Binûn

[Nisâ Suresi Tefsiri] — 7. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

رَحِمَهُ اللَّهُ: كَانَ أَوَّلَ إِسْلَامِ كَعْبِ الْأَحْبَارِ أَنَّهُ مَرَّ بِرَجُلٍ مِنَ اللَّيْلِ وَهُوَ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا) فَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى وَجْهِهِ وَرَجَعَ الْقَهْقَرَى إِلَى بَيْتِهِ فَأَسْلَمَ مَكَانُهُ وَقَالَ: وَاللَّهِ لَقَدْ خِفْتُ أَلَّا أَبْلُغَ بَيْتِي حَتَّى يُطْمَسَ وَجْهِي. وَكَذَلِكَ فَعَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ، لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَسَمِعَهَا أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ أَهْلَهُ وَأَسْلَمَ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا كُنْتُ أَدْرَى أَنْ أَصِلَ إِلَيْكَ حَتَّى يُحَوَّلَ وَجْهِي فِي قَفَايَ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ أَنْ يُهَدِّدَهُمْ بِطَمْسِ الْوُجُوهِ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا [ثُمَّ لَمْ يُؤْمِنُوا] وَلَمْ يُفْعَلْ ذَلِكَ بِهِمْ، فَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا آمَنَ هَؤُلَاءِ وَمَنِ اتَّبَعَهُمْ رُفِعَ الْوَعِيدُ عَنِ الْبَاقِينَ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الْوَعِيدُ بَاقٍ مُنْتَظَرٌ. وَقَالَ: لَا بُدَّ مِنْ طَمْسٍ فِي الْيَهُودِ وَمَسْخٍ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ نَلْعَنَهُمْ) أَيْ أَصْحَابَ الْوُجُوهِ (كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ) أَيْ نَمْسَخَهُمْ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ، عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ. وَقِيلَ: هُوَ خُرُوجٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ. (وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا) أَيْ كَائِنًا مَوْجُودًا. وَيُرَادُ بِالْأَمْرِ الْمَأْمُورِ فَهُوَ مَصْدَرٌ وَقَعَ مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ مَتَى أَرَادَهُ أَوْجَدَهُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ أَمْرٍ أَخْبَرَ بِكَوْنِهِ فَهُوَ كَائِنٌ عَلَى مَا أَخْبَرَ بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ) رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَلَا (إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً) فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالشِّرْكُ! فَنَزَلَ (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ). وَهَذَا مِنَ الْمُحْكَمِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الَّذِي لَا اخْتِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ. (وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) مِنَ الْمُتَشَابِهِ الَّذِي قَدْ تَكَلَّمَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ. فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: قَدْ أَبَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ كُلَّ صَاحِبِ كَبِيرَةٍ فَفِي مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ ذَنْبَهُ، وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ عَلَيْهِ مَا لَمْ تَكُنْ كَبِيرَتُهُ شِرْكًا بِاللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ) فَاعْلَمْ أَنَّهُ يَشَاءُ أَنْ يَغْفِرَ الصَّغَائِرَ لِمَنِ اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ وَلَا يَغْفِرُهَا لِمَنْ أَتَى الْكَبَائِرَ. وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَاسِخَةٌ لِلَّتِي فِي آخِرِ (الْفُرْقَانِ). قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: نَزَلَتْ سُورَةُ (النِّسَاءِ) بَعْدَ (الْفُرْقَانِ) بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَالصَّحِيحُ أَنْ لَا نَسْخَ، لِأَنَّ النسخ في الاخبار

[Allah ona rahmet etsin, şöyle demiştir]: Ka'b el-Ahbâr'ın ilk Müslüman oluşu şöyle idi: Geceleyin bir adama rastladı; o şu ayeti okuyordu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا } “Ey kendilerine kitap verilenler! İman edin”. Bunun üzerine iki avucunu yüzünün üzerine koydu ve geri geri evine döndü, derhal Müslüman oldu ve: “Allah'a yemin olsun ki yüzüm silinip belirsiz hale getirilmeden evime ulaşamayacağımdan korktum!” dedi. Abdullah b. Selâm da böyle yaptı; bu ayet inip de onu işitince ailesine gitmeden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi, Müslüman oldu ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Yüzüm ensem tarafına çevrilmeden önce sana ulaşıp ulaşamayacağımı bilmiyordum” dedi. Eğer: “İman etmedikleri takdirde yüzlerinin silinmesiyle tehdit edilip [sonra da iman etmedikleri halde] kendilerine bunun yapılmaması nasıl caiz olmuştur?” denilirse; şöyle cevap verilmiştir: Bunlar ve onlara tâbi olanlar iman edince, geri kalanlardan da bu tehdit kaldırılmıştır. el-Müberred ise şöyle demiştir: Tehdit baki olup beklenmektedir. O: “Yahudiler arasında kıyamet gününden önce mutlaka bir yüz silinmesi (tams) ve suret değişimi (mesh) gerçekleşecektir” demiştir. Yüce Allah'ın: { أَوْ نَلْعَنَهُمْ } “Yahut onları lanetleriz” yani yüz sahiplerini, { كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ } “Cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi” yani onları maymunlara ve domuzlara çeviririz [demektir]. [Bu rivayet] el-Hasan ve Katâde'den [nakledilmiştir]. Bunun hitaptan gâibe geçiş (iltifat) olduğu da söylenmiştir. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir” yani vuku bulmuş ve mevcuttur. “Emr” (emir) ile “me'mûr” (emredilen/yapılması takdir edilen şey) kastedilmiştir; dolayısıyla mef'ûl (ismi mef'ûl) makamında vaki olmuş bir masdardır. Anlam şudur: O, ne zaman bir şeyi dilerse onu var eder. Bunun manasının: “Vuku bulacağını haber verdiği her iş, haber verdiği üzere mutlaka gerçekleşicidir” olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine şirk koşulmasını bağışlamaz” kavli; rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” [ayetini] okudu. Bir adam ona: “Ey Allah'ın Resûlü, şirk de mi?” dedi. Bunun üzerine: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine şirk koşulmasını bağışlamaz, bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [ayeti] indi. Bu, ümmet arasında hakkında hiçbir ihtilaf bulunmayan, üzerinde ittifak edilmiş muhkem [ayetler]dendir. { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [kavli ise] âlimlerin hakkında söz söylediği müteşâbih [ayetler]dendir. Muhammed b. Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: Bu ayet açıkça göstermiştir ki büyük günah sahibi her kişi, büyük günahı Allah Teâlâ'ya şirk koşmak olmadığı müddetçe Allah Teâlâ'nın dilemesine kalmıştır; dilerse günahından dolayı onu affeder, dilerse ona bundan ötürü azap eder. Bazıları da şöyle demiştir: Allah Teâlâ bunu şu kavliyle açıklamıştır: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz”. Bilmiş ol ki O, büyük günahlardan kaçınan kimsenin küçük günahlarını bağışlamayı diler, büyük günahları işleyen kimseninkini ise bağışlamaz. Tevil ehlinden bazıları ise bu ayetin el-Furkân Suresi'nin sonundaki [ayeti] neshettiği (hükmünü kaldırdığı) görüşüne gitmiştir. Zeyd b. Sâbit şöyle demiştir: “en-Nisâ Suresi, el-Furkân'dan altı ay sonra inmiştir.” Sahih olan ise nesih olmadığıdır; çünkü haberlerde nesih

يَسْتَحِيلُ. وَسَيَأْتِي [بَيَانُ] الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي (الْفُرْقَانِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ) هَذَا اللَّفْظُ عَامٌّ فِي ظَاهِرِهِ وَلَمْ يَخْتَلِفْ أَحَدٌ مِنَ الْمُتَأَوِّلِينَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ الْيَهُودُ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَعْنَى الَّذِي زَكُّوا بِهِ أَنْفُسَهُمْ، فَقَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: (نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ)، وَقَوْلُهُمْ: (لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى) وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ: قَوْلُهُمْ لَا ذُنُوبَ لَنَا وَمَا فَعَلْنَاهُ نَهَارًا غُفِرَ لَنَا لَيْلًا وَمَا فَعَلْنَاهُ لَيْلًا غُفِرَ لَنَا نَهَارًا، وَنَحْنُ كَالْأَطْفَالِ فِي عَدَمِ الذُّنُوبِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَأَبُو مَالِكٍ وَعِكْرِمَةُ: تَقْدِيمُهُمُ الصِّغَارَ لِلصَّلَاةِ، لِأَنَّهُمْ لَا ذُنُوبَ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا يَبْعُدُ مِنْ مَقْصِدِ الْآيَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ذَلِكَ قَوْلُهُمْ آبَاؤُنَا الَّذِينَ مَاتُوا يَشْفَعُونَ لَنَا ويزكوننا. وقال عبد الله ابن مَسْعُودٍ: ذَلِكَ ثَنَاءُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ. وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ، فَإِنَّهُ الظَّاهِرُ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ، وَالتَّزْكِيَةُ: التَّطْهِيرُ وَالتَّبْرِيَةُ مِنَ الذُّنُوبِ. الثَّانِيةُ: هَذِهِ الْآيَةُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ) يَقْتَضِي الْغَضَّ مِنَ الْمُزَكِّي لِنَفْسِهِ بِلِسَانِهِ، وَالْإِعْلَامَ بِأَنَّ الزَّاكِيَ الْمُزَكَّى مَنْ حَسُنَتْ أَفْعَالُهُ وَزَكَّاهُ اللَّهُ ﷿ فَلَا عِبْرَةَ بِتَزْكِيَةِ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ، وَإِنَّمَا الْعِبْرَةُ بِتَزْكِيَةِ اللَّهِ لَهُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ قَالَ: سَمَّيْتُ ابْنَتِي بَرَّةَ، فَقَالَتْ لِي زَيْنَبُ بِنْتُ أَبِي سَلَمَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ هَذَا الِاسْمِ، وَسَمَّيْتُ بَرَّةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمُ اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَهْلِ الْبِرِّ مِنْكُمْ) فَقَالُوا: بِمَ نُسَمِّيهَا؟ فَقَالَ: (سَمُّوهَا زَيْنَبَ). فَقَدْ دَلَّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ تَزْكِيَةِ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ، وَيَجْرِي هَذَا الْمَجْرَى مَا قَدْ كَثُرَ فِي هَذِهِ الدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ مِنْ نَعْتِهِمْ أَنْفُسَهُمْ بِالنُّعُوتِ الَّتِي تقتضي التزكية، كزكي الدين ومحي الدِّينِ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ، لَكِنْ لَمَّا كَثُرَتْ قَبَائِحُ الْمُسَمَّيْنَ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ ظَهَرَ تَخَلُّفُ هَذِهِ النُّعُوتِ عَنْ أَصْلِهَا فَصَارَتْ لَا تُفِيدُ شَيْئًا.

...imkânsızdır. Bu surede ve el-Furkân'da [yer alan] ayetlerin arasını telif etmenin açıklaması -Allah Teâlâ dilerse- gelecektir. Tirmizî'de Ali b. Ebî Tâlib'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: "Kur'ân'da benim için { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” ayetinden daha sevimli bir ayet yoktur." [Tirmizî]: "Bu hasen garib bir hadistir" demiştir. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” kavlinde üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” kavli: Bu lafız zahiri itibariyle umumidir; tevil ehli (müfessirler)den hiç kimse bununla kastedilenlerin Yahudiler olduğu hususunda ihtilaf etmemiştir. Ancak kendilerini ne şekilde temize çıkardıkları (tezkiye ettikleri) anlamında ihtilaf etmişlerdir. Katâde ve el-Hasan şöyle demiştir: Bu, onların: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” ve: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” sözleridir. ed-Dahhâk ve es-Süddî ise şöyle demiştir: Onların: "Bizim hiçbir günahımız yoktur; gündüz işlediğimiz [günah] geceleyin, geceleyin işlediğimiz ise gündüzleyin bağışlanır. Biz günahsızlık hususunda çocuklar gibiyiz" demeleridir. Mücâhid, Ebû Mâlik ve İkrime: "Günahsız oldukları gerekçesiyle çocuklarını namaz kılmak için öne geçirmeleridir" demişlerdir. Bu [görüş], ayetin maksadından uzaktır. İbn Abbâs: "Bu, onların: 'Ölen atalarımız bize şefaat edecek ve bizi temize çıkaracaktır' demeleridir" demiştir. Abdullah b. Mes'ûd ise: "Bu, birbirlerini övmeleridir" demiştir. Söylenenlerin en güzeli de budur; zira ayetin zahirî manasından anlaşılan da budur. Tezkiye (تَزْكِيَة): [Kişiyi] günahlardan arındırma ve temize çıkarmadır (berî kılmadır). İkincisi: Bu ayet ile Yüce Allah'ın: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi temize çıkarmayın” kavli, kişinin diliyle kendini tezkiye etmesini yermeyi ve gerçekte temiz (zâkî) ve tezkiye edilmiş kimsenin, amelleri güzel olan ve Allah Azze ve Celle'nin tezkiye ettiği kimse olduğunu bildirmeyi gerektirmektedir. Dolayısıyla insanın kendisini tezkiye etmesine itibar edilmez; itibar ancak Allah'ın onu tezkiye etmesinedir. Sahîh-i Müslim'de Muhammed b. Amr b. Atâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Kızıma Berre adını koymuştum. Zeyneb bint Ebî Seleme bana dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ismi yasaklamıştı. Ben de Berre olarak isimlendirilmiştim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمُ اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَهْلِ الْبِرِّ مِنْكُمْ » «Kendinizi temize çıkarmayın; Allah, içinizden iyilik ehlini en iyi bilendir» buyurdu. Sahabîler: 'Ona ne isim verelim?' dediler. O da: « سَمُّوهَا زَيْنَبَ » «Ona Zeyneb adını verin» buyurdu.'" Kitap ve Sünnet, insanın kendini temize çıkarmasının yasak olduğuna delalet etmiştir. Bu Mısır diyarında tezkiyeyi gerektiren Zekiyyüddîn, Muhyiddîn ve benzeri nitelemelerle kendilerini vasıflandırmalarının çoğalması da bu kabildendir. Ancak bu isimlerle anılanların çirkin fiilleri çoğalınca, bu nitelemelerin aslından saptığı açığa çıkmış, böylece hiçbir fayda ifade etmez olmuştur.

الثَّالِثَةُ- فَأَمَّا تَزْكِيَةُ الْغَيْرِ وَمَدْحُهُ لَهُ، فَفِي الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ أَنَّ رَجُلًا ذُكِرَ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَأَثْنَى عَلَيْهِ رَجُلٌ خَيْرًا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (وَيْحَكَ قَطَعْتَ عُنُقَ صَاحِبِكَ- يَقُولُهُ مِرَارًا- إِنْ كَانَ أَحَدُكُمْ مَادِحًا لَا مَحَالَةَ فَلْيَقُلْ أَحْسَبُ كَذَا وَكَذَا إِنْ كَانَ يَرَى أَنَّهُ كَذَلِكَ وَحَسِيبُهُ اللَّهُ وَلَا يُزَكِّي عَلَى اللَّهِ أَحَدًا) فَنَهَى ﷺ أَنْ يُفْرَطَ فِي مَدْحِ الرَّجُلِ بِمَا لَيْسَ فِيهِ فَيَدْخُلُهُ فِي ذَلِكَ الْإِعْجَابُ وَالْكِبْرُ، وَيَظُنُّ أَنَّهُ فِي الْحَقِيقَةِ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ فَيَحْمِلُهُ، ذَلِكَ عَلَى تَضْيِيعِ الْعَمَلِ وَتَرْكِ الِازْدِيَادِ مِنَ الْفَضْلِ، وَلِذَلِكَ قَالَ ﷺ: (وَيْحَكَ قَطَعْتَ عُنُقَ صَاحِبِكَ). وَفِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ (قَطَعْتُمْ ظَهْرَ الرَّجُلِ) حِينَ وَصَفُوهُ بِمَا لَيْسَ فِيهِ. وَعَلَى هَذَا تَأَوَّلَ الْعُلَمَاءُ قَوْلَهُ ﷺ: (احْثُوَا التُّرَابَ فِي وُجُوهِ الْمَدَّاحِينَ) إِنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمَدَّاحُونَ فِي وُجُوهِهِمْ بِالْبَاطِلِ وَبِمَا لَيْسَ فِيهِمْ، حَتَّى يَجْعَلُوا ذَلِكَ بِضَاعَةً يَسْتَأْكِلُونَ بِهِ الْمَمْدُوحَ وَيَفْتِنُونَهُ، فَأَمَّا مَدْحُ الرَّجُلِ بِمَا فِيهِ مِنَ الْفِعْلِ الْحَسَنِ وَالْأَمْرِ الْمَحْمُودِ لِيَكُونَ مِنْهُ تَرْغِيبًا لَهُ فِي أَمْثَالِهِ وَتَحْرِيضًا لِلنَّاسِ عَلَى الِاقْتِدَاءِ بِهِ فِي أَشْبَاهِهِ فَلَيْسَ بِمَدَّاحٍ، وَإِنْ كَانَ قَدْ صَارَ مَادِحًا بِمَا تَكَلَّمَ بِهِ مِنْ جَمِيلِ الْقَوْلِ فِيهِ. وَهَذَا رَاجِعٌ إِلَى النِّيَّاتِ (وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ). وَقَدْ مُدِحَ ﷺ فِي الشِّعْرِ وَالْخُطَبِ وَالْمُخَاطَبَةِ وَلَمْ يَحْثُ فِي وُجُوهِ الْمَدَّاحِينَ التُّرَابَ، وَلَا أَمَرَ بِذَلِكَ. كَقَوْلِ أَبِي طَالِبٍ:

Üçüncüsü: Başkasını tezkiye etmeye ve onu övmeye gelince; Buhârî'de Ebû Bekre'nin hadisinde geçtiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bir adamdan bahsedilmiş, bir adam da onu hayırla övmüştü. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem defalarca: “Yazık sana! Arkadaşının boynunu kopardın! Eğer biriniz mutlaka övecekse, onun öyle olduğunu düşünüyorsa: 'Onun şöyle şöyle olduğunu sanıyorum' desin; onun hesabı Allah'a aittir ve Allah'a karşı hiç kimseyi temize çıkaramaz” buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kişide bulunmayan şeylerle aşırı derecede övülmesini nehyetmiştir; çünkü bu durum onda kendini beğenmişlik ve kibir sokar, hakikatte o mertebede olduğunu zanneder; bu da onu ameli zayi etmeye ve fazileti artırmayı terk etmeye sevk eder. Bu sebeple sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yazık sana! Arkadaşının boynunu kopardın!” buyurmuştur. Diğer bir hadiste de kişiyi kendisinde olmayan şeylerle vasfettikleri zaman: “Adamın belini kırdınız” buyrulmuştur. Âlimler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Övücülerin yüzlerine toprak saçın” kavlini buna hamletmişlerdir: Bundan kasıt, methedilen kişiden menfaat sağlamak ve onu fitneye düşürmek için yüzlerine karşı bâtıl ve kendilerinde olmayan şeylerle övenlerdir. Kişiyi kendisinde bulunan güzel bir fiil ve övgüye değer bir iş sebebiyle, kendisi için emsallerine teşvik ve insanları da benzerlerinde ona uymaya sevk etmek maksadıyla övmek ise 'meddâh (aşırı övücü)' sayılmaz; her ne kadar onun hakkında söylediği güzel sözle öven biri olmuş olsa da. Bu durum niyetlere bağlıdır; { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah bozguncuyu düzeltenden ayırt etmesini bilir.” Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şiirde, hutbelerde ve hitapta övülmüş fakat övenlerin yüzüne toprak saçmamış ve bunu emretmemiştir. Ebû Tâlib'in şu sözü gibi:

وَأَبْيَضَ يُسْتَسْقَى الْغَمَامُ بِوَجْهِهِ ... ثُمَالُ الْيَتَامَى عِصْمَةٌ لِلْأَرَامِلِ

“O ak yüzlüdür ki onun yüzü suyu hürmetine buluttan yağmur istenir ... Yetimlerin sığınağı, dulların koruyucusudur.”

وَكَمَدْحِ الْعَبَّاسِ وَحَسَّانَ لَهُ فِي شِعْرِهِمَا، وَمَدَحَهُ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ، وَمَدَحَ هُوَ أَيْضًا أَصْحَابَهُ فَقَالَ: (إِنَّكُمْ لَتَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ وَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الْفَزَعِ). وَأَمَّا قَوْلُهُ ﷺ فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ: (لا تطروني كما أطرت النصارى عيسى بن مَرْيَمَ وَقُولُوا: عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ) فَمَعْنَاهُ لَا تَصِفُونِي بِمَا لَيْسَ فِيَّ مِنَ الصِّفَاتِ تَلْتَمِسُونَ بِذَلِكَ مَدْحِي، كَمَا وَصَفَتِ النَّصَارَى عِيسَى بِمَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ، فَنَسَبُوهُ إِلَى أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ فَكَفَرُوا بِذَلِكَ وَضَلُّوا. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ رَفَعَ امْرَأً فَوْقَ حَدِّهِ وَتَجَاوَزَ مِقْدَارَهُ بِمَا لَيْسَ فِيهِ فَمُعْتَدٍ آثِمٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَوْ جَازَ فِي أَحَدٍ لَكَانَ أَوْلَى الْخَلْقِ بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

el-Abbâs ile Hassân'ın şiirlerinde onu övmeleri, Kâ'b b. Züheyr'in onu övmesi ve bizzat kendisinin de ashabını överek: “Şüphesiz sizler ganimet anında azalır, korku anında ise çoğalırsınız” buyurması gibi. Sahih hadiste geçen sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı aşırı övdükleri gibi beni aşırı övmeyin; 'Allah'ın kulu ve Resûlü' deyin” kavline gelince; bunun manası: Hristiyanların İsa'yı kendisinde bulunmayan şeylerle vasfedip onu Allah'ın oğlu nispetinde tutarak bu sebeple kâfir olup sapmaları gibi, beni övmeyi kastederek bende bulunmayan sıfatlarla beni nitelemeyin demektir. Bu da gösterir ki bir kimseyi haddinin üstüne çıkaran ve kendisinde olmayan şeylerle mertebesini aşan kişi haddi aşan bir günahkârdır; çünkü eğer bu bir kimse hakkında caiz olsaydı, buna yaratılmışlar içinde en layık olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu.

قوله تعالى: (وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا) الضَّمِيرُ فِي (يُظْلَمُونَ) عَائِدٌ عَلَى الْمَذْكُورِينَ مِمَّنْ زَكَّى نَفْسَهُ وَمِمَّنْ يُزَكِّيهِ اللَّهُ ﷿. وَغَيْرُ هَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَظْلِمُهُ مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَالْفَتِيلُ الْخَيْطُ الَّذِي فِي شِقِّ نَوَاةِ التَّمْرَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: الْقِشْرَةُ الَّتِي حَوْلَ النَّوَاةِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْبُسْرَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَأَبُو مَالِكٍ وَالسُّدِّيُّ: هُوَ مَا يَخْرُجُ بَيْنَ أُصْبُعَيْكَ أَوْ كَفَّيْكَ مِنَ الْوَسَخِ إِذَا فَتَلْتَهُمَا، فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. وَهَذَا كُلُّهُ يَرْجِعُ إِلَى كِنَايَةٍ عَنْ تَحْقِيرِ الشَّيْءِ وَتَصْغِيرِهِ، وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُهُ شَيْئًا. وَمِثْلُ هَذَا فِي التَّحْقِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً) وَهُوَ النُّكْتَةُ الَّتِي فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ، وَمِنْهُ تَنْبُتُ النَّخْلَةُ، وَسَيَأْتِي. قَالَ الشَّاعِرُ يَذُمُّ بَعْضَ الْمُلُوكِ:

Yüce Allah'ın: { وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “ve onlar hurma çekirdeğindeki iplikçik kadar bile haksızlığa uğratılmazlar” kavlindeki { يُظْلَمُونَ } fiilindeki zamir, gerek kendini temize çıkaranlardan gerekse Aziz ve Celil olan Allah'ın temize çıkardıklarından zikredilen kimselere racidir. Bu iki sınıfın dışındakilerin de Allah Teâlâ tarafından zulme uğratılmayacağı bu ayetin dışındaki delillerden bilinmiştir. Fetîl (فَتِيل); hurma çekirdeğinin yarığındaki ince ipliktir; bunu İbn Abbâs, Atâ ve Mücâhid söylemiştir. Çekirdeğin etrafında, çekirdek ile ham hurma arasında bulunan ince zar olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs yine şöyle demiştir; Ebû Mâlik ve es-Süddî de: “İki parmağını veya iki avucunu birbirine sürttüğünde aralarından çıkan kirdir” demişlerdir; bu meful anlamında faîl veznindedir. Bütün bunlar, bir şeyi küçümseme ve değersiz kılma kinayesine racidir; yani Allah ona hiçbir şekilde haksızlık etmez. Küçümseme konusunda bunun benzeri, Yüce Allah'ın: { وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً } “ve bir zerre kadar bile haksızlığa uğratılmazlar” kavlidir. Nakîr ise çekirdeğin sırtındaki çukurdur, hurma ağacı oradan filizlenir; açıklaması gelecektir. Şair bazı hükümdarları hicvederek şöyle demiştir:

تَجْمَعُ الْجَيْشَ ذَا الْأُلُوفِ وَتَغْزُو ... ثُمَّ لَا تَرْزَأُ الْعَدُوَّ فتيلا

“Binlerce kişilik orduyu toplar ve savaşa çıkarsın ... Sonra da düşmana kıl payı kadar zarar veremezsin.”

ثُمَّ عَجِبَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ: (انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ) فِي قَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ. وَقِيلَ: تَزْكِيَتُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ. وَرُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَيْسَ لَنَا ذُنُوبٌ إِلَّا كَذُنُوبِ أَبْنَائِنَا يَوْمَ تُولَدُ. وَالِافْتِرَاءُ الِاخْتِلَاقُ، وَمِنْهُ افَتَرَى فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ أَيْ رَمَاهُ بِمَا لَيْسَ فِيهِ. وَفَرَيْتُ الشَّيْءَ قَطَعْتُهُ. (وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً) نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ. وَالْمَعْنَى تَعْظِيمُ الذَّنْبِ وَذَمُّهُ. الْعَرَبُ تَسْتَعْمِلُ مِثْلَ ذَلِكَ فِي الْمَدْحِ وَالذَّمِّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ) يَعْنِي الْيَهُودَ (يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ) اخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي تَأْوِيلِ الْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: الْجِبْتُ السَّاحِرُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ، وَالطَّاغُوتُ الْكَاهِنُ. وَقَالَ الْفَارُوقُ عُمَرُ ﵁: الْجِبْتُ السِّحْرُ وَالطَّاغُوتُ الشَّيْطَانُ. ابْنُ مَسْعُودٍ: الجبت والطاغوت هاهنا كعب ابن الْأَشْرَفِ وَحُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ. عِكْرِمَةُ: الْجِبْتُ حُيَيُّ بن أخطب والطاغوت كعب ابن الْأَشْرَفِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ). قَتَادَةُ: الْجِبْتُ الشَّيْطَانُ وَالطَّاغُوتُ الْكَاهِنُ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ: الطَّاغُوتُ مَا عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ. قَالَ: وَسَمِعْتُ مَنْ يَقُولُ إِنَّ الْجِبْتَ الشَّيْطَانُ، ذَكَرَهُ النحاس. وقيل: هما كل

Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna hayret etti ve [Yüce Allah]: { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Bak, Allah'a karşı nasıl da yalan uyduruyorlar!” [buyurdu]. Bu [yalan], onların: “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” demeleridir. İbn Cüreyc'den [nakledildiğine göre] bunun, kendilerini temize çıkarmaları olduğu da söylenmiştir. Onların: “Bizim günahlarımız, ancak çocuklarımızın doğdukları günkü günahları kadardır” dedikleri de rivayet edilmiştir. İftira (الِافْتِرَاءُ), uydurmak demektir. “Filan kimse filana iftira etti (افَتَرَى فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ)” ifadesi de buradan gelir; yani onda bulunmayan bir şeyi ona isnat etti demektir. Bir şeyi kestim anlamında “feraytü'ş-şey'e (فَرَيْتُ الشَّيْءَ)” denir. { وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً } “Apaçık bir günah olarak bu yeter!” [ayetindeki { إِثْماً } lafzı] temyiz (açıklama) olarak nasb edilmiştir. Manası, günahın büyüklüğünü ve kötülüğünü bildirmektir. Araplar bu tür ifadeleri övgü ve yergide kullanırlar. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” -yani Yahudileri- { يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } “Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar” kavline gelince; tevil ehli Cibt ve Tâğût'un anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Ebû'l-Âliye şöyle demiştir: “Cibt Habeş dilinde sihirbaz, Tâğût ise kâhindir.” Fârûk [olan] Ömer radıyallâhu anh: “Cibt sihir, Tâğût ise şeytandır” demiştir. İbn Mes'ûd: “Buradaki Cibt ve Tâğût, Kâ'b b. el-Eşref ile Huyey b. Ahtab'dır” demiştir. İkrime: “Cibt Huyey b. Ahtab, Tâğût ise Kâ'b b. el-Eşref'tir; bunun delili de Yüce Allah'ın: { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar” kavlidir” demiştir. Katâde: “Cibt şeytan, Tâğût ise kâhindir” demiştir. İbn Vehb'in Mâlik b. Enes'ten rivayet ettiğine göre o: “Tâğût, Allah'tan başka tapılan her şeydir” demiştir. [Yine Mâlik]: “Cibt'in şeytan olduğunu söyleyen birini de işittim” demiştir. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. [Bir rivayette de] ikisinin de...

مَعْبُودٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَوْ مُطَاعٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَهَذَا حَسَنٌ. وَأَصْلُ الْجِبْتِ الْجِبْسُ وَهُوَ الَّذِي لَا خَيْرَ فِيهِ، فَأُبْدِلَتِ التَّاءُ مِنَ السِّينِ، قَالَهُ قُطْرُبُ. وَقِيلَ: الْجِبْتُ إِبْلِيسُ وَالطَّاغُوتُ أَوْلِيَاؤُهُ. وَقَوْلُ مَالِكٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَسَنٌ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ) وَقَالَ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها). وَرَوَى قَطَنُ بْنُ الْمُخَارِقِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الطَّرْقُ وَالطِّيَرَةُ وَالْعِيَافَةُ مِنَ الْجِبْتِ). الطَّرْقُ الزَّجْرُ، وَالْعِيَافَةُ الْخَطُّ، خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ. وَقِيلَ: الْجِبْتُ كُلُّ مَا حرم الله، والطاغوت كُلُّ مَا يُطْغِي الْإِنْسَانَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا) أَيْ يَقُولُ الْيَهُودُ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ أَنْتُمْ أَهْدَى سَبِيلًا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ. وَذَلِكَ أَنَّ كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ خَرَجَ فِي سَبْعِينَ رَاكِبًا مِنْ الْيَهُودِ إِلَى مَكَّةَ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ لِيُحَالِفُوا قُرَيْشًا عَلَى قِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَنَزَلَ كَعْبٌ عَلَى أَبِي سُفْيَانَ فَأَحْسَنَ مَثْوَاهُ، وَنَزَلَتِ الْيَهُودُ فِي دُورِ قُرَيْشٍ فَتَعَاقَدُوا وَتَعَاهَدُوا لَيَجْتَمِعُنَّ عَلَى قِتَالِ مُحَمَّدٍ، فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: إِنَّكَ امْرُؤٌ تَقْرَأُ الْكِتَابَ وَتَعْلَمُ، وَنَحْنُ أُمِّيُّونَ لَا نَعْلَمُ، فَأَيُّنَا أَهْدَى سَبِيلًا وَأَقْرَبُ إِلَى الْحَقِّ نَحْنُ أَمْ مُحَمَّدٌ؟ فَقَالَ كَعْبٌ: أَنْتُمْ وَاللَّهِ أَهْدَى سَبِيلًا مِمَّا عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ) أَيْ أَلَهُمْ؟ وَالْمِيمُ صِلَةٌ. (نَصِيبٌ) حَظٌّ (مِنَ الْمُلْكِ) وَهَذَا عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ، يَعْنِي لَيْسَ لَهُمْ من الملك شي، ولو كان لهم منه شي لَمْ يُعْطُوا أَحَدًا مِنْهُ شَيْئًا لِبُخْلِهِمْ وَحَسَدِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى بَلْ أَلَهُمْ نَصِيبٌ، فَتَكُونُ أَمْ مُنْقَطِعَةٌ وَمَعْنَاهَا الْإِضْرَابُ عَنِ الْأَوَّلِ وَالِاسْتِئْنَافُ لِلثَّانِي. وَقِيلَ: هِيَ عَاطِفَةٌ عَلَى مَحْذُوفٍ، لِأَنَّهُمْ أَنِفُوا مِنَ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَالتَّقْدِيرُ: أَهُمْ أَوْلَى بِالنُّبُوَّةِ مِمَّنْ أَرْسَلْتُهُ أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ؟. (فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً) أَيْ يَمْنَعُونَ الْحُقُوقَ. خَبَّرَ اللَّهُ ﷿ عَنْهُمْ بِمَا يَعْلَمُهُ مِنْهُمْ. وَالنَّقِيرُ: النُّكْتَةُ فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وقتادة وغيرهما. وعن ابن عباس أيضا:

... Allah'tan başka tapılan veya Allah'a isyan hususunda kendisine itaat edilen her şeydir; bu da güzel bir açıklamadır. Cibt (الْجِبْت) kelimesinin aslı, içinde hiçbir hayır bulunmayan şey anlamına gelen cibs (الْجِبْس)'tir; Kutrub'un belirttiğine göre "sîn" harfi "tâ" harfine dönüştürülmüştür. Cibt'in İblis, tâğûtun ise onun dostları olduğu da söylenmiştir. Mâlik'in bu konudaki sözü güzeldir; nitekim Yüce Allah'ın: { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “Allah'a kulluk edin ve tâğûttan sakının” ve Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها } “Tâğûta kulluk etmekten kaçınanlar...” buyrukları buna delalet etmektedir. Katan b. el-Muhârik'in babasından rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الطَّرْقُ وَالطِّيَرَةُ وَالْعِيَافَةُ مِنَ الْجِبْتِ » «Uğursuzluk saymak için yere çizgi çekmek (tark), uğursuzluğa inanmak (tiyere) ve kuş uçurarak kehanette bulunmak (ıyâfe) cibt (türün)dendir.» Tark; [kuş] ürkütüp kovalamak, ıyâfe ise [fal için] çizgi çizmektir. Bunu Ebû Dâvûd Sünen'inde tahric etmiştir. Cibt'in Allah'ın haram kıldığı her şey, tâğûtun ise insanı azdıran her şey olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Ve inkâr edenlere derler ki...” buyruğu; yani Yahudiler Kureyş kâfirlerine: “Siz, Muhammed'e iman edenlerden daha doğru bir yoldasınız” derler. Bu [olayın sebebi şudur]: Kâ'b b. el-Eşref, Uhud Savaşı'ndan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere Kureyş ile ittifak kurmak amacıyla Yahudilerden yetmiş atlı ile Mekke'ye gitti. Kâ'b, Ebû Süfyân'a konuk oldu ve Ebû Süfyân ona güzelce ev sahipliği yaptı. Yahudiler de Kureyş'in evlerine indiler ve Muhammed ile savaşmak üzere toplanacaklarına dair ahitleşip sözleştiler. Bunun üzerine Ebû Süfyân: “Sen Kitap okuyan ve bilen bir adamsın; biz ise ümmîleriz, bilmiyoruz. O halde biz mi yoksa Muhammed mi daha doğru yolda ve hakka daha yakınız?” dedi. Kâ'b: “Allah'a yemin olsun ki siz, Muhammed'in üzerinde bulunduğu yoldan daha doğru bir yoldasınız!” dedi. Yüce Allah'ın: { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ } “Yoksa onların mülkten bir payı mı var?” buyruğunda [mânâ]; “Onların bir payı mı var?” şeklindedir, "mîm" harfi zaiddir (sıladır). { نَصِيبٌ } "pay", { مِنَ الْمُلْكِ } "mülkten" [demektir]. Bu ifade inkârîdir (reddetme amaçlıdır); yani mülkten onlara ait hiçbir şey yoktur. Eğer mülkten onların bir payı olsaydı, cimrilikleri ve hasetleri sebebiyle hiç kimseye ondan bir şey vermezlerdi. Mânânın “Aksine, onların bir payı mı var?” şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { أَمْ } munkatıa (kesintili) olur ve mânâsı da birinciden vazgeçip (idrâb) ikinciye başlamak (istînâf) demektir. Yahudiler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olmayı gururlarına yediremedikleri için [buradaki em edatının] mahzuf bir ifadeye matuf olduğu da söylenmiştir. Takdiri şöyledir: “Peygamberliğe, gönderdiğim kimseden ziyade onlar mı daha layıktır, yoksa onların mülkten bir payı mı var?”. { فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً } “Öyle olsaydı, insanlara çekirdeğin sırtındaki bir çukur kadar dahi vermezlerdi” buyruğu; yani hakları gasbedip vermezlerdi. Allah azze ve celle, haklarında bildiği şeyleri onlardan haber vermiştir. Nakîr (النَّقِير); İbn Abbâs, Katâde ve diğerlerinden nakledildiğine göre çekirdeğin sırtındaki küçücük noktadır. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre:

النَّقِيرُ: مَا نَقَرَ الرَّجُلُ بِأُصْبُعِهِ كَمَا يَنْقُرُ الْأَرْضَ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ النَّقِيرِ فَوَضَعَ طَرَفَ الْإِبْهَامِ عَلَى بَاطِنِ السَّبَّابَةِ ثُمَّ رَفَعَهُمَا وَقَالَ: هَذَا النَّقِيرُ. وَالنَّقِيرُ: أَصْلُ خَشَبَةٍ يُنْقَرُ وَيُنْبَذُ فِيهِ، وَفِيهِ جَاءَ النَّهْيُ ثُمَّ نُسِخَ. وَفُلَانٌ كَرِيمُ النَّقِيرِ أَيِ الْأَصْلِ. وَ (إِذًا) هُنَا مُلْغَاةٌ غَيْرُ عَامِلَةٍ لِدُخُولِ فَاءِ الْعَطْفِ عَلَيْهَا، وَلَوْ نُصِبَ لَجَازَ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: (إِذًا) فِي عَوَامِلِ الْأَفْعَالِ بِمَنْزِلَةِ (أَظُنُّ) فِي عَوَامِلِ الْأَسْمَاءِ، أَيْ تُلْغَى إِذَا لَمْ يَكُنِ الْكَلَامُ مُعْتَمِدًا عَلَيْهَا، فَإِنْ كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ وَكَانَ الَّذِي بَعْدَهَا مُسْتَقْبَلًا نَصَبَتْ، كَقَوْلِكَ: [أَنَا [أَزُورُكَ، فَيَقُولُ مُجِيبًا لَكَ: إِذًا أُكْرِمَكَ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَنَمَةَ الضبي:

Nakîr; kişinin yeri parmağıyla tıklattığı gibi tıklattığı şeydir. Ebû'l-Âliye şöyle demiştir: İbn Abbâs'a nakîr'i sordum; başparmağının ucunu şehadet parmağının içine koydu, sonra ikisini kaldırıp: “İşte nakîr budur” dedi. Nakîr; içi oyulup içine hurma suyu konulan ağaç kütüğüdür ki bu konuda yasak gelmiş, sonra neshedilmiştir. “Filan kimsenin nakîri kerimdir” denir, yani aslı [kerimdir]. Buradaki { إِذًا } kelimesi atıf fâ'sı (فَ) üzerine girdiği için mülğādır (amelden düşürülmüştür), âmil değildir; nasb edilseydi de caiz olurdu. Sîbeveyh şöyle demiştir: Fiil âmillerinde (إِذًا), isim âmillerindeki (أَظُنُّ) mesabesindedir; yani kelam ona dayanmadığında amelden düşürülür. Eğer kelamın başında yer alırsa ve kendisinden sonraki fiil gelecek zamana delalet ederse nasb eder; senin: “Seni ziyaret edeceğim” demen, onun da sana cevap olarak: “O halde sana ikram ederim (إِذًا أُكْرِمَكَ)” demesi gibi. Abdullah b. Aneme ed-Dabbî şöyle demiştir:

اردد حمارك لا يرتع بروضتنا ... إذن يُرَدَّ وَقَيْدُ الْعَيْرِ مَكْرُوبُ

“Eşeğini geri çek, bahçemizde otlamasın ... Yoksa eşeğin bağı sıkıca bağlanarak geri çevrilir.”

نَصَبَ لِأَنَّ الَّذِي قَبْلَ (إِذَنْ) تَامٌّ فَوَقَعَتِ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ. فَإِنْ وَقَعَتْ مُتَوَسِّطَةً بَيْنَ شَيْئَيْنِ كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ إِذًا يَزُورُكَ أُلْغِيَتْ، فَإِنْ دَخَلَ عَلَيْهَا فَاءُ الْعَطْفِ أَوْ وَاوُ الْعَطْفِ فَيَجُوزُ فِيهَا الْإِعْمَالُ وَالْإِلْغَاءُ، أَمَّا الْإِعْمَالُ فَلِأَنَّ مَا بَعْدَ الْوَاوِ يُسْتَأْنَفُ عَلَى طَرِيقِ عَطْفِ الْجُمْلَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ، فَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ فَإِذًا لَا يُؤْتُوا. وَفِي التنزيل (وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ) وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ (وَإِذًا لَا يَلْبَثُوا). وَأَمَّا الْإِلْغَاءُ فَلِأَنَّ مَا بَعْدَ الْوَاوِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ كَلَامٍ يُعْطَفُ عَلَيْهِ، وَالنَّاصِبُ لِلْفِعْلِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ (إِذًا) لِمُضَارَعَتِهَا (أَنْ)، وَعِنْدَ الْخَلِيلِ أَنْ مُضْمَرَةٌ بَعْدَ إِذًا. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ إِذًا تُكْتَبُ بِالْأَلِفِ وَأَنَّهَا مُنَوَّنَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا الْعَبَّاسِ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ يَقُولُ: أَشْتَهِي أَنْ أَكْوِيَ يَدَ مَنْ يَكْتُبُ إِذًا بِالْأَلِفِ، إِنَّهَا مِثْلُ لَنْ وَإِنْ، وَلَا يَدْخُلُ التَّنْوِينُ فِي الحروف.

Nasb yapmıştır; çünkü (إِذَنْ) kelimesinden önceki kısım tamamlanmıştır ve bu kelamın başında vaki olmuştur. Eğer iki şeyin arasında vaki olursa, senin: “Zeyd öyleyse seni ziyaret eder (زَيْدٌ إِذًا يَزُورُكَ)” demen gibi, amelden düşürülür. Şayet üzerine atıf fâ'sı veya atıf vâv'ı girerse, bu durumda hem amel ettirmek hem de amelden düşürmek caizdir. Amel ettirmeye gelince; çünkü vâv'dan sonraki kısım cümlenin cümleye atfı yoluyla müsteneftir (yeni cümledir); bu sebeple Kur'an dışındaki bir kelamda (فَإِذًا لَا يُؤْتُوا) denilmesi caizdir. Kur'an'da: { وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ } şeklinde gelmiştir, Übeyy'in Mushafı'nda ise (وَإِذًا لَا يَلْبَثُوا) şeklindedir. Amelden düşürülmesine gelince; çünkü vâv'dan sonraki kısım ancak üzerine atfedilen bir kelamdan sonra bulunur. Sîbeveyh'e göre fiili nasb eden, (أَنْ) harfine benzediği için bizzat (إِذًا) kelimesidir; el-Halîl'e göre ise (إِذًا) kelimesinden sonra gizli (muzmar) bir (أَنْ) vardır. el-Ferrâ, (إِذًا) kelimesinin elif ile yazıldığını ve tenvinli olduğunu iddia etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleymân'ın şöyle dediğini işittim: Ebû'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd'in şöyle dediğini işittim: (إِذًا) kelimesini elif ile yazan kimsenin elini dağlamayı isterim; çünkü o (لَنْ) ve (إِنْ) gibidir ve harflere tenvin girmez.

[سورة النساء (٤): الآيات ٥٤ الى ٥٥]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 54-55]

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥)

{ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } “Yoksa Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerini mi insanlardan kıskanıyorlar? Muhakkak biz İbrâhim'in soyuna Kitab'ı ve hikmeti vermiş, onlara pek büyük bir mülk/hükümranlık da lütfetmiştik.” (54) { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً } “Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. Alevli bir ateş olarak cehennem [onlara] yeter!” (55)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ يَحْسُدُونَ) يَعْنِي الْيَهُودَ. (النَّاسَ) يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ خَاصَّةً، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا. حَسَدُوهُ عَلَى النُّبُوَّةِ وَأَصْحَابَهُ عَلَى الايمان به. وقال قتادة: (النَّاسَ) الْعَرَبَ، حَسَدَتْهُمُ الْيَهُودُ عَلَى النُّبُوَّةِ. الضَّحَّاكُ: حَسَدَتِ الْيَهُودُ قُرَيْشًا، لِأَنَّ النُّبُوَّةَ فِيهِمْ. وَالْحَسَدُ مَذْمُومٌ وَصَاحِبُهُ مَغْمُومٌ وَهُوَ يَأْكُلُ الْحَسَنَاتِ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ، رَوَاهُ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا رَأَيْتُ ظَالِمًا أَشْبَهَ بِمَظْلُومٍ مِنْ حَاسِدٍ، نَفَسٌ دَائِمٌ، وَحُزْنٌ لَازِمٌ، وَعَبْرَةٌ لَا تَنْفَدُ. وَقَالَ عبد الله ابن مَسْعُودٍ: لَا تُعَادُوا نِعَمَ اللَّهِ. قِيلَ لَهُ: وَمَنْ يُعَادِي نِعَمَ اللَّهِ؟ قَالَ: الَّذِينَ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى فِي بَعْضِ الْكُتُبِ: الْحَسُودُ عَدُوُّ نِعْمَتِي مُتَسَخِّطٌ لِقَضَائِي غَيْرُ رَاضٍ بِقِسْمَتِي. وَلِمَنْصُورٍ الْفَقِيهِ:

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { أَمْ يَحْسُدُونَ } “Yoksa kıskanıyorlar mı?” kavli, yani Yahudileri [kastediyor]. { النَّاسَ } “insanları” kavli; İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarından nakledildiğine göre bilhassa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir. Onu peygamberliğinden, ashabını da ona iman etmelerinden ötürü kıskandılar. Katâde: “{ النَّاسَ } ile Araplar kastedilmiştir; Yahudiler peygamberlik sebebiyle onları kıskandılar” demiştir. ed-Dahhâk: “Yahudiler, peygamberlik onların içinde olduğu için Kureyş'i kıskandılar” demiştir. Haset yerilmiştir, haset sahibi kederlidir ve haset ateşin odunu yediği gibi iyilikleri yer; bunu Enes, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: “Hasetçiden daha çok mazluma benzeyen bir zalim görmedim: Kesintisiz bir nefes darlığı, ayrılmayan bir keder ve tükenmeyen bir gözyaşı!” Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: “Allah'ın nimetlerine düşmanlık etmeyin.” Ona: “Allah'ın nimetlerine kim düşmanlık eder?” denildi. O da: “İnsanlara Allah'ın lütfundan verdiklerini kıskanan kimseler” dedi. Allah Teâlâ bazı kitaplarda şöyle buyurmaktadır: “Hasetçi, nimetimin düşmanıdır; kazama öfkelenen, taksimatıma razı olmayandır.” Mansûr el-Fakîh'e ait şu beyitler vardır:

أَلَا قُلْ لِمَنْ ظَلَّ لِي حَاسِدًا ... أَتَدْرِي عَلَى مَنْ أَسَأْتَ الْأَدَبْ

“Bana haset edip duran kimseye de ki: ... Kime karşı edepsizlik ettiğini bilir misin?”

أَسَأْتَ عَلَى اللَّهِ فِي حُكْمِهِ ... إِذَا أَنْتَ لَمْ تَرْضَ لِي مَا وَهَبْ

“Bana bağışladığı şeye razı olmadığında ... Sen Allah'a hükmünde edepsizlik ettin.”

وَيُقَالُ: الْحَسَدُ أَوَّلُ ذَنْبٍ عُصِيَ اللَّهُ بِهِ فِي السَّمَاءِ، وَأَوَّلُ ذَنْبٍ عُصِيَ بِهِ فِي الْأَرْضِ، فَأَمَّا فِي السَّمَاءِ فَحَسَدُ إِبْلِيسَ لِآدَمَ، وَأَمَّا فِي الْأَرْضِ فَحَسَدُ قَابِيلَ لِهَابِيلَ. وَلِأَبِي الْعَتَاهِيَةِ فِي النَّاسِ:

Denilir ki: Haset gökte Allah'a karşı işlenen ilk günah olduğu gibi, yerde de O'na karşı işlenen ilk günahtır. Gökte olanı İblis'in Âdem'e hasedidir; yerde olanı ise Kabil'in Habil'e hasedidir. Ebû'l-Atâhiye'nin insanlar hakkındaki şu beytinde olduğu gibi:

فَيَا رَبِّ إِنَّ النَّاسَ لَا يُنْصِفُونَنِي ... فَكَيْفَ وَلَوْ أَنْصَفْتُهُمْ ظَلَمُونِي

“Ey Rabbim! İnsanlar bana insaflı davranmıyorlar ... Ben onlara insaf etsem bile onlar bana nasıl zulmederler!”

وَإِنْ كَانَ لِي شَيْءٌ تَصَدَّوْا لِأَخْذِهِ ... وَإِنْ شِئْتُ أَبْغِي شَيْئَهُمْ مَنَعُونِي

“Benim bir şeyim olsa onu almaya yönelirler ... Onların bir şeyini istesem bana vermezler.”

وَإِنْ نَالَهُمْ بَذْلِي فَلَا شُكْرَ عِنْدَهُمْ ... وَإِنْ أَنَا لَمْ أَبْذُلْ لَهُمْ شَتَمُونِي

“Onlara ihsanım dokunsa teşekkür etmezler ... Ben onlara vermesem bana söverler.”

وَإِنْ طَرَقَتْنِي نَكْبَةٌ فَكِهُوا بِهَا ... وَإِنْ صَحِبَتْنِي نِعْمَةٌ حَسَدُونِي

“Başıma bir felaket gelse onunla sevinirler ... Bana bir nimet eşlik etse beni kıskanırlar.”

سَأَمْنَعُ قَلْبِي أَنْ يَحِنَّ إِلَيْهِمُو ... وَأَحْجُبُ عَنْهُمْ نَاظِرِي وَجُفُونِي

“Onlara özlem duymaktan kalbimi menedeceğim ... Gözümü ve göz kapaklarımı onlardan saklayacağım.”

وَقِيلَ: إِذَا سَرَّكَ أَنْ تَسْلَمَ مِنَ الْحَاسِدِ فَغَمِّ عَلَيْهِ أَمْرَكَ. وَلِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ:

Şöyle denilmiştir: Hasetçiden selamet bulmak seni sevindirecekse, durumunu ondan gizle. Kureyş'ten bir adama ait şu şiir vardır:

حَسَدُوا النِّعْمَةَ لَمَّا ظَهَرَتْ ... فَرَمَوْهَا بِأَبَاطِيلَ الْكَلِمْ

“Nimet ortaya çıkınca onu kıskandılar ... Ve ona bâtıl sözler attılar.”

وَإِذَا مَا اللَّهُ أَسْدَى نِعْمَةً ... لَمْ يَضِرْهَا قَوْلُ أَعْدَاءِ النِّعَمِ

“Allah bir nimet bahşettiği zaman ... Nimet düşmanlarının sözü ona asla zarar veremez.”

وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:

Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:

اصْبِرْ عَلَى حَسَدِ الْحَسُو ... دِ فَإِنَّ صَبْرَكَ قَاتِلُهْ

“Hasetçinin kıskançlığına sabret ... Zira senin sabrın onu öldürecektir.”

فَالنَّارُ تَأْكُلُ بَعْضَهَا ... إِنْ لَمْ تَجِدْ مَا تَأْكُلُهْ

“Çünkü ateş yiyecek bir şey bulamazsa ... Kendi kendini yer bitirir.”

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ). إِنَّهُ إِنَّمَا أَرَادَ بِالَّذِي مِنَ الْجِنِّ إِبْلِيسَ وَالَّذِي مِنَ الْإِنْسِ قَابِيلَ، وَذَلِكَ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ سَنَّ الْكُفْرَ، وَقَابِيلَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ، وَإِنَّمَا كَانَ أَصْلُ ذَلِكَ كُلِّهِ الْحَسَدُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Tefsir ehlinden bazıları, Yüce Allah'ın: { رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ } “Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster de, en aşağılıklardan olsunlar diye onları ayaklarımızın altına alalım!” kavli hakkında şöyle demişlerdir: Cinlerden olan ile İblis'i, insanlardan olan ile de Kabil'i kastetmiştir. Çünkü İblis küfrü ilk başlatan, Kabil de öldürmeyi ilk başlatan kimsedir. Bütün bunların aslı ise ancak hasardı. Şair şöyle demiştir:

إِنَّ الْغُرَابَ وَكَانَ يَمْشِي مِشْيَةً ... فِيمَا مَضَى مِنْ سَالِفِ الْأَحْوَالِ

“Karga geçmiş zamanlarda ... Kendi yürüyüşüyle yürürdü.”

حَسَدَ الْقَطَاةَ فَرَامَ يَمْشِي مَشْيَهَا ... فَأَصَابَهُ ضَرْبٌ مِنَ التَّعْقَالِ

“Bağrıkaraya haset etti de onun gibi yürümeye kalkıştı ... Bunun üzerine ayaklarına bir çeşit kösteklik isabet etti.”

الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقَدْ آتَيْنا) ثُمَّ أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُ آتَى آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا. قَالَ هَمَّامُ بْنُ الْحَارِثِ: أُيِّدُوا بِالْمَلَائِكَةِ. وَقِيلَ: يَعْنِي مُلْكَ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا: الْمَعْنَى أَمْ يَحْسُدُونَ مُحَمَّدًا عَلَى مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ مِنَ النِّسَاءِ فَيَكُونُ الْمُلْكُ الْعَظِيمُ عَلَى هَذَا أَنَّهُ أَحَلَّ لِدَاوُدَ تِسْعًا وَتِسْعِينَ امْرَأَةً وَلِسُلَيْمَانَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ. وَاخْتَارَ الطَّبَرِيُّ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا أُوتِيَهُ سُلَيْمَانُ مِنَ الْمُلْكِ وَتَحْلِيلِ النِّسَاءِ. وَالْمُرَادُ تَكْذِيبُ الْيَهُودِ وَالرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: لَوْ كَانَ نَبِيًّا مَا رَغِبَ فِي كَثْرَةِ النِّسَاءِ وَلَشَغَلَتْهُ النُّبُوَّةُ عَنْ ذَلِكَ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِمَا كَانَ لِدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ يُوَبِّخُهُمْ، فَأَقَرَّتِ الْيَهُودُ أَنَّهُ اجْتَمَعَ عِنْدَ سُلَيْمَانَ أَلْفُ امْرَأَةٍ، فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ: (أَلْفُ امْرَأَةٍ)؟! قَالُوا: نَعَمْ ثَلَاثُمِائَةِ مَهْرِيَّةٍ، وَسَبْعُمِائَةِ سُرِّيَّةٍ، وَعِنْدَ دَاوُدَ مِائَةُ امْرَأَةٍ. فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ: (أَلْفٌ عِنْدَ رَجُلٍ وَمِائَةٌ عِنْدَ رَجُلٍ أَكْثَرَ أَوْ تِسْعُ نِسْوَةٍ)؟ فَسَكَتُوا. وَكَانَ لَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعُ نِسْوَةٍ. الثَّالِثَةُ- يُقَالُ: إِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ كَانَ أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ نِسَاءً. وَالْفَائِدَةُ فِي كَثْرَةِ تَزَوُّجِهِ أَنَّهُ كَانَ لَهُ قُوَّةُ أَرْبَعِينَ نَبِيًّا، وَكُلُّ مَنْ كَانَ أَقْوَى فَهُوَ أَكْثَرُ نِكَاحًا. وَيُقَالُ: إِنَّهُ أَرَادَ بِالنِّكَاحِ كَثْرَةَ الْعَشِيرَةِ، لِأَنَّ لِكُلِّ امْرَأَةٍ قَبِيلَتَيْنِ قَبِيلَةٍ مِنْ جِهَةِ الأب وقبيلة من جهة الام،

İkincisi: Yüce Allah'ın { فَقَدْ آتَيْنا } “Doğrusu biz vermiştik” buyruğudur. Sonra Yüce Allah, İbrâhim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdiğini, onlara büyük bir mülk bahşettiğini haber vermiştir. Hemmâm b. el-Hâris şöyle demiştir: [Onlar] meleklerle desteklenmişlerdir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bununla Süleyman'ın mülkünün kastedildiği de söylenmiştir. Yine ondan gelen diğer bir rivayete göre âyetin anlamı şudur: Yoksa onlar Allah'ın helal kıldığı kadınlar sebebiyle Muhammed'i mi kıskanıyorlar? Buna göre "büyük mülk", [Allah'ın] Dâvûd'a doksan dokuz kadın, Süleyman'a ise bundan daha fazlasını helal kılmış olmasıdır. Taberî de kastedilenin, Süleyman'a verilen mülk ile kadınların helal kılınması olduğu görüşünü tercih etmiştir. Bununla kastedilen, yahudileri yalanlamak ve onların: "Eğer o bir peygamber olsaydı, kadınların çokluğuna rağbet etmezdi ve peygamberlik onu bundan alıkoyardı" şeklindeki sözlerini reddetmektir. Yüce Allah, onları azarlamak maksadıyla Dâvûd ve Süleyman'ın sahip olduklarını haber vermiştir. Bunun üzerine yahudiler, Süleyman'ın yanında bin kadın toplandığını ikrar ettiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Bin kadın mı?!» buyurdu. Onlar: "Evet; üç yüz mehirli [hür] kadın ve yedi yüz câriye; Dâvûd'un yanında ise yüz kadın vardı" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Bir adamın yanında bin ve diğer bir adamın yanında yüz [kadın] bulunması mı daha çoktur, yoksa dokuz kadın mı?» buyurunca sustular. O gün [Peygamber Efendimiz'in] yanında dokuz kadın vardı. Üçüncüsü: Süleyman’ın aleyhisselâm peygamberler arasında kadın sayısı en çok olanı olduğu söylenir. Onun çok evlenmesindeki hikmet ve fayda, kendisinde kırk peygamberin gücünün bulunmasıydı; kim daha güçlü olursa onun evliliği [cinsel gücü] de daha fazla olur. Şöyle de denilmiştir: O, evlilikle akraba ve aşiretinin çok olmasını murat etmiştir; çünkü her kadının, biri baba tarafından diğeri anne tarafından olmak üzere iki kabilesi vardır;

فَكُلَّمَا تَزَوَّجَ امْرَأَةً صَرَفَ وُجُوهَ الْقَبِيلَتَيْنِ إِلَى نَفْسِهِ فَتَكُونُ عَوْنًا لَهُ عَلَى أَعْدَائِهِ. وَيُقَالُ: إِنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ أَتْقَى فَشَهْوَتُهُ أَشَدُّ، لِأَنَّ الَّذِي لَا يَكُونُ تَقِيًّا فَإِنَّمَا يَتَفَرَّجُ بِالنَّظَرِ وَالْمَسِّ، أَلَا تَرَى مَا رُوِيَ فِي الخبر: (العينان تزنيان واليد ان تَزْنِيَانِ). فَإِذَا كَانَ فِي النَّظَرِ وَالْمَسِّ نَوْعٌ مِنْ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ قَلَّ الْجِمَاعُ، وَالْمُتَّقِي لَا يَنْظُرُ وَلَا يَمَسُّ فَتَكُونُ الشَّهْوَةُ مُجْتَمِعَةٌ فِي نَفْسِهِ فَيَكُونُ أَكْثَرَ جِمَاعًا. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: كُلُّ شَهْوَةٍ تُقَسِّي الْقَلْبَ إِلَّا الْجِمَاعَ فَإِنَّهُ يُصَفِّي الْقَلْبَ، وَلِهَذَا كَانَ الْأَنْبِيَاءُ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ) يَعْنِي بِالنَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَهُوَ الْمَحْسُودُ. (وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ) أَعْرَضَ فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي (بِهِ) رَاجِعٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ. وَالْمَعْنَى: فَمِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ. وَقِيلَ: يَرْجِعُ إِلَى الْكِتَابِ. والله أعلم.

bir kadınla her evlendiğinde o iki kabilenin yüzünü kendisine çevirmiş olur ve onlar düşmanlarına karşı ona yardımcı olurlar. Şöyle de denilmiştir: Kim daha takvalı ise onun şehveti daha şiddetlidir; çünkü takvalı olmayan kimse bakmak ve dokunmakla rahatlar; hadiste rivayet edilen şu sözü görmez misin: “İki göz zina eder, iki el zina eder.” Bakmakta ve dokunmakta bir nevi şehveti giderme olunca cinsel ilişki azalır; takvalı kimse ise bakmaz ve dokunmaz; böylece şehvet nefsinde toplanır ve daha çok cinsel ilişkide bulunur. Ebû Bekr el-Verrâk şöyle demiştir: Cinsel ilişki hariç her şehvet kalbi katılaştırır; zira o kalbi arındırır, bu sebeple peygamberler bunu yaparlardı. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ } “İşte onlardan kimi ona iman etti” kavli; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [iman etti]; çünkü onun zikri önceden geçmişti ve kıskanılan da oydu. { وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ } “kimi de ondan yüz çevirdi” yani yüz çevirip ona inanmadı. { بِهِ } ifadesindeki zamirin İbrahim'e raci olduğu da söylenmiştir. Bu takdirde mana: “İbrahim ailesinden kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi” şeklindedir. Kitab'a raci olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤): الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 56-57]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧) } “Ayetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe yaslayacağız. Derileri her kavrulup piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz. Şüphesiz Allah mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (56) İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye sokacağız. (57)”

قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْإِصْلَاءِ أَوَّلَ السُّورَةِ. وَقَرَأَ حُمَيْدُ بْنُ قيس (نصليهم) بفتح النون أي نشوئهم. يُقَالُ: شَاةٌ مَصْلِيَّةٌ. وَنَصْبُ (نَارًا) عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بِنَزْعِ الْخَافِضِ تَقْدِيرُهُ بِنَارٍ. (كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ) يُقَالُ: نَضِجَ الشَّيْءُ نَضْجًا وَنُضْجًا، وَفُلَانٌ نَضِيجُ الرَّأْيِ مُحْكَمُهُ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: تُبَدَّلُ الْجُلُودُ جُلُودًا أُخَرَ. فَإِنْ قَالَ مَنْ يَطْعَنُ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الزَّنَادِقَةِ: كَيْفَ جَازَ أَنْ يُعَذِّبَ جِلْدًا لَمْ يَعْصِهِ؟ قِيلَ لَهُ: لَيْسَ الجلد بمعذب ولا معاقب،

İslâ (ateşe sokup yakma) kelimesinin anlamı surenin başında geçmişti. Humeyd b. Kays ise [ilgili kelimeyi] nûn harfinin fethasıyla (نَصْلِيهِمْ) şeklinde okumuştur; yani "onları kızartırız" demektir. Nitekim [Arapçada] kızartılmış koyun için "شَاةٌ مَصْلِيَّةٌ" (şâtun masliyyetün) denir. Bu kıraate göre (نَارًا) kelimesinin mansub oluşu nez‘u'l-hâfıd (cer edatının düşürülmesi) iledir; takdiri de "بِنَارٍ" (bir ateş ile) şeklindedir. { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ } “Derileri piştikçe” [ifadesine gelince]; [Arapçada] bir şey olgunlaşıp piştiğinde "نَضِجَ الشَّيْءُ نَضْجًا وَنُضْجًا" (nadice'ş-şey'u nadcen ve nudcen) denir. Yine "فُلَانٌ نَضِيجُ الرَّأْيِ" (falan kişinin görüşü olgundur) denilir ki bu, görüşünün sağlam ve muhkem olduğunu ifade eder. Ayetteki anlam ise şudur: [Yanan] deriler başka derilerle değiştirilir. Eğer Kur'an'a dil uzatan zındıklardan biri: "[Allah'a] isyan etmemiş bir deriye azap etmesi nasıl caiz olur?" diyecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Bizzat azap gören ve cezalandırılan deri değildir,

وَإِنَّمَا الْأَلَمُ وَاقِعٌ عَلَى النُّفُوسِ، لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي تُحِسُّ وَتَعْرِفُ فَتَبْدِيلُ الْجُلُودِ زِيَادَةٌ فِي عَذَابِ النُّفُوسِ. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَذُوقُوا الْعَذابَ) وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً). فَالْمَقْصُودُ تَعْذِيبُ الْأَبْدَانِ وَإِيلَامُ الْأَرْوَاحِ. وَلَوْ أَرَادَ الْجُلُودَ لَقَالَ: لِيَذُقْنَ الْعَذَابَ. مُقَاتِلٌ: تَأْكُلُهُ النَّارُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعَ مَرَّاتٍ. الْحَسَنُ: سَبْعِينَ أَلْفَ مَرَّةٍ كُلَّمَا أَكَلَتْهُمْ قِيلَ لَهُمْ: عُودُوا فَعَادُوا كَمَا كَانُوا. ابْنُ عُمَرَ: إِذَا احْتَرَقُوا بُدِّلَتْ لَهُمْ جُلُودٌ بِيضٌ كَالْقَرَاطِيسِ. وَقِيلَ: عَنَى بِالْجُلُودِ السَّرَابِيلَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ) سُمِّيَتْ جُلُودًا لِلُزُومِهَا جُلُودَهُمْ عَلَى الْمُجَاوَرَةِ، كَمَا يُقَالُ لِلشَّيْءِ الْخَاصِّ بِالْإِنْسَانِ: هُوَ جِلْدَةُ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ. وَأَنْشَدَ ابْنُ عُمَرَ ﵁:

acı ancak nefislere (ruh ve canlara) yöneliktir; çünkü hisseden ve idrak eden onlardır. Dolayısıyla derilerin değiştirilmesi, nefislerin azabını artırmak içindir. Yüce Allah'ın: { لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “azabı tatsınlar diye” kavli ve Yüce Allah'ın: { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “Alevi dindikçe onlara çılgın alevi artırırız” kavli buna delalet etmektedir. Maksat bedenleri cezalandırmak ve ruhlara acı vermektir. Eğer derileri kastetmiş olsaydı: “Deriler azabı tatsın diye (liyazukne'l-azâb)” buyururdu. Mukâtil: “Ateş onları her gün yedi defa yer bitirir” demiştir. el-Hasan: “Yetmiş bin defa; ateş onları her yiyip bitirdiğinde onlara: 'Eski halinize dönün' denilir, onlar da eskisi gibi olurlar” demiştir. İbn Ömer: “Yandıkları vakit onlar için kâğıt gibi beyaz deriler değiştirilir” demiştir. Deriler ile giysilerin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } “O gün günahkârları zincirlerle birbirine bağlanmış görürsün; giysileri katrandandır” buyurmuştur. Bitişiklik (mücâveret) sebebiyle derilerine yapışık olmasından ötürü giysilere 'deriler' denilmiştir; nitekim insanın kendisine has olan şey için: “O, iki gözünün arasındaki derisidir” denilir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şu şiiri inşad etmiştir:

يَلُومُونَنِي فِي سَالِمٍ وَأَلُومُهُمْ ... وَجِلْدَةُ بَيْنَ الْعَيْنِ وَالْأَنْفِ سَالِمُ

Beni Sâlim hakkında kınarlar, ben de onları kınarım... / Oysa göz ile burun arasındaki deri(m)dir Sâlim.

فَكُلَّمَا احْتَرَقَتِ السَّرَابِيلُ أُعِيدَتْ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Buna göre elbiseler yandıkça yenilenir. Şair şöyle demiştir:

كَسَا اللُّؤْمُ تَيْمًا خُضْرَةً فِي جُلُودِهَا ... فَوَيْلٌ لِتَيْمٍ مِنْ سَرَابِيلِهَا الْخُضْرِ

Alçaklık Teym kabilesine derilerinde yeşillik giydirdi... / Yazıklar olsun Teym'e yeşil gömleklerinden dolayı!

فَكَنَّى عَنِ الْجُلُودِ بِالسَّرَابِيلِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَعَدْنَا الْجِلْدَ الْأَوَّلَ جَدِيدًا، كَمَا تَقُولُ لِلصَّائِغِ: صُغْ لِي مِنْ هَذَا الْخَاتَمِ خَاتَمًا غَيْرَهُ، فَيَكْسِرُهُ وَيَصُوغُ لَكَ مِنْهُ خَاتَمًا. فَالْخَاتَمُ الْمَصُوغُ هُوَ الْأَوَّلُ إِلَّا أَنَّ الصِّيَاغَةَ تَغَيَّرَتْ وَالْفِضَّةُ وَاحِدَةٌ. وَهَذَا كَالنَّفْسِ إذا صارت ترابا وصارت لا شي ثُمَّ أَحْيَاهَا اللَّهُ تَعَالَى. وَكَعَهْدِكَ بِأَخٍ لَكَ صَحِيحٍ ثُمَّ تَرَاهُ [بَعْدَ ذَلِكَ] سَقِيمًا مُدْنِفًا فَتَقُولُ لَهُ: كَيْفَ أَنْتَ؟ فَيَقُولُ: أَنَا غَيْرُ الَّذِي عَهِدْتَ. فَهُوَ هُوَ، وَلَكِنَّ حَالَهُ تَغَيَّرَتْ. فَقَوْلُ الْقَائِلِ: أَنَا غَيْرُ الَّذِي عَهِدْتَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (غَيْرَها) مَجَازٌ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ) وَهِيَ تِلْكَ الْأَرْضُ بِعَيْنِهَا إِلَّا أَنَّهَا تُغَيَّرُ آكَامُهَا وَجِبَالُهَا وَأَنْهَارُهَا وَأَشْجَارُهَا، وَيُزَادُ فِي سَعَتِهَا وَيُسَوَّى ذَلِكَ مِنْهَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ (إِبْرَاهِيمَ) ﵇. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Burada derilerden 'elbiseler' diye kinaye yapılmıştır. Bir diğer görüşe göre mana: İlk deriyi yeniden var ettik şeklindedir. Nitekim kuyumcuya: “Bana bu yüzükten başka bir yüzük yap” dediğinde, o da onu eritip ondan sana yeni bir yüzük yapar; yapılan yüzük ilk yüzüktür, ancak şekli değişmiştir ve gümüşü aynıdır. Bu, nefsin toprak olup hiçbir şey kalmadıktan sonra Yüce Allah'ın onu diriltmesi gibidir. Tıpkı daha önce sağlıklı bildiğin bir kardeşini [daha sonra] ağır hasta ve yatalak gördüğünde ona: “Nasılsın?” demen, onun da: “Bildiğin kimse değilim” demesi gibidir. O kişi aynı kişidir, fakat hali değişmiştir. Dolayısıyla söyleyenin: “Ben bildiğin kimse değilim” sözü ve Yüce Allah'ın: { غَيْرَها } “başka” kavli mecazdır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “O gün yer başka bir yere dönüştürülür”. O yer, tepeleri, dağları, nehirleri ve ağaçları değiştirilen, genişliği artırılan ve düzlenen aynı yerdir; nitekim bunun açıklaması İbrâhîm aleyhisselâm suresinde gelecektir. Bu anlamda şair şöyle demiştir:

فَمَا النَّاسُ بِالنَّاسِ الَّذِينَ عَهِدْتُهُمْ ... وَلَا الدَّارُ بالدار التي كنت أعرف

Artık insanlar bildiğim o insanlar değil... / Ve yurt da tanıdığım o yurt değil.

وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ: أَلَا تَرَى مَا صَنَعَتْ عَائِشَةُ! ذَمَّتْ دَهْرَهَا، وَأَنْشَدَتْ بَيْتَيْ لَبِيدٍ:

eş-Şa'bî şöyle dedi: Bir adam İbn Abbâs'a gelip: “Âişe'nin ne yaptığını görmedin mi! Yaşadığı zamanı yerdi ve Lebîd'in şu iki beytini inşad etti:” dedi:

ذَهَبَ الَّذِينَ يُعَاشُ فِي أَكْنَافِهِمْ ... وَبَقِيتُ فِي خَلَفٍ كَجِلْدِ الْأَجْرَبِ

Gölgelerinde yaşanılan kimseler göçüp gitti... / Ben ise uyuz bir deri gibi olan bir nesil içinde kaldım.

يَتَلَذَّذُونَ مَجَانَةً وَمَذَلَّةً ... وَيُعَابُ قَائِلُهُمْ وَإِنْ لَمْ يَشْغَبِ

Yüzsüzlükten ve alçaklıktan zevk alırlar... / Söz söyleyenleri, kargaşa çıkarmasa bile ayıplanır.

فَقَالَتْ: رَحِمَ اللَّهُ لَبِيدًا فَكَيْفَ لَوْ أَدْرَكَ زَمَانَنَا هَذَا! فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَئِنْ ذَمَّتْ عَائِشَةُ دَهْرَهَا لَقَدْ ذَمَّتْ (عَادٌ) دَهْرَهَا، لأنه وجد في خزانة (عاد) بعد ما هَلَكُوا بِزَمَنٍ طَوِيلٍ سَهْمٌ كَأَطْوَلِ مَا يَكُونُ مِنْ رِمَاحِ ذَلِكَ الزَّمَنِ عَلَيْهِ مَكْتُوبٌ:

[Âişe] şöyle dedi: “Allah Lebîd'e rahmet etsin; ya şu bizim zamanımıza yetişseydi ne yapardı!” Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: “Âişe kendi zamanını yerdi ise, Âd kavmi de kendi zamanını yermişti. Çünkü Âd helak olduktan uzun bir zaman sonra onların hazinesinde, o dönemin mızraklarının en uzunu boyunda bir ok bulundu ve üzerinde şöyle yazılıydı:

بِلَادٌ بِهَا كُنَّا وَنَحْنُ بِأَهْلِهَا ... إِذِ النَّاسُ نَاسٌ وَالْبِلَادُ بِلَادُ

Orada bulunduğumuz bir memleketti ve biz onun halkıydık... / İnsanların insan, memleketlerin de memleket olduğu vakit.”

الْبِلَادُ بَاقِيَةٌ كَمَا هِيَ إِلَّا أَنَّ أَحْوَالَهَا وَأَحْوَالَ أَهْلِهَا تَنَكَّرَتْ وَتَغَيَّرَتْ. (إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً) أي لا يعجزه شي وَلَا يَفُوتُهُ. (حَكِيماً) فِي إِيعَادِهِ عِبَادَهُ. وَقَوْلُهُ فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ: (وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا) يَعْنِي كَثِيفًا لَا شَمْسَ فِيهِ. الْحَسَنُ: وُصِفَ بِأَنَّهُ ظَلِيلٌ، لِأَنَّهُ لَا يَدْخُلُهُ مَا يَدْخُلُ ظِلَّ الدُّنْيَا مِنَ الْحَرِّ وَالسَّمُومِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي ظِلَالَ الْأَشْجَارِ وَظِلَالَ قُصُورِهَا. الكلبي: (ظِلًّا ظَلِيلًا) يعني دائما.

Memleket olduğu gibi durmaktadır, ancak onun halleri ve halkının halleri tanınmaz hale gelmiş ve değişmiştir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً } “Şüphesiz Allah Azîz'dir” yani hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz ve O'ndan kaçamaz. { حَكِيماً } “Hakîm'dir”, kullarını tehdit etmesinde hikmet sahibidir. Cennet ehlinin niteliği hakkındaki: { وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } “onları koyu bir gölgeye sokacağız” kavli, güneş bulunmayan kesif (koyu) bir gölge demektir. el-Hasan: “Gölgenin 'koyu' (zalîl) olarak nitelenmesi, dünya gölgesine giren sıcaklığın, sam yelinin ve benzeri şeylerin oraya girmemesinden ötürüdür” demiştir. ed-Dahhâk: “Ağaçların gölgeleri ve köşklerinin gölgeleri demektir” dedi. el-Kelbî ise: { ظِلًّا ظَلِيلًا } “koyu bir gölge” daimidir demektir, dedi.

[سورة النساء (٤): آية ٥٨]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 58]

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨)

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨) } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (58)”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قوله تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ) هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أُمَّهَاتِ الْأَحْكَامِ تَضَمَّنَتْ جَمِيعَ الدِّينِ وَالشَّرْعِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ مَنِ الْمُخَاطَبُ بها، فقال علي بن أبى طالب

Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ } “Şüphesiz Allah size emanetleri [ehline] vermenizi emreder” buyruğudur. Bu ayet, bütün dini ve şeriatı kapsayan temel hüküm (ümmehâtü'l-ahkâm) ayetlerindendir. Bu ayetle kime hitap edildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Ali b. Ebî Tâlib [şöyle] demiştir:

وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَشَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ وَابْنُ زَيْدٍ: هَذَا خِطَابٌ لِوُلَاةِ الْمُسْلِمِينَ خَاصَّةً، فَهِيَ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأُمَرَائِهِ، ثُمَّ تَتَنَاوَلُ مَنْ بَعْدَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُ: ذَلِكَ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ خَاصَّةً فِي أَمْرِ مِفْتَاحِ الْكَعْبَةِ حِينَ أَخَذَهُ مِنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ الْحَجَبِيِّ الْعَبْدَرِيِّ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ وَمِنَ ابْنِ عَمِّهِ شَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ وَكَانَا كَافِرَيْنِ وَقْتَ فَتْحِ مَكَّةَ، فَطَلَبَهُ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لِتَنْضَافَ لَهُ السِّدَانَةُ إِلَى السِّقَايَةِ، فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْكَعْبَةَ فَكَسَرَ مَا كَانَ فِيهَا مِنَ الْأَوْثَانِ، وَأَخْرَجَ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ وَنَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ، وَمَا كُنْتُ سَمِعْتُهَا قَبْلُ مِنْهُ، فَدَعَا عُثْمَانَ وَشَيْبَةَ فَقَالَ: (خُذَاهَا خَالِدَةً تَالِدَةً لَا يَنْزِعُهَا مِنْكُمْ إِلَّا ظَالِمٌ). وَحَكَى مَكِّيٌّ: أَنَّ شَيْبَةَ أَرَادَ أَلَّا يَدْفَعَ الْمِفْتَاحَ، ثُمَّ دَفَعَهُ، وَقَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: خُذْهُ بِأَمَانَةِ اللَّهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْآيَةُ فِي الْوُلَاةِ خَاصَّةً فِي أَنْ يَعِظُوا النِّسَاءَ فِي النُّشُوزِ وَنَحْوِهِ وَيَرُدُّوهُنَّ إِلَى الْأَزْوَاجِ. وَالْأَظْهَرُ فِي الْآيَةِ أَنَّهَا عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ النَّاسِ فَهِيَ تَتَنَاوَلُ الْوُلَاةَ فِيمَا إِلَيْهِمْ مِنَ الْأَمَانَاتِ فِي قِسْمَةِ الْأَمْوَالِ وَرَدِّ الظُّلَامَاتِ وَالْعَدْلِ فِي الْحُكُومَاتِ. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَتَتَنَاوَلُ مَنْ دُونَهُمْ مِنَ النَّاسِ فِي حِفْظِ الْوَدَائِعِ وَالتَّحَرُّزِ فِي الشَّهَادَاتِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، كَالرَّجُلِ يَحْكُمُ فِي نَازِلَةٍ مَا وَنَحْوَهُ، وَالصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ وَسَائِرُ الْعِبَادَاتِ أَمَانَةُ اللَّهِ تَعَالَى. وَرُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يكفر الذنوب كلها) أو قال: (كل شي إِلَّا الْأَمَانَةَ - وَالْأَمَانَةُ فِي الصَّلَاةِ وَالْأَمَانَةُ فِي الصَّوْمِ وَالْأَمَانَةُ فِي الْحَدِيثِ وَأَشَدُّ ذَلِكَ الْوَدَائِعُ). ذَكَرَهُ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ فِي الْحِلْيَةِ. وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ فِي الْجَمِيعِ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأُبَيُّ ابن كعب قالوا: الأمانة في كل شي فِي الْوُضُوءِ وَالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالْجَنَابَةِ وَالصَّوْمِ وَالْكَيْلِ وَالْوَزْنِ وَالْوَدَائِعِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يُرَخِّصِ اللَّهُ لِمُعْسِرٍ وَلَا لِمُوسِرٍ أَنْ يُمْسِكَ الْأَمَانَةَ. قُلْتُ: وَهَذَا إِجْمَاعٌ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأَمَانَاتِ مَرْدُودَةٌ إِلَى أَرْبَابِهَا الْأَبْرَارِ مِنْهُمْ وَالْفُجَّارِ، قَالَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَالْأَمَانَةُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ فَلِذَلِكَ جمع. ووجه النظم بما

...ve Zeyd b. Eslem, Şehr b. Havşeb ile İbn Zeyd: “Bu, özellikle Müslümanların idarecilerine yönelik bir hitaptır; dolayısıyla [öncelikle] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile onun emirlerine, ardından da onlardan sonrakilere şamildir” demişlerdir. İbn Cüreyc ve başkaları ise şöyle demiştir: “Bu, Mekke'nin fethi sırasında henüz kâfir olan Benî Abdiddâr'dan el-Hacbî el-Abderî olan Osman b. Ebî Talha ile amcasının oğlu Şeybe b. Osman b. Ebî Talha'dan Kâbe'nin anahtarını aldığı zaman özellikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılmış bir hitaptır. Abbâs b. Abdilmuttalib, sidâne (Kâbe'nin perdedarlığı/bakıcılığı) görevinin sikâye (hacılara su sağlama) görevine eklenmesi için bu anahtarı istemişti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye girdi, içindeki putları kırdı, Makâm-ı İbrâhim'i dışarı çıkardı ve Cebrâil kendisine bu ayeti indirdi.” Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuyarak dışarı çıktı; ben onu daha önce kendisinden işitmemiştim. Sonra Osman ile Şeybe'yi çağırıp: «Bunu, zalim olandan başkası sizden çekip almamak üzere ebedî ve miras yoluyla kalacak şekilde alınız!» buyurdu.” Mekkî ise şöyle nakletmiştir: “Şeybe anahtarı vermek istemedi, sonra verdi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bunu Allah'ın emaneti olarak al' dedi.” İbn Abbâs da: “Ayet, özellikle kadınlara nuşûz (itaatsizlik) ve benzeri hususlarda öğüt vermeleri ve onları kocalarına geri döndürmeleri konusunda idareciler hakkındadır” demiştir. Bu ayet hakkında en açık olan görüş, bütün insanları kapsayacak şekilde genel olduğudur. Dolayısıyla malların taksimi, haksızlıkların giderilmesi ve hükümlerde adalet gibi kendilerine tevdi edilen emanetler hususunda idarecileri kapsar. Taberî'nin tercihi de budur. Ayrıca emanetlerin korunması, şahitliklerde titizlik gösterilmesi gibi konularda, bir meselede hakemlik yapan kişi ve benzerleri gibi idarecilerin dışındaki diğer insanları da kapsar. Namaz, zekât ve diğer bütün ibadetler de Yüce Allah'ın emanetidir. Bu mana, İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet edilen bir hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Allah yolunda öldürülmek bütün günahlara kefaret olur» yahut: «Emanet müstesna her şeye [kefaret olur]; emanet namazdadır, emanet oruçtadır, emanet konuşmadadır; bunların en ağırı ise emanet bırakılan eşyalardır (vedîalardır).» Bunu Hâfız Ebû Nuaym el-Hilye'de zikretmiştir. Ayetin herkes hakkında genel olduğunu söyleyenler arasında el-Berâ b. Âzib, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve Übey b. Ka'b da vardır. Onlar şöyle demişlerdir: “Emanet; abdestte, namazda, zekâtta, cünüplükten temizlenmede, oruçta, ölçüde, tartıda ve emanet bırakılan mallarda olmak üzere her şeydedir.” İbn Abbâs: “Allah, darda olana da varlıklı olana da emaneti elinde tutması (geri vermemesi) hususunda ruhsat tanımamıştır” demiştir. Derim ki: Bu hususta icmâ vardır. İbnü'l-Münzir'in belirttiğine göre, emanetlerin ister iyi ister fâcir (kötü) olsun sahiplerine iade edileceği hususunda icmâ etmişlerdir. Emanet (الْأَمَانَةُ) kelimesi, mef'ûl (emanet edilen şey) anlamında bir masdardır; bu sebeple çoğul yapılmıştır. [Ayetin] kendisinden öncekilerle olan nazım (irtibat) yönüne...

تَقَدَّمَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ كِتْمَانِ أَهْلِ الْكِتَابِ صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَوْلِهِمْ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ أَهْدَى سَبِيلًا، فَكَانَ ذَلِكَ خِيَانَةً مِنْهُمْ فَانْجَرَّ الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ جَمِيعِ الْأَمَانَاتِ، فَالْآيَةُ شَامِلَةٌ بِنَظْمِهَا لِكُلِّ أَمَانَةٍ وَهِيَ أَعْدَادٌ كَثِيرَةٌ كَمَا ذَكَرْنَا. وَأُمَّهَاتُهَا فِي الْأَحْكَامِ: الْوَدِيعَةُ وَاللُّقَطَةُ وَالرَّهْنُ وَالْعَارِيَةُ. وَرَوَى أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (أَدِّ الْأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ). أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَرَوَاهُ أَنَسٌ وَأَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) مَعْنَاهُ. وَرَوَى أَبُو أُمَامَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ: (الْعَارِيَّةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ). صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ. وَزَادَ الدَّارَقُطْنِيُّ: فَقَالَ رَجُلٌ: فَعَهْدُ اللَّهِ؟ قَالَ: (عَهْدُ اللَّهِ أَحَقُّ مَا أُدِّيَ). وَقَالَ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ فِي رَدِّ الْوَدِيعَةِ وَأَنَّهَا مَضْمُونَةٌ- عَلَى كُلِّ حَالٍ كَانَتْ مِمَّا يُغَابُ عَلَيْهَا أَوْ لَا يُغَابُ تَعَدَّى فِيهَا أَوْ لَمْ يَتَعَدَّ- عَطَاءٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَشْهَبُ. وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا هُرَيْرَةَ ﵄ ضَمَّنَا الْوَدِيعَةَ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ مَنْ اسْتَعَارَ حَيَوَانًا أَوْ غَيْرَهُ مِمَّا لَا يُغَابُ عَلَيْهِ فَتَلِفَ عِنْدَهُ فَهُوَ مُصَدَّقٌ فِي تَلَفِهِ وَلَا يَضْمَنُهُ إِلَّا بِالتَّعَدِّي. وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ، وَهُوَ قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ وَالْأَوْزَاعِيِّ قَالُوا: وَمَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ) هُوَ كَمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها). فَإِذَا تَلِفَتِ الْأَمَانَةُ لَمْ يَلْزَمِ الْمُؤْتَمَنَ غُرْمُهَا لِأَنَّهُ مُصَدَّقٌ، فَكَذَلِكَ الْعَارِيَةُ إِذَا تَلِفَتْ مِنْ غَيْرِ تَعَدٍّ، لِأَنَّهُ لَمْ يَأْخُذْهَا عَلَى الضَّمَانِ، فَإِذَا تَلِفَتْ بِتَعَدِّيهِ عَلَيْهَا لَزِمَهُ قِيمَتُهَا لِجِنَايَتِهِ عَلَيْهَا. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَعُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ لَا ضَمَانَ فِي الْعَارِيَةِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ، عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَا ضَمَانَ عَلَى مُؤْتَمَنٍ). وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ فِيمَا اسْتَدَلَّ بِهِ بِقَوْلِ صَفْوَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ لَمَّا اسْتَعَارَ مِنْهُ الْأَدْرَاعَ: أَعَارِيَةٌ مَضْمُونَةٌ أَوْ عَارِيَةٌ مؤداة؟ فقال: (بل عارية مؤداة).

Daha önce Yüce Allah'ın, Ehl-i Kitab'ın Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfını gizlediğini ve müşriklerin daha doğru yolda olduğunu söylediklerini haber verdiği geçmişti. Bu onların bir hıyaneti idi; bu sebeple söz bütün emanetlerin zikredilmesine intikal etti. Dolayısıyla ayet, nazmı (ifade örgüsü) itibarıyla -daha önce zikrettiğimiz gibi- pek çok sayıda olan bütün emanetleri kapsamaktadır. Hükümlerdeki temel kısımları ise: Vedia (emanet bırakılan mal), lukata (buluntu eşya), rehin ve ariyedir (ödünç verilen mal). Übey b. Ka‘b rivayet ederek şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken işittim: « أَدِّ الْأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ » «Sana güvenip emanet verene emanetini ver; sana hıyanet edene sen hıyanet etme!» Bunu ed-Dârekutnî tahric etmiştir. Bunu Enes ve Ebû Hüreyre de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet etmiş olup manası el-Bakara [suresi tefsirinde] geçmişti. Ebû Ümâme rivayet ederek şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i Vedâ Haccı yılındaki hutbesinde şöyle buyururken işittim: « الْعَارِيَّةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ » «Ödünç (âriyet) geri verilir, sağılmak üzere verilen hayvan (minha) iade edilir, borç ödenir, kefil ise borçludur (ödemekle yükümlüdür).» [Bu hadis] sahihtir; Tirmizî ve başkaları tahric etmiştir. ed-Dârekutnî ise şunu ziyade etmiştir: Bir adam: "Peki, Allah'ın ahdi [nasıldır]?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « عَهْدُ اللَّهِ أَحَقُّ مَا أُدِّيَ » «Allah'ın ahdi, ifa edilmeye en layık olandır» buyurdu. Atâ, eş-Şâfiî, Ahmed ve Eşheb; bu ayetin ve hadisin gereğince vedianın iade edilmesi ve -ister çalınması/kaybolması gizli tutulabilecek cinsten olsun ister olmasın, onda teaddi (kusur/haddi aşma) bulunsun veya bulunmasın- her halükarda tazmin edileceği (garanti kapsamında olduğu) görüşüne varmışlardır. İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu anhümâ vediayı tazmin ettirdikleri rivayet edilmiştir. İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre bir kimse bir hayvanı yahut kaybolması gizli tutulamayacak başka bir şeyi ödünç alır da bu şey yanında telef olursa, telefi konusunda sözü tasdik edilir ve ancak teaddi (kusur/ihmal) halinde onu tazmin eder. Bu, el-Hasan el-Basrî ve en-Nehaî'nin görüşü olup Kûfelilerin ve el-Evzâî'nin de kavlidir. Onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah'ın aleyhisselâm: « الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ » «Ödünç (âriyet) geri verilir» sözünün manası, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder” kavlinin manası gibidir. Emanet telef olduğunda güvenilen kimsenin (mütemen) tazminat ödemesi gerekmez; zira onun sözü tasdik edilir. Aynı şekilde ödünç mal da teaddi olmaksızın telef olduğunda böyledir; çünkü onu tazmin yükümlülüğü ile almamıştır. Fakat kendi kusuru/ihmali sebebiyle telef olursa, ona karşı haksız fiili sebebiyle kıymetini ödemesi gerekir. Ali, Ömer ve İbn Mes‘ûd'dan radıyallâhu anhüm ariyette tazminat gerekmediği rivayet edilmiştir. ed-Dârekutnî, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « لَا ضَمَانَ عَلَى مُؤْتَمَنٍ » «Kendisine güvenilip emanet bırakılan kimseye tazminat yükümlülüğü yoktur.» eş-Şâfiî istidlal ettiği hususlarda Safvân'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden zırhları ödünç istediğinde söylediği: "Tazmin şartlı bir ödünç mü, yoksa [kendi rızanla] iade edilecek bir ödünç mü?" sözüne ve Resûlullah'ın: « بَلْ عَارِيَةٌ مُؤَدَّاةٌ » «Bilakis iade edilecek bir ödünçtür» buyurmasına dayanmıştır.

الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ) قَالَ الضَّحَّاكُ: بِالْبَيِّنَةِ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينِ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ. وَهَذَا خِطَابٌ لِلْوُلَاةِ وَالْأُمَرَاءِ وَالْحُكَّامِ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ بِالْمَعْنَى جَمِيعُ الْخَلْقِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي أَدَاءِ الْأَمَانَاتِ. قَالَ ﷺ: (إِنَّ الْمُقْسِطِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ عَنْ يَمِينِ الرَّحْمَنِ وَكِلْتَا يَدَيْهِ يَمِينٌ الَّذِينَ يَعْدِلُونَ فِي حُكْمِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ وَمَا وَلُوا (. وَقَالَ:) كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ فَالْإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ وَالْمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيْتِ زَوْجِهَا وَهِيَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُ وَالْعَبْدُ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَيِّدِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ أَلَا فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ (. فَجَعَلَ فِي هَذِهِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ كُلَّ هَؤُلَاءِ رُعَاةً وَحُكَّامًا عَلَى مَرَاتِبِهِمْ، وَكَذَلِكَ الْعَالِمُ الْحَاكِمُ، لِأَنَّهُ إِذَا أَفْتَى حَكَمَ وَقَضَى وَفَصَلَ بَيْنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَالْفَرْضِ وَالنَّدْبِ، وَالصِّحَّةِ وَالْفَسَادِ، فَجَمِيعُ ذَلِكَ أَمَانَةٌ تُؤَدَّى وَحُكْمٌ يُقْضَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (البقرة) القول في (نِعِمَّا). (إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً) وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى نَفْسَهُ بِأَنَّهُ سَمِيعٌ بَصِيرٌ يَسْمَعُ وَيَرَى، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى) فَهَذَا طَرِيقُ السَّمْعِ. وَالْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، فَإِنَّ انْتِفَاءَ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ يَدُلُّ عَلَى نَقِيضَيْهِمَا مِنَ الْعَمَى وَالصَّمَمِ، إِذِ الْمَحَلُّ الْقَابِلُ لِلضِّدَّيْنِ لَا يَخْلُو مِنْ أَحَدِهِمَا، وَهُوَ تَعَالَى مُقَدَّسٌ عَنِ النَّقَائِصِ وَيَسْتَحِيلُ صُدُورُ الْأَفْعَالِ الْكَامِلَةِ مِنَ الْمُتَّصِفِ بِالنَّقَائِصِ، كَخَلْقِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ مِمَّنْ لَيْسَ لَهُ سَمْعٌ وَلَا بَصَرٌ. وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى تَنْزِيهِهِ تَعَالَى عَنِ النَّقَائِصِ. وَهُوَ أَيْضًا دَلِيلٌ سَمْعِيٌّ يُكْتَفَى بِهِ مَعَ نَصِّ الْقُرْآنِ فِي مُنَاظَرَةِ مَنْ تَجْمَعُهُمْ كَلِمَةُ الْإِسْلَامِ. جَلَّ الرَّبُّ ﵎ عَمَّا يَتَوَهَّمُهُ الْمُتَوَهِّمُونَ وَيَخْتَلِقُهُ الْمُفْتَرُونَ الْكَاذِبُونَ (سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ).

İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]” kavlidir. ed-Dahhâk: “Delil getirmek iddia sahibine, yemin etmek ise inkâr edene düşer kuralıyla” demiştir. Bu, idarecilere, emirlere ve hâkimlere bir hitaptır; mana bakımından emanetlerin edasında belirttiğimiz gibi bütün yaratılmışlar buna dahildir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz adaletli davrananlar, kıyamet gününde Rahmân'ın sağında nurdan minberler üzerindedirler —ki O'nun her iki eli de sağdır—; onlar hükümlerinde, ailelerinde ve velayetleri altındakilerde adil olanlardır». Yine şöyle buyurmuştur: «Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz elinizin altındakilerden sorumlusunuz. İmam bir çobandır ve elinin altındakilerden sorumludur. Erkek, ailesinin çobanıdır ve onlardan sorumludur. Kadın, kocasının evinin çobanıdır ve ondan sorumludur. Hizmetçi/köle, efendisinin malının çobanıdır ve ondan sorumludur. Dikkat edin! Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz elinizin altındakilerden sorumlusunuz». Bu sahih hadislerde bunların her birini kendi mertebelerine göre birer çoban ve yönetici/hâkim kılmıştır. Hüküm veren âlim de böyledir; çünkü o fetva verdiğinde hükmetmiş, kaza yapmış, helal ile haramı, farz ile mendubu, sahih ile fâsidi birbirinden ayırt etmiş olur. Bütün bunlar eda edilen bir emanet ve yerine getirilen bir hükümdür. el-Bakara suresinde { نِعِمَّا } kelimesi hakkındaki açıklama geçmişti. { إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” kavli: Yüce Allah kendisini işiten ve gören; işitir ve görür olarak nitelemiştir; nitekim Yüce Allah: { إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } “Şüphesiz ben sizinle beraberim, işitirim ve görürüm” buyurmuştur. Bu, naklî (sem'î) delil yoludur. Akıl da buna delalet eder; zira işitme ve görmenin yokluğu, bunların zıttı olan körlük ve sağırlığa delalet eder. Çünkü birbirine zıt iki niteliği kabul eden mahal, bunlardan birinden hali olamaz. Oysa Yüce Allah noksanlıklardan münezzehtir; noksanlıklarla nitelenen bir varlıktan eksiksiz fiillerin sudûr etmesi imkânsızdır; nitekim işitmesi ve görmesi olmayan birinin işitme ve görmeyi yaratması gibi. Ümmet, Yüce Allah'ı noksanlıklardan tenzih etme hususunda icmâ etmiştir. Bu aynı zamanda, İslam kelimesinin bir araya getirdiği kimselerle yapılan münazarada Kur'an nassıyla birlikte yeterli olan naklî bir delildir. Rab Teâlâ vehmedenlerin vehmettiklerinden, iftiracı yalancıların uydurduklarından yücedir: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Kudret ve izzet sahibi Rabbin, onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir.”

[سورة النساء (٤): آية ٥٩]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 59]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de [itaat edin]. Eğer herhangi bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah'a ve âhiret gününe gerçekten inanıyorsanız- onu Allah'a ve Resûl'e arz edin. Bu, daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir.” (59)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا تَقَدَّمَ إِلَى الْوُلَاةِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَبَدَأَ بِهِمْ فَأَمَرَهُمْ بِأَدَاءِ الْأَمَانَاتِ وَأَنْ يَحْكُمُوا بَيْنَ النَّاسِ بِالْعَدْلِ، تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى الرَّعِيَّةِ فَأَمَرَ بطاعته ﷿ أولا، وهي امتثال أو أمره وَاجْتِنَابُ نَوَاهِيهِ، ثُمَّ بِطَاعَةِ رَسُولِهِ ثَانِيًا فِيمَا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ، ثُمَّ بِطَاعَةِ الْأُمَرَاءِ ثَالِثًا، عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِمْ. قَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ: أَطِيعُوا السُّلْطَانَ فِي سَبْعَةٍ: ضَرْبِ الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ، وَالْمَكَايِيلِ وَالْأَوْزَانِ، وَالْأَحْكَامِ وَالْحَجِّ وَالْجُمُعَةِ وَالْعِيدَيْنِ وَالْجِهَادِ. قَالَ سَهْلٌ: وَإِذَا نَهَى السُّلْطَانُ الْعَالِمَ أَنْ يُفْتِيَ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُفْتِيَ، فَإِنْ أَفْتَى فَهُوَ عَاصٍ وَإِنْ كَانَ أَمِيرًا جَائِرًا. وقال ابن خويز منداد: وأما طاعة السلطان فتجب فيما كان لله فِيهِ طَاعَةٌ، وَلَا تَجِبُ فِيمَا كَانَ لِلَّهِ فِيهِ مَعْصِيَةٌ، وَلِذَلِكَ قُلْنَا: إِنَّ وُلَاةَ زَمَانِنَا لَا تَجُوزُ طَاعَتُهُمْ وَلَا مُعَاوَنَتُهُمْ وَلَا تَعْظِيمُهُمْ، وَيَجِبُ الْغَزْوُ مَعَهُمْ مَتَى غَزَوْا، وَالْحُكْمُ مِنْ قِبَلِهِمْ، وَتَوْلِيَةُ الْإِمَامَةِ وَالْحِسْبَةِ، وَإِقَامَةُ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الشَّرِيعَةِ. وَإِنْ صَلَّوْا بِنَا وَكَانُوا فَسَقَةً مِنْ جِهَةِ الْمَعَاصِي جَازَتِ الصَّلَاةُ مَعَهُمْ، وَإِنْ كَانُوا مُبْتَدِعَةً لَمْ تَجُزِ الصَّلَاةُ مَعَهُمْ إِلَّا أَنْ يُخَافُوا فَيُصَلَّى مَعَهُمْ تَقِيَّةً وَتُعَادُ الصَّلَاةُ. قُلْتُ: رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: حَقٌّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَحْكُمَ بِالْعَدْلِ، وَيُؤَدِّيَ الْأَمَانَةَ، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ وَجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَنْ يُطِيعُوهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَنَا بِأَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَالْعَدْلِ، ثُمَّ أَمَرَ بِطَاعَتِهِ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَمُجَاهِدٌ: (أُولُو الْأَمْرِ) أَهْلُ الْقُرْآنِ وَالْعِلْمِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ مَالِكٍ ﵀، وَنَحْوُهُ قَوْلُ الضَّحَّاكِ قَالَ: يَعْنِي الْفُقَهَاءَ وَالْعُلَمَاءَ فِي الدِّينِ. وَحُكِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ خَاصَّةً. وَحُكِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهَا إِشَارَةٌ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄ خَاصَّةً. وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ أَنَّهُ سَأَلَ عِكْرِمَةَ عَنْ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ فَقَالَ: هُنَّ حَرَائِرُ. فَقُلْتُ بأي شي؟ قال بالقرآن. قلت: بأي شي فِي الْقُرْآنِ؟ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ) وَكَانَ عمر من أولي الام، قَالَ: عُتِقَتْ وَلَوْ بِسِقْطٍ. وَسَيَأْتِي هَذَا الْمَعْنَى مبينا

Bunda üç mesele vardır: Birincisi- Önceki ayette idarecilere hitap edip onlarla başlayarak emanetleri eda etmelerini ve insanlar arasında adaletle hükmetmelerini emredince, bu ayette tebaaya yönelerek cumhurun, Ebû Hüreyre'nin, İbn Abbâs'ın ve başkalarının görüşüne göre öncelikle aziz ve celil olan Allah'a itaat etmelerini —ki bu O'nun emirlerine uymak ve yasaklarından kaçınmaktır—, ikinci olarak emrettiği ve yasakladığı hususlarda Resûlü'ne itaat etmelerini, üçüncü olarak da emirlere itaat etmelerini emretmiştir. Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî şöyle demiştir: “Hükümdara yedi hususta itaat ediniz: Dirhem ve dinar basımı, ölçekler ve tartılar, hükümler, hac, cuma, iki bayram ve cihad.” Sehl: “Hükümdar âlimi fetva vermekten menederse, âlimin fetva vermesi helal olmaz; eğer fetva verirse, hükümdar zalim bir emir olsa bile o [âlim] asi olur” demiştir. İbn Huveyzimendâd ise şöyle demiştir: “Hükümdara itaat, Allah'a itaat olan hususlarda vaciptir; Allah'a isyan olan hususlarda ise vacip değildir. Bu sebeple biz: 'Zamanımızın idarecilerine itaat etmek, onlara yardım etmek ve onları yüceltmek caiz değildir; savaşa çıktıklarında onlarla beraber savaşa çıkmak, onların yetkilendirmesiyle hüküm vermek, imamlık ve hisbe görevini üstlenip bunu şeriat usulünce yerine getirmek vaciptir' dedik. Bizlere namaz kıldırırlarsa ve günahlar cihetiyle fasık iseler onlarla namaz kılmak caizdir; ancak bidat ehli iseler korkulmadıkça onlarla namaz kılmak caiz değildir, takıyye olarak kılınırsa da namaz iade edilir.” Derim ki: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İmamın adaletle hükmetmesi ve emaneti eda etmesi üzerine bir haktır; o bunu yaptığı takdirde Müslümanların da ona itaat etmesi vacip olur; çünkü Yüce Allah bize emaneti eda etmeyi ve adaleti emretmiş, sonra da ona itaat etmeyi emretmiştir.” Câbir b. Abdillâh ve Mücâhid: “{ أُولُو الْأَمْرِ } 'emir sahipleri', Kur'an ve ilim ehlidir” demişlerdir; Mâlik rahimehullâh'ın tercihi de budur. ed-Dahhâk'ın görüşü de bu minvalde olup: “Dindeki fakihler ve âlimler demektir” demiştir. Mücâhid'den onların özellikle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı olduğu nakledilmiştir. İkrime'den ise bunun özellikle Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'ya işaret olduğu nakledilmiştir. Süfyân b. Uyeyne, el-Hakem b. Ebân'dan rivayet ettiğine göre o, İkrime'ye çocuk doğuran cariyelerin (ümmühâtü'l-evlâd) durumunu sormuş; o da: “Onlar hürdürler” demiştir. Ben: “Neye dayanarak?” dedim. “Kur'an'a” dedi. “Kur'an'ın neresinde?” dedim. Şöyle dedi: “Yüce Allah: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } buyurmuştur; Ömer de emir sahiplerindendi ve o: 'Düşükle bile olsa hürriyetine kavuşur' demiştir.” Bu anlam açıklanmış olarak

فِي سُورَةِ (الْحَشْرِ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا). وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: هُمْ أُولُو الْعَقْلِ وَالرَّأْيِ الَّذِينَ يُدَبِّرُونَ أَمْرَ النَّاسِ. قُلْتُ: وَأَصَحُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ الْأَوَّلُ وَالثَّانِي، أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِأَنَّ أَصْلَ الام مِنْهُمْ وَالْحُكْمَ إِلَيْهِمْ. وَرَوَى الصَّحِيحَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَ (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ) فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ السَّهْمِيِّ إِذْ بَعَثَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي سَرِيَّةٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَكَانَ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ دُعَابَةٌ مَعْرُوفَةٌ، وَمِنْ دُعَابَتِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَّرَهُ عَلَى سَرِيَّةٍ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْمَعُوا حَطَبًا وَيُوقِدُوا نَارًا، فَلَمَّا أَوْقَدُوهَا أَمَرَهُمْ بِالتَّقَحُّمِ فِيهَا، فَقَالَ لَهُمْ: أَلَمْ يَأْمُرْكُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِطَاعَتِي؟! وَقَالَ: (مَنْ أَطَاعَ أَمِيرِي فَقَدْ أَطَاعَنِي). فَقَالُوا: مَا آمَنَّا بِاللَّهِ وَاتَّبَعْنَا رَسُولَهُ إِلَّا لِنَنْجُوَ مِنَ النَّارِ! فَصَوَّبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِعْلَهُمْ وَقَالَ: (لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:) وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ (. وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ مَشْهُورٌ. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَكَمِ بْنِ ثَوْبَانَ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ قَالَ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسٍ السَّهْمِيُّ مِنْ أَصْحَابِ بَدْرٍ وَكَانَتْ فِيهِ دُعَابَةٌ. وَذَكَرَ الزُّبَيْرُ قَالَ: حَدَّثَنِي عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّهُ حَلَّ حِزَامَ رَاحِلَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ، حَتَّى كَادَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقَعُ. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: فَقُلْتُ لِلَّيْثِ لِيُضْحِكَهُ؟ قَالَ: نَعَمْ كَانَتْ فِيهِ دُعَابَةٌ. قَالَ مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: (أُولُوا الْأَمْرِ) أَصْحَابُ السَّرَايَا. وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي فَيَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ). فَأَمَرَ تَعَالَى بِرَدِّ الْمُتَنَازَعِ فِيهِ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ، وَلَيْسَ لِغَيْرِ الْعُلَمَاءِ مَعْرِفَةَ كَيْفِيَّةِ الرَّدِّ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَيَدُلُّ هَذَا عَلَى صِحَّةِ كَوْنِ سُؤَالِ الْعُلَمَاءِ وَاجِبًا، وَامْتِثَالِ فَتْوَاهُمْ

Haşr suresinde Yüce Allah'ın: { وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } kavlinin yanında gelecektir. İbn Keysân: “Onlar insanların işlerini çekip çeviren akıl ve re'y sahipleridir” demiştir. Derim ki: Bu görüşlerin en sahihi birinci ve ikinci görüştür; birinci görüşe gelince, çünkü emirlerin aslı onlardan kaynaklanır ve hüküm onlara aittir. Sahihayn'da İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } ayeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu bir müfrezeye komutan olarak gönderdiği sırada Abdullah b. Huzâfe b. Kays b. Adî es-Sehmî hakkında indi. Ebû Ömer şöyle demiştir: Abdullah b. Huzâfe'de bilinen bir şakacılık vardı. Onun şakalarından biri şuydu: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bir müfrezenin başına komutan tayin etmişti; o da onlara odun toplayıp ateş yakmalarını emretti. Ateşi yaktıklarında onun içine atlamalarını emretti ve onlara: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem size bana itaat etmenizi emretmedi mi?!” dedi ve: «Benim emîrime itaat eden bana itaat etmiş olur» hadisini söyledi. Onlar da: “Biz Allah'a iman edip O'nun Resûlü'ne ancak ateşten kurtulmak için uyduk!” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların bu davranışını doğru bularak şöyle buyurdu: «Yaratana isyan olan hususta yaratılmışa itaat yoktur; Yüce Allah: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } buyurmuştur». Bu, senedi sahih, meşhur bir hadistir. Muhammed b. Amr b. Alkame, Ömer b. el-Hakem b. Sevbân'dan, Ebû Saîd el-Hudrî'nin şöyle dediğini rivayet etmiştir: Abdullah b. Huzâfe b. Kays es-Sehmî Bedir ehlindendi ve kendisinde şakacılık vardı. ez-Zübeyr zikredip şöyle dedi: Bana Abdülcebbâr b. Saîd, Abdullah b. Vehb'den, Leys b. Sa'd'dan rivayet etti ki: Bana ulaştığına göre o, yolculuklarından birinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bineğinin kolonunu çözmüştü, öyle ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem neredeyse düşecekti. İbn Vehb dedi ki: Leys'e: “Onu güldürmek için mi?” dedim; “Evet, onda şakacılık vardı” dedi. Meymûn b. Mihrân, Mukâtil ve el-Kelbî: “{ أُولُو الْأَمْرِ } müfreze komutanlarıdır” demişlerdir. İkinci görüşe gelince, onun sıhhatine Yüce Allah'ın: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } kavli delalet etmektedir. Yüce Allah ihtilaf edilen konunun Allah'ın Kitabı'na ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine götürülmesini emretmiştir; Kitap ve Sünnet'e nasıl başvurulacağını bilmek ise sadece âlimlere aittir. Bu da âlimlere sormanın vacip olduğuna ve verdikleri fetvalara uymanın

لَازِمًا. قَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﵀: لَا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَظَّمُوا السُّلْطَانَ وَالْعُلَمَاءَ، فَإِذَا عَظَّمُوا هَذَيْنَ أَصْلَحَ اللَّهُ دُنْيَاهُمْ وَأُخْرَاهُمْ، وَإِذَا اسْتَخَفُّوا بهذين أفسد دنياهم

[... bağlayıcı] kılar. Sehl b. Abdillâh rahimehullâh şöyle demiştir: “İnsanlar yöneticiyi (sultanı) ve âlimleri yücelttikleri sürece hayır üzere kalmaya devam ederler. Bu ikisine hürmet edip yücelttiklerinde Allah onların dünyalarını da ahiretlerini de ıslah eder; bu ikisini hafife aldıklarında ise dünyalarını [ve]...

وَأُخْرَاهُمْ. وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّالِثُ فَخَاصٌّ، وَأَخَصُّ مِنْهُ الْقَوْلُ الرَّابِعُ. وَأَمَّا الْخَامِسُ فَيَأْبَاهُ ظَاهِرُ اللَّفْظِ وَإِنْ كَانَ الْمَعْنَى صَحِيحًا، فَإِنَّ الْعَقْلَ لِكُلِّ فَضِيلَةٍ أُسٌّ، وَلِكُلِّ أَدَبٍ يَنْبُوعٌ، وَهُوَ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ لِلدِّينِ أَصْلًا وَلِلدُّنْيَا عِمَادًا، فَأَوْجَبَ اللَّهُ التَّكْلِيفَ بِكَمَالِهِ، وَجَعَلَ الدُّنْيَا مُدَبَّرَةً بِأَحْكَامِهِ، وَالْعَاقِلُ أَقْرَبُ إِلَى رَبِّهِ تَعَالَى مِنْ جَمِيعِ الْمُجْتَهِدِينَ بِغَيْرِ عَقْلٍ. وَرَوَى هَذَا الْمَعْنَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَزَعَمَ قَوْمٌ أَنَّ الْمُرَادَ بِأُولِي الْأَمْرِ عَلِيٌّ وَالْأَئِمَّةُ الْمَعْصُومُونَ. وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ مَا كَانَ لِقَوْلِهِ: (فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ) مَعْنًى، بَلْ كَانَ يَقُولُ فَرُدُّوهُ إِلَى الْإِمَامِ وَأُولِي الْأَمْرِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ عِنْدَ هَؤُلَاءِ هُوَ الْمُحْكَمُ عَلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَهَذَا قَوْلٌ مَهْجُورٌ مُخَالِفٌ لِمَا عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ. وَحَقِيقَةُ الطَّاعَةِ امْتِثَالُ الْأَمْرِ، كَمَا أَنَّ الْمَعْصِيَةَ ضِدَّهَا وَهِيَ مُخَالَفَةُ الْأَمْرِ. وَالطَّاعَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ أَطَاعَ إِذَا انْقَادَ، وَالْمَعْصِيَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ عَصَى إِذَا اشْتَدَّ. وَ (أُولُو) وَاحِدُهُمْ (ذُو) عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ كَالنِّسَاءِ وَالْإِبِلِ وَالْخَيْلِ، كُلُّ وَاحِدٍ اسْمُ الْجَمْعِ وَلَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ. وَقَدْ قِيلَ فِي وَاحِدِ الْخَيْلِ: خَائِلٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ) أَيْ تَجَادَلْتُمْ وَاخْتَلَفْتُمْ، فَكَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يَنْتَزِعُ حُجَّةَ الْآخَرِ وَيُذْهِبُهَا. وَالنَّزْعُ الْجَذْبُ. وَالْمُنَازَعَةُ مُجَاذَبَةُ الْحُجَجِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (وَأَنَا أَقُولُ مَا لِي يُنَازِعُنِي الْقُرْآنُ). وقال الأعشى:

ahiretlerini de ifsat eder.” Üçüncü görüş ise özeldir; dördüncü görüş ondan daha da özeldir. Beşinci görüşe gelince, mana doğru olsa bile lafzın zahiri bunu reddeder; çünkü akıl her faziletin temeli, her edebin kaynağıdır. Allah'ın din için asıl, dünya için dayanak kıldığı odur; Allah mükellefiyeti onun kemaline bağlamış, dünyayı onun hükümleriyle idare edilir kılmıştır. Akıl sahibi kimse, akılsızca gayret eden bütün müctehidlerden Yüce Rabbine daha yakındır. Bu anlam İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Bir topluluk ise emir sahiplerinden maksadın Ali ve masum imamlar olduğunu iddia etmiştir. Eğer öyle olsaydı: { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } kavlinin bir anlamı kalmaz, bilakis “onu imama ve emir sahiplerine götürün” derdi; zira bunlara göre onun sözü Kitap ve Sünnet'e hâkimdir. Bu, terk edilmiş ve cumhurun benimsediğine aykırı bir görüştür. İtaatin hakikati emre uymaktır; isyan ise bunun zıddı olup emre aykırı davranmaktır. İtaat (tâat), boyun eğdi manasındaki “etâa (أَطَاعَ)” kökünden; isyan (ma'siyet) ise sertleşip dikbaşlılık etti manasındaki “asâ (عَصَى)” kökünden alınmıştır. { أُولُو } kelimesinin tekili kural dışı olarak { ذُو } kelimesidir; tıpkı 'nisâ', 'ibil' ve 'hayl' kelimeleri gibi, her biri lafzından tekili olmayan topluluk isimleridir. 'Hayl' kelimesinin tekili için 'hâil' denildiği de söylenmiştir ki bu daha önce geçmişti. İkincisi- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz” kavli, yani tartışır ve ihtilaf ederseniz demektir; sanki her biri diğerinin delilini çekip koparmakta ve gidermektedir. 'Nez' (النَّزْعُ)', çekip almak demektir. 'Münâzea (الْمُنَازَعَةُ)' ise delilleri karşılıklı çekişmektir. «Ben de içimden: Ne oluyor da Kur'an [okumamda] benimle çekişiliyor, diyordum» hadisi bu kabildendir. el-A'şâ şöyle demiştir:

نازعتم قُضُبَ الرَّيْحَانِ مُتَّكِئًا ... وَقَهْوَةً مُزَّةً رَاوُوقُهَا خَضِلُ

Yaslanmış vaziyette reyhan dallarını çekiştiniz (paylaştınız)... / Ve süzgeci ıslak, mayhoş bir şarabı.

[الْخَضِلُ النَّبَاتُ النَّاعِمُ وَالْخَضِيلَةُ الرَّوْضَةُ] (فِي شَيْءٍ) أَيْ مِنْ أَمْرِ دِينِكُمْ. (فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ) أَيْ رَدُّوا ذَلِكَ الْحُكْمَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ أَوْ إِلَى رَسُولِهِ بِالسُّؤَالِ فِي حَيَاتِهِ، أَوْ بِالنَّظَرِ فِي سُنَّتِهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ، هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْأَعْمَشِ وَقَتَادَةَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَمَنْ لَمْ يَرَ هَذَا اخْتَلَّ إِيمَانُهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى (إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ). وَقِيلَ: الْمَعْنَى قُولُوا اللَّهُ ورسوله أعلم، فهذا هو الرد. وهذا

[Hadıl (الْخَضِلُ) taze/körpe bitki, hadîle (الْخَضِيلَةُ) ise yeşillik ve sulak bahçedir.] { فِي شَيْءٍ } “herhangi bir hususta” yani dininizin emirlerinden [bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz], { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “onu Allah'a ve Resul'e götürün” yani o hükmü Allah'ın Kitabı'na ya da [Peygamber'in] sağlığında bizzat kendisine sorarak, vefatından sonra ise sünnetine bakarak Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem götürün. Bu, Mücâhid, A'meş ve Katâde'nin görüşü olup sahih olan da budur. Kim böyle kabul etmezse, Yüce Allah'ın { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız” buyruğu gereğince imanı zedelenir. Şöyle de denilmiştir: [Bunun] anlamı; “Allah ve Resulü en iyi bilir” deyiniz [demektir], işte [Allah'a ve Resul'e] döndürmek budur. Bu da

كَمَا قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: الرُّجُوعُ إِلَى الْحَقِّ خَيْرٌ مِنَ التَّمَادِي فِي الْبَاطِلِ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِقَوْلِ عَلِيٍّ ﵁: مَا عِنْدَنَا إِلَّا مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ، أَوْ فَهْمٌ أُعْطِيَهُ رَجُلٌ مُسْلِمٌ. وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ هَذَا الْقَائِلُ لَبَطَلَ الِاجْتِهَادُ الَّذِي خُصَّ بِهِ هَذِهِ الْأُمَّةُ وَالِاسْتِنْبَاطُ الَّذِي أُعْطِيَهَا، وَلَكِنْ تُضْرَبُ الْأَمْثَالُ وَيُطْلَبُ الْمِثَالُ حَتَّى يَخْرُجَ الصَّوَابُ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ). نَعَمْ، مَا كَانَ مِمَّا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ وَلَمْ يُطْلِعْ عَلَيْهِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِهِ فَذَلِكَ الَّذِي يُقَالُ فِيهِ: اللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدِ اسْتَنْبَطَ عَلِيٌّ ﵁ مُدَّةَ أَقَلَّ الْحَمْلِ- وَهُوَ سِتَّةُ أَشْهُرٍ- مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً) وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ) فَإِذَا فَصَلْنَا الْحَوْلَيْنِ مِنْ ثَلَاثِينَ شَهْرًا بَقِيَتْ سِتَّةَ أَشْهُرٍ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِلَى الرَّسُولِ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ سُنَّتَهُ ﷺ يُعْمَلُ بِهَا وَيُمْتَثَلُ مَا فِيهَا. قَالَ ﷺ: (مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَاجْتَنِبُوهُ وَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَافْعَلُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ كَثْرَةُ مَسَائِلِهِمْ وَاخْتِلَافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَا أَلْفَيَنَّ أَحَدَكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ يَأْتِيهِ الْأَمْرُ مِنْ أَمْرِي مِمَّا أَمَرْتُ بِهِ أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ فَيَقُولُ لَا نَدْرِي مَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ اتَّبَعْنَاهُ (. وَعَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ أَنَّهُ حَضَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى الله وَسَلَّمَ يَخْطُبُ النَّاسَ وَهُوَ يَقُولُ:) أَيَحْسَبُ أَحَدُكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ قَدْ يَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُحَرِّمْ شَيْئًا إِلَّا مَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ أَلَا وَإِنِّي وَاللَّهِ قَدْ أَمَرْتُ وَوَعَظْتُ وَنَهَيْتُ عَنْ أَشْيَاءَ إِنَّهَا لَمِثْلُ الْقُرْآنِ أَوْ أَكْثَرُ (. وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِي كَرِبَ بِمَعْنَاهُ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَالْقَاطِعُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ) فِتْنَةٌ (الآية. وسيأتي.

Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh: "Hakka dönmek, batılda ısrar etmekten daha hayırlıdır" dediği gibi. Birinci görüş daha sahihtir; zira Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Bizim yanımızda Allah'ın Kitabı'nda ve şu sahifede olandan ya da Müslüman bir kimseye verilen anlayıştan başka bir şey yoktur." Eğer bu sözü söyleyenin dediği gibi olsaydı, bu ümmete has kılınan ictihad ve kendisine verilen istinbât (hüküm çıkarma yetisi) batıl olurdu. Fakat doğru ortaya çıksın diye misaller verilir ve benzerler aranır. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “Hâlbuki onu Peygamber'e ve aralarındaki emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirlerdi” kavlidir. Evet, Allah'ın bilgisini kendine has kıldığı ve yaratılmışlarından hiçbirine bildirmediği şeylere gelince; işte hakkında "Allahu a'lem (Allah en iyi bilendir)" denilecek olan odur. Nitekim Ali radıyallâhu anh, en az hamilelik süresinin altı ay olduğunu, Yüce Allah'ın: { وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” kavlinden ve Yüce Allah'ın: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ } “Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” kavlinden çıkarmıştır. İki yılı otuz aydan çıkardığımızda geriye altı ay kalır. Bunun benzeri [örnekler] pek çoktur. Yüce Allah'ın: { وَإِلَى الرَّسُولِ } “ve Peygamber'e” kavlinde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetiyle amel edileceğine ve onda olanlara uyulacağına delil vardır. O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَاجْتَنِبُوهُ وَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَافْعَلُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ كَثْرَةُ مَسَائِلِهِمْ وَاخْتِلَافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ » «Size neyi yasakladıysam ondan kaçının, size neyi emrettiysem gücünüz yettiğince onu yerine getirin. Zira sizden öncekileri ancak çokça soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri helak etmiştir.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd'un Ebû Râfi'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا أَلْفَيَنَّ أَحَدَكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ يَأْتِيهِ الْأَمْرُ مِنْ أَمْرِي مِمَّا أَمَرْتُ بِهِ أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ فَيَقُولُ لَا نَدْرِي مَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ اتَّبَعْنَاهُ » «Sakın sizden birinizi, koltuğuna yaslanmış vaziyetteyken, kendisine emrettiğim veya nehyettiğim konulardan benim bir emrim geldiğinde: "Biz bilmeyiz; Allah'ın Kitabı'nda ne bulursak ona uyarız" derken bulmayayım!» İrbâd b. Sâriye'den rivayet edildiğine göre, o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara hitap ederken hazır bulunmuştu; [Resûlullah] şöyle buyuruyordu: « أَيَحْسَبُ أَحَدُكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ قَدْ يَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُحَرِّمْ شَيْئًا إِلَّا مَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ أَلَا وَإِنِّي وَاللَّهِ قَدْ أَمَرْتُ وَوَعَظْتُ وَنَهَيْتُ عَنْ أَشْيَاءَ إِنَّهَا لَمِثْلُ الْقُرْآنِ أَوْ أَكْثَرُ » «Sizden birisi koltuğuna yaslanmışken, Allah'ın sadece bu Kur'an'dakileri haram kıldığını mı zannediyor? Haberiniz olsun ki vallahi ben de birtakım şeyleri emrettim, öğütledim ve yasakladım; şüphesiz bunlar Kur'an'ın bir misli kadardır veya daha fazladır.» Tirmizî de bunu Mikdâm b. Ma'dîkerib hadisinden bu manada rivayet etmiş ve: "Hasen garib bir hadistir" demiştir. Kesin delil ise Yüce Allah'ın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ } “O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden... sakınsınlar” ayetidir. Bu [ayetin açıklaması ileride] gelecektir.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ خَيْرٌ) أَيْ رَدُّكُمْ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ خَيْرٌ مِنَ التَّنَازُعِ. (وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا) أَيْ مَرْجِعًا، مِنْ آلَ يَئُولُ إِلَى كَذَا أَيْ صَارَ. وَقِيلَ: مِنْ أُلْتُ الشَّيْءَ إِذَا جَمَعْتُهُ وَأَصْلَحْتُهُ. فَالتَّأْوِيلُ جَمْعُ مَعَانِي أَلْفَاظٍ أَشْكَلَتْ بِلَفْظٍ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، يُقَالُ: أَوَّلَ اللَّهُ عَلَيْكَ أَمْرَكَ أَيْ جَمَعَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَأَحْسَنُ مِنْ تأويلكم.

Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { ذلِكَ خَيْرٌ } “Bu daha hayırlıdır” kavli, yani ihtilaf ettiğiniz hususları Kitap ve Sünnet'e götürmeniz çekişmekten daha hayırlıdır. { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “ve netice bakımından daha güzeldir” yani sonuç (merci') bakımından; bir şeye vardı ve dönüştü anlamındaki “âle yeûlu (آلَ يَئُولُ)” kökünden gelir. Bir şeyi toplayıp düzelttiğim vakit söylediğin “ultü'ş-şey' (أُلْتُ الشَّيْءَ)” kökünden geldiği de söylenmiştir; dolayısıyla tevil, kapalı olan lafızların manalarını kapalılık taşımayan bir lafızla bir araya getirmektir. Bir kimsenin işini derleyip toparladığında “evvelellâhu aleyke emrake (أَوَّلَ اللَّهُ عَلَيْكَ أَمْرَكَ)” denir. Mananın “ve sizin tevilinizden daha güzeldir” şeklinde olması da caizdir.

[سورة النساء (٤): الآيات ٦٠ الى ٦١]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 60-61]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde Tâğût’un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister. (60) Onlara: «Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin» denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün. (61)”

رَوَى يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: كَانَ بَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَرَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ خُصُومَةٌ، فَدَعَا الْيَهُودِيُّ الْمُنَافِقَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ الرِّشْوَةَ. وَدَعَا الْمُنَافِقُ الْيَهُودِيَّ إِلَى حُكَّامِهِمْ، لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ الرِّشْوَةَ في أحكامهم، فلما اختلفا اجْتَمَعَا عَلَى أَنْ يُحَكِّمَا كَاهِنًا فِي جُهَيْنَةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ) يَعْنِي الْمُنَافِقَ. (وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ) يَعْنِي الْيَهُودِيَّ. (يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ) إِلَى قَوْلِهِ: (وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً) وَقَالَ الضَّحَّاكُ: دَعَا الْيَهُودِيُّ الْمُنَافِقَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَدَعَاهُ الْمُنَافِقُ إِلَى كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَهُوَ (الطَّاغُوتِ). وَرَوَاهُ أَبُو صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ بَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ- يُقَالُ لَهُ بِشْرٌ- وَبَيْنَ يَهُودِيٍّ خُصُومَةٌ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: انْطَلِقْ بِنَا إِلَى مُحَمَّدٍ، وَقَالَ الْمُنَافِقُ: بَلْ إِلَى كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ- وَهُوَ الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ (الطَّاغُوتِ) أَيْ ذُو الطُّغْيَانِ- فَأَبَى الْيَهُودِيُّ أَنْ يُخَاصِمَهُ إِلَّا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ الْمُنَافِقُ أَتَى مَعَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَضَى لِلْيَهُودِيِّ.

Yezîd b. Zürey', Dâvûd b. Ebî Hind'den, o eş-Şa'bî'den rivayet ettiğine göre şöyle dedi: Münafıklardan bir adam ile Yahudilerden bir adam arasında bir dava vardı. Yahudi, rüşvet kabul etmeyeceğini bildiği için münafığı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e davet etti. Münafık ise hükümlerinde rüşvet aldıklarını bildiği için Yahudiyi kendi hâkimlerine davet etti. Anlaşmazlığa düşünce Cüheyne'deki bir kâhini hakem tayin etme konusunda anlaştılar. Bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirdi: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” —yani münafığı—, { وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “ve senden önce indirilenlere” —yani Yahudiyi— { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Tâğût’un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar”, { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } kavline kadar indirdi. ed-Dahhâk şöyle dedi: Yahudi münafığı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e davet etti, münafık ise onu Kâ'b b. el-Eşref'e davet etti; o da { الطَّاغُوتِ } (Tâğût)tur. Ebû Sâlih, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etti: Münafıklardan Bişr adındaki bir adam ile bir Yahudi arasında bir dava vardı. Yahudi: “Haydi Muhammed'e gidelim” dedi, münafık ise: “Aksine Kâ'b b. el-Eşref'e gidelim” dedi —ki Allah'ın azgınlık sahibi anlamında { الطَّاغُوتِ } diye isimlendirdiği kimsedir—. Yahudi davayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkasına götürmekten kaçındı. Münafık bunu görünce onunla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi, o da Yahudi lehine hükmetti.

فَلَمَّا خَرَجَا قَالَ الْمُنَافِقُ: لَا أَرْضَى، انْطَلِقْ بِنَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ، فَحَكَمَ لِلْيَهُودِيِّ فَلَمْ يَرْضَ- ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ- وَقَالَ: انْطَلِقْ بِنَا إِلَى عُمَرَ فَأَقْبَلَا عَلَى عُمَرَ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: إِنَّا صِرْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَرْضَ، فَقَالَ عُمَرُ لِلْمُنَافِقِ: أَكَذَلِكَ هُوَ؟ قَالَ: نَعَمْ. قال: رويد كما حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْكُمَا. فَدَخَلَ وَأَخَذَ السَّيْفَ ثُمَّ ضَرَبَ بِهِ الْمُنَافِقَ حَتَّى بَرَدَ، وَقَالَ: هَكَذَا أَقْضِي عَلَى مَنْ لَمْ يَرْضَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَضَاءِ رَسُولِهِ، وَهَرَبَ الْيَهُودِيُّ، وَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَنْتَ الْفَارُوقُ). وَنَزَلَ جِبْرِيلُ وَقَالَ: إِنَّ عُمَرَ فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فَسُمِّيَ الْفَارُوقُ. وَفِي ذَلِكَ نَزَلَتِ الْآيَاتُ كُلُّهَا إِلَى قَوْلِهِ: (وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً) النساء: وَانْتَصَبَ: (ضَلالًا) عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ فَيَضِلُّونَ ضَلَالًا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً). وقد تقدم هذا المعنى مستوفى. و (صُدُوداً) اسْمٌ لِلْمَصْدَرِ عِنْدَ الْخَلِيلِ، وَالْمَصْدَرُ الصَّدُّ. والكوفيون يقولون: هما مصدران.

Dışarı çıktıklarında münafık: “Razı değilim, haydi Ebû Bekir'e gidelim” dedi. O da Yahudi lehine hükmetti, fakat münafık yine razı olmadı —bunu ez-Zeccâc zikretmiştir— ve: “Haydi Ömer'e gidelim” dedi. Ömer'in yanına vardılar. Yahudi: “Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, sonra da Ebû Bekir'e gittik fakat o razı olmadı” dedi. Ömer münafığa: “Öyle mi oldu?” diye sordu. O da: “Evet” dedi. Ömer: “Ben yanınıza çıkıncaya kadar biraz bekleyin” dedi. İçeri girip kılıcı aldı, sonra münafığa vurup canını çıkardı ve: “Allah'ın ve Resûlü'nün hükmüne razı olmayan kimse hakkında ben böyle hükmederim!” dedi. Yahudi kaçtı ve ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen Fârûk'sun» buyurdu. Cebrâîl inip: “Şüphesiz Ömer hak ile batılın arasını ayırdı” dedi, böylece el-Fârûk olarak isimlendirildi. İşte bütün bu ayetler Nisâ suresindeki: { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } kavline kadar bu olay hakkında indi. { ضَلالًا } kelimesi manaya binaen mansub olmuştur; yani “derin bir şekilde sapıtırlar” takdirindedir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki bitirir gibi bitirdi”. Bu mana daha önce etraflıca geçmişti. Halîl'e göre { صُدُوداً } kelimesi isim-masdardır (ismu'l-masdar), masdarı ise “es-sadd (الصَّدُّ)” şeklindedir. Kûfeliler ise: “İkisi de masdardır” derler.

[سورة النساء (٤): الآيات ٦٢ الى ٦٣]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 62-63]

فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣)

{ فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣) } “Ellerinin önden gönderdikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra da sana gelip: «Biz sadece iyilik ve uzlaştırma istedik» diye Allah’a yemin ettiklerinde halleri nice olur? (62) İşte onlar, Allah’ın kalplerindekini bildiği kimselerdir. Onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle! (63)”

أَيْ (فَكَيْفَ) يَكُونُ حَالُهُمْ، أَوْ (فَكَيْفَ) يَصْنَعُونَ (إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ) أَيْ مِنْ ترك بِهِمْ، وَمَا يَلْحَقُهُمْ مِنَ الذُّلِّ فِي قَوْلِهِ: (فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا). وَقِيلَ: يُرِيدُ قَتْلَ صَاحِبِهِمْ (بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ) وتم الكلام. ثم ابتد يُخْبِرُ عَنْ فِعْلِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّ عُمَرَ لَمَّا قَتَلَ صَاحِبَهُمْ جَاءَ قَوْمُهُ يَطْلُبُونَ دِيَتَهُ وَيَحْلِفُونَ مَا نُرِيدُ بِطَلَبِ دِيَتِهِ إِلَّا الْإِحْسَانَ وَمُوَافَقَةَ الْحَقِّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَا أَرَدْنَا بِالْعُدُولِ عَنْكَ فِي الْمُحَاكَمَةِ إِلَّا التَّوْفِيقَ بَيْنَ الْخُصُومِ، وَالْإِحْسَانَ بالتقريب في الحكم. ابن كيسان: عدلا

Yani { فَكَيْفَ } “nasıl” olur onların halleri veya { إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ } “başlarına bir musibet geldiğinde” nasıl yaparlar? Yani ölümleriyle ve: { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا } “De ki: «Benimle asla sefere çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı asla savaşmayacaksınız!»” buyruğunda [belirtildiği gibi] kendilerine dokunacak zillet sebebiyle [halleri nasıl olur?] Bir görüşe göre: { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “ellerinin önden gönderdikleri yüzünden” [ifadesiyle] arkadaşlarının öldürülmesini kastetmektedir ve söz burada tamamlanmıştır. Sonra onların yaptıkları fiili haber vermeye başlamıştır. Bu da şöyledir: Ömer [radıyallâhu anh] onların arkadaşını öldürünce, kavmi onun diyetini istemek üzere gelip: «Biz onun diyetini talep etmekle yalnızca iyiliği ve hakka uygun davranmayı amaçladık» diye yemin ediyorlardı. Bir görüşe göre ise anlam şöyledir: «Muhakemede senden başkasına yönelmekle sadece hasımların arasını bulmayı (uzlaştırmayı) ve hükümde [tarafları birbirine] yakınlaştırarak iyilik yapmayı istedik.» İbn Keysân ise: «Adalet [ve hak istedik demektir]»

وَحَقًّا، نَظِيرُهَا (وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى) فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُكَذِّبًا لَهُمْ: (أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ) قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ. وَالْفَائِدَةُ لَنَا: اعْلَمُوا أَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ. (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) قِيلَ: عقابهم. وقيل: عن قبول اعتذارهم (عِظْهُمْ) أَيْ خَوِّفْهُمْ. قِيلَ فِي الْمَلَا. (وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً) أَيِ ازْجُرْهُمْ بِأَبْلَغِ الزَّجْرِ فِي السِّرِّ وَالْخَلَاءِ. الْحَسَنُ: قُلْ لَهُمْ إِنْ أَظْهَرْتُمْ مَا فِي قُلُوبِكُمْ قَتَلْتُكُمْ. وَقَدْ بَلُغَ الْقَوْلُ بَلَاغَةً، وَرَجُلٌ بَلِيغٌ يُبْلِغُ بِلِسَانِهِ كُنْهَ مَا فِي قَلْبِهِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَحْمَقُ بَلْغٌ وَبِلْغٌ، أَيْ نِهَايَةٌ فِي الْحَمَاقَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يَبْلُغُ مَا يُرِيدُ وَإِنْ كَانَ أَحْمَقَ. وَيُقَالُ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ) نَزَلَ فِي شَأْنِ الَّذِينَ بَنَوْا مَسْجِدَ الضِّرَارِ، فَلَمَّا أَظْهَرَ اللَّهُ نِفَاقَهُمْ، وَأَمَرَهُمْ بِهَدْمِ الْمَسْجِدِ حَلَفُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ دِفَاعًا عَنْ أَنْفُسِهِمْ: مَا أَرَدْنَا بِبِنَاءِ الْمَسْجِدِ إِلَّا طَاعَةَ اللَّهِ وموافقة الكتاب.

ve hak demektir; bunun benzeri: { وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى } “«Biz sadece en güzeli istedik» diye mutlaka yemin edecekler” ayetidir” demiştir. Bunun üzerine Yüce Allah onları yalanlayarak şöyle buyurdu: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir.” ez-Zeccâc: “Bunun anlamı, Allah onların münafık olduğunu kesinlikle bilmiştir, demektir. Bizim için faydası ise: Siz de onların münafık olduğunu bilin, şeklindedir” dedi. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Onlara aldırma”, onları cezalandırmaktan vazgeç dendiği gibi, özürlerini kabul etmekten yüz çevir de denilmiştir. { عِظْهُمْ } “kendilerine öğüt ver” yani onları korkut; topluluk içinde denilmiştir. { وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } “onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle” yani gizlide ve baş başayken en tesirli şekilde onları azarla. el-Hasan: “Onlara: 'Eğer kalplerinizdekini açığa vurursanız sizi öldürürüm' de” demektir. Bir söz beliğ olduğunda “beliğa'l-kavlü belâğaten (بَلُغَ الْقَوْلُ بَلَاغَةً)” denir; beliğ (قَوْلًا بَلِيغاً) adam, kalbindekinin özünü diliyle tam olarak ulaştıran kimsedir. Araplar: “ahmeku belgün ve bilgün (أَحْمَقُ بَلْغٌ وَبِلْغٌ)” yani ahmaklıkta son noktada olan kimse derler. Ahmak olmasına rağmen istediğine ulaşan kimse anlamına geldiği de söylenmiştir. Şöyle de denilir: Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } ayeti Mescid-i Dırâr'ı inşa edenler hakkında inmiştir; Yüce Allah onların nifakını ortaya çıkarıp mescidin yıkılmasını emredince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerini savunmak üzere: “Biz mescidi yapmakla sadece Allah'a itaati ve Kitab'a uygun davranmayı istedik” diye yemin etmişlerdi.

[سورة النساء (٤): آية ٦٤]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 64]

وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤)

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤) } “Biz hiçbir peygamberi Allah’ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde sana gelip Allah’tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için af dileseydi, elbette Allah’ı tövbeleri kabul eden ve merhamet eden olarak bulurlardı. (64)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ) (مِنْ) زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ. (إِلَّا لِيُطاعَ) فِيمَا أمر به ونهى عنه. (بِإِذْنِ اللَّهِ) يعلم اللَّهِ. وَقِيلَ: بِتَوْفِيقِ اللَّهِ. (وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ) رَوَى أَبُو صَادِقٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَدِمَ علينا أعرابي بعد ما دَفَنَّا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَرَمَى بِنَفْسِهِ عَلَى قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَحَثَا عَلَى رَأْسِهِ مِنْ تُرَابِهِ، فَقَالَ: قُلْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَسَمِعْنَا قَوْلَكَ، وَوَعَيْتَ عَنِ اللَّهِ فَوَعَيْنَا عَنْكَ، وَكَانَ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ (وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ) الْآيَةَ، وَقَدْ ظَلَمْتُ نفسي وجئتك

Yüce Allah'ın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ } “Biz hiçbir peygamberi göndermedik” kavlinde geçen (مِنْ) [harf-i ceri], tekit (pekiştirme) için zâiddir. { إِلَّا لِيُطاعَ } “İtaat edilmesinden başka” [ifadesi], emrettiği ve yasakladığı hususlarda [itaat edilsin diyedir]. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah’ın izniyle” [ifadesi], Allah'ın ilmiyle [demektir]. Allah'ın tevfîkiyle (muvaffak kılmasıyla) [demektir] de denilmiştir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ } “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde sana gelip...” kavli hakkında Ebû Sâdık, [Hz.] Ali'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i defnetmemizden üç gün sonra bir bedevî çıkageldi. Kendini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabri üzerine attı ve onun toprağından başına saçtı. Ardından şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Sen söyledin, biz senin sözünü dinledik; sen Allah'tan belledin, biz de senden belledik. Allah'ın sana indirdikleri arasında: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde...” ayeti de vardı. Ben de nefsime zulmettim ve bana

تَسْتَغْفِرُ لِي. فَنُودِيَ مِنَ الْقَبْرِ إِنَّهُ قَدْ غُفِرَ لَكَ. وَمَعْنَى (لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً) أَيْ قَابِلًا لِتَوْبَتِهِمْ، وَهُمَا مَفْعُولَانِ لَا غَيْرَ.

mağfiret dileyesin diye sana geldim.” Bunun üzerine kabirden: “Muhakkak ki sen bağışlandın” diye seslenildi. { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } “Allah'ı tevbeleri kabul eden ve merhamet eden olarak bulurlardı” kavlinin manası ise onların tövbelerini kabul edici bulurlardı demektir; bu iki kelime sadece iki mef'ûldür.

[سورة النساء (٤): آية ٦٥]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 65]

فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥)

{ فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥) } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden ötürü içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar. (65)”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِمَّنْ أَرَادَ التَّحَاكُمَ إِلَى الطَّاغُوتِ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: قَوْلُهُ (فَلا) رَدَّ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، تَقْدِيرُهُ فَلَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ الْقَسَمَ بِقَوْلِهِ: (وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ). وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنَّمَا قَدَّمَ (لَا) عَلَى الْقَسَمِ اهْتِمَامًا بِالنَّفْيِ وَإِظْهَارًا لِقُوَّتِهِ، ثُمَّ كَرَّرَهُ بَعْدَ الْقَسَمِ تَأْكِيدًا لِلتَّهَمُّمِ بِالنَّفْيِ، وَكَانَ يَصِحُّ إِسْقَاطُ (لَا) الثَّانِيةِ وَيَبْقَى أَكْثَرُ الِاهْتِمَامِ بِتَقْدِيمِ الْأُولَى، وَكَانَ يَصِحُّ إِسْقَاطُ الْأُولَى وَيَبْقَى مَعْنَى النَّفْيِ وَيَذْهَبُ مَعْنَى الِاهْتِمَامِ. وَ (شَجَرَ) مَعْنَاهُ اخْتَلَفَ وَاخْتَلَطَ، وَمِنْهُ الشَّجَرُ لِاخْتِلَافِ أَغْصَانِهِ. وَيُقَالُ لِعِصِيِّ الْهَوْدَجِ: شِجَارٌ، لِتَدَاخُلِ بَعْضِهَا فِي بَعْضٍ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Bunda beş mesele vardır: Birincisi- Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayetten maksat, daha önce zikri geçen ve Tâğût'a muhakeme olmak isteyen kimselerdir ve ayet onlar hakkında inmiştir. et-Taberî şöyle demiştir: { فَلا } kavli daha önce zikredilenleri reddetmek içindir; takdiri şöyledir: “İş, onların sana indirilene iman ettiklerini iddia ettikleri gibi değildir.” Sonra: { وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Rabbine andolsun ki onlar iman etmiş olmazlar” kavliyle yemine yeniden başlamıştır. Başkaları ise şöyle demiştir: Olumsuzluğa (nefiy) önem vermek ve onun vurgusunu göstermek için yeminden önce { لَا } öne geçirilmiş, ardından olumsuzluk vurgusunu pekiştirmek için yeminden sonra tekrarlanmıştır. İkinci { لَا } edatının düşürülmesi ve birinciyi öne alarak yapılan vurgunun çoğu kalacak şekilde olması caiz olduğu gibi, birincisinin düşürülmesi ve nefiy manası kalıp vurgu manasının gitmesi de caiz olurdu. { شَجَرَ } kelimesinin anlamı, ihtilaf etti ve birbirine karıştı demektir; dallarının birbirine girmesi ve farklılığı sebebiyle ağaca da “şecer (الشَّجَرُ)” denilmesi bundandır. Hevdecin (deve üzerindeki mahmil) tahtalarına da birbirine geçtiği için “şicâr (شِجَارٌ)” denir. Şair şöyle demiştir:

نَفْسِي فَدَاؤُكَ وَالرِّمَاحُ شَوَاجِرُ ... وَالْقَوْمُ ضَنْكٌ لِلِّقَاءِ قِيَامُ

Canım sana feda olsun; mızraklar birbirine girmişken... / Ve kavim savaş için ayakta dimdik, sıkışık vaziyetteyken.

وَقَالَ طَرَفَةُ:

Tarafe de şöyle demiştir:

وَهُمُ الْحُكَّامُ أَرْبَابُ الْهُدَى ... وَسُعَاةُ النَّاسِ فِي الْأَمْرِ الشَّجِرْ

Onlar hâkimlerdir, hidayet sahipleridir... / Ve karmaşık hale gelen işlerde insanların arabulucularıdır.

وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: نَزَلَتْ فِي الزُّبَيْرِ مَعَ الْأَنْصَارِيِّ، وَكَانَتِ الْخُصُومَةُ فِي سَقْيِ بُسْتَانٍ، فَقَالَ ﵇ لِلزُّبَيْرِ: (اسْقِ أَرْضَكَ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى أَرْضِ جَارِكَ). فَقَالَ الْخَصْمُ: أَرَاكَ تُحَابِي ابْنَ عَمَّتِكَ، فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ لِلزُّبَيْرِ: (اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَبْلُغَ الْجَدْرَ) وَنَزَلَ: (فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ). الْحَدِيثُ ثَابِتٌ صَحِيحٌ رواه البخاري

Bir topluluk da şöyle demiştir: [Bu ayet] ez-Zübeyr ile ensârî bir kimse hakkında inmiştir. Aralarındaki anlaşmazlık bir bahçenin sulanması hususundaydı. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm ez-Zübeyr'e: «اسْقِ أَرْضَكَ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى أَرْضِ جَارِكَ» «[Önce] kendi arazini sula, sonra suyu komşunun arazisine salıver» buyurdu. Hası taraf ise: “Halanın oğlunu kayırdığını görüyorum!” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti ve ez-Zübeyr'e: «اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَبْلُغَ الْجَدْرَ» «[Arazini] sula, sonra su setlere (cedere) ulaşıncaya kadar suyu tut!» buyurdu ve {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar iman etmiş olmazlar...” [ayeti] indi. Bu hadis sabit ve sahihtir; onu Buhârî rivayet etmiştir.

عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مَعْمَرٍ، وَرَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ قُتَيْبَةَ كِلَاهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ فِي الرَّجُلِ الْأَنْصَارِيِّ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ. وَقَالَ مَكِّيٌّ وَالنَّحَّاسُ: هُوَ حَاطِبُ بْنُ أَبِي بَلْتَعَةَ. وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ: هُوَ حَاطِبٌ. وَقِيلَ: ثَعْلَبَةُ بْنُ حَاطِبٍ. وَقِيلَ غَيْرُهُ: وَالصَّحِيحُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّهُ غَيْرُ مُعَيَّنٍ وَلَا مُسَمًّى، وَكَذَا فِي الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ أَنَّهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ. وَاخْتَارَ الطَّبَرِيُّ أَنْ يَكُونَ نُزُولُ الْآيَةِ فِي الْمُنَافِقِ وَالْيَهُودِيِّ. كَمَا قَالَ مُجَاهِدٌ، ثُمَّ تَتَنَاوَلُ بِعُمُومِهَا قِصَّةَ الزُّبَيْرِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، فَكُلُّ مَنِ اتَّهَمَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي الْحُكْمِ فَهُوَ كَافِرٌ، لَكِنَّ الْأَنْصَارِيَّ زَلَّ زَلَّةً فَأَعْرَضَ عَنْهُ النَّبِيُّ ﷺ وَأَقَالَ عَثْرَتَهُ لِعِلْمِهِ بِصِحَّةِ يَقِينِهِ، وَأَنَّهَا كَانَتْ فَلْتَةٌ وَلَيْسَتْ لِأَحَدٍ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ. وَكُلُّ مَنْ لَمْ يَرْضَ بِحُكْمِ الْحَاكِمِ وَطَعَنَ فِيهِ ورده فهي ردة يستتاب. وأما إِنْ طَعَنَ فِي الْحَاكِمِ نَفْسَهُ لَا فِي الْحُكْمِ فَلَهُ تَعْزِيرُهُ وَلَهُ أَنْ يَصْفَحَ عَنْهُ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي آخِرِ سُورَةِ (الْأَعْرَافِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيةُ- وَإِذَا كَانَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْحَدِيثِ فَفِقْهُهَا أَنَّهُ ﵇ سَلَكَ مَعَ الزُّبَيْرِ وَخَصْمِهِ مَسْلَكَ الصُّلْحِ فَقَالَ: (اسْقِ يَا زُبَيْرُ) لِقُرْبِهِ مِنَ الْمَاءِ (ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ). أَيْ تَسَاهَلْ فِي حَقِّكَ وَلَا تَسْتَوْفِهِ وَعَجِّلْ فِي إِرْسَالِ الْمَاءِ إِلَى جَارِكَ. فَحَضَّهُ عَلَى الْمُسَامَحَةِ وَالتَّيْسِيرِ، فَلَمَّا سَمِعَ الْأَنْصَارِيُّ هَذَا لَمْ يَرْضَ بِذَلِكَ وَغَضِبَ، لِأَنَّهُ كَانَ يربد أَلَّا يُمْسِكَ الْمَاءَ أَصْلًا، وَعِنْدَ ذَلِكَ نَطَقَ بِالْكَلِمَةِ الْجَائِرَةِ الْمُهْلِكَةِ الْفَاقِرَةِ فَقَالَ: آنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ؟ بِمَدِّ هَمْزَةِ (أَنْ) الْمَفْتُوحَةِ عَلَى جِهَةِ الْإِنْكَارِ، أَيْ أَتَحْكُمُ لَهُ عَلَيَّ لِأَجْلِ أَنَّهُ قَرَابَتُكَ؟. فَعِنْدَ ذَلِكَ تَلَوَّنَ وَجْهُ النَّبِيِّ ﷺ غَضَبًا عَلَيْهِ، وَحَكَمَ لِلزُّبَيْرِ بِاسْتِيفَاءِ حَقِّهِ مِنْ غَيْرِ مُسَامَحَةٍ لَهُ. وَعَلَيْهِ لَا يُقَالُ: كَيْفَ حَكَمَ فِي حَالِ غَضَبِهِ وَقَدْ قَالَ: (لَا يَقْضِي الْقَاضِي وَهُوَ غَضْبَانُ)؟ فَإِنَّا نَقُولُ: لِأَنَّهُ مَعْصُومٌ مِنَ الْخَطَأِ فِي التَّبْلِيغِ وَالْأَحْكَامِ، بِدَلِيلِ الْعَقْلِ الدَّالِّ عَلَى صِدْقِهِ فِيمَا يُبَلِّغُهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَيْسَ مِثْلَ غَيْرِهِ مِنَ الْحُكَّامِ. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ

[Bu hadisi Buhârî] Ali b. Abdillâh'tan, o Muhammed b. Ca'fer'den, o Ma'mer'den rivayet etmiştir. Müslim de bunu Kuteybe'den rivayet etmiştir; her ikisi de ez-Zührî'den [rivayet etmiştir]. Bu görüşte olanlar [hadiste geçen] ensârî zat hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O, ensârdan Bedir ehlinden bir kimsedir” demiştir. Mekkî ve en-Nehhâs: “O, Hâtıb b. Ebî Belte'a'dır” demiştir. Se'lebî, Vâhidî ve Mehdevî ise: “O Hâtıb'dır” demişlerdir. “Sa'lebe b. Hâtıb'dır” da denilmiştir, başkası olduğu da söylenmiştir. Doğru olan ise birinci görüştür; zira o [rivayetlerde] tayin edilmemiş ve ismi zikredilmemiştir. Buhârî ve Müslim'de de aynı şekilde onun “ensârdan bir adam” olduğu geçmektedir. et-Taberî ise, Mücâhid'in de dediği gibi, ayetin nüzulünün münafık ile yahudi hakkında olduğunu, ardından genel hükmüyle Zübeyr kıssasını da kapsadığını tercih etmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Doğru olan da budur. Zira hüküm hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i itham eden herkes kâfirdir. Ancak o ensârî bir sürçme yaşamış, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onun yakîninin sağlamlığını ve bu sözün bir anlık gafletten kaynaklandığını bildiği için ondan yüz çevirmiş ve kusurunu bağışlamıştır. Bu [bağışlama], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra hiç kimse için söz konusu değildir. Hâkimin hükmüne razı olmayıp onu tenkit eden ve reddeden herkesin [bu tavrı] bir irtidattır ve tövbeye davet edilir. Şayet hükmü değil de bizzat hâkimin şahsını tenkit etmişse, hâkim onu ta'zir cezasına çarptırabilir veya affedebilir.” Bu hususun açıklaması inşâallahu teâlâ el-A'râf [Suresi'nin] sonunda gelecektir. İkincisi: Bu ayetin nüzul sebebi zikrettiğimiz hadis olduğuna göre, fıkhî hükmü şudur: [Aleyhisselâm], Zübeyr ve hasmı ile sulh yolunu tutmuş ve —suya yakınlığı sebebiyle— «Ey Zübeyr! [Arazini] sula», «sonra suyu komşuna salıver» buyurmuştur. Yani “Hakkında müsamaha göster, onu tamı tamına alma ve suyu komşuna göndermede acele et” [demektir]. Böylece onu müsamahaya ve kolaylaştırmaya teşvik etmiştir. Ensârî bunu işitince razı olmadı ve öfkelendi; çünkü suyun hiç tutulmamasını istiyordu. İşte o anda haksız, helak edici ve bel kemiğini kırıcı o sözü söyleyerek: “Halanın oğlu olduğu için mi?” demiştir. [Buradaki] fethalı “en” (آنْ) hemzesi inkâr/itiraz maksadıyla uzatılarak okunur; yani “Akraban olduğu için mi benim aleyhime onun lehine hükmediyorsun?” demektir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi ona duyduğu öfkeyle değişti ve ona müsamaha göstermeksizin hakkını tastamam alması yönünde Zübeyr lehine hüküm verdi. Buna göre: “Peygamber «Hâkim öfkeli iken hüküm vermez» buyurmuşken öfkeli halde nasıl hüküm vermiştir?” denilemez. Zira biz deriz ki: Çünkü o, tebliğde ve hükümlerde hatadan korunmuştur (masumdur); bu da Yüce Allah'tan tebliğ ettiği hususlarda onun doğruluğuna delalet eden akli delille sabittir. Dolayısıyla o, diğer hâkimler gibi değildir. Bu hadiste

إِرْشَادُ الْحَاكِمِ إِلَى الْإِصْلَاحِ بَيْنَ الْخُصُومِ وَإِنْ ظَهَرَ الْحَقُّ. وَمَنَعَهُ مَالِكٌ، وَاخْتَلَفَ فِيهِ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَهَذَا الْحَدِيثُ حُجَّةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى الْجَوَازِ، فَإِنِ اصْطَلَحُوا وَإِلَّا اسْتَوْفَى لِذِي الْحَقِّ حَقَّهُ وَثَبَتَ الْحُكْمُ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ أَصْحَابُ مَالِكٍ فِي صِفَةِ إِرْسَالِ الْمَاءِ الْأَعْلَى إِلَى الْأَسْفَلِ، فَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: يُدْخِلُ صَاحِبُ الْأَعْلَى جَمِيعَ الْمَاءِ فِي حَائِطِهِ وَيَسْقِي بِهِ، حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْمَاءُ مِنْ قَاعَةِ الْحَائِطِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ مِنَ الْقَائِمِ فِيهِ أَغْلَقَ مَدْخَلَ الْمَاءِ، وَصَرَفَ مَا زَادَ مِنَ الْمَاءِ عَلَى مِقْدَارِ الْكَعْبَيْنِ إِلَى مَنْ يَلِيهِ، فَيَصْنَعُ بِهِ مِثْلَ ذَلِكَ حَتَّى يَبْلُغَ السَّيْلُ إِلَى أَقْصَى الْحَوَائِطِ. وَهَكَذَا فَسَّرَهُ لِي مُطَرِّفٌ وَابْنُ الْمَاجِشُونِ. وَقَالَهُ ابْنُ وَهْبٍ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: إِذَا انْتَهَى الْمَاءُ فِي الْحَائِطِ إِلَى مِقْدَارِ الْكَعْبَيْنِ أَرْسَلَهُ كُلَّهُ إِلَى مَنْ تَحْتَهُ وَلَا يَحْبِسُ مِنْهُ شَيْئًا فِي حَائِطِهِ. قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: وَقَوْلُ مُطَرِّفٍ وَابْنُ الْمَاجِشُونِ أَحَبُّ إِلَيَّ وَهُمْ أَعْلَمُ بِذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَدِينَةَ دَارُهُمَا وَبِهَا كَانَتِ الْقَضِيَّةُ وَفِيهَا جَرَى الْعَمَلُ. الرَّابِعَةُ- رَوَى مَالِكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ فِي سَيْلٍ مَهْزُورٍ وَمُذَيْنِبٍ: (يُمْسِكُ حَتَّى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ يُرْسِلُ الْأَعْلَى عَلَى الْأَسْفَلِ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: (لَا أَعْلَمُ هَذَا الْحَدِيثَ يَتَّصِلُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ وَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَأَرْفَعُ أَسَانِيدِهِ مَا ذَكَرَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي مَالِكِ بْنِ ثَعْلَبَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ [أَتَاهُ أَهْلُ مَهْزُورٍ فَقَضَى أَنَّ الْمَاءَ إِذَا بَلَغَ الْكَعْبَيْنِ لَمْ يَحْبِسِ الْأَعْلَى. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ أَبِي حَازِمٍ الْقُرْطُبِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ] قَضَى فِي سَيْلٍ مَهْزُورٍ أَنْ يُحْبَسَ عَلَى كُلِّ حَائِطٍ حَتَّى يَبْلُغَ الْكَعْبَيْنِ ثم يرسل. وغيره من السيول كذلك. وسيل أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ عَنْ حَدِيثِ هَذَا الْبَابِ فَقَالَ: لَسْتُ أَحْفَظُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَدِيثًا يَثْبُتُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فِي هَذَا الْمَعْنَى- وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِهَذَا اللَّفْظِ- حَدِيثٌ ثَابِتٌ مُجْتَمَعٌ عَلَى صِحَّتِهِ. رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَيُونُسَ بْنِ يَزِيدَ جَمِيعًا عَنِ ابْنِ شِهَابٍ

Hak ortaya çıkmış olsa dahi hâkimin hasımları sulha yönlendirmesi [caizdir]. Mâlik ise bunu men etmiş, Şâfiî'nin bu konudaki görüşü ise farklılık göstermiştir. Bu hadis, [sulha yönlendirmenin] caiz olduğuna dair açık bir delildir; şayet uzlaşırlarsa [mesele çözülür], aksi takdirde hak sahibine hakkı eksiksiz verilir ve hüküm kesinleşir. Üçüncü Mesele- Mâlik'in mezhepdaşları, üst kısımdaki suyun alt kısma salıverilme şekli hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Habîb şöyle demiştir: Üst kısımdaki yerin sahibi suyun tamamını bahçesine alır ve onunla sular; su, bahçenin tabanından orada ayakta duran kişinin iki topuğuna ulaşınca suyun girişini kapatır ve iki topuk miktarını aşan suyu peşi sıra gelen kimseye yönlendirir. O da bu şekilde yapar, nihayetinde sel suyu bahçelerin en uç noktasına kadar ulaşır. Mutarrif ve İbnü'l-Mâcişûn bunu bana böyle açıklamışlardır. İbn Vehb de bu görüştedir. İbnü'l-Kâsım ise şöyle demiştir: Bahçedeki su iki topuk miktarına ulaştığında, suyun tamamını kendi altındaki kimseye salıverir ve bahçesinde sudan hiçbir şey tutmaz. İbn Habîb der ki: Mutarrif ile İbnü'l-Mâcişûn'un sözü bana daha sevimlidir ve onlar bu meseleyi daha iyi bilirler; zira Medine her ikisinin de yurdudur, hadise orada vuku bulmuş ve uygulama da orada cereyan etmiştir. Dördüncü Mesele- Mâlik'in Abdullah b. Ebî Bekr'den rivayet ettiğine göre kendisine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mehzûr ve Müzeynib vadilerindeki sel suyu hakkında şöyle buyurduğu ulaşmıştır: «[Su] iki topuğa ulaşıncaya kadar tutulur, sonra üst kısımda olan [suyu] alt kısma salıverir.» Ebû Ömer şöyle demiştir: “Bu hadisin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den herhangi bir vecihle muttasıl olarak ulaştığını bilmiyorum. Onun isnatlarının en merfû olanı, Muhammed b. İshâk'ın Ebû Mâlik b. Sa'lebe'den, onun da babasından zikrettiği rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [Mehzûr ahalisi geldi; bunun üzerine [Allah Resûlü] su iki topuğa ulaştığında üsttekinin [artık suyu] tutmayacağına hükmetti. Abdürrezzâk da Ebû Hâzim el-Kurtubî'den, o babasından, o dedesinden, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti:] Mehzûr sel suyunda, her bahçede iki topuğa ulaşıncaya kadar tutulup ardından salıverilmesine hükmetti. Diğer seller de böyledir.” Ebû Bekr el-Bezzâr'a bu babdaki hadis sorulduğunda: “Bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan bir hadis ezberimde yoktur” demiştir. Ebû Ömer şöyle der: Bu lafızla olmasa da bu manada sahihliğinde ittifak edilmiş sabit bir hadis mevcuttur. Bunu İbn Vehb, Leys b. Sa'd ve Yûnus b. Yezîd'den; her ikisi de İbn Şihâb'dan rivayet etmiştir.

أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ عَنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ خَاصَمَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ كَانَا يَسْقِيَانِ بِهَا كِلَاهُمَا النَّخْلَ، فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: سَرِّحِ الْمَاءَ، فَأَبَى عَلَيْهِ، فَاخْتَصَمَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ: (يُرْسِلُ) وَفِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ (إِذَا بَلَغَ الْمَاءُ الْكَعْبَيْنِ لَمْ يَحْبِسِ الْأَعْلَى) يَشْهَدُ لِقَوْلِ ابْنِ الْقَاسِمِ. وَمِنْ جِهَةِ النَّظَرِ أَنَّ الْأَعْلَى لَوْ لَمْ يُرْسِلْ إِلَّا مَا زَادَ عَلَى الْكَعْبَيْنِ لَا يَقْطَعُ ذَلِكَ الْمَاءَ فِي أَقَلِّ مُدَّةٍ، وَلَمْ يَنْتَهِ حَيْثُ يَنْتَهِي إِذَا أَرْسَلَ الْجَمِيعَ، وَفِي إِرْسَالِ الْجَمِيعِ بَعْدَ أَخْذِ الْأَعْلَى مِنْهُ مَا بَلَغَ الْكَعْبَيْنِ أَعَمُّ فَائِدَةً وَأَكْثَرُ نَفْعًا فِيمَا قَدْ جُعِلَ النَّاسُ فِيهِ شُرَكَاءَ، فَقَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ أَوْلَى عَلَى كُلِّ حَالٍ. هَذَا إِذَا لَمْ يَكُنْ أَصْلُهُ مِلْكًا لِلْأَسْفَلِ مُخْتَصًّا بِهِ، فَإِنَّ مَا اسْتَحَقَّ بِعَمَلٍ أَوْ بِمِلْكٍ صَحِيحٍ أَوِ اسْتِحْقَاقٍ قَدِيمٍ وَثُبُوتِ مِلْكٍ، فَكُلٌّ عَلَى حَقِّهِ عَلَى حَسَبِ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ بِيَدِهِ وَعَلَى أَصْلِ مَسْأَلَتِهِ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ) أَيْ ضِيقًا وَشَكًّا، وَمِنْهُ قِيلَ لِلشَّجَرِ الْمُلْتَفِّ: حَرَجٌ وَحَرَجَةٌ، وَجَمْعُهَا حِرَاجٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَيْ إِثْمًا بِإِنْكَارِهِمْ مَا قَضَيْتَ. (وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً) أَيْ يَنْقَادُوا لِأَمْرِكَ في القضاء. وقال الزجاج: (تَسْلِيماً) مصدر مؤكدو، فَإِذَا قُلْتَ: ضَرَبْتُ ضَرْبًا فَكَأَنَّكَ قُلْتَ لَا أَشُكُّ فِيهِ، وَكَذَلِكَ (وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً) أَيْ وَيُسَلِّمُوا لِحُكْمِكَ تَسْلِيمًا لَا يُدْخِلُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ شَكًّا.

Urve b. ez-Zübeyr kendisine Abdullah b. ez-Zübeyr'in ez-Zübeyr'den şunu anlattığını haber vermiştir: ez-Zübeyr, Harre'deki su arkları hususunda —ki ikisi de onunla hurmalıklarını suluyorlardı— Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'de bulunmuş ensârdan bir adamla davalaştı. Ensârî: “Suyu salıver” dedi, Zübeyr ise kabul etmedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhakeme oldular ve hadisi zikretti. Ebû Ömer şöyle dedi: Hadisteki: «Salıverir» ifadesi ile diğer hadisteki: «Su iki topuğa ulaştığında yukarıdaki suyu tutmaz» ifadesi İbnü'l-Kâsım'ın görüşüne şahitlik etmektedir. Kıyas ve akıl yürütme açısından da yukarıdaki kimse iki topuktan fazla olan kısmı salıverecek olursa, bu durum en kısa sürede suyu kesmez ve tamamını salıverdiği zaman ulaşacağı yere ulaşamaz. Yukarıdakinin iki topuğa ulaşan miktarı almasından sonra tamamını salıvermesinde, insanların ortak kılındığı bir şeyde daha genel bir fayda ve daha çok yarar vardır; dolayısıyla İbnü'l-Kâsım'ın görüşü her halükarda daha evladır. Bu durum, suyun kaynağı aşağıdaki kimsenin mülkü ve ona has olmadığı takdirdedir; zira emekle, sahih bir mülkiyetle veya kadim bir hak ve mülkiyetin sübutuyla hak edilen bir şey varsa, herkes elinde bulunan bu hakka ve meselenin esasına göre hakkı üzerindedir. Muvaffakiyet Allah'tandır. Beşincisi- Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } “sonra da verdiğin hükümden ötürü içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın” kavli, yani darlık ve şüphe duymaksızın demektir. Birbirine girmiş sık ağaçlar için “harecun ve harecatün (حَرَجٌ وَحَرَجَةٌ)”, çoğuluna da “hirâc (حِرَاجٌ)” denilmesi bundandır. ed-Dahhâk: “Yani verdiğin hükmü inkâr etmekle bir günah [hissetmeksizin]” demiştir. { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça” yani verdiğin kaza hükmünde emrine boyun eğmedikçe [iman etmiş olmazlar]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “{ تَسْلِيماً } pekiştirici (müekked) bir masdardır; nitekim 'darabtü darben (ضَرَبْتُ ضَرْبًا - öyle bir vurdum ki)' dediğinde sanki 'bundan hiç şüphe etmiyorum' demiş gibi olursun. Aynı şekilde { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } ifadesi de, yani senin hükmüne içlerine hiçbir şüphe sokmaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça demektir.”

[سورة النساء (٤): الآيات ٦٦ الى ٦٨]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 66-68]

وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨)

{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “Eğer biz onlara: «Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın» diye yazmış (emretmiş) olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, elbette haklarında daha hayırlı ve [imanları açısından] daha pekiştirici olurdu.” (66) { وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً } “O takdirde biz onlara katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik.” (67) { وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Ve onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik.” (68)

سَبَبُ نُزُولِهَا مَا رُوِيَ أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ تَفَاخَرَ هُوَ وَيَهُودِيٌّ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: وَاللَّهِ لَقَدْ كُتِبَ عَلَيْنَا أَنْ نَقْتُلَ أَنْفُسَنَا فَقَتَلْنَا، وَبَلَغَتِ الْقَتْلَى سَبْعِينَ أَلْفًا، فَقَالَ ثَابِتٌ: وَاللَّهِ لَوْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْنَا أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ لَفَعَلْنَا. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ السَّبِيعِيُّ: لَمَّا نَزَلَتْ (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ) الْآيَةَ، قَالَ رَجُلٌ: لَوْ أُمِرْنَا لَفَعَلْنَا، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانَا. فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (إِنَّ مِنْ أُمَّتِي رِجَالًا الْإِيمَانُ أَثْبَتُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي). قَالَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ: الْقَائِلُ ذَلِكَ هُوَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁، وَهَكَذَا ذَكَرَ مَكِّيٌّ أَنَّهُ أَبُو بَكْرٍ. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ أَنَّهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁. وَذُكِرَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ كُتِبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ لَبَدَأْتُ بِنَفْسِي وَأَهْلِ بَيْتِي. وَذَكَرَ أَبُو اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيُّ: أَنَّ الْقَائِلَ مِنْهُمْ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ، قَالُوا: لَوْ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا أَنْ نَقْتُلَ أَنْفُسَنَا أَوْ نَخْرُجَ مِنْ دِيَارِنَا لَفَعَلْنَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (الْإِيمَانُ أَثْبَتُ فِي قلوب الرجال من الجبال الرواسي). و (لَوْ) حَرْفٌ يَدُلُّ عَلَى امْتِنَاعِ الشَّيْءِ لِامْتِنَاعِ غَيْرِهِ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَمْ يَكْتُبْ ذَلِكَ عَلَيْنَا رِفْقًا بِنَا لِئَلَّا تَظْهَرَ مَعْصِيَتُنَا. فَكَمْ مِنْ أَمْرٍ قَصَّرْنَا عَنْهُ مَعَ خِفَّتِهِ فَكَيْفَ بِهَذَا الْأَمْرِ مَعَ ثِقَلِهِ! لَكِنْ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ تَرَكَ الْمُهَاجِرُونَ مَسَاكِنَهُمْ خَاوِيَةً وَخَرَجُوا يَطْلُبُونَ بِهَا عِيشَةً رَاضِيَةً. (مَا فَعَلُوهُ) أَيِ الْقَتْلَ وَالْخُرُوجَ (إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ) (قَلِيلٌ) بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ، وَالتَّقْدِيرُ مَا فَعَلَهُ أَحَدٌ إِلَّا قَلِيلٌ. وَأَهْلُ الْكُوفَةِ يَقُولُونَ: هُوَ عَلَى التَّكْرِيرِ مَا فَعَلُوهُ مَا فَعَلَهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ (إِلَّا قَلِيلًا) عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ. وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الشَّامِ. الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ، وَالرَّفْعُ أَجْوَدُ عِنْدَ جَمِيعِ النَّحْوِيِّينَ. وَقِيلَ: انْتَصَبَ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ، تَقْدِيرُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَلِيلًا مِنْهُمْ. وَإِنَّمَا صَارَ الرَّفْعُ أَجْوَدَ لِأَنَّ اللَّفْظَ أَوْلَى مِنَ الْمَعْنَى، وَهُوَ أَيْضًا يَشْتَمِلُ عَلَى الْمَعْنَى. وَكَانَ مِنَ الْقَلِيلِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ كَمَا ذَكَرْنَا. وَزَادَ الْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ وعمارا وَابْنَ مَسْعُودٍ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُمَا. (وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ) أفي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. (وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً) أَيْ عَلَى الْحَقِّ. (وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً) أَيْ ثَوَابًا فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: اللَّامُ لَامُ الْجَوَابِ، و (إِذاً) دَالَّةٌ عَلَى الْجَزَاءِ، وَالْمَعْنَى لَوْ فَعَلُوا مَا يوعظون به لاتيناهم.

Nüzul sebebi hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Sâbit b. Kays b. Şemmâs ile bir Yahudi karşılıklı övündüler. Yahudi: "Vallahi bize kendimizi öldürmemiz yazıldı (farz kılındı) da biz [kendimizi] öldürdük ve öldürülenlerin sayısı yetmiş bine ulaştı" dedi. Sâbit de: "Vallahi eğer Allah bize 'Kendinizi öldürün' diye yazsaydı, biz de mutlaka yapardık" dedi. Ebû İshak es-Sebîî ise şöyle demiştir: { وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ } ayeti indiğinde bir adam: "Eğer bize emredilseydi yapardık; bizi bundan muaf kılan Allah'a hamdolsun" dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: (إِنَّ مِنْ أُمَّتِي رِجَالًا الْإِيمَانُ أَثْبَتُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي) «Ümmetimden öyle adamlar vardır ki, iman onların kalplerinde sarsılmaz dağlardan daha sabittir» buyurdu. İbn Vehb dedi ki: Mâlik şöyle dedi: "Bunu söyleyen kişi Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tır." Mekkî de onun Ebû Bekir olduğunu zikretmiştir. en-Nakkâş ise onun Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh olduğunu zikretmiştir. Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Eğer bu bize yazılsaydı, önce kendimden ve ev halkımdan başlardım." Ebû'l-Leys es-Semerkandî ise bunu söyleyenlerin Ammâr b. Yâsir, İbn Mes'ûd ve Sâbit b. Kays olduğunu zikretmiştir; onlar: "Eğer Allah bize kendimizi öldürmemizi veya yurtlarımızdan çıkmamızı emretseydi bunu mutlaka yapardık" demişler, bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (الْإِيمَانُ أَثْبَتُ فِي قلوب الرجال من الجبال الرواسي) «İman, [o] adamların kalplerinde sarsılmaz dağlardan daha sabittir» buyurmuştur. (لَوْ - Eğer/şayet) kelimesi, bir şeyin bulunmamasından ötürü diğer bir şeyin de bulunmadığını gösteren bir edattır (şart harfi). Yüce Allah, isyanımız ortaya çıkmasın diye bize olan merhametinden ötürü bunu bize yazmadığını (farz kılmadığını) haber vermiştir. Zira hafif olmasına rağmen nice emirleri yerine getirmede kusur ettik; peki bu kadar ağır bir emir olsaydı halimiz nasıl olurdu! Fakat vallahi Muhacirler meskenlerini bomboş bıraktılar ve bununla hoşnut olunacak bir hayatı arzulayarak yurtlarından çıktılar. { مَا فَعَلُوهُ } “bunu yapmazlardı” yani öldürme ve çıkma işini, { إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna”. { قَلِيلٌ } kelimesi [fiildeki] vâv'dan bedeldir; takdiri 'mâ fealehû ehadun illâ kalîlün' (bunu pek azı dışında hiç kimse yapmazdı) şeklindedir. Kûfeliler ise: Tekrar üzere takdir edilerek 'mâ fealûhu mâ fealehû illâ kalîlün minhüm' (onu yapmazlardı, içlerinden pek azı dışında onu yapmazdı) şeklinde olduğunu söylerler. Abdullah b. Âmir ve Îsâ b. Ömer istisna üzere nasb ile { إِلَّا قَلِيلًا } şeklinde okumuşlardır. Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Diğer kıraat imamları ise merfû olarak [kalîlün şeklinde] okumuşlardır; bütün nahivcilere göre merfû okuyuş daha üstündür. Şöyle de denilmiştir: Nasb olması, takdiri 'illâ en yekûne kalîlen minhüm' (onlardan az bir topluluk olması müstesna) şeklinde gizli bir fiile dayanır. Merfû okuyuşun daha üstün sayılmasının sebebi, lafzın manaya öncelikli olması ve aynı zamanda manayı da kapsamasıdır. Zikrettiğimiz üzere bu az topluluktan olanlar Ebû Bekir, Ömer ve Sâbit b. Kays idi. Hasan ve Mukâtil, daha önce zikrettiğimiz Ammâr ile İbn Mes'ûd'u da eklemişlerdir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, bu onlar için elbette daha hayırlı... olurdu” yani dünyada ve ahirette [daha hayırlı olurdu]. { وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “ve [imanlarını] daha sağlamlaştırıcı” yani hak üzere daha sebat kılıcı olurdu. { وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً } “O zaman kendilerine tarafımızdan muhakkak büyük bir mükâfat verirdik” yani ahirette büyük bir sevap verirdik. Şöyle de denilmiştir: Lâm harfi cevab lâmıdır; { إِذاً } ise cezaya delalet eder. Mana şudur: Eğer kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi onlara mutlaka verirdik.

[سورة النساء (٤): الآيات ٦٩ الى ٧٠]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 69-70]

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠)

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠) } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, dosdoğru olanlar (sıddîklar), şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar! Bu lütuf Allah'tandır. Bilen olarak Allah yeter.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ) لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى الْأَمْرَ الَّذِي لَوْ فَعَلَهُ الْمُنَافِقُونَ حِينَ وُعِظُوا بِهِ وَأَنَابُوا إِلَيْهِ لَأَنْعَمَ عَلَيْهِمْ، ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ ثَوَابَ مَنْ يَفْعَلُهُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: (اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) وَهِيَ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ ﵇ عِنْدَ مَوْتِهِ (اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الْأَعْلَى). وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَا مِنْ نَبِيٍّ يَمْرَضُ إِلَّا خُيِّرَ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ) كَانَ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي مَرِضَ فِيهِ أَخَذَتْهُ بُحَّةٌ شَدِيدَةٌ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: (مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ) فَعَلِمْتُ أَنَّهُ خُيِّرَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لَمَّا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ الْأَنْصَارِيُّ- الَّذِي أُرِيَ الْأَذَانَ-: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِذَا مُتَّ وَمُتْنَا كُنْتَ فِي عِلِّيِّينَ لَا نَرَاكَ وَلَا نَجْتَمِعُ بِكَ، وَذَكَرَ حُزْنَهُ عَلَى ذَلِكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَذَكَرَ مَكِّيٌّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ هَذَا وَأَنَّهُ لَمَّا مَاتَ النَّبِيُّ ﷺ قَالَ: اللَّهُمَّ أَعْمِنِي حَتَّى لَا أَرَى شَيْئًا بَعْدَهُ، فَعَمِيَ [مَكَانَهُ]. وحكاه القشري فَقَالَ: اللَّهُمَّ أَعْمِنِي فَلَا أَرَى شَيْئًا بَعْدَ حَبِيبِي حَتَّى أَلْقَى حَبِيبِي، فَعَمِيَ مَكَانَهُ. وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَ شَدِيدَ الْحُبِّ لَهُ قَلِيلَ الصَّبْرِ عَنْهُ، فَأَتَاهُ ذَاتَ يَوْمٍ وَقَدْ تَغَيَّرَ لَوْنُهُ وَنَحَلَ جِسْمُهُ، يُعْرَفُ فِي وَجْهِهِ الْحُزْنُ، فَقَالَ لَهُ: (يَا ثَوْبَانُ مَا غَيَّرَ لَوْنَكَ) فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا بِي ضُرٌّ وَلَا وَجَعٌ، غَيْرَ أَنِّي إِذَا لَمْ أَرَكَ اشْتَقْتُ إِلَيْكَ وَاسْتَوْحَشْتُ وَحْشَةً شَدِيدَةً حَتَّى أَلْقَاكَ، ثُمَّ ذَكَرْتُ الْآخِرَةَ وَأَخَافُ أَلَّا أَرَاكَ هُنَاكَ، لِأَنِّي عَرَفْتُ أَنَّكَ تُرْفَعُ مَعَ النَّبِيِّينَ وَأَنِّي إِنْ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ كُنْتُ فِي مَنْزِلَةٍ هِيَ أَدْنَى مِنْ مَنْزِلَتِكَ، وَإِنْ لَمْ أَدْخُلْ فَذَلِكَ حِينَ لَا أَرَاكَ أَبَدًا، فأنزل الله

Bunda üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse” buyruğudur. Yüce Allah, münafıklar kendilerine vaaz ve nasihat edildiğinde bunu yapsalardı ve O'na yönelselerdi kendilerine nimet vereceği o emri zikredince, bundan sonra da bunu yapan kimsenin mükâfatını zikretmiştir. Bu ayet, Yüce Allah'ın: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Bizi doğru yola, kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna ilet” ayetinin tefsiridir. Peygamber aleyhisselâm'ın vefatı esnasında: « اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الْأَعْلَى » «Allahım! Refîk-i A'lâ'yı (en yüce dostu/makamı dilerim)!» buyruğundaki murad da budur. Buhârî'de Âişe'den [gelen rivayette] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « مَا مِنْ نَبِيٍّ يَمْرَضُ إِلَّا خُيِّرَ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ » «Hastalanan hiçbir peygamber yoktur ki dünya ile ahiret arasında muhayyer bırakılmasın (tercih hakkı verilmesin).» Vefat ettiği hastalığında kendisini şiddetli bir ses kısıklığı almıştı. O esnada kendisinin şöyle buyurduğunu işittim: { مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ } “...Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraber...” Bunun üzerine onun muhayyer bırakıldığını anladım. Bir grup [âlim] şöyle demiştir: Bu ayet, kendisine rüyada ezan öğretilen Abdullah b. Zeyd b. Abdirabbih el-Ensârî'nin: "Ey Allah'ın Resûlü! Sen vefat ettiğinde ve biz de vefat ettiğimizde, sen İlliyyîn'de (en yüce derecelerde) olacaksın; biz ise seni göremeyeceğiz ve seninle bir araya gelemeyeceğiz" deyip buna duyduğu üzüntüyü dile getirmesi üzerine inmiştir. Mekkî, bu Abdullah'tan şunu nakletmiştir: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde: "Allahım! Ondan sonra hiçbir şey görmeyeyim diye gözlerimi kör et!" diye dua etmiş, [bulunduğu yerde] gözleri kör olmuştur. Kuşeyrî de bunu naklederek şöyle dediğini aktarmıştır: "Allahım! Gözlerimi kör et ki sevgilime kavuşuncaya dek sevgilimden sonra hiçbir şey görmeyeyim!" Bunun üzerine hemen o anda gözleri kör olmuştur. Sa'lebî ise şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân hakkında inmiştir. Sevbân, onu çok sever ve onsuzluğa pek dayanamazdı. Bir gün rengi solmuş, bedeni zayıflamış ve yüzünden üzüntüsü belli olur bir halde Resûlullah'ın yanına geldi. Peygamber ona: « يَا ثَوْبَانُ مَا غَيَّرَ لَوْنَكَ » «Ey Sevbân, rengini ne değiştirdi?» diye sordu. O da şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü, bende ne bir dert ne de bir hastalık var; ancak seni görmediğim zaman sana büyük bir özlem duyuyorum ve sana kavuşuncaya kadar şiddetli bir yalnızlık hissediyorum. Sonra ahireti düşündüm ve orada seni göremeyeceğimden korktum; zira senin peygamberlerle beraber yükseltileceğini, benim ise cennete girsem bile senin makamından daha aşağı bir mertebede olacağımı, şayet cennete giremezsem işte o zaman seni ebediyen göremeyeceğimi anladım." Bunun üzerine Allah

تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. ذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْكَلْبِيِّ. وَأَسْنَدَ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ قَالَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: مَا يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نُفَارِقَكَ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّكَ إِذَا فَارَقْتَنَا رُفِعْتَ فَوْقَنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ). وَفِي طَاعَةِ اللَّهِ طَاعَةُ رَسُولِهِ وَلَكِنَّهُ ذَكَرَهُ تَشْرِيفًا لِقَدْرِهِ وَتَنْوِيهًا بِاسْمِهِ ﷺ وَعَلَى آلِهِ. (فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) أَيْ هُمْ مَعَهُمْ فِي دَارٍ وَاحِدَةٍ وَنَعِيمٍ وَاحِدٍ يَسْتَمْتِعُونَ بِرُؤْيَتِهِمْ وَالْحُضُورِ مَعَهُمْ، لَا أَنَّهُمْ يُسَاوُونَهُمْ فِي الدَّرَجَةِ، فَإِنَّهُمْ يَتَفَاوَتُونَ لَكِنَّهُمْ يَتَزَاوَرُونَ لِلِاتِّبَاعِ فِي الدُّنْيَا وَالِاقْتِدَاءِ. وَكُلُّ مَنْ فِيهَا قَدْ رُزِقَ الرِّضَا بِحَالِهِ، وَقَدْ ذَهَبَ عَنْهُ اعْتِقَادُ أَنَّهُ مَفْضُولٌ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ). وَالصِّدِّيقُ فِعِّيلٌ، الْمُبَالِغُ فِي الصِّدْقِ أَوْ فِي التَّصْدِيقِ، وَالصِّدِّيقُ هُوَ الَّذِي يُحَقِّقُ بِفِعْلِهِ مَا يَقُولُ بِلِسَانِهِ. وَقِيلَ: هُمْ فُضَلَاءُ أَتْبَاعِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ يَسْبِقُونَهُمْ إِلَى التَّصْدِيقِ كَأَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ اشْتِقَاقُ الصِّدِّيقِ وَمَعْنَى الشَّهِيدِ. وَالْمُرَادُ هُنَا بِالشُّهَدَاءِ عُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ، وَالصَّالِحِينَ سَائِرُ الصَّحَابَةِ ﵃ أجمعين. وقيل: الشُّهَداءِ) القتلى في سبيل الله. (الصَّالِحِينَ) صَالِحِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قُلْتُ: وَاللَّفْظُ يَعُمُّ كُلَّ صَالِحٍ وَشَهِيدٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالرِّفْقُ لِينُ الْجَانِبِ. وَسُمِّيَ الصَّاحِبُ رَفِيقًا لِارْتِفَاقِكَ بِصُحْبَتِهِ، وَمِنْهُ الرُّفْقَةُ لِارْتِفَاقِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ. وَيَجُوزُ (وَحَسُنَ أُولَئِكَ رُفَقَاءَ). قَالَ الْأَخْفَشُ: (رَفِيقاً) مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ وَهُوَ بِمَعْنَى رُفَقَاءَ، وَقَالَ: انْتَصَبَ عَلَى التَّمْيِيزِ فَوُحِّدَ لِذَلِكَ، فَكَأَنَّ الْمَعْنَى وَحَسُنَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ رَفِيقًا. كَمَا قَالَ تَعَالَى: (ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا) أَيْ نُخْرِجُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ طِفْلًا. وَقَالَ تَعَالَى: (يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ) وَيُنْظَرُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ ﷺ: (خَيْرُ الرُّفَقَاءِ أَرْبَعَةٌ) وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى هُنَا إلا أربعة فتأمله.

...Yüce [Allah] bu ayeti [indirdi]. Bunu el-Vâhidî, el-Kelbî'den rivayet etmiştir. Masrûk'tan da senediyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı dediler ki: "Dünyada senden ayrılmak bize yakışmaz [senden ayrı kalmaya dayanamayız]. Zira sen bizden ayrıldığında [vefat ettiğinde] bizim üstümüze [en yüksek mertebeye] yükseltilirsin." Bunun üzerine Yüce Allah: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle beraberdirler” ayetini indirdi. Gerçi Allah'a itaatte Resûlüne itaat de zaten vardır; fakat onun şanını yüceltmek ve adını tebcil etmek için sallallâhu aleyhi ve sellem ve âline O'nu [ayrıca] zikretmiştir. { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “İşte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerle beraberdirler”; yani onlar aynı yurtta ve aynı nimet içinde bulunarak onları görmek ve yanlarında hazır olmakla lezzet duyarlar; yoksa derece bakımından onlara eşit olacaklar demek değildir. Çünkü dereceleri birbirinden farklıdır; ancak dünyadaki tabi olma ve izinden gitme sebebiyle birbirlerini ziyaret ederler. Cennette bulunan herkes kendi durumuna razı olmakla rızıklandırılmıştır ve kendisinin daha aşağı mertebede olduğu düşüncesi de ondan giderilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık”. Sıddîk (الصِّدِّيقُ), fi'îl (فِعِّيل) vezninde olup doğrulukta veya tasdik etmekte çok ileri giden kimsedir. Sıddîk, diliyle söylediği şeyi fiiliyle gerçekleştiren kişidir. Şöyle de denilmiştir: Onlar, Ebû Bekir es-Sıddîk gibi, peygamberleri tasdik etmede öne geçen faziletli tabileridir. Sıddîk kelimesinin türeyişi ile şehîd kelimesinin anlamı daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti. Burada "şehitler" ile kastedilenler Ömer, Osman ve Ali; "salihler" ile kastedilenler ise diğer sahabilerin hepsidir (radıyallâhu anhüm ecmaîn). Şöyle de denilmiştir: Şehitler (الشُّهَدَاءِ), Allah yolunda öldürülenlerdir. Salihler (الصَّالِحِينَ) ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin salihleridir. Derim ki: Lafız her salihi ve şehidi kapsamaktadır, en doğrusunu Allah bilir. Rıfk (الرِّفْقُ), yumuşak davranmak demektir. Arkadaşa refîk (رَفِيق) denilmesi, onun arkadaşlığından faydalandığın (irtifak ettiğin) içindir. Birbirlerinden faydalandıkları için yol arkadaşlarına da rüfka (الرُّفْقَةُ) denilmiştir. [Ayetin] (وَحَسُنَ أُولَئِكَ رُفَقَاءَ) şeklinde [çoğul olarak] okunması da caizdir. el-Ahfeş şöyle demiştir: { رَفِيقاً } “arkadaş” lafzı hâl olarak mansubdur ve "rüfekā" (arkadaşlar) manasındadır. Yine o şöyle demiştir: Temyiz olarak mansub kılınmış, bu sebeple müfred (tekil) getirilmiştir; sanki mana: "Onların her biri arkadaş olarak ne güzel oldu!" şeklindedir. Nitekim Yüce Allah: { ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız” buyurmuştur ki yani "her birinizi bir çocuk olarak çıkarırız" demektir. Yüce Allah: { يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } “Göz ucuyla gizli gizli bakarlar” buyurmuştur. Bu ayetin manasına, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « خَيْرُ الرُّفَقَاءِ أَرْبَعَةٌ » «Yol arkadaşlarının en hayırlısı dörttür» hadisi de denk düşmektedir (karşılığıdır). Zira Yüce Allah burada sadece dört zümre zikretmiştir, bunu iyi düşün!

الثانية- في الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ ﵁، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مَرَاتِبَ أَوْلِيَائِهِ فِي كِتَابِهِ بَدَأَ بِالْأَعْلَى مِنْهُمْ وَهُمُ النَّبِيُّونَ، ثُمَّ ثَنَّى بِالصِّدِّيقِينَ وَلَمْ يَجْعَلْ بَيْنَهُمَا وَاسِطَةً. وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى تَسْمِيَةِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ صِدِّيقًا، كَمَا أَجْمَعُوا عَلَى تَسْمِيَةِ مُحَمَّدٍ ﵇ رَسُولًا، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَصَحَّ أَنَّهُ الصِّدِّيقُ وَأَنَّهُ ثَانِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَتَقَدَّمَ بَعْدَهُ أَحَدٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ) أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُمْ لَمْ يَنَالُوا [الدَّرَجَةَ] بِطَاعَتِهِمْ بَلْ نَالُوهَا بِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَرَمِهِ. خِلَافًا لِمَا قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّمَا يَنَالُ الْعَبْدُ ذَلِكَ بِفِعْلِهِ. فَلَمَّا امْتَنَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ بِمَا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ، وَكَانَ لا يجوز لا حد أَنْ يُثْنِيَ عَلَى نَفْسِهِ بِمَا لَمْ يَفْعَلْهُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkincisi- Ayette Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın hilafetine bir delil vardır; şöyle ki: Yüce Allah Kitabında veli kullarının mertebelerini zikrederken onların en yücesi olan peygamberlerle başlamış, ardından ikinci olarak sıddîkları zikretmiş ve bu ikisi arasına hiçbir vasıta koymamıştır. Müslümanlar, Muhammed aleyhisselâm'ı 'Resûl' diye isimlendirmede icmâ ettikleri gibi, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ı 'Sıddîk' diye isimlendirmede de icmâ etmişlerdir. Bu durum sabit olup onun Sıddîk olduğu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ikincisi olduğu kesinleşince, ondan sonra hiç kimsenin öne geçmesi caiz olmaz. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } “Bu lütuf Allah'tandır” kavli. Yüce Allah, onların [bu dereceye] kendi itaatleriyle değil, bilakis Yüce Allah'ın lütfu ve keremiyle eriştiklerini haber vermiştir. Mutezile'nin: "Kul buna ancak kendi fiiliyle erişir" şeklindeki görüşünün aksinedir. Yüce Allah, lütfundan veli kullarına bahşettiği şeylerle minnet buyurduğuna göre ve hiç kimsenin kendisinin yapmadığı bir şeyle kendini övmesi caiz olmadığına göre, bu durum onların sözünün batıl olduğuna delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤): آية ٧١]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 71]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١) } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte seferber olun.”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ) هَذَا خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ الْمُخْلِصِينَ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَمْرٌ لَهُمْ بِجِهَادِ الْكُفَّارِ وَالْخُرُوجِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَحِمَايَةِ الشَّرْعِ. وَوَجْهُ النَّظْمِ وَالِاتِّصَالِ بِمَا قَبْلُ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ طَاعَةَ اللَّهِ وَطَاعَةَ رَسُولِهِ، أَمَرَ أَهْلَ الطَّاعَةِ بِالْقِيَامِ بِإِحْيَاءِ دِينِهِ وَإِعْلَاءِ دعوته، وأمر هم أَلَّا يَقْتَحِمُوا عَلَى عَدُوِّهِمْ عَلَى جَهَالَةٍ حَتَّى يَتَحَسَّسُوا إِلَى مَا عِنْدَهُمْ، وَيَعْلَمُوا كَيْفَ يَرُدُّونَ عَلَيْهِمْ، فَذَلِكَ أَثْبَتُ لَهُمْ فَقَالَ: (خُذُوا حِذْرَكُمْ) فَعَلَّمَهُمْ مُبَاشَرَةَ الْحُرُوبِ. وَلَا يُنَافِي هَذَا التَّوَكُّلَ بَلْ هُوَ [مَقَامُ] عَيْنِ التَّوَكُّلِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي (آلِ عِمْرَانَ) وَيَأْتِي. وَالْحِذْرُ وَالْحَذَرُ لُغَتَانِ كَالْمِثْلِ وَالْمَثَلُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَكْثَرُ الْكَلَامِ الْحَذَرُ، وَالْحِذْرُ مَسْمُوعٌ أَيْضًا، يُقَالُ: خُذْ حَذَرَكَ، أَيِ احذر. وقيل: خذوا السلاح حذرا، لان بِهِ الْحَذَرُ وَالْحَذَرُ لَا يَدْفَعُ الْقَدَرَ. وَهِيَ:

Bunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın” buyruğudur. Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olan ihlaslı müminlere bir hitap olup onlara kâfirlerle cihad etmeyi, Allah yolunda sefere çıkmayı ve şeriatı korumayı emretmektedir. [Bu ayetin] öncesiyle nazım ve irtibat yönü şöyledir: Allah'a ve Resûlü'ne itaati zikredince, itaat ehline O'nun dinini ihya etmeyi ve davasını yüceltmeyi emretmiş; ayrıca düşmanlarının durumunu araştırıp öğreninceye ve onlara nasıl karşılık vereceklerini bilinceye kadar bilgisizce düşmanlarının üzerine atılmamalarını emretmiştir. Çünkü bu, onlar için daha sarsılmaz [bir yol]dur. Bu sebeple: { خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Tedbirinizi alın” buyurarak onlara bizzat savaş idaresini öğretmiştir. Bu durum tevekküle aykırı değildir; bilakis Âl-i İmrân [Suresi'nde] geçtiği ve ileride de geleceği üzere bizzat tevekkülün [makamıdır] / kendisidir. Hızr (حِذْر) ve hazer (حَذَر), "misl" ve "mesel" gibi iki ayrı lügattir (kullanımdır). Ferrâ şöyle demiştir: "Kelâmda en yaygın olanı 'el-hazer'dir; ancak 'el-hızr' da işitilmiştir. 'Sakın, tedbirini al' anlamında 'Huz hazarake' (خُذْ حَذَرَكَ) denilir." Şöyle de denilmiştir: Tedbir gereği silahlarınızı alın; zira tedbir silahla alınır. Yoksa tedbir kaderi savuşturamaz. Bu [meseleler] şunlardır:

الثَّانِيةُ- خِلَافًا لِلْقَدَرِيَّةِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ الْحَذَرَ يدفع ويمنع من مكايد الْأَعْدَاءِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ مَا كَانَ لِأَمْرِهِمْ بِالْحَذَرِ مَعْنًى. فَيُقَالُ لَهُمْ: لَيْسَ فِي الآية دليل على أن الحذر ينفع مِنَ الْقَدَرِ شَيْئًا، وَلَكِنَّا تُعُبِّدْنَا بِأَلَّا نُلْقِيَ بِأَيْدِينَا إِلَى التَّهْلُكَةِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (اعْقِلْهَا وَتَوَكَّلْ). وَإِنْ كَانَ الْقَدَرُ جَارِيًا عَلَى مَا قُضِيَ، وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ، فَالْمُرَادُ مِنْهُ طُمَأْنِينَةُ النَّفْسِ، لَا أَنَّ ذَلِكَ يَنْفَعُ مِنَ الْقَدَرِ وكذلك أخذ الحذر. الدليل عَلَى ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَثْنَى عَلَى أَصْحَابِ نَبِيِّهِ ﷺ بِقَوْلِهِ: (قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا) فَلَوْ كَانَ يُصِيبُهُمْ غَيْرُ مَا قَضَى عَلَيْهِمْ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْكَلَامِ مَعْنًى. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَانْفِرُوا ثُباتٍ) يُقَالُ: نَفَرَ يَنْفِرُ (بِكَسْرِ الْفَاءِ) نَفِيرًا. وَنَفَرَتِ الدَّابَّةُ تَنْفُرُ (بِضَمِّ الْفَاءِ) نُفُورًا، الْمَعْنَى: انْهَضُوا لِقِتَالِ الْعَدُوِّ. وَاسْتَنْفَرَ الْإِمَامُ النَّاسَ دَعَاهُمْ إِلَى النَّفْرِ، أَيْ لِلْخُرُوجِ إِلَى قِتَالِ الْعَدُوِّ. وَالنَّفِيرُ اسْمٌ لِلْقَوْمِ الَّذِينَ يَنْفِرُونَ، وَأَصْلُهُ مِنَ النِّفَارِ وَالنُّفُورِ وَهُوَ الْفَزَعُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً أَيْ نَافِرِينَ. وَمِنْهُ نَفَرَ الْجِلْدُ أَيْ وَرِمَ. وَتَخَلَّلَ رَجُلٌ بِالْقَصَبِ فَنَفَرَ فَمُهُ أَيْ وَرِمَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِنَّمَا هُوَ مِنْ نِفَارِ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ وَهُوَ تَجَافِيهِ عَنْهُ وَتَبَاعُدُهُ مِنْهُ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: النَّفَرُ عِدَّةُ رِجَالٍ مِنْ ثَلَاثَةٍ إِلَى عَشَرَةٍ. وَالنَّفِيرُ النَّفَرُ أَيْضًا، وَكَذَلِكَ النَّفْرُ وَالنُّفْرَةُ، حَكَاهَا الْفَرَّاءُ بِالْهَاءِ. وَيَوْمُ النَّفْرِ: يَوْمَ يَنْفِرُ النَّاسُ عَنْ مِنًى. (ثُباتٍ) مَعْنَاهُ جَمَاعَاتٌ مُتَفَرِّقَاتٌ. وَيُقَالُ: ثُبِينَ يُجْمَعُ جَمْعَ السَّلَامَةِ فِي التَّأْنِيثِ وَالتَّذْكِيرِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ كلثوم:

İkincisi- Kaderiyye'nin: "Tedbir, düşmanların hile ve tuzaklarını savuşturur ve engeller; şayet böyle olmasaydı tedbir almalarının emredilmesinin bir anlamı olmazdı" şeklindeki görüşlerine aykırıdır. Onlara şöyle denilir: Ayette, tedbirin kaderden hiçbir şeyi savuşturup fayda sağlayacağına dair bir delil yoktur; ancak biz tehlikeye kendi ellerimizle atılmamakla ibadet ve kulluk mükellefiyeti altına sokulduk. (اعْقِلْهَا وَتَوَكَّلْ) «Onu bağla ve tevekkül et» hadisi de bundandır. Kader takdir edilen üzere cereyan etse ve Allah dilediğini yapsa da, bundan maksat nefsin tatmin olması ve huzur bulmasıdır; yoksa bunun ve aynı şekilde tedbir almanın kaderi değiştireceğinden ötürü değildir. Bunun delili şudur: Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını şu buyruğuyla övmüştür: { قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا } “De ki: Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı şey gelir.” Eğer onların başına aleyhlerine takdir edilenden başkası gelseydi, bu sözün bir anlamı olmazdı. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { فَانْفِرُوا ثُباتٍ } “bölük bölük savaşa çıkın” kavli. [Arapçada] 'Nefere yenfiru' (fâ harfinin kesresiyle) 'nefîran' denir. Binek hayvanı ürktüğünde ise 'neferati'd-dâbbetü tenfuru' (fâ harfinin dammesiyle) 'nufûran' denir. Mana: Düşmanla savaşmak için harekete geçip kalkın demektir. İmam insanları 'istenfere' ettiğinde onları sefere (nefre), yani düşmanla savaşa çıkmaya çağırmış olur. en-Nefîr (النَّفِيرُ), savaşa çıkan topluluğun adıdır; aslı nifâr (النِّفَارِ) ve nüfûr (النُّفُورِ) kelimelerinden gelir ki bu da ürküp kaçmak/korkuyla fırlamaktır. Yüce Allah'ın: { وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “arkalarını dönüp kaçarak uzaklaşırlar” kavli bundandır, yani ürküp kaçarak demektir. Deri şiştiğinde 'nefera'l-cildu' denmesi de bundandır. Bir adam kürdanla dişini temizleyip ağzı şiştiğinde 'nefera femuhu' (ağzı şişti) denir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bu ancak bir şeyin diğer bir şeyden ürküp kaçmasından gelir ki bu da ondan uzaklaşması ve ayrılmasıdır. İbn Fâris dedi ki: en-Nefer (النَّفَرُ), üçten ona kadar olan erkekler topluluğudur. en-Nefîr de nefer anlamındadır; aynı şekilde en-nefr ve en-nufrah da böyledir, el-Ferrâ bunu tâ-i te'nîs ile nakletmiştir. Yevmü'n-Nefr (يَوْمُ النَّفْرِ) ise insanların Mina'dan ayrılıp dağıldıkları gündür. { ثُباتٍ } “bölük bölük”, ayrı ayrı cemaatler ve müfrezeler demektir. 'Sübîne (ثُبِينَ)' de denir; müennes ve müzekker kurallı çoğul (cem'-i selâme) olarak çoğul yapılır. Amr b. Külsûm şöyle demiştir:

فأما يوم خشينا عَلَيْهِمْ ... فَتُصْبِحُ خَيْلُنَا عُصْبًا ثُبِينَا

Bizden korktukları o gün ise ... atlarımız bölükler halinde, cemaatler olarak sabahlar.