî'nin kavli de budur. et-Tahâvî de bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: “İlim ehli, aklı kıt (matuh) kimsenin boşamasının geçerli olmayacağı hususunda icmâ etmiştir; sarhoş da vesveseli kimsenin vesvese sebebiyle aklının zayıflaması gibi aklı kıt bir kimsedir. İlim adamları, banotu içip de aklı giden kimsenin boşamasının geçerli olmadığı hususunda ihtilaf etmemektedirler; aynı şekilde içkiden dolayı sarhoş olan kimse de böyledir.” Bir topluluk ise onun boşamasını geçerli saymıştır. Bu, Ömer b. el-Hattâb, Muâviye ve tâbiînden bir gruptan rivayet edilmiş olup Ebû Hanîfe, es-Sevrî ve el-Evzâî'nin de kavlidir; eş-Şâfiî'nin bu konudaki görüşü ise farklılık göstermiştir. Mâlik sarhoşu boşama hususunda ve yaralama ile öldürme fiillerindeki kısasta sorumlu tutmuş, ancak evlenme ve alışverişte sorumlu tutmamıştır. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: “Sarhoşun bütün fiilleri ve akitleri, ayık kimsenin fiilleri gibi geçerlidir; sadece dinden dönme (irtidad) müstesnadır. Zira sarhoş dinden dönerse [bu durumda] hanımı ancak istihsanen kendisinden bâin talakla ayrılmış olmaz.” Ebû Yûsuf ise: “Sarhoşluk halindeyken mürted olur” demiştir; bu aynı zamanda eş-Şâfiî'nin de kavlidir, ancak o, sarhoşluk halindeyken onu öldürmez ve tövbeye de davet etmez.

وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْمَازِرِيُّ: وَقَدْ رُوِيَتْ عِنْدَنَا رِوَايَةٌ شَاذَّةٌ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ طَلَاقُ السَّكْرَانِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: لَا يَلْزَمُهُ طَلَاقٌ وَلَا عَتَاقٌ. قَالَ ابْنُ شَاسٍ: وَنَزَّلَ الشَّيْخُ أَبُو الْوَلِيدِ الْخِلَافَ عَلَى الْمُخَلِّطِ الَّذِي مَعَهُ بَقِيَّةٌ مِنْ عَقْلِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَمْلِكُ الِاخْتِلَاطَ مِنْ نَفْسِهِ فَيُخْطِئُ وَيُصِيبُ. قَالَ: فَأَمَّا السَّكْرَانُ الَّذِي لَا يَعْرِفُ الْأَرْضَ مِنَ السَّمَاءِ وَلَا الرَّجُلَ مِنَ الْمَرْأَةِ، فَلَا اخْتِلَافَ فِي أَنَّهُ كَالْمَجْنُونِ فِي جَمِيعِ أفعال وَأَحْوَالِهِ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ، وَفِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى أَيْضًا، إِلَّا فِيمَا ذَهَبَ وَقْتُهُ مِنَ الصَّلَوَاتِ، فَقِيلَ: إِنَّهَا لَا تَسْقُطُ عَنْهُ بِخِلَافِ الْمَجْنُونِ، مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ بِإِدْخَالِهِ السُّكْرَ عَلَى نَفْسِهِ كَالْمُتَعَمِّدِ لِتَرْكِهَا حَتَّى خَرَجَ وَقْتُهَا. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: حَدُّ السُّكْرِ اخْتِلَالُ الْعَقْلِ، فَإِذَا اسْتُقْرِئَ فَخَلَّطَ فِي قِرَاءَتِهِ وَتَكَلَّمَ بِمَا لَا يُعْرَفُ جُلِدَ. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِذَا تَغَيَّرَ عَقْلُهُ عَنْ حَالِ الصِّحَّةِ فَهُوَ سَكْرَانُ، وَحُكِيَ عَنْ مَالِكٍ نَحْوُهُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: إذا خلط في قراءته فهو سكران، استدلا لا بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ). فَإِذَا كَانَ بِحَيْثُ لَا يَعْلَمُ مَا يَقُولُ تَجَنَّبَ الْمَسْجِدَ مَخَافَةَ التَّلْوِيثِ، وَلَا تَصِحُّ صَلَاتُهُ وَإِنْ صَلَّى قَضَى. وَإِنْ كَانَ بِحَيْثُ يَعْلَمُ مَا يَقُولُ فَأَتَى بِالصَّلَاةِ فَحُكْمُهُ حُكْمُ الصَّاحِي. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا جُنُباً) عَطْفٌ عَلَى مَوْضِعِ الْجُمْلَةِ الْمَنْصُوبَةِ فِي قَوْلِهِ: (حَتَّى تَعْلَمُوا) أَيْ لَا تُصَلُّوا وَقَدْ أَجْنَبْتُمْ. وَيُقَالُ: تَجَنَّبْتُمْ وَأَجْنَبْتُمْ وَجَنَّبْتُمْ بِمَعْنًى. وَلَفْظُ الْجُنُبِ لَا يُؤَنَّثُ وَلَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ، لِأَنَّهُ عَلَى وَزْنِ الْمَصْدَرِ كَالْبُعْدِ وَالْقُرْبِ. وَرُبَّمَا خَفَّفُوهُ فَقَالُوا: جَنْبٌ، وَقَدْ قَرَأَهُ كَذَلِكَ قَوْمٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ جَنَبَ الرَّجُلُ وَأَجْنَبَ مِنَ الْجَنَابَةِ. وَقِيلَ: يُجْمَعُ الْجُنُبُ فِي لُغَةٍ عَلَى أَجْنَابٍ، مِثْلَ عُنُقٍ وَأَعْنَاقٍ، وَطُنُبٍ وَأَطْنَابٍ. وَمَنْ قَالَ لِلْوَاحِدِ جَانِبٌ قَالَ فِي الْجَمْعِ: جُنَّابٌ، كَقَوْلِكَ: رَاكِبٌ وَرُكَّابٌ. وَالْأَصْلُ الْبُعْدُ، كَأَنَّ الْجُنُبَ بَعُدَ بِخُرُوجِ الْمَاءِ الدافق عن حال الصلاة، قال:

İmam Ebû Abdillâh el-Mâzerî şöyle demiştir: Bizim mezhebimizde sarhoşun boşamasının geçerli olmayacağına dair şâz bir rivayet aktarılmıştır. Muhammed b. Abdilhakem de: “Onun boşaması da azadı da geçerli olmaz” demiştir. İbn Şâs demiştir ki: Şeyh Ebû'l-Velîd bu ihtilafı, aklından geriye bir kalıntı bulunan, ancak karışıklığı kendi iradesiyle engelleyemeyip bazen hata eden bazen doğruyu tutturan 'muhallit' kimseye hamletmiştir. Dedi ki: Yeri gökten, erkeği kadından ayırt edemeyecek derecedeki sarhoşa gelince; onun insanlar arasındaki ve aynı şekilde Yüce Allah ile arasındaki bütün fiil ve hallerinde mecnun (deli) gibi olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; sadece vakti çıkan namazlar müstesnadır. Zira deliden farklı olarak, sarhoşluğu kendi iradesiyle üzerine çekmesi sebebiyle vakti çıkıncaya kadar namazı kasten terk eden kimse gibi sayılarak bu namazların üzerinden sakıt olmayacağı söylenmiştir. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Sarhoşluğun sınırı aklın karışmasıdır; kendisinden okuması istendiğinde kıraatinde karıştırır ve anlaşılmaz sözler söylerse had vurulur (kırbaçlanır). Ahmed ise: “Aklı sıhhat halinden çıktığında o sarhoştur” demiştir; Mâlik'ten de buna benzer bir görüş nakledilmiştir. İbnü'l-Münzir: Yüce Allah'ın: { حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “ne söylediğinizi bilinceye kadar” buyruğuna istinaden, kıraatinde karıştırdığı zaman o kimsenin sarhoş olduğunu belirtmiştir. Dolayısıyla ne dediğini bilmeyecek bir halde ise pisletme endişesiyle mescitten uzak durur; namazı sahih olmaz, kılmışsa kaza eder. Şayet ne söylediğini bilecek halde olup namazı kılarsa, onun hükmü ayık kimsenin hükmüdür. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { وَلا جُنُباً } “cünüp iken de” buyruğu, { حَتَّى تَعْلَمُوا } sözündeki mansûb cümlenin mahalline matuftur; yani cünüp olmuş halde namaz kılmayın demektir. Aynı mânada olmak üzere 'tecennebtüm', 'ecnebtüm' ve 'cennebtüm' denilir. 'Cünüb' lafzı müennes yapılmaz, tesniye yapılmaz ve cemî yapılmaz; çünkü 'bu'd' (uzaklık) ve 'kurb' (yakınlık) gibi masdar veznindedir. Bazen hafifleterek 'cenb' derler; nitekim bir topluluk da böyle okumuştur. el-Ferrâ şöyle demiştir: Cenabetten ötürü 'cenebe'r-raculu' ve 'ecnebe' denilir. Bir lehçede 'cünüb' kelimesinin tıpkı 'unuk' (boyun) kelimesinin çoğulu 'a'nâk', 'tunub' (çadır ipi) kelimesinin çoğulu 'atnâb' gibi 'ecnâb' şeklinde çoğul yapıldığı da söylenmiştir. Tekil için 'cânib' diyen kimse ise çoğul için tıpkı 'râkib' ve 'rukkâb' sözünüz gibi 'cünnâb' der. Kelimenin aslı uzaklıktır; sanki cünüp kimse fışkırarak çıkan suyun atılmasıyla namaz halinden uzaklaşmış gibidir. Şair şöyle demiştir:

فلا تحرمي نَائِلًا عَنْ جَنَابَةٍ ... فَإِنِّي امْرُؤٌ وَسْطَ الْقِبَابِ غَرِيبُ

“Cenabetten (uzaklıktan) ötürü bir ihsandan mahrum bırakma beni, ... Şüphesiz ben şu çadırların ortasında bir garibim.”

وَرَجُلٌ جُنُبٌ: غَرِيبٌ. وَالْجَنَابَةُ مُخَالَطَةُ الرَّجُلِ المرأة.

Racülün cünüb (رَجُلٌ جُنُبٌ) [ifadesi], yabancı/garip adam demektir. Cenâbet (الْجَنَابَةُ) ise erkeğin kadınla münasebette bulunması/bir araya gelmesidir.

التَّاسِعَةُ- وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ الْجُنُبَ هُوَ غَيْرُ الطَّاهِرِ مِنْ إِنْزَالٍ أَوْ مُجَاوَزَةِ خِتَانٍ. وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ أَلَّا غُسْلَ إِلَّا مِنْ إِنْزَالٍ، لِقَوْلِهِ ﵇: (إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَلَمْ يُنْزِلْ؟ قَالَ: (يَغْسِلُ مَا مَسَّ الْمَرْأَةَ مِنْهُ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ وَيُصَلِّي). قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: الْغُسْلُ أَحْوَطُ، وَذَلِكَ الْآخَرُ إِنَّمَا بَيَّنَّاهُ لِاخْتِلَافِهِمْ. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ بِمَعْنَاهُ، وَقَالَ فِي آخِرِهِ: قَالَ أَبُو الْعَلَاءِ بْنُ الشِّخِّيرِ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَنْسَخُ حَدِيثُهُ بَعْضُهُ بَعْضًا كَمَا يَنْسَخُ الْقُرْآنُ بَعْضُهُ بَعْضًا. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: هَذَا مَنْسُوخٌ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: كَانَ هَذَا الْحُكْمُ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ نُسِخَ. قُلْتُ: عَلَى هَذَا جَمَاعَةُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَفُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ، وَأَنَّ الْغُسْلَ يَجِبُ بِنَفْسِ الْتِقَاءِ الْخِتَانَيْنِ. وَقَدْ كَانَ فِيهِ خِلَافٌ بَيْنَ الصَّحَابَةِ ثُمَّ رَجَعُوا فِيهِ إِلَى رِوَايَةِ عَائِشَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِذَا جَلَسَ بَيْنَ شُعَبِهَا الْأَرْبَعِ ومس الختان الختان فقد وَجَبَ الْغُسْلُ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِذَا قَعَدَ بَيْنَ شُعَبِهَا الْأَرْبَعِ ثُمَّ جَهَدَهَا فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْغُسْلُ). زاد مسلم (وإن لم ينزل). قال ابْنُ الْقَصَّارِ: وَأَجْمَعَ التَّابِعُونَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ بَعْدَ خِلَافِ مَنْ قَبْلَهُمْ عَلَى الْأَخْذِ بِحَدِيثِ (إِذَا الْتَقَى الْخِتَانَانِ) وَإِذَا صَحَّ الْإِجْمَاعُ بَعْدَ الْخِلَافِ كَانَ مُسْقِطًا لِلْخِلَافِ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: لَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ بِهِ بَعْدَ خِلَافِ الصَّحَابَةِ إِلَّا مَا حُكِيَ عَنِ الْأَعْمَشِ ثُمَّ بَعْدَهُ دَاوُدُ الْأَصْبَهَانِيُّ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ ﵁ حَمَلَ النَّاسَ عَلَى تَرْكِ الْأَخْذِ بِحَدِيثِ (الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ) لَمَّا اخْتَلَفُوا. وَتَأَوَّلَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى الِاحْتِلَامِ أَيْ إِنَّمَا يَجِبُ الِاغْتِسَالُ بِالْمَاءِ مِنْ إِنْزَالِ الْمَاءِ فِي الِاحْتِلَامِ. وَمَتَى لَمْ يَكُنْ إِنْزَالٌ وَإِنْ رَأَى أَنَّهُ يُجَامِعُ فَلَا غُسْلَ. وَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فيه بين كافة العلماء.

Dokuzuncusu: Ümmetin cumhuru; cünübün, meninin çıkması yahut sünnet mahallinin [diğer] sünnet mahallini aşması sebebiyle temiz olmayan (hükmî kirlilik halindeki) kimse olduğu görüşündedir. Bazı sahâbîlerden ise, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ » «Su (gusül), ancak sudan (meniden) dolayıdır.» buyruğu sebebiyle ancak meni çıkması durumunda guslün gerekeceği rivayet edilmiştir. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Buhârî'de de Übey b. Ka'b'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Bir adam hanımıyla cima edip de meni akıtmazsa [ne yapar]?" Resûlullah: « يَغْسِلُ مَا مَسَّ الْمَرْأَةَ مِنْهُ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ وَيُصَلِّي » «Kadına değen yerini yıkar, sonra abdest alır ve namaz kılar.» buyurmuştur. Ebû Abdillâh şöyle demiştir: "Gusül daha ihtiyatlıdır; o diğerini ise sırf aralarındaki ihtilaf sebebiyle açıkladık." Müslim de bunu Sahîh'inde aynı anlamda rivayet etmiş ve sonunda şöyle demiştir: Ebu'l-Alâ b. eş-Şıhhîr şöyle demiştir: "Kur'ân'ın bazı ayetleri diğer bazılarını neshettiği gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisleri de birbirini neshederdi." Ebû İshak: "Bu mensuhtur." demiştir. Tirmizî de: "Bu hüküm İslâm'ın ilk dönemindeydi, sonra neshedildi." demiştir. Derim ki: Sahâbe, tâbiîn ve İslâm beldelerinin fakihlerinden oluşan ilim ehli topluluğunun benimsediği görüş de budur; yani gusül bizâtihi iki sünnet mahallinin birbirine kavuşmasıyla vâcip olur. Bu hususta daha önce sahâbe arasında bir ihtilaf bulunmaktaydı, fakat daha sonra Âişe'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu rivayete döndüler: « إِذَا جَلَسَ بَيْنَ شُعَبِهَا الْأَرْبَعِ ومس الختان الختان فقد وَجَبَ الْغُسْلُ » «[Erkek], kadının dört uzvu arasına oturup sünnet mahalli sünnet mahalline değdiğinde muhakkak gusül vâcip olur.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا قَعَدَ بَيْنَ شُعَبِهَا الْأَرْبَعِ ثُمَّ جَهَدَهَا فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْغُسْلُ » «[Erkek], kadının dört uzvu arasına oturur da sonra onunla cinsî münasebette bulunursa, muhakkak ona gusül vâcip olur.» Müslim: « وَإِنْ لَمْ يُنْزِلْ » «Meni akıtmasa bile.» lafzını ziyade etmiştir. İbnü'l-Kassâr şöyle demiştir: "Tâbiîn ve onlardan sonrakiler, kendilerinden öncekilerin ihtilafından sonra « إِذَا الْتَقَى الْخِتَانَانِ » «İki sünnet mahalli kavuştuğunda...» hadisiyle amel etme hususunda icmâ etmişlerdir. İhtilaftan sonra gerçekleşen sahih bir icmâ ise önceki ihtilafı düşürür (geçersiz kılar)." Kādî İyâz şöyle demiştir: "Sahâbenin ihtilafından sonra, el-A'meş'ten ve ardından da Dâvûd el-İsfehânî'den aktarılan görüşler müstesna, hiç kimsenin bu [eski] görüşü benimsediğini bilmiyoruz." Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh, sahâbîler ihtilaf edince insanları « الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ » «Su ancak sudandır.» hadisiyle amel etmeyi bırakmaya sevk etmiştir. İbn Abbâs da bu hadisi ihtilam olma durumuna hamletmiş ve bunun; ihtilam olunduğunda su ile yıkanmanın (guslün) ancak suyun (meninin) gelmesiyle vâcip olacağı anlamına geldiğini açıklamıştır. Rüyada cima ettiğini görse bile meni gelmediği müddetçe gusül gerekmez; bu da bütün ilim adamları arasında hiçbir ihtilafın bulunmadığı bir husustur.

الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ) يُقَالُ: عَبَرْتُ الطَّرِيقَ أَيْ قَطَعْتُهُ مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ. وَعَبَرْتُ النَّهَرَ عُبُورًا، وَهَذَا عِبْرُ النَّهَرِ أَيْ شَطَّهُ، وَيُقَالُ: [عُبْرٌ بِالضَّمِّ [. وَالْمَعْبَرُ مَا يُعْبَرُ عَلَيْهِ مِنْ سَفِينَةٍ أَوْ قَنْطَرَةٍ. وَهَذَا عَابِرُ السَّبِيلِ أَيْ مَارُّ الطَّرِيقِ. وَنَاقَةٌ عُبْرُ أَسْفَارٍ: لَا تَزَالُ يُسَافَرُ عَلَيْهَا وَيُقْطَعُ بِهَا الْفَلَاةُ وَالْهَاجِرَةُ لِسُرْعَةِ مَشْيِهَا. قَالَ الشَّاعِرُ:

Onuncusu: Yüce Allah'ın: { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “yolcu olmanız müstesna” buyruğu hakkında; 'abertu't-tarîk' denildiğinde “yolu bir taraftan diğer tarafa katettim, geçtim” mânasına gelir. 'Abertu'n-nehre ubûran' (nehri geçtim) denir. 'Bu, nehrin ıbrıdır' yani kıyısı, sahilidir; [zamme ile 'ubr'] de denilir. 'El-Ma'ber', üzerine binilip geçilen gemi yahut köprüye denir. 'Hâzâ âbiru's-sebîl' ise yolu geçip giden yolcu demektir. 'Nâkatün ubru esfârin': Yürüyüşünün süratinden ötürü üzerinde sürekli yolculuk yapılan, çölleri ve öğle sıcağını aşıp geçen deveye denir. Şair şöyle demiştir:

عَيْرَانَةٌ سُرُحُ الْيَدَيْنِ شِمِلَّةٌ ... عُبْرُ الْهَوَاجِرِ كَالْهِزَفِّ الْخَاضِبِ

“Güçlü bir yaban eşeği gibi, ön ayakları serbest ve süratli, ... Öğle sıcaklarını aşıp geçen, kına yakılmış gibi parlayan erkek devekuşu misali.”

وَعَبَرَ الْقَوْمُ مَاتُوا. وَأَنْشَدَ:

'Abere'l-kavmu' ifadesi ise 'kavim öldü' mânasına gelir. Şu beyti inşâd etmiştir:

قَضَاءُ اللَّهِ يَغْلِبُ كل شي ... وَيَلْعَبُ بِالْجَزُوعِ وَبِالصَّبُورِ

“Allah'ın kazası her şeye galip gelir, ... Sabırsız olanla da sabırlı olanla da oynar.”

فَإِنْ نَعْبُرْ فَإِنَّ لَنَا لُمَاتٍ ... وَإِنْ نَغْبُرْ فَنَحْنُ عَلَى نُذُورِ

“Şayet biz göçüp gidersek (ölürsek) bizim de benzerlerimiz vardır, ... Şayet geride kalırsak muhakkak ölüm adaklarımız üzerinedir.”

يَقُولُ: إِنْ مُتْنَا فَلَنَا أَقْرَانٌ، وَإِنْ بَقِينَا فَلَا بُدَّ لَنَا مِنَ الْمَوْتِ، حَتَّى كَأَنَّ عَلَيْنَا فِي إِتْيَانِهِ نُذُورًا. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِهِ: (إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ) فَقَالَ عَلِيٌّ ﵁ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَكَمُ: عَابِرُ السَّبِيلِ الْمُسَافِرُ. وَلَا يَصِحُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْرَبَ الصَّلَاةَ وَهُوَ جُنُبٌ إِلَّا بَعْدَ الِاغْتِسَالِ، إِلَّا الْمُسَافِرَ فَإِنَّهُ يَتَيَمَّمُ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، لِأَنَّ الْغَالِبَ فِي الْمَاءِ لَا يُعْدَمُ فِي الْحَضَرِ، فَالْحَاضِرُ يَغْتَسِلُ لِوُجُودِ الْمَاءِ، وَالْمُسَافِرُ يَتَيَمَّمُ إِذَا لَمْ يَجِدْهُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ فِي الْجُنُبِ الْمُسَافِرِ يَمُرُّ عَلَى مَسْجِدٍ فِيهِ عَيْنُ مَاءٍ يَتَيَمَّمُ الصَّعِيدَ وَيَدْخُلُ الْمَسْجِدَ وَيَسْتَقِي مِنْهَا ثُمَّ يُخْرِجُ الْمَاءَ مِنَ الْمَسْجِدِ. وَرَخَّصَتْ طَائِفَةٌ فِي دُخُولِ الْجُنُبِ الْمَسْجِدَ. وَاحْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (الْمُؤْمِنُ لَيْسَ بِنَجِسٍ). قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ نَقُولُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَابْنُ مَسْعُودٍ وَعِكْرِمَةُ وَالنَّخَعِيُّ: عَابِرُ السَّبِيلِ الْخَاطِرُ الْمُجْتَازُ، وَهُوَ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا يَمُرُّ الْجُنُبُ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا أَلَّا يَجِدَ بُدًّا فَيَتَيَمَّمُ وَيَمُرُّ فِيهِ، هَكَذَا قَالَ الثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ ابن رَاهَوَيْهِ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْجُنُبِ: إِذَا تَوَضَّأَ لَا بَأْسَ أَنْ يَجْلِسَ فِي الْمَسْجِدِ،

Şöyle demektedir: Şayet ölürsek bizim akranlarımız (benzerlerimiz) vardır; şayet hayatta kalırsak da mutlaka öleceğiz; öyle ki sanki onun (ölümün) gelişi üzerimize adanmış adaklar gibidir. On Birinci [Mesele]: İlim adamları { إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ } “yolcu olanlar müstesna” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ali radıyallâhu anh, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Mücâhid ve el-Hakem şöyle demişlerdir: Âbiru's-sebîl (yolcu), seferde olan kimsedir. Cünüp olan bir kimsenin gusletmedikçe namaza yaklaşması caiz olmaz; ancak teyemmüm eden yolcu bundan müstesnadır. Bu, Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür. Çünkü hazar hâlinde (mukimlikte) su ekseriyetle tükenmez (bulunur); dolayısıyla mukim kimse su bulunduğu için gusleder, yolcu ise suyu bulamadığı zaman teyemmüm eder. İbnü'l-Münzir der ki: Rey ehli, içinde su pınarı bulunan bir mescide uğrayan cünüp yolcu hakkında şöyle demiştir: Temiz toprağa teyemmüm eder, mescide girip oradan su çeker ve ardından suyu mescidin dışına çıkarır. Bir topluluk ise cünüp kimsenin mescide girmesine ruhsat tanımıştır. Onlardan bazıları Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: « الْمُؤْمِنُ لَيْسَ بِنَجِسٍ » «Mümin necis (pis) olmaz.» buyruğunu delil getirmişlerdir. İbnü'l-Münzir: “Bizim görüşümüz de budur” demiştir. İbn Abbâs'tan da bir rivayete göre, İbn Mes'ûd, İkrime ve en-Nehaî şöyle demişlerdir: Âbiru's-sebîl, [mescidin içinden] geçip giden kimsedir. Bu, Amr b. Dînâr, Mâlik ve Şâfiî'nin de görüşüdür. Bir topluluk da şöyle demiştir: Cünüp kimse, başka bir çare bulamadığı takdirde teyemmüm edip içinden geçmesi müstesna, mescitten geçemez. Sevrî ve İshâk b. Râhûye böyle demiştir. Ahmed ve İshâk ise cünüp kimse hakkında: “Abdest aldığı takdirde mescitte oturmasında bir beis yoktur” demişlerdir,

حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَرَوَى بَعْضُهُمْ فِي سَبَبِ الْآيَةِ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْأَنْصَارِ كَانَتْ أَبْوَابُ دُورِهِمْ شَارِعَةً فِي الْمَسْجِدِ، فَإِذَا أَصَابَ أَحَدُهُمُ الْجَنَابَةَ اضْطُرَّ إِلَى الْمُرُورِ فِي الْمَسْجِدِ. قُلْتُ: وَهَذَا صَحِيحٌ، يُعَضِّدُهُ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ جَسْرَةَ بِنْتِ دَجَاجَةَ قَالَتْ: سَمِعْتُ عَائِشَةَ ﵂ تَقُولُ: جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَوُجُوهُ بُيُوتِ أَصْحَابِهِ شَارِعَةٌ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ: (وَجِّهُوا هَذِهِ الْبُيُوتَ عَنِ الْمَسْجِدِ). ثُمَّ دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ وَلَمْ يَصْنَعِ الْقَوْمُ شَيْئًا رَجَاءَ أَنْ تَنْزِلَ لَهُمْ رُخْصَةٌ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: (وَجِّهُوا هَذِهِ الْبُيُوتَ عَنِ الْمَسْجِدِ فَإِنِّي لَا أُحِلُّ الْمَسْجِدَ لِحَائِضٍ وَلَا جُنُبٍ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (لَا تَبْقَيَنَّ فِي الْمَسْجِدِ خَوْخَةٌ إِلَّا خَوْخَةُ أَبِي بَكْرٍ). فَأَمَرَ ﷺ بِسَدِّ الْأَبْوَابِ لِمَا كَانَ يُؤَدِّي [ذَلِكَ] إلى اتخاذا الْمَسْجِدِ طَرِيقًا وَالْعُبُورِ فِيهِ. وَاسْتَثْنَى خَوْخَةَ أَبِي بَكْرٍ إِكْرَامًا لَهُ وَخُصُوصِيَّةً، لِأَنَّهُمَا كَانَا لَا يَفْتَرِقَانِ غَالِبًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَذِنَ لِأَحَدٍ أَنْ يَمُرَّ فِي الْمَسْجِدِ وَلَا يَجْلِسَ فِيهِ إِلَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁. وَرَوَاهُ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا يَنْبَغِي لِمُسْلِمٍ وَلَا يَصْلُحُ أَنْ يُجْنِبَ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا أَنَا وَعَلِيٌّ). قَالَ عُلَمَاؤُنَا وَهَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ، لِأَنَّ بَيْتَ عَلِيٍّ كَانَ فِي الْمَسْجِدِ، كَمَا كَانَ بَيْتُ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْمَسْجِدِ، وَإِنْ كَانَ الْبَيْتَانِ لَمْ يَكُونَا فِي الْمَسْجِدِ وَلَكِنْ كَانَا مُتَّصِلَيْنِ بِالْمَسْجِدِ وَأَبْوَابُهُمَا كَانَتْ فِي الْمَسْجِدِ فَجَعَلَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمَسْجِدِ فَقَالَ: (مَا يَنْبَغِي لِمُسْلِمٍ) الْحَدِيثَ. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَيْتَ عَلِيٍّ كَانَ فِي الْمَسْجِدِ مَا رَوَاهُ ابْنُ شِهَابٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبِي عَنْ عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ ﵄ أَيُّهُمَا كَانَ خَيْرًا؟ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: هَذَا بَيْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ! وَأَشَارَ إِلَى بَيْتِ عَلِيٍّ إِلَى جَنْبِهِ، لَمْ يَكُنْ فِي الْمَسْجِدِ غَيْرُهُمَا، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. فَلَمْ يَكُونَا يُجْنِبَانِ فِي الْمَسْجِدِ وَإِنَّمَا كَانَا يُجْنِبَانِ فِي بُيُوتِهِمَا، وَبُيُوتُهُمَا مِنَ الْمَسْجِدِ إِذْ كَانَ أَبْوَابُهُمَا فِيهِ، فَكَانَا يَسْتَطْرِقَانِهِ فِي حَالِ الْجَنَابَةِ إذا خرجا من بيوتهما. ويجوز أن

Bunu İbnü'l-Münzir nakletmiştir. Bazıları ise ayetin [nüzul] sebebi hakkında şöyle rivayet etmiştir: Ensârdan bir topluluğun evlerinin kapıları mescide açılmaktaydı. Dolayısıyla onlardan biri cünüp olduğunda mescitten geçmek zorunda kalıyordu. Ben derim ki: Bu sahihtir; Ebû Dâvûd'un Cesre bint Decâce'den naklettiği şu rivayet de bunu desteklemektedir: Âişe radıyallâhu anhâ'nın şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldiğinde ashabının evlerinin cepheleri mescide açılıyordu. Bunun üzerine: «Bu evlerin [yönünü] mescitten çevirin!» buyurdu. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdi; topluluk ise kendilerine bir ruhsat iner ümidiyle hiçbir şey yapmadı. Bunun üzerine yanlarına çıkıp şöyle buyurdu: «Bu evlerin [yönünü] mescitten çevirin! Çünkü ben mescidi ne bir hayızlıya ne de bir cünübe helal kılmam.» Sahîh-i Müslim'de de: «Mescitte Ebû Bekir'in küçük kapısı (havha) dışında hiçbir küçük kapı kalmasın!» [hadisi yer almaktadır]. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, mescidin yol edinilmesine ve içinden geçilmesine yol açtığı [için] kapıların kapatılmasını emretmiştir. Ebû Bekir'in küçük kapısını ise ona ikram ve bir hususiyet olarak istisna tutmuştur; zira ikisi çoğunlukla birbirinden ayrılmazlardı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh müstesna hiç kimseye mescitten geçmesi yahut içinde oturması için izin vermediği rivayet edilmiştir. Atıyye el-Avfî, Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Ben ve Ali hariç, hiçbir Müslümana mescitte cünüp olmak yaraşmaz ve uygun olmaz.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bunun caiz olması şundandır; tıpkı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinin mescitte olması gibi, Ali'nin evi de mescitte idi. Her ne kadar bu iki ev [bizzat] mescidin içinde olmayıp mescide bitişik ve kapıları mescidin içinde idiyse de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu iki evi mescitten saymış ve: «Hiçbir Müslümana yaraşmaz...» hadisini buyurmuştur. Ali'nin evinin mescitte olduğuna delalet eden rivayet, İbn Şihâb'ın Sâlim b. Abdillâh'tan naklettiğidir: Bir adam babama Ali ve Osman radıyallâhu anhümâ hakkında: 'Hangisi daha hayırlıydı?' diye sordu. Abdullâh b. Ömer ona: 'İşte şu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evidir!' dedi ve yanı başındaki Ali'nin evine işaret ederek: 'Mescitte bu ikisinden başkası yoktu' dedi ve hadisi zikretti. Dolayısıyla onlar mescitte cünüp olmuyorlar, ancak evlerinde cünüp oluyorlardı; kapıları mescitte olduğu için evleri de mescitten sayılıyordu. Bu sebeple evlerinden çıktıklarında cünüplük hâlinde mescitten geçiyorlardı. Şöyle olması da mümkündür:

يَكُونَ ذَلِكَ تَخْصِيصًا لَهُمَا، وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ خُصَّ بِأَشْيَاءَ، فَيَكُونُ هَذَا مِمَّا خُصَّ بِهِ، ثُمَّ خَصَّ النَّبِيُّ ﷺ عَلِيًّا ﵇ فَرَخَّصَ لَهُ فِي مَا لَمْ يُرَخِّصْ فِيهِ لِغَيْرِهِ. وَإِنْ كَانَتْ أَبْوَابُ بُيُوتِهِمْ فِي الْمَسْجِدِ، فَإِنَّهُ كَانَ فِي الْمَسْجِدِ أَبْوَابُ بُيُوتٍ غَيْرُ بَيْتَيْهِمَا، حَتَّى أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِسَدِّهَا إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ. وَرَوَى عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (سُدُّوا الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ) فَخَصَّهُ ﵇ بِأَنْ تُرِكَ بَابُهُ فِي الْمَسْجِدِ، وَكَانَ يُجْنِبُ فِي بَيْتِهِ وَبَيْتُهُ فِي الْمَسْجِدِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: (لَا تَبْقَيَنَّ فِي الْمَسْجِدِ خَوْخَةٌ إِلَّا خَوْخَةُ أَبِي بَكْرٍ) فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَتْ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَبْوَابًا تَطْلُعُ إِلَى الْمَسْجِدِ خَوْخَاتٍ، وَأَبْوَابُ الْبُيُوتِ خَارِجَةٌ مِنَ الْمَسْجِدِ، فَأَمَرَ ﵇ بِسَدِّ تِلْكَ الْخَوْخَاتِ وَتَرْكِ خَوْخَةِ أَبِي بَكْرٍ إِكْرَامًا لَهُ. وَالْخَوْخَاتُ كَالْكُوَى وَالْمَشَاكِي، وَبَابُ عَلِيٍّ كَانَ بَابَ الْبَيْتِ الَّذِي كَانَ يَدْخُلُ مِنْهُ وَيَخْرُجُ. وَقَدْ فَسَّرَ ابْنُ عُمَرَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ فِي الْمَسْجِدِ غَيْرُهُمَا. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ ثَبَتَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ رِجَالٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ تُصِيبُهُمُ الْجَنَابَةُ فَيَتَوَضَّئُونَ وَيَأْتُونَ الْمَسْجِدَ فَيَتَحَدَّثُونَ فِيهِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللُّبْثَ فِي الْمَسْجِدِ لِلْجُنُبِ جَائِزٌ إِذَا تَوَضَّأَ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ كَمَا ذَكَرْنَا. فَالْجَوَابُ أَنَّ الْوُضُوءَ لَا يَرْفَعُ حَدَثَ الْجَنَابَةِ، وَكُلُّ مَوْضِعٍ وُضِعَ لِلْعِبَادَةِ وَأُكْرِمَ عَنِ النَّجَاسَةِ الظَّاهِرَةِ يَنْبَغِي أَلَّا يَدْخُلَهُ مَنْ لَا يُرْضَى لِتِلْكَ الْعِبَادَةِ، وَلَا يَصِحُّ لَهُ أَنْ يَتَلَبَّسَ بِهَا. وَالْغَالِبُ مِنْ أَحْوَالِهِمُ الْمَنْقُولَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَغْتَسِلُونَ فِي بُيُوتِهِمْ. فَإِنْ قِيلَ: يَبْطُلُ بِالْمُحْدِثِ. قُلْنَا: ذَلِكَ يَكْثُرُ وُقُوعُهُ فَيَشُقُّ الْوُضُوءُ مِنْهُ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ) مَا يُغْنِي وَيَكْفِي. وَإِذَا كَانَ لَا يَجُوزُ لَهُ اللُّبْثُ فِي الْمَسْجِدِ فَأَحْرَى أَلَّا يَجُوزَ لَهُ مَسُّ الْمُصْحَفِ وَلَا الْقِرَاءَةُ فِيهِ، إِذْ هُوَ أَعْظَمُ حُرْمَةً. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي (الْوَاقِعَةِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيةُ عَشْرَةَ- وَيُمْنَعُ الْجُنُبُ عِنْدَ عُلَمَائِنَا مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ غَالِبًا إِلَّا الْآيَاتِ الْيَسِيرَةِ لِلتَّعَوُّذِ. وَقَدْ رَوَى مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه

[Bu durum] her ikisi için de bir tahsis (özel hüküm) olur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem birtakım şeylerle tahsis edilmişti (kendisine özel kılınmıştı), dolayısıyla bu da kendisine tahsis edilen şeylerden biri olur. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'yi aleyhisselam tahsis edip başkasına ruhsat vermediği bir hususta ona ruhsat tanıdı. Evlerinin kapıları mescide açılmakta idiyse de mescitte onların iki evi dışında başka evlerin kapıları da vardı. Hatta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'nin kapısı hariç bu kapıların kapatılmasını emretti. Amr b. Meymûn'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « سُدُّوا الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ » «Ali'nin kapısı hariç [mescide açılan] kapıları kapatınız.» Böylece kapısının mescitte bırakılmasıyla onu aleyhisselam tahsis etti; o evinde cünüp oluyor ve evi de mescitte bulunuyordu. Resûlullah'ın: « لَا تَبْقَيَنَّ فِي الْمَسْجِدِ خَوْخَةٌ إِلَّا خَوْخَةُ أَبِي بَكْرٍ » «Ebû Bekir'in kapı penceresi (havha) hariç mescitte hiçbir havha kalmasın!» buyruğuna gelince; bunlar -Allah en iyisini bilir- mescide bakan havhalar/küçük kapılardı; evlerin ana kapıları ise mescidin dışındaydı. Peygamber aleyhisselam ona ikram ve hürmeten bu havhaların kapatılıp Ebû Bekir'in havhasının bırakılmasını emretmiştir. Havhalar menfezler ve pencereler (küçük aralıklar) gibidir. Ali'nin kapısı ise girip çıktığı evin [asıl] kapısıydı. Nitekim İbn Ömer bunu: “Mescitte o ikisinden başka kapı yoktu” sözüyle açıklamıştır. Şayet: “Atâ b. Yesâr'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: ‘Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimselere cenabet isabet ederdi de abdest alıp mescide gelir ve orada konuşurlardı.’ Bu rivayet, abdest aldığı takdirde cünüp kimsenin mescitte oturup kalmasının caiz olduğuna delalet eder ki daha önce belirttiğimiz gibi bu, Ahmed ve İshâk'ın da mezhebidir” denilecek olursa; buna verilecek cevap şudur: Abdest, cenabet hadesini kaldırmaz. İbadet için tesis edilmiş ve zahirî necasetten arındırılmış her bir mekâna, o ibadeti ifa etmesi kabul olunmayan ve o ibadete bürünmesi sahih olmayan kimsenin girmemesi gerekir. Ashabın nakledilen hallerinin geneli evlerinde guslettikleri yönündedir. Şayet: “Bu durum abdestsiz kimseyle (muhdis) nakzolunur / çelişir” denirse, deriz ki: Bu sıkça vuku bulur ve bundan ötürü abdest almak meşakkat verir; ayrıca Yüce Allah'ın: { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “...yolcu olmanız müstesna cünüp iken de [namaza/mescide yaklaşmayın]...” buyruğunda [bu konuya dair] yeterli ve kâfi açıklama mevcuttur. Cünüp kimsenin mescitte kalması caiz olmadığına göre, hürmeti daha büyük olduğu için Mushaf'a dokunması ve ondan okuması evleviyetle caiz olmaz. Bunun açıklaması inşâallâhu Teâlâ Vâkıa [Suresi'nde] gelecektir. On ikincisi: Âlimlerimize göre cünüp olan kimse, sığınma (istiâze) maksadıyla okunan az sayıdaki ayetler müstesna, genellikle Kur'an okumaktan men edilir. Nitekim Mûsâ b. Ukbe'nin Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi [ve sellem] şöyle buyurmuştur:

وَسَلَّمَ: (لَا يَقْرَأُ الْجُنُبُ وَالْحَائِضُ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ) أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ عَنْ مِسْعَرٍ، وَشُعْبَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَا يَحْجُبُهُ عَنْ قِرَاءَةِ القرآن شي إِلَّا أَنْ يَكُونَ جُنُبًا. قَالَ سُفْيَانُ: قَالَ لِي شُعْبَةُ: مَا أُحَدِّثُ بِحَدِيثٍ أَحْسَنَ مِنْهُ. وأخرجه ابن ماجة قال: حدثنا محمد ابن بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، فَذَكَرَهُ بِمَعْنَاهُ، وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى أَنْ يَقْرَأَ أَحَدُنَا الْقُرْآنَ وَهُوَ جُنُبٌ، أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَرَوَى عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: كَانَ ابْنُ رَوَاحَةَ مُضْطَجِعًا إِلَى جَنْبِ امْرَأَتِهِ فَقَامَ إِلَى جَارِيَةٍ لَهُ فِي نَاحِيَةِ الْحُجْرَةِ فَوَقَعَ عَلَيْهَا، وَفَزِعَتِ امْرَأَتُهُ فَلَمْ تَجِدْهُ فِي مَضْجَعِهِ، فَقَامَتْ فَخَرَجَتْ فَرَأَتْهُ عَلَى جَارِيَتِهِ، فَرَجَعَتْ إِلَى الْبَيْتِ فَأَخَذَتِ الشَّفْرَةَ ثُمَّ خَرَجَتْ، وَفَرَغَ فَقَامَ فَلَقِيَهَا تَحْمِلُ الشَّفْرَةَ فَقَالَ مَهْيَمْ؟ قَالَتْ: مَهْيَمْ! لَوْ أَدْرَكْتُكَ حَيْثُ رَأَيْتُكَ لَوَجَأْتُ بَيْنَ كَتِفَيْكَ بِهَذِهِ الشَّفْرَةِ. قَالَ: وَأَيْنَ رَأَيْتِنِي؟ قَالَتْ: رَأَيْتُكَ عَلَى الْجَارِيَةِ، فَقَالَ: مَا رَأَيْتِنِي، وَقَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَقْرَأَ أَحَدُنَا الْقُرْآنَ وَهُوَ جُنُبٌ. قَالَتْ: فَاقْرَأْ، [وَكَانَتْ لَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ، [فقال:

“Cünüp ve hayızlı kimse Kur'an'dan hiçbir şey okuyamaz.” Bunu İbn Mâce tahriç etmiştir. ed-Dârekutnî, Süfyân'ın Mis'ar'dan, Şu'be'nin Amr b. Mürre'den, onun Abdullâh b. Seleme'den, onun da Ali'den naklettiği şu hadisi tahriç etmiştir: “Cünüp olması müstesna, hiçbir şey Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an okumaktan alıkoymazdı.” Süfyân dedi ki: Şu'be bana: “Bundan daha güzel bir hadis rivayet etmedim” dedi. İbn Mâce de bunu tahriç etmiş ve şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Amr b. Mürre'den anlattı ve hadisi mânasıyla zikretti; bu isnad sahihtir. İbn Abbâs'tan, o da Abdullâh b. Revâha'dan rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birimizin cünüp iken Kur'an okumasını yasaklamıştır; bunu ed-Dârekutnî tahriç etmiştir. İkrime'den şöyle rivayet edilmiştir: İbn Revâha hanımının yanında uzanmış yatıyordu; odanın bir köşesinde bulunan cariyesinin yanına kalkıp onunla birlikte oldu. Hanımı dehşetle uyandı ve onu yatağında bulamadı; kalkıp dışarı çıktı ve onu cariyesinin üzerinde gördü. Eve dönüp büyük bir bıçak aldı, sonra tekrar çıktı. İbn Revâha işini bitirip kalkmıştı ki elinde bıçakla hanımını karşıladı ve: “Ne var, ne oldu?” dedi. Kadın: “Ne mi oldu! Seni gördüğüm yerde yakalasaydım şu bıçağı kürek kemiklerinin arasına saplardım!” dedi. İbn Revâha: “Beni nerede gördün?” diye sordu. Kadın: “Cariyenin üzerinde gördüm” dedi. O da: “Beni görmedin; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birimizin cünüp iken Kur'an okumasını yasakladı” dedi. Kadın: “Öyleyse oku!” dedi. [Kadın Kur'an okumayı bilmiyordu]. Bunun üzerine şöyle dedi:

أتانا رسول الله يتلوا كِتَابَهُ ... كَمَا لَاحَ مَشْهُورٌ مِنَ الْفَجْرِ سَاطِعُ

“Allah'ın elçisi bize geldi, Kitabını okur, ... Tıpkı şafağın meşhur parlaklığı yayılıp belirdiği gibi.”

أَتَى بِالْهُدَى بَعْدَ الْعَمَى فَقُلُوبُنَا ... بِهِ مُوقِنَاتٌ أَنَّ مَا قَالَ وَاقِعُ

“Körlükten sonra hidayet getirdi; artık kalplerimiz, ... Onun söylediği şeyin kesinlikle gerçekleşeceğine inanmıştır.”

يَبِيتُ يُجَافِي جَنْبُهُ عَنْ فِرَاشِهِ ... إِذَا اسْتَثْقَلَتْ بِالْمُشْرِكِينَ الْمَضَاجِعُ

“Müşriklerin yatakları üzerlerine ağırlık çöktürdüğünde, ... O, geceler boyu yanını yatağından uzak tutar.”

فَقَالَتْ: آمَنْتُ بِاللَّهِ وَكَذَّبْتُ الْبَصَرَ. ثُمَّ غَدَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ﷺ. الثالثة عشرة- قوله تعالى: (حَتَّى تَغْتَسِلُوا) نَهَى اللَّهُ ﷾ عَنِ الصَّلَاةِ إِلَّا بَعْدَ الِاغْتِسَالِ، وَالِاغْتِسَالُ مَعْنًى مَعْقُولٌ، وَلَفْظُهُ عِنْدَ الْعَرَبِ مَعْلُومٌ، يُعَبَّرُ بِهِ عَنْ إِمْرَارِ الْيَدِ مَعَ الْمَاءِ عَلَى الْمَغْسُولِ، وَلِذَلِكَ فَرَّقَتِ الْعَرَبُ بَيْنَ قَوْلِهِمْ: غَسَلْتُ الثَّوْبَ، وَبَيْنَ قولهم:

Bunun üzerine [hanımı] şöyle dedi: “Allah’a iman ettim, gözümü yalanladım.” Sonra [İbn Revâha] sabahleyin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına varıp durumu haber verdi. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görününceye kadar güldü. On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah’ın: { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } “Gusledinceye kadar” buyruğudur. Yüce Allah, gusletmedikçe namaz kılmayı yasaklamıştır. Gusletmek (iğtisâl), akılla kavranabilen bir anlamdır ve lafzı Arapların nezdinde bilinmektedir; bununla, yıkanan şeyin üzerinde su ile birlikte elin gezdirilmesi ifade edilir. Bundan dolayı Araplar, “Elbiseyi yıkadım (gaseltü’s-sevbe)” sözleri ile...

أَفَضْتُ عَلَيْهِ الْمَاءَ وَغَمَسْتُهُ فِي الْمَاءِ. إِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْجُنُبِ يَصُبُّ عَلَى جَسَدِهِ الْمَاءَ أَوْ يَنْغَمِسُ فِيهِ وَلَا يَتَدَلَّكُ، فَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ أنه لا بجزية حَتَّى يَتَدَلَّكَ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷾ أَمَرَ الْجُنُبَ بِالِاغْتِسَالِ، كَمَا أَمَرَ الْمُتَوَضِّئَ بِغَسْلِ وَجْهِهِ وَيَدَيْهِ، [وَلَمْ يَكُنْ لِلْمُتَوَضِّئِ بُدٌّ مِنْ إِمْرَارِ يَدَيْهِ مَعَ الْمَاءِ عَلَى وَجْهِهِ وَيَدَيْهِ، فَكَذَلِكَ جَمِيعُ جَسَدِ الْجُنُبِ وَرَأْسِهِ فِي حُكْمِ وَجْهِ الْمُتَوَضِّئِ وَيَدَيْهِ. [وَهَذَا قَوْلُ الْمُزَنِيِّ وَاخْتِيَارِهِ. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَالِكِيُّ: وَهَذَا هُوَ الْمَعْقُولُ مِنْ لَفْظِ الْغُسْلِ، لِأَنَّ الِاغْتِسَالَ فِي اللُّغَةِ هُوَ الِافْتِعَالُ، وَمَنْ لَمْ يَمُرَّ يديه فَلَمْ يَفْعَلْ غَيْرَ صَبِّ الْمَاءِ لَا يُسَمِّيهِ أَهْلُ اللِّسَانِ غَاسِلًا، بَلْ يُسَمُّونَهُ صَابًّا لِلْمَاءِ وَمُنْغَمِسًا فِيهِ. قَالَ: وَعَلَى نَحْوِ هَذَا جَاءَتِ الْآثَارُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ فَاغْسِلُوا الشَّعْرَ وَأَنْقُوا الْبَشَرَةَ) قَالَ: وَإِنْقَاؤُهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ- لَا يَكُونُ إِلَّا بِتَتَبُّعِهِ، عَلَى حَدِّ مَا ذَكَرْنَا. قُلْتُ: لَا حُجَّةَ فِيمَا اسْتُدِلَّ بِهِ مِنَ الْحَدِيثِ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ قَدْ خُولِفَ فِي تَأْوِيلِهِ، قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ ﵇ (وَأَنْقُوا الْبَشَرَةَ) أَرَادَ غَسْلَ الْفَرْجِ وَتَنْظِيفَهُ، وَأَنَّهُ كَنَّى بِالْبَشَرَةِ عَنِ الْفَرْجِ. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: مَا رَأَيْتُ] أَحَدًا [أَعْلَمَ بِتَفْسِيرِ الْأَحَادِيثِ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ. الثَّانِي: أَنَّ الْحَدِيثَ أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ وَقَالَ فِيهِ: وَهَذَا الْحَدِيثُ ضَعِيفٌ، كَذَا فِي رِوَايَةِ ابن داسة. وفي رواية اللؤلؤي عَنْهُ: الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ ضَعِيفٌ، حَدِيثُهُ مُنْكَرٌ، فَسَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْحَدِيثِ، وَبَقِيَ الْمُعَوَّلُ عَلَى اللِّسَانِ كَمَا بَيَّنَّا. وَيُعَضِّدُهُ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ بِصَبِيٍّ فَبَالَ عَلَيْهِ، فَدَعَا بِمَاءٍ فَأَتْبَعَهُ بَوْلَهُ وَلَمْ يَغْسِلْهُ، رَوَتْهُ عَائِشَةُ، وَنَحْوَهُ عَنْ أُمِّ قَيْسٍ بِنْتِ مِحْصَنٍ، أَخْرَجَهُمَا مُسْلِمٌ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَجَمَاعَةِ الْفُقَهَاءِ: يُجْزِئُ الْجُنُبَ صَبُّ الْمَاءِ وَالِانْغِمَاسُ فِيهِ إِذَا أَسْبَغَ وَعَمَّ وَإِنْ لَمْ يَتَدَلَّكْ، عَلَى مُقْتَضَى حَدِيثِ مَيْمُونَةَ وَعَائِشَةَ فِي غُسْلِ النَّبِيِّ ﷺ. رَوَاهُمَا الْأَئِمَّةُ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُفِيضُ الْمَاءَ عَلَى جَسَدِهِ، وبه قال محمد بن عبد الحكم،

“Üzerine su döktüm” ve “onu suya daldırdım” [denir]. Bu husus sabit olunca bil ki; âlimler, cünüp olan kimsenin [bedenini] ovmaksızın üzerine su dökmesi veya suya dalması konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüşe göre, ovmadıkça [gusül] yeterli olmaz. Çünkü Yüce Allah cünüp olana yıkanmayı (iğtisâl) emrettiği gibi, abdest alana da yüzünü ve ellerini yıkamayı emretmiştir. [Abdest alan kimsenin su ile birlikte ellerini yüzü ve elleri üzerinde gezdirmesi zorunlu olduğu gibi, cünüp olan kimsenin bütün bedeni ve başı da abdest alanın yüzü ve elleri hükmündedir]. [Bu görüş el-Müzenî'nin kavli ve tercihidir. Mâlikî [fakihlerinden] Ebû'l-Ferec Amr b. Muhammed şöyle demiştir: Gusül lafzından anlaşılan mâkul mana da budur. Zira dilde 'iğtisâl', 'iftiâl' veznindedir. Ellerini gezdirmeyip sadece su dökmekten başka bir şey yapmayan kimseye lügat ehli 'yıkayan' (gâsil) demez; bilakis ona 'su döken' ve 'suya dalan' derler. Dedi ki: Nitekim Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen rivayetler de bu doğrultuda gelmiştir; zira o şöyle buyurmuştur: « تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ فَاغْسِلُوا الشَّعْرَ وَأَنْقُوا الْبَشَرَةَ » «Her bir saç teli/kılın altında cenabet vardır. O halde saçları/kılları yıkayın ve deriyi temizleyin». Ebû'l-Ferec dedi ki: Derinin temizlenmesi -Allah en iyisini bilir ya- ancak zikrettiğimiz üzere [bedeni elle] takip edip ovmakla olur. Ben derim ki: Delil olarak getirilen bu hadiste iki bakımdan bir delil [gücü] yoktur: Birincisi: Hadisin tevilinde ihtilaf edilmiştir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Resûlullah'ın aleyhisselâm «ve deriyi temizleyin» buyruğundan murat, avret yerini yıkamak ve temizlemektir; nitekim 'beşere' (deri) lafzıyla avret yerini kinaye yapmıştır. İbn Vehb dedi ki: Hadislerin tefsirini İbn Uyeyne'den daha iyi bilen] hiç kimseyi [görmedim. İkincisi: Hadisi Ebû Dâvûd Sünen'inde tahriç etmiş ve onun hakkında: “Bu hadis zayıftır” demiştir. İbn Dâse rivayetinde böyledir. Ondan nakledilen el-Lü'lüî rivayetinde ise: “el-Hâris b. Vecîh zayıftır, hadisi münkerdir” denmiştir. Dolayısıyla hadisle delil getirme [imkânı] düşmüş ve açıkladığımız üzere dayanak [yalnızca] dil kalmıştır. Bunu, sahih hadiste sabit olan şu rivayet de desteklemektedir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir erkek çocuk getirildi de çocuk üzerine idrarını yaptı. Bunun üzerine [Resûlullah] su istedi ve suyu idrarının peşi sıra döktü, onu [ovarak] yıkamadı. Bunu Âişe rivayet etmiştir. Benzeri Ümmü Kays bint Mıhsan'dan da rivayet edilmiş olup her ikisini Müslim tahriç etmiştir. Âlimlerin cumhuru ve fakihler topluluğu ise şöyle demiştir: Suyu [bedenin her yerine] ulaştırıp kapladığı takdirde, ovmasa bile cünüp kimse için su dökmek ve suya dalmak yeterlidir. Bu, imamların rivayet ettiği üzere Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem guslüne dair Meymûne ve Âişe hadisinin gereğidir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem suyu bedeni üzerine dökerdi. Muhammed b. Abdilhakem de bu görüştedir.]

وَإِلَيْهِ رَجَعَ أَبُو الْفَرَجِ وَرَوَاهُ عَنْ مَالِكٍ، قَالَ: وَإِنَّمَا أَمَرَ بِإِمْرَارِ الْيَدَيْنِ فِي الْغُسْلِ لِأَنَّهُ لَا يَكَادُ مَنْ لَمْ يُمِرَّ يَدَيْهِ عَلَيْهِ يَسْلَمُ مِنْ تَنَكُّبِ الْمَاءِ عَنْ بَعْضِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ مِنْ جَسَدِهِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَعْجَبُ لِأَبِي الْفَرَجِ الَّذِي رَوَى وَحَكَى عَنْ صَاحِبِ الْمَذْهَبِ أَنَّ الْغُسْلَ دُونَ ذَلِكَ يُجْزِئُ! وَمَا قَالَهُ قَطُّ مَالِكٌ نَصًّا وَلَا تَخْرِيجًا، وَإِنَّمَا هِيَ مِنْ أَوْهَامِهِ. قُلْتُ: قَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ مَالِكٍ نَصًّا، قَالَ مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ الظَّاهِرِيُّ وَهُوَ ثِقَةٌ مِنْ ثِقَاتِ الشَّامِيِّينَ: سَأَلْتُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ عَنْ رَجُلٍ انْغَمَسَ فِي مَاءٍ وَهُوَ جُنُبٌ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ، قَالَ: مَضَتْ صَلَاتُهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ فِيهَا لَمْ يَتَدَلَّكْ وَلَا تَوَضَّأَ، وَقَدْ أَجْزَأَهُ عِنْدَ مَالِكٍ. وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِهِ أَنَّهُ لَا يُجْزِئُهُ حَتَّى يَتَدَلَّكَ، قِيَاسًا عَلَى غَسْلِ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ. وَحُجَّةُ الْجَمَاعَةِ أَنَّ كُلَّ مَنْ صُبَّ عَلَيْهِ الْمَاءُ فَقَدِ اغْتَسَلَ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: غَسَلَتْنِي السَّمَاءُ. وَقَدْ حَكَتْ عَائِشَةُ وَمَيْمُونَةُ صِفَةَ غُسْلِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَذْكُرَا تَدَلُّكًا، وَلَوْ كَانَ وَاجِبًا مَا تَرَكَهُ، لِأَنَّهُ الْمُبَيِّنُ عَنِ اللَّهِ مُرَادَهُ، وَلَوْ فَعَلَهُ لَنُقِلَ عَنْهُ، كَمَا نُقِلَ تَخْلِيلُ أُصُولِ شَعْرِهِ بِالْمَاءِ وَغَرْفُهُ عَلَى رَأْسِهِ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنْ صِفَةِ غُسْلِهِ وَوُضُوئِهِ ﵇. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَغَيْرُ نَكِيرٍ أَنْ يَكُونَ الْغُسْلُ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ مَرَّةً بِالْعَرْكِ وَمَرَّةً بِالصَّبِّ وَالْإِفَاضَةِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يكون الله ﷿ تَعَبَّدَ عِبَادَهُ فِي الْوُضُوءِ بِإِمْرَارِ أَيْدِيهِمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ مَعَ الْمَاءِ وَيَكُونُ ذَلِكَ غُسْلًا، وَأَنْ يُفِيضُوا الْمَاءَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي غُسْلِ الْجَنَابَةِ وَالْحَيْضِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ غُسْلًا مُوَافِقًا لِلسُّنَّةِ غَيْرَ خَارِجٍ مِنَ اللُّغَةِ وَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ أَصْلًا فِي نَفْسِهِ، لَا يَجِبُ أَنْ يُرَدَّ أَحَدُهُمَا إِلَى صَاحِبِهِ، لِأَنَّ الْأُصُولَ لَا يُرَدُّ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ قِيَاسًا- وَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ. وَإِنَّمَا تُرَدُّ الْفُرُوعُ قِيَاسًا عَلَى الْأُصُولِ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الرَّابِعَةُ عَشْرَةَ- حَدِيثُ مَيْمُونَةَ وَعَائِشَةَ يَرُدُّ مَا رَوَاهُ شُعْبَةُ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ إِذَا اغْتَسَلَ مِنَ الْجَنَابَةِ غَسَلَ يَدَيْهِ سَبْعًا وَفَرْجَهُ سَبْعًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَتِ الصَّلَاةُ خَمْسِينَ، وَالْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ سَبْعُ مِرَارٍ، وَغَسْلُ الْبَوْلِ من الثوب سبع مرار،

Ebû'l-Ferec de bu görüşe dönmüş ve bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. O şöyle demiştir: Gusülde iki elin gezdirilmesini emretmesinin sebebi şudur: Çünkü ellerini [bedeni üzerinde] gezdirmeyen kimsenin, bedeninden [yıkanması] farz olan bazı yerlerden suyun uzak kalmasından (ulaşmamasından) kurtulması neredeyse mümkün değildir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Mezhep sahibinden [İmâm Mâlik'ten] guslün bundan başkasıyla da (ovalamadan da) yeterli olacağını rivayet ve nakleden Ebû'l-Ferec'e şaşarım! Mâlik bunu ne nass (açık ifade) olarak ne de tahrîc yoluyla asla söylememiştir; bu ancak onun [Ebû'l-Ferec'in] vehimlerindendir. Ben derim ki: Bu husus Mâlik'ten nass olarak rivayet edilmiştir. Şamlıların güvenilir ravilerinden olan Mervân b. Muhammed ez-Zâhirî şöyle demiştir: Mâlik b. Enes'e, cünüp iken suya dalıp da abdest almayan bir adamın durumunu sordum; o: “[Kıldığı] namazı geçerlidir” dedi. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: İşte bu rivayette [adamın] ne ovduğu ne de abdest aldığı geçmektedir; buna rağmen Mâlik'e göre bu ona kâfi gelmiştir. Ancak mezhebinden meşhur olan görüş, yüzü ve elleri yıkamaya kıyasla, ovmadıkça kâfi gelmeyeceğidir. Cumhûrun (âlimler çoğunluğunun) delili ise şudur: Üzerine su dökülen herkes yıkanmış (gusletmiş) sayılır. Nitekim Araplar: “Gökyüzü (yağmur) beni yıkadı” derler. Âişe ve Meymûne de Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem guslünün vasfını anlatmış ve ovmayı (tedellükü) zikretmemişlerdir. Şayet bu vâcip olsaydı, onu terk etmezdi; zira o, Allah'ın muradını O'nun adına açıklayandır. Eğer bunu yapmış olsaydı, saç diplerini su ile hilallemesi, başının üzerine avuçla su dökmesi ve guslü ile abdestinin diğer vasıfları nakledildiği gibi bu da kendisinden nakledilirdi aleyhisselâm. Ebû Ömer dedi ki: Arap dilinde guslün bazen ovalamak (el-ark) ile, bazen de dökmek ve akıtmak (ifâza) ile olması inkâr edilemez bir gerçektir. Durum böyle olunca, Yüce Allah'ın abdest konusunda kullarını ellerini su ile birlikte yüzlerine gezdirmekle mükellef kılması ve bunun bir gusül (yıkama) olması; cenabet ve hayız guslünde ise üzerlerine su akıtmaları ve bunun da Sünnet'e uygun olup lügatın dışına çıkmayan bir gusül sayılması imkânsız değildir. Bu iki durumun her biri başlı başına bir asıldır; birinin diğerine ircâ edilmesi (kıyaslanması) gerekmez. Zira asıllar kıyas yoluyla birbirine ircâ edilmez -ki bu husus ümmetin âlimleri arasında ihtilafsızdır-. Ancak fer'ler kıyas yoluyla asıllara ircâ edilir. Tevfik Allah'tandır. On dördüncüsü: Meymûne ve Âişe'nin hadisi, İbn Abbâs'ın azatlısı Şu'be'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği; cenabetten guslettiğinde ellerini yedi defa, avret yerini de yedi defa yıkadığına dair rivayeti reddeder. İbn Ömer'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Namaz elli [vakit], cenabetten gusül yedi defa ve elbiseden idrarı yıkamak da yedi defa idi;...

فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْأَلُ حَتَّى جُعِلَتِ الصَّلَاةُ خَمْسًا، وَالْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ مَرَّةً، وَالْغَسْلُ مِنَ الْبَوْلِ مَرَّةً. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَإِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِيهِ ضَعْفٌ وَلِينٌ، وَإِنْ كَانَ أَبُو دَاوُدَ قَدْ خَرَّجَهُ وَالَّذِي قَبْلَهُ عَنْ شُعْبَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَشُعْبَةُ هَذَا ليس بالقوي، ويرد هما حَدِيثُ عَائِشَةَ وَمَيْمُونَةَ. الْخَامِسَةُ عَشْرَةَ- وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ إِمْرَارَ يَدِهِ عَلَى جَسَدِهِ فَقَدْ قَالَ سَحْنُونُ: يَجْعَلُ مَنْ يَلِي ذَلِكَ مِنْهُ، أَوْ يُعَالِجُهُ بِخِرْقَةٍ. وَفِي الْوَاضِحَةِ: يُمِرُّ يَدَيْهِ عَلَى مَا يُدْرِكُهُ مِنْ جَسَدِهِ، ثُمَّ يُفِيضُ الْمَاءَ حَتَّى يَعُمَّ مَا لَمْ تَبْلُغْهُ يَدَاهُ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي تَخْلِيلِ الْجُنُبِ لِحْيَتَهُ، فَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ عَلَيْهِ ذَلِكَ. وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْهُ أَنَّ عَلَيْهِ ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: ذَلِكَ هُوَ أَحَبُّ إِلَيْنَا، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُخَلِّلُ شَعْرَهُ فِي غُسْلِ الْجَنَابَةِ، وَذَلِكَ عَامٌّ وَإِنْ كَانَ الْأَظْهَرُ فِيهِ شَعْرُ رَأْسِهِ، وَعَلَى هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ الْعُلَمَاءُ. وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّ اسْتِيعَابَ جَمِيعِ الْجَسَدِ فِي الْغُسْلِ وَاجِبٌ، وَالْبَشَرَةُ الَّتِي تَحْتَ اللِّحْيَةِ مِنْ جُمْلَتِهِ، فَوَجَبَ إِيصَالُ الْمَاءِ إِلَيْهَا وَمُبَاشَرَتُهَا بِالْيَدِ. وَإِنَّمَا انْتَقَلَ الْفَرْضُ إِلَى الشَّعْرِ فِي الطَّهَارَةِ الصُّغْرَى لِأَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى التَّخْفِيفِ، وَنِيَابَةُ الْأَبْدَالِ فِيهَا مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ، وَلِذَلِكَ جَازَ فِيهَا الْمَسْحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَلَمْ يَجُزْ فِي الْغُسْلِ. قُلْتُ: وَيُعَضِّدُ هَذَا قَوْلُهُ ﷺ: (تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ). السَّابِعَةُ عَشْرَةَ- وَقَدْ بَالَغَ قَوْمٌ فَأَوْجَبُوا الْمَضْمَضَةَ وَالِاسْتِنْشَاقَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (حَتَّى تَغْتَسِلُوا) مِنْهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ، وَلِأَنَّهُمَا مِنْ جُمْلَةِ الْوَجْهِ وَحُكْمُهُمَا حُكْمُ ظَاهِرِ الْوَجْهِ كالخد والجبين، فمن تركهما وصلي الله عليه وسلم أَعَادَ كَمَنْ تَرَكَ لُمْعَةً، وَمَنْ تَرَكَهُمَا فِي وُضُوئِهِ فَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَيْسَتَا بِفَرْضٍ لَا فِي الْجَنَابَةِ وَلَا فِي الْوُضُوءِ، لِأَنَّهُمَا بَاطِنَانِ [فَلَا يَجِبُ] كَدَاخِلِ الْجَسَدِ. وَبِذَلِكَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ: هُمَا فَرْضٌ فِي الْوُضُوءِ وَالْغُسْلِ جَمِيعًا، وَهُوَ قَوْلُ إسحاق

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, namaz beş [vakte], cenabetten dolayı gusül bir defaya ve idrardan dolayı yıkanmak bir defaya indirilinceye kadar [Rabbine] niyazda bulunmaya devam etti. İbn Abdilber şöyle demiştir: İbn Ömer'den gelen bu hadisin isnadında zayıflık ve gevşeklik vardır. Her ne kadar Ebû Dâvûd bunu ve bundan öncekini İbn Abbâs'ın azatlısı Şu'be'den tahric etmiş olsa da bu Şu'be pek kuvvetli değildir; ayrıca Âişe ve Meymûne'nin hadisleri de bu iki rivayeti reddetmektedir. On Beşinci [Mesele]- Elini bedeni üzerinde gezdirmeye güç yetiremeyen kimse hakkında Sahnûn şöyle demiştir: Bunu kendisi yerine yapacak birini görevlendirir veya bir bez parçasıyla bunu yapmaya çalışır. el-Vâdıha'da ise şöyle denmektedir: Bedeninden yetişebildiği yerler üzerinde ellerini gezdirir, sonra da ellerinin ulaşamadığı yerleri kaplayacak şekilde suyu döker. On Altıncı [Mesele]- Mâlik'in, cünüp olan kimsenin sakalını hilallemesi hususundaki görüşü farklılık göstermiştir. İbnü'l-Kâsım'ın ondan rivayet ettiğine göre o: “Böyle bir zorunluluğu yoktur” demiştir. Eşheb'in ondan rivayetine göre ise bu ona vâciptir. İbn Abdilhakem şöyle demiştir: Bu [ikincisi] bize göre daha sevimlidir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cenabet guslünde kıllarını hilallerdi. Bu ifade umumidir, her ne kadar bunda en belirgin olan başın saçı olsa da. Âlimler de bu iki görüş üzeredir. Mâna ve kıyas yönünden ise gusülde bütün bedeni kaplamak vâciptir; sakalın altındaki deri de bunun bir parçasıdır. Dolayısıyla suyun oraya ulaştırılması ve el ile temas ettirilmesi vâcip olmuştur. Küçük taharette (abdestte) farzın kıllara intikal etmesi ise onun kolaylaştırma esasına dayanması ve onda bir zaruret olmaksızın bedellerin birbirinin yerine geçebilmesindendir. Bundan dolayı abdestte mestler üzerine mesh câiz olmuş, gusülde ise câiz olmamıştır. Ben (Kurtubî) derim ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ» «Her bir kılın altında bir cünüplük vardır» hadisi de bunu desteklemektedir. On Yedinci [Mesele]- Bir topluluk ise ileri giderek Yüce Allah'ın { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } “Gusledinceye kadar” kavlinden ötürü mazmazayı (ağza su vermeyi) ve istinşâkı (burna su çekmeyi) vâcip kılmışlardır; Ebû Hanîfe de bunlardandır. Çünkü bu ikisi yüzün bir parçasıdır ve bunların hükmü yanak ve alın gibi yüzün dış kısmının hükmü gibidir. Dolayısıyla bunları terk edip namaz kılan kimse, tıpkı bedeninde kuru bir yer (lum'a) bırakan kimse gibi namazını iade eder; abdestinde bu ikisini terk eden kimseye ise iade gerekmez. Mâlik ise şöyle demiştir: Bu ikisi ne cenabet [guslünde] ne de abdestte farzdır; çünkü bu ikisi bedenin içi gibi bâtın (iç organ) hükmündedir [dolayısıyla yıkanması vâcip olmaz]. Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Leys b. Sa'd, el-Evzâî ve tâbiînden bir grup da bu görüşü benimsemiştir. İbn Ebî Leylâ ve Hammâd b. Ebî Süleymân ise: “Bu ikisi hem abdestte hem de gusülde farzdır” demişlerdir; bu aynı zamanda İshâk'ın da görüşüdür.

وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَبَعْضِ أَصْحَابِ دَاوُدَ. وَرُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَعَطَاءٍ مِثْلَ هَذَا الْقَوْلِ. وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ أَيْضًا أَنَّ الْمَضْمَضَةَ سُنَّةٌ وَالِاسْتِنْشَاقَ فَرْضٌ، وَقَالَ بِهِ بَعْضُ أَصْحَابِ دَاوُدَ. وَحُجَّةُ مَنْ لَمْ يُوجِبْهُمَا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَذْكُرْهُمَا فِي كِتَابِهِ، وَلَا أَوْجَبَهُمَا رَسُولُهُ، وَلَا اتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَيْهِ، وَالْفَرَائِضُ لَا تَثْبُتُ إِلَّا بِهَذِهِ الْوُجُوهِ. احْتَجَّ مَنْ أَوْجَبَهُمَا بِالْآيَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ) فَمَا وَجَبَ فِي الْوَاحِدِ مِنَ الْغُسْلِ وَجَبَ فِي الْآخَرِ، وَالنَّبِيُّ ﷺ لَمْ يُحْفَظْ عَنْهُ أَنَّهُ تَرَكَ الْمَضْمَضَةَ وَالِاسْتِنْشَاقَ فِي وُضُوئِهِ وَلَا فِي غُسْلِهِ مِنَ الْجَنَابَةِ، وَهُوَ الْمُبَيِّنُ عَنِ اللَّهِ مُرَادَهُ قَوْلًا وَعَمَلًا. احْتَجَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ الْمَضْمَضَةَ وَلَمْ يَأْمُرْ بِهَا وَأَفْعَالُهُ مَنْدُوبٌ إِلَيْهَا لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ إِلَّا بِدَلِيلٍ، وَفَعَلَ الِاسْتِنْشَاقَ وَأَمَرَ بِهِ، وَأَمْرُهُ عَلَى الْوُجُوبِ أَبَدًا. الثَّامِنَةُ عَشْرَةَ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَلَا بُدَّ فِي غُسْلِ الْجَنَابَةِ مِنَ النِّيَّةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (حَتَّى تَغْتَسِلُوا) وَذَلِكَ يَقْتَضِي النِّيَّةَ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَكَذَلِكَ الْوُضُوءُ وَالتَّيَمُّمُ. وَعَضَّدُوا هذا وبقوله تَعَالَى: (وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) وَالْإِخْلَاصُ النِّيَّةُ فِي التَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالْقَصْدُ لَهُ بِأَدَاءِ مَا افْتَرَضَ عَلَى عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَالَ ﵇: (إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ) وَهَذَا عَمَلٌ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالْحَسَنُ: يُجْزِئُ الْوُضُوءَ وَالتَّيَمُّمَ بِغَيْرِ نِيَّةٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: كُلُّ طَهَارَةٍ بِالْمَاءِ فَإِنَّهَا تُجْزِئُ بِغَيْرِ نِيَّةٍ، وَلَا يُجْزِئُ التَّيَمُّمُ إِلَّا بِنِيَّةٍ، قِيَاسًا عَلَى إِزَالَةِ النَّجَاسَةِ بِالْإِجْمَاعِ مِنَ الْأَبْدَانِ وَالثِّيَابِ بِغَيْرِ نِيَّةٍ. وَرَوَاهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ مَالِكٍ. التَّاسِعَةُ عَشْرَةَ- وَأَمَّا قَدْرُ الْمَاءِ الَّذِي يُغْتَسَلُ بِهِ، فَرَوَى مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شهاب عن عروة ابن الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ [أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ] ﵂ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَغْتَسِلُ مِنْ إِنَاءٍ هُوَ الْفَرَقُ من الجنابة. (الفرق) تحرك رأوه وَتُسَكَّنُ. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: (الْفَرَقُ) مِكْيَالٌ مِنَ الْخَشَبِ، كَانَ ابْنُ شِهَابٍ يَقُولُ: إِنَّهُ يَسَعُ خَمْسَةَ أَقْسَاطٍ بِأَقْسَاطِ بَنِي أُمَيَّةَ. وَقَدْ فَسَّرَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْأَعْشَى (الْفَرَقَ) فَقَالَ: ثَلَاثَةُ آصع، قال: وهي خمسة أقساط، قال:

[Bu görüş] Ahmed b. Hanbel ve Dâvûd'un bazı ashâbına da aittir. ez-Zührî ve Atâ'dan da bu görüşün benzeri rivayet edilmiştir. Ahmed'den mazmazanın (ağza su vermenin) sünnet, istinşakın (burna su çekmenin) ise farz olduğu da rivayet edilmiştir; Dâvûd'un bazı ashâbı da bu görüşü benimsemiştir. Her ikisini de farz kılmayanların delili şudur: Allah Teâlâ bunları Kitabında zikretmemiş, Resûlü bunları farz kılmamış ve bu konuda bir icmâ da gerçekleşmemiştir; farzlar ise ancak bu yollarla sabit olur. Her ikisini de farz kılanlar ise ayetle ve Yüce Allah'ın { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Yüzlerinizi yıkayın” buyruğu ile delil getirmişlerdir; dolayısıyla [abdest ve gusül gibi] birinde vacip olan yıkama diğerinde de vacip olur. Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem abdestinde de cenabetten guslünde de mazmaza ve istinşakı terk ettiği nakledilmemiştir; O ise söz ve fiil olarak Allah'ın muradını açıklayandır. İkisi arasını ayıranlar ise şu gerekçeyle delil getirmişlerdir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem mazmazayı bizzat yapmış fakat bunu emretmemiştir; O'nun fiilleri ise bir delil bulunmadıkça menduptur, vacip değildir. İstinşakı ise hem bizzat yapmış hem de emretmiştir; O'nun emri ise aksine delil olmadıkça daima vücûb (farziyet) ifade eder. On Sekizinci [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } “Gusledinceye kadar” buyruğu gereğince cenabet guslünde niyet mutlaka şarttır; zira bu ifade niyeti gerektirir. Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr bu görüştedir; abdest ve teyemmüm de böyledir. Onlar bu görüşlerini Yüce Allah'ın { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Halbuki onlar, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a kulluk etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı” ayetiyle de desteklemişlerdir. İhlâs, Allah Teâlâ'ya yakınlaşmada niyet etmek ve mümin kullarına farz kıldığı şeyleri eda etmeye yönelmektir. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm da: « إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ » «Ameller ancak niyetlere göredir» buyurmuştur; bu [gusül] de bir ameldir. el-Evzâî ve el-Hasan ise abdest ve teyemmümün niyetsiz de geçerli olacağını söylemişlerdir. Ebû Hanîfe ve ashâbı da şöyle demiştir: Su ile yapılan her temizlik niyetsiz de geçerlidir; teyemmüm ise ancak niyetle geçerli olur. Zira icmâ ile beden ve elbiselerden necasetin giderilmesinin niyetsiz geçerli olmasına kıyas edilmiştir. Bunu el-Velîd b. Müslim de Mâlik'ten rivayet etmiştir. On Dokuzuncu [Mesele]- Gusülde kullanılan suyun miktarına gelince; Mâlik, İbn Şihâb'dan, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o da [müminlerin annesi] Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cenabetten dolayı 'ferak' adı verilen bir kaptan guslederdi. 'Ferak' kelimesinin 'râ' harfi harekeli (ferak) de okunur, sâkin (ferk) de okunur. İbn Vehb dedi ki: 'Ferak' ahşaptan bir ölçektir. İbn Şihâb bunun Emevîlerin kist ölçüsüyle beş kist aldığını söylerdi. Muhammed b. Îsâ el-A'şâ 'ferak'ı açıklayarak şöyle demiştir: Üç sâ'dır; dedi ki: O da beş kisttir; dedi ki:

وَفِي الْخَمْسَةِ أَقْسَاطٍ اثْنَا عَشَرَ مُدًّا بِمُدِّ النَّبِيِّ ﷺ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ قَالَ سُفْيَانُ: (الْفَرَقُ) ثَلَاثَةُ آصُعٍ. وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَتَوَضَّأُ بِالْمُدِّ وَيَغْتَسِلُ بِالصَّاعِ إِلَى خَمْسَةِ أَمْدَادٍ. وَفِي رِوَايَةٍ: يَغْتَسِلُ بِخَمْسَةِ مَكَاكِيكَ وَيَتَوَضَّأُ بِمَكُّوكٍ. وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ تَدُلُّ عَلَى اسْتِحْبَابِ تَقْلِيلِ الْمَاءِ مِنْ غَيْرِ كَيْلٍ وَلَا وَزْنٍ، يَأْخُذُ مِنْهُ الْإِنْسَانُ بِقَدْرِ مَا يَكْفِي وَلَا يُكْثِرُ مِنْهُ، فَإِنَّ الْإِكْثَارَ مِنْهُ سَرَفٌ وَالسَّرَفُ مَذْمُومٌ. وَمَذْهَبُ الْإِبَاضِيَّةِ الْإِكْثَارُ مِنَ الْمَاءِ، وَذَلِكَ مِنَ الشَّيْطَانِ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ) هَذِهِ آيَةُ التَّيَمُّمِ، نَزَلَتْ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ وَهُوَ جَرِيحٌ، فَرُخِّصَ لَهُ فِي أَنْ يَتَيَمَّمَ، ثُمَّ صَارَتِ الْآيَةُ عَامَّةً فِي جَمِيعِ النَّاسِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ بِسَبَبِ عَدَمِ الصَّحَابَةِ الْمَاءَ فِي غَزْوَةِ (الْمُرَيْسِيعِ) حِينَ انْقَطَعَ الْعِقْدُ لِعَائِشَةَ. أَخْرَجَ الْحَدِيثَ مَالِكٌ من رواية عبد الرحمن ابن الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ. وَتَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ قَالَ: أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: هَلَكَتْ قِلَادَةٌ لِأَسْمَاءَ فَبَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ فِي طَلَبِهَا رِجَالًا، فَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ وَلَيْسُوا عَلَى وُضُوءٍ وَلَمْ يَجِدُوا مَاءً فَصَلُّوا وَهُمْ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ التَّيَمُّمِ. قُلْتُ: وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ لَيْسَ فِيهَا ذِكْرٌ لِلْمَوْضِعِ، وَفِيهَا أَنَّ الْقِلَادَةَ كَانَتْ لِأَسْمَاءَ، خِلَافَ حَدِيثِ مَالِكٍ. وَذَكَرَ النَّسَائِيُّ مِنْ رِوَايَةِ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا اسْتَعَارَتْ مِنْ أَسْمَاءَ قِلَادَةً لَهَا وَهِيَ فِي سَفَرٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَانْسَلَّتْ مِنْهَا وَكَانَ ذَلِكَ الْمَكَانُ يُقَالُ لَهُ الصُّلْصُلُ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. فَفِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ عَنْ

Beş kıstta ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddüyle on iki müdd vardır. Sahîh-i Müslim'de Süfyân: «(Farak), üç sa'dır» demiştir. Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir müdd ile abdest alır, bir sa'dan beş müdde kadar [su] ile guslederdi.» Bir rivayette ise: «Beş mekkûk ile gusleder, bir mekkûk ile abdest alırdı» denilmiştir. Bu hadisler, ölçme ve tartma olmaksızın suyun az kullanılmasının müstehap olduğuna delalet eder; insan sudan yetecek kadarını alır ve fazlasını kullanmaz. Zira suyu çok kullanmak israftır, israf ise yerilmiştir. İbâzıyye mezhebi ise suyu bol kullanma görüşündedir ki bu şeytandandır. Yirminci mesele: Yüce Allah'ın { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz abdest bozmaktan gelmişse ya da kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, o vakit temiz bir toprağa yönelin; yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin” buyruğudur. Bu, teyemmüm ayetidir. Kendisi yaralı iken cünüp olan Abdurrahman b. Avf hakkında nazil olmuştur; teyemmüm etmesine ruhsat verilmiş, ardından ayet bütün insanlar hakkında genel olmuştur. Denildi ki: Sahabenin el-Müreysî' Gazvesi'nde Âişe'nin gerdanlığı koptuğu vakit su bulamamaları sebebiyle nazil olmuştur. Hadisi Mâlik, Abdurrahman b. el-Kâsım rivayetiyle babasından, o da Âişe'den tahriç etmiştir. Buhârî, Kitâbu't-Tefsîr'de bu ayete şu şekilde başlık koymuştur: Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abde, Hişâm b. Urve'den, o da babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan haber verdi; o şöyle demiştir: «Esmâ'ya ait bir gerdanlık kayboldu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu aramaları için bazı adamlar gönderdi. Derken namaz vakti geldi, abdestli değillerdi ve su da bulamadılar; böylece abdestsiz olarak namaz kıldılar. Yüce Allah da bunun üzerine teyemmüm ayetini indirdi.» Derim ki: Bu rivayette yer zikredilmemiştir ve Mâlik'in hadisinin aksine gerdanlığın Esmâ'ya ait olduğu geçmektedir. Nesâî, Ali b. Müshir rivayetiyle Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den [naklen] zikretti ki: Âişe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir seferde iken Esmâ'dan bir gerdanlık ödünç almıştı ve o gerdanlık boynundan kayıp düştü; o yere de es-Sulsul deniliyordu... [diyerek] hadisi zikretti. Hişâm'dan gelen bu rivayette

هِشَامٍ أَنَّ الْقِلَادَةَ كَانَتْ لِأَسْمَاءَ، وَأَنَّ عَائِشَةَ اسْتَعَارَتْهَا مِنْ أَسْمَاءَ. وَهَذَا بَيَانٌ لِحَدِيثِ مَالِكٍ إِذَا قَالَ: انْقَطَعَ عِقْدٌ لِعَائِشَةَ، وَلِحَدِيثِ الْبُخَارِيِّ إِذْ قَالَ: هَلَكَتْ قِلَادَةٌ لِأَسْمَاءَ. وَفِيهِ أَنَّ الْمَكَانَ يُقَالُ لَهُ الصُّلْصُلُ. وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا الحميدي، حدثنا سفيان، حدثنا هشام ابن عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا سَقَطَتْ قِلَادَتُهَا لَيْلَةَ الْأَبْوَاءِ، فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَجُلَيْنِ فِي طَلَبِهَا، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. فَفِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ عَنْ هِشَامٍ أَيْضًا إِضَافَةُ الْقِلَادَةِ إِلَيْهَا، لَكِنْ إِضَافَةُ مُسْتَعِيرٍ بِدَلِيلِ حَدِيثِ النَّسَائِيِّ. وَقَالَ فِي الْمَكَانِ: (الْأَبْوَاءُ) كَمَا قَالَ مَالِكٌ، إِلَّا أَنَّهُ مِنْ غَيْرِ شَكٍّ. وَفِي حَدِيثِ مَالِكٍ قَالَ: وَبَعَثْنَا الْبَعِيرَ الَّذِي كُنْتُ عَلَيْهِ فَوَجَدْنَا الْعِقْدَ تَحْتَهُ. وَجَاءَ فِي الْبُخَارِيِّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَجَدَهُ. وَهَذَا كُلُّهُ صَحِيحُ الْمَعْنَى، وَلَيْسَ اخْتِلَافُ النَّقَلَةِ فِي الْعِقْدِ وَالْقِلَادَةِ وَلَا فِي الْمَوْضِعِ مَا يَقْدَحُ فِي الْحَدِيثِ وَلَا يُوهِنُ شَيْئًا مِنْهُ، لِأَنَّ الْمَعْنَى الْمُرَادَ مِنَ الْحَدِيثِ وَالْمَقْصُودَ بِهِ إِلَيْهِ هُوَ نُزُولُ التَّيَمُّمِ، وَقَدْ ثَبَتَتِ الرِّوَايَاتُ فِي أَمْرِ الْقِلَادَةِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ فِي حَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ: فَأَرْسَلَ رَجُلَيْنِ قِيلَ: أَحَدُهُمَا أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ. وَلَعَلَّهُمَا الْمُرَادُ بِالرِّجَالِ فِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ فَعَبَّرَ عَنْهُمَا بِلَفْظِ الْجَمْعِ، إِذْ أَقَلُّ الْجَمْعِ اثْنَانِ، أَوْ أَرْدَفَ فِي أَثَرِهِمَا غير هما فَصَحَّ إِطْلَاقُ اللَّفْظِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَبَعَثُوا فِي طَلَبِهَا فَطَلَبُوا فَلَمْ يَجِدُوا شَيْئًا فِي وِجْهَتِهِمْ، فَلَمَّا رَجَعُوا أَثَارُوا الْبَعِيرَ فَوَجَدُوهُ تَحْتَهُ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَصَابَتْهُمْ جِرَاحَةٌ فَفَشَتْ فِيهِمْ ثُمَّ ابْتُلُوا بِالْجَنَابَةِ فَشَكَوْا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَهَذَا أَيْضًا لَيْسَ بِخِلَافٍ لِمَا ذَكَرْنَا، فَإِنَّهُمْ رُبَّمَا أَصَابَتْهُمُ الْجِرَاحَةُ فِي غَزْوَتِهِمْ تِلْكَ الَّتِي قَفَلُوا مِنْهَا إِذْ كَانَ فِيهَا قِتَالٌ فَشَكَوْا، وَضَاعَ الْعِقْدُ وَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ضَيَاعَ الْعِقْدِ كَانَ فِي غَزَاةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ. وَهَذَا أَيْضًا لَيْسَ بِخِلَافٍ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ فِي غَزَاةِ الْمُرَيْسِيعِ، إِذْ هِيَ غَزَاةٌ وَاحِدَةٌ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ غَزَا بَنِي الْمُصْطَلِقِ فِي شَعْبَانَ مِنَ السَّنَةِ السَّادِسَةِ مِنَ الْهِجْرَةِ، عَلَى مَا قَالَ خَلِيفَةُ بْنُ خَيَّاطٍ وَأَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَاسْتَعْمَلَ عَلَى الْمَدِينَةِ أَبَا ذَرٍّ الْغِفَارِيَّ. وَقِيلَ: بَلْ نُمَيْلَةَ بن عبد الله

... Hişâm'dan [gelen rivayette], gerdanlığın Esmâ'ya ait olduğu ve Âişe'nin onu Esmâ'dan ödünç aldığı [belirtilmektedir]. Bu, Mâlik'in: “Âişe'ye ait bir kolye koptu” şeklindeki hadisi ile Buhârî'nin: “Esmâ'ya ait bir gerdanlık kayboldu” şeklindeki hadisinin açıklamasıdır. Bu rivayette, o yerin adının es-Sulsul olduğu da geçmektedir. Tirmizî de bunu şöyle rivayet etmiştir: Bize el-Humeydî anlattı, bize Süfyân anlattı, bize Hişâm b. Urve babasından, o da Âişe'den nakletti ki: Kendisinin gerdanlığı Ebvâ gecesinde düşmüştü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu aramaları için iki adam gönderdi... ve hadisi zikretti. Hişâm'dan gelen bu rivayette de gerdanlık Âişe'ye nispet edilmiştir; ancak Nesâî'nin hadisinin delaletiyle bu nispet ödünç alan kimseye yapılan bir nispettir. Mekân hakkında ise Mâlik'in dediği gibi “el-Ebvâ” demiştir, şu kadar var ki [bu lafzı] şüpheye düşmeksizin [zikretmiştir]. Mâlik'in hadisinde: “Üzerinde bulunduğum deveyi ayağa kaldırdık ve kolyeyi onun altında bulduk” demiştir. Buhârî'de ise Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onu bulduğu zikredilmiştir. Bütün bunların anlamı sahihtir. Râvilerin kolye (ıkd) ve gerdanlık (kılâde) kelimelerinde yahut mekân hususunda ihtilaf etmiş olmaları hadise gölge düşürmez ve ondan hiçbir şeyi zayıflatmaz. Çünkü hadisten kastedilen ve hedeflenen asıl mana teyemmüm [hükmünün] inmesidir; gerdanlık meselesindeki rivayetler ise sabittir. Tirmizî'nin hadisindeki: “İki adam gönderdi” ifadesine gelince; bunlardan birinin Üseyd b. Hudayr olduğu söylenmiştir. Buhârî'nin hadisindeki “rical (adamlar)” ifadesinden kastedilenler belki de bu iki kişidir; cem'in (çoğulun) en azı iki olduğu için onlar hakkında çoğul lafzı kullanılmıştır. Yahut onların peşi sıra başkaları da gönderilmiş ve bu lafzın kullanılması bu sebeple sahih olmuştur; en doğrusunu Allah bilir. Onu aramak üzere [insanlar] gönderildi, aradılar fakat gittikleri istikamette bir şey bulamadılar. Döndüklerinde deveyi kaldırdılar ve onu devenin altında buldular. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına yaraların isabet ettiği, aralarında [yaralanmanın] yaygınlaştığı, sonra da cünüplükle imtihan edildikleri ve bu durumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyet etmeleri üzerine bu ayetin indiği de rivayet edilmiştir. Bu rivayet de zikrettiğimiz şeylere aykırı değildir; zira savaştan döndükleri o gazvelerinde yaralanmış, [o seferde] savaş olduğu için durumlarını şikâyet etmiş olabilirler; [aynı esnada] kolye kaybolmuş ve ayet inmiştir. Kolyenin kaybolmasının Benî Mustalîk Gazvesi'nde olduğu da söylenmiştir. Bu da Müreysî Gazvesi'nde olduğunu söyleyenlerin kavline aykırı değildir; çünkü ikisi tek bir gazvedir. Nitekim Halîfe b. Hayyât ve Ebû Ömer b. Abdilberr'in belirttiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin altıncı yılı Şaban ayında Benî Mustalîk'e gazve düzenlemiş ve Medine'ye [vekil olarak] Ebû Zer el-Gıfârî'yi bırakmıştı. [Medine'ye vekil olarak] Nümeyle b. Abdillâh

اللَّيْثِيَّ. وَأَغَارَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَهُمْ غَارُّونَ، وَهُمْ عَلَى مَاءٍ يُقَالُ لَهُ الْمُرَيْسِيعُ مِنْ نَاحِيَةِ قُدَيْدٍ مِمَّا يَلِي السَّاحِلَ، فَقَتَلَ مَنْ قَتَلَ وسبى [من سبى [النِّسَاءِ وَالذُّرِّيَّةِ وَكَانَ شِعَارُهُمْ يَوْمَئِذٍ: أَمِتْ أَمِتْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ بَنِي الْمُصْطَلِقِ جَمَعُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَرَادُوهُ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ خَرَجَ إِلَيْهِمْ فَلَقِيَهُمْ عَلَى مَاءٍ. فَهَذَا مَا جَاءَ فِي بَدْءِ التَّيَمُّمِ وَالسَّبَبِ فِيهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ آيَةَ الْمَائِدَةِ آيَةُ التَّيَمُّمِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هُنَاكَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ التَّيَمُّمِ، وَهِيَ آيَةُ الْوُضُوءِ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ (الْمَائِدَةِ)، أَوِ الْآيَةُ الَّتِي فِي سُورَةِ (النِّسَاءِ). لَيْسَ التَّيَمُّمُ مَذْكُورًا فِي غَيْرِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ وَهُمَا مَدَنِيَّتَانِ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَرْضى) الْمَرَضِ عِبَارَةٌ عَنْ خُرُوجِ الْبَدَنِ عَنْ حَدِّ الِاعْتِدَالِ وَالِاعْتِيَادِ، إِلَى الِاعْوِجَاجِ وَالشُّذُوذِ. وَهُوَ عَلَى ضَرْبَيْنِ: كَثِيرٍ وَيَسِيرٍ، فَإِذَا كَانَ كَثِيرًا بِحَيْثُ يَخَافُ الْمَوْتَ لِبَرْدِ الْمَاءِ، أَوْ لِلْعِلَّةِ الَّتِي بِهِ، أَوْ يَخَافُ فَوْتَ بَعْضِ الْأَعْضَاءِ، فَهَذَا يَتَيَمَّمُ بِإِجْمَاعٍ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَعَطَاءٍ أَنَّهُ يَتَطَهَّرُ وَإِنْ مَاتَ. وَهَذَا مَرْدُودٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ). وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ ﷿: (وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ) قَالَ: إِذَا كَانَتْ بِالرَّجُلِ الْجِرَاحَةُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ الْقُرُوحُ أو الجدري فيجنب فيخاف أن يموت إن اغتسل، تيمم. وعن سعيد بْنِ جُبَيْرٍ أَيْضًا عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: رُخِّصَ لِلْمَرِيضِ فِي التَّيَمُّمِ بِالصَّعِيدِ. وَتَيَمَّمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَمَّا خَافَ أَنْ يَهْلِكَ مِنْ شِدَّةِ الْبَرْدِ وَلَمْ يَأْمُرْهُ ﷺ بِغُسْلٍ وَلَا إِعَادَةٍ. فَإِنْ كَانَ يَسِيرًا إِلَّا أَنَّهُ يَخَافُ مَعَهُ حُدُوثَ عِلَّةٍ أَوْ زِيَادَتَهَا أَوْ بُطْءَ بُرْءٍ فَهَؤُلَاءِ يَتَيَمَّمُونَ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمَذْهَبِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فِيمَا حَفِظْتُ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرَ الْبَاجِيُّ فِيهِ خِلَافًا، قَالَ الْقَاضِي أَبُو الْحَسَنِ: مِثْلَ أَنْ يَخَافَ الصَّحِيحُ نَزْلَةً أَوْ حُمَّى، وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَ الْمَرِيضُ يَخَافُ زِيَادَةَ مَرَضٍ، وَبِنَحْوِ ذَلِكَ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَجُوزُ لَهُ التَّيَمُّمُ مَعَ وُجُودِ الْمَاءِ إِلَّا أَنْ يَخَافَ التَّلَفَ، وَرَوَاهُ الْقَاضِي أَبُو الْحَسَنِ عَنْ مَالِكٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: (قَالَ الشَّافِعِيُّ لَا يُبَاحُ التَّيَمُّمُ للمريض إلا إذا خاف التلف،

el-Leysî [rivayet etti]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Mustalik habersiz bir vaziyette iken ve Kudeyd tarafında sahile yakın el-Müreysî' denilen bir su başında bulundukları sırada üzerlerine baskın yaptı. Öldürdüklerini öldürdü, kadınlardan ve çocuklardan esir aldıklarını esir aldı. O gün onların parolası “Öldür, öldür!” idi. Şöyle de denilmiştir: Benî Mustalik, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı toplandılar ve ona [saldırmayı] kastettiler. Bu durum ona ulaşınca üzerlerine çıktı ve onlarla bir su başında karşılaştı. İşte teyemmümün başlangıcı ve sebebi hakkında gelen rivayet budur. Mâide ayetinin teyemmüm ayeti olduğu da söylenmiştir; nitekim bunun açıklaması orada gelecektir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bunun üzerine Allah Teâlâ teyemmüm ayetini indirdi; bu da Mâide suresinde zikredilen abdest ayetidir veya Nisâ suresindeki ayettir. Teyemmüm, bu iki ayetten başkasında zikredilmemiştir ve her ikisi de Medenîdir. Yirmi Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { مَرْضَى } “Hastalar” buyruğudur. Hastalık (maraz), bedenin itidal ve alışılmış normal halinden sapma ve anormallik durumuna çıkmasından ibarettir. Bu da iki kısımdır: Çok (ağır) ve az (hafif). Şayet suyun soğukluğundan veya kendisinde bulunan hastalıktan dolayı ölümden korkacağı yahut bazı organlarını kaybetmekten endişe edeceği derecede çok (ağır) olursa, bu kimse icmâ ile teyemmüm eder; ancak Hasan ve Atâ'dan nakledilen “Ölse bile temizlenir (su kullanır)” rivayeti müstesnadır. Bu [görüş], Yüce Allah'ın { وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde sizin için hiçbir zorluk kılmadı” ve Yüce Allah'ın { وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendi nefislerinizi öldürmeyin” buyruklarıyla reddedilmiştir. ed-Dârekutnî, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan aziz ve celil olan Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ } “Eğer hasta yahut yolculukta iseniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kişide Allah yolunda [alınan] bir yara, çıbanlar yahut çiçek hastalığı bulunur da cünüp olursa ve yıkandığı takdirde ölmekten korkarsa, teyemmüm eder.» Yine Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Hastaya temiz toprakla teyemmüm etme ruhsatı verilmiştir.» Amr b. el-Âs da şiddetli soğuktan helak olmaktan korktuğunda teyemmüm etmiş, [Nebî] sallallâhu aleyhi ve sellem de ona yıkanmayı veya [namazı] iade etmeyi emretmemiştir. Şayet [hastalık] hafif olur, fakat bununla birlikte yeni bir hastalığın ortaya çıkmasından veya hastalığın artmasından yahut iyileşmenin gecikmesinden korkarsa, mezhepteki icmâya göre bunlar teyemmüm ederler. İbn Atıyye: “Ezberimde kaldığı kadarıyla” demiştir. Derim ki: el-Bâcî bu hususta ihtilaf zikretmiştir. Kâdı Ebü'l-Hasan şöyle demiştir: “Sağlıklı bir kimsenin nezle veya hummadan korkması gibi. Aynı şekilde hasta bir kimse hastalığının artmasından korkarsa [durum böyledir].” Ebû Hanîfe de buna benzer bir görüş belirtmiştir. Şâfiî ise: “Helak olmaktan korkmadıkça su varken teyemmüm etmesi caiz değildir” demiştir. Bunu Kâdı Ebü'l-Hasan, Mâlik'ten de rivayet etmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Şâfiî: «Hasta için ancak helak olmaktan korktuğu zaman teyemmüm mubah olur,

لِأَنَّ زِيَادَةَ الْمَرَضِ غَيْرُ مُتَحَقِّقَةٍ، لِأَنَّهَا قَدْ تَكُونُ وَقَدْ لَا تَكُونُ، وَلَا يَجُوزُ تَرْكُ الْفَرْضِ الْمُتَيَقَّنِ لِلْخَوْفِ الْمَشْكُوكِ. قُلْنَا: قَدْ نَاقَضْتَ، فإنك قلت إذا خاف التلف من البر تَيَمَّمَ، فَكَمَا يُبِيحُ التَّيَمُّمَ خَوْفُ التَّلَفِ كَذَلِكَ، يُبِيحُهُ خَوْفُ الْمَرَضِ، لِأَنَّ الْمَرَضَ مَحْذُورٌ كَمَا أَنَّ التَّلَفَ مَحْذُورٌ. قَالَ: وَعَجَبًا لِلشَّافِعِيِّ يَقُولُ: لَوْ زَادَ الْمَاءُ عَلَى قَدْرِ قِيمَتِهِ حَبَّةً لَمْ يَلْزَمْهُ شِرَاؤُهُ صِيَانَةً لِلْمَالِ وَيَلْزَمْهُ التَّيَمُّمُ، وَهُوَ يَخَافُ عَلَى بَدَنِهِ الْمَرَضَ! وَلَيْسَ لَهُمْ] عَلَيْهِ [كَلَامٌ يُسَاوِي سَمَاعَهُ (. قُلْتُ: الصَّحِيحُ مِنْ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ فِيمَا قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ فِي تَفْسِيرِهِ: وَالْمَرَضُ الَّذِي يُبَاحُ لَهُ التَّيَمُّمُ هُوَ الَّذِي يَخَافُ فِيهِ فَوْتَ الرُّوحِ أَوْ فَوَاتَ بَعْضِ الْأَعْضَاءِ لَوِ اسْتَعْمَلَ الْمَاءَ. فَإِنْ خَافَ طُولَ الْمَرَضِ فَالْقَوْلُ الصَّحِيحُ لِلشَّافِعِيِّ: جَوَازُ التَّيَمُّمِ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ عن عبد الرحمن ابن جُبَيْرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: احْتَلَمْتُ فِي لَيْلَةٍ بَارِدَةٍ فِي غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ فَأَشْفَقْتُ إِنِ اغْتَسَلْتُ أَنْ أَهْلِكَ، فَتَيَمَّمْتُ ثُمَّ صَلَّيْتُ بِأَصْحَابِي الصُّبْحَ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ يَا عَمْرُو: (صَلَّيْتَ بِأَصْحَابِكَ وَأَنْتَ جُنُبٌ)؟ فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي مَنَعَنِي مِنَ الِاغْتِسَالِ وَقُلْتُ: إِنِّي سَمِعْتُ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ: (وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً) فَضَحِكَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا. فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى إِبَاحَةِ التَّيَمُّمِ مَعَ الْخَوْفِ لَا مَعَ الْيَقِينِ، وَفِيهِ إِطْلَاقُ اسْمِ الْجُنُبِ عَلَى الْمُتَيَمِّمِ وَجَوَازُ صَلَاةِ الْمُتَيَمِّمِ بِالْمُتَوَضِّئِينَ، وَهَذَا أَحَدُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدَنَا، وَهُوَ الصَّحِيحُ] وَهُوَ [الَّذِي أقرأه مالك في موطئة وقرى عَلَيْهِ إِلَى أَنْ مَاتَ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي- أَنَّهُ لَا يُصَلِّي، لِأَنَّهُ أَنْقَصُ فَضِيلَةً مِنَ الْمُتَوَضِّئِ، وَحُكْمُ الْإِمَامِ أَنْ يَكُونَ أَعْلَى رُتْبَةً، وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا يَؤُمُّ الْمُتَيَمِّمُ الْمُتَوَضِّئِينَ) إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: خَرَجْنَا فِي سَفَرٍ فَأَصَابَ رَجُلًا مِنَّا حَجَرٌ فَشَجَّهُ فِي رَأْسِهِ ثُمَّ احْتَلَمَ، فَسَأَلَ أَصْحَابَهُ هَلْ تَجِدُونَ لِي رُخْصَةً فِي التَّيَمُّمِ؟ فَقَالُوا: مَا نَجِدُ لَكَ رُخْصَةً وَأَنْتَ تَقْدِرُ عَلَى الْمَاءِ، فَاغْتَسَلَ فَمَاتَ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ أُخْبِرَ بِذَلِكَ فقال:

Çünkü hastalığın artması kesin değildir; olabilir de olmayabilir de. Şüpheli bir korku sebebiyle kesin olan bir farz terk edilemez. Biz de deriz ki: Sen çelişkiye düştün; zira soğuktan helak olma korkusu duyduğunda teyemmüm edebileceğini söylemiştin. Helak olma korkusu teyemmümü mübah kıldığı gibi, hastalık korkusu da mübah kılar; çünkü helak olmak sakınılan bir durum olduğu gibi hastalık da sakınılan bir durumdur. [İbnü'l-Arabî] dedi ki: Şâfiî'ye şaşılır! Suyun fiyatı değerinden bir habbe (tane) fazla olsa, malı korumak adına onu satın alması gerekmez ve teyemmüm etmesi gerekir derken; bedeni için hastalık korkusu çekmektedir! Bu hususta onların dinlemeye değer bir sözleri de yoktur. Ben derim ki: Şâfiî'nin görüşünün sahih olanı, Kuşeyrî Ebû Nasr Abdürrahîm'in tefsirinde belirttiği şu husustur: Kendisi için teyemmümün mübah kılındığı hastalık; suyu kullandığı takdirde canının gitmesinden yahut bazı uzuvlarının telef olmasından korkulan hastalıktır. Şayet hastalığın uzamasından korkarsa, Şâfiî'ye göre sahih olan görüş teyemmümün caiz olduğudur. Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî, Yahyâ b. Eyyûb'dan, o Yezîd b. Ebî Habîb'den, o İmrân b. Ebî Enes'ten, o Abdurrahman b. Cübeyr'den, o da Amr b. el-Âs'tan rivayet etmişlerdir: Amr dedi ki: Zâtü's-Selâsil Gazvesi'nde soğuk bir gecede ihtilam oldum. Gusledersem helak olmaktan korktum ve teyemmüm ettim; sonra arkadaşlarıma sabah namazını kıldırdım. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar. Bunun üzerine: « صَلَّيْتَ بِأَصْحَابِكَ وَأَنْتَ جُنُبٌ » «Ey Amr! Cünüp olduğun halde arkadaşlarına namaz mı kıldırdın?» buyurdu. Ben de beni gusletmekten alıkoyan sebebi kendisine haber verdim ve: Ben Yüce Allah'ın şöyle buyurduğunu işittim: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيماً } “Kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah, size karşı çok merhametlidir” dedim. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem güldü ve hiçbir şey söylemedi. Bu hadis, kesin bilgiye değil korkuya binaen teyemmümün mübahlığına, teyemmüm etmiş kimseye de cünüp isminin verilmesine ve teyemmümlü kimsenin abdestli olanlara namaz kıldırmasının caiz olduğuna delalet etmektedir. Bu, bizim mezhebimizdeki iki görüşten biridir ve sahih olanıdır. Mâlik'in el-Muvatta'ında okuttuğu ve vefat edene kadar kendisine okunan görüş de budur. İkinci görüşe göre ise [teyemmümlü kişi abdestlilere] namaz kıldıramaz; çünkü o, abdestli kimseye göre fazilet bakımından daha noksandır ve imamın hükmü mertebece daha üstün olmasıdır. ed-Dârekutnî, Câbir b. Abdillâh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « لَا يَؤُمُّ الْمُتَيَمِّمُ الْمُتَوَضِّئِينَ » «Teyemmümlü olan, abdestli olanlara imamlık yapamaz». Bu rivayetin isnadı zayıftır. Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî, Câbir'den şöyle rivayet etmişlerdir: Bir seferde yola çıkmıştık. İçimizden bir adama bir taş isabet etti ve başını yardı. Sonra adam ihtilam oldu ve arkadaşlarına: “Benim için teyemmümde bir ruhsat buluyor musunuz?” diye sordu. Onlar da: “Suya güç yetirebildiğin halde senin için bir ruhsat görmüyoruz” dediler. Bunun üzerine adam gusletti ve öldü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiğimizde bu durum kendisine haber verildi; bunun üzerine şöyle buyurdu:

(قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ أَلَا سَأَلُوا إِذْ لَمْ يعلموا فإنما شفاء العي السؤال وإنما كَانَ يَكْفِيهِ أَنْ يَتَيَمَّمَ وَيَعْصِرَ أَوْ يَعْصِبَ- شَكَّ مُوسَى- عَلَى جُرْحِهِ خِرْقَةً ثُمَّ يَمْسَحُ عَلَيْهَا وَيَغْسِلُ سَائِرَ جَسَدِهِ (. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ:) قَالَ أَبُو بَكْرٍ هَذِهِ سُنَّةٌ تَفَرَّدَ بِهَا أَهْلُ مَكَّةَ وَحَمَلَهَا أَهْلُ الْجَزِيرَةِ، وَلَمْ يَرْوِهِ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ غَيْرَ الزُّبَيْرِ بْنِ خَرِيقٍ، وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَخَالَفَهُ الْأَوْزَاعِيُّ فَرَوَاهُ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ [وَهُوَ الصَّوَابُ]. وَاخْتُلِفَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ فَقِيلَ عَنْهُ عَنْ عَطَاءٍ، وَقِيلَ عَنْهُ: بَلَغَنِي عَنْ عَطَاءٍ، وَأَرْسَلَ الْأَوْزَاعِيُّ آخِرَهُ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ الصَّوَابُ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: سَأَلْتُ أَبِي وَأَبَا زُرْعَةَ عَنْهُ فَقَالَا: رَوَاهُ ابْنُ أَبِي الْعِشْرِينَ، عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَسْنَدَ الْحَدِيثَ (. وَقَالَ دَاوُدُ: كُلُّ مَنِ انْطَلَقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَرِيضِ فَجَائِزٌ لَهُ التَّيَمُّمُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:) وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى (. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلُ خَلَفٍ، وَإِنَّمَا هُوَ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ لِمَنْ خَافَ مِنَ اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ أَوْ تَأَذِّيهِ بِهِ كَالْمَجْدُورِ وَالْمَحْصُوبِ، وَالْعِلَلِ الْمَخُوفِ عَلَيْهَا مِنَ الْمَاءِ، كَمَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الثَّانِيةُ والعشرون- قوله تعالى: (أَوْ عَلى سَفَرٍ) يَجُوزُ التَّيَمُّمُ بِسَبَبِ السَّفَرِ طَالَ أَوْ قَصُرَ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، وَلَا يُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ مِمَّا تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ، هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَجُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَا يَتَيَمَّمُ إِلَّا فِي سَفَرٍ تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ. وَاشْتَرَطَ آخَرُونَ أَنْ يَكُونَ سَفَرَ طَاعَةٍ. وَهَذَا كُلُّهُ ضَعِيفٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَوَازِ التَّيَمُّمِ فِي السَّفَرِ حَسْبَمَا ذَكَرْنَا، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فِي الْحَضَرِ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ جَائِزٌ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَجُوزُ لِلْحَاضِرِ الصَّحِيحِ أَنْ يَتَيَمَّمَ إِلَّا أَنْ يَخَافَ التَّلَفَ، وَهُوَ قَوْلُ الطَّبَرِيِّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ أَيْضًا وَاللَّيْثُ وَالطَّبَرِيُّ: إِذَا عَدِمَ الْمَاءَ فِي الْحَضَرِ مَعَ خَوْفِ الْوَقْتِ الصَّحِيحُ وَالسَّقِيمُ تَيَمَّمَ وَصَلَّى ثُمَّ أَعَادَ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَزُفَرُ: لَا يَجُوزُ التَّيَمُّمُ فِي الْحَضَرِ لَا لِمَرَضٍ وَلَا لِخَوْفِ الْوَقْتِ وَقَالَ الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ: لَا يَتَيَمَّمُ الْمَرِيضُ إِذَا وَجَدَ الماء، لا غير

« قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ أَلَا سَأَلُوا إِذْ لَمْ يعلموا فإنما شفاء العي السؤال وإنما كَانَ يَكْفِيهِ أَنْ يَتَيَمَّمَ وَيَعْصِرَ أَوْ يَعْصِبَ- شَكَّ مُوسَى- عَلَى جُرْحِهِ خِرْقَةً ثُمَّ يَمْسَحُ عَلَيْهَا وَيَغْسِلُ سَائِرَ جَسَدِهِ » «Onu öldürdüler, Allah da canlarını alsın! Madem bilmiyorlardı, sorsalardı ya! Şüphesiz cehaletin (el-iyy) şifası sormaktır. Oysa ona teyemmüm etmesi ve yarasının üzerine bir bez sıkması yahut sarması -Mûsâ şüphe etti- sonra da onun üzerine meshedip bedeninin geri kalanını yıkaması yeterliydi.» Dârekutnî şöyle demiştir: Ebû Bekir dedi ki: “Bu, Mekkelilerin rivayetinde tek kaldığı ve Cezîre ehlinin naklettiği bir sünnettir. Bunu Atâ'dan, o da Câbir'den olmak üzere Zübeyr b. Hureyk'ten başkası rivayet etmemiştir; o da kuvvetli [bir râvi] değildir. el-Evzâî ise ona muhalefet ederek bunu Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir [ki doğru olan da budur]. Evzâî'den rivayette de ihtilaf edilmiş; kimi ondan: ‘Atâ'dan’, kimi de ondan: ‘Bana Atâ'dan ulaştığına göre’ şeklinde rivayet etmiştir. Evzâî hadisin son kısmını Atâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere mürsel olarak rivayet etmiştir ki doğru olan da budur.” İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Babama ve Ebû Zür'a'ya bunu sordum; şöyle dediler: “Bunu İbn Ebî'l-Işrîn, Evzâî'den, o İsmâil b. Müslim'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiş ve hadisi müsned kılmıştır.” Dâvûd [ez-Zâhirî] şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Eğer hasta iseniz...” buyruğu sebebiyle, kendisine hasta ismi verilen herkesin teyemmüm etmesi caizdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bu, sonraki dönem (halef) sözüdür. Ümmetin âlimlerine göre ise bu [hüküm], İbn Abbâs'tan daha önce geçtiği üzere, su kullanmaktan yahut suyun kendisine eziyet vermesinden korkan çiçek veya kızamık çıkarmış kimseler ile suyun zarar vermesinden korkulan hastalıklar hakkındadır.” Yirmi İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { أَوْ عَلى سَفَرٍ } “Yahut yolculukta iseniz...” buyruğu: Su bulunmadığında yolculuğun uzun veya kısa olmasına bakılmaksızın teyemmüm etmek caizdir; namazın kısaltıldığı [mesafede] bir yolculuk olması şart koşulmaz. Bu, Mâlik'in ve âlimlerin cumhurunun mezhebidir. Bir grup: “Yalnızca namazın kısaltıldığı yolculukta teyemmüm edilir” demiştir. Başkaları da bunun bir itaat yolculuğu olmasını şart koşmuşlardır. Bunların hepsi zayıftır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yirmi Üçüncü [Mesele]- Âlimler, zikrettiğimiz üzere yolculukta teyemmümün caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir. Mukimlikte (hazarda) ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik ve arkadaşları, mukimlikte ve yolculukta teyemmümün caiz olduğu görüşüne varmışlardır; Ebû Hanîfe ile Muhammed'in görüşü de budur. Şâfiî ise: “Mukim ve sağlıklı olan bir kimsenin, telef olma korkusu bulunmadıkça teyemmüm etmesi caiz değildir” demiştir ki Taberî'nin görüşü de budur. Şâfiî, Leys ve Taberî ayrıca şöyle de demişlerdir: “Mukim iken vaktin çıkması korkusuyla birlikte su bulunamadığında, sağlıklı olan da hasta olan da teyemmüm edip namaz kılar, sonra da [o namazı] iade eder.” Ebû Yûsuf ve Züfer: “Mukimlikte ne hastalık sebebiyle ne de vaktin çıkması korkusuyla teyemmüm caiz değildir” demişlerdir. Hasan[-ı Basrî] ile Atâ da: “Hasta su bulduğu takdirde teyemmüm edemez, başkası değil...” demişlerdir.

الْمَرِيضِ. وَسَبَبُ الْخِلَافِ اخْتِلَافُهُمْ فِي مَفْهُومِ الْآيَةِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَمَنْ تَابَعَهُ: ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى الْمَرْضَى وَالْمُسَافِرِينَ فِي شَرْطِ التَّيَمُّمِ خَرَجَ عَلَى الْأَغْلَبِ فِيمَنْ لَا يَجِدُ الْمَاءَ، وَالْحَاضِرُونَ الْأَغْلَبُ عَلَيْهِمْ وُجُودُهُ فَلِذَلِكَ لَمْ يَنُصَّ عَلَيْهِمْ. فَكُلُّ مَنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ أَوْ مَنَعَهُ مِنْهُ مَانِعٌ أَوْ خَافَ فَوَاتَ وَقْتِ الصَّلَاةِ، تَيَمَّمَ الْمُسَافِرُ بِالنَّصِّ، وَالْحَاضِرُ بِالْمَعْنَى. وَكَذَلِكَ الْمَرِيضُ بِالنَّصِّ وَالصَّحِيحُ بِالْمَعْنَى. وَأَمَّا مَنْ مَنَعَهُ فِي الْحَضَرِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ التَّيَمُّمَ رُخْصَةً لِلْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ، كَالْفِطْرِ وَقَصْرِ الصَّلَاةِ، وَلَمْ يُبِحِ التَّيَمُّمَ إِلَّا بِشَرْطَيْنِ، وَهُمَا الْمَرَضُ وَالسَّفَرُ، فَلَا دُخُولَ لِلْحَاضِرِ الصَّحِيحِ فِي ذَلِكَ لِخُرُوجِهِ مِنْ شَرْطِ اللَّهِ تَعَالَى. وَأَمَّا قَوْلُ الْحَسَنِ وَعَطَاءٍ الَّذِي مَنَعَهُ جُمْلَةً مَعَ وُجُودِ الْمَاءِ فَقَالَ: إِنَّمَا شَرَطَهُ اللَّهُ تَعَالَى مَعَ عَدَمِ الْمَاءِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا (فَلَمْ يُبِحِ التَّيَمُّمَ لِأَحَدٍ إِلَّا عِنْدَ فَقْدِ الْمَاءِ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَوْلَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ وَمَا رُوِيَ مِنَ الْأَثَرِ لَكَانَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَعَطَاءٍ صَحِيحًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ أَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ التَّيَمُّمَ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَهُوَ مُسَافِرٌ إِذْ خَافَ الْهَلَاكَ إِنِ اغْتَسَلَ بِالْمَاءِ، فَالْمَرِيضُ أَحْرَى بِذَلِكَ. قُلْتُ: وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى جَوَازِ التَّيَمُّمِ فِي الْحَضَرِ إِذَا خَافَ فَوَاتَ الصَّلَاةِ إِنْ ذَهَبَ إِلَى الْمَاءِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ: أَمَّا الْكِتَابُ فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ) يَعْنِي الْمُقِيمَ إِذَا عَدِمَ الْمَاءَ تَيَمَّمَ. نَصَّ عَلَيْهِ الْقُشَيْرِيُّ عَبْدُ الرَّحِيمِ قَالَ: ثُمَّ يُقْطَعُ النَّظَرُ فِي وُجُوبِ الْقَضَاءِ، لِأَنَّ عَدَمَ الْمَاءِ فِي الْحَضَرِ عُذْرٌ نَادِرٌ وَفِي الْقَضَاءِ قَوْلَانِ: قُلْتُ: وَهَكَذَا نَصَّ أَصْحَابُنَا فِيمَنْ تَيَمَّمَ فِي الْحَضَرِ، فَهَلْ يُعِيدُ إِذَا وَجَدَ الْمَاءَ أَمْ لَا، الْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يُعِيدُ وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ. يُعِيدُ أَبَدًا، وَرَوَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ الْوَلِيدُ عَنْهُ: يَغْتَسِلُ وَإِنْ طَلَعَتِ الشَّمْسُ. وَأَمَّا السُّنَّةُ فَمَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي الْجُهَيْمِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الصِّمَّةِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: أَقْبَلَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ نَحْوِ (بِئْرِ جَمَلٍ) فَلَقِيَهُ رَجُلٌ فَسَلَّمَ عليه فلم يرد عليه النبي

hastanın [durumu]. İhtilafın sebebi, ayetin mefhumu hakkındaki görüş ayrılıklarıdır. Mâlik ve ona tâbi olanlar şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın teyemmüm şartında hastaları ve yolcuları zikretmesi, suyu bulamayan kimseler hakkında غالب (çoğunlukla vaki olan duruma) binaendir. Hazarda (mukim) olanların ise çoğunlukla su bulmaları galiptir; bu sebeple onlar hakkında açık nas varit olmamıştır. Dolayısıyla suyu bulamayan, yahut kendisine bir engel mani olan veya namaz vaktinin çıkmasından korkan herkes teyemmüm eder; yolcu nas ile, mukim ise mana (kıyas) yoluyladır. Aynı şekilde hasta nas ile, sağlıklı kişi ise mana yoluyladır. Hazarda teyemmümü menedenlere gelince, onlar şöyle demiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ teyemmümü oruç bozmak ve namazı kısaltmak gibi hasta ve yolcu için bir ruhsat kılmıştır ve teyemmümü ancak iki şartla mubah kılmıştır ki bunlar hastalık ve yolculuktur. Dolayısıyla mukim ve sağlıklı kimse, Allah Teâlâ'nın şartının haricinde kaldığı için buna dahil olamaz. Hasan ve Atâ'nın su bulunduğu halde teyemmümü tamamen meneden görüşlerine gelince; onlar, Allah Teâlâ'nın bunu sadece suyun bulunmaması şartına bağladığını söylemişlerdir; nitekim Allah Teâlâ: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } “...su da bulamazsanız o takdirde teyemmüm edin...” buyurmuştur. Dolayısıyla suyun yokluğu dışında hiç kimseye teyemmümü mubah kılmamıştır. Ebû Ömer şöyle demiştir: Eğer cumhurun görüşü ve rivayet edilen eser olmasaydı Hasan ile Atâ'nın görüşü sahih olurdu. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, yolcu olan Amr b. el-Âs su ile boy abdesti aldığı takdirde helak olmaktan korktuğunda teyemmüm etmesine izin vermiştir; o halde hasta buna daha evladır. Derim ki: Suya gittiği takdirde namazın geçmesinden korkan kimsenin hazarda teyemmüm etmesinin caiz olduğuna dair delillerden biri Kitap ve Sünnettir: Kitaba gelince; Allah Sübhânehu'nun: { أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ } “...yahut biriniz heladan gelirse...” ayetidir; yani mukim kimse suyu bulamadığında teyemmüm eder. Abdürrahîm el-Kuşeyrî bunu açıkça belirtmiş ve şöyle demiştir: Sonra kazanın gerekip gerekmediği hususuna bakılır; çünkü hazarda suyun bulunmaması nadir bir özürdür ve kaza hususunda iki görüş vardır. Derim ki: Ashabımız (Mâlikî fakihleri) hazarda teyemmüm eden kimse hakkında, suyu bulduğunda [namazı] iade edip etmeyeceği konusunda böylece nasta bulunmuşlardır. Mâlik mezhebinde meşhur olan görüş, iade etmeyeceğidir ki sahih olan da budur. İbn Habîb ve Muhammed b. Abdilhakem: “Her halükarda iade eder” demişlerdir ve İbnü'l-Münzir bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. Velîd ise ondan şöyle rivayet etmiştir: “Güneş doğmuş olsa bile gusleder.” Sünnete gelince; Buhârî'nin Ebü'l-Cüheym b. el-Hâris b. es-Sımme el-Ensârî'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bi'r-i Cemel cihetinden geldi; bir adam onunla karşılaştı ve ona selam verdi, fakat Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَقْبَلَ عَلَى الْجِدَارِ فَمَسَحَ بِوَجْهِهِ وَيَدَيْهِ، ثُمَّ رَدَّ ﵇. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَلَيْسَ فِيهِ لَفْظُ (بِئْرٍ). وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ وَفِيهِ (ثُمَّ رَدَّ عَلَى الرَّجُلِ السَّلَامَ وَقَالَ:) إِنَّهُ لَمْ يَمْنَعْنِي أَنْ أَرُدَّ عَلَيْكَ السَّلَامَ إِلَّا أَنِّي لَمْ أَكُنْ عَلَى طُهْرٍ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قوله تعالى: (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ) الْغَائِطُ أَصْلُهُ مَا انْخَفَضَ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْجَمْعُ الْغِيطَانُ أَوِ الْأَغْوَاطُ، وَبِهِ سُمِّيَ غُوطَةَ دِمَشْقَ. وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَقْصِدُ هَذَا الصِّنْفَ مِنَ الْمَوَاضِعِ لِقَضَاءِ حَاجَتِهَا تَسَتُّرًا عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ، ثُمَّ سُمِّيَ الْحَدَثُ الْخَارِجُ مِنَ الْإِنْسَانِ غَائِطًا لِلْمُقَارَنَةِ. وَغَاطَ فِي الْأَرْضِ يَغُوطُ إِذَا غَابَ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ: (مِنَ الْغَيْطِ) فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ الْغَيْطُ فَخُفِّفَ، كَهَيِّنٍ وَمَيِّتٍ وَشَبَهِهِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْغَوْطِ، بِدَلَالَةِ قَوْلِهِمْ تَغَوَّطَ إِذَا أَتَى الْغَائِطَ، فَقُلِبَتْ وَاوُ الْغَوْطِ يَاءً، كَمَا قَالُوا في لا حول لا حيل. و (أَوْ) بِمَعْنَى الْوَاوِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ وَجَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ فَتَيَمَّمُوا فَالسَّبَبُ الْمُوجِبُ لِلتَّيَمُّمِ عَلَى هَذَا هُوَ الْحَدَثُ لَا الْمَرَضُ وَالسَّفَرُ، فَدَلَّ عَلَى جَوَازِ التَّيَمُّمِ فِي الْحَضَرِ كَمَا بَيَّنَّاهُ. وَالصَّحِيحُ فِي (أَوْ) أَنَّهَا عَلَى بَابِهَا عِنْدَ أَهْلِ النَّظَرِ. فَلِأَوْ مَعْنَاهَا، وَلِلْوَاوِ مَعْنَاهَا. وَهَذَا عِنْدَهُمْ عَلَى الْحَذْفِ، وَالْمَعْنَى وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى مَرَضًا لَا تَقْدِرُونَ فِيهِ عَلَى مَسِّ الْمَاءِ أَوْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا مَاءً وَاحْتَجْتُمْ إِلَى الْمَاءِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- لَفْظُ (الْغائِطِ) يَجْمَعُ بِالْمَعْنَى جَمِيعَ الْأَحْدَاثِ النَّاقِضَةِ لِلطَّهَارَةِ الصُّغْرَى. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي حَصْرِهَا، وَأَنْبَلُ مَا قِيلَ فِي ذَلِكَ أَنَّهَا ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ، لَا خِلَافَ فِيهَا فِي مَذْهَبِنَا: زَوَالُ الْعَقْلِ، خَارِجٌ مُعْتَادٌ، مُلَامَسَةٌ. وَعَلَى مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ مَا خَرَجَ مِنَ الْجَسَدِ مِنَ النَّجَاسَاتِ، وَلَا يُرَاعَى الْمَخْرَجُ وَلَا يُعَدُّ اللَّمْسُ. وَعَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ وَمُحَمَّدِ ابن عَبْدِ الْحَكَمِ مَا خَرَجَ مِنَ السَّبِيلَيْنِ، وَلَا يُرَاعَى الِاعْتِيَادُ، وَيُعَدُّ اللَّمْسُ. وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ زَالَ عَقْلُهُ بِإِغْمَاءٍ أَوْ جُنُونٍ أَوْ سُكْرٍ فعليه الوضوء، واختلفوا

...sallallâhu aleyhi ve sellem duvara yönelip yüzünü ve ellerini mesh etti, sonra [selama] karşılık verdi. Bunu Müslim de rivayet etmiştir ancak onda "bi'r" (kuyu) lafzı yoktur. ed-Dârekutnî de bunu İbn Ömer hadisinden rivayet etmiştir; onda şu lafız yer almaktadır: «Sonra adama selamı iade etti ve şöyle buyurdu:» «Sana selam vermeme engel olan tek şey, abdestli (tâhir) bulunmayışımdı.» Yirmi Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ } “Yahut biriniz tuvaletten gelirse” buyruğudur. Gâit (الْغَائِط) kelimesinin aslı yerin alçak olan kısmıdır; çoğulu "ğıytân" (الْغِيطَان) veya "ağvât" (الْأَغْوَاط) gelir. Dımaşk'taki Gūta da bu sebeple isimlendirilmiştir. Araplar, insanların gözlerinden saklanarak ihtiyaçlarını gidermek için bu tür yerlere yönelirlerdi. Daha sonra bitişiklik (mülazemet) sebebiyle insandan çıkan pisliğe (hadese) de "gâit" adı verilmiştir. Yere gizlenip gözden kaybolduğunda "ğâta fi'l-ardı yeğûtu" (غَاطَ فِي الْأَرْضِ يَغُوطُ) denir. ez-Zührî ise bunu { مِنَ الْغَيْطِ } şeklinde okumuştur. Bunun aslının "el-ğayt" (الْغَيْط) olup "heyin" (هَيِّن) ve "meyyit" (مَيِّت) kelimelerinde olduğu gibi hafifletilmiş olması muhtemeldir. Nitekim gâita (tuvalete) gittiğinde "teğavvata" (تَغَوَّطَ) demelerinden hareketle "el-ğavt"tan (الْغَوْط) türemiş olması da muhtemeldir; zira "lâ havle" yerine "lâ hıyle" demeleri gibi el-ğavt kelimesindeki vâv harfi yâ harfine dönüşmüştür. [Ayetteki] "ev" (أَوْ / yahut) edatı "vâv" (وَ / ve) anlamındadır; yani: "Eğer hasta veya yolcu iseniz ve biriniz tuvaletten gelmişse teyemmüm ediniz." Buna göre teyemmümü gerektiren sebep hastalık veya yolculuk değil, hadestir. Bu da daha önce açıkladığımız gibi hazer durumunda (mukimken) teyemmümün caiz olduğuna delalet eder. İnceleme ehli (ehl-i nazar) nezdinde ise doğru olan, "ev" edatının kendi asıl anlamında kalmasıdır. Zira "ev"in ayrı bir manası, "vâv"ın da ayrı bir manası vardır. Bu görüşte olanlara göre ayette hazif (kelime düşmesi) vardır ve mana şöyledir: "Eğer suya dokunamayacağınız derecede hasta iseniz yahut yolculukta olup da su bulamamışsanız ve suya ihtiyaç duymuşsanız..." Doğrusunu Allah bilir. Yirmi Beşinci [Mesele]- "Gâit" (الْغَائِط) lafzı mana bakımından küçük abdesti bozan bütün hadesleri (durumları) bünyesinde toplar. İlim ehli bu hadeslerin sınırlandırılmasında ihtilaf etmiştir. Bu konuda söylenen en seçkin görüş, mezhebimizde aralarında ihtilaf bulunmayan üç tür olduğudur: Aklın gitmesi, mutad bir çıkış (önden veya arkadan mutad yolla çıkan şey) ve tensel temas (mülâmese). Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre bedenden çıkan necis maddelerdir; bunda çıktığı yere bakılmaz ve [kadına] dokunma (lems) [abdesti bozan durum] sayılmaz. Şâfiî ve Muhammed b. Abdilhakem'in mezhebine göre ise iki yoldan (ön ve arkadan) çıkan şeylerdir; bunda mutat olup olmadığına bakılmaz ve dokunma [abdesti bozan durum] sayılır. Bu durum tespit edildikten sonra bil ki, Müslümanlar bayılma, delilik veya sarhoşluk sebebiyle aklı giden kimsenin abdest alması gerektiği hususunda icmâ etmişlerdir; ancak...

في النوم هل حدث كسائر الا حداث؟ أَوْ لَيْسَ بِحَدَثٍ أَوْ مَظِنَّةُ حَدَثٍ، ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: طَرَفَانِ وَوَاسِطَةٌ. الطَّرَفُ الْأَوَّلُ- ذَهَبَ الْمُزَنِيُّ أَبُو إِبْرَاهِيمَ إِسْمَاعِيلُ إِلَى أَنَّهُ حَدَثٌ، وَأَنَّ الوضوء يجب بقليله وكثيره كسائر حداث، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِ مَالِكٍ فِي الْمُوَطَّأِ لِقَوْلِهِ: وَلَا يُتَوَضَّأُ إِلَّا مِنْ حَدَثٍ يَخْرُجُ مِنْ ذكر دُبُرٍ أَوْ نَوْمٍ. وَمُقْتَضَى حَدِيثِ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ. رَوَوْهُ جَمِيعًا مِنْ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ عن زر ابن حُبَيْشٍ فَقَالَ: أَتَيْتُ صَفْوَانَ بْنَ عَسَّالٍ الْمُرَادِيَّ فَقُلْتُ: جِئْتُكَ أَسْأَلُكَ عَنِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ، قَالَ: [نَعَمْ] كُنْتُ فِي الْجَيْشِ الَّذِي بَعَثَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَمَرَنَا أن نمسح على الخفين إذا نحن أدخلنا هما عَلَى طُهْرٍ ثَلَاثًا إِذَا سَافَرْنَا، وَيَوْمًا وَلَيْلَةً إِذَا أَقَمْنَا، وَلَا نَخْلَعْهُمَا مِنْ بَوْلٍ وَلَا غَائِطٍ وَلَا نَوْمٍ [وَلَا نَخْلَعْهُمَا] إِلَّا مِنْ جَنَابَةٍ. فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ وَقَوْلُ مَالِكٍ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ وَالنَّوْمِ. قَالُوا: وَالْقِيَاسُ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ كَثِيرُهُ وَمَا غَلَبَ عَلَى الْعَقْلِ مِنْهُ حَدَثًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَلِيلُهُ كَذَلِكَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وِكَاءُ السَّهِ الْعَيْنَانِ فَمَنْ نَامَ فَلْيَتَوَضَّأْ) وَهَذَا عَامٌّ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَمَّا الطَّرَفُ الْآخَرُ فَرُوِيَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّوْمَ عِنْدَهُ لَيْسَ بِحَدَثٍ عَلَى أَيِّ حَالٍ كَانَ، حَتَّى يُحْدِثَ النَّائِمُ حَدَثًا غَيْرَ النَّوْمِ، لِأَنَّهُ كَانَ يُوَكِّلُ مَنْ يَحْرُسُهُ إِذَا نَامَ. فَإِنْ لَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ حَدَثٌ قَامَ مِنْ نَوْمِهِ وَصَلَّى، وَرُوِيَ عَنْ عُبَيْدَةَ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْأَوْزَاعِيِّ فِي رِوَايَةِ مَحْمُودِ بْنِ خَالِدٍ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى خِلَافِ هَذَيْنَ الطَّرَفَيْنِ. فَأَمَّا جُمْلَةُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فَإِنَّ كُلَّ نَائِمٍ اسْتَثْقَلَ نَوْمًا، وَطَالَ نَوْمُهُ عَلَى أَيِّ حَالٍ كَانَ، فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةُ وَالْأَوْزَاعِيُّ فِي رِوَايَةِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ. قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: فَإِنْ كان النوم

Uykunun diğer hadesler (abdesti bozan haller) gibi bir hades mi olduğu, yoksa bizzat hades olmayıp hades ihtimali (mazınne) mi olduğu hususunda iki uç ve bir orta olmak üzere üç görüş vardır: Birinci uç görüş: Ebû İbrâhîm İsmâîl el-Müzenî, uykunun bizzat hades olduğu ve diğer hadesler gibi azının da çoğunun da abdesti gerektirdiği görüşüne varmıştır. Mâlik'in el-Muvatta'daki: “Ön veya arka organdan çıkan bir hades ya da uyku dışında hiçbir şeyden dolayı abdest gerekmez” sözünün muktezası (gereği) da budur. Safvân b. Assâl hadisinin gerektirdiği hüküm de böyledir. Bu hadisi en-Nesâî, ed-Dârekutnî ve et-Tirmizî tahric etmiş ve Tirmizî sahih olduğunu belirtmiştir. Hepsi bu hadisi Âsım b. Ebi'n-Necûd yoluyla Zirr b. Hubeyş'ten rivayet etmişlerdir. Zirr şöyle demiştir: Safvân b. Assâl el-Murâdî'ye geldim ve: “Mestler üzerine mesh etme konusunu sana sormaya geldim” dedim. O da şöyle dedi: “[Evet], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği orduda idim; abdestli olarak giydiğimiz takdirde yolcu olduğumuzda üç gün [üç gece], mukim olduğumuzda bir gün bir gece mestleri çıkarmamamızı, küçük abdest, büyük abdest ve uykudan dolayı [onları çıkarmamamızı], sadece cünüplük sebebiyle çıkarmamızı bize emretti.” Bu hadiste ve Mâlik'in sözünde büyük abdest, küçük abdest ve uyku birbirine denk tutulmuştur. Şöyle demişlerdir: Kıyas da gerektirir ki, uykunun çoğu ve akla galebe çalanı hades olduğuna göre, azının da aynı şekilde olması gerekir. Nitekim Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gözler makatın bağıdır; kim uyursa abdest alsın.» Bu ifade umumidir (geneldir). Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. ed-Dârekutnî de Muâviye b. Ebî Süfyân'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetle tahric etmiştir. Diğer uç görüşe gelince: Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, onun katında uykunun hiçbir surette hades olmadığına, uyuyan kimse uykudan başka bir hadeste bulunmadıkça [abdestinin bozulmayacağına] delalet eden bir rivayet nakledilmiştir. Zira o, uyuduğunda kendisini gözetleyecek birini vazifelendirirdi. Eğer kendisinden bir hades çıkmamışsa uykusundan kalkıp namaz kılardı. Bu görüş Ubeyde'den, Saîd b. el-Müseyyeb'den ve Mahmûd b. Hâlid rivayetinde el-Evzâî'den de rivayet edilmiştir. Cumhur ise bu iki uç görüşün hilafına [orta yolu benimsemiştir]. Mâlik'in mezhebinin özeti şudur: Hangi halde olursa olsun, ağır uykuya dalan ve uykusu uzayan her uyuyana abdest almak vacip olur. Bu, ez-Zührî, Rebîa ve el-Velîd b. Müslim rivayetinde el-Evzâî'nin de görüşüdür. Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Eğer uyku

خَفِيفًا لَا يُخَامِرُ الْقَلْبَ وَلَا يَغْمُرُهُ لَمْ يَضُرَّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا وُضُوءَ إِلَّا عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا أَوْ مُتَوَرِّكًا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: مَنْ نَامَ جَالِسًا فَلَا وُضُوءَ عَلَيْهِ، وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ. وَالصَّحِيحُ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ شُغِلَ عَنْهَا لَيْلَةً [يَعْنِي الْعِشَاءَ] فَأَخَّرَهَا حَتَّى رَقَدْنَا [فِي الْمَسْجِدِ] ثُمَّ اسْتَيْقَظْنَا ثُمَّ رَقَدْنَا ثُمَّ اسْتَيْقَظْنَا ثُمَّ خَرَجَ عَلَيْنَا النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ قَالَ: (لَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ يَنْتَظِرُ الصَّلَاةَ غَيْرُكُمْ) رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ، وَهُوَ أَصَحُّ مَا فِي هَذَا الْبَابِ مِنْ جِهَةِ الْإِسْنَادِ وَالْعَمَلِ. وَأَمَّا مَا قَالَهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ وَصَفْوَانُ بْنُ عَسَّالٍ فِي حَدِيثِهِ فَمَعْنَاهُ: وَنَوْمٌ ثَقِيلٌ غَالِبٌ عَلَى النَّفْسِ، بِدَلِيلِ هَذَا الْحَدِيثِ وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهُ. وَأَيْضًا فَقَدْ رَوَى حَدِيثَ صَفْوَانَ وَكِيعٌ عَنْ مِسْعَرٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ فَقَالَ: (أَوْ رِيحٌ) بَدَلُ (أَوْ نَوْمٌ)، فَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَمْ يَقُلْ فِي هَذَا الْحَدِيثِ (أَوْ رِيحٌ) غَيْرُ وَكِيعٍ عَنْ مِسْعَرٍ. قُلْتُ: وَكِيعٌ ثِقَةٌ إِمَامٌ أَخْرَجَ لَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنَ الْأَئِمَّةِ، فَسَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ بِحَدِيثِ صَفْوَانَ لِمَنْ تَمَسَّكَ بِهِ فِي أَنَّ النَّوْمَ حَدَثٌ. وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَبُو حَنِيفَةَ فَضَعِيفٌ، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَامَ وَهُوَ سَاجِدٌ حَتَّى. غَطَّ أَوْ نَفَخَ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ قَدْ نِمْتَ! فَقَالَ: (إِنَّ الْوُضُوءَ لَا يَجِبُ إِلَّا عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا فَإِنَّهُ إِذَا اضْطَجَعَ اسْتَرْخَتْ مَفَاصِلُهُ). تَفَرَّدَ بِهِ أَبُو خالد عن قتادة ولا يصح، قاله الدَّارَقُطْنِيُّ. وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ: قَوْلُهُ: (الْوُضُوءُ عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا) هُوَ حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لَمْ يَرْوِهِ إِلَّا أَبُو خَالِدٍ يَزِيدُ الدَّالَانِيُّ عن قتادة، وروى أو له جَمَاعَةٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَمْ يَذْكُرُوا شَيْئًا مِنْ هَذَا. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لَمْ يَرْوِهِ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ قَتَادَةَ الثِّقَاتِ، وَإِنَّمَا انْفَرَدَ بِهِ أبو خالد الدلاني، وَأَنْكَرُوهُ وَلَيْسَ بِحُجَّةٍ فِيمَا نُقِلَ. وَأَمَّا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ: عَلَى كُلِّ نَائِمٍ الْوُضُوءَ إِلَّا عَلَى الْجَالِسِ وَحْدَهُ، وَإِنَّ كُلَّ مَنْ زَالَ عَنْ حَدِّ الِاسْتِوَاءِ وَنَامَ فَعَلَيْهِ الْوُضُوءُ، فَهُوَ قَوْلُ الطَّبَرِيِّ وَدَاوُدَ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وابن

...kalbi bürümeyen ve onu kaplamayan hafif [bir uyku] ise [abdeste] zarar vermez. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise şöyle demişlerdir: Abdest ancak yan yatarak yahut kalçası üzerine kaykılarak uyuyan kimseye gerekir. Şâfiî ise: “Oturarak uyuyan kimseye abdest gerekmez” demiştir; bunu İbn Vehb de Mâlik'ten rivayet etmiştir. Bu görüşler arasında sahih olanı, Mâlik mezhebinin meşhur görüşüdür. Zira İbn Ömer hadisinde rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece bir işle meşgul oldu [yani yatsı namazından alıkonuldu] ve biz [mescidde] uyuyup sonra uyanıncaya, tekrar uyuyup tekrar uyanıncaya kadar [namazı] geciktirdi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp şöyle buyurdu: « لَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ يَنْتَظِرُ الصَّلَاةَ غَيْرُكُمْ » «Yeryüzü ahalisinden sizden başka namazı bekleyen hiç kimse yoktur.» Bunu [hadis] imamları rivayet etmiş olup lafız Buhârî'ye aittir; isnad ve amel bakımından bu konuda gelen en sahih rivayet de budur. Mâlik'in el-Muvatta'ında ve Safvân b. Assâl'ın da hadisinde ifade ettiği şeye gelince, bu hadis ve aynı manadaki deliller gereğince bunun anlamı: “Kişinin benliğini bürüyüp kaplayan ağır uyku” demektir. Ayrıca Safvân hadisini Vekî‘, Mis‘ar'dan, o da Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan rivayet ederken (ev nevmün / yahut uyku) yerine (ev rîhun / yahut yellenme) demiştir. Dârekutnî şöyle demiştir: “Bu hadiste Mis‘ar kanalıyla Vekî‘den başka hiç kimse (ev rîhun) dememiştir.” Derim ki: Vekî‘ güvenilir (sika) bir imamdır; Buhârî, Müslim ve diğer imamlar ondan rivayette bulunmuşlardır. Dolayısıyla uykunun hades olduğu hususunda Safvân hadisine tutunanların delili düşmüştür. Ebû Hanîfe'nin benimsediği görüşe gelince, bu zayıftır. Dârekutnî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem secde halindeyken horuldayıncaya veya nefes sesi çıkarıncaya kadar uyumuş, sonra kalkıp namaz kıldırmıştır. Ben: “Ey Allah'ın Resûlü, uyudunuz!” deyince şöyle buyurmuştur: « إِنَّ الْوُضُوءَ لَا يَجِبُ إِلَّا عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا فَإِنَّهُ إِذَا اضْطَجَعَ اسْتَرْخَتْ مَفَاصِلُهُ » «Abdest ancak yan yatarak uyuyan kimseye gerekir; çünkü kişi yan yattığı vakit mafsalları (eklemleri) gevşer.» [Dârekutnî] der ki: “Bu rivayette Ebû Hâlid, Katâde'den tek kalmıştır ve hadis sahih değildir.” Ebû Dâvûd da bunu tahric etmiş ve şöyle demiştir: “Onun: «الْوُضُوءُ عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا» (Abdest yan yatarak uyuyana gerekir) sözü münker bir hadistir; bunu Katâde'den yalnızca Ebû Hâlid Yezîd ed-Dâlânî rivayet etmiştir. Bir topluluk ise hadisin baş tarafını İbn Abbâs'tan rivayet etmiş, fakat bundan hiçbir şey zikretmemiştir.” Ebû Ömer b. Abdilberr de şöyle demiştir: “Bu münker bir hadistir; Katâde'nin sika (güvenilir) talebelerinden hiçbiri bunu rivayet etmemiştir. Bunda yalnızca Ebû Hâlid ed-Delânî tek kalmıştır; âlimler bunu münker saymışlardır ve nakledilen bu rivayette delil olma vasfı yoktur.” Şâfiî'nin: “Sadece oturan hariç, uyuyan herkese abdest gerekir. Düzgün oturuş sınırından çıkıp yatan herkese abdest gerekir” şeklindeki görüşüne gelince; bu aynı zamanda Taberî ve Dâvûd'un da görüşüdür. Bu Ali, İbn Mes‘ûd ve İbn...

عُمَرَ، لِأَنَّ الْجَالِسَ لَا يَكَادُ يَسْتَثْقِلُ، فَهُوَ فِي مَعْنَى النَّوْمِ الْخَفِيفِ. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ نَامَ جَالِسًا فَلَا وُضُوءَ عَلَيْهِ وَمَنْ وَضَعَ جَنْبَهُ فَعَلَيْهِ الْوُضُوءُ). وَأَمَّا الْخَارِجُ، فَلَنَا مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: اعْتَكَفَتْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ امْرَأَةٌ مِنْ أَزْوَاجِهِ فَكَانَتْ تَرَى الدَّمَ وَالصُّفْرَةَ وَالطَّسْتُ تَحْتَهَا وَهِيَ تُصَلِّي. فَهَذَا خَارِجٌ عَلَى غَيْرِ الْمُعْتَادِ، وَإِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ انْقَطَعَ فَهُوَ مَرَضٌ، وَمَا كَانَ هَذَا سَبِيلُهُ مِمَّا يَخْرُجُ مِنَ السَّبِيلَيْنِ فَلَا وُضُوءَ فِيهِ عِنْدَنَا إِيجَابًا، خِلَافًا لِلشَّافِعِيِّ كَمَا ذَكَرْنَا. وَبِاللَّهِ تَوْفِيقُنَا. وَيُرَدُّ عَلَى الْحَنَفِيِّ حَيْثُ رَاعَى الْخَارِجَ النَّجِسَ. فصح ووضح مذهب مالك ابن أَنَسٍ ﵁ مَا تَرَدَّدَ نَفَسٌ، وَعَنْهُمْ أَجْمَعِينَ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ) قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ (لامَسْتُمُ). وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: (لَمَسْتُمْ) وَفِي مَعْنَاهُ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- أَنْ يَكُونَ لَمَسْتُمْ جَامَعْتُمْ. الثَّانِي- لَمَسْتُمْ بَاشَرْتُمْ. الثَّالِثُ- يَجْمَعُ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا. وَ (لامَسْتُمُ) بِمَعْنَاهُ عِنْدَ أَكْثَرِ النَّاسِ، إِلَّا أَنَّهُ حُكِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّهُ قَالَ: الْأَوْلَى فِي اللُّغَةِ أَنْ يَكُونَ (لامَسْتُمُ) بِمَعْنَى قَبَّلْتُمْ أَوْ نَظِيرُهُ، لِأَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِعْلًا. قَالَ: وَ (لَمَسْتُمْ) بِمَعْنَى غَشَيْتُمْ وَمَسِسْتُمْ، وَلَيْسَ لِلْمَرْأَةِ فِي هَذَا فِعْلٌ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِ الْآيَةِ عَلَى مَذَاهِبَ خَمْسَةٍ، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْمُلَامَسَةُ هُنَا مُخْتَصَّةٌ بِالْيَدِ، وَالْجُنُبُ لَا ذِكْرَ لَهُ إِلَّا مَعَ الْمَاءِ، فَلَمْ يَدْخُلْ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: (وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى) الْآيَةَ، فَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى التَّيَمُّمِ، وَإِنَّمَا يَغْتَسِلُ الْجُنُبُ أَوْ يَدَعُ الصَّلَاةَ حَتَّى يَجِدَ الْمَاءَ، رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ. قَالَ أبو عمر: ولم يقل بقول عمرو عبد اللَّهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ مِنْ أَهْلِ الرَّأْيِ وَحَمَلَةِ الْآثَارِ، وَذَلِكَ والله أعلم لحديث عمار وعمر ان ابن حُصَيْنٍ وَحَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي تَيَمُّمِ الْجُنُبِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ عَكْسَ هَذَا الْقَوْلِ، فَقَالَ: الْمُلَامَسَةُ هُنَا مُخْتَصَّةٌ بِاللَّمْسِ الَّذِي هُوَ الْجِمَاعُ. فَالْجُنُبُ يتيمم واللامس

...[İbn] Ömer [hadisi sebebiyledir]. Çünkü oturan kimsenin uykusu pek ağırlaşmaz, dolayısıyla bu hafif uyku hükmündedir. Nitekim Dârekutnî, Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden naklettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنْ نَامَ جَالِسًا فَلَا وُضُوءَ عَلَيْهِ وَمَنْ وَضَعَ جَنْبَهُ فَعَلَيْهِ الْوُضُوءُ » «Oturarak uyuyan kimseye abdest gerekmez; yanını [yere] koyarak uyuyana ise abdest gerekir.» [Mutat dışı] çıkan şeye gelince; bu hususta bizim delilimiz Buhârî'nin rivayet ettiği şu hadistir: Bize Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Hâlid'den, o İkrime'den, o da Âişe'den nakletti; Âişe şöyle demiştir: « اعْتَكَفَتْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ امْرَأَةٌ مِنْ أَزْوَاجِهِ فَكَانَتْ تَرَى الدَّمَ وَالصُّفْرَةَ وَالطَّسْتُ تَحْتَهَا وَهِيَ تُصَلِّي » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hanımlarından biri itikâfa girmişti. Kan ve sarılık görüyor, altındaki leğenle namaz kılıyordu.» İşte bu, alışılagelenin dışında (gayrimutat) çıkan bir şeydir. Bu ancak kopan bir damardan kaynaklanmaktadır ve bir hastalıktır. İki yoldan (sebîleyn) çıkan şeylerden bu nitelikte olanlar sebebiyle -daha önce zikrettiğimiz üzere Şâfiî'nin hilafına- bizce [abdest] vacip olmaz. Muvaffakiyet Allah'tandır. Çıkan necis maddeyi dikkate alan Hanefî'ye de [bu hadisle] reddiye yapılır. Nefes alıp verildikçe Mâlik b. Enes'in -radıyallâhu anh ve Allah hepsinden razı olsun- mezhebi sahih ve açık olmuştur. Yirmi Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “Yahut kadınlara dokunursanız” buyruğudur. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir: (لامَسْتُمُ / lâmestüm) şeklinde okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî ise: (لَمَسْتُمْ / lemestüm) şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı hakkında üç görüş vardır: Birincisi: [Arapçada geçen] lemestüm (لَمَسْتُمْ), cinsel ilişkide bulundunuz (câma'tüm) demektir. İkincisi: Lemestüm, [ten tene] temas ettiniz (bâşertüm) demektir. Üçüncüsü: Her iki anlamı da birden kapsar. İnsanların çoğuna göre (لامَسْتُمُ / lâmestüm) de onunla aynı anlamdadır. Ancak Muhammed b. Yezîd'den şöyle dediği nakledilmiştir: Dil açısından en uygun olanı; (لامَسْتُمُ / lâmestüm) kelimesinin öptünüz veya benzeri bir manaya gelmesidir, çünkü bu durumda her ikisinin de bir fiili söz konusudur. Dedi ki: (لَمَسْتُمْ / lemestüm) ise üzerini örttünüz (gayn-şın-yâ / cinsel ilişkiye girdiniz) ve dokundunuz demektir; bunda kadının bir fiili yoktur. Âlimler ayetin hükmü konusunda beş farklı mezhebe (görüşe) ayrılmışlardır: Bir grup şöyle demiştir: Buradaki mülâmese (dokunma) sadece ele mahsustur. Cünüp kimse ise yalnızca su [bulunması hali] ile birlikte zikredilmiştir; dolayısıyla { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى } “Eğer hasta iseniz...” ayetiyle kastedilen anlama dahil olmamıştır. Bu sebeple onun teyemmüm etmesine imkân yoktur. Cünüp olan kimse ancak gusleder veya su buluncaya kadar namazı terk eder. Bu görüş Ömer ve İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: Şehirlerin fakihlerinden -gerek rey ehlinden gerekse hadis ehlinden- hiç kimse bu meselede Ömer ve Abdullah'ın görüşünü benimsememiştir. Bunun sebebi -Allah en iyisini bilir ya- cünübün teyemmümü hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen Ammâr, İmrân b. Husayn ve Ebû Zerr hadisleridir. Ebû Hanîfe ise bu görüşün tam aksini söyleyerek şöyle demiştir: Buradaki mülâmese, sadece cinsel ilişki (cimâ) demek olan dokunmaya mahsustur. Dolayısıyla cünüp kimse teyemmüm eder, [eliyle] dokunan ise...

بِيَدِهِ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ، فَلَيْسَ بِحَدَثٍ ولا هو ناقص لِوُضُوئِهِ. فَإِذَا قَبَّلَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ لِلَذَّةٍ لَمْ يُنْتَقَضْ وُضُوءُهُ، وَعَضَّدُوا هَذَا بِمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَبَّلَ بَعْضَ نِسَائِهِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلَاةِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ. قَالَ عُرْوَةُ: فَقُلْتُ لَهَا مَنْ هِيَ إِلَّا أَنْتِ؟ فَضَحِكَتْ. وَقَالَ مَالِكٌ: الْمُلَامِسُ بِالْجِمَاعِ يَتَيَمَّمُ، وَالْمُلَامِسُ بِالْيَدِ يَتَيَمَّمُ إِذَا الْتَذَّ. فَإِذَا لَمَسَهَا بِغَيْرِ شَهْوَةٍ فَلَا وُضُوءَ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَهُوَ مُقْتَضَى الآية. وقال علي ابن زِيَادٍ: وَإِنْ كَانَ عَلَيْهَا ثَوْبٌ كَثِيفٌ فَلَا شي عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ خَفِيفًا فَعَلَيْهِ الْوُضُوءُ. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ: مَنْ تَعَمَّدَ مَسَّ امْرَأَتِهِ بِيَدِهِ لِمُلَاعَبَةٍ فَلْيَتَوَضَّأِ الْتَذَّ أَوْ لَمْ يَلْتَذَّ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو الْوَلِيدِ الْبَاجِيُّ فِي الْمُنْتَقَى: وَالَّذِي تَحَقَّقَ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ أَنَّ الْوُضُوءَ إِنَّمَا يَجِبُ لِقَصْدِهِ اللَّذَّةَ دُونَ وُجُودِهَا، فَمَنْ قَصَدَ اللَّذَّةَ بِلَمْسِهِ فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ، الْتَذَّ بِذَلِكَ أَوْ لَمْ يَلْتَذَّ، وَهَذَا مَعْنَى مَا فِي الْعُتْبِيَّةِ مِنْ رِوَايَةِ عِيسَى عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ. وَأَمَّا الْإِنْعَاظُ بِمُجَرَّدِهِ فَقَدْ رَوَى ابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يُوجِبُ وُضُوءًا وَلَا غَسْلَ ذَكَرٍ حَتَّى يَكُونَ مَعَهُ لَمْسٌ أَوْ مَذْيٌ. وَقَالَ الشَّيْخُ أَبُو إِسْحَاقَ: مَنْ أَنْعَظَ إِنْعَاظًا انْتَقَضَ وُضُوءُهُ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْمُدَوَّنَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا أَفْضَى الرَّجُلُ بِشَيْءٍ مِنْ بَدَنِهِ إِلَى بَدَنِ الْمَرْأَةِ سَوَاءً كَانَ بِالْيَدِ أَوْ بِغَيْرِهَا مِنْ أَعْضَاءِ الْجَسَدِ تَعَلَّقَ نَقْضُ الطُّهْرِ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَالزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا كَانَ اللَّمْسُ بِالْيَدِ نَقَضَ الطُّهْرَ، وَإِنْ كَانَ بِغَيْرِ الْيَدِ لَمْ يَنْقُضْهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ). فَهَذِهِ خَمْسَةُ مَذَاهِبَ أَسَدُّهَا مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ الْمُلَامَسَةَ مَا دُونَ الْجِمَاعِ، وَأَنَّ الْوُضُوءَ يَجِبُ بِذَلِكَ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ فِي أَوَّلِهَا: (وَلا جُنُباً) أَفَادَ الْجِمَاعَ، وَإِنَّ قَوْلَهُ: (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ) أَفَادَ الْحَدَثَ، وَإِنَّ قَوْلَهُ: (أَوْ لامَسْتُمُ) أَفَادَ اللَّمْسَ وَالْقُبَلَ. فَصَارَتْ ثَلَاثَ جُمَلٍ لِثَلَاثَةِ أَحْكَامٍ، وَهَذِهِ غَايَةٌ فِي الْعِلْمِ وَالْإِعْلَامِ. وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ باللمس الجماع كان تكرارا في الكلام.

...eliyle [dokunmanın] bahsi geçmemiştir; dolayısıyla bu bir hades (abdesti bozan durum) olmadığı gibi abdesti bozucu da değildir. Erkek hanımını lezzet alarak öperse abdesti bozulmaz. Bunu Dârekutnî'nin Âişe'den rivayet ettiği şu hadisle desteklemişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından birini öpmüş, sonra [yeniden] abdest almadan namaza çıkmıştı. Urve dedi ki: Ona «O hanım senden başkası olabilir mi?» dedim, o da güldü. Mâlik ise şöyle demiştir: Cinsel ilişki ile dokunan kimse [su bulamazsa] teyemmüm eder; el ile dokunan kimse de lezzet aldığı takdirde teyemmüm eder. Şayet kadına şehvetsiz dokunursa abdest gerekmez. Ahmed ve İshâk da bu görüştedir; ayetin gereği de budur. Ali b. Ziyâd şöyle demiştir: Eğer kadının üzerinde kalın bir elbise varsa erkeğe bir şey gerekmez; şayet elbise ince ise ona abdest gerekir. Abdülmelik b. el-Mâcişûn ise şöyle demiştir: Oynaşmak amacıyla hanımına kasten eliyle dokunan kimse, lezzet alsın veya almasın abdest alsın. Kâdı Ebü'l-Velîd el-Bâcî el-Müntekâ'da şöyle demiştir: Mâlik ve ashabının mezhebinden sabit ve tahakkuk eden husus şudur ki; abdest ancak lezzet alma kastından dolayı vacip olur, lezzetin bizzat gerçekleşmesinden dolayı değil. Dolayısıyla dokunmasıyla lezzeti kasteden kimseye, bundan lezzet alsın yahut almasın abdest vacip olur. el-Utbiyye'de Îsâ'nın İbnü'l-Kāsım'dan yaptığı rivayetin anlamı da budur. Sırf in'az (tenasül uzvunun sertleşmesi) haline gelince; İbn Nâfi', Mâlik'ten rivayet etmiştir ki onunla birlikte bir temas yahut mezi çıkması olmadıkça bu durum ne abdesti ne de tenasül uzvunu yıkamayı gerektirir. Şeyh Ebû İshâk ise: «Kim [şehvetle] sertleşirse abdesti bozulur» demiştir; Mâlik'in el-Müdevvene'deki kavli de budur. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: Erkek, bedeninden bir parça ile kadının bedenine temas ederse —ister elle ister bedenin diğer uzuvlarıyla olsun— abdestin bozulması buna bağlanır. Bu, İbn Mes'ûd, İbn Ömer, ez-Zührî ve Rebîa'nın da kavlidir. el-Evzâî ise şöyle demiştir: Dokunma el ile olduğu takdirde temizliği (abdesti) bozar; el dışında bir uzuvla olursa bozmaz. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ } “ve elleriyle ona dokunsalar”. İşte bunlar beş görüştür; bunların en isabetlisi Mâlik'in mezhebidir. Bu görüş Ömer ile oğlu Abdullah'tan da rivayet edilmiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un kavli de mülâmesenin cinsel ilişkiden daha hafif [olan dokunma ve öpme gibi şeyler] olduğu ve bununla abdestin vacip kılındığı yönündedir. Fakihlerin çoğunluğu da bu görüşe meyletmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ayetin manasından zâhir olan da budur. Zira ayetin başındaki { وَلا جُنُباً } “ve cünüp iken de” buyruğu cinsel ilişkiyi; { أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } “yahut biriniz tuvaletten gelmişse” buyruğu hadesi; { أَوْ لامَسْتُمُ } “yahut [kadınlara] dokunmuşsanız” buyruğu ise dokunmayı ve öpmeyi ifade etmiştir. Böylece üç ayrı hüküm için üç cümle yer almış oldu; bu da ilim ve bildirme (ifade) hususunda nihai bir mertebedir. Şayet dokunmaktan kasıt cinsel ilişki olsaydı, sözde gereksiz bir tekrar olurdu.

قُلْتُ: وَأَمَّا مَا اسْتَدَلَّ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ فَحَدِيثٌ مُرْسَلٌ، رَوَاهُ وَكِيعٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ. قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ: وَذَكَرَ حَدِيثَ الْأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبٍ عَنْ عمروه فَقَالَ: أَمَّا أَنَّ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ كَانَ أَعْلَمَ النَّاسِ بِهَذَا، زَعَمَ أَنَّ حَبِيبًا لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا، قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ. فَإِنْ قِيلَ: فَأَنْتُمْ تَقُولُونَ بِالْمُرْسَلِ فَيَلْزَمُكُمْ قَبُولُهُ وَالْعَمَلُ بِهِ. قُلْنَا: تَرَكْنَاهُ لِظَاهِرِ الْآيَةِ وَعَمَلِ الصَّحَابَةِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْمُلَامَسَةَ هِيَ الْجِمَاعُ وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قُلْنَا: قَدْ خَالَفَهُ الْفَارُوقُ وَابْنُهُ وَتَابَعَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَهُوَ كُوفِيٌّ، فَمَا لَكُمْ خَالَفْتُمُوهُ؟! فَإِنْ قِيلَ: الْمُلَامَسَةُ مِنْ بَابِ الْمُفَاعَلَةِ، وَلَا تَكُونُ إِلَّا مِنَ اثْنَيْنِ، وَاللَّمْسُ بِالْيَدِ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ وَاحِدٍ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُلَامَسَةَ هِيَ الْجِمَاعُ. قُلْنَا: الْمُلَامَسَةُ مُقْتَضَاهَا الْتِقَاءُ الْبَشَرَتَيْنِ، سَوَاءً كَانَ ذَلِكَ مِنْ وَاحِدٍ أَوْ مِنَ اثْنَيْنِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُوصَفُ لَامِسٌ وَمَلْمُوسٌ. جَوَابٌ آخَرُ- وَهُوَ أَنَّ الْمُلَامَسَةَ قَدْ تَكُونُ مِنْ وَاحِدٍ، وَلِذَلِكَ نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ بَيْعِ الْمُلَامَسَةِ، وَالثَّوْبُ مَلْمُوسٌ وَلَيْسَ بِلَامِسٍ، وَقَدْ قَالَ ابْنُ عُمَرَ مُخْبِرًا عَنْ نَفْسِهِ (وَأَنَا يَوْمَئِذٍ قَدْ نَاهَزْتُ الِاحْتِلَامَ). وَتَقُولُ الْعَرَبُ: عَاقَبْتُ اللِّصَّ وَطَارَقْتُ النَّعْلَ، وَهُوَ كَثِيرٌ. فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ سَبَبَ الْحَدَثِ، وَهُوَ الْمَجِيءُ مِنَ الْغَائِطِ ذَكَرَ سَبَبَ الْجَنَابَةِ وهو الملامسة، فبين حكم الْحَدَثَ وَالْجَنَابَةَ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، كَمَا أَفَادَ بَيَانَ حُكْمِهِمَا عِنْدَ وُجُودِ الْمَاءِ. قُلْنَا: لَا نَمْنَعُ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى الْجِمَاعِ وَاللَّمْسِ، وَيُفِيدُ الْحُكْمَيْنِ كَمَا بَيَّنَّا. وَقَدْ قُرِئَ (لَمَسْتُمْ) كَمَا ذَكَرْنَا. وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ مِنْ لَمْسِ الرَّجُلِ الْمَرْأَةَ بِبَعْضِ أَعْضَائِهِ لَا حَائِلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا لِشَهْوَةٍ أَوْ لِغَيْرِ شَهْوَةٍ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ فَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ أَيْضًا، وَكَذَلِكَ إِنْ لَمَسَتْهُ هِيَ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ، إِلَّا الشَّعْرَ، فَإِنَّهُ لَا وُضُوءَ لِمَنْ مَسَّ شَعْرَ امْرَأَتِهِ لِشَهْوَةٍ كَانَ أَوْ لِغَيْرِ شَهْوَةٍ، وَكَذَلِكَ السِّنُّ وَالظُّفُرُ، فَإِنَّ ذَلِكَ مُخَالِفٌ لِلْبَشَرَةِ. وَلَوِ احْتَاطَ فَتَوَضَّأَ إِذَا مَسَّ شَعْرَهَا كَانَ حَسَنًا. وَلَوْ مَسَّهَا بِيَدِهِ أَوْ مَسَّتْهُ بِيَدِهَا مِنْ فَوْقِ الثَّوْبِ فَالْتَذَّ بِذَلِكَ

Derim ki: Ebû Hanîfe'nin Âişe hadisinden delil getirdiğine gelince; o mürsel bir hadistir. Bunu Vekî', el-A'meş'ten, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Urve'den, o da Âişe'den rivayet etmiştir. Yahyâ b. Saîd, el-A'meş'in Habîb'den, onun da Urve'den olan hadisini zikrederek şöyle demiştir: Biliniz ki Süfyân es-Sevrî bu konuda insanların en bilgilisi idi; o, Habîb'in Urve'den hiçbir şey işitmediğini belirtmiştir; bunu Dârekutnî söylemiştir. Eğer: “Siz mürsel hadisi kabul ediyorsunuz, dolayısıyla onu kabul edip onunla amel etmeniz gerekir” denilirse; biz deriz ki: Biz onu ayetin zahiri ve sahabenin ameli sebebiyle terk ettik. Eğer: “Mülâmese cimadır ve bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir” denilirse; biz deriz ki: Fârûk [Ömer] ve oğlu ona muhalefet etmiş, bir Kûfeli olan Abdullah b. Mes'ûd da onlara tâbi olmuştur; öyleyse ne oldu da siz ona muhalefet ettiniz?! Eğer: “Mülâmese mufâale babındandır ve ancak iki kişi arasında olur; elle dokunmak ise ancak bir kişiden olur; öyleyse mülâmesenin cima olduğu sabit olmuştur” denilirse; biz deriz ki: Mülâmesenin gereği iki tenin karşılaşmasıdır; ister bir kişiden ister iki kişiden olsun fark etmez; zira her birine dokunan (lâmis) ve dokunulan (melmûs) denir. Diğer bir cevap şudur: Mülâmese bazen bir kişiden de olabilir; bu sebepledir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mülâmese yoluyla yapılan alışverişi yasaklamıştır; elbise ise dokunulandır, dokunan değildir. Nitekim İbn Ömer kendisinden haber vererek: “O gün ben ihtilam çağına yaklaşmıştım (nâhaztü)” demiştir. Araplar da: Âkabtü'l-lıssa (hırsızı cezalandırdım) ve târaktü'n-na'le (ayakkabıyı tabanladım) derler ki bunun örnekleri çoktur. Eğer: “Yüce Allah hades sebebini, yani tuvaletten gelmeyi zikredince, cünüplük sebebi olan dokunmayı zikretti; böylece su bulunduğunda bu ikisinin hükmünü bildirdiği gibi su bulunmadığında da hades ve cünüplüğün hükmünü açıkladı” denilirse; biz deriz ki: Biz lafzın hem cimaya hem de dokunmaya hamledilmesine ve açıkladığımız üzere iki hükmü birden ifade etmesine engel görmeyiz. Nitekim zikrettiğimiz üzere { لَمَسْتُمْ } şeklinde de okunmuştur. Şâfiî'nin, bir erkeğin kadına aralarında bir engel olmaksızın uzuvlarından biriyle şehvetle veya şehvetsizce dokunması halinde abdestin vacip olacağı yönündeki görüşüne gelince; bu da Kur'an'ın zahiridir; aynı şekilde kadın ona dokunursa da ona abdest gerekir. Ancak saç müstesnadır; zira hanımının saçına şehvetle olsun şehvetsiz olsun dokunan kimseye abdest gerekmez; diş ve tırnak da böyledir, çünkü bunlar tene benzemez. İhtiyaten kadının saçına dokunduğunda abdest alsa bu güzel olur. Eğer ona eliyle dokunursa veya kadın ona elbise üzerinden eliyle dokunursa ve bundan lezzet alırsa

أو لم يلتذ لم يكن عليهما شي حَتَّى يُفْضِيَ إِلَى الْبَشَرَةِ، وَسَوَاءً فِي ذَلِكَ كَانَ مُتَعَمِّدًا أَوْ سَاهِيًا، كَانَتِ الْمَرْأَةُ حَيَّةً أَوْ مَيِّتَةً إِذَا كَانَتْ أَجْنَبِيَّةً. وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ إِذَا لَمَسَ صَبِيَّةً صَغِيرَةً أَوْ عَجُوزًا كَبِيرَةً بِيَدِهِ أَوْ وَاحِدَةً مِنْ ذَوَاتِ مَحَارِمِهِ مِمَّنْ لَا يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُهَا، فَمَرَّةً قَالَ: يَنْتَقِضُ الْوُضُوءُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ) فَلَمْ يُفَرِّقْ. وَالثَّانِي لَا يُنْقَضُ، لِأَنَّهُ لَا مَدْخَلَ لِلشَّهْوَةِ فِيهِنَّ. قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: قَوْلُ الشَّافِعِيِّ أَشْبَهُ بِظَاهِرِ الْكِتَابِ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَالَ: (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ) وَلَمْ يَقُلْ بِشَهْوَةٍ وَلَا مِنْ غَيْرِ شَهْوَةٍ، وَكَذَلِكَ الَّذِينَ أَوْجَبُوا الْوُضُوءَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ لَمْ يَشْتَرِطُوا الشَّهْوَةَ. قَالَ: وَكَذَلِكَ عَامَّةُ التَّابِعِينَ. قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: فَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ مِنْ مُرَاعَاةِ الشَّهْوَةِ وَاللَّذَّةِ مِنْ فَوْقِ الثَّوْبِ يُوجِبُ الْوُضُوءَ فَقَدْ وَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ ذَلِكَ غَيْرَهُمَا. قَالَ: وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ فِي النَّظَرِ، لِأَنَّ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَهُوَ غَيْرُ لَامِسٍ لِامْرَأَتِهِ، وَغَيْرُ مُمَاسٍّ لَهَا فِي الْحَقِيقَةِ، إِنَّمَا هُوَ لَامِسٌ لِثَوْبِهَا. وَقَدْ أَجْمَعُوا أَنَّهُ لَوْ تَلَذَّذَ وَاشْتَهَى أَنْ يَلْمِسَ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ وُضُوءٌ، فَكَذَلِكَ مَنْ لَمَسَ فَوْقَ الثَّوْبِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُمَاسٍّ لِلْمَرْأَةِ. قُلْتُ: أَمَّا مَا ذُكِرَ مِنْ أَنَّهُ لَمْ يُوَافِقْ مَالِكًا عَلَى قَوْلِهِ إِلَّا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، فَقَدْ ذَكَرَ الْحَافِظُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ أَنَّ ذَلِكَ قَوْلُ إِسْحَاقَ وَأَحْمَدَ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ كُلُّهُمْ قَالُوا: إِذَا لَمَسَ فَالْتَذَّ وَجَبَ الْوُضُوءُ، وَإِنْ لَمْ يَلْتَذَّ فَلَا وُضُوءَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: (وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ فِي النَّظَرِ) فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، وَقَدْ جَاءَ فِي صَحِيحِ الْخَبَرِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كُنْتُ أَنَامُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَرِجْلَايَ فِي قِبْلَتِهِ، فَإِذَا سَجَدَ غَمَزَنِي فَقَبَضْتُ رِجْلَيَّ، وَإِذَا قَامَ بَسَطْتُهُمَا ثَانِيًا، [قَالَتْ] وَالْبُيُوتُ يَوْمَئِذٍ لَيْسَ فِيهَا مَصَابِيحُ. فَهَذَا نَصٌّ فِي أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ الْمُلَامِسَ، وَأَنَّهُ غَمَزَ رِجْلَيْ عَائِشَةَ، كَمَا فِي رِوَايَةِ الْقَاسِمِ عَنْ عَائِشَةَ (فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ غَمَزَ رِجْلَيَّ فَقَبَضْتُهُمَا) أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. فَهَذَا يَخُصُّ عُمُومَ قَوْلِهِ: (أَوْ لامَسْتُمُ) فَكَانَ وَاجِبًا لِظَاهِرِ الْآيَةِ انْتِقَاضُ وُضُوءِ كُلِّ مُلَامِسٍ كَيْفَ لَامَسَ. وَدَلَّتِ السُّنَّةُ الَّتِي هِيَ الْبَيَانُ لِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ الْوُضُوءَ عَلَى بَعْضِ الْمُلَامِسِينَ دُونَ بَعْضٍ، وهو من لم يلتذ ولم يقصد.

veya lezzet almasa bile, tene temas edinceye kadar ikisine de bir şey gerekmez. Bu hususta kasıtlı olması ile unutarak yapması, kadının —yabancı (nikâh düşen) bir kadın olduğu takdirde— hayatta veya ölü olması eşittir. Küçük bir kız çocuğuna, yaşlı bir kadına eliyle dokunduğunda yahut evlenmesi kendisine helal olmayan mahremlerinden birine dokunduğunda ise [Şâfiî'nin] görüşü farklılık arz etmiştir: Bir keresinde Allah Teâlâ'nın: { أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ } “Yahut kadınlara dokunmuşsanız” buyruğu gereğince abdestin bozulacağını söylemiştir; zira [ayette] bir ayrım yapmamıştır. İkinci [görüşünde ise] abdest bozulmaz; çünkü onlarda şehvetin yeri yoktur. el-Mervezî şöyle demiştir: Şâfiî'nin görüşü Kitab'ın zâhirine daha uygundur; zira Allah Azze ve Celle { أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ } “Yahut kadınlara dokunmuşsanız” buyurmuş, şehvetle veya şehvetsiz diye [bir kayıt] getirmemiştir. Aynı şekilde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından abdesti gerekli görenler de şehveti şart koşmamışlardır. Devamla dedi ki: Tâbiînin geneli de böyledir. el-Mervezî dedi ki: Mâlik'in, elbise üzerinden şehvet ve lezzet duymanın abdesti gerektireceği yönündeki görüşüne gelince; bu hususta ona Leys b. Sa'd muvafakat etmiştir, bu ikisinden başka bunu söyleyen bir kimse de bilmiyoruz. [Mervezî] dedi ki: Kıyas (nazar) açısından da bu sahih değildir; çünkü bunu yapan kimse kadınına dokunmuş değildir ve hakikatte ona temas etmiş sayılmaz, o sadece kadının elbisesine dokunmuştur. Nitekim bir kimse lezzet alıp dokunmayı arzulasa [fakat dokunmasa], abdestin gerekmeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir; elbise üzerinden dokunan kimse de böyledir, zira o kadına temas etmiş değildir. Derim ki: Mâlik'e bu görüşünde sadece Leys b. Sa'd'ın muvafakat ettiğinin zikredilmesine gelince; Hâfız Ebû Ömer b. Abdilberr, bunun İshâk ve Ahmed'in de görüşü olduğunu belirtmiş, bu [hüküm] Şa'bî ve en-Nehaî'den de rivayet edilmiştir. Hepsi şöyle demiştir: Dokunup lezzet alırsa abdest gerekir, lezzet almazsa abdest gerekmez. Onun: “Kıyas (nazar) açısından da bu sahih değildir” sözüne gelince, bu doğru değildir. Âişe'den gelen sahih rivayette şöyle dediği sabittir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde, ayaklarım onun kıblesinde [duracak şekilde] uyurdum. Secdeye vardığında beni dürterdi, ben de ayaklarımı toplardım. Kıyama kalktığında onları tekrar uzatırdım. [Âişe dedi ki:] O günlerde evlerde kandiller yoktu.» Bu hadis, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in dokunan taraf olduğuna ve Kâsım'ın Âişe'den rivayetinde: « فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ غَمَزَ رِجْلَيَّ فَقَبَضْتُهُمَا » «Secde etmek istediğinde ayaklarımı dürterdi, ben de onları çekerdim» (Buhârî tahric etmiştir) şeklinde geçtiği üzere Âişe'nin ayaklarını dürttüğüne dair açık bir nastır. Bu durum, { أَوْ لَامَسْتُمُ } “Yahut [kadınlara] dokunmuşsanız” buyruğunun umumunu (genel hükmünü) tahsis eder. Zira ayetin zahirine göre, nasıl dokunursa dokunsun, her dokunanın abdestinin bozulması gerekirdi. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın açıklaması mahiyetinde olan sünnet ise abdestin dokunanların hepsine değil bir kısmına vacip olduğuna; lezzet almayan ve bunu kastetmeyene ise gerekmediğine delalet etmiştir.

وَلَا يُقَالُ: فَلَعَلَّهُ كَانَ عَلَى قَدَمَيْ عَائِشَةَ ثَوْبٌ، أَوْ كَانَ يَضْرِبُ رِجْلَيْهَا بِكُمِّهِ، فَإِنَّا نَقُولُ: حَقِيقَةُ الْغَمْزِ إِنَّمَا هُوَ بِالْيَدِ، وَمِنْهُ غَمْزُكَ الْكَبْشَ أَيْ تَجُسُّهُ لِتَنْظُرَ أَهُوَ سَمِينٌ أَمْ لَا؟ فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ الْغَمْزُ الضَّرْبَ بِالْكُمِّ فَلَا. وَالرِّجْلُ [مِنَ النَّائِمِ] الْغَالِبُ عَلَيْهَا ظُهُورُهَا مِنَ النَّائِمِ، لَا سِيَّمَا مَعَ امْتِدَادِهِ وَضِيقِ حَالِهِ. فَهَذِهِ كَانَتِ الْحَالُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهَا: (وَإِذَا قَامَ بَسَطْتُهُمَا) وَقَوْلُهَا: (وَالْبُيُوتُ يَوْمَئِذٍ لَيْسَ فِيهَا مَصَابِيحُ). وَقَدْ جَاءَ صَرِيحًا عَنْهَا قَالَتْ: (كُنْتُ أَمُدُّ رِجْلَيَّ فِي قِبْلَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ يُصَلِّي فَإِذَا سَجَدَ غَمَزَنِي فَرَفَعْتُهُمَا، فَإِذَا قَامَ مَدَدْتُهُمَا) أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. فَظَهَرَ أَنَّ الْغَمْزَ كَانَ عَلَى حَقِيقَتِهِ مَعَ الْمُبَاشَرَةِ. وَدَلِيلٌ آخَرُ- وَهُوَ مَا رَوَتْهُ عَائِشَةُ أَيْضًا ﵂ قَالَتْ: فَقَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةً مِنَ الْفِرَاشِ فَالْتَمَسْتُهُ، فَوَقَعَتْ يَدِي عَلَى بَطْنِ قَدَمَيْهِ وَهُوَ فِي الْمَسْجِدِ وَهُمَا مَنْصُوبَتَانِ، الْحَدِيثَ. فَلَمَّا وَضَعَتْ يَدَهَا عَلَى قَدَمِهِ وَهُوَ سَاجِدٌ وَتَمَادَى فِي سُجُودِهِ كَانَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْوُضُوءَ لَا يَنْتَقِضُ إِلَّا عَلَى بَعْضِ الْمُلَامِسِينَ دُونَ بَعْضٍ. فَإِنْ قِيلَ: كَانَ عَلَى قَدَمِهِ حَائِلٌ كَمَا قَالَهُ الْمُزَنِيُّ. قِيلَ لَهُ: الْقَدَمُ قَدَمٌ بِلَا حَائِلٍ حَتَّى يَثْبُتَ الْحَائِلُ، وَالْأَصْلُ الْوُقُوفُ مَعَ الظَّاهِرِ، بَلْ بِمَجْمُوعِ مَا ذَكَرْنَا يَجْتَمِعُ مِنْهُ كَالنَّصِّ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ رَجُلًا لَوِ اسْتَكْرَهَ امْرَأَةً فَمَسَّ خِتَانُهُ خِتَانَهَا وَهِيَ لَا تَلْتَذُّ لِذَلِكَ، أَوْ كَانَتْ نَائِمَةً فَلَمْ تَلْتَذَّ وَلَمْ تَشْتَهِ أَنَّ الْغُسْلَ وَاجِبٌ عَلَيْهَا، فَكَذَلِكَ حُكْمُ مَنْ قَبَّلَ أَوْ لَامَسَ بِشَهْوَةٍ أَوْ لِغَيْرِ شَهْوَةٍ انْتَقَضَتْ طَهَارَتُهُ وَوَجَبَ عليه الوضوء، لان المعنى في الجسة واللمس وَالْقُبْلَةِ الْفِعْلُ لَا اللَّذَّةُ. قُلْنَا: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْأَعْمَشَ وَغَيْرَهُ قَدْ خَالَفَ فِيمَا ادَّعَيْتُمُوهُ مِنَ الْإِجْمَاعِ. سَلَّمْنَاهُ، لَكِنَّ هَذَا اسْتِدْلَالٌ بِالْإِجْمَاعِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ فَلَا يَلْزَمُ، وَقَدِ اسْتَدْلَلْنَا عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا بِأَحَادِيثَ صَحِيحَةٍ. وَقَدْ قَالَ الشَّافِعِيُّ- فِيمَا زَعَمْتُمْ- إِنَّهُ لَمْ يُسْبَقْ إِلَيْهِ، وَقَدْ سَبَقَهُ إِلَيْهِ شَيْخُهُ مَالِكٌ، كَمَا هُوَ مَشْهُورٌ عِنْدَنَا (إِذَا صَحَّ الْحَدِيثُ فَخُذُوا بِهِ وَدَعُوا قَوْلِي) وَقَدْ ثَبَتَ الْحَدِيثُ بِذَلِكَ فَلِمَ لَا تَقُولُونَ بِهِ؟! وَيَلْزَمُ عَلَى مَذْهَبِكُمْ أَنَّ مَنْ ضَرَبَ امْرَأَتَهُ فَلَطَمَهَا بِيَدِهِ تَأْدِيبًا لَهَا وَإِغْلَاظًا عَلَيْهَا أَنْ يَنْتَقِضَ وُضُوءُهُ، إِذِ الْمَقْصُودُ وجود

Şöyle denilemez: «Belki de Âişe'nin ayakları üzerinde bir örtü vardı veya [Hz. Peygamber] onun ayaklarına elbisesinin koluyla dokunuyordu.» Çünkü biz deriz ki: Gamz (dürtme/dokunma) kelimesinin hakiki manası ancak elle yapılanıdır. Nitekim semiz olup olmadığına bakmak için koçu elle yoklamana da bu kökten [gamz] denir. Gamzın, elbisenin koluyla dokunmak manasına gelmesine gelince, bu [lügatte] yoktur. Uykuda olan kimsede ayağın açıkta kalması ise [uyuyandan] galip olandır; özellikle de uzanmış olması ve yerin darlığı ile birlikte. O vakitteki durum da bu idi; nitekim onun [Âişe'nin]: «Kalktığında ise onları [tekrar] uzatırdım» ve «O gün evlerde kandiller yoktu» sözünü görmez misin? Nitekim ondan açıkça şöyle rivayet edilmiştir: «Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken ayaklarımı onun kıblesine doğru uzatırdım. Secdeye varacağı zaman beni dürter, ben de ayaklarımı çekerdim; kalktığında ise onları [tekrar] uzatırdım.» Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Böylece gamzın (dokunmanın), doğrudan temas ile hakiki manasında olduğu ortaya çıkmıştır. Diğer bir delil de yine Âişe radıyallâhu anhâ'nın rivayet ettiği şu hadistir: «Bir gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yatakta bulamadım ve onu el yordamıyla aradım. Elim, o mescitte [namazda] iken dikili halde duran ayaklarının tabanına değdi...» hadisidir. O [Âişe], o sallallâhu aleyhi ve sellem secdede iken elini ayağına koyduğunda ve o da secdesine devam ettiğinde, bu durum abdestin birbirine dokunanların hepsine değil, ancak bir kısmına bozulacağına delil olmuştur. Şayet: «Müzenî'nin dediği gibi, onun ayağında bir engel (örtü) vardı» denilirse, ona şöyle cevap verilir: Engel bulunduğu sabit oluncaya kadar ayak engelsiz bir ayaktır; asıl olan zahir ile amel etmektir. Hatta zikrettiğimiz şeylerin tamamından nass kabilinden bir delil ortaya çıkar. Eğer: «Bir adam bir kadını zorlasa ve sünnet yeri kadının sünnet yerine temas etse, kadın bundan lezzet almasa yahut kadın uykuda olup lezzet ve arzu duymasa bile kadına guslün vacip olduğu hususunda ümmet icmâ etmiştir. Aynı şekilde şehvetle veya şehvetsiz öpen yahut dokunan kimsenin de hükmü böyledir; tahareti bozulur ve ona abdest vacip olur. Çünkü el ile yoklamada, temasta ve öpmedeki mana lezzet değil fiilin bizzat kendisidir» denilirse; Biz deriz ki: İddia ettiğiniz bu icmâ konusunda el-A'meş ve başkalarının muhalefet ettiğini zikretmiştik. [Bunun icmâ olduğunu] kabul etsek bile, bu, ihtilaflı bir konuda icmâ ile delil getirmektir ki bağlayıcı değildir; oysa biz mezhebimizin sıhhatine sahih hadislerle delil getirdik. Şâfiî de -iddianıza göre- bu görüşte kendisinden önce kimsenin bulunmadığını söylemiştir; halbuki hocası Mâlik: «Hadis sahih olduğunda onu alın, benim sözümü bırakın» diyerek -bizim katımızda meşhur olduğu üzere- bu konuda ondan önce davranmıştır. Bu hususta hadis sabit olduğuna göre neden onunla amel etmiyorsunuz?! Sizin mezhebinize göre; bir kimse karısını terbiye etmek ve ona sert çıkışmak maksadıyla eliyle tokatlayıp vursa, abdestinin bozulması gerekir; zira maksat fiilin varlığıdır

الْفِعْلِ، وَهَذَا لَا يَقُولُهُ أَحَدٌ فِيمَا أَعْلَمُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ أَنَّهُ ﷺ كَانَ يُصَلِّي وَأُمَامَةُ بِنْتُ أَبِي الْعَاصِ ابْنَةُ زَيْنَبَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى عَاتِقِهِ، فَإِذَا رَكَعَ وَضَعَهَا، وَإِذَا رَفَعَ مِنَ السُّجُودِ أَعَادَهَا. وَهَذَا يَرُدُّ مَا قَالَهُ الشَّافِعِيُّ فِي أحد قوليه: لو لمس صغيرة لا لَانْتَقَضَ طُهْرُهُ تَمَسُّكًا بِلَفْظِ النِّسَاءِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، فَإِنَّ لَمْسَ الصَّغِيرَةِ كَلَمْسِ الْحَائِطِ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ فِي ذَوَاتِ الْمَحَارِمِ لِأَجْلٍ أَنَّهُ لَا يَعْتَبِرُ اللَّذَّةَ، وَنَحْنُ اعْتَبَرْنَا اللَّذَّةَ فَحَيْثُ وُجِدَتْ وُجِدَ الْحُكْمُ، وَهُوَ وُجُوبُ الْوُضُوءِ. وَأَمَّا قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ في اعتباره اليد خاصة، فلان اللَّمْسَ أَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ بِالْيَدِ، فَقَصَرَهُ عَلَيْهِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَعْضَاءِ، حَتَّى إِنَّهُ لَوْ أَدْخَلَ الرَّجُلُ رِجْلَيْهِ فِي ثِيَابِ امْرَأَتِهِ فَمَسَّ فرجها أو بطنها لا ينتقض بذلك وُضُوءُهُ. وَقَالَ فِي الرَّجُلِ يُقَبِّلُ امْرَأَتَهُ: إِنْ جَاءَ يَسْأَلُنِي قُلْتُ يَتَوَضَّأُ، وَإِنْ لَمْ يَتَوَضَّأْ لَمْ أَعِبْهُ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: لَا وُضُوءَ عَلَى مَنْ قَبَّلَ امْرَأَتَهُ أَوْ بَاشَرَهَا أَوْ لَمَسَهَا. وَهَذَا يُخَرَّجُ عَلَى مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً) الْأَسْبَابُ الَّتِي لَا يَجِدُ الْمُسَافِرُ مَعَهَا الْمَاءَ هِيَ إِمَّا عَدَمُهُ جُمْلَةً أَوْ عَدَمُ بَعْضِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَخَافَ فَوَاتَ الرَّفِيقِ، أَوْ عَلَى الرَّحْلِ بِسَبَبِ طَلَبِهِ، أَوْ يَخَافُ لُصُوصًا أَوْ سِبَاعًا، أَوْ فَوَاتَ الْوَقْتِ، أَوْ عَطَشًا عَلَى نَفْسِهِ أَوْ عَلَى غَيْرِهِ، وَكَذَلِكَ لِطَبِيخٍ يَطْبُخُهُ لِمَصْلَحَةِ بَدَنِهِ، فَإِذَا كَانَ أَحَدُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ تَيَمَّمَ وَصَلَّى. وَيَتَرَتَّبُ عَدَمُهُ لِلْمَرِيضِ بِأَلَّا يَجِدَ مَنْ يُنَاوِلُهُ، أَوْ يَخَافَ مِنْ ضَرَرِهِ. وَيَتَرَتَّبُ أَيْضًا عَدَمُهُ لِلصَّحِيحِ الْحَاضِرِ بِالْغَلَاءِ الَّذِي يَعُمُّ جَمِيعَ الْأَصْنَافِ، أَوْ بِأَنْ يُسْجَنَ أَوْ يُرْبَطَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: يَشْتَرِي الرَّجُلُ الْمَاءَ بِمَالِهِ كُلِّهِ وَيَبْقَى عَدِيمًا، وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ دِينَ اللَّهِ يُسْرٌ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَشْتَرِيهِ مَا لَمْ يَزِدْ عَلَى الْقِيمَةِ الثُّلُثَ فَصَاعِدًا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَشْتَرِي قِيمَةَ الدِّرْهَمِ بِالدِّرْهَمَيْنِ وَالثَّلَاثِ وَنَحْوَ هَذَا، وَهَذَا كُلُّهُ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ ﵀. وَقِيلَ لِأَشْهَبَ: أَتُشْتَرَى الْقِرْبَةُ بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ؟ فَقَالَ: مَا أَرَى ذَلِكَ عَلَى النَّاسِ. وَقَالَ الشافعي بعدم الزيادة.

[...eylem...] ve bildiğim kadarıyla bunu hiç kimse söylememiştir; en doğrusunu Allah bilir. İmam Mâlik ve diğer imamlar, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, kızı Zeyneb'in Ebü'l-Âs'tan olan kızı Ümâme omzundayken namaz kıldığını; rükûya vardığında onu yere bıraktığını, secdeden kalktığında ise onu tekrar aldığını rivayet etmişlerdir. Bu rivayet, Şâfiî'nin iki kavlinden birinde "kadınlar" (en-nisâ) lafzına tutunarak ileri sürdüğü "Küçük bir kız çocuğuna dokunursa abdesti bozulur" şeklindeki sözünü reddeder. Bu [görüş] zayıftır; zira küçük kız çocuğuna dokunmak duvara dokunmak gibidir. Mahremlere gelince, onun bu konudaki kavlinin farklılık göstermesi lezzeti dikkate almamasından ötürüdür. Biz ise lezzeti dikkate aldık; dolayısıyla o nerede bulunursa hüküm de, yani abdest alma gerekliliği de orada bulunur. Evzâî'nin özellikle eli dikkate almasına ilişkin kavline gelince; dokunma (lems) çoğunlukla el ile yapıldığı için o, bunu diğer azaları hariç tutarak sadece ele has kılmıştır. Hatta öyle ki bir adam iki ayağını hanımının elbiselerinin içine sokup da fercine veya karnına dokunsa, bundan dolayı abdesti bozulmaz. Hanımını öpen kimse hakkında da şöyle demiştir: "Bana gelip sorarsa 'abdest alsın' derim; fakat abdest almazsa da onu ayıplamam." Ebû Sevr ise şöyle demiştir: "Hanımını öpen, ten temasında bulunan veya ona dokunan kimseye abdest gerekmez." Bu [görüş] Ebû Hanîfe'nin mezhebi üzerine tahriç edilir; en doğrusunu Allah bilir. Yirmi yedincisi: Yüce Allah'ın: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “...su da bulamazsanız...” kavli: Yolcunun suyu bulamamasına yol açan sebepler; ya suyun tamamen yokluğu ya da bir kısmının bulunmayışıdır. Yahut yol arkadaşını kaçırmaktan korkması, su araması sebebiyle eşyasına [bir zarar gelmesinden] endişe etmesi, hırsızlardan veya yırtıcı hayvanlardan korkması, vaktin çıkmasından endişelenmesi, yahut kendisinin veya başkasının susuz kalmasından korkması ya da bedeninin maslahatı için pişireceği bir yemek sebebiyle [suya muhtaç olmasıdır]. Bu durumlardan biri gerçekleştiğinde teyemmüm eder ve namazını kılar. Hasta için suyun bulunmaması hali ise, suyu kendisine uzatacak birini bulamaması yahut sudan zarar görmekten korkması durumunda gerçekleşir. Mukim olan sağlıklı kişi için de suyun bulunmaması; bütün malları kapsayan bir pahalılık yüzünden veya hapsedilmesi ya da bağlanması sebebiyle ortaya çıkar. Hasan [el-Basrî]: "Kişi bütün malıyla suyu satın alır ve yoksul kalır" demiştir. Ancak bu [görüş] zayıftır; çünkü Allah'ın dini kolaylıktır. Bir grup âlim: "Değerine üçte bir veya daha fazla eklenmedikçe satın alır" demiştir. Diğer bir grup ise: "Bir dirhemlik [su] değerini iki ya da üç dirheme ve benzeri bir fiyata satın alır" demiştir. Bütün bunlar Mâlik'in -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- mezhebindedir. Eşheb'e: "Bir tulum su on dirheme satın alınır mı?" diye sorulmuş, o da: "İnsanların bunu [yapmakla yükümlü] olduğunu düşünmüyorum" demiştir. Şâfiî ise [normal değerin üzerine] artış yapılmaması gerektiği görüşünü belirtmiştir.

الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ طَلَبُ الْمَاءِ شَرْطٌ فِي صِحَّةِ التَّيَمُّمِ أَمْ لَا؟ فَظَاهِرُ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّ ذَلِكَ شَرْطٌ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَذَهَبَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ نَصْرٍ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِشَرْطٍ فِي صِحَّةِ التَّيَمُّمِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَكُونُ فِي السَّفَرِ عَلَى غَلْوَتَيْنِ مِنْ طَرِيقِهِ فَلَا يُعْدَلُ إِلَيْهِ. قَالَ إِسْحَاقُ: لَا يَلْزَمُهُ الطَّلَبُ إِلَّا فِي مَوْضِعِهِ، وَذَكَرَ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي الْمُوَطَّأِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً) وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ التَّيَمُّمَ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا بَعْدَ طَلَبِ الْمَاءِ. وَأَيْضًا مِنْ جِهَةِ الْقِيَاسِ أَنَّ هَذَا بَدَلٌ مَأْمُورٌ بِهِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْ مُبْدَلِهِ، فَلَا يُجْزِئُ فِعْلُهُ إِلَّا مَعَ تَيَقُّنِ عَدَمِ مُبْدَلِهِ، كَالصَّوْمِ مَعَ الْعِتْقِ فِي الْكَفَّارَةِ. التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَعُدِمَ الْمَاءُ، فَلَا يَخْلُو أَنْ يَغْلِبَ عَلَى ظَنِّ الْمُكَلَّفِ الْيَأْسُ مِنْ وُجُودِهِ فِي الْوَقْتِ، أَوْ يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّهِ وُجُودُهُ وَيَقْوَى رَجَاؤُهُ لَهُ، أَوْ يَتَسَاوَى عِنْدَهُ الْأَمْرَانِ، فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَحْوَالٍ: فَالْأَوَّلُ- يُسْتَحَبُّ لَهُ التَّيَمُّمُ وَالصَّلَاةُ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ: لِأَنَّهُ إِذَا فَاتَتْهُ فَضِيلَةُ الْمَاءِ فَإِنَّهُ يُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يُحْرِزَ فَضِيلَةَ أَوَّلِ الْوَقْتِ. الثَّانِي- يَتَيَمَّمُ وَسَطَ الْوَقْتِ، حَكَاهُ أَصْحَابُ مَالِكٍ عَنْهُ، فَيُؤَخِّرُ الصَّلَاةَ رَجَاءَ إِدْرَاكِ فَضِيلَةِ الْمَاءِ مَا لَمْ تَفُتْهُ فَضِيلَةُ أَوَّلِ الْوَقْتِ، فَإِنَّ فَضِيلَةَ أَوَّلِ الْوَقْتِ قَدْ تُدْرَكُ بِوَسَطِهِ لِقُرْبِهِ مِنْهُ. الثَّالِثُ- يُؤَخِّرُ الصَّلَاةَ إِلَى أَنْ يَجِدَ الْمَاءَ فِي آخِرِ الْوَقْتِ، لِأَنَّ فَضِيلَةَ الْمَاءِ أَعْظَمُ مِنْ فَضِيلَةِ أَوَّلِ الْوَقْتِ، لِأَنَّ فَضِيلَةَ أَوَّلِ الْوَقْتِ مُخْتَلَفٌ فِيهَا، وَفَضِيلَةُ الْمَاءِ مُتَّفَقٌ عَلَيْهَا، وَفَضِيلَةُ أَوَّلِ الْوَقْتِ يَجُوزُ تَرْكُهَا دُونَ ضَرُورَةٍ وَلَا يَجُوزُ تَرْكُ فَضِيلَةِ الْمَاءِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ، وَالْوَقْتُ فِي ذَلِكَ هُوَ آخِرُ الْوَقْتِ الْمُخْتَارِ، قَالَهُ ابن حبيب. ولو علم وجود الْمَاءَ فِي آخِرِ الْوَقْتِ فَتَيَمَّمَ فِي أَوَّلِهِ وَصَلَّى فَقَدْ قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يُجْزِئُهُ، فَإِنْ وَجَدَ الْمَاءَ أَعَادَ فِي الْوَقْتِ خَاصَّةً. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ: إِنْ وَجَدَ الْمَاءَ بعد أعاد أبدا.

Yirmi Sekizincisi: Âlimler, su aramanın teyemmümün geçerliliği için şart olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in mezhebinin zâhiri bunun şart olduğu yönündedir ki Şâfiî'nin kavli de budur. Kâdî Ebû Muhammed b. Nasr ise bunun teyemmümün geçerliliği için şart olmadığı kanaatine varmıştır ki Ebû Hanîfe'nin kavli de budur. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, yolculukta iken yolundan iki atımlık ok mesafesi (ğalve) uzaklıkta [su] bulunur, fakat ona doğru sapmazdı. İshâk şöyle demiştir: Kendi bulunduğu yer hariç [su] araması ona gerekmez. İbn Ömer'in hadisini de zikretmiştir. Birinci görüş daha sahihtir ve Yüce Allah'ın { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “su da bulamazsanız” buyruğu sebebiyle el-Muvatta'da Mâlik'in mezhebinden meşhur olan da budur. Bu [ifade], teyemmüme ancak su arandıktan sonra başvurulacağını gerektirir. Kıyas bakımından da bu durum böyledir: Zira bu (teyemmüm), aslından âciz kalındığında emredilen bir bedeldir; kefarette köle azat etmek ile oruçta olduğu gibi, aslının yokluğu kesinleşmedikçe bedelin ifası yeterli olmaz. Yirmi Dokuzuncusu: Bu durum sabit olup su da bulunmadığında, mükellefin vakit içinde suyu bulmaktan ümidini kesmiş olması zannı ağır basabilir, suyu bulacağı zannı ağır basıp buna dair umudu güçlenebilir veya iki durum onun nezdinde eşit olabilir. Bu, üç hâldir: Birincisi: Vaktin başında teyemmüm edip namaz kılması müstehaptır. Zira suyun faziletini kaçırdığında, vaktin başının faziletini elde etmesi kendisi için müstehap olur. İkincisi: Vaktin ortasında teyemmüm eder. Mâlik'in ashabı bunu ondan nakletmiştir. Böylece vaktin başının faziletini kaçırmadığı müddetçe suyun faziletine erişme umuduyla namazı geciktirir. Çünkü vaktin başının fazileti, ona yakınlığı sebebiyle ortasında da elde edilebilir. Üçüncüsü: Namazı, vaktin sonunda suyu buluncaya kadar geciktirir. Zira suyun fazileti, vaktin başının faziletinden daha büyüktür. Çünkü vaktin başının fazileti ihtilaflıdır, suyun fazileti ise ittifaklıdır. Vaktin başının fazileti bir zaruret olmaksızın terk edilebilir; suyun fazileti ise ancak bir zaruret sebebiyle terk edilebilir. Bundaki vakit, muhtar vaktin sonudur; bunu İbn Habîb söylemiştir. Eğer vaktin sonunda suyun bulunacağını bilip de vaktin başında teyemmüm ederek namaz kılarsa, İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Bu ona yeterlidir; şayet suyu bulursa sadece vakit içinde [namazı] iade eder. Abdülmelik b. el-Mâcişûn ise şöyle demiştir: Şayet daha sonra suyu bulursa, [vakit çıksa bile] ebediyen iade eder.

الْمُوَفِّيَةُ ثَلَاثِينَ- وَالَّذِي يُرَاعَى مِنْ وُجُودِ الْمَاءِ أَنْ يَجِدَ مِنْهُ مَا يَكْفِيهِ لِطَهَارَتِهِ، فَإِنْ وَجَدَ أَقَلَّ مِنْ كِفَايَتِهِ تَيَمَّمَ وَلَمْ يَسْتَعْمِلْ مَا وَجَدَ مِنْهُ. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ فَرْضَهُ أَحَدَ الشَّيْئَيْنِ، إِمَّا الْمَاءُ وَإِمَّا التُّرَابُ. فَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَاءُ مُغْنِيًا عَنِ التَّيَمُّمِ كَانَ غَيْرَ مَوْجُودٍ شَرْعًا، لِأَنَّ الْمَطْلُوبَ مِنْ وُجُودِهِ الْكِفَايَةُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ: يَسْتَعْمِلُ مَا مَعَهُ مِنَ الْمَاءِ وَيَتَيَمَّمُ، لِأَنَّهُ وَاجِدٌ مَاءً فَلَمْ يَتَحَقَّقْ شَرْطُ التَّيَمُّمِ، فَإِذَا اسْتَعْمَلَهُ وَفَقَدَ الْمَاءَ تَيَمَّمَ لِمَا لَمْ يَجِدْ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا فِيمَا إِذَا نَسِيَ الْمَاءَ فِي رَحْلِهِ فَتَيَمَّمَ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ يُعِيدُ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْمَاءُ عِنْدَهُ فَهُوَ وَاجِدٌ وَإِنَّمَا فَرَّطَ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ لَا يُعِيدُ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَعْلَمْهُ فَلَمْ يَجِدْهُ. الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَأَجَازَ أَبُو حَنِيفَةَ الْوُضُوءَ بِالْمَاءِ الْمُتَغَيِّرِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً) فَقَالَ: هَذَا نَفْيٌ فِي نَكِرَةٍ، وَهُوَ يَعُمُّ لُغَةً، فَيَكُونُ مُفِيدًا جَوَازَ الْوُضُوءِ بالماء المتغير وغير المتغير، لإطلاق اسْمِ الْمَاءِ عَلَيْهِ. قُلْنَا: النَّفْيُ فِي النَّكِرَةِ يَعُمُّ كَمَا قُلْتُمْ، وَلَكِنْ فِي الْجِنْسِ، فَهُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ مَاءٍ كَانَ مِنْ سَمَاءٍ أَوْ نَهَرٍ أَوْ عَيْنٍ عَذْبٍ أَوْ مِلْحٍ. فَأَمَّا غَيْرُ الْجِنْسِ وَهُوَ الْمُتَغَيِّرُ فَلَا يَدْخُلُ فِيهِ، كَمَا لَا يَدْخُلُ فِيهِ مَاءُ الْبَاقِلَاءِ وَلَا مَاءُ الْوَرْدِ، وَسَيَأْتِي حُكْمُ الْمِيَاهِ فِي (الْفُرْقَانِ)، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْوُضُوءَ وَالِاغْتِسَالَ لَا يَجُوزُ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْرِبَةِ سِوَى النَّبِيذِ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا) يَرُدُّهُ. وَالْحَدِيثُ الَّذِي فِيهِ ذِكْرُ الْوُضُوءِ بِالنَّبِيذِ رَوَاهُ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَلَيْسَ بِثَابِتٍ، لِأَنَّ الَّذِي رَوَاهُ أَبُو زَيْدٍ، وَهُوَ مَجْهُولٌ لَا يُعْرَفُ بِصُحْبَةِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَغَيْرُهُ. وَسَيَأْتِي فِي (الْفُرْقَانِ) بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ وَالثَّلَاثُونَ- الْمَاءُ الَّذِي يُبِيحُ عَدَمُهُ التيمم هو الطاهر المطهر الباقي على أو صاف خِلْقَتِهِ. وَقَالَ بَعْضُ مَنْ أَلَّفَ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ لَمَّا قَالَ تَعَالَى: (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا)

Otuzu tamamlayan [mesele]: Suyun bulunmasında dikkate alınan husus, kişinin temizliğine yetecek miktarda su bulmasıdır. Şayet yetecek olandan daha azını bulursa teyemmüm eder ve bulduğu o suyu kullanmaz. Bu, Mâlik ve ashabının kavlidir; Ebû Hanîfe ve iki kavlinden birinde Şâfiî de bunu söylemiştir. Âlimlerin çoğunun kavli de budur; çünkü Allah Teâlâ onun farzını iki şeyden biri kılmıştır: Ya su ya da toprak. Dolayısıyla şayet su teyemmüme ihtiyaç bırakmayacak [düzeyde] değilse şer'an mevcut sayılmaz; zira onun mevcudiyetinden matlup olan kâfi gelmesidir. Şâfiî diğer kavlinde şöyle demiştir: Yanındaki suyu kullanır ve [ardından] teyemmüm eder; çünkü o su bulmuştur ve teyemmümün şartı tahakkuk etmemiştir. Suyu kullanıp da su kalmayınca bulamadığı kısım için teyemmüm eder. Şâfiî'nin kavli, binitindeki/yükündeki suyu unutup teyemmüm eden kimse hakkında da ihtilaf etmiştir; sahih olan [kavle] göre [namazı] iade eder, çünkü su yanında bulunduğuna göre o suyu bulmuş sayılır, sadece kusurlu davranmıştır. Diğer kavle göre ise iade etmez ki Mâlik'in kavli de budur; zira onu bilmediğine göre bulamamış demektir. Otuz birincisi: Ebû Hanîfe, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “...su da bulamazsanız...” kavlinden dolayı değişime uğramış su ile abdest almayı caiz görmüş ve şöyle demiştir: Bu, nekre siygasında bir nefiydir (olumsuzluktur) ve dil açısından umum (kapsam) ifade eder. Dolayısıyla su isminin ona mutlak olarak verilmesinden ötürü değişime uğramış ve değişime uğramamış su ile abdest almanın caiz olmasını ifade eder. Biz deriz ki: Nekredeki nefiy, dediğiniz gibi umum ifade eder, ancak cins bakımından; dolayısıyla gökten, nehirden ya da kaynaktan gelen tatlı veya tuzlu her bir su hakkında umumidir. Cinsin gayrısı olan değişime uğramış [su] ise buna dahil olmaz; nitekim bakla suyu ve gül suyu da buna dahil değildir. Suların hükmü Furkan [Suresi'n]de gelecektir, inşâallahu teâlâ. Otuz ikincisi: [Âlimler] suyun bulunmaması halinde nebîz müstesna diğer içeceklerin hiçbiriyle abdest almanın ve gusletmenin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir; Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } “...su da bulamazsanız teyemmüm edin...” kavli bunu reddeder. Nebîz ile abdest almanın zikredildiği hadisi İbn Mes'ûd rivayet etmiştir; ancak bu hadis sabit değildir, zira onu rivayet eden Ebû Zeyd'dir, o ise meçhuldür, Abdullah [b. Mes'ûd]'a arkadaşlığı ile tanınmaz. Bunu İbnü'l-Münzir ve başkaları söylemiştir. Bunun açıklaması Furkan [Suresi'n]de inşâallahu teâlâ gelecektir. Otuz üçüncüsü: Yokluğu teyemmümü mubah kılan su; temiz, temizleyici ve yaratılış vasıfları üzere baki kalan sudur. Ahkâmü'l-Kur'ân konusunda eser yazanlardan bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } “...su da bulamazsanız teyemmüm edin...” buyurunca

فَإِنَّمَا أَبَاحَ التَّيَمُّمَ عِنْدَ عَدَمِ كُلِّ جُزْءٍ مِنْ مَاءٍ، لِأَنَّهُ لَفْظٌ مُنَكَّرٌ يَتَنَاوَلُ كُلَّ جُزْءٍ مِنْهُ، سَوَاءً كَانَ مُخَالِطًا لِغَيْرِهِ أَوْ مُنْفَرِدًا بِنَفْسِهِ. وَلَا يَمْتَنِعُ أَحَدٌ أَنْ يَقُولَ فِي نَبِيذِ التَّمْرِ مَاءٌ، فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ التَّيَمُّمُ مَعَ وُجُودِهِ. وَهَذَا مَذْهَبُ الْكُوفِيِّينَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بِأَخْبَارٍ ضَعِيفَةٍ يَأْتِي ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ (الْفُرْقَانِ)، وَهُنَاكَ يَأْتِي الْقَوْلُ فِي الْمَاءِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَيَمَّمُوا) التَّيَمُّمُ مِمَّا خُصَّتْ بِهِ هَذِهِ الْأُمَّةُ تَوْسِعَةً عَلَيْهَا، قَالَ ﷺ: (فُضِّلْنَا عَلَى النَّاسِ بِثَلَاثٍ جُعِلَتْ لَنَا الْأَرْضُ كُلُّهَا مَسْجِدًا وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ نُزُولِهِ، وَذَلِكَ بِسَبَبِ الْقِلَادَةِ حَسْبَمَا بَيَّنَّاهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْأَسْبَابِ الَّتِي تبيحه، والكلام ها هنا فِي مَعْنَاهُ لُغَةً وَشَرْعًا، وَفِي صِفَتِهِ وَكَيْفِيَّتِهِ وَمَا يُتَيَمَّمُ بِهِ وَلَهُ، وَمَنْ يَجُوزُ لَهُ التَّيَمُّمُ، وَشُرُوطُ التَّيَمُّمِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَحْكَامِهِ. فَالتَّيَمُّمُ لُغَةً هُوَ الْقَصْدُ. تَيَمَّمْتُ الشَّيْءَ قَصَدْتُهُ، وَتَيَمَّمْتُ الصَّعِيدَ تَعَمَّدْتُهُ، وَتَيَمَّمْتُهُ بِرُمْحِي وَسَهْمِي أَيْ قَصَدْتُهُ دُونَ مَنْ سِوَاهُ. وَأَنْشَدَ الْخَلِيلُ:

teyemmümü ancak sudan hiçbir cüz bulunmadığı takdirde mübah kılmıştır; çünkü o nekre bir lafızdır, başkasıyla karışmış olsun veya tek başına bulunsun sudan her bir cüzü kapsar. Hurma nebîzinde su olduğunu söylemekten de kimse geri durmaz; durum böyle olunca onun varlığıyla birlikte teyemmüm caiz olmaz. Bu, Kûfelilerin, Ebû Hanîfe ve ashabının mezhebidir; buna dair zayıf rivayetlerle delil getirmişlerdir ki bunların zikri Furkân Sûresi'nde gelecektir ve su hakkındaki söz inşâallahu teâlâ orada gelecektir. Otuz dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَتَيَمَّمُوا } “teyemmüm edin” buyruğu. Teyemmüm, kendilerine bir genişlik olmak üzere bu ümmete has kılınan hususlardandır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (İnsanlara karşı üç şeyle üstün kılındık: Yeryüzü bize bütünüyle mescit kılındı ve onun toprağı bizim için temizleyici kılındı) buyurmuş ve hadisi zikretmiştir. Bunun nüzul sebebi daha önce geçmişti ve açıkladığımız üzere gerdanlık sebebiyle idi. Onu mübah kılan sebepler daha önce zikredilmişti; buradaki söz ise lügat ve şeriatteki manası, vasfı, keyfiyeti, ne ile ve ne için teyemmüm edileceği, kimin teyemmüm etmesinin caiz olduğu, teyemmümün şartları ve diğer ahkâmı hakkındadır. Teyemmüm lügatte kastetmektir (yönelmektir). Bir şeyi teyemmüm ettim demek, onu kastettim demektir; yeryüzünü teyemmüm ettim demek, ona yöneldim demektir; mızrağımla ve okumla onu teyemmüm ettim demek, başkasına değil doğrudan ona kastettim demektir. el-Halîl şu beyti okumuştur:

يَمَّمْتُهُ الرُّمْحَ شَزْرًا ثُمَّ قُلْتُ لَهُ ... هَذِي الْبَسَالَةُ لَا لَعْبُ الزَّحَالِيقِ

Mızrağımı yandan ona yönelttim sonra ona dedim ki: ... İşte yiğitlik budur, kaydırak oyunu değil!

قَالَ الْخَلِيلُ: مَنْ قَالَ [فِي هَذَا الْبَيْتِ] أَمَّمْتُهُ فَقَدْ أَخْطَأَ، لِأَنَّهُ قَالَ: (شَزْرًا) وَلَا يَكُونُ الشَّزْرُ إِلَّا مِنْ نَاحِيَةٍ وَلَمْ يَقْصِدْ بِهِ أَمَامَهُ. وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

el-Halîl dedi ki: [Bu beyitte] kim “emmemtühû” (önünden yöneldim) demişse hata etmiştir; çünkü o “şezran” (yandan) demiştir; şezr ise ancak bir taraftan/yandan olur, onunla tam önünü kastetmemiştir. İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:

تَيَمَّمْتُهَا مِنْ أَذْرِعَاتٍ وَأَهْلِهَا ... بِيَثْرِبَ أَدْنَى دَارِهَا نَظَرً عال

Ona Ezriât'tan yöneldim; ailesi ise Yesrib'deydi, [ki burası] onun yurdunun [bana] en yakınıydı; [bu ne] uzak/yüksek bir bakıştır!

وَقَالَ أَيْضًا:

Yine şöyle demiştir:

تَيَمَّمَتِ الْعَيْنُ الَّتِي عِنْدَ ضَارِجٍ ... يَفِيءُ عَلَيْهَا الظِّلُّ عَرْمَضُهَا طَامِي

Göz Dâric yanındaki pınara yöneldi; ... üzerine gölge düşen, su yosunları coşup taşan [pınara].

آخَرُ:

Bir başkası:

إِنِّي كَذَاكَ إِذَا مَا سَاءَنِي بَلَدٌ ... يَمَّمْتُ بَعِيرِي غَيْرَهُ بَلَدَا

Ben de öyleyimdir; bir memleket beni bunalttığında ... devemi ondan başka bir diyara yöneltirim.

وَقَالَ أَعْشَى بَاهِلَةٍ:

A'şâ Bâhile de şöyle demiştir:

تَيَمَّمْتُ قَيْسًا وَكَمْ دُونَهُ ... مِنَ الْأَرْضِ مِنْ مَهْمَهٍ ذِي شَزَنْ

Kays'ı kastettim / ona yöneldim; oysa onun önünde ... yeryüzünde ne engebeli ıssız çöller vardı!

وَقَالَ حُمَيْدُ بْنُ ثَوْرٍ:

Humeyd b. Sevr de şöyle demiştir:

سَلِ الرَّبْعَ أَنَّى يَمَّمَتْ أُمُّ طَارِقِ ... وَهَلْ عَادَةٌ لِلرَّبْعِ أَنْ يَتَكَلَّمَا

Kalıntılara sor, Ümmü Târık nereye yöneldi? ... Hiç kalıntıların konuşması adet midir?

وَلِلشَّافِعِيِّ ﵁:

eş-Şâfiî'ye radıyallâhu anh ait bir şiirde de şöyle denir:

عِلْمِي مَعِي حَيْثُمَا يَمَّمْتُ أَحْمِلُهُ ... بَطْنِي وِعَاءٌ لَهُ لَا بَطْنُ صُنْدُوقِ

İlmim benimle birliktedir, nereye yönelsem onu taşırım; ... sandık içi değil, göğsüm/zihnim onun kabıdır.

قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً) أَيِ اقْصِدُوا، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُمْ لِهَذِهِ الْكَلِمَةِ حَتَّى صَارَ التَّيَمُّمُ مَسْحَ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ بِالتُّرَابِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي قَوْلِهِمْ: (قَدْ تَيَمَّمَ الرَّجُلُ) مَعْنَاهُ قَدْ مَسَحَ التُّرَابَ عَلَى وَجْهِهِ وَيَدَيْهِ. قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ التَّيَمُّمُ الشَّرْعِيُّ، إِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ بِهِ الْقُرْبَةُ. وَيَمَّمْتُ الْمَرِيضَ فَتَيَمَّمَ لِلصَّلَاةِ. وَرَجُلٌ مُيَمَّمٌ يَظْفَرُ بِكُلِّ مَا يَطْلُبُ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ. وَأَنْشَدَ:

İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } “temiz bir toprağa teyemmüm edin” buyruğu, yani yönelin/kastedin demektir. Daha sonra bu kelimeyi o kadar çok kullandılar ki teyemmüm, yüzü ve elleri toprakla meshetmek haline geldi. İbnu'l-Enbârî de onların: “Adam teyemmüm etti” sözü hakkında; bunun manası yüzüne ve ellerine toprağı sürdü/meshetti demektir, demiştir. Derim ki: Kendisiyle ibadet kastedildiğinde şer'î teyemmüm işte budur. Hastaya teyemmüm ettirdim, o da namaz için teyemmüm etti denir. Talebinde muvaffak olan her istediğini elde eden kişiye 'racülün müyemmem' denir; bu eş-Şeybânî'den nakledilmiştir. Ve şu beyti okumuştur:

إِنَّا وَجَدْنَا أَعْصُرَ بْنَ سَعْدِ ... مُيَمَّمَ الْبَيْتِ رَفِيعَ الْمَجْدِ

Biz A'sur b. Sa'd'ı bulduk ki; ... evi yönelinen (cömert), şanı yüce bir kimsedir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أَزْهَرُ لَمْ يُولَدْ بنجم الشح ... ميمم البيت كريم السنح

Yüzü ak [biridir], cimrilik yıldızında doğmamıştır; evi [herkesçe] yönelinen, kökeni kerem ve cömertlik dolu olandır.

الْخَامِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ- لَفْظُ التَّيَمُّمِ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ فِي (الْبَقَرَةِ) وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ وَ (الْمَائِدَةِ) وَالَّتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ هِيَ آيَةُ التَّيَمُّمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بكر ابن الْعَرَبِيِّ: هَذِهِ مُعْضِلَةٌ مَا وَجَدْتُ لِدَائِهَا مِنْ دواء عند أحد، هُمَا آيَتَانِ فِيهِمَا ذِكْرُ التَّيَمُّمِ [إِحْدَاهُمَا] فِي (النِّسَاءِ) وَالْأُخْرَى فِي (الْمَائِدَةِ). فَلَا نَعْلَمُ أَيَّةَ آيَةٍ عَنَتْ عَائِشَةُ بِقَوْلِهَا: (فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ التَّيَمُّمِ). ثُمَّ قَالَ: وَحَدِيثُهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ قَبْلَ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مَعْلُومًا وَلَا مَفْعُولًا لَهُمْ. قُلْتُ: أَمَّا قَوْلُهُ: (فَلَا نَعْلَمُ أَيَّةَ آيَةٍ عَنَتْ عَائِشَةُ) فَهِيَ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَوْلُهُ: (وَحَدِيثُهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ قَبْلَ ذَلِكَ لَمْ يكن معلوما ولا مفعولا لهم) فصحيح وَلَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ السِّيَرِ، لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ أَنَّ غُسْلَ الْجَنَابَةِ لَمْ يُفْتَرَضْ قَبْلَ الْوُضُوءِ، كَمَا أَنَّهُ مَعْلُومٌ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ السِّيَرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مُنْذُ افْتُرِضَتْ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ بِمَكَّةَ لَمْ يُصَلِّ إِلَّا بِوُضُوءٍ مِثْلِ وُضُوئِنَا الْيَوْمَ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ آيَةَ الْوُضُوءِ إِنَّمَا نَزَلَتْ لِيَكُونَ فَرْضُهَا الْمُتَقَدِّمُ مَتْلُوًّا فِي التَّنْزِيلِ. وَفِي قَوْلِهِ: (فَنَزَلَتْ آيَةُ التَّيَمُّمِ) وَلَمْ يَقُلْ آيَةَ الْوُضُوءِ مَا يُبَيِّنُ أَنَّ الَّذِي طَرَأَ لَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ حُكْمُ التَّيَمُّمِ لَا حُكْمَ الْوُضُوءِ، وَهَذَا بَيِّنٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ. السَّادِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ- التَّيَمُّمُ يَلْزَمُ كُلَّ مُكَلَّفٍ لَزِمَتْهُ الصَّلَاةُ إِذَا عَدِمَ الْمَاءَ وَدَخَلَ، وَقْتُ الصَّلَاةِ. وَقَالَ أبو حنيفة وصاحبا وَالْمُزَنِيُّ صَاحِبُ الشَّافِعِيِّ: يَجُوزُ قَبْلَهُ، لِأَنَّ طَلَبَ الْمَاءِ عِنْدَهُمْ لَيْسَ بِشَرْطٍ قِيَاسًا عَلَى النَّافِلَةِ، فَلَمَّا جَازَ التَّيَمُّمُ لِلنَّافِلَةِ دُونَ طَلَبِ الْمَاءِ جَازَ أَيْضًا لِلْفَرِيضَةِ. وَاسْتَدَلُّوا مِنَ السُّنَّةِ بِقَوْلِهِ ﵇ لِأَبِي ذَرٍّ: (الصَّعِيدُ الطَّيِّبُ وَضُوءُ الْمُسْلِمِ وَلَوْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ عَشْرَ حِجَجٍ). فَسَمَّى ﵇ الصَّعِيدَ وَضُوءًا كَمَا يُسَمَّى الْمَاءُ، فَحُكْمُهُ إِذًا حُكْمُ الْمَاءِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً) وَلَا يُقَالُ: لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ إِلَّا لِمَنْ طَلَبَ وَلَمْ يَجِدْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى، وَلِأَنَّهَا طَهَارَةٌ ضَرُورَةٌ كَالْمُسْتَحَاضَةِ، وَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (فَأَيْنَمَا أَدْرَكَتْكَ الصَّلَاةُ تَيَمَّمْتَ وَصَلَّيْتَ). وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عن علي وابن عمر وابن عباس.

Otuz beşincisi: Teyemmüm lafzını Allah Teâlâ Kitâbı'nda el-Bakara'da, bu surede ve el-Mâide'de zikretmiştir; bu surede yer alan ayet ise teyemmüm ayetidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Kadı Ebû Bekr İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu, ilacını kimsede bulamadığım müşkül bir meseledir. Teyemmümün zikredildiği iki ayet vardır; [biri] en-Nisâ'da, diğeri ise el-Mâide'dedir. Dolayısıyla Âişe'nin: «Allah teyemmüm ayetini indirdi» sözüyle hangi ayeti kastettiğini bilemiyoruz." Sonra şöyle demiştir: "Onun rivayet ettiği hadis, teyemmümün bundan önce [ashap nezdinde] bilinmediğine ve onlar tarafından uygulanmadığına delalet etmektedir." Ben [Kurtubî] derim ki: Onun "Âişe'nin hangi ayeti kastettiğini bilemiyoruz" sözüne gelince; zikrettiğimiz üzere o, bu ayettir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Onun "Onun rivayet ettiği hadis, teyemmümün bundan önce bilinmediğine ve onlar tarafından uygulanmadığına delalet etmektedir" sözü ise doğrudur ve siyer âlimleri arasında bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Çünkü cünüplük guslünün abdestten önce farz kılınmadığı bilinmektedir; nitekim bütün siyer ehli nezdinde bilindiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de namaz kendisine farz kılındığından beri ancak bugünkü abdestimiz gibi bir abdestle namaz kılmıştır. Bu da abdest ayetinin, [hükmü] önceden sabit olan farzının vahiyde okunan bir metin olması için indiğine delalet etmektedir. [Âişe'nin] "abdest ayeti" demeyip «Bunun üzerine teyemmüm ayeti indi» demesinde, o vakitte kendilerine yeni gelen bilginin abdest hükmü değil, teyemmüm hükmü olduğunu açıklayan bir husus vardır; bu da gayet açık olup onda hiçbir müşkillik yoktur. Otuz altıncısı: Teyemmüm, suyu bulamadığı ve namaz vakti girdiği takdirde kendisine namaz farz olan her mükellefe gerekir. Ebû Hanîfe, iki talebesi [Ebû Yûsuf ve Muhammed] ile Şâfiî'nin talebesi el-Müzenî ise şöyle demişlerdir: [Vakit girmeden] önce de caizdir; zira onlara göre nafileye kıyasla su aramak şart değildir. Nafile için su aramaksızın teyemmüm caiz olduğu gibi farz için de caiz olur. Sünnetten de onun aleyhisselâm Ebû Zerr'e söylediği şu sözünü delil getirmişlerdir: «Temiz toprak, on yıl su bulamasa bile Müslümanın abdest suyudur (temizleyicisidir).» Peygamber aleyhisselâm su gibi toprağı da temizleyici (vudû') olarak isimlendirmiştir; dolayısıyla onun hükmü suyun hükmü gibidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bizim delilimiz ise Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “...ve su da bulamamışsanız...” buyruğudur. Zira ancak arayıp da bulamayan kimse hakkında "su bulamadı" denir. Bu mana daha önce geçmişti. Ayrıca [teyemmüm] müstehâze (özür kanı gören kadın) gibi bir zaruret temizliğidir. Bir de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Namaz sana nerede erişirse teyemmüm edip namazı kılarsın» buyurmuştur. Bu, eş-Şâfiî ile Ahmed'in kavlidir; Ali, İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.

السَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ لَا يَرْفَعُ الْجَنَابَةَ وَلَا الْحَدَثَ، وَأَنَّ الْمُتَيَمِّمَ لَهُمَا إِذَا وَجَدَ الْمَاءَ عَادَ جُنُبًا كَمَا كَانَ أَوْ مُحْدِثًا، لِقَوْلِهِ ﵇ لِأَبِي ذَرٍّ: (إِذَا وَجَدْتَ الْمَاءَ فَأَمِسَّهُ جِلْدَكَ) إِلَّا شي رُوِيَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ وَعَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ شَيْبَةَ عَنْهُ، وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ عَنْهُ قَالَ فِي الْجُنُبِ الْمُتَيَمِّمِ يَجِدُ الْمَاءَ وَهُوَ عَلَى طَهَارَتِهِ: لَا يَحْتَاجُ إِلَى غُسْلٍ وَلَا وُضُوءٍ حَتَّى يُحْدِثَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ فِيمَنْ تَيَمَّمَ وَصَلَّى ثُمَّ وَجَدَ الْمَاءَ فِي الْوَقْتِ أَنَّهُ يَتَوَضَّأُ وَيُعِيدُ تِلْكَ الصَّلَاةَ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذَا تَنَاقُضٌ وَقِلَّةُ رَوِيَّةٍ. وَلَمْ يَكُنْ أَبُو سَلَمَةَ عِنْدَهُمْ يَفْقَهُ كَفِقْهِ أَصْحَابِهِ التَّابِعِينَ بِالْمَدِينَةِ. الثَّامِنَةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ تيمم على ثُمَّ وَجَدَ الْمَاءَ قَبْلَ الدُّخُولِ فِي الصَّلَاةِ بَطَلَ تَيَمُّمُهُ، وَعَلَيْهِ اسْتِعْمَالُ الْمَاءِ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ مَنْ تَيَمَّمَ وَصَلَّى وَفَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ، وقد كان اجتهد طَلَبِهِ الْمَاءَ وَلَمْ يَكُنْ فِي رَحْلِهِ أَنَّ صَلَاتَهُ تَامَّةٌ، لِأَنَّهُ أَدَّى فَرْضَهُ كَمَا أُمِرَ. فَغَيْرُ جَائِزٍ أَنْ تُوجَبَ عَلَيْهِ الْإِعَادَةُ بِغَيْرِ حُجَّةٍ. وَمِنْهُمْ مَنِ اسْتَحَبَّ لَهُ أَنْ يُعِيدَ فِي الْوَقْتِ إِذَا تَوَضَّأَ وَاغْتَسَلَ. وَرُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ وَعَطَاءٍ وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَمَكْحُولٍ وَابْنِ سِيرِينَ وَالزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ كُلُّهُمْ يَقُولُ: يُعِيدُ الصَّلَاةَ. وَاسْتَحَبَّ الْأَوْزَاعِيُّ ذَلِكَ وَقَالَ: لَيْسَ بِوَاجِبٍ، لِمَا رَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ قَالَ: خَرَجَ رَجُلَانِ فِي سَفَرٍ فَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ وَلَيْسَ مَعَهُمَا مَاءٌ فَتَيَمَّمَا صَعِيدًا طَيِّبًا فَصَلَّيَا، ثُمَّ وَجَدَا الْمَاءَ فِي الْوَقْتِ فَأَعَادَ أَحَدُهُمَا الصَّلَاةَ بِالْوُضُوءِ وَلَمْ يُعِدِ الْآخَرُ، ثُمَّ أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَا ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ لِلَّذِي لَمْ يُعِدْ: (أَصَبْتَ السُّنَّةَ وَأَجْزَأَتْكَ صَلَاتُكَ) وَقَالَ لِلَّذِي تَوَضَّأَ وَأَعَادَ: (لَكَ الْأَجْرُ مَرَّتَيْنِ). أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ: وَغَيْرُ [ابْنِ] نَافِعٍ يَرْوِيهِ عَنِ اللَّيْثِ عَنْ عَمِيرَةَ بْنِ أَبِي نَاجِيَةَ عَنْ بَكْرِ بْنِ سَوَادَةَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَذَكَرَ أَبِي سَعِيدٍ فِي هَذَا الْإِسْنَادِ لَيْسَ بِمَحْفُوظٍ. وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ فِيهِ: ثُمَّ وَجَدَ الْمَاءَ بعد [في] الوقت.

Otuz yedincisi: Âlimler, teyemmümün cünüplüğü de abdestsizliği de ortadan kaldırmadığı ve her ikisi için teyemmüm eden kimsenin suyu bulduğunda eskisi gibi cünüp veya abdestsiz durumuna döneceği hususunda icmâ etmişlerdir. Zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Zerr'e şöyle buyurmuştur: «Suyu bulduğun zaman onu tenine değdir (yıkan).» Ancak Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan rivayet edilen bir görüş müstesnadır; İbn Cüreyc ve Abdülhamîd b. Cübeyr b. Şeybe ondan bunu rivayet etmiştir. İbn Ebî Zi'b de Abdurrahman b. Harmele'den, o da Ebû Seleme'den şöyle dediğini nakletmiştir: O, teyemmüm etmiş cünüp kimsenin abdesti bozulmadığı sürece suyu bulması halinde, "Abdesti bozulmadıkça ne gusle ne de abdeste ihtiyaç duyar" demiştir. Kendisinden, teyemmüm edip namaz kılan, ardından vakit içinde suyu bulan kimsenin abdest alıp o namazı iade edeceği de rivayet edilmiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Bu bir çelişki ve tefekkür azlığıdır (düşünce noksanlığıdır). Ebû Seleme onlara göre Medine'deki tâbiîn arkadaşlarının fıkhı derecesinde fıkıh bilmiyordu." Otuz sekizincisi: Âlimler, teyemmüm edip de namaza girmeden önce suyu bulan kimsenin teyemmümünün iptal olacağı ve suyu kullanmasının gerekeceği hususunda icmâ etmişlerdir. Cumhur ise teyemmüm edip namaz kılan ve namazını bitiren kimsenin -su aramak için gayret sarf etmiş ve su eşyasında da bulunmamışsa- namazının tam olduğu görüşündedir; çünkü o emrolunduğu şekilde farzını yerine getirmiştir. Dolayısıyla bir delil olmaksızın ona iadenin vacip kılınması caiz değildir. Âlimlerden bazıları ise abdest alıp guslettiğinde vakit içinde iade etmesini müstehap görmüşlerdir. Tâvûs, Atâ, el-Kāsım b. Muhammed, Mekhûl, İbn Sîrîn, ez-Zührî ve Rebîa'dan rivayet edildiğine göre hepsi de namazı iade edeceğini söylemektedir. el-Evzâî bunu müstehap görmüş ve vacip olmadığını ifade etmiştir; zira Ebû Saîd el-Hudrî şöyle rivayet etmiştir: İki adam bir yolculuğa çıkmıştı. Namaz vakti girdi ve yanlarında su yoktu; onlar da temiz toprakla teyemmüm edip namazı kıldılar. Sonra [namaz] vakti içinde su buldular; bunun üzerine onlardan biri abdest alarak namazı iade etti, diğeri ise iade etmedi. Daha sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip durumu ona anlattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı iade etmeyene: «Sünnete isabet ettin ve namazın sana yetti» buyurdu; abdest alıp iade edene ise: «Sana iki kat ecir vardır» buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiş ve şöyle demiştir: [İbn] Nâfi' dışındakiler bunu Leys'ten, o Umeyre b. Ebî Nâciye'den, o Bekr b. Sevâde'den, o Atâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [mürsel olarak] rivayet etmektedir; bu isnadda Ebû Saîd'in zikredilmesi mahfuz değildir. Bunu ed-Dârekutnî de rivayet etmiş ve lafzında şöyle demiştir: "...sonra vakit [içinde] suyu buldu."

التَّاسِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ إِذَا وَجَدَ الْمَاءَ بَعْدَ دُخُولٍ فِي الصَّلَاةِ، فَقَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ عَلَيْهِ قَطْعُ الصَّلَاةِ وَاسْتِعْمَالُ الْمَاءِ وَلْيُتِمَّ صَلَاتَهُ وَلْيَتَوَضَّأْ لِمَا يَسْتَقْبِلُ، وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَجَمَاعَةٌ مِنْهُمْ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَالْمُزَنِيُّ: يَقْطَعُ وَيَتَوَضَّأُ وَيَسْتَأْنِفُ الصَّلَاةَ لِوُجُودِ الْمَاءِ. وَحُجَّتُهُمْ أَنَّ التَّيَمُّمَ لَمَّا بَطَلَ بِوُجُودِ الْمَاءِ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَكَذَلِكَ يَبْطُلُ مَا بَقِيَ مِنْهَا، وَإِذَا بَطَلَ بَعْضُهَا بَطَلَ كُلُّهَا، لِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمُعْتَدَّةَ بِالشُّهُورِ لَا يَبْقَى عَلَيْهَا إِلَّا أَقَلُّهَا ثُمَّ تَحِيضُ أَنَّهَا تَسْتَقْبِلُ عِدَّتَهَا بِالْحَيْضِ. قَالُوا: وَالَّذِي يَطْرَأُ عَلَيْهِ الْمَاءُ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ كَذَلِكَ قِيَاسًا وَنَظَرًا. وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ). وَقَدِ اتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى جَوَازِ الدُّخُولِ فِي. الصَّلَاةِ بِالتَّيَمُّمِ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، وَاخْتَلَفُوا فِي قطعها إذا روي الْمَاءُ، وَلَمْ تَثْبُتْ سُنَّةٌ بِقَطْعِهَا وَلَا إِجْمَاعٌ. وَمِنْ حُجَّتِهِمْ أَيْضًا أَنَّ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الصَّوْمُ فِي ظِهَارٍ أَوْ قَتْلٍ فَصَامَ مِنْهُ أَكْثَرَهُ ثُمَّ وَجَدَ رَقَبَةً لَا يُلْغِي صَوْمَهُ وَلَا يَعُودُ إِلَى الرَّقَبَةِ. وَكَذَلِكَ مَنْ دَخَلَ فِي الصَّلَاةِ بِالتَّيَمُّمِ لَا يَقْطَعُهَا وَلَا يَعُودُ إِلَى الْوُضُوءِ بِالْمَاءِ. الْمُوَفِّيَةُ أَرْبَعِينَ- وَاخْتَلَفُوا هَلْ يُصَلِّي بِهِ صَلَوَاتٍ أَمْ يَلْزَمُ التَّيَمُّمُ لِكُلِّ صَلَاةِ فَرْضٍ وَنَفْلٍ، فَقَالَ شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقَاضِي: يَتَيَمَّمُ لِكُلِّ صَلَاةِ نَافِلَةٍ وَفَرِيضَةٍ. وَقَالَ مَالِكٌ لِكُلِّ فَرِيضَةٍ، لِأَنَّ عَلَيْهِ أَنْ يَبْتَغِيَ الْمَاءَ لِكُلِّ صَلَاةٍ، فَمَنِ ابْتَغَى الْمَاءَ فَلَمْ يَجِدْهُ فَإِنَّهُ يَتَيَمَّمُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَاللَّيْثُ وَالْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ وَدَاوُدُ: يُصَلِّي مَا شَاءَ بِتَيَمُّمٍ وَاحِدٍ مَا لَمْ يُحْدِثْ، لِأَنَّهُ طَاهِرٌ مَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ طَلَبُ الْمَاءِ إِذَا يَئِسَ مِنْهُ. وَمَا قُلْنَاهُ أَصَحُّ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ أَوْجَبَ عَلَى كُلِّ قَائِمٍ إِلَى الصَّلَاةِ طَلَبَ الْمَاءِ، وَأَوْجَبَ عِنْدَ عَدَمِهِ التَّيَمُّمَ لِاسْتِبَاحَةِ الصَّلَاةِ قَبْلَ خُرُوجِ الْوَقْتِ، فَهِيَ طَهَارَةُ ضَرُورَةٍ نَاقِصَةٌ بِدَلِيلِ إِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى بُطْلَانِهَا بِوُجُودِ الْمَاءِ وَإِنْ لَمْ يُحْدِثْ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الطَّهَارَةُ بِالْمَاءِ. وَقَدْ يَنْبَنِي هَذَا الْخِلَافُ أَيْضًا فِي جَوَازِ التَّيَمُّمِ قَبْلَ دُخُولِ الْوَقْتِ، فَالشَّافِعِيُّ وَأَهْلُ الْمَقَالَةِ الْأُولَى لَا يُجَوِّزُونَهُ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا) ظَهَرَ مِنْهُ تَعَلُّقُ أَجْزَاءِ التَّيَمُّمِ بِالْحَاجَةِ، وَلَا حَاجَةَ قَبْلَ الْوَقْتِ. وَعَلَى هَذَا لَا يُصَلِّي فَرْضَيْنِ بِتَيَمُّمٍ وَاحِدٍ، وَهَذَا بَيِّنٌ. وَاخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِيمَنْ صَلَّى صَلَاتَيْ فرض

Otuz dokuzuncusu: Âlimler namaza girdikten sonra su bulan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: "Namazı kesip suyu kullanması gerekmez; namazını tamamlasın ve gelecek [namaz] için abdest alsın" demiştir. Şâfiî de bu görüştedir ve İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Ebû Hanîfe ile aralarında Ahmed b. Hanbel ve el-Müzenî'nin de bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: "Suyu bulduğu için namazı keser, abdest alır ve namaza yeniden başlar." Onların delili şudur: Teyemmüm namazdan önce su bulunmasıyla iptal olduğuna göre, namazın geriye kalan kısmı için de aynı şekilde iptal olur; bir kısmının batıl olmasıyla da tamamı batıl olur. Nitekim aylarla iddet bekleyen ve iddetinden geriye pek az bir süre kalıp ardından hayız gören bir kadının, iddetine hayızla yeniden başlayacağı hususunda âlimlerin icmâı vardır. Onlar şöyle demişlerdir: Namazda iken su ile karşılaşan kimsenin durumu da kıyas ve ictihad (nazar) bakımından böyledir. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın: { وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ } “amellerinizi boşa çıkarmayın” buyruğudur. Zira su bulunmadığında teyemmümle namaza girmenin caiz olduğu konusunda herkes ittifak etmiştir; suyu görünce [namazı] kesip kesmeyeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Namazı kesmeyi gerektiren sabit bir sünnet de icmâ da bulunmamaktadır. Yine onların delillerinden biri de şudur: Zıhâr veya [kasıtsız] adam öldürme sebebiyle oruç tutması gerekip de bunun çoğunu tuttuktan sonra bir köle bulan kimse, orucunu iptal etmez ve köle [azat etme seçeneğine] dönmez. Aynı şekilde teyemmümle namaza giren kimse de onu kesmez ve su ile abdeste dönmez. Kırkıncısı: [Kişinin] bu [teyemmüm] ile birden fazla namaz kılıp kılamayacağı, yoksa her farz ve nafile namaz için teyemmüm etmesinin gerekip gerekmediği hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Kadı Şerîk b. Abdillâh: "Her nafile ve farz namaz için teyemmüm eder" demiştir. Mâlik: "Her farz için [teyemmüm eder]; çünkü her namaz için su araması gerekir; kim de suyu arar da bulamazsa teyemmüm eder" demiştir. Ebû Hanîfe, Sevrî, Leys, el-Hasen b. Hay ve Dâvûd: "Abdesti bozulmadığı sürece tek bir teyemmümle dilediği kadar namaz kılar; zira suyu bulmadığı müddetçe temizdir ve ümidini kestiğinde suyu araması gerekmez" demişlerdir. Bizim söylediğimiz ise daha sahihtir; çünkü Yüce Allah namaza kalkan herkese su aramayı farz kılmış, su bulunmadığında ise vaktin çıkmasından önce namazın mubah kılınması için teyemmümü farz kılmıştır. Dolayısıyla o, zaruretten kaynaklanan eksik bir temizliktir; nitekim Müslümanların, abdesti bozulmasa bile su bulunduğunda teyemmümün batıl olacağı hususundaki icmâı buna delildir. Su ile yapılan temizlik ise böyle değildir. Bu ihtilaf, vaktin girmesinden önce teyemmüm etmenin caiz olup olmadığı meselesine de dayanabilir. Nitekim Şâfiî ile birinci görüş sahipleri buna cevaz vermezler; zira Yüce Allah: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } “...su da bulamazsanız teyemmüm edin...” buyurunca, buradan teyemmümün geçerliliğinin ihtiyaca bağlı olduğu anlaşılmıştır; vakitten önce ise ihtiyaç yoktur. Buna göre tek bir teyemmümle iki farz namaz kılınamaz ve bu açıktır. Bizim âlimlerimiz tek bir teyemmümle iki farz namaz kılan kimse hakkında...

بِتَيَمُّمٍ وَاحِدٍ، فَرَوَى يَحْيَى بْنُ يَحْيَى عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: يُعِيدُ الثَّانِيةَ مَا دَامَ فِي الْوَقْتِ. وَرَوَى أَبُو زَيْدِ بْنُ أَبِي الْغَمْرِ عَنْهُ: يُعِيدُ أَبَدًا. وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ مُطَرِّفٍ وَابْنِ الْمَاجِشُونِ يُعِيدُ الثَّانِيةَ أَبَدًا. وَهَذَا الَّذِي يُنَاظِرُ عَلَيْهِ أَصْحَابُنَا، لِأَنَّ طَلَبَ الْمَاءِ شَرْطٌ. وَذَكَرَ ابْنُ عَبْدُوسٍ أَنَّ ابْنَ نَافِعٍ رَوَى عَنْ مَالِكٍ فِي الَّذِي يَجْمَعُ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ أَنَّهُ يَتَيَمَّمُ لِكُلِّ صَلَاةٍ. وَقَالَ أَبُو الْفَرَجِ فِيمَنْ ذَكَرَ صَلَوَاتٍ: إِنْ قَضَاهُنَّ بِتَيَمُّمٍ وَاحِدٍ فلا شي عَلَيْهِ وَذَلِكَ جَائِزٌ لَهُ. وَهَذَا عَلَى أَنَّ طَلَبَ الْمَاءِ لَيْسَ بِشَرْطٍ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (صَعِيداً طَيِّباً) الصَّعِيدُ: وَجْهُ الْأَرْضِ كَانَ عَلَيْهِ تُرَابٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، قَالَهُ الْخَلِيلُ وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَالزَّجَّاجُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا أَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا بَيْنَ أَهْلِ اللُّغَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَإِنَّا لَجاعِلُونَ مَا عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً) أَيْ أَرْضًا غَلِيظَةً لَا تُنْبِتُ شَيْئًا. وَقَالَ تَعَالَى (فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً). وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:

ihtilaf etmişlerdir: Yahyâ b. Yahyâ, İbnü'l-Kāsım'dan: “Vakit içinde olduğu müddetçe ikinciyi iade eder” şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Zeyd b. Ebi'l-Gamer de ondan: “Her halükarda iade eder” şeklinde rivayet etmiştir. Mutarrif ve İbnu'l-Mâcişûn'dan da ikincisini her halükarda iade edeceği rivayet edilmiştir. Bizim mezhebimizin âlimlerinin savunduğu görüş de budur; çünkü su aramak şarttır. İbn Abdûs, İbn Nâfi'in Mâlik'ten iki namazı cem eden kimse hakkında her namaz için teyemmüm edeceği rivayetini zikretmiştir. Ebü'l-Ferec ise kazaya kalmış namazları hatırlayan kimse hakkında şöyle demiştir: Eğer onları tek bir teyemmümle kaza ederse ona bir şey gerekmez ve bu onun için caizdir. Bu ise su aramanın şart olmadığı esasına göredir. Birinci görüş daha sahihtir. Allah en iyi bilendir. Kırk birincisi: Yüce Allah'ın: { صَعِيداً طَيِّباً } “temiz bir toprağa [teyemmüm edin]” buyruğu. es-Sa'îd (الصَّعِيد): Üzerinde toprak olsun veya olmasın yerin yüzeyidir; bunu el-Halîl, İbnu'l-A'râbî ve ez-Zeccâc söylemiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu konuda dil ehli arasında hiçbir ihtilaf bilmiyorum. Yüce Allah: { وَإِنَّا لَجاعِلُونَ مَا عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً } “Biz elbette onun üzerindekileri kupkuru bir toprak yapacağız” buyurmuştur; yani hiçbir bitki bitirmeyen sert bir yer demektir. Yine Yüce [Allah]: { فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً } “böylece orası kaygan bir toprak haline gelir” buyurmuştur. Zü'r-Rumme'nin şu sözü de bundandır:

كَأَنَّهُ بِالضُّحَى تَرْمِي الصَّعِيدَ بِهِ ... دَبَّابَةٌ فِي عِظَامِ الرَّأْسِ خُرْطُومُ

Sanki kuşluk vaktinde yerin yüzeyine onu ... kafa kemikleri içinde hortumu olan bir yılan fırlatır gibidir.

وَإِنَّمَا سُمِّيَ صَعِيدًا لِأَنَّهُ نِهَايَةُ مَا يُصْعَدُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ. وَجَمْعُ الصَّعِيدِ صُعُدَاتٌ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ فِي الصُّعُدَاتِ). وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ مِنْ أَجْلِ تَقْيِيدِهِ بِالطَّيِّبِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَتَيَمَّمُ بِوَجْهِ الْأَرْضِ كُلِّهِ تُرَابًا كَانَ أَوْ رَمْلًا أَوْ حِجَارَةً أَوْ مَعْدِنًا أَوْ سَبْخَةً. هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وأبي حنيفة والثوري والطبري. و (طَيِّباً) مَعْنَاهُ طَاهِرًا. وَقَالَتْ فُرْقَةٌ: (طَيِّباً) حَلَالًا، وَهَذَا قَلِقٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو يُوسُفَ: الصَّعِيدُ التُّرَابُ الْمُنْبِتُ وَهُوَ الطَّيِّبُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ) فَلَا يَجُوزُ التَّيَمُّمُ عِنْدَهُمْ عَلَى غَيْرِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَقَعُ الصَّعِيدُ إِلَّا عَلَى تُرَابٍ ذِي غُبَارٍ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ أَيُّ الصَّعِيدِ أَطْيَبُ؟ فَقَالَ: الْحَرْثُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَفِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّعِيدَ يَكُونُ غَيْرَ أَرْضِ الْحَرْثِ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: هو التراب

[Ona] saîd (صَعِيد) denilmesinin sebebi, yeryüzünün yükselip ulaşılan en son noktası (yüzeyi) olmasıdır. Saîd kelimesinin çoğulu "suudât"tır (صُعُدَات). «إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ فِي الصُّعُدَاتِ» «Yollarda oturmaktan sakının» hadisi de bundandır. [Ayette] "tayyib" vasfıyla kayıtlanmış olmasından dolayı âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Toprak, kum, taş, maden veya çorak yer olsun, yeryüzünün tüm sathı ile teyemmüm edilir. Bu, Mâlik, Ebû Hanîfe, Sevrî ve Taberî'nin mezhebidir. "Tayyiben" (طَيِّباً) ifadesinin anlamı ise "temiz olan" demektir. Bir grup da "tayyiben" ifadesinin "helal olan" anlamına geldiğini söylemiştir ki bu zayıf [bir görüştür]. Şâfiî ve Ebû Yûsuf ise şöyle demiştir: Saîd, bitki bitiren topraktır; tayyib olan da odur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Güzel beldenin bitkisi, Rabbinin izniyle çıkar”. Dolayısıyla onlara göre bunun dışındaki şeylerle teyemmüm caiz değildir. Şâfiî [ayrıca] şöyle demiştir: Saîd kelimesi ancak tozu olan toprak için kullanılır. Abdürrezzâk, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre kendisine: "Hangi saîd daha temizdir/hayırlıdır?" diye sorulmuş, o da: "Ekin toprağıdır" demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın bu sözünde, saîdin ekin toprağı dışındaki yerler için de geçerli olduğuna delalet eden bir husus vardır. Ali radıyallâhu anh ise: "O topraktır" demiştir.

خَاصَّةً. وَفِي كِتَابِ الْخَلِيلِ: تَيَمَّمْ بِالصَّعِيدِ، أَيْ خُذْ مِنْ غُبَارِهِ، حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ. وَهُوَ يَقْتَضِي التَّيَمُّمَ بِالتُّرَابِ فَإِنَّ الْحَجَرَ الصَّلْدَ لَا غُبَارَ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ وَاشْتَرَطَ الشَّافِعِيُّ أَنْ يَعْلَقَ التُّرَابُ بِالْيَدِ وَيَتَيَمَّمَ بِهِ نَقْلًا إِلَى أَعْضَاءِ التَّيَمُّمِ، كَالْمَاءِ يُنْقَلُ إِلَى أَعْضَاءِ الْوُضُوءِ. قَالَ الْكِيَا: وَلَا شَكَّ أَنَّ لَفْظَ الصعيد ليس نصا فيما قال الشَّافِعِيُّ، إِلَّا أَنَّ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَتُرَابُهَا طَهُورًا) بَيَّنَ ذَلِكَ. قُلْتُ: فَاسْتَدَلَّ أَصْحَابُ هَذِهِ الْمَقَالَةِ بِقَوْلِهِ ﵇: (وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا) وَقَالُوا: هَذَا مِنْ بَابِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ بَابِ النَّصِّ عَلَى بَعْضِ أَشْخَاصِ الْعُمُومِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ) وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي (الْبَقَرَةِ) عِنْدَ قَوْلِهِ (وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ). وَقَدْ حَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ الصَّعِيدَ اسْمٌ لِوَجْهِ الْأَرْضِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَهُوَ نَصُّ الْقُرْآنِ كَمَا بَيَّنَّا، وَلَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ اللَّهِ بَيَانٌ. وَقَالَ ﷺ لِلْجُنُبِ: (عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ فَإِنَّهُ يَكْفِيكَ) وَسَيَأْتِي. فَ (صَعِيداً) عَلَى هَذَا ظَرْفُ مَكَانٍ. وَمَنْ جَعَلَهُ لِلتُّرَابِ فَهُوَ مَفْعُولٌ بِهِ بِتَقْدِيرِ حَذْفِ الْبَاءِ أَيْ بصعيد. و (طَيِّباً) نَعْتٌ لَهُ. وَمَنْ جَعَلَ (طَيِّباً) بِمَعْنَى حَلَالًا نَصَبَهُ عَلَى الْحَالِ أَوِ الْمَصْدَرِ. الثَّانِيةُ وَالْأَرْبَعُونَ- وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ مَكَانَ الْإِجْمَاعِ مِمَّا ذَكَرْنَاهُ أَنْ يَتَيَمَّمَ الرَّجُلُ عَلَى تُرَابٍ مُنْبِتٍ طَاهِرٍ غَيْرِ مَنْقُولٍ وَلَا مَغْصُوبٍ. وَمَكَانُ الْإِجْمَاعِ فِي الْمَنْعِ أَنْ يَتَيَمَّمَ الرَّجُلُ عَلَى الذَّهَبِ الصِّرْفِ وَالْفِضَّةِ وَالْيَاقُوتِ وَالزُّمُرُّدِ وَالْأَطْعِمَةِ كَالْخُبْزِ وَاللَّحْمِ وَغَيْرِهِمَا، أَوْ عَلَى النَّجَاسَاتِ. وَاخْتُلِفَ فِي غَيْرِ هَذَا كَالْمَعَادِنِ، فَأُجِيزَ وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ. وَمُنِعَ وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَيَجُوزُ عِنْدَ مَالِكٍ التَّيَمُّمُ عَلَى الْحَشِيشِ إِذَا كَانَ دُونَ الْأَرْضِ، وَاخْتُلِفَ عَنْهُ فِي التَّيَمُّمِ عَلَى الثَّلْجِ فَفِي الْمُدَوَّنَةِ وَالْمَبْسُوطِ جَوَازُهُ، وَفِي غَيْرِهِمَا مَنْعُهُ. وَاخْتَلَفَ الْمَذْهَبُ فِي التَّيَمُّمِ عَلَى الْعُودِ، فَالْجُمْهُورُ عَلَى الْمَنْعِ. وفي مختصر الوقار أنه جائز.

özellikle [toprak olmasını şart koşmuşlardır]. Halîl'in kitabında [şöyle geçer]: "Saîd ile teyemmüm et; yani onun tozundan al." Bunu İbn Fâris nakletmiştir. Bu da teyemmümün toprakla yapılmasını gerektirir; zira sert kayanın üzerinde toz bulunmaz. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Şâfiî, suyun abdest uzuvlarına taşındığı gibi toprağın da ele yapışmasını ve teyemmüm uzuvlarına taşınarak onunla teyemmüm edilmesini şart koşmuştur. Kiyâ dedi ki: Şâfiî'nin söylediği hususta 'saîd' lafzının nass (açık delil) olmadığında şüphe yoktur; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَتُرَابُهَا طَهُورًا » «Yeryüzü bana mescit, toprağı da temizleyici kılınmıştır» sözü bunu açıklamıştır. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu görüşün sahipleri [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: « وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا » «Onun toprağı da bizim için temizleyici kılındı» hadisini delil getirmiş ve: "Bu, mutlak ile mukayyed kabilindendir" demişlerdir. Oysa durum böyle değildir; bu ancak umumun (genel lafzın) fertlerinden bir kısmına açıkça metinde yer verilmesi kabilindendir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır”. Bunu [Bakara Suresi'nde] Allah Teâlâ'nın: { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ } “...ve meleklerine, elçilerine, Cibrîl'e ve Mîkâîl'e...” ayetinin tefsirinde zikretmiştik. Dil ehli, zikrettiğimiz üzere 'saîd' kelimesinin yeryüzünün yüzeyi için bir isim olduğunu nakletmiştir; açıkladığımız gibi Kur'ân'ın açık ifadesi (nassı) da böyledir. Allah'ın açıklamasından sonra başka bir açıklama olamaz. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem cünüp olan kimseye: « عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ فَإِنَّهُ يَكْفِيكَ » «Saîde (yeryüzü toprağına) yönel; zira o sana yeter» buyurmuştur; [bu rivayet] ileride gelecektir. Buna göre 'saîden' [kelimesi] mekân zarfıdır. Onu toprak manasına alan kimseye göre ise 'bâ' harf-i cerrinin hazfedildiği takdiriyle (yani bi-saîdin şeklinde) mef'ûlün bih'tir. 'Tayyiben' kelimesi de onun sıfatıdır. 'Tayyiben' kelimesini helal manasına alan kimse ise onu hâl veya mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak nasb etmiştir. Kırk İkinci Mesele: Bu husus sabit olunca bil ki zikrettiğimiz şeylerden üzerinde icmâ edilen husus, kişinin bitki bitiren, temiz, nakledilmemiş ve gasp edilmemiş toprak üzerinde teyemmüm etmesidir. Caiz olmadığı konusunda icmâ edilen husus ise kişinin halis altın, gümüş, yakut, zümrüt, ekmek ve et gibi yiyecekler yahut necis maddeler üzerinde teyemmüm etmesidir. Madenler gibi bunların dışındaki maddelerde ise ihtilaf edilmiştir: Caiz görülmüştür ki bu Mâlik ve başkalarının mezhebidir; yasaklanmıştır ki bu da Şâfiî ve başkalarının mezhebidir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Mâlik'e göre yerin üzerinde bulunan ot (çimen) üzerinde teyemmüm caizdir. Kar üzerinde teyemmüm hususunda ise ondan farklı görüşler nakledilmiştir; el-Müdevvene ve el-Mebsût'ta caiz olduğu, bu ikisi dışındaki eserlerde ise caiz olmadığı belirtilmiştir. Mezhep içinde ağaç dalı/tahta üzerinde teyemmüm hususunda da ihtilaf edilmiştir; cumhûr caiz olmadığı görüşündedir. Muhtasaru'l-Vakkâr'da ise caiz olduğu yer almaktadır.

وَقِيلَ: بِالْفَرْقِ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ مُنْفَصِلًا أَوْ مُتَّصِلًا فَأُجِيزَ عَلَى الْمُتَّصِلِ وَمُنِعَ فِي الْمُنْفَصِلِ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَّ مَالِكًا قَالَ: لَوْ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى شَجَرَةٍ ثُمَّ مَسَحَ بِهَا أَجْزَأَهُ. قَالَ: وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ: يَجُوزُ بِالْأَرْضِ وَكُلِّ مَا عَلَيْهَا مِنَ الشَّجَرِ وَالْحَجَرِ وَالْمَدَرِ وَغَيْرِهَا، حَتَّى قَالَا: لَوْ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى الْجَمَدِ وَالثَّلْجِ أَجْزَأَهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَأَمَّا التُّرَابُ الْمَنْقُولُ مِنْ طِينٍ أَوْ غَيْرِهِ فَجُمْهُورُ الْمَذْهَبِ عَلَى جَوَازِ التَّيَمُّمِ بِهِ، وَفِي الْمَذْهَبِ الْمَنْعُ وَهُوَ فِي غَيْرِ الْمَذْهَبِ أَكْثَرُ، وَأَمَّا مَا طُبِخَ كَالْجَصِّ وَالْآجُرِّ فَفِيهِ فِي الْمَذْهَبِ قَوْلَانِ: الْإِجَازَةُ وَالْمَنْعُ، وَفِي التَّيَمُّمِ عَلَى الْجِدَارِ خِلَافٌ. قُلْتُ: وَالصَّحِيحُ الْجَوَازُ لِحَدِيثِ أَبِي جُهَيْمِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الصِّمَّةِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ نَحْوِ بِئْرِ جَمَلٍ فَلَقِيَهُ رَجُلٌ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى أَقْبَلَ عَلَى الْجِدَارِ فَمَسَحَ بِوَجْهِهِ وَيَدَيْهِ، ثُمَّ رَدَّ ﵇. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ التَّيَمُّمِ بِغَيْرِ التُّرَابِ كَمَا يَقُولُ مَالِكٌ وَمَنْ وَافَقَهُ. وَيَرُدُّ عَلَى الشَّافِعِيِّ وَمَنْ تَابَعَهُ فِي أَنَّ الْمَمْسُوحَ بِهِ تُرَابٌ طَاهِرٌ ذُو غُبَارٍ يَعْلَقُ بِالْيَدِ. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ عَنِ ابْنِ عُلَيَّةَ وَابْنِ كَيْسَانَ أَنَّهُمَا أَجَازَا التَّيَمُّمَ بِالْمِسْكِ وَالزَّعْفَرَانِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا خَطَأٌ بَحْتٌ مِنْ جِهَاتٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَجَمَاعَةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى إِجَازَةِ التَّيَمُّمِ بِالسِّبَاخِ إِلَّا إسحاق ابن رَاهَوَيْهِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَنْ أَدْرَكَهُ التَّيَمُّمُ وَهُوَ فِي طِينٍ قَالَ يَأْخُذُ مِنَ الطِّينِ فَيَطْلِي بِهِ بَعْضَ جَسَدِهِ، فَإِذَا جَفَّ تَيَمَّمَ بِهِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ: يَجُوزُ التَّيَمُّمُ بِغُبَارِ اللِّبَدِ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَأَجَازَ أَبُو حَنِيفَةَ التَّيَمُّمَ بِالْكُحْلِ وَالزِّرْنِيخِ وَالنُّورَةِ وَالْجَصِّ وَالْجَوْهَرِ الْمَسْحُوقِ. قَالَ: فَإِذَا تَيَمَّمَ بِسِحَالَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالصُّفْرِ وَالنُّحَاسِ وَالرَّصَاصِ لَمْ يُجْزِهِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْأَرْضِ. الثَّالِثَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ) الْمَسْحُ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ يَكُونُ بِمَعْنَى الْجِمَاعِ، يُقَالُ: مَسَحَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ إِذَا جَامَعَهَا. والمسح: مسح الشيء بالسيف

Bir görüşe göre ise [taş ve toprağın yeryüzüyle] bitişik (muttasıl) ya da ayrık (münfasıl) olması arasında bir ayrım gözetilerek bitişik olanla [teyemmüm] caiz görülmüş, ayrık olanda ise yasaklanmıştır. es-Sa'lebî, Mâlik'in şöyle dediğini nakletmiştir: “Bir kimse elini ağaca vurup ardından onunla meshetse bu ona yeterli olur.” [es-Sa'lebî] devamla dedi ki: el-Evzâî ve es-Sevrî şöyle demişlerdir: “Yeryüzü ve üzerindeki ağaç, taş, sert balçık (meder) ve diğer şeylerle [teyemmüm] caizdir.” Hatta onlar: “Elini buza ve kara vursa bu ona yeterlidir” demişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Çamur veya başka bir maddeden ayrılıp taşınan toprağa gelince; [Mâlikî] mezhebinin cumhuruna göre onunla teyemmüm caizdir; mezhep içinde bunu yasaklayan bir görüş de vardır ki bu [yasak], mezhep dışındaki ulema arasında daha yaygındır. Alçı ve tuğla gibi pişirilmiş maddelere gelince; mezhepte bunlar hakkında caiz olma ve yasak olma şeklinde iki görüş bulunmaktadır. Duvar üzerinde teyemmüm etme hususunda da ihtilaf vardır. Derim ki: Sahih olan görüş [duvar üzerinde teyemmümün] caiz olduğudur; zira Ebû Cüheym b. el-Hâris b. es-Sımme el-Ensârî'nin rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: « Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bi'r-i Cemel tarafından geldi. Bir adam onunla karşılaşıp selâm verdi; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem duvara yönelip yüzünü ve ellerini meshedinceye kadar onun selâmını almadı, ardından selâmı iade etti aleyhisselâm. » Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Bu hadis, Mâlik ve onunla aynı görüşte olanların belirttiği gibi topraktan başka şeylerle de teyemmümün sahih olduğuna delildir. Ayrıca Şâfiî ve ona tâbi olanların, meshedilen şeyin ele yapışan toza sahip temiz toprak olması gerektiği yönündeki görüşlerini de reddetmektedir. en-Nakkâş, İbn Uleyye ve İbn Keysân'ın misk ve safran ile teyemmüm etmeyi caiz gördüklerini nakletmiştir. İbn Atiyye der ki: “Bu, birçok açıdan katıksız bir hatadır.” Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: İshâk b. Râhûye hariç âlimler topluluğu çorak arazide (sebhe) teyemmümün caiz olduğu görüşündedir. İbn Abbâs'tan, çamurlu bir yerde iken teyemmüm vakti giren kimse hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Çamurdan bir miktar alıp vücudunun bir kısmına sürer; kuruduğunda ise onunla teyemmüm eder.” es-Sevrî ve Ahmed: “Keçe tozuyla teyemmüm caizdir” demişlerdir. es-Sa'lebî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe sürme, zırnık, kireç (nûre), alçı ve dövülmüş mücevher ile teyemmümü caiz görmüştür. [es-Sa'lebî] dedi ki: Altın, gümüş, sarı pirinç, bakır ve kurşun talaşı/tozu ile teyemmüm ederse, bunlar yer cinsinden olmadığı için geçerli olmaz. KIRK ÜÇÜNCÜ MESELE — Yüce Allah'ın: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin” buyruğu. Mesh kelimesi müşterek (çok anlamlı) bir lafız olup cinsel ilişki manasına da gelir; nitekim bir adam karısıyla cinsel ilişkide bulunduğunda مَسَحَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ (adam kadını meshetti) denir. Mesh aynı zamanda bir şeyi kılıçla meshetmek...

وَقَطْعُهُ بِهِ. وَمَسَحَتِ الْإِبِلُ يَوْمَهَا إِذَا سَارَتْ. والمسحاء المرأة الرسحاء التي لا إست لها. وَبِفُلَانٍ مَسْحَةٌ مِنْ جَمَالٍ. وَالْمُرَادُ هُنَا بِالْمَسْحِ عبارة عن جراليد عَلَى الْمَمْسُوحِ خَاصَّةً، فَإِنْ كَانَ بِآلَةٍ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ نَقْلِ الْآلَةِ إِلَى الْيَدِ وَجَرِّهَا عَلَى الْمَمْسُوحِ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ: (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ). فَقَوْلُهُ (مِنْهُ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ نَقْلِ التُّرَابِ إِلَى مَحِلِّ التَّيَمُّمِ. وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَلَا نَشْتَرِطُهُ نَحْنُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا وَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى الْأَرْضِ وَرَفَعَهُمَا نَفَخَ فِيهِمَا، وَفِي رِوَايَةٍ: نَفَضَ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ اشْتِرَاطِ الْآلَةِ، يُوَضِّحُهُ تَيَمُّمُهُ عَلَى الْجِدَارِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَمَّا لَمْ يَكُنْ بُدٌّ فِي مَسْحِ الرَّأْسِ بِالْمَاءِ مِنْ بَلَلٍ يُنْقَلُ إِلَى الرَّأْسِ، فَكَذَلِكَ الْمَسْحُ بِالتُّرَابِ لَا بُدَّ مِنَ النَّقْلِ. وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ حُكْمَ الْوَجْهِ فِي التَّيَمُّمِ وَالْوُضُوءِ الِاسْتِيعَابُ وَتَتَبُّعُ مَوَاضِعِهِ، وَأَجَازَ بَعْضُهُمْ أَلَّا يُتَتَبَّعَ كَالْغُضُونِ فِي الْخُفَّيْنِ وَمَا بَيْنَ الْأَصَابِعِ فِي الرَّأْسِ، وَهُوَ فِي الْمَذْهَبِ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ، حَكَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَقَالَ اللَّهُ ﷿: (بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ) فَبَدَأَ بِالْوَجْهِ قَبْلَ الْيَدَيْنِ وَبِهِ قَالَ الْجُمْهُورُ. وَوَقَعَ فِي الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ عَمَّارٍ فِي (بَابِ التَّيَمُّمِ ضَرْبَةً) ذَكَرَ الْيَدَيْنِ قَبْلَ الْوَجْهِ. وَقَالَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قِيَاسًا عَلَى تَنْكِيسِ الْوُضُوءِ. الرَّابِعَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْنَ يَبْلُغُ بِالتَّيَمُّمِ فِي الْيَدَيْنِ، فَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ: إِلَى الْمَنَاكِبِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنِ الْأَعْمَشِ أن رسول الله ﷺ مَسَحَ إِلَى أَنْصَافِ ذِرَاعَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِهَذَا الْحَدِيثِ فِيمَا حَفِظْتُ. وَقِيلَ: يَبْلُغُ بِهِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ قِيَاسًا عَلَى الْوُضُوءِ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِمَا وَالثَّوْرِيِّ وَابْنِ أَبِي سَلَمَةَ وَاللَّيْثِ كُلُّهُمْ يَرَوْنَ بُلُوغَ الْمِرْفَقَيْنِ بِالتَّيَمُّمِ فَرْضًا وَاجِبًا. وَبِهِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ وَابْنِ نَافِعٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي. قَالَ ابْنُ نَافِعٍ: مَنْ تَيَمَّمَ إِلَى الْكُوعَيْنِ أَعَادَ الصَّلَاةَ أَبَدًا. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمُدَوَّنَةِ: يُعِيدُ فِي الْوَقْتِ. وَرَوَى التَّيَمُّمَ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ جَابِرُ بْنُ عبد الله وابن عمر

...ve onunla mesafeyi katetmektir. Develer gün boyu yol aldıklarında “mesehati'l-ibilu yevmehâ” (develer gününü meshetti/katetti) denir. el-Meshâ' (المسحاء), kalçası bulunmayan zayıf kadındır. Bir kimsede güzellik eseri görüldüğünde “Fülanda güzellikten bir mesh (eser/iz) vardır” denir. Burada meshten kasıt, elin özellikle meshedilen uzuv üzerinde gezdirilmesinden ibarettir. Şayet bu bir vasıta (toprak tozu) ile oluyorsa, o vasıtayı ele intikal ettirip meshedilen uzuv üzerinde gezdirmekten ibarettir. Bu da Yüce Allah'ın Mâide suresindeki ayette geçen: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } “Ondan yüzlerinize ve ellerinize meshedin” buyruğunun gereğidir. Zira O'nun { مِنْهُ } “ondan” ifadesi, toprağın teyemmüm mahalline nakledilmesinin zorunlu olduğuna delalet eder. Bu, Şâfiî'nin mezhebidir; biz ise bunu şart koşmayız. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ellerini yere koyup kaldırdığında onlara üflemiş, bir rivayette de silkelemiştir. Bu da aletin (tozun naklinin) şart olmadığına delalet eder; [Peygamber'in] duvar üzerinde teyemmüm etmesi de bunu açıklamaktadır. Şâfiî şöyle demiştir: “Su ile baş meshedilirken başa nakledilen bir ıslaklığın bulunması kaçınılmaz olduğuna göre, toprakla meshetmede de nakil zorunludur.” Teyemmümde ve abdestte yüzün hükmünün tamamını kaplamak ve her yerine ulaştırmak olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Bazıları ise mestlerin kıvrımları ve başta parmak araları gibi her tarafın aranıp taranmasının [şart] olmadığını caiz görmüştür; bu, [Mâlikî] mezhebinde Muhammed b. Mesleme'nin görüşüdür, bunu İbn Atıyye nakletmiştir. Allah Azze ve Celle { بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “yüzlerinizi ve ellerinizi” buyurarak ellerden önce yüz ile başlamıştır; cumhur da bu görüştedir. Buhârî'de Ammâr'ın hadisinde “Teyemmümün Bir Vuruş Olması Bâbı”nda yüzden önce eller zikredilmiştir. İlim ehlinden bazıları, abdestte sırayı tersine çevirmeye kıyasla bu görüşü benimsemiştir. Kırk Dördüncü [Mesele]- İlim adamları teyemmümde ellerin nereye kadar meshedileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Şihâb: “Omuzlara kadardır” demiştir. Bu, Ebû Bekir es-Sıddîk'tan da rivayet edilmiştir. Ebû Dâvûd'un el-Musannef'inde el-A'meş'ten, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kollarının yarısına kadar meshettiği [rivayet edilmiştir]. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bildiğim kadarıyla hiç kimse bu hadisle amel etmemiştir.” Abdeste kıyasla dirseklere kadar ulaştırılır da denilmiştir. Bu; Ebû Hanîfe, Şâfiî, bu ikisinin ashabı, es-Sevrî, İbn Ebî Seleme ve el-Leys'in görüşüdür; hepsi de teyemmümde dirseklere kadar meshetmeyi farz ve vacip görmektedir. Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem ve İbn Nâfi' de bunu söylemiş, İsmâil el-Kâdî da bu görüşe meyletmiştir. İbn Nâfi' şöyle demiştir: “Kim bileklere kadar teyemmüm ederse namazı ebediyen iade eder.” Mâlik ise el-Müdevvene'de: “Vakit içinde iade eder” demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den dirseklere kadar teyemmümü Câbir b. Abdillâh ve İbn Ömer rivayet etmiştir.

وَبِهِ كَانَ يَقُولُ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: سُئِلَ قَتَادَةُ عَنِ التَّيَمُّمِ فِي السَّفَرِ فَقَالَ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَقُولُ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ. وَكَانَ الْحَسَنُ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ يَقُولَانِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ. قَالَ: وَحَدَّثَنِي مُحَدِّثٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ). قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: فَذَكَرْتُهُ لِأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فَعَجِبَ مِنْهُ وَقَالَ مَا أَحْسَنَهُ!. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَبْلُغُ بِهِ إِلَى الْكُوعَيْنِ وَهُمَا الرُّسْغَانِ. رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَعَطَاءٍ وَالشَّعْبِيِّ فِي رِوَايَةٍ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَالطَّبَرِيُّ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ. وَقَالَ مَكْحُولٌ: اجْتَمَعْتُ أَنَا وَالزُّهْرِيُّ فَتَذَاكَرْنَا التَّيَمُّمَ فَقَالَ الزُّهْرِيُّ: الْمَسْحُ إِلَى الْآبَاطِ. فَقُلْتُ: عَمَّنْ أَخَذْتَ هَذَا؟ فَقَالَ: عَنْ كِتَابِ اللَّهِ ﷿، إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ) فَهِيَ يَدٌ كُلُّهَا. قُلْتُ لَهُ: فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: (وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما) فَمِنْ أَيْنَ تُقْطَعُ الْيَدُ؟ قَالَ: فَخَصَمْتُهُ. وَحُكِيَ عَنِ الدَّرَاوَرْدِيِّ أَنَّ الْكُوعَيْنِ فَرْضٌ وَالْآبَاطُ فَضِيلَةٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا قَوْلٌ لَا يُعَضِّدُهُ قِيَاسٌ وَلَا دَلِيلٌ، وَإِنَّمَا عَمَّمَ قَوْمٌ لَفْظَ الْيَدِ فَأَوْجَبُوهُ مِنَ الْمَنْكِبِ: وَقَاسَ قَوْمٌ عَلَى الْوُضُوءِ فَأَوْجَبُوهُ مِنَ الْمَرَافِقِ وَهَاهُنَا جُمْهُورُ الْأُمَّةِ، وَوَقَفَ قَوْمٌ مَعَ الْحَدِيثِ فِي الْكُوعَيْنِ، وَقِيسَ أَيْضًا عَلَى الْقَطْعِ إِذْ هُوَ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ وَتَطْهِيرٌ كَمَا هَذَا تَطْهِيرٌ، وَوَقَفَ قَوْمٌ مَعَ حَدِيثِ عَمَّارٍ فِي الْكَفَّيْنِ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ. الْخَامِسَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا هَلْ يَكْفِي فِي التَّيَمُّمِ ضَرْبَةٌ وَاحِدَةٌ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ مَالِكٌ فِي الْمُدَوَّنَةِ أَنَّ التَّيَمُّمَ بِضَرْبَتَيْنِ: ضَرْبَةٌ لِلْوَجْهِ وَضَرْبَةٌ لِلْيَدَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمْ، وَالثَّوْرِيِّ وَاللَّيْثِ وَابْنِ أَبِي سَلَمَةَ. وَرَوَاهُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي الْجَهْمِ: التَّيَمُّمُ بِضَرْبَةٍ وَاحِدَةٍ. وَرُوِيَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ فِي الْأَشْهَرِ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَالشَّعْبِيِّ فِي رِوَايَةٍ. وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ وَدَاوُدُ وَالطَّبَرِيُّ. وَهُوَ أَثْبَتُ مَا رُوِيَ فِي ذَلِكَ مِنْ حَدِيثِ عَمَّارٍ. قَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: إِنْ تَيَمَّمَ بِضَرْبَةٍ وَاحِدَةٍ أَجْزَأَهُ. وَقَالَ ابْنُ نَافِعٍ: يُعِيدُ أَبَدًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ وقال ابن

Kendisi de bu görüşü savunuyordu. ed-Dârekutnî şöyle demiştir: Katâde'ye yolculukta teyemmüm hakkında soruldu; o da şöyle dedi: İbn Ömer dirseklere kadar olduğunu söylerdi. Hasan[-ı Basrî] ile İbrâhîm en-Nehaî de dirseklere kadar olduğunu söylerlerdi. [Dârekutnî] devamla dedi ki: Bana bir muhaddis, Şa'bî'den, o Abdurrahman b. Ebzâ'dan, o da Ammâr b. Yâsir'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ » «Dirseklere kadardır» buyurmuştur. Ebû İshak dedi ki: Bunu Ahmed b. Hanbel'e zikrettim; buna şaşırdı ve: "Ne kadar da güzel [bir rivayet]!" dedi. Bir topluluk da: Teyemmüm iki küa (el bilek kemiklerine) kadar ulaştırılır, ki bunlar bileklerdir, demiştir. Bu görüş Ali b. Ebî Tâlib, el-Evzâî, Atâ ve bir rivayette Şa'bî'den rivayet edilmiştir; Ahmed b. Hanbel, İshak b. Râhûye, Dâvûd b. Ali ve et-Taberî de bu görüşü benimsemiştir. Mâlik'ten de rivayet edilmiştir ve Şâfiî'nin kavl-i kadîmi (eski görüşü) de budur. Mekhûl şöyle demiştir: ez-Zührî ile bir araya geldik ve teyemmüm konusunu müzakere ettik. ez-Zührî: "Mesh koltuk altlarına kadardır" dedi. Ben: "Bunu kimden aldın?" dedim. O da: "Azîz ve Celîl olan Allah'ın Kitabı'ndan; zira Allah Teâlâ: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin” buyurmaktadır; bu [omza kadar] bütünüyle eldir" dedi. Ona dedim ki: Allah Teâlâ: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “Hırsızlık eden erkek ve kadının ellerini kesin” buyurmaktadır; peki el nereden kesilir? Mekhûl dedi ki: [Böylece] ona delille üstün geldim. ed-Deraverdî'den bileklere kadar meshin farz, koltuk altlarına kadar meshin ise fazilet olduğu nakledilmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu, hiçbir kıyas ve delille desteklenmeyen bir görüştür. Bir topluluk "el" lafzını umumi tutarak omuzdan itibaren meshetmeyi vacip görmüştür. Bir topluluk da abdeste kıyas ederek dirseklerden itibaren vacip görmüştür ki ümmetin cumhuru buradadır. Bir topluluk da bilekler hakkındaki hadise bağlı kalmıştır; ayrıca bu, şer'î bir hüküm ve bunun bir temizleme olması gibi onun da bir temizleme olması sebebiyle hırsızlık cezasındaki el kesmeye de kıyas edilmiştir. Bir topluluk ise Ammâr'ın iki el ayası hakkındaki hadisine bağlı kalmıştır. Bu da Şa'bî'nin görüşüdür. Kırk Beşinci [Mesele]- İlim adamları teyemmümde bir vuruşun yetip yetmeyeceği hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik el-Müdevvene'de teyemmümün iki vuruşla olacağı görüşüne varmıştır: Bir vuruş yüz için, bir vuruş da iki el içindir. Bu, el-Evzâî, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların ashabı ile es-Sevrî, el-Leys ve İbn Ebî Seleme'nin görüşüdür. Bunu Câbir b. Abdillâh ve İbn Ömer de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir. İbn Ebî'l-Cahm ise: "Teyemmüm tek bir vuruşladır" demiştir. Kendisinden gelen en meşhur rivayette el-Evzâî'den de böyle rivayet edilmiştir; Atâ'nın ve bir rivayette Şa'bî'nin görüşü de budur. Ahmed b. Hanbel, İshak, Dâvûd ve et-Taberî de bunu söylemiştir. Bu konuda rivayet edilenlerin en sabiti de Ammâr hadisidir. Mâlik Kitâbu Muhammed'de: "Tek bir vuruşla teyemmüm ederse bu ona yeterli olur" demiştir. İbn Nâfi' ise: "[Bunu yapan] namazını her halükarda ebediyen iade eder" demiştir. Ebû Ömer dedi ki: İbn

أَبِي لَيْلَى وَالْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ: ضَرْبَتَانِ، يَمْسَحُ بِكُلِّ ضَرْبَةٍ مِنْهُمَا وَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ وَمِرْفَقَيْهِ. وَلَمْ يَقُلْ بِذَلِكَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ غَيْرُهُمَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَمَّا اخْتَلَفَتِ الْآثَارُ فِي كَيْفِيَّةِ التَّيَمُّمِ وَتَعَارَضَتْ كَانَ الْوَاجِبُ فِي ذَلِكَ الرُّجُوعَ إِلَى ظَاهِرِ الْكِتَابِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى ضَرْبَتَيْنِ ضَرْبَةٍ لِلْوَجْهِ، وَلِلْيَدَيْنِ أُخْرَى إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ، قِيَاسًا عَلَى الْوُضُوءِ وَاتِّبَاعًا لِفِعْلِ ابْنِ عُمَرَ، فَإِنَّهُ مَنْ لَا يُدْفَعُ عِلْمُهُ بِكِتَابِ اللَّهِ. وَلَوْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذلك شي وَجَبَ الْوُقُوفُ عِنْدَهُ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً) أَيْ لَمْ يَزَلْ كَائِنًا يَقْبَلُ الْعَفْوَ وَهُوَ السَّهْلُ، وَيَغْفِرُ الذنب أي يستر عقوبته فلا يعاقب.

Ebî Leylâ ve el-Hasan b. Hayy şöyle demişlerdir: İki vuruştur; her iki vuruşla da hem yüzünü, hem kollarını, hem de dirseklerini mesheder. İlim ehlinden bu ikisinden başka hiç kimse böyle dememiştir. Ebû Ömer şöyle dedi: Teyemmümün keyfiyeti hususundaki rivayetler ihtilaf edip tearuz edince, bu konuda Kitab'ın zahirine başvurmak vacip olmuştur. O da abdeste kıyasla ve İbn Ömer'in fiiline uyarak -çünkü onun Allah'ın Kitabı'na dair ilmi reddedilemez- iki vuruşa delalet etmektedir: bir vuruş yüz için, diğer vuruş da dirseklere kadar iki el içindir. Eğer bu konuda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [farklı] bir şey sabit olsaydı, onun yanında durmak vacip olurdu. Başarı Allah'tandır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” kavli; yani O, ezelden beri affı kabul edendir ki bu kolaylık göstermektir; günahı bağışlayandır, yani cezasını örter de cezalandırmaz.

[سورة النساء (٤): الآيات ٤٤ الى ٥٣]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 44-53]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧) إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧) إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. (44) Allah düşmanlarınızı çok daha iyi bilir. Bir dost olarak Allah yeter, bir yardımcı olarak da Allah yeter. (45) Yahudilerden öyleleri var ki, kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler; dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: 'İşittik ve isyan ettik', 'İşit, işitmez olası!' ve 'Râinâ' derler. Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik', 'İşit' ve 'Bizi gözet' deselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha dürüstçe olurdu. Fakat küfürleri sebebiyle Allah onları lanetlemiştir. Artık pek azı müstesna, inanmazlar. (46) Ey kendilerine Kitap verilenler! Bir takım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek arkalarına döndürmeden yahut Cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlemeden önce, yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğimize iman edin. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir. (47) Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak pek büyük bir günahla iftira etmiş olur. (48)”

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣) } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl payı (hurma çekirdeğindeki lif) kadar bile haksızlık edilmez. (49) Bak, Allah'a karşı nasıl yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu [onlara] yeter. (50) Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar. (51) İşte onlar, Allah'ın kendilerine lânet ettiği kimselerdir. Allah kime lânet ederse, artık ona asla bir yardımcı bulamazsın. (52) Yoksa onların mülkten (hükümranlıktan) bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara çekirdeğin sırtındaki bir çukurcuk (zerre) kadar bile bir şey vermezlerdi. (53)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ) إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ) الْآيَةَ. نَزَلَتْ فِي يَهُودِ الْمَدِينَةِ وَمَا وَالَاهَا. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَكَانَ رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ التَّابُوتِ مِنْ عُظَمَاءِ يَهُودَ، إِذَا كَلَّمَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَوَى لِسَانَهُ وَقَالَ: أَرْعِنَا سَمْعَكَ يَا مُحَمَّدُ حَتَّى نُفْهِمَكَ، ثُمَّ طَعَنَ فِي الْإِسْلَامِ وَعَابَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ) إِلَى قَوْلِهِ (قَلِيلًا). وَمَعْنَى (يَشْتَرُونَ) يَسْتَبْدِلُونَ فَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى، كَمَا قَالَ تَعَالَى (أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى) قَالَهُ الْقُتَبِيُّ وَغَيْرُهُ. (وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ) عَطْفٌ عَلَيْهِ، وَالْمَعْنَى تَضِلُّوا طَرِيقَ الْحَقِّ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: (تُضَلُّوا) بِفَتْحِ الضَّادِ أَيْ عَنِ السَّبِيلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ) يُرِيدُ مِنْكُمْ، فَلَا تَسْتَصْحِبُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْدَاؤُكُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (أَعْلَمُ) بِمَعْنَى عَلِيمٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى (وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ) أَيْ هَيِّنٌ. (وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا) الْبَاءُ زَائِدَةٌ، زِيدَتْ لِأَنَّ الْمَعْنَى اكْتَفُوا بِاللَّهِ فهو يكفيكم أعداءكم. و (وَلِيًّا) و (نَصِيراً) نَصْبٌ عَلَى الْبَيَانِ، وَإِنْ شِئْتَ عَلَى الْحَالِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنَ الَّذِينَ هادُوا) قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنْ جُعِلَتْ (مِنَ) مُتَعَلِّقَةً بِمَا قَبْلُ فَلَا يُوقَفُ عَلَى قَوْلِهِ (نَصِيراً)، وَإِنْ جُعِلَتْ مُنْقَطِعَةً فيجوز الوقف على (نَصِيراً) والتقدير

Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi?” buyruğundan, Yüce Allah'ın: { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ } “Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi...” ayetine kadar olan kısım Medine ve çevresindeki Yahudiler hakkında inmiştir. İbn İshâk şöyle demiştir: Yahudilerin ileri gelenlerinden biri olan Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştuğu zaman dilini eğer büker ve: “Ey Muhammed! Kulağını bize ver ki sana anlatalım.” der, sonra da İslâm'ı dillerine dolar ve onu ayıplardı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” ayetinden { قَلِيلًا } “...pek azı müstesna” buyruğuna kadar olan kısmı indirdi. { يَشْتَرُونَ } “[sapıklığı] satın alıyorlar” ifadesinin anlamı “değişiyorlar/tercih ediyorlar” demektir ve hal konumunda mansuptur. Kelamda bir hazif (düşürme) olup takdiri; Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” buyruğunda olduğu gibi “hidayete karşılık sapıklığı satın alırlar” şeklindedir. Bunu el-Kutebî ve başkaları söylemiştir. { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “Ve sizin de yoldan sapmanızı isterler” buyruğu ise onun üzerine matuftur; anlamı “hak yoldan sapmanızı isterler” demektir. el-Hasan { تُضَلُّوا } şeklinde dâd harfinin fethasıyla okumuştur ki bu da “[haktan] saptırılmanızı [isterler]” manasındadır. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ } “Allah, düşmanlarınızı en iyi bilendir” buyruğu, [Allah düşmanlarınızı] sizden daha iyi bilir manasındadır; dolayısıyla onlarla arkadaşlık kurmayın, çünkü onlar sizin düşmanlarınızdır. { أَعْلَمُ } (en iyi bilen) kelimesinin, Yüce Allah'ın: { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “Bu O'na göre pek kolaydır” ayetindeki [ehven kelimesinin] “heyyin” (kolay) manasında olması gibi “alîm” (hakkıyla bilen) manasında olması da caizdir. { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا } “Dost olarak Allah yeter” buyruğundaki bâ harfi zaiddir (fazlalıktır); fazladan getirilme sebebi, anlamın “Allah ile yetinin, O sizin düşmanlarınıza karşı size yeter” şeklinde olmasıdır. { وَلِيًّا } ve { نَصِيراً } kelimeleri beyan (temyiz) olarak, dilerseniz hal olarak mansuptur. Yüce Allah'ın: { مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerden...” buyruğu hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Şayet { مِنَ } harfi kendisinden öncesine müteallik (bağlı) kabul edilirse { نَصِيراً } “yardımcı olarak” kelimesi üzerinde durulmaz (vakıf yapılmaz). Şayet münkatı' (müstakil bir cümlenin başlangıcı) kabul edilirse { نَصِيراً } kelimesi üzerinde vakıf caiz olur. Takdiri ise şöyledir:

مِنَ الَّذِينَ هَادُوا قَوْمٌ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ، ثُمَّ حُذِفَ. وَهَذَا مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ، وَأَنْشَدَ النَّحْوِيُّونَ:

“Yahudilerden bir topluluk vardır ki kelimeleri tahrif ederler”; sonra bu [topluluk kelimesi] hazfedilmiştir. Bu, Sîbeveyh'in mezhebidir. Nahivciler şu şiiri inşad etmişlerdir:

لَوْ قُلْتُ مَا فِي قَوْمِهَا لَمْ تِيثَمِ ... يَفْضُلُهَا في حسب ومبسم

“Kavmi içinde [kimse yok] desen günaha girmezsin ... Soyda ve tebessümde ondan üstün olan.”

قَالُوا: الْمَعْنَى لَوْ قُلْتُ مَا فِي قَوْمِهَا أَحَدٌ يَفْضُلُهَا، ثُمَّ حُذِفَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ الْمَحْذُوفُ (مَنْ) الْمَعْنَى: مِنَ الَّذِينَ هَادُوا مَنْ يُحَرِّفُونَ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ) أَيْ مَنْ لَهُ. وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Onlar şöyle demişlerdir: Mana; “Kavmi içinde ondan üstün hiçbir kimse yoktur” şeklindedir, sonra [kimse kelimesi] hazfedilmiştir. el-Ferrâ ise hazfedilenin “men (مَنْ)” [ismi mevsulü] olduğunu söylemiştir. Mana: “Yahudilerden kelimeleri tahrif eden kimseler vardır” şeklindedir. Bu, Yüce Allah'ın: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birimiz için mutlaka bilinen bir makam vardır” yani “makamı olan kimse vardır” kavli gibidir. Zü'r-Rumme de şöyle demiştir:

فَظَلُّوا وَمِنْهُمْ دَمْعُهُ سَابِقٌ لَهُ ... وَآخَرُ يُذْرِي عَبْرَةَ الْعَيْنِ بِالْهَمْلِ

“Kaldılar öylece; kimi vardır ki gözyaşı kendisinden önce akar ... Kimi de vardır ki dökülen gözyaşlarını sağanak gibi akıtır.”

يُرِيدُ وَمِنْهُمْ مَنْ دَمْعُهُ، فَحَذَفَ الْمَوْصُولَ. وَأَنْكَرَهُ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ، لِأَنَّ حَذْفَ الْمَوْصُولِ كَحَذْفِ بَعْضِ الْكَلِمَةِ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ (الْكَلَامَ). قَالَ النَّحَّاسُ: وَ (الْكَلِمَ) فِي هَذَا أَوْلَى، لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يُحَرِّفُونَ كَلِمَ النَّبِيِّ ﷺ، أَوْ مَا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَلَيْسَ يُحَرِّفُونَ جَمِيعَ الْكَلَامِ، وَمَعْنَى (يُحَرِّفُونَ) يَتَأَوَّلُونَهُ عَلَى غَيْرِ تَأْوِيلِهِ. وَذَمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يفعلونه متعمدين. وقيل: (عَنْ مَواضِعِهِ) يَعْنِي صِفَةَ النَّبِيِّ ﷺ. (وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا) أَيْ سَمِعْنَا قَوْلَكَ وَعَصَيْنَا أَمْرَكَ. (وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ) قَالَ ابن عباس: كانوا يقولون النبي ﷺ: اسْمَعْ لَا سَمِعْتَ، هَذَا مُرَادُهُمْ- لَعَنَهُمُ اللَّهُ- وَهُمْ يُظْهِرُونَ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ مَكْرُوهًا وَلَا أَذًى. وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ غَيْرَ مُسْمَعٍ مِنْكَ، أَيْ مَقْبُولٍ وَلَا مُجَابٍ إِلَى مَا تَقُولُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ غَيْرَ مسموع منك. وتقدم القول في (راعِنا) ٤. وَمَعْنَى (لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ) أَيْ يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ عَنِ الْحَقِّ أَيْ يُمِيلُونَهَا إِلَى مَا فِي قُلُوبِهِمْ. واصل اللي القتل، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ مَفْعُولًا مِنْ أَجْلِهِ. وَأَصْلُهُ لَوْيًا ثُمَّ أُدْغِمَتِ الْوَاوُ فِي الْيَاءِ. (وَطَعْناً) مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ أَيْ يطعنون في الذين، أَيْ يَقُولُونَ لِأَصْحَابِهِمْ لَوْ كَانَ نَبِيًّا لَدَرَى أَنَّنَا نَسُبُّهُ، فَأَظْهَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ عَلَى ذَلِكَ فَكَانَ مِنْ عَلَامَاتِ نُبُوَّتِهِ، وَنَهَاهُمْ عَنْ هذا القول. ومعنى (أَقْوَمَ) أصوب لهم

[Şair burada] “ve minhum men dem‘uhû (onlardan kiminin gözyaşı...)” demek istemiş, ancak ism-i mevsûlü hazfetmiştir. el-Müberred ve ez-Zeccâc ise bunu kabul etmemiştir; çünkü ism-i mevsûlün hazfedilmesi, bir kelimenin bir kısmının hazfedilmesi gibidir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve İbrâhîm en-Nehaî ise [kelimeyi] “el-kelâm (الْكَلَامَ)” şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Burada (الْكَلِمَ) şeklindeki kıraat daha uygundur. Çünkü onlar sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerini veya Tevrat'ta yanlarında bulunanları tahrif ediyorlardı, bütün sözleri (el-kelâmı) tahrif ediyor değillerdi.” { يُحَرِّفُونَ } kelimesinin manası, onu asıl tevilinin dışına çıkarıp tevil etmeleridir. Yüce Allah bunu kasten yaptıkları için onları yermiştir. { عَنْ مَواضِعِهِ } “kelimeleri yerlerinden” ifadesinin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatı [hakkındaki ifadeler] olduğu da söylenmiştir. { وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “‘İşittik ve isyan ettik’ derler” kavli; yani “Sözünü işittik, emrine de isyan ettik” [demektir]. { وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } “‘İşit, işitmez olası!’ derler” kavli hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ‘Dinle, dinlemez olası!’ diyorlardı. Allah onları kahretsin, niyetleri buydu; ancak onlar [dışarıdan bakıldığında] ‘hoşuna gitmeyecek, canını sıkacak bir söz işitmeyesin’ demek istiyormuş gibi bir izlenim veriyorlardı.” el-Hasan ve Mücâhid ise şöyle demiştir: Bunun manası, ‘senden [bir şey] dinlenilmeyen’, yani ‘söylediklerin ne kabul edilen ne de cevap verilen’ demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Şayet öyle olsaydı, [müsmâ‘ değil] ‘gayra mesmûin minke’ şeklinde olurdu.” “Râinâ (راعِنا)” hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } “dillerini eğip bükerek” kavlinin manası ise; dillerini haktan bükerler, yani kalplerinde olana meylettirirler [demektir]. “el-Leyy” kelimesinin aslı bükmektir; masdar olarak nasb edilmiştir, dilerseniz mef‘ûlün lieclih de kılabilirsiniz. Aslı “levyen (لَوْيًا)” olup daha sonra vâv harfi yâ harfine idğam edilmiştir. { وَطَعْناً } “ve [dine] dil uzatarak” kelimesi de ona matuftur. Yani dine dil uzatırlar; arkadaşlarına, ‘Eğer o bir peygamber olsaydı, ona sövdüğümüzü bilirdi’ derlerdi. Yüce Allah da peygamberine bu durumu bildirmiştir ve bu da onun peygamberliğinin alametlerinden biri olmuştur; ayrıca onları bu sözden nehyetmiştir. { أَقْوَمَ } “daha doğru” ifadesinin manası ise onlar için görüş bakımından en isabetlisi [demektir].

فِي الرَّأْيِ (فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا) أَيْ إِلَّا إِيمَانًا قَلِيلًا لَا يَسْتَحِقُّونَ بِهِ اسْمَ الْإِيمَانِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ ﷿ قَدْ أخبر عنهم أنه لعنهم بكفرهم. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا) قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رُؤَسَاءً مِنْ أَحْبَارِ يَهُودَ مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَّا الْأَعْوَرُ وَكَعْبُ بْنُ أَسَدٍ فَقَالَ لَهُمْ: (يا معشر يهود اتقوا الله وأسلموا فو الله إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّ الَّذِي جِئْتُكُمْ بِهِ الْحَقُّ) قَالُوا: مَا نَعْرِفُ ذَلِكَ يَا مُحَمَّدُ. وَجَحَدُوا مَا عَرَفُوا وَأَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ فِيهِمْ (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً) إِلَى آخِرِ الآية. (مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ) نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً) الطَّمْسُ اسْتِئْصَالُ أَثَرِ الشَّيْءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ). وَنَطْمِسُ وَنَطْمُسُ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَضَمِّهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ لُغَتَانِ. وَيُقَالُ فِي الْكَلَامِ: طَسَمَ يَطْسِمُ وَيَطْسُمُ بِمَعْنَى طَمَسَ، يُقَالُ: طَمَسَ الْأَثَرَ وَطَسَمَ أَيِ امَّحَى، كُلُّهُ لُغَاتٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ) أَيْ أَهْلِكْهَا، عَنِ ابْنِ عَرَفَةَ. وَيُقَالُ: طَمَسْتُهُ فَطَمَسَ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ. وَطَمَسَ اللَّهُ بَصَرَهُ، وَهُوَ مَطْمُوسُ الْبَصَرِ إِذَا ذَهَبَ أَثَرُ الْعَيْنِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ) يَقُولُ أَعْمَيْنَاهُمْ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، هَلْ هُوَ حَقِيقَةٌ فَيُجْعَلُ الْوَجْهُ كَالْقَفَا فَيَذْهَبُ بِالْأَنْفِ وَالْفَمِ والحاجب والعين. أو ذلك عبارة عن الضلالة فِي قُلُوبِهِمْ وَسَلْبِهِمُ التَّوْفِيقَ؟ قَوْلَانِ. رُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ: (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ) مِنْ قَبْلِ أَنْ نُضِلَّكُمْ إِضْلَالًا لَا تَهْتَدُونَ بَعْدَهُ. يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ تَمْثِيلٌ وَأَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا فَعَلَ هَذَا بِهِمْ عُقُوبَةً. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَجْعَلَ الْوُجُوهَ أَقْفَاءً. أَيْ يَذْهَبُ بِالْأَنْفِ وَالشِّفَاهِ وَالْأَعْيُنِ وَالْحَوَاجِبِ، هَذَا مَعْنَاهُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ: أَنَّ الطَّمْسَ أَنْ تُزَالَ الْعَيْنَانِ خَاصَّةً وَتُرَدَّ فِي الْقَفَا، فَيَكُونُ ذَلِكَ رَدًّا عَلَى الدُّبُرِ وَيَمْشِي القهقرى. وقال مالك

...görüşte [değil]. { فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna, iman etmezler” ayeti; yani kendisiyle iman ismini hak edemeyecekleri kadar az bir iman [ederler] demektir. Bir görüşe göre de anlamı: “Onlardan pek azı hariç inanmazlar” demektir; fakat bu uzak bir ihtimaldir, çünkü [Allah] Teâlâ inkârları sebebiyle onlara lanet ettiğini haber vermiştir. Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا } “Ey kendilerine Kitap verilenler! İndirdiğimize iman edin” buyruğuna gelince; İbn İshâk şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, içlerinde tek gözlü Abdullah b. Sûriyâ ve Kâ'b b. Esed'in de bulunduğu Yahudi hahamlarının ileri gelenleriyle konuştu ve onlara şöyle dedi: «Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun ve Müslüman olun! Allah'a yemin olsun ki sizler, size getirdiğim şeyin hak olduğunu pekala biliyorsunuz.» Onlar: “Bunu bilmiyoruz ey Muhammed!” dediler; bildikleri şeyi inkâr ettiler ve küfürde ısrar gösterdiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında ayetin sonuna kadar: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا } “Ey kendilerine Kitap verilenler! Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin...” ayetini indirdi. { مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ } “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak” ifadesi hâl olarak mansubdur. { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا } “Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce”: Tams (طَمْس), bir şeyin izini tamamen yok etmek demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ } “Yıldızların ışığı söndürüldüğü zaman” buyruğu da bundandır. Muzaride (نَطْمِسُ) ve (نَطْمُسُ) şeklinde mîm harfinin kesresi ve zammesiyle iki lehçedir. Dilde *tamesa* (طَمَسَ) anlamında *taseme yatsimu ve yatsumu* (طَسَمَ يَطْسِمُ وَيَطْسُمُ) da denir. Nitekim *tamese'l-esere ve taseme* (طَمَسَ الْأَثَرَ وَطَسَمَ) yani “iz silindi” denir; bunların hepsi lehçedir. İbn Arefe'den nakledildiğine göre Yüce Allah'ın: { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ } “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” buyruğu da yani “onları helak et” anlamındadır. Hem geçişli hem geçişsiz olarak *tamestühû fe-tamesa* (طَمَسْتُهُ فَطَمَسَ) denilir. Gözün izi kaybolduğunda *tamesallâhu basarahû* (طَمَسَ اللَّهُ بَصَرَهُ) ve adam için *metmûsu'l-basar* (مَطْمُوسُ الْبَصَرِ) denir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ } “Dileseydik gözlerini silme kör ederdik” buyruğu da bundandır; yani “onları kör ederdik” demektir. Âlimler bu ayetle kastedilen mana hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bu hakiki anlamda olup yüzün ense gibi düz kılınması, böylece burun, ağız, kaş ve gözün yok edilmesi midir, yoksa bu onların kalplerindeki sapkınlıktan ve muvaffakiyetlerinin ellerinden alınmasından mı ibarettir? İki görüş vardır. Übey b. Kâ'b'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ } “Biz silip tanınmaz hale getirmeden önce” yani “arkasından asla doğru yolu bulamayacağınız bir sapkınlıkla sizi saptırmadan önce” [demektir]. O, bunun bir temsil olduğu ve eğer iman etmezlerse bir ceza olarak bunu onlara yapacağı görüşündedir. Katâde ise: “Anlamı, yüzleri ense haline getirmeden öncedir” demiştir; yani burun, dudaklar, gözler ve kaşları yok eder. Dil ehli nezdinde bunun manası budur. İbn Abbâs ve Atıyye el-Avfî'den şöyle rivayet edilmiştir: Tams, sadece iki gözün giderilip enseye döndürülmesidir; böylece [yüz] arkaya çevrilmiş olur ve kişi geri geri yürür. Mâlik de şöyle demiştir: