Binûn

[Nisâ Suresi Tefsiri] — 8. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَقَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُباتٍ) كِنَايَةٌ عَنِ السَّرَايَا، الْوَاحِدَةُ ثُبَةٌ وَهِيَ الْعِصَابَةُ مِنَ النَّاسِ. وَكَانَتْ فِي الْأَصْلِ الثُّبْيَةُ. وَقَدْ ثَبَّيْتُ الْجَيْشَ جَعَلْتُهُمْ ثُبَةً ثُبَةً. وَالثُّبَةُ: وَسَطَ الْحَوْضِ الَّذِي يَثُوبُ إِلَيْهِ الْمَاءُ أَيْ يَرْجِعُ قَالَ النَّحَّاسُ: وَرُبَّمَا تَوَهَّمَ الضَّعِيفُ فِي الْعَرَبِيَّةِ أَنَّهُمَا وَاحِدٌ، وَأَنَّ أَحَدَهُمَا مِنَ الْآخَرِ، وَبَيْنَهُمَا فَرْقٌ، فَثُبَةُ الْحَوْضِ يُقَالُ فِي تَصْغِيرِهَا: ثُوَيْبَةُ، لِأَنَّهَا مِنْ ثَابَ يَثُوبُ. وَيُقَالُ فِي [ثبة] الجماعة: ثيبة. قال غير: فَثُبَةُ الْحَوْضِ مَحْذُوفَةُ الْوَاوِ وَهُوَ عَيْنُ الْفِعْلِ، وثبة الجماعة

Yüce Allah'ın {ثُباتٍ} “bölük bölük” buyruğu, seriyyelerden (askerî birliklerden) kinayedir. Tekili *sübe* (ثُبَة) olup insan topluluğu/bölüğü demektir. Aslı ise *es-sübye* (الثُّبْيَة) idi. [Nitekim] orduyu bölük bölük yaptığım zaman (ثَبَّيْتُ الْجَيْشَ) denir. *es-Sübe* (الثُّبَةُ), aynı zamanda havuzun, suyun kendisine dönüp toplandığı orta kısmıdır. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Arapça bilgisi zayıf olan kimse, belki de bu iki kelimenin bir ve aynı olduğunu, birinin diğerinden türediğini vehmedebilir. Oysa aralarında fark vardır. Havuzun *sübe*si için tasgîr (küçültme) yapıldığında *süveybe* (ثُوَيْبَة) denir; çünkü bu, *sâbe yesûbu* (ثَابَ يَثُوبُ) kökündendir. Cemaat/bölük [anlamındaki sübe] için ise tasgîr olarak *sübeye* (ثُيَيْبَة) denir." Bir başkası da şöyle demiştir: Havuzun sübesinde 'aynü'l-fiil olan vâv harfi hazfedilmiştir; cemaat sübesi ise...

مُعْتَلُّ اللَّامِ مِنْ ثَبَا يَثْبُو مِثْلَ خَلَا يَخْلُو. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الثُّبَةُ بِمَعْنَى الْجَمَاعَةِ مِنْ ثُبَةِ الْحَوْضِ، لِأَنَّ الْمَاءَ إِذَا ثَابَ اجتمع فعلى هذا تصغر به الجماعة ثوبية فَتَدْخُلُ إِحْدَى الْيَاءَيْنِ فِي الْأُخْرَى. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ثُبَةَ الْجَمَاعَةِ إِنَّمَا اشْتُقَّتْ مِنْ ثَبَيْتُ عَلَى الرَّجُلِ إِذَا أَثْنَيْتُ عَلَيْهِ فِي حَيَاتِهِ وَجَمَعْتُ مَحَاسِنَ ذِكْرِهِ فَيَعُودُ إِلَى الِاجْتِمَاعِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً) مَعْنَاهُ الْجَيْشُ الْكَثِيفُ مَعَ الرَّسُولِ ﵇، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. وَلَا تُخْرَجُ السَّرَايَا إِلَّا بِإِذْنِ الْإِمَامِ لِيَكُونَ مُتَجَسِّسًا لَهُمْ، عَضُدًا مِنْ وَرَائِهِمْ، وَرُبَّمَا احْتَاجُوا إِلَى دَرْئِهِ. وَسَيَأْتِي حُكْمُ السَّرَايَا وَغَنَائِمِهِمْ وَأَحْكَامُ الْجُيُوشِ وَوُجُوبُ النَّفِيرِ فِي (الْأَنْفَالِ) وَ (بَرَاءَةٌ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- ذَكَرَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَقِيلَ إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا) وَبِقَوْلِهِ: (إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ)، وَلَأَنْ يَكُونَ (انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا) مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ: (فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً) وَبِقَوْلِهِ: (وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً) أَوْلَى، لِأَنَّ فَرْضَ الْجِهَادِ تَقَرَّرَ عَلَى الْكِفَايَةِ، فَمَتَى سَدَّ الثُّغُورَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ أُسْقِطَ الْفَرْضُ عَنِ الْبَاقِينَ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْآيَتَيْنِ جَمِيعًا مُحْكَمَتَانِ، إِحْدَاهُمَا فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى تَعَيُّنِ الْجَمِيعِ، وَالْأُخْرَى عِنْدَ الِاكْتِفَاءِ بِطَائِفَةٍ دون غيرها.

tıpkı 'halâ yahlû (خَلَا يَخْلُو)' gibi 'sebâ yesbû (ثَبَا يَثْبُو)' kökünden olup lâm'ul-fiili illetlidir. Cemaat anlamındaki sübe kelimesinin havuzun sübesinden gelmiş olması da caizdir; çünkü su toplandığında 'sâbe' denir; bu takdire göre cemaat kelimesi 'süveybiyyetün' şeklinde tasgîr edilir ve iki yâ harfinden biri diğerine idğam edilir. Şöyle de denilmiştir: Cemaat anlamındaki sübe, bir adamı hayattayken övdüğünde ve güzel hasletlerini bir araya getirdiğinde söylenen 'sebbeytü ale'r-racul' ifadesinden türetilmiştir; bu da yine toplanmaya racidir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } “yahut hep birlikte seferber olun” kavli, Resûl aleyhisselâm ile birlikte büyük ve kalabalık bir ordu olarak [çıkın] demektir; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Seriyyeler (akıncı birlikleri), kendilerine bir gözcü, arkalarında bir güç ve dayanak olması ve bazen onun savuşturma ve yardımına ihtiyaç duyabilecekleri için ancak imamın (devlet başkanının) izniyle çıkarılır. Seriyyelerin ve ganimetlerinin hükmü, orduların ahkâmı ve seferberliğin vücûbiyeti inşâallahu teâlâ Enfâl ve Berâe (Tevbe) surelerinde gelecektir. Beşincisi- İbn Huveyzimendâd şunu zikretmiştir: Bu ayetin Yüce Allah'ın: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak savaşa çıkın” kavli ve { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ } “Eğer seferber olmazsanız [Allah] sizi cezalandırır” kavli ile mensuh olduğu söylenmiştir. Ancak cihad farzı farz-ı kifâye olarak sabit olduğundan, Müslümanların bir kısmı sınırları koruyup düşmana karşı koyduğunda farziyetin diğerlerinin üzerinden düşmesi sebebiyle; { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } ayetinin { فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } kavli ve { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkmaları gerekmez” kavli ile mensuh olması daha evladır. Doğru olan ise her iki ayetin de muhkem olduğudur; bunlardan biri herkesin bizzat savaşa çıkmasına ihtiyaç duyulan zamana aittir, diğeri ise diğerleri olmaksızın bir toplulukla yetinildiği duruma aittir.

[سورة النساء (٤): الآيات ٧٢ الى ٧٣]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 72-73]

وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣)

{ وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣) } “İçinizden öyleleri vardır ki, muhakkak ağırdan alırlar. Başınıza bir musibet gelirse: 'Doğrusu Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım' der. Eğer size Allah'tan bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der: 'Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarıya (ganimete) erseydim!'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ. وَالتَّبْطِئَةُ وَالْإِبْطَاءُ التَّأَخُّرُ، تَقُولُ: مَا أَبْطَأَكَ عَنَّا، فَهُوَ لَازِمٌ. وَيَجُوزُ بَطَّأْتُ فُلَانًا عن كذا أي أخرته، فهو متعد.

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “İçinizden muhakkak ağırdan alanlar vardır” kavliyle münafıklar kastedilmektedir. et-Tebtîe (التَّبْطِئَةُ) ve el-İbtâ (الْإِبْطَاءُ), gecikmek ve geri kalmak demektir. "Bize gelmekte seni ne geciktirdi? (مَا أَبْطَأَكَ عَنَّا)" dersin; bu durumda [fiil] lâzım (geçişsiz)dir. "Falancayı falan şeyden alıkoydum / geri bıraktım (بَطَّأْتُ فُلَانًا عن كذا)" demek de caizdir ki "onu geciktirdim" demektir; bu durumda ise [fiil] müteaddî (geçişli)dir.

وَالْمَعْنَيَانِ مُرَادٌ فِي الْآيَةِ، فَكَانُوا يَقْعُدُونَ عَنِ الْخُرُوجِ وَيُقْعِدُونَ غَيْرَهُمْ. وَالْمَعْنَى أَنَّ مِنْ دُخَلَائِكُمْ وَجِنْسِكُمْ وَمِمَّنْ أَظْهَرَ إِيمَانَهُ لَكُمْ. فَالْمُنَافِقُونَ فِي ظَاهِرِ الْحَالِ مِنْ أَعْدَادِ الْمُسْلِمِينَ بِإِجْرَاءِ أَحْكَامِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ (لَمَنْ) لَامُ توكيد، والثانية لام قسم، و (من) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَصِلَتُهَا (لَيُبَطِّئَنَّ) لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى الْيَمِينِ، وَالْخَبَرُ (مِنْكُمْ). وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَالنَّخَعِيُّ وَالْكَلْبِيُّ (وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ) بِالتَّخْفِيفِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ (وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ) بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ اللَّهَ خَاطَبَهُمْ بِقَوْلِهِ: (وَإِنَّ مِنْكُمْ) وَقَدْ فَرَّقَ اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ بِقَوْلِهِ (وَما هُمْ مِنْكُمْ) وَهَذَا يَأْبَاهُ مَسَاقُ الْكَلَامِ وَظَاهِرُهُ. وَإِنَّمَا جَمَعَ بَيْنَهُمْ فِي الْخِطَابِ مِنْ جِهَةِ الْجِنْسِ وَالنَّسَبِ كَمَا بَيَّنَّا لَا مِنْ جِهَةِ الْإِيمَانِ. هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: (فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ) أَيْ قَتْلٌ وَهَزِيمَةٌ (قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ) يَعْنِي بِالْقُعُودِ، وَهَذَا لَا يَصْدُرُ إِلَّا مِنْ مُنَافِقٍ، لَا سِيَّمَا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ الْكَرِيمِ، بعيد أن يقول مُؤْمِنٌ. وَيَنْظُرُ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ مَا رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِخْبَارًا عَنِ الْمُنَافِقِينَ (إِنَّ أَثْقَلَ صَلَاةٍ عَلَيْهِمْ صَلَاةُ الْعِشَاءِ وَصَلَاةُ الْفَجْرِ ولو يعلمون ما فيهما لا توهما وَلَوْ حَبْوًا) الْحَدِيثَ. فِي رِوَايَةٍ (وَلَوْ عَلِمَ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَجِدُ عَظْمًا سَمِينًا لَشَهِدَهَا) يَعْنِي صلاة العشاء. يقول: لو لاح شي مِنَ الدُّنْيَا يَأْخُذُونَهُ وَكَانُوا عَلَى يَقِينٍ مِنْهُ لَبَادَرُوا إِلَيْهِ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: (وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ) أَيْ غَنِيمَةٌ وَفَتْحٌ (لَيَقُولَنَّ) هَذَا الْمُنَافِقُ قَوْلَ نَادِمٍ حَاسِدٍ (يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً) (كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ) فَالْكَلَامُ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ. وقيل: المعنى (لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ) أَيْ كَأَنْ لَمْ يُعَاقِدْكُمْ عَلَى الْجِهَادِ. وَقِيلَ: هُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ لَيَقُولُنَّ) بِضَمِّ اللَّامِ عَلَى مَعْنَى (مَنْ)، لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ (لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ) لَيْسَ يَعْنِي رَجُلًا بِعَيْنِهِ. وَمَنْ فَتَحَ اللَّامَ أَعَادَ فَوَحَّدَ الضَّمِيرَ عَلَى لَفْظِ (مَنْ). وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ (كَأَنْ لَمْ تَكُنْ) بِالتَّاءِ عَلَى لَفْظِ الْمَوَدَّةِ. وَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ جَعَلَ مَوَدَّةً بِمَعْنَى الْوُدِّ. وَقَوْلُ الْمُنَافِقِ (يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ) عَلَى وَجْهِ الْحَسَدِ أَوِ الْأَسَفِ

Her iki mana da ayette kastedilmiştir; nitekim onlar hem kendileri savaşa çıkmayıp geri kalıyorlar hem de başkalarını alıkoyuyorlardı. Anlamı şudur: Sizin aranıza karışanlardan, sizin soyunuzdan/kavminizden ve size imanını açıkça gösterenlerdendir. Çünkü münafıklar, haklarında Müslümanların hükümleri uygulandığından zahirde Müslümanların sayısından [sayılırlar]. { لَمَنْ } kavlindeki lâm tekid lâmıdır, ikincisi ise kasem lâmıdır. { مَنْ } nasb mahallindedir, sılası ise { لَيُبَطِّئَنَّ }dir; zira bunda yemin anlamı vardır. Haber ise { مِنْكُمْ }dur. Mücâhid, en-Nehaî ve el-Kelbî hafifleterek (şeddesiz) { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبْطِئَنَّ } şeklinde okumuşlardır; mana birdir. Bir görüşe göre { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } kavliyle kastedilenler bazı müminlerdir; zira Allah onlara { وَإِنَّ مِنْكُمْ } diyerek hitap etmiştir. Oysa Yüce Allah { وَما هُمْ مِنْكُمْ } “Onlar sizden değildirler” kavliyle müminlerle münafıkların arasını ayırmıştır. Fakat sözün akışı ve zahiri bunu reddetmektedir. Hitapta onları bir araya getirmesi, açıkladığımız üzere iman cihetiyle değil, soy ve nesep cihetiyledir. Bu, cumhurun görüşüdür ve inşâallâhu teâlâ sahih olan da budur; doğrusunu en iyi Allah bilir. Buna Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } yani öldürülme ve hezimet, { قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ } yani savaşa çıkmayıp oturmakla [kurtulduğum için] buyurması delalet eder; bu ise ancak bir münafıktan sadır olur, bilhassa o faziletli zamanda bir müminin bunu söylemesi uzaktır. İmamların Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in münafıklardan haber vererek şöyle buyurduğunu rivayet etmeleri de bu ayete bakmaktadır (onunla uyumludur): « إِنَّ أَثْقَلَ صَلَاةٍ عَلَيْهِمْ صَلَاةُ الْعِشَاءِ وَصَلَاةُ الْفَجْرِ وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لَأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا » «Münafıklara en ağır gelen namaz yatsı namazı ile sabah namazıdır. Eğer bu iki namazdaki [sevabı] bilselerdi, emekleyerek de olsa onlara gelirlerdi.» hadis... Bir rivayette: « وَلَوْ عَلِمَ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَجِدُ عَظْمًا سَمِينًا لَشَهِدَهَا » «Onlardan biri semiz [etli] bir kemik bulacağını bilseydi, mutlaka ona (yatsı namazına) katılırdı» yani yatsı namazına [gelirdi]. Şunu demek istemektedir: Eğer alabilecekleri dünyalıktan bir şey beliriverseydi ve bundan kesin emin olsalardı, derhal ona koşarlardı. İşte Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ } yani ganimet ve fetih, { لَيَقُولَنَّ } bu münafık pişman ve hasetçi birinin sözü olarak şöyle diyecektir: { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً } “Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir kurtuluşa (ve kazanca) erseydim!” { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ } { بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } kavlinin manası budur. Bu ifadede takdim ve tehir (öne alma ve sonraya bırakma) vardır. Bir görüşe göre mana şöyledir: { لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } yani sanki sizinle cihat üzerine ahitleşmemiş gibi. Bir görüşe göre ise o, hal olarak nasb mahallindedir. el-Hasan { لَيَقُولُنَّ } şeklinde lâm'ı zammeli olarak { مَنْ }in manasına göre okumuştur; çünkü { لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } kavlinin manası bizzat belirli bir kişiyi kastetmemektedir. Lâm harfini fethalı okuyan kimse ise zamiri { مَنْ } lafzına döndürerek tekil kılmıştır. İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Hafs { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ } lafzını "meveddet" kelimesinin lafzına binaen "tâ" (ت) harfi ile okumuşlardır. "Yâ" (ي) harfi ile okuyan ise "meveddet"i "vüdd" (sevgi) manasında kılmıştır. Münafığın { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ } demesi haset veya teessüf (eseflenme) cihetiyledir

عَلَى فَوْتِ الْغَنِيمَةِ مَعَ الشَّكِّ فِي الْجَزَاءِ مِنَ اللَّهِ. (فَأَفُوزَ) جَوَابُ التَّمَنِّي وَلِذَلِكَ نُصِبَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ (فَأَفُوزُ) بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ تَمَنَّى الْفَوْزَ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: يَا لَيْتَنِي أَفُوزُ فَوْزًا عَظِيمًا. وَالنَّصْبُ عَلَى الْجَوَابِ، وَالْمَعْنَى إِنْ أَكُنْ مَعَهُمْ أَفُزْ. وَالنَّصْبُ فِيهِ بِإِضْمَارِ (أَنْ) لِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى تَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ، التَّقْدِيرُ يَا لَيْتَنِي كان لي حضور ففوز.

üzüntüsü sebebiyledir. { فَأَفُوزَ } temenninin cevabıdır ve bu sebeple mansub kılınmıştır. el-Hasan kazanmayı temenni ettiği üzere merfû olarak { فَأَفُوزُ } şeklinde okumuştur; sanki: "Keşke büyük bir başarıya ersem" demiştir. Nasb olması cevabîlik üzerinedir ve manası: "Eğer onlarla beraber olsaydım kazanırdım" demektir. Bundaki nasb gizli bir 'en (أَنْ)' iledir; çünkü masdar teviline hamledilmiştir, takdiri ise: "Keşke benim için bir hazır bulunma olsaydı da ardından kazansaydım" şeklindedir.

[سورة النساء (٤): آية ٧٤]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 74]

فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤)

{ فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) } “O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona yakında büyük bir mükâfat vereceğiz.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْكُفَّارَ] (الَّذِينَ يَشْرُونَ) أَيْ يَبِيعُونَ، أَيْ يَبْذُلُونَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ لِلَّهِ ﷿ (بِالْآخِرَةِ) أَيْ بِثَوَابِ الْآخِرَةِ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) شَرْطٌ. (فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ) عَطْفٌ عَلَيْهِ، وَالْمُجَازَاةُ (فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً). وَمَعْنَى (فَيُقْتَلْ) فَيُسْتَشْهَدُ. (أَوْ يَغْلِبْ) يَظْفَرُ فَيَغْنَمُ. وَقَرَأَتْ طَائِفَةٌ (وَمَنْ يُقاتِلْ) (فَلْيُقَاتِلْ) بِسُكُونِ لَامِ الْأَمْرِ. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ (فَلْيُقَاتِلْ) بِكَسْرِ لَامِ الْأَمْرِ. فَذَكَرَ تَعَالَى غَايَتَيْ حَالَةِ الْمُقَاتِلِ وَاكْتَفَى بِالْغَايَتَيْنِ عَمَّا بَيْنَهُمَا، ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. الثَّالِثَةُ- ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي التَّسْوِيَةَ بَيْنَ مَنْ قُتِلَ شَهِيدًا أَوِ انْقَلَبَ غَانِمًا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (تَضَمَّنَ اللَّهُ لِمَنْ خَرَجَ فِي سَبِيلِهِ لَا يُخْرِجُهُ إِلَّا جِهَادٌ فِي سَبِيلِي وَإِيمَانٌ بِي وَتَصْدِيقٌ بِرُسُلِي فَهُوَ عَلَيَّ ضَامِنٌ أَنْ أُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ أَوْ أُرْجِعَهُ إِلَى مَسْكَنِهِ الَّذِي خَرَجَ مِنْهُ نَائِلًا مَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَفِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَا مِنْ غَازِيَةٍ تَغْزُو فِي سبيل

Burada üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşsınlar” buyruğudur. Hitap müminleredir; yani Allah yolunda [kâfirlerle] savaşsınlar. { الَّذِينَ يَشْرُونَ } “Satanlar” yani nefislerini ve mallarını aziz ve celil olan Allah için feda edenler, satanlar. { بِالْآخِرَةِ } “Ahiret karşılığında” yani ahiret sevabı karşılığında demektir. İkincisi: Yüce Allah'ın { وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Kim Allah yolunda savaşırsa” buyruğu şarttır. { فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ } “Öldürülür veya galip gelirse” ifadesi buna matuftur. Şartın cevabı ise { فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “Biz ona yakında büyük bir mükâfat vereceğiz” kısmıdır. { فَيُقْتَلْ } “Öldürülür” ifadesinin anlamı şehit edilir; { أَوْ يَغْلِبْ } “Veya galip gelirse” ise zafer kazanıp ganimet elde eder demektir. Bir grup { وَمَنْ يُقاتِلْ } [yerine] { فَلْيُقَاتِلْ } şeklinde emir lâm'ının sükûnu ile okumuştur. Bir diğer grup ise { فَلْيُقَاتِلْ } şeklinde emir lâm'ının kesresiyle okumuştur. Yüce Allah, savaşanın durumunun iki nihai gayesini zikretmiş ve bu iki nihai gaye ile ikisi arasında kalan halleri zikretmekten müstağni kalmıştır; bunu İbn Atiyye ifade etmiştir. Üçüncüsü: Ayetin zahiri, şehit olarak öldürülen ile ganimet elde ederek dönen kimse arasında eşitliği iktiza eder. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « تَضَمَّنَ اللَّهُ لِمَنْ خَرَجَ فِي سَبِيلِهِ لَا يُخْرِجُهُ إِلَّا جِهَادٌ فِي سَبِيلِي وَإِيمَانٌ بِي وَتَصْدِيقٌ بِرُسُلِي فَهُوَ عَلَيَّ ضَامِنٌ أَنْ أُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ أَوْ أُرْجِعَهُ إِلَى مَسْكَنِهِ الَّذِي خَرَجَ مِنْهُ نَائِلًا مَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ » «Allah kendi yolunda [sefere] çıkan kimseye kefil olmuştur: Onu sadece benim yolumda cihad, bana iman ve peygamberlerimi tasdik çıkarmışsa, onu cennete koymaya yahut elde ettiği ecir veya ganimetle çıktığı meskenine geri döndürmeye ben kefilim!» Hadisin devamını zikretti. Yine aynı eserde Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْ غَازِيَةٍ تَغْزُو فِي سَبِيلِ... » «Allah yolunda gazaya çıkan hiçbir birlik yoktur ki...»

اللَّهِ فَيُصِيبُونَ الْغَنِيمَةَ إِلَّا تَعَجَّلُوا ثُلُثَيْ أَجْرَهُمْ مِنَ الْآخِرَةِ وَيَبْقَى لَهُمُ الثُّلُثُ وَإِنْ لَمْ يُصِيبُوا غَنِيمَةً تَمَّ لَهُمْ أَجْرُهُمْ (. فَقَوْلُهُ:) نَائِلًا مَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ) يَقْتَضِي أَنَّ لِمَنْ يُسْتَشْهَدُ مِنَ الْمُجَاهِدِينَ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، إِمَّا الْأَجْرُ إِنْ لَمْ يَغْنَمْ، وَإِمَّا الْغَنِيمَةُ ولا أجر، بخلاف حديث عبد الله ابن عَمْرٍو، وَلَمَّا كَانَ هَذَا قَالَ قَوْمٌ: حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ حُمَيْدَ بْنَ هَانِئٍ وَلَيْسَ بِمَشْهُورٍ، وَرَجَّحُوا الْحَدِيثَ الْأَوَّلَ عَلَيْهِ لِشُهْرَتِهِ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَيْسَ بَيْنَهُمَا تَعَارُضٌ وَلَا اخْتِلَافٌ. وَ (أَوْ) فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ بِمَعْنَى الْوَاوِ، كَمَا يَقُولُ الْكُوفِيُّونَ وَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ رِوَايَةُ أَبِي دَاوُدَ فَإِنَّهُ قَالَ فِيهِ: (مِنْ أَجْرٍ وَغَنِيمَةٍ) بالوا والجامعة. وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُ رُوَاةِ مُسْلِمٍ بِالْوَاوِ الْجَامِعَةِ أَيْضًا. وَحُمَيْدُ بْنُ هَانِئٍ مِصْرِيٌّ سَمِعَ أَبَا عبد الرحمن الحبلى وعمرو ابن مَالِكٍ، وَرَوَى عَنْهُ حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ وَابْنُ وَهْبٍ، فَالْحَدِيثُ الْأَوَّلُ مَحْمُولٌ عَلَى مُجَرَّدِ النِّيَّةِ وَالْإِخْلَاصِ فِي الْجِهَادِ، فَذَلِكَ الَّذِي ضَمِنَ اللَّهُ لَهُ إِمَّا الشَّهَادَةَ، وَإِمَّا رَدَّهُ إِلَى أَهْلِهِ مَأْجُورًا غَانِمًا، وَيُحْمَلُ الثَّانِي عَلَى مَا إِذَا نَوَى الْجِهَادَ وَلَكِنْ مَعَ نَيْلِ الْمَغْنَمِ، فَلَمَّا انْقَسَمَتْ نِيَّتُهُ انْحَطَّ أَجْرُهُ، فَقَدْ دَلَّتِ السُّنَّةُ عَلَى أَنَّ لِلْغَانِمِ أَجْرًا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَلَا تَعَارُضَ. ثُمَّ قِيلَ: إِنْ نَقَصَ أَجْرُ الْغَانِمِ عَلَى مَنْ يَغْنَمُ إِنَّمَا هُوَ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ الدُّنْيَا فَتَمَتَّعَ بِهِ وَأَزَالَ عَنْ نَفْسِهِ شَظَفَ عَيْشِهِ، وَمَنْ أَخْفَقَ فَلَمْ يُصِبْ شَيْئًا بَقِيَ عَلَى شَظَفِ عَيْشِهِ وَالصَّبْرِ عَلَى حَالَتِهِ، فَبَقِيَ أَجْرُهُ مُوَفَّرًا بِخِلَافِ الْأَوَّلِ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ: (فَمِنَّا مَنْ مَاتَ لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شيئا- منهم مصعب ابن عمير- ومنا من أينعت له تمرته فهو يهد بها.

ganimet elde etsinler de ahiretteki ecirlerinin üçte ikisini peşin almış olmasınlar; onlar için geriye üçte biri kalır. Eğer ganimet elde edemezlerse ecirleri tam olur.» Peygamber'in: (نَائِلًا مَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ) «elde ettiği ecir veya ganimetle» sözü, mücahidlerden şehit edilen kimse için iki durumdan birini iktiza eder: Ganimet elde etmezse ecir alır, ganimet elde ederse ganimet alır ve ecir almaz; bu ise Abdullah b. Amr hadisinin aksinedir. Bu sebeple bir topluluk: "Abdullah b. Amr hadisi bir şey ifade etmez; çünkü senedinde Humeyd b. Hânî vardır ve o meşhur değildir" demişler ve şöhretinden ötürü birinci hadisi ona tercih etmişlerdir. Diğerleri ise şöyle demiştir: İkisi arasında bir tezat ve ihtilaf yoktur. Ebû Hüreyre hadisindeki 'ev (أَوْ - veya)' edatı, Kûfelilerin dediği gibi 'vâv (ve)' manasındadır; nitekim Ebû Dâvûd'un rivayeti de buna delalet etmiştir; zira o hadiste birleştirici vâv ile (مِنْ أَجْرٍ وَغَنِيمَةٍ) «ecir ve ganimetten» demiştir. Müslim'in bazı ravileri de bunu birleştirici vâv ile rivayet etmişlerdir. Humeyd b. Hânî ise Mısırlı olup Ebû Abdirrahmân el-Hubulî ve Amr b. Mâlik'ten işitmiş, ondan da Hayve b. Şüreyh ve İbn Vehb rivayet etmiştir. Birinci hadis, cihadda sırf niyet ve ihlasa hamledilir; işte Allah'ın ya şehadeti ya da ailesine ecir ve ganimet almış olarak dönmeyi garanti ettiği kimse budur. İkinci hadis ise cihadı niyet edip bununla birlikte ganimet elde etmeyi de gözettiği duruma hamledilir; niyeti bölününce ecri azalmıştır. Sünnet, Kitab'ın delalet ettiği gibi ganimet elde edenin de bir ecri olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla bir tezat yoktur. Sonra şöyle denilmiştir: Ganimet elde edenin ecrinin [şehit düşene/elde edemeyene] göre eksilmesi, ancak Allah'ın ona dünyadan nasip kıldığı ve onunla faydalanıp maişetinin darlığını üzerinden giderdiği şey sebebiyledir. Başarısız olup hiçbir şey elde edemeyen kimse ise maişetinin darlığı ve haline sabır üzere kalmış, dolayısıyla ilkinin aksine ecri eksiksiz kalmıştır. Diğer hadisteki şu söz de bunun gibidir: (فَمِنَّا مَنْ مَاتَ لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شيئا- منهم مصعب ابن عمير- ومنا من أينعت له تمرته فهو يهد بها) «Bizden kimi vefat etti de ecrinden hiçbir şey yemedi —Mus'ab b. Umeyr onlardandır—; kimimizin de meyvesi olgunlaştı ve o, meyvesini toplamaktadır.»

[سورة النساء (٤): آية ٧٥]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 75]

وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥)

{ وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً } “Size ne oluyor da Allah yolunda ve: 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, katından bize bir sahip ver ve katından bize bir yardımcı kıl' diyen erkekler, kadınlar ve çocuklardan oluşan zayıf bırakılmışlar (müstaz'aflar) uğrunda savaşmıyorsunuz?” (75)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) حَضٌّ عَلَى الْجِهَادِ. وَهُوَ يَتَضَمَّنُ تَخْلِيصَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنْ أَيْدِي الْكَفَرَةِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَسُومُونَهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ، وَيَفْتِنُونَهُمْ عَنِ الدِّينِ، فَأَوْجَبَ تَعَالَى الْجِهَادَ لِإِعْلَاءِ كَلِمَتِهِ وَإِظْهَارِ دِينِهِ وَاسْتِنْقَاذِ الْمُؤْمِنِينَ الضُّعَفَاءِ مِنْ عِبَادِهِ، وَإِنْ كَانَ فِي ذَلِكَ تَلَفُ النُّفُوسِ. وَتَخْلِيصُ الْأُسَارَى وَاجِبٌ عَلَى جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ إِمَّا بِالْقِتَالِ وَإِمَّا بِالْأَمْوَالِ، وَذَلِكَ أَوْجَبُ لِكَوْنِهَا دُونَ النُّفُوسِ إِذْ هِيَ أَهْوَنُ مِنْهَا. قَالَ مَالِكٌ: وَاجِبٌ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَفْدُوا الْأُسَارَى بِجَمِيعِ أَمْوَالِهِمْ. وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ، لِقَوْلِهِ ﵇ (فُكُّوا الْعَانِيَ) وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ). وَكَذَلِكَ قَالُوا: عَلَيْهِمْ أَنْ يُوَاسُوهُمْ فَإِنَّ الْمُوَاسَاةَ دُونَ الْمُفَادَاةِ. فَإِنْ كَانَ الْأَسِيرُ غَنِيًّا فَهَلْ يَرْجِعُ عَلَيْهِ الْفَادِي أَمْ لَا، قَوْلَانِ لِلْعُلَمَاءِ، أَصَحُّهُمَا الرُّجُوعُ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمُسْتَضْعَفِينَ) عَطْفٌ عَلَى اسْمِ اللَّهِ ﷿، أَيْ وَفِي سَبِيلِ الْمُسْتَضْعَفِينَ، فَإِنَّ خَلَاصَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ. وَهَذَا اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ وَقَالَهُ الزُّهْرِيُّ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: أَخْتَارُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَفِي الْمُسْتَضْعَفِينَ فَيَكُونُ عَطْفًا عَلَى السَّبِيلِ، أَيْ وَفِي الْمُسْتَضْعَفِينَ لِاسْتِنْقَاذِهِمْ، فَالسَّبِيلَانِ مُخْتَلِفَانِ. وَيَعْنِي بِالْمُسْتَضْعَفِينَ مَنْ كَانَ بِمَكَّةَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ تَحْتَ إِذْلَالِ كَفَرَةِ قُرَيْشٍ وَأَذَاهُمْ وَهُمُ الْمَعْنِيُّونَ بِقَوْلِهِ ﵇: (اللهم أنج الوليد ابن الْوَلِيدِ وَسَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ. فِي الْبُخَارِيِّ عَنْهُ (إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ) فَقَالَ: كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ، أَنَا مِنَ الْوِلْدَانِ وَأُمِّي مِنَ النِّسَاءِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها) الْقَرْيَةُ هُنَا مَكَّةُ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمُتَأَوِّلِينَ. وَوَصْفُهَا بِالظُّلْمِ وَإِنْ كَانَ الْفِعْلُ لِلْأَهْلِ لِعُلْقَةِ الضَّمِيرِ. وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: مَرَرْتُ بِالرَّجُلِ الْوَاسِعَةِ دَارُهُ، وَالْكَرِيمِ أَبُوهُ، وَالْحَسَنَةِ جَارِيَتُهُ. وَإِنَّمَا وَصَفَ الرَّجُلَ بها للعلقة اللفظية

Burada üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” buyruğu, cihada bir teşviktir. Bu [ifade], kendilerine dayanılmaz işkenceler uygulayan ve dinlerinden döndürmeye çalışan kâfir müşriklerin elinden zayıf bırakılmış kimselerin (müstaz'afların) kurtarılmasını da içermektedir. Bu sebeple Yüce Allah, kelimesini yüceltmek, dinini üstün kılmak ve mümin kullarından zayıf olanları kurtarmak için -içinde canların feda edilmesi bulunsa dahi- cihadı farz kılmıştır. Esirleri kurtarmak ise gerek savaşla gerekse mal karşılığında olsun bütün Müslümanlar topluluğuna farzdır. Malların [feda edilmesi], canlardan daha aşağıda ve ona kıyasla daha hafif olduğu için daha da öncelikli bir vecibedir. İmam Mâlik şöyle demiştir: "Bütün mallarını vererek esirleri fidye ile kurtarmak insanlara farzdır." Bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur; zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « فُكُّوا الْعَانِيَ » «Esiri kurtarınız» buyurmuştur. Bu husus daha önce Bakara [Suresi'nde] geçmişti. Âlimler aynı şekilde şöyle demişlerdir: Müslümanların esirlere yardımda bulunmaları da gerekir; zira yardımlaşma (muvâsât), fidye vermekten (müfâdât) daha hafiftir. Eğer esir zengin ise, fidyeyi ödeyen kimsenin ona rücu edip edemeyeceği hususunda ilim ehline ait iki görüş vardır; bunların en sahih olanı [ödediğini esirden] geri almasıdır (rücu etmesidir). İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } “ve zayıf bırakılmışlar [uğrunda]” buyruğu, aziz ve celil olan Allah'ın ismine matuftur; yani "ve zayıf bırakılmışların kurtuluşu yolunda" demektir. Zira zayıfların kurtarılması da Allah'ın yolundandır. Bu görüş Zeccâc'ın tercihidir ve bunu ez-Zührî de söylemiştir. Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] ise şöyle demiştir: "Ben, mananın: 'Ve zayıf bırakılmışları kurtarmak uğrunda' şeklinde olmasını tercih ederim. Bu durumda [kelime], 'sebîl' kelimesine matuf olur. Yani onları kurtarmak için zayıf bırakılmışların uğrunda [savaşmak] manasındadır; dolayısıyla bu iki yol birbirinden farklıdır." 'Müstaz'afîn' (zayıf bırakılmışlar) ile Kureyş kâfirlerinin hakareti ve eziyeti altında Mekke'de bulunan müminler kastedilmektedir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüyle kastettiği kimseler de onlardır: « اللهم أنج الوليد ابن الْوَلِيدِ وَسَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » «Allahım! Velîd b. el-Velîd'i, Seleme b. Hişâm'ı, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı ve müminlerden zayıf bırakılanları kurtar!» İbn Abbâs [da] şöyle demiştir: "Ben ve annem zayıf bırakılanlardandık." Buhârî'de ondan nakledildiğine göre o, { إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ } “Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan zayıf bırakılanlar müstesna” [ayetini okuyup]: "Ben ve annem, Allah'ın mazeretli saydığı kimselerdendik. Ben çocuklardan, annem de kadınlardandım" demiştir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها } “Halkı zalim olan şu şehirden...” buyruğudur. Müfessirlerin icmaı ile buradaki 'karye' (şehir), Mekke'dir. [Zulüm] fiili şehir halkına ait olduğu halde şehrin zulümle nitelenmesi, aradaki zamir irtibatı sebebiyle caiz olmuştur. Bu tıpkı senin: "Evi geniş olan adama, babası cömert olan adama, cariyesi güzel olan adama uğradım" demene benzer. Adamı bu [sıfatlarla] nitelemesi sadece lafzî alaka

بَيْنَهُمَا وَهُوَ الضَّمِيرُ، فَلَوْ قُلْتَ: مَرَرْتُ بِالرَّجُلِ الكريم عمر ولم تَجُزِ الْمَسْأَلَةُ، لِأَنَّ الْكَرَمَ لِعَمْرٍو فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ صِفَةً لِرَجُلٍ إِلَّا بِعُلْقَةٍ وَهِيَ الْهَاءُ. وَلَا تُثَنَّى هَذِهِ الصِّفَةُ وَلَا تُجْمَعُ، لِأَنَّهَا تَقُومُ مَقَامَ الْفِعْلِ، فَالْمَعْنَى أَيِ الَّتِي ظَلَمَ أَهْلُهَا وَلِهَذَا لَمْ يَقُلِ الظَّالِمِينَ. وَتَقُولُ: مَرَرْتُ بِرَجُلَيْنِ كَرِيمٍ أَبَوَاهُمَا حَسَنَةٍ جَارِيَتَاهُمَا، وَبِرِجَالٍ كَرِيمٍ آبَاؤُهُمْ حَسَنَةٍ جَوَارِيهِمْ. (وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ) أَيْ مِنْ عِنْدِكَ (وَلِيًّا) أَيْ مَنْ يَسْتَنْقِذُنَا (وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً) أَيْ ينصرنا عليهم.

olan zamir (hâ) sebebiyledir. Şayet: 'Cömert olan Amr'ın yanındaki adama uğradım' desen bu mesele caiz olmaz; çünkü cömertlik Amr'a aittir, dolayısıyla aradaki alaka olan zamir (hâ) olmaksızın adamın sıfatı kılınması caiz olmaz. Bu sıfat tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) yapılmaz; çünkü fiil makamına kaimdir. Mana: 'Halkı zulmeden şehir' demektir; bu sebeple 'ez-zâlimîn' denmemiştir. 'Babaları cömert, cariyeleri güzel olan iki adama uğradım (مَرَرْتُ بِرَجُلَيْنِ كَرِيمٍ أَبَوَاهُمَا حَسَنَةٍ جَارِيَتَاهُمَا)' ve 'Babaları cömert, cariyeleri güzel olan adamlara uğradım (وَبِرِجَالٍ كَرِيمٍ آبَاؤُهُمْ حَسَنَةٍ جَوَارِيهِمْ)' dersin. { وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ } “bize katından... kıl” yani Senin nezdinden [kıl], { وَلِيًّا } “bir sahip” yani bizi kurtaracak bir kimse, { وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً } “ve bize katından bir yardımcı kıl” yani onlara karşı bize yardım edecek bir kimse [kıl].

[سورة النساء (٤): آية ٧٦]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 76]

الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦)

{ الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦) } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ فِي طَاعَتِهِ. (وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ) قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْكِسَائِيُّ: الطَّاغُوتُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَإِنَّمَا ذُكِّرَ وَأُنِّثَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ الْكَاهِنَ وَالْكَاهِنَةَ طَاغُوتًا. قَالَ: حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ وسيل عَنْ الطَّاغُوتِ الَّتِي كَانُوا يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْهَا فَقَالَ: كَانَتْ فِي جُهَيْنَةَ وَاحِدَةٌ وَفِي أَسْلَمَ وَاحِدَةٌ، وَفِي كُلِّ حَيٍّ وَاحِدَةٌ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ الشَّيْطَانُ قَوْلُهُ ﷿: (فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً) أَيْ مَكْرَهُ وَمَكْرَ مَنِ اتَّبَعَهُ. وَيُقَالُ: أَرَادَ بِهِ يَوْمَ بَدْرٍ حِينَ قَالَ لِلْمُشْرِكِينَ (لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ) على ما يأتي

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar” kavli, yani O'na itaat yolunda demektir. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ } “inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar”. Ebû Ubeyde ve el-Kisâî: Tâğût hem müzekker hem müennes olarak kullanılır, demişlerdir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Hem müzekker hem müennes kullanılmasının sebebi, onların erkek kâhine de kadın kâhine de tâğût adını vermeleridir. Dedi ki: Haccâc bize İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: Ebû'z-Zübeyr bize Câbir b. Abdullah'ı hakem tayin ettikleri tâğûtlar hakkında sorulurken işittiğini ve Câbir'in: "Cüheyne'de bir tane, Eslem'de bir tane ve her kabilede bir tane vardı" dediğini rivayet etti. Ebû İshak şöyle demiştir: Tâğûtun şeytan olduğuna delil, Yüce Allah'ın: { فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “O halde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır” kavlidir; yani onun hilesi ve ona uyanların hilesi [zayıftır]. Şöyle de denilmiştir: Bununla, ileride geleceği üzere Bedir günü müşriklere: { لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } “Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de sizin yanınızdayım. Fakat iki topluluk birbirini görünce topukları üzerinde geri döndü ve: Şüphesiz ben sizden uzağım, dedi” dediği ânı kastetmiştir.

[سورة النساء (٤): آية ٧٧]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 77]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧) } “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin' denilen kimseleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca içlerinden bir topluluk, insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha da şiddetli bir korkuyla korkmaya başladılar ve: 'Rabbimiz! Savaşı üzerimize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!' dediler. De ki: 'Dünya menfaati pek azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar bile haksızlık edilmez.'” (77)

رَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَأَصْحَابًا لَهُ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ بِمَكَّةَ فَقَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، كُنَّا فِي عِزٍّ وَنَحْنُ مُشْرِكُونَ، فَلَمَّا آمَنَّا صِرْنَا أَذِلَّةً؟ فَقَالَ: (إِنِّي أُمِرْتُ بِالْعَفْوِ فَلَا تُقَاتِلُوا القوم). فلما حول اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْمَدِينَةِ أَمَرَهُ بِالْقِتَالِ فَكَفُّوا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَقَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ يَهُودُ. قَالَ الْحَسَنُ: هِيَ فِي الْمُؤْمِنِينَ، لِقَوْلِهِ: (يَخْشَوْنَ النَّاسَ) أَيْ مُشْرِكِي مَكَّةَ (كَخَشْيَةِ اللَّهِ) فَهِيَ عَلَى مَا طُبِعَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ مِنَ الْمَخَافَةِ لَا عَلَى الْمُخَالَفَةِ. قَالَ السُّدِّيُّ: هُمْ قَوْمٌ أَسْلَمُوا قَبْلَ فَرْضِ الْقِتَالِ فَلَمَّا فُرِضَ كَرِهُوهُ. وَقِيلَ: هُوَ وَصْفٌ لِلْمُنَافِقِينَ، وَالْمَعْنَى يَخْشَوْنَ الْقَتْلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كَمَا يَخْشَوْنَ الْمَوْتَ مِنَ اللَّهِ. (أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً) أَيْ عِنْدَهُمْ وَفِي اعْتِقَادِهِمْ. قُلْتُ: وَهَذَا أَشْبَهُ بِسِيَاقِ الْآيَةِ، لِقَوْلِهِ: (وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ) أَيْ هَلَّا، وَلَا يَلِيهَا إِلَّا الْفِعْلُ. وَمَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَصْدُرَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ صَحَابِيٍّ كَرِيمٍ يَعْلَمُ أَنَّ الْآجَالَ مَحْدُودَةٌ وَالْأَرْزَاقَ مَقْسُومَةٌ، بَلْ كَانُوا لِأَوَامِرِ اللَّهِ مُمْتَثِلِينَ سَامِعِينَ طَائِعِينَ، يَرَوْنَ الْوُصُولَ إِلَى الدَّارِ الْآجِلَةِ خَيْرًا مِنَ الْمُقَامِ فِي الدَّارِ الْعَاجِلَةِ، عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنْ سِيرَتِهِمْ ﵃. اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَائِلُهُ مِمَّنْ لَمْ يَرْسَخْ فِي الْإِيمَانِ قَدَمُهُ، وَلَا انْشَرَحَ بِالْإِسْلَامِ جَنَانُهُ، فَإِنَّ أَهْلَ الْإِيمَانِ مُتَفَاضِلُونَ فَمِنْهُمُ الْكَامِلُ وَمِنْهُمُ النَّاقِصُ، وَهُوَ الَّذِي تَنْفِرُ نَفْسُهُ عَمَّا يُؤْمَرُ بِهِ فِيمَا تَلْحَقُهُ فِيهِ الْمَشَقَّةُ وَتُدْرِكُهُ فِيهِ الشِّدَّةُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَكَذَا (وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى) أَيِ الْمَعَاصِي، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي (الْبَقَرَةِ) ومتاع الدنيا منفعتها والاستمتاع بلذاتها

Amr b. Dînâr’ın İkrime’den, onun da İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre Abdurrahman b. Avf ve beraberindeki birtakım sahâbîler Mekke’de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip: “Ey Allah’ın Peygamberi! Biz müşrik iken izzet ve şeref içindeydik; iman edince ise hor ve hakir mi olduk?” dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz ben affetmekle emrolundum; o kavimle savaşmayınız» buyurdu. Allah Teâlâ [Peygamber’i] Medine’ye intikal ettirince ona savaşmayı emretti; fakat onlar [bu sefer savaştan] el çektiler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Bunu Nesâî es-Sünen’inde rivayet etmiştir; el-Kelbî de böyle demiştir. Mücâhid: “Onlar Yahudilerdir” demiştir. el-Hasan ise: “Bu [ayet], { يَخْشَوْنَ النَّاسَ } “İnsanlardan korkuyorlar” yani Mekke müşriklerinden { كَخَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah’tan korkar gibi” buyurulduğu için müminler hakkındadır; zira bu [korku], emre muhalefet kastından değil, insanın tabiatında var olan korkudan kaynaklanmaktadır” demiştir. es-Süddî de şöyle demiştir: “Onlar, savaş farz kılınmadan önce Müslüman olmuş, farz kılınınca da bundan hoşlanmamış bir topluluktur.” Bunun münafıkların bir vasfı olduğu da söylenmiştir. Buna göre mana; Allah’tan [gelecek] ölümden korktukları gibi, müşrikler tarafından öldürülmekten korkuyorlar, demektir. { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “Yahut daha şiddetli bir korkuyla” ifadesi, onların katında ve kanaatlerince böyledir anlamına gelir. Derim ki: Ayetin siyakına en uygun olan da budur; zira [ayetin devamında] şöyle buyurulmaktadır: { وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Ve dediler ki: ‘Rabbimiz! Bize savaşı niçin farz kıldın? Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!’” Buradaki “Levlâ (لَوْلَا)” [edatı], “Hel-lâ (هَلَّا - ...seydin ya)” manasındadır ve ardından sadece fiil gelir. Ecellerin sınırlı, rızıkların da taksim edilmiş olduğunu gayet iyi bilen ve radıyallâhu anhüm örnek hayatlarından bilindiği üzere Allah’ın emirlerine boyun eğip işiten ve itaat eden, ebedî âhiret yurduna kavuşmayı bu fâni dünya hayatında kalmaktan daha hayırlı gören kadri yüce bir sahâbîden bu sözün sadır olmasından Allah’a sığınırız! Ancak bu sözü söyleyen kimsenin imanı tam oturmamış ve kalbi İslam ile huzura ermemiş kimselerden olması müstesnadır. Zira iman ehli mertebece birbirinden farklıdır; onların arasında kâmil olan da noksan olan da vardır. Noksan olan, kendisine meşakkat dokunan ve zorlukla karşılaşacağı emredilen şeylerden nefsi kaçınan kimsedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ’nın: { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: Dünya menfaati pek azdır” buyruğunda [mübteda (özne) ve haber (yüklem) bulunmaktadır]. Aynı şekilde: { وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى } “Âhiret ise [günahlardan] sakınan için daha hayırlıdır” ifadesi de böyledir; buna dair açıklama Bakara Suresi’nde geçmişti. Dünya menfaati (metâ); ondan faydalanmak ve onun lezzetlerinden yararlanmaktır.

وَسَمَّاهُ قَلِيلًا لِأَنَّهُ لَا بَقَاءَ لَهُ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ (مَثَلِي وَمَثَلُ الدُّنْيَا كَرَاكِبٍ قَالَ قَيْلُولَةً تَحْتَ شَجَرَةٍ ثُمَّ رَاحَ وَتَرَكَهَا) وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي (الْبَقَرَةِ) مُسْتَوْفًى.

kalıcılığı olmadığı için onu 'az' olarak isimlendirmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (مَثَلِي وَمَثَلُ الدُّنْيَا كَرَاكِبٍ قَالَ قَيْلُولَةً تَحْتَ شَجَرَةٍ ثُمَّ رَاحَ وَتَرَكَهَا) «Benimle dünyanın durumu, bir ağacın altında kaylûle uykusuna yatan, sonra da kalkıp orayı terk eden bir süvarinin durumu gibidir.» Bu mana daha önce Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti.

[سورة النساء (٤): آية ٧٨]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 78]

أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨)

{ أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) } “Nerede olursanız olun, sarp ve muhkem kalelerde bile olsanız ölüm size ulaşır. Onlara bir iyilik dokunursa: 'Bu Allah'tandır' derler; başlarına bir kötülük gelirse: 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah'tandır.' Bu topluluğa ne oluyor ki hemen hiçbir sözü anlamıyorlar?”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ) شَرْطٌ وَمُجَازَاةٌ، وَ (مَا) زَائِدَةٌ وَهَذَا الْخِطَابُ عَامٌّ وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْمُنَافِقِينَ أَوْ ضَعَفَةَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ قَالُوا: (لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ) أَيْ إِلَى أَنْ نموت بآجالنا، وهو أشبه بالمنافقين كَمَا ذَكَرْنَا، لِقَوْلِهِمْ لَمَّا أُصِيبَ أَهْلُ أُحُدٍ، قَالُوا: (لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا) فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ (أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ) قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي صَالِحٍ عَنْهُ. وَوَاحِدُ الْبُرُوجِ بُرْجٌ، وَهُوَ الْبِنَاءُ الْمُرْتَفِعُ وَالْقَصْرُ الْعَظِيمُ. قَالَ طَرَفَةُ يَصِفُ نَاقَةً:

Burada dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun, ölüm size ulaşır” kavli şart ve cezadır (cevaptır); { مَا } ise zâidedir. Bu hitap geneldir; her ne kadar bununla münafıklar yahut { لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } "Bizi ecellerimizle öleceğimiz yakın bir süreye kadar erteleseydin ya" diyen zayıf müminler kastedilmiş olsa da. Zikrettiğimiz üzere münafıklara ait olması daha uygundur; çünkü Uhud ehlinin başına musibet geldiğinde onlar: { لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “Eğer bizim yanımızda olsalardı ölmezler ve öldürülmezlerdi” demişlerdi. Bunun üzerine Allah onlara: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “Nerede olursanız olun, sarp ve muhkem kalelerde bile olsanız ölüm size ulaşır” cevabını verdi. Bunu Ebû Sâlih'in kendisinden rivayetiyle İbn Abbâs söylemiştir. 'el-Burûc (الْبُرُوجِ)' kelimesinin tekili 'burc (بُرْج)' olup yüksek yapı ve büyük köşk demektir. Tarafe bir deveyi nitelerken şöyle demiştir:

كَأَنَّهَا بُرْجٌ رُومِيٌّ تَكَفَّفَهَا ... بَانٍ بِشَيْدٍ وَآجُرٍّ وَأَحْجَارِ

Sanki o, kireç, tuğla ve taşlarla ... bir ustanın sağlamca yükselttiği bir Rum kalesidir.

وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ (يُدْرِكُكُمْ) بِرَفْعِ الْكَافِ عَلَى إِضْمَارِ الْفَاءِ، وَهُوَ قَلِيلٌ لَمْ يَأْتِ إِلَّا فِي الشِّعْرِ نَحْوَ قَوْلِهِ:

Talha b. Süleyman gizli bir 'fâ' takdiri ile kâf harfinin ref'i ile { يُدْرِكُكُمْ } şeklinde okumuştur; bu az görülen bir durumdur ve şu beyitteki gibi sadece şiirde gelmiştir:

مَنْ يَفْعَلِ الْحَسَنَاتِ اللَّهُ يَشْكُرُهَا

Kim iyilikler yaparsa Allah onlara karşılık verir.

أَرَادَ فَاللَّهُ يَشْكُرُهَا. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ وَأَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْبُرُوجِ، فَقَالَ الْأَكْثَرُ وَهُوَ الْأَصَحُّ: إِنَّهُ أَرَادَ الْبُرُوجَ فِي الْحُصُونِ الَّتِي فِي الْأَرْضِ الْمَبْنِيَّةِ، لِأَنَّهَا غَايَةُ البشر في التحصن والمنعة، فمثل الله

[Şair burada] { فَاللَّهُ يَشْكُرُهَا } [demek] istemiştir. İlim adamları ve tevil ehli bu burçlardan (kullardan) ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk –ki en sahih olanı da budur– bundan kastın, yeryüzünde inşa edilmiş kalelerdeki burçlar (kuleler ve hisarlar) olduğunu söylemiştir; çünkü bunlar, insanoğlunun sığınma ve korunmada [ulaşabileceği] nihai noktadır. Böylece Allah

لَهُمْ بِهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: فِي قُصُورٍ مُحَصَّنَةٍ. وَقَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ وَالْجُمْهُورُ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَامِرِ ابن الطُّفَيْلِ لِلنَّبِيِّ ﷺ: هَلْ لَكَ فِي حِصْنٍ حَصِينٍ وَمَنَعَةٍ؟ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْبُرُوجُ الْقُصُورُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: الْبُرُوجُ الْحُصُونُ وَالْآطَامُ وَالْقِلَاعُ. وَمَعْنَى (مُشَيَّدَةٍ) مُطَوَّلَةٌ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَالْقُتَبِيُّ. عِكْرِمَةُ: الْمُزَيَّنَةُ بِالشِّيدِ وَهُوَ الْجِصُّ. قَالَ قَتَادَةُ: مُحَصَّنَةٌ. وَالْمَشِيدُ وَالْمُشَيَّدُ سَوَاءٌ، وَمِنْهُ (وَقَصْرٍ مَشِيدٍ) وَالتَّشْدِيدُ لِلتَّكْثِيرِ. وَقِيلَ: الْمُشَيَّدُ الْمُطَوَّلُ، وَالْمَشِيدُ الْمَطْلِيُّ بِالشِّيدِ. يُقَالُ: شَادَ الْبُنْيَانَ وَأَشَادَ بِذِكْرِهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْمُرَادُ بِالْبُرُوجِ بُرُوجٌ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا مَبْنِيَّةٌ. وَحَكَى هَذَا الْقَوْلَ مَكِّيٌّ عَنْ مَالِكٍ وَأَنَّهُ قَالَ: أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ) وَ (جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً) (وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً). وَحَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: (فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ) مَعْنَاهُ فِي قُصُورٍ مِنْ حَدِيدٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا لَا يُعْطِيهِ ظَاهِرُ اللَّفْظِ. الثَّانِيةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَرُدُّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ فِي الْآجَالِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ) فَعَرَّفَهُمْ بِذَلِكَ أَنَّ الْآجَالَ مَتَى انْقَضَتْ فَلَا بُدَّ مِنْ مُفَارَقَةِ الرُّوحِ الْجَسَدَ، كَانَ ذَلِكَ بِقَتْلٍ أَوْ مَوْتٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا أَجْرَى اللَّهُ الْعَادَةَ بِزُهُوقِهَا بِهِ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ الْمَقْتُولَ لَوْ لَمْ يَقْتُلْهُ الْقَاتِلُ لَعَاشَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِي (آلِ عِمْرَانَ) وَيَأْتِي، فَوَافَقُوا بِقَوْلِهِمْ هَذَا الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ. الثالثة- اتخاذ البلاد وبنائها لِيُمْتَنَعَ بِهَا فِي حِفْظِ الْأَمْوَالِ وَالنُّفُوسِ، وَهِيَ سُنَّةُ اللَّهِ فِي عِبَادِهِ. وَفِي ذَلِكَ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى رَدِّ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: التَّوَكُّلُ تَرْكُ الْأَسْبَابِ، فَإِنَّ اتِّخَاذَ الْبِلَادِ مِنْ أَكْبَرِ الْأَسْبَابِ وَأَعْظَمِهَا وَقَدْ أُمِرْنَا بِهَا، وَاتَّخَذَهَا الْأَنْبِيَاءُ وَحَفَرُوا حَوْلَهَا الْخَنَادِقَ عُدَّةً وَزِيَادَةً فِي التَّمَنُّعِ. وَقَدْ قِيلَ لِلْأَحْنَفِ: مَا حِكْمَةُ السُّورِ؟ فَقَالَ: ليردع السفيه حتى يأتي الحكيم فيحميه.

örnek vermiştir. Katâde: "Müstahkem köşklerde [demektir]." demiştir. İbn Cüreyc ve cumhur da böyle demiştir. Âmir b. et-Tufeyl'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği: «Sığınacak müstahkem bir kale ve himaye ister misin?» sözü de bu kabildendir. Mücâhid: "Burçlar, köşklerdir." demiştir. İbn Abbâs: "Burçlar; müstahkem kaleler, hisarlar ve şatolardır." demiştir. (مُشَيَّدَةٍ / Müşeyyede) kelimesinin anlamı 'yükseltilmiş / yüksek' demektir; bunu ez-Zeccâc ve el-Kutebî söylemiştir. İkrime: "Şîd (شِيد) yani kireç/alçı ile süslenmiş [yapı]dır." demiştir. Katâde: "Sağlamlaştırılmıştır." demiştir. el-Meşîd (الْمَشِيدُ) ile el-müşeyyed (الْمُشَيَّدُ) aynı anlamdadır. { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “ve sapasağlam yapılmış nice saraylar [ıssız kaldı]” ayeti de bu köktendir; şeddeli oluşu çokluk ifade etmek içindir. "el-Müşeyyed, yükseltilmiş olan; el-meşîd ise kireçle sıvanmış olandır." da denilmiştir. Nitekim 'şâde'l-bünyâne' (yapıyı kireçle sıvadı/yükseltti) ve 'eşâde bi-zikrihî' (şanını yüceltti) denilir. es-Süddî şöyle demiştir: "Burçlardan kasıt, dünya semasında inşa edilmiş burçlardır." Mekkî, bu görüşü Mâlik'ten rivayet etmiş ve onun şöyle dediğini nakletmiştir: Yüce Allah'ın: { وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ } “Burçlar sahibi semaya andolsun!”, { جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar var eden” ve { وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Andolsun biz gökte burçlar var ettik” buyruklarını görmez misin? İbnü'l-Arabî de bu görüşü İbnü'l-Kâsım yoluyla Mâlik'ten nakletmiştir. en-Nakkâş ise İbn Abbâs'tan naklen onun: { فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } ifadesi hakkında: "Demirden köşklerde demektir." dediğini aktarmıştır. İbn Atiyye: "Lafzın zahiri bu anlamı vermez." demiştir. İkincisi: Bu ayet, eceller konusunda Kaderiyye'ye bir reddiyedir; zira Yüce Allah: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “Nerede olursanız olun, sağlamlaştırılmış yüksek kalelerde bulunsanız bile ölüm size yetişir.” buyurmuştur. Yüce Allah bununla onlara bildirmiştir ki eceller bittiğinde ruhun bedenden ayrılması kaçınılmazdır; bu ister öldürülme ile ister tabii ölümle veya Yüce Allah'ın canın çıkması için adet kıldığı başka bir yolla gerçekleşsin. Mu'tezile ise: "Şayet katil maktulü öldürmeseydi, o yaşamaya devam ederdi." demiştir. Onlara yönelik reddiye (Âl-i İmrân) [suresinde] geçmişti ve ileride de gelecektir. Onlar bu iddialarıyla kâfirlere ve münafıklara muvafakat etmişlerdir. Üçüncüsü: Malları ve canları korumak maksadıyla sığınak edinmek üzere beldeler kurmak ve inşa etmek, Allah'ın kulları arasındaki bir sünnetidir (kanunudur). Bunda 'Tevekkül sebepleri terk etmektir.' diyenlerin görüşünü çürüten en açık delil bulunmaktadır. Çünkü şehirler ve sığınaklar edinmek sebeplerin en büyüklerinden ve en önemlilerindendir; nitekim biz bununla emrolunduk. Peygamberler de şehirler edinmişler ve bir hazırlık olmak ve korunmayı pekiştirmek üzere bunların etrafına hendekler kazmışlardır. el-Ahnef'e: "Surun hikmeti nedir?" diye sorulunca o: "Hakim (idareci/akil kimse) gelip himaye edinceye kadar sefihi (akılsız/saldırgan kimseyi) engellemektir." diye cevap vermiştir.

الرَّابِعَةُ- وَإِذَا تَنَزَّلْنَا عَلَى قَوْلِ مَالِكٍ وَالسُّدِّيِّ فِي أَنَّهَا بُرُوجُ السَّمَاءِ، فَبُرُوجُ الْفَلَكِ اثْنَا عَشَرَ بُرْجًا مُشَيَّدَةً مِنَ الرَّفْعِ، وَهِيَ الْكَوَاكِبُ الْعِظَامُ. وَقِيلَ لِلْكَوَاكِبِ بُرُوجٌ لِظُهُورِهَا، مِنْ بَرِجَ يَبْرَجُ إِذَا ظَهَرَ وَارْتَفَعَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: (وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى). وَخَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى مَنَازِلَ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَقَدَّرَهُ فِيهَا، وَرَتَّبَ الْأَزْمِنَةَ عَلَيْهَا، وَجَعَلَهَا جَنُوبِيَّةً وَشَمَالِيَّةً دَلِيلًا عَلَى الْمَصَالِحِ وعلمنا عَلَى الْقِبْلَةِ، وَطَرِيقًا إِلَى تَحْصِيلِ آنَاءِ اللَّيْلِ وآناء النهار لمعرفة أوقات التهجد غير ذَلِكَ مِنْ أَحْوَالِ الْمَعَاشِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) أَيْ إِنْ يُصِبِ الْمُنَافِقِينَ خِصْبٌ قَالُوا: هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) أَيْ جَدْبٌ وَمَحْلٌ قَالُوا: هَذَا مِنْ عِنْدِكَ، أَيْ أَصَابَنَا ذَلِكَ بِشُؤْمِكَ وَشُؤْمِ أَصْحَابِكَ. وَقِيلَ: الْحَسَنَةُ السَّلَامَةُ وَالْأَمْنُ، وَالسَّيِّئَةُ الْأَمْرَاضُ وَالْخَوْفُ. وَقِيلَ: الْحَسَنَةُ الْغِنَى، وَالسَّيِّئَةُ الْفَقْرُ. وَقِيلَ: الْحَسَنَةُ النِّعْمَةُ وَالْفَتْحُ وَالْغَنِيمَةُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَالسَّيِّئَةُ الْبَلِيَّةُ وَالشِّدَّةُ وَالْقَتْلُ يَوْمَ أُحُدٍ. وَقِيلَ: الْحَسَنَةُ السَّرَّاءُ، وَالسَّيِّئَةُ الضَّرَّاءُ. هَذِهِ أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ وَعُلَمَاءِ التَّأْوِيلِ- ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ- فِي الْآيَةِ. وَأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ، وَذَلِكَ أَنَّهَا لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ عَلَيْهِمْ قَالُوا: ما زلنا نعرف النقص في ثمارنا ومزار عنا مُذْ قَدِمَ عَلَيْنَا هَذَا الرَّجُلُ وَأَصْحَابُهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَمَعْنَى (مِنْ عِنْدِكَ) أَيْ بِسُوءِ تَدْبِيرِكَ. وَقِيلَ: (مِنْ عِنْدِكَ) بِشُؤْمِكَ، كَمَا ذَكَرْنَا، أَيْ بِشُؤْمِكَ الَّذِي لَحِقَنَا، قَالُوهُ عَلَى جِهَةِ التَّطَيُّرِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) أَيِ الشِّدَّةُ وَالرَّخَاءُ وَالظَّفَرُ وَالْهَزِيمَةُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، أَيْ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ. (فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ (لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً) أَيْ مَا شَأْنُهُمْ لَا يَفْقَهُونَ أن كلا من عند الله.

Dördüncüsü- Şayet Mâlik ve es-Süddî'nin bunların sema burçları olduğuna dair görüşünü kabul edecek olursak: Feleğin burçları, yükseklik bakımından sapasağlam yapılmış on iki burçtur ve bunlar büyük yıldızlardır. Ortaya çıkmaları ve yükselmelerinden ötürü yıldızlara 'burç' denilmiştir; bu da 'berice yebracu' kökünden gelir ki belirip yükselmek demektir; Yüce Allah'ın: { وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “İlk Cahiliye kadınlarının açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” kavli bundandır. Yüce Allah onları güneş ve ay için konaklar kılmış, ayı bunlarda takdir etmiş, mevsimleri onlara göre düzenlemiş, menfaatlere kılavuz olsun diye onları güney ve kuzey burçları yapmış, kıbleyi belirlememiz için bir işaret kılmış, teheccüd vakitlerini ve maişet hallerinden diğer durumları bilmek üzere gecenin ve gündüzün saatlerini tespit etmeye bir yol kılmıştır. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Onlara bir iyilik dokunursa: 'Bu Allah'tandır' derler” kavli, yani münafıklara bir bolluk ve verimlilik isabet ederse "Bu Allah'tandır" derler. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “başlarına bir kötülük gelirse” yani kıtlık ve kuraklık gelirse { يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “'Bu senin yüzündendir' derler” yani bu bize senin ve arkadaşlarının uğursuzluğu yüzünden dokundu derler. Şöyle de denilmiştir: İyilik; sağlık ve emniyettir; kötülük ise hastalıklar ve korkudur. İyiliğin zenginlik, kötülüğün fakirlik olduğu da söylenmiştir. İyiliğin nimet, fetih ve Bedir günü elde edilen ganimet olduğu; kötülüğün ise bela, sıkıntı ve Uhud günü öldürülmek olduğu da söylenmiştir. İyiliğin sevinç veren genişlik (serrâ), kötülüğün ise sıkıntı ve keder (darrâ) olduğu da söylenmiştir. Ayet hakkında müfessirlerin ve tevil ehli âlimlerin —İbn Abbâs ve diğerlerinin— görüşleri bunlardır. Ayet Yahudiler ve münafıklar hakkında inmiştir; şöyle ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye onların yanına hicret ettiğinde: "Bu adam ve arkadaşları aramıza geldiğinden beri ürünlerimizde ve ekinlerimizde eksilmeden başka bir şey görmedik" demişlerdi. İbn Abbâs dedi ki: { مِنْ عِنْدِكَ } ifadesinin manası "senin kötü tedbirin yüzünden" demektir. Şöyle de denilmiştir: Zikrettiğimiz üzere { مِنْ عِنْدِكَ } "senin uğursuzluğun yüzünden" demektir; yani bize isabet eden senin uğursuzluğun sebebiyledir; bunu uğursuzluk sayma (tatayyur) kabilinden söylemişlerdir. Yüce Allah: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: 'Hepsi Allah'tandır'” buyurdu; yani darlık da bolluk da, zafer de yenilgi de Allah'tandır; Allah'ın kaza ve kaderiyledir. { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ } yani bu münafıklara ne oluyor ki, { لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “hemen hiçbir sözü anlamıyorlar?” yani her şeyin Allah'tan olduğunu anlamayacak ne durumları var?

[سورة النساء (٤): آية ٧٩]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 79]

مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩)

{ مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩) } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise kendi nefsindendir. Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter. (79)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) أَيْ مَا أَصَابَكَ يَا مُحَمَّدُ مِنْ خِصْبٍ وَرَخَاءٍ وَصِحَّةٍ وَسَلَامَةٍ فَبِفَضْلِ اللَّهِ عَلَيْكَ وَإِحْسَانِهِ إِلَيْكَ، وَمَا أَصَابَكَ مِنْ جَدْبٍ وَشِدَّةٍ فَبِذَنْبٍ أَتَيْتَهُ عُوقِبْتَ عَلَيْهِ. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ. أَيْ مَا أَصَابَكُمْ يا معشر الناس من خصب واتساع زرق فَمِنْ تَفَضُّلِ اللَّهِ عَلَيْكُمْ، وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ جَدْبٍ وَضِيقِ رِزْقٍ فَمِنْ أَنْفُسِكُمْ، أَيْ مِنْ أَجْلِ ذُنُوبِكُمْ وَقَعَ ذَلِكَ بِكُمْ. قَالَهُ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ). وَقَدْ قِيلَ: الْخِطَابُ لِلْإِنْسَانِ وَالْمُرَادُ بِهِ الْجِنْسُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ) أَيْ إِنَّ النَّاسَ لَفِي خُسْرٍ، أَلَا تَرَاهُ اسْتَثْنَى مِنْهُمْ فَقَالَ (إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا) وَلَا يُسْتَثْنَى إِلَّا مِنْ جُمْلَةٍ أَوْ جَمَاعَةٍ. وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ قَوْلُهُ (مَا أَصابَكَ) اسْتِئْنَافًا. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ يَقُولُونَ، وَعَلَيْهِ يَكُونُ الْكَلَامُ مُتَّصِلًا، وَالْمَعْنَى فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا حَتَّى يَقُولُوا مَا أَصَابَكَ مِنْ حسنة فمن الله. وفيل: إِنَّ أَلِفَ الِاسْتِفْهَامِ مُضْمَرَةٌ، وَالْمَعْنَى أَفَمِنْ نَفْسِكَ؟ ومثله قوله وتعالى: (وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ) والمعنى أو تلك نِعْمَةٌ؟ وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي) أَيْ أَهَذَا رَبِّي؟ قَالَ أَبُو خِرَاشٍ الْهُذَلِيُّ:

Yüce Allah'ın: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise nefsindendir” kavli. Yani: Ey Muhammed! Bolluktan, genişlikten, sıhhatten ve esenlikten sana ne isabet etmişse bu, Allah'ın sana olan bir lütfu ve ihsanıdır; kıtlıktan ve sıkıntıdan sana ne isabet etmişse bu da işlediğin ve cezalandırıldığın bir günah sebebiyledir. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olup kastedilen ümmetidir. Yani: Ey insanlar topluluğu! Bolluktan ve rızık genişliğinden size ne isabet etmişse bu, Allah'ın size bir lütfudur; kıtlıktan ve rızık darlığından size ne isabet etmişse bu da kendi nefislerinizdendir, yani günahlarınız sebebiyle başınıza gelmiştir. Bunu el-Hasan, es-Süddî ve başkaları söylemiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman...” Şöyle de denilmiştir: Hitap insana olup kastedilen insan cinsidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ } “Asra yemin olsun ki insan muhakkak hüsrandadır” yani insanlar hüsrandadır; baksana onlardan istisna yaparak: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler müstesna” buyurmuştur, oysa istisna ancak bir topluluktan veya cemaatten yapılır. Bu tevile göre { مَا أَصابَكَ } kavli müstakil bir başlangıç (istînâf) olur. Şöyle de denilmiştir: Sözde bir hazif vardır, takdiri 'yekûlûne (يَقُولُونَ - şöyle derler)' şeklindedir; buna göre söz [öncekiyle] irtibatlı olur ve mana şöyle olur: Bu kavme ne oluyor da 'Sana gelen her iyilik Allah'tandır...' diyecek kadar hiçbir sözü anlamıyorlar? Şöyle de denilmiştir: Soru hemzesi gizlidir, mana: 'Yoksa nefsinden midir (efemin nefsike)?' şeklindedir. Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ } “Başıma kaktığın o nimet mi?” ki manası 've ev-tilke ni'metün (bu bir nimet midir ki?)' şeklindedir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي } “Ayı doğarken görünce: 'Rabbim budur' dedi” kavli de 'e-hâzâ rabbî (Bu mu benim Rabbim?)' demektir. Ebû Hırâş el-Hüzelî şöyle demiştir:

رَمَوْنِي وَقَالُوا يَا خُوَيْلِدُ لَمْ تُرَعَ ... فَقُلْتُ وَأَنْكَرْتُ الْوُجُوهَ هُمُ هُمُ

Bana ok attılar ve: «Ey Huveylid korkma» dediler ... Yüzlerini tanıyamayınca: «Onlar onlar mıdır?» dedim.

أَرَادَ (أَهُمْ) فَأَضْمَرَ أَلِفَ الِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ كَثِيرٌ وَسَيَأْتِي. قَالَ الْأَخْفَشُ (مَا) بِمَعْنَى الَّذِي. وَقِيلَ: هُوَ شَرْطٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالصَّوَابُ قَوْلُ الأخفش، لأنه نزل في شي بِعَيْنِهِ مِنَ الْجَدْبِ، وَلَيْسَ هَذَا مِنَ الْمَعَاصِي في شي وَلَوْ كَانَ مِنْهَا لَكَانَ وَمَا أَصَبْتَ مِنْ سيئة. وروى عبد الوهاب ابن مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأُبَيٍّ وابن مسعود

[Şair] (أَهُمْ / onlar mıdır?) demek istemiş, fakat istifham (soru) hemzesini gizlemiştir. Bu [Arapçada] yaygındır ve ileride gelecektir. el-Ahfeş: «[Ayetteki] (مَا / mâ), (الَّذِي / ismi mevsûl) anlamındadır» demiştir. Şart [edatı] olduğu da söylenmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Doğru olan el-Ahfeş'in görüşüdür; çünkü bu ayet kıtlıktan belirli bir husus hakkında inmiştir. Bunun günahlarla hiçbir ilgisi yoktur. Şayet günahlardan ötürü olsaydı [ifade]: 'Ve mâ esabte min seyyietin (işlediğin kötülük)' şeklinde olurdu.» Abdülvehhâb b. Mücâhid'in babasından, onun da İbn Abbâs, Übey ve İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre:

(مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَنَا كَتَبْتُهَا عَلَيْكَ) فَهَذِهِ قِرَاءَةٌ عَلَى التَّفْسِيرِ، وَقَدْ أَثْبَتَهَا بَعْضُ أَهْلِ الزَّيْغِ مِنَ الْقُرْآنِ، وَالْحَدِيثُ بِذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيٍّ مُنْقَطِعٌ، لِأَنَّ مُجَاهِدًا لَمْ يَرَ عَبْدَ اللَّهِ وَلَا أُبَيًّا. وَعَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: الْحَسَنَةُ الْفَتْحُ وَالْغَنِيمَةُ يَوْمُ بَدْرٍ، وَالسَّيِّئَةُ مَا أَصَابَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، أَنَّهُمْ عُوقِبُوا عِنْدَ خِلَافِ الرُّمَاةِ الَّذِينَ أَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَحْمُوا ظَهْرَهُ وَلَا يَبْرَحُوا مِنْ مَكَانِهِمْ، فَرَأَوُا الْهَزِيمَةَ عَلَى قُرَيْشٍ وَالْمُسْلِمُونَ يَغْنَمُونَ أَمْوَالَهُمْ فَتَرَكُوا مَصَافَّهُمْ، فَنَظَرَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَكَانَ مَعَ الْكُفَّارِ يَوْمَئِذٍ ظَهْرَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَدْ انكشف من الرما فَأَخَذَ سَرِيَّةً [مِنَ الْخَيْلِ] وَدَارَ حَتَّى صَارَ خَلْفَ الْمُسْلِمِينَ وَحَمَلَ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يَكُنْ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ من الرُّمَاةِ إِلَّا صَاحِبُ الرَّايَةِ، حَفِظَ وَصِيَّةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَوَقَفَ حَتَّى اسْتُشْهِدَ مَكَانَهُ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي (آلِ عِمْرَانَ) بَيَانُهُ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ) يَعْنِي يَوْمَ أُحُدٍ (قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها) يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ (قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ). وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الحسنة ها هنا الطَّاعَةَ وَالسَّيِّئَةُ الْمَعْصِيَةَ كَمَا قَالَتِ الْقَدَرِيَّةُ، إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ مَا أَصَبْتَ كَمَا قَدَّمْنَا، إِذْ هُوَ بِمَعْنَى الْفِعْلِ عِنْدَهُمْ وَالْكَسْبِ عِنْدَنَا، وَإِنَّمَا تَكُونُ الْحَسَنَةُ الطَّاعَةَ وَالسَّيِّئَةُ الْمَعْصِيَةَ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ: (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها) وَأَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهِيَ كَمَا تَقَدَّمَ شَرْحُنَا لَهُ مِنَ الْخِصْبِ وَالْجَدْبِ وَالرَّخَاءِ وَالشِّدَّةِ عَلَى نَحْوِ مَا جَاءَ فِي آيَةِ (الْأَعْرَافِ) وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ). (بِالسِّنِينَ) بِالْجَدْبِ سَنَةً بَعْدَ سَنَةٍ، حُبِسَ الْمَطَرُ عَنْهُمْ فَنَقَصَتْ ثِمَارُهُمْ وَغَلَتْ أَسْعَارُهُمْ. (فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ) أَيْ يَتَشَاءَمُونَ بِهِمْ وَيَقُولُونَ هَذَا مِنْ أَجْلِ اتِّبَاعِنَا لَكَ وَطَاعَتِنَا إِيَّاكَ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: (أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ)

{ مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَنَا كَتَبْتُهَا عَلَيْكَ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise nefsindendir; onu senin üzerine yazan da Benim.” Bu, tefsir kabilinden bir kıraattir; sapkın fırkalardan bazıları bunu Kur'an'dan saymışlardır. İbn Mes'ûd ve Übey'den gelen bu rivayetin senedi ise münkatıdır (kopuktur); çünkü Mücâhid ne Abdullah'ı ne de Übey'i görmüştür. İyiliğin Bedir günü fetih ve ganimet, kötülüğün ise Uhud günü başlarına gelenler olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre: Okçuların —ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara arkasını korumalarını ve yerlerinden ayrılmamalarını emretmişti— muhalefeti üzerine Müslümanlar cezalandırılmışlardı. Okçular Kureyş'in hezimetini ve Müslümanların onların mallarını ganimet aldığını görünce mevzilerini terk ettiler. O gün kâfirlerle birlikte olan Hâlid b. el-Velîd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasının okçulardan boşaldığını görünce bir [süvari] birliği alıp Müslümanların arkasına dolaştı ve onlara hücum etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında sancaktardan başka okçu kalmamıştı; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasiyetine sadık kalarak durduğu yerde şehit oluncaya kadar bekledi; nitekim bunun beyanı Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayetin benzeri olan şu ayeti indirdi: { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } yani Uhud günü [başınıza bir musibet geldiğinde], { قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها } yani Bedir günü [onların başına iki mislini getirdiğiniz halde], { قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “'Bu nereden başımıza geldi?' dediniz. De ki: O, kendi nefislerinizdendir.” Burada Kaderiyye'nin iddia ettiği gibi iyiliğin 'itaat', kötülüğün de 'isyan' olması caiz değildir; zira öyle olsaydı daha önce belirttiğimiz gibi 'mâ esabte' şeklinde olurdu; çünkü onlara göre fiil, bize göre ise kesb anlamındadır. İyiliğin itaat, kötülüğün ise isyan olması ancak Yüce Allah'ın şu kavli gibi yerlerde geçerlidir: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır; kim de bir kötülükle gelirse ancak misliyle cezalandırılır.” Bu ayetteki ise daha önce açıkladığımız üzere A'râf Suresi'ndeki ayette geldiği gibi bolluk, kıtlık, genişlik ve darlık anlamındadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Andolsun biz Firavun hanedanını düşünüp ibret alsınlar diye yıllarca süren kuraklık ve ürün kıtlığıyla yakaladık.” { بِالسِّنِينَ } yani peş peşe gelen kıtlık yıllarıyla; yağmur onlardan kesildi, meyveleri azaldı ve fiyatları pahalandı. { فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ } “Onlara bir iyilik geldiğinde: 'Bu bizim hakkımızdır' derler; başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” yani onlarla uğursuzluk sayarlar ve: "Bu, sana tâbi olmamız ve sana itaat etmemiz yüzündendir" derlerdi. Yüce Allah da onlara: { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “İyi bilin ki onların uğursuzluğu Allah katındadır” buyurarak cevap verdi.

يَعْنِي أَنَّ طَائِرَ الْبَرَكَةِ وَطَائِرَ الشُّؤْمِ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالنَّفْعِ وَالضُّرِّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا صُنْعَ فِيهِ لِمَخْلُوقٍ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِيمَا أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يُضِيفُونَهُ للنبي صلى الله

Yani bereket kuşu ve uğursuzluk kuşu (kader ve pay); hayır, şer, fayda ve zarar cinsinden her şey Yüce Allah'tandır; bunda hiçbir yaratılmışın dahli yoktur. Nitekim Yüce Allah'ın, onların Nebî sallallâhu [aleyhi ve sellem]'e nispet ettiklerini haber verdiği şu buyruğu da böyledir:

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَيْثُ قَالَ: (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) كَمَا قَالَ: (أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ) وَكَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ) أَيْ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ وَعِلْمِهِ، وَآيَاتُ الْكِتَابِ يَشْهَدُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَشُكُّ فِي أَنَّ كُلَّ شي بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ وَإِرَادَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً) وَقَالَ تَعَالَى: (وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ). مَسْأَلَةٌ- وَقَدْ تَجَاذَبَ بَعْضُ جُهَّالِ أَهْلِ السُّنَّةِ هَذِهِ الْآيَةَ وَاحْتَجَّ بِهَا، كَمَا تَجَاذَبَهَا الْقَدَرِيَّةُ وَاحْتَجُّوا بِهَا، وَوَجْهُ احْتِجَاجِهِمْ بِهَا أَنَّ الْقَدَرِيَّةَ يَقُولُونَ: إِنَّ الْحَسَنَةَ هَا هُنَا الطَّاعَةُ، وَالسَّيِّئَةَ الْمَعْصِيَةُ، قَالُوا: وَقَدْ نَسَبَ الْمَعْصِيَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) إِلَى الْإِنْسَانِ دُونَ اللَّهِ تَعَالَى، فَهَذَا وَجْهُ تَعَلُّقِهِمْ بِهَا. وَوَجْهُ تَعَلُّقِ الْآخَرِينَ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) قَالُوا: فَقَدْ أَضَافَ الْحَسَنَةَ وَالسَّيِّئَةَ إِلَى نَفْسِهِ دُونَ خَلْقِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ إِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِهَا الْجُهَّالُ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا، لِأَنَّهُمْ بَنَوْا ذَلِكَ عَلَى أَنَّ السَّيِّئَةَ هِيَ الْمَعْصِيَةُ، وَلَيْسَتْ كَذَلِكَ لِمَا بَيَّنَّاهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْقَدَرِيَّةُ إِنْ قَالُوا (مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ) أَيْ مِنْ طَاعَةٍ (فَمِنَ اللَّهِ) فَلَيْسَ هَذَا اعْتِقَادَهُمْ، لِأَنَّ اعْتِقَادَهُمُ الَّذِي بَنَوْا عَلَيْهِ مَذْهَبَهُمْ أَنَّ الْحَسَنَةَ فِعْلُ الْمُحْسِنِ وَالسَّيِّئَةَ فِعْلُ الْمُسِيءِ. وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ لَهُمْ فِيهَا حُجَّةٌ لَكَانَ يَقُولُ: مَا أَصَبْتَ مِنْ حَسَنَةٍ وَمَا أَصَبْتَ مِنْ سَيِّئَةٍ، لِأَنَّهُ الْفَاعِلُ لِلْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ جَمِيعًا، فَلَا يُضَافُ إِلَيْهِ إِلَّا بِفِعْلِهِ لَهُمَا لَا بِفِعْلِ غَيْرِهِ. نَصَّ عَلَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ الْإِمَامُ أَبُو الْحَسَنِ شَبِيبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَيْدَرَةَ فِي كِتَابِهِ الْمُسَمَّى بِحَزِّ الْغَلَاصِمِ فِي إِفْحَامِ الْمُخَاصِمِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا) مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى ذَا رِسَالَةٍ (وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً) نَصْبٌ عَلَى الْبَيَانِ وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، أَيْ كَفَى اللَّهُ شَهِيدًا عَلَى صِدْقِ رِسَالَةِ نَبِيِّهِ وأنه صادق.

...[sallallâhu] aleyhi ve sellem hakkında şöyle buyurduğu yerde de böyledir: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Onlara bir kötülük dokunursa: ‘Bu senin yüzündendir’ derler. De ki: ‘Hepsi Allah’tandır.’” Nitekim [başka bir ayette de]: { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Bilesiniz ki onların uğursuzluk kuşu (başlarına gelenler) ancak Allah katındandır” buyurmuştur. Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler ancak Allah'ın izniyledir”; yani Allah'ın kazası, kaderi ve ilmiyledir. Kitab'ın ayetleri birbirine şahitlik eder. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse, her şeyin Allah'ın kaza, kader, irade ve meşîetiyle olduğunda asla şüphe etmez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Biz sizi bir imtihan olarak şerle de hayırla da deneriz” ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ } “Allah bir kavme kötülük dilediğinde artık onun geri çevrilmesi mümkün değildir; onlar için O'ndan başka bir koruyucu ve yardımcı da yoktur.” MESELE: Ehl-i Sünnet'in bazı cahilleri bu ayeti kendi görüşlerine çekip onunla delil getirdikleri gibi, Kaderiyye de bu ayeti kendi görüşüne çekip onunla delil getirmiştir. Kaderiyye'nin onunla delil getirme gerekçesi şudur: Onlar, buradaki iyiliğin (hasene) taat, kötülüğün (seyyie) ise masiyet olduğunu söylerler. Dediler ki: Yüce Allah { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Başına gelen kötülük ise nefsindendir” kavlinde masiyeti Yüce Allah'a değil, insana nispet etmiştir; işte onların bu ayete sarılma gerekçesi budur. Diğerlerinin (Ehl-i Sünnet'in cahillerinin) ayete sarılma gerekçesi ise Yüce Allah'ın { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah'tandır” kavlidir. Onlar da: “İyiliği de kötülüğü de mahlûkuna değil, Kendi zatına nispet etmiştir” derler. Oysa her iki gruptan cahil olanlar bu ayete [yanlış temelde] sarılmışlardır; çünkü onlar bunu kötülüğün masiyet olduğu kabulü üzerine bina etmişlerdir. Halbuki açıkladığımız üzere durum böyle değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Kaderiyye şayet { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ } yani taatten { فَمِنَ اللَّهِ } “Allah'tandır” [ifadesini böyle yorumlarsa], bu onların kendi inancı da değildir; zira mezheplerini üzerine kurdukları inançlarına göre iyilik, iyilik yapanın fiili; kötülük de kötülük yapanın fiilidir. Ayrıca şayet bu ayette onlar lehine bir delil olsaydı, [ayet] { مَا أَصَبْتَ مِنْ حَسَنَةٍ وَمَا أَصَبْتَ مِنْ سَيِّئَةٍ } [Senin kazandığın/işlediğin iyilik... senin kazandığın/işlediğin kötülük...] şeklinde olurdu; zira hem iyiliğin hem kötülüğün faili odur. Dolayısıyla bu durum başkasının fiiliyle değil, bizzat kendisinin onları işlemesi sebebiyle ona nispet edilirdi. Bu görüşü İmam Ebu'l-Hasan Şebîb b. İbrâhîm b. Muhammed b. Haydere, Hazzu'l-Galâsım fî İfhâmi'l-Muhâsım adlı eserinde açıkça zikretmiştir. Yüce Allah'ın { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا } “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik” kavlindeki [“resûlen” kelimesi] tekit edici bir masdardır; anlamın “risalet sahibi” olması da caizdir. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” kavlinde [“şehîden” kelimesi] beyan (temyiz) üzere mansuptur, [başındaki] bâ harfi ise zâiddir. Yani Peygamberi'nin risaletinin doğruluğuna ve onun sadık olduğuna şahit olarak Allah kâfidir.

[سورة النساء (٤): آية ٨٠]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 80]

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠)

{ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠) } “Kim Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ) أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ طَاعَةَ رَسُولِهِ ﷺ طَاعَةٌ لَهُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ يَعْصِنِي فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَمَنْ يُطِعِ الْأَمِيرَ فَقَدْ أَطَاعَنِي وَمَنْ يَعْصِ الْأَمِيرَ فَقَدْ عَصَانِي) فِي رِوَايَةٍ. (وَمَنْ أَطَاعَ أَمِيرِي، وَمَنْ عَصَى أَمِيرِي). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ تَوَلَّى) أَيْ أَعْرَضَ. (فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً) أَيْ حَافِظًا وَرَقِيبًا لِأَعْمَالِهِمْ، إِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: مُحَاسِبًا، فَنَسَخَ اللَّهُ هَذَا بِآيَةِ السَّيْفِ وَأَمَرَهُ بِقِتَالِ مَنْ خَالَفَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ.

Yüce Allah'ın: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur” buyruğuyla Yüce Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaatin bizzat Kendisine itaat olduğunu bildirmiştir. Sahîh-i Müslim'de Ebu Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: { مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ يَعْصِنِي فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَمَنْ يُطِعِ الْأَمِيرَ فَقَدْ أَطَاعَنِي وَمَنْ يَعْصِ الْأَمِيرَ فَقَدْ عَصَانِي } “Bana itaat eden Allah'a itaat etmiş olur; bana isyan eden Allah'a isyan etmiş olur. Emîre itaat eden bana itaat etmiş olur; emîre isyan eden bana isyan etmiş olur.” Bir rivayette ise: “Benim emîrime itaat eden... benim emîrime isyan eden...” şeklindedir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ تَوَلَّى } kavli, 'yüz çevirirse' demektir. { فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik” yani amellerini gözetleyen ve koruyan bir bekçi olarak göndermedik; sana düşen ancak tebliğdir. İbn Kuteybe: '[Onları] hesaba çekici olarak [göndermedik]' demiştir; Allah bunu kılıç ayetiyle neshetmiş ve Allah'a ve Resûlü'ne muhalefet edenlerle savaşmasını emretmiştir.

[سورة النساء (٤): الآيات ٨١ الى ٨٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 81-82]

وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١) أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢)

{ وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١) أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢) } “'[Başüstüne] itaat' derler; fakat yanından çıktıkları zaman onlardan bir grup, senin söylediğinin aksini kurup planlar. Allah onların kurup planladıklarını yazmaktadır. Artık onlara aldırış etme, Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. Onlar Kur'an'ı hiç düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkası katından olsaydı, muhakkak içinde pek çok çelişki bulurlardı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ) أَيْ أَمْرُنَا طَاعَةٌ، وَيَجُوزُ (طَاعَةً) بِالنَّصْبِ، أَيْ نُطِيعُ طَاعَةً، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَصْرِ بْنِ عَاصِمٍ وَالْحَسَنِ وَالْجَحْدَرِيِّ. وَهَذَا فِي الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، أَيْ يَقُولُونَ إِذَا كَانُوا عِنْدَكَ: أَمْرُنَا طَاعَةٌ، أَوْ نُطِيعُ طَاعَةً، وَقَوْلُهُمْ هَذَا لَيْسَ بِنَافِعٍ، لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَعْتَقِدِ الطَّاعَةَ لَيْسَ بِمُطِيعٍ حَقِيقَةً، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُحَقِّقْ طَاعَتَهُمْ بِمَا أَظْهَرُوهُ، فَلَوْ كَانَتِ الطَّاعَةُ بِلَا اعْتِقَادٍ حَقِيقَةً لَحُكِمَ بِهَا لَهُمْ، فَثَبَتَ أَنَّ الطَّاعَةَ بِالِاعْتِقَادِ مَعَ وُجُودِهَا. (فَإِذا بَرَزُوا) أَيْ خَرَجُوا (مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ) فَذَكَرَ الطَّائِفَةَ لِأَنَّهَا في معنى

Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } “'[Başüstüne] itaat' derler; fakat yanından çıktıkları zaman onlardan bir grup, senin söylediğinin aksini kurup planlar. Allah onların kurup planladıklarını yazmaktadır” kavli, 'işimiz itaattir' demektir. [Tâatun kelimesini] 'itaat ederek itaat ederiz' anlamında { طَاعَةً } şeklinde nasb ile okumak da caizdir ki bu, Nasr b. Âsım, el-Hasan ve el-Cahderî'nin kıraatidir. Çoğu müfessirin görüşüne göre bu, münafıklar hakkındadır; yani senin yanında olduklarında: 'İşimiz itaattir' veya 'İtaatle boyun eğeriz' derler. Onların bu sözü fayda vermez; zira kalbinde itaate inanmayan kimse hakikatte itaatkâr değildir. Çünkü Yüce Allah onların açığa vurdukları şeyle itaatlerini geçerli saymamıştır; şayet inançsız yapılan itaat hakiki olsaydı lehlerine hükmedilirdi. Böylece itaatin, fiilen var olmasıyla birlikte inançla sabit olduğu kesinleşmiştir. { فَإِذا بَرَزُوا } yani 'çıktıklarında', { مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ } “yanından çıktıkları zaman onlardan bir grup kurup planlar”. Burada tâife (طائفة) kelimesini zikretmiştir, çünkü o

رِجَالٍ. وَأَدْغَمَ الْكُوفِيُّونَ التَّاءَ فِي الطَّاءِ، لِأَنَّهُمَا مِنْ مَخْرَجٍ وَاحِدٍ، وَاسْتَقْبَحَ ذَلِكَ الْكِسَائِيُّ فِي الْفِعْلِ وَهُوَ عِنْدُ الْبَصْرِيِّينَ غَيْرُ قَبِيحٍ. وَمَعْنَى (بَيَّتَ) زَوَّرَ وَمَوَّهَ. وَقِيلَ: غَيَّرَ وَبَدَّلَ وَحَرَّفَ، أَيْ بَدَّلُوا قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ فِيمَا عَهِدَهُ إِلَيْهِمْ وَأَمَرَهُمْ بِهِ. وَالتَّبْيِيتُ التبديل، ومنه قول الشاعر:

erkekler topluluğu anlamındadır. Kûfeliler, mahreçleri bir olduğu için te (ت) harfini tı (ط) harfine idğam etmişlerdir. Kisâî bunu fiilde çirkin görmüşse de Basralılara göre çirkin değildir. (بَيَّتَ) 'beyyete' kelimesinin anlamı; tahrif etti, yalan kattı ve süsleyip yutturdu demektir. Değiştirdi, başkalaştırdı ve tahrif etti de denilmiştir; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine emrettiği ve ahdettiği sözünü değiştirdiler. Tebyît (تَبْيِيت), tebdil (değiştirme) demektir. Nitekim şair şöyle demiştir:

أتوني فلم أرض ما بيتو ... وَكَانُوا أَتَوْنِي بِأَمْرٍ نُكُرْ

Bana geldiler, fakat kurup tezgahladıkları şeyden hoşnut olmadım, ... Çünkü onlar bana pek münker bir işle gelmişlerdi.

لِأُنْكِحَ أَيِّمَهُمْ مُنْذِرًا ... وهل ينكح العبد حر لحر

Dullarının nikâhını Münzir'e kıymam için gelmişlerdi, ... Hiç hür bir kimse bir köleyi hür bir kadınla evlendirir mi?

آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

بَيَّتَ قَوْلِيَ عَبْدُ الْمَلِي ... كِ قَاتَلَهُ اللَّهُ عبدا كفورا

Abdülmelik sözümü tahrif edip değiştirdi, ... Allah kahretsin o nankör kulu!

وبيَّت الرجل الامر إذا دبره لَيْلًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ

Kişi bir işi geceleyin planladığında 'beyyete'r-raculü'l-emr' denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ } “O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin gizlice kurarlarken...”

. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَمْرٌ بُيِّتَ بِلَيْلٍ إِذَا أُحْكِمَ. وَإِنَّمَا خُصَّ اللَّيْلُ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ وَقْتٌ يُتَفَرَّغُ فِيهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

. Araplar bir iş sağlamca kararlaştırıldığında: 'Geceleyin kurulmuş bir iş' derler. Gece vaktinin özellikle zikredilmesi, insanın onda [diğer meşgalelerden] boş kalıp yalnızlaştığı bir vakit olmasındandır. Şair şöyle demiştir:

أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ بِلَيْلٍ فَلَمَّا ... أَصْبَحُوا أَصْبَحَتْ لَهُمْ ضَوْضَاءُ

İşlerini geceleyin kararlaştırdılar, sonra da ... Sabaha erdiklerinde aralarında büyük bir velvele koptu.

وَمِنْ هَذَا بَيَّتَ الصِّيَامَ. وَالْبَيُّوتُ: الْمَاءُ يَبِيتُ لَيْلًا. وَالْبَيُّوتُ: الْأَمْرُ يَبِيتُ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ مُهْتَمًّا بِهِ، قَالَ الْهُذَلِيُّ:

Oruca geceden niyet etmek anlamındaki 'beyyete's-sıyâm' ifadesi de buradandır. El-Beyût (الْبَيُّوت), gece boyu beklemiş sudur. Yine el-Beyût, sahibinin üzerinde dertlenerek gecelediği iştir. Hüzeylî şöyle demiştir:

وَأَجْعَلُ فِقْرَتَهَا عُدَّةً ... إِذَا خِفْتُ بَيُّوتَ أَمْرٍ عُضَالٍ

Ve onun en kıymetli omurunu bir hazırlık kılarım, ... İçinden çıkılmaz ağır bir işin gece derdinden korktuğumda.

وَالتَّبْيِيتُ وَالْبَيَاتُ أَنْ يَأْتِيَ الْعَدُوُّ لَيْلًا. وَبَاتَ يَفْعَلُ كَذَا إِذَا فَعَلَهُ لَيْلًا، كَمَا يُقَالُ: ظَلَّ بِالنَّهَارِ. وبئت الشَّيْءَ قَدَّرَ. فَإِنْ قِيلَ: فَمَا وَجْهُ الْحِكْمَةِ فِي ابْتِدَائِهِ بِذِكْرِ جُمْلَتِهِمْ ثُمَّ قَالَ: (بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ)؟ قِيلَ: إِنَّمَا عَبَّرَ عَنْ حَالِ مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ بَقِيَ عَلَى كُفْرِهِ وَنِفَاقِهِ، وَصَفَحَ عَمَّنْ عَلِمَ أَنَّهُ سَيَرْجِعُ عَنْ ذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّمَا عَبَّرَ عَنْ حَالِ مَنْ شَهِدَ وَحَارَ فِي أَمْرِهِ، وَأَمَّا مَنْ سَمِعَ وَسَكَتَ فَلَمْ يَذْكُرْهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ) أَيْ يُثْبِتُهُ فِي صَحَائِفِ أَعْمَالِهِمْ لِيُجَازِيَهُمْ عَلَيْهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى يُنَزِّلُهُ عَلَيْكَ فِي الْكِتَابِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ

Tebyît (تَبْيِيت) ve beyât (بَيَات), düşmanın geceleyin gelmesidir. Gündüz vakti için "zalle" (ظَلَّ) denildiği gibi, bir kimse bir şeyi geceleyin yaptığı zaman "bâte yef'alu kezâ" (بَاتَ يَفْعَلُ كَذَا) [geceleyin şöyle yaptı] denir. Bir şeyi takdir edip planladığında da bu kök kullanılır. Şayet: "[Âyette] önce onların tamamı zikredilip ardından: { بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ } “Onlardan bir grup geceleyin [başka planlar] kurdu” buyrulmasının hikmeti nedir?" denilirse, şöyle cevap verilir: [Allah] ancak küfrü ve nifakı üzere devam edeceğini bildiği kimselerin durumunu ifade etmiş; bundan döneceğini bildiği kimseleri ise bağışlamıştır. Şöyle de denilmiştir: [Âyet] sadece bizzat hazır bulunup bu işte bocalayanların durumunu dile getirmiş; dinleyip de susan kimseleri ise zikretmemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } “Allah onların geceleyin kurduklarını yazmaktadır” ifadesi, cezalarını vermek üzere onu amel defterlerine kaydetmektedir demektir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Manası, onu Kitap'ta sana indirmektedir [şeklindedir]. Bu ayette...

مُجَرَّدَ الْقَوْلِ لَا يُفِيدُ شَيْئًا كَمَا ذَكَرْنَا، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: طَاعَةٌ، وَلَفَظُوا بِهَا وَلَمْ يُحَقِّقِ اللَّهُ طَاعَتَهُمْ وَلَا حَكَمَ لَهُمْ بِصِحَّتِهَا، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْتَقِدُوهَا. فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ الْمُطِيعُ مُطِيعًا إِلَّا بِاعْتِقَادِهَا مَعَ وُجُودِهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا. أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ) قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) أَيْ لَا تُخْبِرْ بِأَسْمَائِهِمْ، عَنِ الضَّحَّاكِ، يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ. وَقِيلَ: لَا تُعَاقِبْهُمْ. ثُمَّ أَمَرَهُ بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ وَالثِّقَةِ بِهِ فِي النَّصْرِ عَلَى عَدُوِّهِ. وَيُقَالُ: إِنَّ هَذَا مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ) ثُمَّ عَابَ الْمُنَافِقِينَ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ التَّدَبُّرِ فِي الْقُرْآنِ وَالتَّفَكُّرِ فِيهِ وَفِي مَعَانِيهِ. تَدَبَّرْتُ الشَّيْءَ فَكَّرْتُ فِي عَاقِبَتِهِ. وَفِي الْحَدِيثِ (لَا تَدَابَرُوا) أَيْ لَا يُوَلِّي بَعْضُكُمْ بَعْضًا دُبُرَهُ. وَأَدْبَرَ الْقَوْمُ مَضَى أَمْرُهُمْ إِلَى آخِرِهِ. وَالتَّدْبِيرُ أَنْ يُدْبِرَ الْإِنْسَانُ أَمْرَهُ كَأَنَّهُ يَنْظُرُ إِلَى مَا تَصِيرُ إِلَيْهِ عَاقِبَتُهُ. وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها) عَلَى وُجُوبِ التَّدَبُّرِ فِي الْقُرْآنِ لِيُعْرَفَ مَعْنَاهُ. فَكَانَ فِي هَذَا رَدٌّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ قَالَ: لَا يُؤْخَذُ مِنْ تَفْسِيرِهِ إِلَّا مَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَمَنَعَ أَنْ يُتَأَوَّلَ عَلَى مَا يُسَوِّغُهُ لِسَانُ الْعَرَبِ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَإِبْطَالِ التَّقْلِيدِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى إِثْبَاتِ الْقِيَاسِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً) أَيْ تَفَاوُتًا وَتَنَاقُضًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَابْنِ زَيْدٍ. وَلَا يَدْخُلُ فِي هَذَا اخْتِلَافُ أَلْفَاظِ الْقِرَاءَاتِ وَأَلْفَاظِ الْأَمْثَالِ وَالدَّلَالَاتِ وَمَقَادِيرِ السُّوَرِ وَالْآيَاتِ. وَإِنَّمَا أَرَادَ اخْتِلَافَ التَّنَاقُضِ وَالتَّفَاوُتِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَوْ كَانَ مَا تُخْبِرُونَ بِهِ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَاخْتَلَفَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ مُتَكَلِّمٍ يَتَكَلَّمُ كَلَامًا كَثِيرًا إِلَّا وُجِدَ فِي كَلَامِهِ اخْتِلَافٌ كَثِيرٌ، إِمَّا فِي الْوَصْفِ وَاللَّفْظِ، وَإِمَّا فِي جَوْدَةِ الْمَعْنَى، وَإِمَّا فِي التَّنَاقُضِ، وَإِمَّا فِي الْكَذِبِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ الْقُرْآنَ وَأَمَرَهُمْ بِتَدَبُّرِهِ، لِأَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ فِيهِ اخْتِلَافًا فِي وَصْفٍ وَلَا رَدًّا لَهُ فِي مَعْنًى، وَلَا تَنَاقُضًا وَلَا كَذِبًا فِيمَا يُخْبِرُونَ به من الغيوب وما يسرون.

Belirttiğimiz gibi salt söz hiçbir fayda sağlamaz. Nitekim onlar: «İtaat [ettik]» dediler ve bunu dilleriyle ikrar ettiler; fakat kalpleriyle inanmadıkları için Allah onların itaatlerini ne tahakkuk ettirdi ne de geçerli olduğuna hükmetti. Böylece itaat edenin, sadece var olmasıyla birlikte kalben inanmadıkça gerçekten itaat etmiş olmayacağı sabit oldu. Yüce Allah'ın: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا. أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. Onlar Kur'ân'ı hiç düşünmezler mi?” buyruğundaki { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “onlardan yüz çevir” ifadesi; ed-Dahhâk'tan gelen rivayete göre [onların], yani münafıkların isimlerini açıklama demektir. Bir görüşe göre de onları cezalandırma anlamına gelir. Daha sonra [Allah], düşmanına karşı zafer kazanma hususunda Kendisine tevekkül etmesini ve güvenmesini emretmiştir. Bunun Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et” buyruğu ile neshedildiği söylenir. Ardından münafıkları Kur'ân'ı tedebbür etmekten (derinlemesine düşünmekten), onda ve taşıdığı manalarda tefekkür etmekten yüz çevirmeleri sebebiyle kınamıştır. Bir şeyi tezekkür ve tefekkür edip akıbetini düşündüğümde «تَدَبَّرْتُ الشَّيْءَ» denir. Hadiste geçen « لَا تَدَابَرُوا » «Birbirinize sırt çevirmeyiniz» ifadesi de birbirinize arkanızı dönmeyiniz demektir. «أَدْبَرَ الْقَوْمُ» ifadesi, bir topluluğun işlerinin sonuna gelmesi demektir. Tedbîr ise insanın sanki varacağı akıbete bakıyormuşçasına işinin sonunu düşünmesidir. Bu ayet ile Yüce Allah'ın: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } “Onlar Kur'ân'ı hiç düşünmezler mi, yoksa kalpleri üzerinde kilitler mi var?” buyruğu, manasının anlaşılması için Kur'ân'ı tedebbür etmenin vacip olduğuna delalet etmektedir. Bunda: «Onun tefsirinden sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olanlar alınır» deyip Arap dilinin caiz kıldığı ölçüde tevil edilmesini engelleyen kimselerin görüşünün batıl olduğuna bir reddiye vardır. Yine bu ayette nazar ve istidlalin (akıl yürütme ve delil getirme) emredildiğine, taklidin iptaline ve kıyasın meşruluğunun ispatına delil vardır. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Eğer o Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde pek çok tutarsızlık bulurlardı” buyruğu; İbn Abbâs, Katâde ve İbn Zeyd'e göre tutarsızlık, uyumsuzluk ve çelişki bulurlardı demektir. Kıraat lafızlarındaki, darbımesellerdeki, delaletlerdeki ve surelerle ayetlerin miktarlarındaki farklılıklar bu kapsama girmez. Kastedilen sadece çelişki ve tutarsızlık anlamındaki ihtilaftır. Bir görüşe göre mana: «Eğer haber verdiğiniz şeyler Allah'tan başkasından olsaydı, elbette farklılık gösterirdi» şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise: Çokça söz söyleyen her konuşmacının sözünde; ya vasıf ve lafızda, ya mananın yetkinliğinde, ya çelişkide ya da yalan bakımından mutlaka pek çok tutarsızlık ve farklılık bulunur. İşte Yüce Allah Kur'ân'ı indirmiş ve onu tedebbür etmelerini emretmiştir; zira onlar onda ne bir vasıfta bir kusur ve ihtilaf, ne bir manasında çürüklük, ne bir çelişki ne de gaybden haber verdiği ve içlerinde gizledikleri şeylerde bir yalan bulabilirler.

[سورة النساء (٤): آية ٨٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 83]

وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣)

{ وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣) } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Halbuki onu Peygamber'e ve aralarındaki yetki sahiplerine iletmiş olsalardı, içlerinden hüküm çıkarabilecek olanlar elbette onu bilirlerdi. Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyardınız.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ) فِي (إِذا) مَعْنَى الشَّرْطِ وَلَا يُجَازَى بِهَا وَإِنْ زِيدَتْ عَلَيْهَا (مَا) وَهِيَ قَلِيلَةُ الِاسْتِعْمَالِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ. وَالْجَيِّدُ مَا قَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:

Yüce Allah'ın: { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ } “Onlara güvene dair bir haber geldiğinde...” kavlindeki (إِذا) şart manası taşır; ancak üzerine (مَا) zâid olarak eklense bile onunla cezm yapılmaz ve bu nadir bir kullanımdır. Sîbeveyhi böyle demiştir. Güzel olan ise Kâ'b b. Züheyr'in şu beytidir:

وَإِذَا مَا تَشَاءُ تَبْعَثُ مِنْهَا ... مَغْرِبَ الشَّمْسِ نَاشِطًا مَذْعُورًا

Ve sen dilediğin vakit güneş batarken oradan ... Ürkmüş, çevik ve canlı bir yaban sığırını harekete geçirirsin.

يَعْنِي أَنَّ الْجَيِّدَ لَا يُجْزَمُ بِإِذَا مَا كَمَا لَمْ يُجْزَمْ فِي هَذَا الْبَيْتِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ (الْبَقَرَةِ). وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِذَا سَمِعُوا شَيْئًا مِنَ الْأُمُورِ فِيهِ أَمْنٌ نَحْوَ ظَفَرِ الْمُسْلِمِينَ وَقَتْلِ عَدُوِّهِمْ (أَوِ الْخَوْفِ) وَهُوَ ضِدُّ هَذَا (أَذاعُوا بِهِ) أَيْ أَفْشَوْهُ وَأَظْهَرُوهُ وَتَحَدَّثُوا بِهِ قَبْلَ أَنْ يَقِفُوا عَلَى حَقِيقَتِهِ. فَقِيلَ: كَانَ هَذَا مِنْ ضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ، عَنِ الْحَسَنِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُفْشُونَ أَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ ويظنون أنهم لا شي عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ: هو فِي الْمُنَافِقِينَ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ لِمَا يَلْحَقُهُمْ مِنَ الْكَذِبِ فِي الْإِرْجَافِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ) أَيْ لَمْ يُحَدِّثُوا بِهِ وَلَمْ يُفْشُوهُ حَتَّى يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ هُوَ الَّذِي يُحَدِّثُ بِهِ وَيُفْشِيهِ. أَوْ أُولُوا الْأَمْرِ وَهُمْ أَهْلُ الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ، عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا. السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: الْوُلَاةُ. وَقِيلَ: أُمَرَاءُ السَّرَايَا. (لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ) أَيْ يَسْتَخْرِجُونَهُ، أَيْ لَعَلِمُوا مَا يَنْبَغِي أَنْ يُفْشَى مِنْهُ وَمَا يَنْبَغِي أَنْ يُكْتَمَ. وَالِاسْتِنْبَاطُ مَأْخُوذٌ مِنَ اسْتَنْبَطْتُ الْمَاءَ إِذَا اسْتَخْرَجْتُهُ. وَالنَّبَطُ: الْمَاءُ الْمُسْتَنْبَطُ أَوَّلَ مَا يَخْرُجُ مِنْ مَاءِ الْبِئْرِ أَوَّلَ ما تحفر. وسمي النبط نبطا لأنهم

Yani fasih ve güzel olan, bu beyitte cezm yapılmadığı gibi “izâ mâ” (إِذَا مَا) ile de cezm yapılmamasıdır. Bu husus daha önce Bakara'nın başında geçmişti. [Ayetin] anlamı şudur: Onlar Müslümanların zaferi ve düşmanlarının öldürülmesi gibi güvene dair bir meseleyi yahut bunun zıddı olan { أَوِ الْخَوْفِ } “veya korkuya [dair bir haberi]” işittiklerinde, { أَذاعُوا بِهِ } “onu yayıverirler”; yani mahiyetini tam öğrenmeden önce onu ifşa eder, açığa vurur ve dilden dile dolaştırırlar. Hasan[-ı Basrî]’den [gelen bir rivayette] bunun, imanı zayıf Müslümanlar hakkında olduğu söylenmiştir; zira onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in meselelerini yayıyor ve bunda kendilerine bir sorumluluk olmadığını sanıyorlardı. Dahhâk ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bu [hitap], münafıklar hakkındadır; asılsız haberler yayarak (ircâf) içine düştükleri yalan sebebiyle bundan nehyolunmuşlardır. Yüce Allah’ın: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } “Hâlbuki onu Peygamber’e ve aralarındaki yetki sahiplerine götürselerdi...” kavli; yani onu konuşmasalar ve ifşa etmeseler de onu bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yahut Hasan, Katâde ve diğerlerinden [nakledildiğine göre] ilim ve fıkıh ehli olan yetki sahipleri (ülü'l-emr) anlatıp açıklasaydı [daha hayırlı olurdu]. Süddî ve İbn Zeyd: “[Yetki sahipleri] yöneticilerdir” demiştir. Müfreze (seriyye) komutanları olduğu da söylenmiştir. { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “Onu aralarından hüküm ve netice çıkarabilenler elbette bilirlerdi”; yani onu inceden inceye araştırıp çıkaranlar, o haberden neyin yayılması ve neyin gizlenmesi gerektiğini mutlaka bilirlerdi. İstinbât (الِاسْتِنْبَاطُ) kelimesi, suyu [derinden] çıkardığında söylenen “istenbattu’l-mâe” (اسْتَنْبَطْتُ الْمَاءَ) ifadesinden türetilmiştir. en-Nebat (النَّبَطُ) ise; kuyu ilk kazıldığında, kuyu suyundan ilk çıkan, istinbât edilen sudur. Nabatîlere de bu ismin verilmesi...

يَسْتَخْرِجُونَ مَا فِي الْأَرْضِ. وَالِاسْتِنْبَاطُ فِي اللُّغَةِ الِاسْتِخْرَاجُ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى الِاجْتِهَادِ إِذَا عُدِمَ النص والإجماع كما تقدم. قوله تعالى: (وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ) رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُظْهَرَ الْخَبَرُ عِنْدَهُ. وَالْكُوفِيُّونَ يَقُولُونَ: رُفِعَ بِلَوْلَا. (لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا) فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: الْمَعْنَى أَذَاعُوا بِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ لَمْ يَذِعْ وَلَمْ يُفْشِ. وَقَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ: الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ وَالطَّبَرِيُّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ، وَاخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ قَالَ: لِأَنَّ هَذَا الِاسْتِنْبَاطَ الْأَكْثَرُ يَعْرِفُهُ، لِأَنَّهُ اسْتِعْلَامُ خَبَرٍ. وَاخْتَارَ الْأَوَّلَ الْفَرَّاءُ قَالَ: لِأَنَّ عِلْمَ السَّرَايَا إِذَا ظَهَرَ عَلِمَهُ الْمُسْتَنْبِطُ وَغَيْرُهُ، وَالْإِذَاعَةُ تَكُونُ فِي بَعْضٍ دُونَ بَعْضٍ. قَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْهُ: فَلِذَلِكَ اسْتَحْسَنْتُ الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ الْإِذَاعَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَهَذَانَ قَوْلَانِ عَلَى الْمَجَازِ، يُرِيدُ أَنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ بِغَيْرِ مَجَازٍ: يَكُونُ الْمَعْنَى وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ بِأَنْ بَعَثَ فِيكُمْ رَسُولًا أَقَامَ فِيكُمُ الْحُجَّةَ لَكَفَرْتُمْ وَأَشْرَكْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ فَإِنَّهُ كَانَ يُوَحِّدُ. وَفِيهِ قَوْلٌ رَابِعٌ- قَالَ الضَّحَّاكُ: الْمَعْنَى لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا، أَيْ إِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ حَدَّثُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَمْرٍ مِنَ الشَّيْطَانِ إِلَّا قَلِيلًا، يَعْنِي الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ قَوْلُهُ (إِلَّا قَلِيلًا) مُسْتَثْنًى مِنْ قَوْلِهِ (لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ). قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَأَنْكَرَ هَذَا الْقَوْلَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، إِذْ لَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعَ النَّاسُ كلهم الشيطان.

İstinbât lügatte 'ortaya çıkarmak/çıkarmak' demektir ve daha önce geçtiği üzere nass ve icmâ bulunmadığında ictihada delalet eder. Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı...” kavli Sîbeveyhi'ye göre mübteda olduğu için merfudur ve ona göre haberin açıkça zikredilmesi caiz değildir. Kûfeliler ise: 'Levlâ ile merfudur' derler. { لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا } “pek azınız müstesna şeytana uyardınız” kavli hakkında üç görüş vardır: İbn Abbas ve başkaları şöyle demiştir: Mana, 'yaymayan ve ifşa etmeyen pek azı müstesna onu yaydılar' şeklindedir. Nahivcilerden bir grup da bunu söylemiştir: Kisâî, Ahfeş, Ebu Ubeyd, Ebu Hâtim ve Taberî. Hasan ve başkalarından gelen diğer bir görüşe göre: 'İçlerinden onu araştırıp hüküm çıkaranların pek azı müstesna hepsi bilirdi' demektir. Zeccâc da bunu tercih etmiş ve: 'Çünkü bu istinbâtı çoğu kimse bilir; zira o bir haber soruşturmasıdır' demiştir. Ferrâ ise birinci görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Çünkü seriyyelerin haberi ortaya çıktığında onu hüküm çıkaran da başkası da bilir; yayma ise bazısında olup bazısında olmaz.' Kelbî ondan naklen: 'Bu yüzden istisnanın yayma (izâa) fiilinden yapılmasını uygun gördüm' demiştir. Nehhâs ise: 'Bu iki görüş mecaz üzeredir; yani sözde takdim ve tehir vardır' demiştir. Mecazsız üçüncü görüşe göre mana: 'Eğer Allah'ın aranızda hücceti ikame eden bir peygamber göndermek suretiyle üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, tevhid üzere kalan pek azınız müstesna küfre ve şirke düşerdiniz' şeklinde olur. Bu konuda dördüncü bir görüş daha vardır; Dahhâk şöyle demiştir: Mana, 'şeytana uyardınız, ancak pek azınız müstesna' şeklindedir; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından kalplerini Allah'ın takva için imtihan ettiği pek az kimse müstesna, nefislerine şeytandan gelen bir vesvese düşmüştü. Bu görüşe göre { إِلَّا قَلِيلًا } kavli { لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ } kavlinden istisnadır. Mehdevî: 'Âlimlerin çoğu bu görüşü reddetmiştir; zira Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı insanların tamamı şeytana uyardı' demiştir.

[سورة النساء (٤): آية ٨٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 84]

فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤)

{ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤) } “Artık Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de teşvik et. Umulur ki Allah kâfirlerin baskı ve şiddetini defeder. Allah'ın baskısı daha şiddetli, cezası daha çetindir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) هَذِهِ الْفَاءُ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ (وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً. فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ مِنْ أَجْلِ هَذَا فَقَاتِلْ.

Yüce Allah'ın: { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Artık Allah yolunda savaş!” buyruğundaki bu 'fâ' (فَ), { وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz” kavline bağlıdır; yani 'işte bundan dolayı savaş!' demektir.

وَقِيلَ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: (وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. فَقاتِلْ). كَأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى: لَا تَدَعْ جِهَادَ الْعَدُوِّ وَالِاسْتِنْصَارَ عَلَيْهِمْ لِلْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَوْ وَحْدَكَ، لِأَنَّهُ وَعَدَهُ بِالنَّصْرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى رَسُولَهُ ﷺ بِالْجِهَادِ وَإِنْ قَاتَلَ وَحْدَهُ، لِأَنَّهُ قَدْ ضَمِنَ لَهُ النُّصْرَةَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: (هَذَا ظَاهِرُ اللَّفْظِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَجِئْ فِي خَبَرٍ قَطُّ أَنَّ الْقِتَالَ فَرْضٌ عَلَيْهِ دُونَ الْأُمَّةِ مُدَّةً مَا، فَالْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خِطَابٌ لَهُ فِي اللَّفْظِ، وَهُوَ مِثَالُ مَا يُقَالُ لِكُلِّ وَاحِدٍ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ، أَيْ أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أُمَّتِكَ الْقَوْلُ لَهُ، (فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ). وَلِهَذَا يَنْبَغِي لِكُلِّ مُؤْمِنٍ أَنْ يُجَاهِدَ وَلَوْ وَحْدَهُ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (وَاللَّهِ لَا قاتلنهم حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي). وَقَوْلُ أَبِي بَكْرٍ وَقْتَ الرِّدَّةِ: وَلَوْ خَالَفَتْنِي يَمِينِي لَجَاهَدْتُهَا بِشِمَالِي. وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي مَوْسِمِ بَدْرٍ الصُّغْرَى، فَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ لَمَّا انْصَرَفَ مِنْ أُحُدٍ وَاعَدَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَوْسِمَ بَدْرٍ الصُّغْرَى، فَلَمَّا جَاءَ الْمِيعَادُ خَرَجَ إِلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي سَبْعِينَ رَاكِبًا فَلَمْ يَحْضُرْ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يَتَّفِقْ قِتَالٌ. وَهَذَا عَلَى مَعْنَى مَا قَالَهُ مُجَاهِدٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي (آلِ عِمْرَانَ). وَوَجْهُ النَّظْمِ عَلَى هَذَا وَالِاتِّصَالِ بِمَا قَبْلُ أَنَّهُ وَصَفَ الْمُنَافِقِينَ بِالتَّخْلِيطِ وَإِيقَاعِ الْأَرَاجِيفِ، ثُمَّ أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ وَبِالْجِدِّ فِي الْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَإِنْ لَمْ يُسَاعِدْهُ أَحَدٌ عَلَى ذَلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ) (تُكَلَّفُ) مَرْفُوعٌ لِأَنَّهُ مُسْتَقْبَلٌ، وَلَمْ يُجْزَمْ لِأَنَّهُ لَيْسَ عِلَّةٌ لِلْأَوَّلِ. وَزَعَمَ الْأَخْفَشُ أَنَّهُ يَجُوزُ جَزْمُهُ. (إِلَّا نَفْسَكَ) خَبَرُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَالْمَعْنَى لَا تَلْزَمُ فِعْلَ غَيْرِكَ وَلَا تُؤَاخَذُ بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ)

Bunun { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” kavline bağlı olduğu ve: 'Artık savaş!' dendiği de söylenmiştir. Sanki anlam şudur: Müminlerin zayıf düşürülenleri için düşmanla cihadı ve onlara karşı yardım istemeyi tek başına kalsan bile bırakma; çünkü O sana zafer vaat etmiştir. Zeccâc: 'Yüce Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e tek başına savaşsa bile cihadı emretmiştir; zira ona yardım etmeyi garanti etmiştir' demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: (Bu, lafzın zahiridir; ne var ki hiçbir rivayette savaşın ümmet hariç sadece ona belli bir süre farz kılındığı gelmemiştir. O halde anlam -doğrusunu en iyi Allah bilir- lafızda ona hitap olmakla birlikte, her bir kişiye kendi nefsi hakkında söylenenin bir misalidir; yani 'Ey Muhammed, bu söz sana da ümmetinden her bir ferde de söylenmiştir: { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “Artık Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun.”' Bu sebeple her müminin tek başına bile kalsa cihad etmesi gerekir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { وَاللَّهِ لَا قاتلنهم حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي } “Allah'a yemin olsun ki boynum gövdemden ayrılıncaya kadar onlarla tek başıma da kalsam savaşacağım” kavli ve Ebu Bekir'in ridde zamanında: 'Sağ elim bana muhalefet etse sol elimle cihad ederim' sözü bundandır. Bu ayetin Bedr-i Suğrâ mevsiminde indiği de söylenmiştir; nitekim Ebu Süfyân Uhud'dan ayrılınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Bedr-i Suğrâ mevsiminde buluşmak üzere sözleşti. Vakit gelince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yetmiş süvariyle oraya çıktı, ancak Ebu Süfyân gelmedi ve savaş vuku bulmadı. Bu, Mücâhid'in Âl-i İmrân Suresi'nde geçtiği üzere söylediği mana üzeredir. Buna göre ayetin dizilişi ve öncekiyle irtibatı şöyledir: Münafıkları karışıklık çıkarmakla ve asılsız haberler yaymakla vasfetmiş, ardından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara aldırış etmemesini ve hiç kimse kendisine yardım etmese bile Allah yolunda ciddiyetle savaşmasını emretmiştir. Yüce Allah'ın: { لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “Sen ancak kendinden sorumlusun” kavlindeki (تُكَلَّفُ) muzari olduğu için merfudur; birincisinin illeti olmadığı için meczum kılınmamıştır. Ahfeş ise onun meczum kılınmasının caiz olduğunu iddia etmiştir. { إِلَّا نَفْسَكَ } ise nâib-i fâilin haberidir; mana: 'Başkasının fiili seni bağlamaz ve ondan dolayı hesaba çekilmezsin' demektir. Yüce Allah'ın: { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Müminleri de teşvik et. Umulur ki Allah kâfirlerin baskı ve şiddetini defeder” kavlinde üç mesele vardır: BİRİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } kavli;

أَيْ حُضَّهُمْ عَلَى الْجِهَادِ وَالْقِتَالِ. يُقَالُ: حَرَّضْتُ فُلَانًا عَلَى كَذَا إِذَا أَمَرْتَهُ بِهِ. وَحَارَضَ فُلَانٌ على الامر وأكب وواظب بمعنى واحد

Yani onları cihada ve savaşa teşvik et. Bir kimseye bir şeyi emrettiğinde/emredip yönlendirdiğinde 'حَرَّضْتُ فُلَانًا عَلَى كَذَا' (Falancayı şu işe teşvik ettim) denir. 'حَارَضَ فُلَانٌ عَلَى الْأَمْرِ' (Falanca bir işe sımsıkı sarıldı/devam etti), 'أَكَبَّ' (kendini bir işe verdi) ve 'وَاظَبَ' (bir işe devam etti) ifadeleri aynı anlamdadır.

الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا) إِطْمَاعٌ، وَالْإِطْمَاعُ مِنَ اللَّهِ ﷿ وَاجِبٌ. عَلَى أَنَّ الطَّمَعَ قَدْ جَاءَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى الْوُجُوبِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ. وَقَالَ ابْنُ مُقْبِلٍ:

İKİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Umulur ki Allah kâfirlerin baskı ve şiddetini defeder” kavli ümitlendirmedir; Yüce Allah'tan gelen ümitlendirme ise kesinlik ifade eder/vaki olur. Kaldı ki 'tama'' (ümit) kelimesi Arap kelamında kesinlik (vücûb) anlamında da gelmiştir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavli bundandır: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Ve hesap gününde günahımı bağışlayacağını umduğum [da O'dur].” İbn Mukbil de şöyle demiştir:

ظَنِّي بِهِمْ كَعَسَى وَهُمْ بِتَنُوفَةٍ ... يَتَنَازَعُونَ جَوَائِزَ الْأَمْثَالِ

Onlara dair zannım 'asâ' (kesin umut) gibidir, onlar uçsuz bucaksız çölde ... Dilden dile dolaşan darbımeselleri birbirleriyle paylaşırken.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً) أَيْ صَوْلَةً وَأَعْظَمُ سُلْطَانًا وَأَقْدَرُ بَأْسًا عَلَى مَا يُرِيدُهُ. (وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا) أَيْ عُقُوبَةً، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: رَمَاهُ اللَّهُ بِنُكْلَةٍ، أَيْ رَمَاهُ بِمَا يُنَكِّلُهُ. قَالَ: وَنَكَّلْتُ بِالرَّجُلِ تَنْكِيلًا مِنَ النَّكَالِ. وَالْمَنْكَلُ الشَّيْءُ الَّذِي يُنَكِّلُ بِالْإِنْسَانِ. قال:

Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً } “Allah'ın baskısı daha şiddetli” kavli; yani hamlesi daha çetin, kudreti daha yüce ve dilediği şeye karşı gücü daha üstündür demektir. { وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “ve cezası daha çetindir” kavli, Hasan ve başkalarından rivayet edildiğine göre azabı daha şiddetlidir demektir. İbn Düreyd: 'Onu ibret verici bir cezayla cezalandırdı' anlamında 'ramâhullâhu bi-nükletin' denir demiştir. Yine: 'Nekâlden türeyen bir kelime olarak adama ibretlik ceza verdim' anlamında 'nekkeytü bi'r-raculi tenkîlen' denir demiştir. El-Menkel (الْمَنْكَل) ise insanı caydıran ve ibretlik kılan şeydir. Şair şöyle demiştir:

وارم على أقفائهم بمنكل

Ve arkalarından onları caydırıcı, ibretlik bir ceza fırlat!

الثَّالِثَةُ إِنْ قَالَ قَائِلٌ: نَحْنُ نَرَى الْكُفَّارَ فِي بَأْسٍ وَشِدَّةٍ، وَقُلْتُمْ: إِنَّ عَسَى بِمَعْنَى الْيَقِينِ فَأَيْنَ ذَلِكَ الْوَعْدُ؟ قِيلَ لَهُ: قَدْ وُجِدَ هَذَا الْوَعْدُ وَلَا يَلْزَمُ وُجُودُهُ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ وَالدَّوَامِ فَمَتَى وُجِدَ وَلَوْ لَحْظَةً مَثَلًا فَقَدْ صَدَقَ الْوَعْدُ، فَكَفَّ اللَّهُ بَأْسَ الْمُشْرِكِينَ بِبَدْرٍ الصُّغْرَى، وَأَخْلَفُوا مَا كَانُوا عَاهَدُوهُ مِنَ الْحَرْبِ وَالْقِتَالِ (وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَبِالْحُدَيْبِيَةِ أَيْضًا عَمَّا رَامُوهُ مِنَ الْغَدْرِ وَانْتِهَازِ الْفُرْصَةِ، فَفَطِنَ بِهِمُ الْمُسْلِمُونَ فَخَرَجُوا فَأَخَذُوهُمْ أَسَرَى، وَكَانَ ذَلِكَ وَالسُّفَرَاءُ يَمْشُونَ بَيْنَهُمْ فِي الصُّلْحِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ) عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَدْ أَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِ الْأَحْزَابِ الرُّعْبَ وَانْصَرَفُوا مِنْ غَيْرِ قَتْلٍ وَلَا قِتَالٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى (وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ). وَخَرَجَ الْيَهُودُ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ بِغَيْرِ قِتَالِ الْمُؤْمِنِينَ لَهُمْ، فَهَذَا كُلُّهُ بَأْسٌ قَدْ كَفَّهُ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، مَعَ أَنَّهُ قَدْ دَخَلَ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الْعَدَدُ الْكَثِيرُ وَالْجَمُّ الْغَفِيرُ تَحْتَ الْجِزْيَةِ صَاغِرِينَ وَتَرَكُوا الْمُحَارَبَةَ دَاخِرِينَ، فَكَفَّ اللَّهُ بَأْسَهُمْ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ. والحمد لله رب العالمين.

Üçüncü [Mesele]: Şayet bir kimse: "Biz kâfirleri bir güç ve şiddet içerisinde görmekteyiz. Siz ise 'asâ' (عَسَى) lafzının kesinlik ifade ettiğini söylemiştiniz; o halde bu vaat nerede?" diyecek olursa; ona şöyle cevap verilir: Bu vaat gerçekleşmiştir. Zira onun sürekli ve kesintisiz bir biçimde bulunması gerekmez. Ne zaman -mesela bir an için dahi olsa- gerçekleşmişse vaat sadık olmuş (yerine gelmiş) demektir. Nitekim Allah, Küçük Bedir'de müşriklerin baskısını savuşturmuştur; onlar da savaş ve çarpışmaya dair verdikleri sözü bozmuşlardır { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “ve Allah, müminlere savaşta kâfi gelmiştir”. Keza Hudeybiye'de de [müşriklerin] kalkıştıkları hıyanet ve fırsatçılığı bertaraf etmiştir. Müslümanlar onların farkına varıp üzerlerine yürümüş ve onları esir almışlardır. Bu olay, elçiler aralarında barış için gidip geldiği esnada vuku bulmuştu. Yüce Allah'ın [ileride] geleceği üzere: { وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ } “O, onların ellerini sizden çekendir” buyruğu ile kastedilen de budur. Nitekim Allah, Ahzâb'ın (müttefik düşman ordularının) kalplerine korku salmış, onlar da herhangi bir öldürme ve çarpışma olmadan dönüp gitmişlerdir; nitekim Yüce Allah: { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “ve Allah, müminlere savaşta kâfi gelmiştir” buyurmuştur. Yahudiler de müminlerin kendileriyle savaşmasına mahal kalmadan yurtlarından ve mallarından çıkıp gitmişlerdir. Bütün bunlar, Allah'ın müminlerden savuşturduğu birer baskı ve çetinliktir. Bununla birlikte Yahudi ve Hristiyanlardan pek çok kimse ve büyük bir topluluk boyun eğerek cizye altına girmiş ve zelil olarak savaşı terk etmişlerdir. Böylece Allah onların baskısını müminlerden defetmiştir. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.

[سورة النساء (٤): آية ٨٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 85]

مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥)

{ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥) } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir günah payı düşer. Allah her şeye kadirdir/her şeyi gözetip rızkını verendir.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ يَشْفَعْ) أَصْلُ الشَّفَاعَةِ وَالشُّفْعَةِ وَنَحْوِهَا مِنَ الشَّفْعِ وَهُوَ الزَّوْجُ فِي الْعَدَدِ، وَمِنْهُ الشَّفِيعُ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ مَعَ صَاحِبِ الْحَاجَةِ شَفْعًا. وَمِنْهُ نَاقَةٌ شَفُوعٌ إِذَا جَمَعَتْ بَيْنَ مِحْلَبَيْنِ فِي حَلْبَةٍ وَاحِدَةٍ. وَنَاقَةٌ شَفِيعٌ إِذَا اجْتَمَعَ لَهَا حَمْلٌ وَوَلَدٌ يَتْبَعُهَا. وَالشَّفْعُ ضَمُّ وَاحِدٍ إِلَى وَاحِدٍ. وَالشُّفْعَةُ ضَمُّ مِلْكِ الشَّرِيكِ إِلَى مِلْكِكَ، فَالشَّفَاعَةُ إِذًا ضَمُّ غَيْرِكَ إِلَى جَاهِكَ وَوَسِيلَتِكَ، فَهِيَ عَلَى التَّحْقِيقِ إِظْهَارٌ لِمَنْزِلَةِ الشَّفِيعِ عِنْدَ الْمُشَفِّعِ وَإِيصَالِ الْمَنْفَعَةِ إِلَى الْمَشْفُوعِ لَهُ. الثَّانِيةُ- وَاخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمْ هِيَ فِي شَفَاعَاتِ النَّاسِ بَيْنَهُمْ فِي حَوَائِجِهِمْ، فَمَنْ يَشْفَعْ لِيَنْفَعَ فَلَهُ نَصِيبٌ، وَمَنْ يَشْفَعْ لِيَضُرَّ فَلَهُ كِفْلٌ. وَقِيلَ: الشَّفَاعَةُ الْحَسَنَةُ هِيَ فِي الْبِرِّ وَالطَّاعَةِ، وَالسَّيِّئَةُ فِي الْمَعَاصِي. فَمَنْ شَفَعَ شَفَاعَةً حَسَنَةً لِيُصْلِحَ بَيْنَ اثْنَيْنِ اسْتَوْجَبَ الْأَجْرَ، وَمَنْ سَعَى بِالنَّمِيمَةِ وَالْغِيبَةِ أَثِمَ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنَ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: يَعْنِي بِالشَّفَاعَةِ الْحَسَنَةِ الدُّعَاءَ لِلْمُسْلِمِينَ، وَالسَّيِّئَةُ الدُّعَاءُ عَلَيْهِمْ. وَفِي صَحِيحِ الْخَبَرِ: (مَنْ دَعَا بِظَهْرِ الْغَيْبِ اسْتُجِيبَ لَهُ وَقَالَ الْمَلَكُ آمِينَ وَلَكَ بِمِثْلٍ). هَذَا هُوَ النَّصِيبُ، وَكَذَلِكَ فِي الشَّرِّ، بَلْ يَرْجِعُ شُؤْمُ دُعَائِهِ عَلَيْهِ. وَكَانَتِ الْيَهُودُ تَدْعُو عَلَى الْمُسْلِمِينَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَنْ يَكُنْ شَفْعًا لِصَاحِبِهِ فِي الْجِهَادِ يَكُنْ لَهُ نَصِيبُهُ مِنَ الْأَجْرِ، وَمَنْ يَكُنْ شَفْعًا لِآخَرَ فِي بَاطِلٍ يَكُنْ لَهُ نَصِيبُهُ مِنَ الْوِزْرِ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا: الْحَسَنَةُ مَا يَجُوزُ فِي الدِّينِ، وَالسَّيِّئَةُ مَا لَا يَجُوزُ فِيهِ. وَكَأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ جَامِعٌ. وَالْكِفْلُ الْوِزْرُ وَالْإِثْمُ، عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ. السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ هُوَ النَّصِيبُ. وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْكِسَاءِ الَّذِي يَحْوِيهِ رَاكِبُ الْبَعِيرِ عَلَى سنامه

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (مَنْ يَشْفَعْ) “Kim şefaat ederse” buyruğudur. Şefaat (şefâat) ve şüf'a (ön alım hakkı) ile benzeri kelimelerin aslı, sayıda çift anlamına gelen "şef'" (الشفع) kökünden gelir. İhtiyaç sahibinin yanına katılarak onunla birlikte bir çift oluşturduğu için aracıya da "şefî'" (şefaatçi) denilmiştir. Tek bir sağımda iki sağım kabını dolduran deveye "nâkatun şefû'" (ناقة شفوع) denilmesi de bundandır. Karnında bir yavru taşıdığı halde peşinden de bir yavrusu giden deveye de "nâkatun şefî'" (ناقة شفيع) denir. Şef' (الشفع), bir şeyi bir şeye eklemektir. Şüf'a (الشُّفْعَةُ), ortağın mülkünü kendi mülküne eklemendir. Buna göre şefaat de başkasını kendi makamına ve vesilene katıp eklemendir. Hakikatte şefaat; şefaatçinin, katında şefaat ettiği kimse nezdindeki makamını ortaya koyması ve lehine şefaatte bulunulan kimseye bir menfaat ulaştırmasıdır. İkincisi: Müfessirler bu ayet hakkında farklı görüşler belirtmişlerdir: Mücâhid, el-Hasen, İbn Zeyd ve başkaları şöyle demişlerdir: Ayet, insanların kendi aralarındaki ihtiyaçlarında birbirlerine yaptıkları şefaatler hakkındadır. Kim fayda sağlamak için aracılık ederse onun için bir pay vardır; kim de zarar vermek için aracılık ederse onun için de bir günah payı (kifl) vardır. Şöyle de denilmiştir: Güzel şefaat iyilik ve itaatte, kötü şefaat ise günahlardadır. Kim iki kişinin arasını düzeltmek için güzel bir şefaatte bulunursa mükâfata hak kazanır; kim de laf taşıyarak (nemîme) ve gıybet ederek çabalarsa günaha girer. Bu görüş de birinciye yakındır. Şöyle de denilmiştir: Güzel şefaatten maksat Müslümanlara dua etmek, kötü şefaatten maksat ise onların aleyhine beddua etmektir. Sahih rivayette şöyle buyrulmuştur: « مَنْ دَعَا بِظَهْرِ الْغَيْبِ اسْتُجِيبَ لَهُ وَقَالَ الْمَلَكُ آمِينَ وَلَكَ بِمِثْلٍ » «Kim gıyabında dua ederse duası kabul edilir ve melek: 'Âmîn, bir misli de senin olsun!' der». İşte pay (nasîb) budur. Kötülükte de durum böyledir; bilakis ettiği bedduanın uğursuzluğu kendisine döner. Nitekim Yahudiler Müslümanların aleyhine beddua ediyorlardı. Yine şöyle denilmiştir: Bunun anlamı; kim cihatta arkadaşına bir çift (yardımcı) olursa mükâfattan payı ona ait olur; kim de batıl bir işte bir başkasına çift (destekçi) olursa günahtan payı ona ait olur. el-Hasen'den gelen diğer bir rivayette ise: "Güzel olan, dinde caiz olandır; kötü olan ise dinde caiz olmayandır" demiştir. Bu görüş kapsayıcı gibidir. el-Hasen ve Katâde'ye göre "el-kifl" (الْكِفْلُ), günah ve vebal demektir. es-Süddî ve İbn Zeyd'e göre ise "nasip/pay" demektir. Bu kelimenin iştikakı/türeyişi, deveye binen kişinin hörgücün üzerine doladığı örtüden (kisâ) gelmektedir.

لِئَلَّا يَسْقُطَ. يُقَالُ: اكْتَفَلْتُ الْبَعِيرَ إِذَا أَدَرْتُ عَلَى سَنَامِهِ كِسَاءً وَرَكِبْتُ عَلَيْهِ. وَيُقَالُ لَهُ: اكْتَفَلَ لِأَنَّهُ لَمْ يَسْتَعْمِلِ الظَّهْرَ كُلَّهُ بَلِ اسْتَعْمَلَ نَصِيبًا مِنَ الظَّهْرِ. وَيُسْتَعْمَلُ فِي النَّصِيبِ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَفِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى (يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ). وَالشَّافِعُ يُؤْجَرُ فِيمَا يَجُوزُ وَإِنْ لَمْ يُشَفَّعْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ (مَنْ يَشْفَعْ) وَلَمْ يَقُلْ يُشَفَّعْ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ (اشْفَعُوا تُؤْجَرُوا وَلْيَقْضِ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَا أَحَبَّ). الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً) (مُقِيتاً) مَعْنَاهُ مُقْتَدِرًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ:

böylece düşmez. Hörgücünün etrafına bir örtü sarıp üzerine bindiğinde 'iktelefetu'l-ba'îr' (اكْتَفَلْتُ الْبَعِيرَ) denir. Sırtın tamamını değil de sırtın bir payını/bölümünü kullandığı için ona 'iktefele' denmiştir. Bu kelime hayır ve şerden alınan pay için kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda: { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Size rahmetinden iki pay versin” buyrulmuştur. Şefaat eden kimse, şefaati kabul edilmese bile caiz olan hususta ecir alır; zira Yüce Allah { مَنْ يَشْفَعْ } “Kim şefaatte bulunursa” buyurmuş, 'şefaati kabul edilirse' (يُشَفَّعْ) buyurmamıştır. Sahîh-i Müslim'de şöyle buyrulmuştur: { اشْفَعُوا تُؤْجَرُوا وَلْيَقْضِ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَا أَحَبَّ } “Şefaat ediniz ki ecir kazanasınız; Allah da Peygamberinin dili üzerinden dilediğini hükme bağlasın.” ÜÇÜNCÜ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } “Allah her şeye mukittir” kavli: Mukît (مُقِيتاً), muktedir demektir. Zübeyr b. Abdilmuttalib'in şu sözü bundandır:

وَذِي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عَنْهُ ... وَكُنْتُ عَلَى مَسَاءَتِهِ مُقِيتًا

Ve kin dolu nice kimseden nefsimi alıkoydum, ... Halbuki ona kötülük yapmaya tam anlamıyla muktedirdim.

أَيْ قَدِيرًا. فَالْمَعْنَى إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعْطِي كُلَّ إِنْسَانٍ قُوَّتَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇: (كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقِيتُ). عَلَى مَنْ رَوَاهُ هَكَذَا، أَيْ مَنْ هُوَ تَحْتَ قُدْرَتِهِ وَفِي قَبْضَتِهِ مِنْ عِيَالٍ وَغَيْرِهِ، ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. يَقُولُ مِنْهُ: قُتُّهُ أَقُوتُهُ قَوْتًا، وَأَقَتُّهُ أُقِيتُهُ إِقَاتَةً فَأَنَا قَائِتٌ وَمُقِيتٌ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: أَقَاتَ يُقِيتُ. وَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yani kadirdim/gücüm yetiyordu demektir. Mana şöyledir: Allah Teâlâ her insana gücünü ve azığını verir. Nitekim aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bundandır: { كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقِيتُ } “Kişiye günah olarak, gücü altında bulunanları zayi etmesi yeter.” Bunu bu şekilde rivayet edenlere göre [men yekît], aile ve benzeri kudreti altında ve kabzasında bulunan kimseler demektir; bunu İbn Atiyye zikretmiştir. Bu kökten olmak üzere: Ona rızık verdim anlamında 'kūtühû ekūtuhû kavten' ve 'ekattühû ukîtühû ikâteten' denir; ben de 'kāit' ve 'mukît' olurum. Kisâî 'ekâte yükîtu' kullanımını aktarmıştır. Şairin şu sözüne gelince:

... إِنِّي عَلَى الْحِسَابِ مُقِيتُ

... Şüphesiz ben hesabı gözeten bir şahidim/vakıfım.

فَقَالَ فِيهِ الطَّبَرِيُّ: إِنَّهُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْمَعْنَى الْمُتَقَدِّمِ، وَإِنَّهُ بِمَعْنَى الْمَوْقُوفِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمُقِيتُ الْحَافِظُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْمُقِيتُ الْمُقْتَدِرُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَقَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ أَوْلَى لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقُوتِ، وَالْقُوتُ مَعْنَاهُ مِقْدَارُ مَا يَحْفَظُ الْإِنْسَانُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمُقِيتُ الَّذِي يُعْطِي كُلَّ رَجُلٍ قُوتَهُ. وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ: (كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ) وَ (يُقِيتُ) ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ: وَحَكَى ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ: الْمُقِيتُ الْمُقْتَدِرُ، وَالْمُقِيتُ الْحَافِظُ وَالشَّاهِدُ، وَمَا عِنْدَهُ قيت ليلة وقوت ليلة. والله أعلم.

Taberî bu beyit hakkında şöyle demiştir: "Bu, daha önce geçen manadan farklı olup, 'vakıf olan / muttali kılınan' manasındadır." Ebû Ubeyde ise: "el-Mukît (الْمُقِيتُ), koruyucu (hafîz) demektir" demiştir. el-Kisâî: "el-Mukît, muktedir olan / güç yetiren demektir" demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Ebû Ubeyde'nin görüşü daha evladır; çünkü bu kelime 'kût' (azık/gıda) kelimesinden türemiştir. Kût ise insanın hayatını koruyacak miktar demektir." el-Ferrâ da: "el-Mukît, her insana azığını (kûtunu) verendir" demiştir. Hadiste de şöyle rivayet edilmiştir: « كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ » «Kişiye günah olarak, geçimini temin ettiği kimseleri zayi etmesi yeter.» (يَقُوتُ / yekûtu) ve (يُقِيتُ / yukîtu) şeklinde [iki rivayet vardır]; bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. İbn Fâris de el-Mücmel'de şöyle nakletmiştir: "el-Mukît; muktedir, koruyucu ve şahit olandır. 'Onun yanında bir gecelik kît (azık) veya bir gecelik kût (azık) bile yoktur' [denilir]." Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النساء (٤): آية ٨٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 86]

وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦)

{ وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦) } “Bir selâm ile selâmlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle selâm verin veya onu aynısıyla iade edin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesaplayandır.”

فِيهِ اثْنَتَا عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ) التَّحِيَّةُ تَفْعِلَةٌ مِنْ حَيَّيْتُ، الْأَصْلُ تَحْيِيَةٌ مِثْلَ تَرْضِيَةٍ وَتَسْمِيَةٍ، فَأَدْغَمُوا الْيَاءَ فِي الْيَاءِ. وَالتَّحِيَّةُ السَّلَامُ. وَأَصْلُ التَّحِيَّةِ الدُّعَاءُ بِالْحَيَاةِ. وَالتَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، أَيِ السَّلَامُ مِنَ الْآفَاتِ. وَقِيلَ: الْمُلْكُ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ الْعِجْلِيُّ: سَأَلْتُ الْكِسَائِيَّ عَنْ قَوْلِهِ (التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ) مَا مَعْنَاهُ؟ فَقَالَ: التَّحِيَّاتُ مِثْلُ الْبَرَكَاتِ، فَقُلْتُ: مَا مَعْنَى الْبَرَكَاتِ؟ فَقَالَ: مَا سَمِعْتُ فِيهَا شَيْئًا. وَسَأَلْتُ عَنْهَا مُحَمَّدَ بْنَ الْحَسَنِ فقال: هو شي تَعَبَّدَ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ. فَقَدِمْتُ الْكُوفَةَ فَلَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ إِدْرِيسَ فَقُلْتُ: إِنِّي سَأَلْتُ الْكِسَائِيَّ وَمُحَمَّدًا عَنْ قَوْلِ (التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ) فَأَجَابَانِي بِكَذَا وَكَذَا، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ: إِنَّهُمَا لَا عِلْمَ لَهُمَا بِالشِّعْرِ وَبِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ؟! التحية الملك، وأنشد:

Bunda on iki mesele vardır: BİRİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ } “Bir selâm ile selâmlandığınız zaman” kavli: Tahiyye (التَّحِيَّة), 'hayyeytü' fiilinden tef'ile (تَفْعِلَة) veznindedir; aslı terdıye (تَرْضِيَة) ve tesmiye (تَسْمِيَة) gibi tehyiye (تَحْيِيَة) olup ye (ي) harfini ye harfine idğam etmişlerdir. Tahiyye, selâmdır. Tahiyyenin aslı ise hayatla dua etmektir. 'Et-Tahiyyâtü lillâh' ifadesi, âfetlerden esenlik Allah'adır demektir. Hükümranlık ve mülk olduğu da söylenmiştir. Abdullah b. Sâlih el-İclî şöyle demiştir: Kisâî'ye { التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ } kavlinin anlamını sordum; 'Tahiyyât, berekât gibidir' dedi. 'Berekâtın anlamı nedir?' dedim; 'Bu hususta bir şey işitmedim' dedi. Bunu Muhammed b. el-Hasan'a sordum; 'O, Allah'ın kullarını kendisiyle ibadet ettirdiği bir şeydir' dedi. Kûfe'ye gelip Abdullah b. İdrîs ile karşılaştım ve: 'Ben Kisâî'ye ve Muhammed'e { التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ } sözünü sordum, bana şöyle şöyle cevap verdiler' dedim. Bunun üzerine Abdullah b. İdrîs: 'Onların şiirden ve bu tür şeylerden ilimleri yok mudur?! Tahiyye mülk/hükümranlık demektir' dedi ve şu beyti okudu:

أؤم بها أبا قابوس حتى ... وأنيخ عَلَى تَحِيَّتِهِ بِجُنْدِي

Onunla Ebû Kābûs'a doğru yol alırım nihayet ... Ordumla onun mülkü ve hükümranlığı önüne konaklarım.

وَأَنْشَدَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ:

İbn Huveyzimendâd da şu beyti inşad etmiştir:

أَسِيرُ بِهِ إِلَى النُّعْمَانِ حَتَّى ... أُنِيخُ عَلَى تَحِيَّتِهِ بِجُنْدِي

Onunla Nu'mân'a doğru yürürüm, nihayet ... Ordumla onun mülkü ve hükümranlığı önüne konaklarım.

يُرِيدُ عَلَى مُلْكِهِ. وَقَالَ آخَرُ:

Yani onun mülkü üzerine [konaklarım] demek istemektedir. Bir başkası da şöyle demiştir:

وَلِكُلِّ مَا نَالَ الْفَتَى ... قَدْ نِلْتُهُ إِلَّا التَّحِيَّهْ

Bir yiğidin elde ettiği her şeyi ... Hükümdarlık (tahiyye) hariç ben de elde ettim.

وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: إِنَّمَا قَالَ (التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ) عَلَى الْجَمْعِ، لِأَنَّهُ كَانَ فِي الْأَرْضِ مُلُوكٌ يُحَيَّوْنَ بِتَحِيَّاتٍ مُخْتَلِفَاتٍ، فَيُقَالُ لِبَعْضِهِمْ: أَبَيْتَ اللَّعْنَ، وَلِبَعْضِهِمُ: اسْلَمْ وَانْعَمْ، وَلِبَعْضِهِمْ: عِشْ أَلْفَ سَنَةٍ. فَقِيلَ لَنَا: قُولُوا التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، أَيِ الْأَلْفَاظُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى الْمُلْكِ، وَيُكَنَّى بِهَا عَنْهُ لله تعالى.

el-Kutebî şöyle demiştir: [Hadiste] "et-Tahiyyâtü lillâh" (bütün tahiyyeler Allah'a aittir) ifadesinin çoğul olarak kullanılmasının sebebi şudur: Yeryüzünde kendilerine farklı şekillerde tahiyyede bulunulan (ululanan) hükümdarlar vardı. Onlardan bir kısmına: "Lânetten uzak olasın (ebeyte'l-la'n)", bir kısmına: "Esen kal ve nimete er (islem ve'n'am)", bir kısmına da: "Bin yıl yaşa ('iş elfe sene)" denilirdi. Bize ise: "et-Tahiyyâtü lillâh (Bütün tahiyyeler Allah'ındır)" deyiniz denildi; yani mülke delalet eden ve kendisiyle mülkten kinaye yapılan bütün lafızlar Yüce Allah'a aittir.

وَوَجْهُ النَّظْمِ بِمَا قَبْلُ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا خَرَجْتُمْ لِلْجِهَادِ كَمَا سَبَقَ بِهِ الْأَمْرُ فَحُيِّيتُمْ فِي سَفَرِكُمْ بِتَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ، فَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا، بَلْ رُدُّوا جَوَابَ السَّلَامِ، فَإِنَّ أَحْكَامَ الْإِسْلَامِ تَجْرِي عَلَيْهِمْ. الثَّانِيةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَتَأْوِيلِهَا، فَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي تَشْمِيتِ الْعَاطِسِ وَالرَّدِّ عَلَى الْمُشَمِّتِ. وَهَذَا ضَعِيفٌ، إِذْ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ دَلَالَةٌ عَلَى ذَلِكَ، أَمَّا الرَّدُّ عَلَى الْمُشَمِّتِ فَمِمَّا يَدْخُلُ بِالْقِيَاسِ فِي مَعْنَى رَدِّ التَّحِيَّةِ، وَهَذَا هُوَ مَنْحَى مَالِكٍ إِنْ صَحَّ ذَلِكَ عَنْهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى الْهِبَةِ إِذَا كَانَتْ لِلثَّوَابِ، فَمَنْ وُهِبَ لَهُ هِبَةٌ عَلَى الثَّوَابِ فَهُوَ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ رَدَّهَا وَإِنْ شَاءَ قَبِلَهَا وَأَثَابَ عَلَيْهَا قِيمَتَهَا. قُلْتُ: وَنَحْوَ هَذَا قَالَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ، قَالُوا: التَّحِيَّةُ هُنَا الْهَدِيَّةُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (أَوْ رُدُّوها) ولا يمكن رد الإسلام بِعَيْنِهِ. وَظَاهِرُ الْكَلَامِ يَقْتَضِي أَدَاءَ التَّحِيَّةِ بِعَيْنِهَا وَهِيَ الْهَدِيَّةُ، فَأَمَرَ بِالتَّعْوِيضِ إِنْ قَبِلَ أَوِ الرَّدِّ بِعَيْنِهِ، وَهَذَا لَا يُمْكِنُ فِي السَّلَامِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ حُكْمِ الْهِبَةِ لِلثَّوَابِ وَالْهَدِيَّةِ فِي سُورَةِ (الرُّومِ) عِنْدَ قَوْلِهِ: (وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالصَّحِيحُ أَنَّ التحية هاهنا السلام، لقوله تعالى: (وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ). وَقَالَ النَّابِغَةُ الذُّبْيَانِيُّ:

Önceki âyetlerle irtibat yönü ise şöyledir: Daha önce emri geçtiği üzere cihada çıktığınızda, yolculuğunuzda size İslâm selâmı verildiği zaman, size selâm verene 'sen mümin değilsin' demeyin; bilakis selâmına karşılık verin, çünkü İslâm'ın hükümleri onlara uygulanır. İKİNCİ MESELE- Âlimler âyetin anlamı ve tefsiri hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Vehb ve İbnü'l-Kāsım, Mâlik'ten bu âyetin aksırana 'yerhamükellâh' demek (teşmît) ve aksıranın da buna karşılık vermesi hakkında olduğunu rivayet etmişlerdir. Bu zayıf bir görüştür; zira ifadenin lafzında buna delâlet eden bir husus yoktur. Teşmîtte bulunana karşılık vermek ise kıyas yoluyla selâmı iade etme anlamına dâhil olur; Mâlik'ten bu rivayet sahih ise onun tutumu bu yöndedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu âyetin karşılık beklenen bağış (hibe bi's-sevâb) hakkında olması da caizdir. Kendisine karşılık beklenen bir şey bağışlanan kimse muhayyerdir; dilerse onu geri verir, dilerse kabul eder ve bedelini/karşılığını öder. Derim ki: Ebû Hanîfe'nin ashabı da buna benzer bir şey söylemiş ve şöyle demişlerdir: Buradaki selâm (tahiyye), hediyedir; çünkü Yüce Allah: { أَوْ رُدُّوها } “veya onu aynısıyla iade edin” buyurmaktadır, oysa İslâm selâmının bizzat kendisini geri vermek mümkün değildir. Sözün zahiri, tahiyyenin bizzat kendisinin verilmesini gerektirir ki bu da hediyedir; böylece kabul ederse karşılığını vermeyi, kabul etmezse bizzat kendisini geri vermeyi emretmiştir. Bu ise selâmda mümkün olmaz. Karşılık beklenen hibe ve hediyenin hükmünün açıklaması Rûm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً } kavlinin tefsirinde inşaallah gelecektir. Sahih olan ise buradaki tahiyyenin selâm olmasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ } “Sana geldikleri zaman, seni Allah'ın selâmlamadığı bir şekilde selâmlarlar.” Nâbiğa ez-Zübyânî de şöyle demiştir:

تُحَيِّيهِمْ بِيضُ الْوَلَائِدِ بَيْنَهُمْ ... وَأَكْسِيَةُ الْإِضْرِيجِ فَوْقَ الْمَشَاجِبِ

Aralarındaki beyaz tenli cariyeler onları selâmlar ... Ve askılıkların üzerinde kırmızı ipek elbiseler vardır.

أَرَادَ: وَيُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ. وَعَلَى هَذَا جَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَتَقَرَّرَ فَفِقْهُ الْآيَةِ أَنْ يُقَالَ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالسَّلَامِ سُنَّةٌ مُرَغَّبٌ فِيهَا، وَرَدُّهُ فَرِيضَةٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها). وَاخْتَلَفُوا إِذَا رَدَّ وَاحِدٌ مِنْ جَمَاعَةٍ هَلْ يُجْزِئُ أَوْ لَا، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ إِلَى الْإِجْزَاءِ، وَأَنَّ الْمُسْلِمَ قَدْ رَدَّ عَلَيْهِ مِثْلَ قَوْلِهِ. وَذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ إِلَى أَنَّ رَدَّ السلام

[Şair bununla] "onlara selâm verir" [anlamını] kastetmiştir. Müfessirlerin cumhuru da bu görüştedir. Bu husus sabit ve kesinlik kazanınca, âyetin fıkhî hükmüyle ilgili olarak şöyle denilir: Âlimler, selâm vermeye başlamanın teşvik edilmiş bir sünnet, selâmı almanın ise Yüce Allah'ın: { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “...siz de ondan daha güzeliyle karşılık verin veya aynısıyla mukabele edin.” buyruğu gereğince farz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Bir topluluktan bir kişi selâmı aldığında bunun [diğerleri adına da] yeterli olup olmayacağı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî, bunun yeterli olacağı ve selâm verene söylediğinin dengiyle karşılık verilmiş sayılacağı görüşüne varmışlardır. Kûfeliler ise selâm almanın

مِنَ الْفُرُوضِ الْمُتَعَيِّنَةِ، قَالُوا: وَالسَّلَامُ خِلَافُ الرَّدِّ، لِأَنَّ الِابْتِدَاءَ بِهِ تَطَوُّعٌ وَرَدُّهُ فَرِيضَةٌ. وَلَوْ رَدَّ غَيْرُ الْمُسْلِمِ عَلَيْهِمْ لَمْ يُسْقِطْ ذَلِكَ عَنْهُمْ فَرْضَ الرَّدِّ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ رَدَّ السَّلَامِ يَلْزَمُ كُلَّ إِنْسَانٍ بِعَيْنِهِ، حَتَّى قَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: إِنَّ الْمُصَلِّيَ يَرُدُّ السَّلَامَ كَلَامًا إِذَا سُلِّمَ عَلَيْهِ وَلَا يَقْطَعُ ذَلِكَ عَلَيْهِ صَلَاتَهُ، لِأَنَّهُ فَعَلَ مَا أُمِرَ بِهِ. وَالنَّاسُ عَلَى خِلَافِهِ. احْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (يُجْزِئُ مِنَ الْجَمَاعَةِ إِذَا مَرُّوا أَنْ يُسَلِّمَ أَحَدُهُمْ، وَيُجْزِئُ عَنِ الْجُلُوسِ أَنْ يَرُدَّ أَحَدُهُمْ). وَهَذَا نَصٌّ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ لَا مُعَارِضَ لَهُ، وَفِي إِسْنَادِهِ سَعِيدُ بْنُ خَالِدٍ، وَهُوَ سَعِيدُ بْنُ خَالِدٍ الْخُزَاعِيُّ مَدَنِيٌّ لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ عِنْدَ بَعْضِهِمْ، وَقَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُهُمْ مِنْهُمْ أَبُو زُرْعَةَ وَأَبُو حَاتِمٍ وَيَعْقُوبُ بْنُ شَيْبَةَ وَجَعَلُوا حَدِيثَهُ هَذَا مُنْكَرًا، لِأَنَّهُ انْفَرَدَ فِيهِ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، على أن عبد الله ابن الْفَضْلِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، بَيْنَهُمَا الْأَعْرَجُ فِي غَيْرِ مَا حَدِيثٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ ﵇: (يُسَلِّمُ الْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ). وَلِمَا أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْوَاحِدَ يُسَلِّمُ عَلَى الْجَمَاعَةِ وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَكْرِيرِهِ عَلَى عِدَادِ الْجَمَاعَةِ، كَذَلِكَ يَرُدُّ الْوَاحِدُ عَنِ الْجَمَاعَةِ وَيَنُوبُ عَنِ الْبَاقِينَ كَفُرُوضِ الْكِفَايَةِ. وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَإِذَا سَلَّمَ وَاحِدٌ مِنَ الْقَوْمِ أَجْزَأَ عَنْهُمْ). قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاحِدَ يَكْفِي فِي الرَّدِّ، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ أَجْزَأَ عَنْهُمْ إِلَّا فِيمَا قَدْ وَجَبَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ قُلْتُ: هَكَذَا تَأَوَّلَ عُلَمَاؤُنَا هَذَا الْحَدِيثَ وَجَعَلُوهُ حُجَّةً فِي جَوَازِ رَدِّ الْوَاحِدِ، وَفِيهِ قَلَقٌ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها) رَدُّ الْأَحْسَنِ أَنْ يَزِيدَ فَيَقُولُ: عَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، لِمَنْ قَالَ: سَلَامٌ عَلَيْكَ. فَإِنْ قَالَ: سَلَامٌ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، زِدْتَ فِي ردك: وبركاته. وهذا النِّهَايَةُ فَلَا مَزِيدَ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عن البيت الكريم (رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ) على مأتي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَإِنِ انْتَهَى بِالسَّلَامِ غَايَتَهُ، زِدْتَ فِي رَدِّكَ الْوَاوَ فِي أَوَّلِ كَلَامِكَ فَقُلْتَ: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ. وَالرَّدُّ بِالْمِثْلِ أَنْ تَقُولَ لِمَنْ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ: عَلَيْكَ السَّلَامُ، إِلَّا أَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ السَّلَامُ كُلُّهُ بِلَفْظِ الْجَمَاعَةِ، وَإِنْ كان

[farz-ı ayn] olan farzlardandır. Şöyle dediler: Selâm vermek selâmı almaktan farklıdır; çünkü selâm vermeye başlamak nafile, selâmı almak ise farzdır. Eğer gayrimüslim biri onlar adına selâmı alacak olsa, bu durum onların üzerinden selâm alma farzını düşürmez. Bu da gösterir ki selâmı almak bizzat her şahsın üzerine vaciptir. Hatta Katâde ve el-Hasan şöyle demiştir: 'Namaz kılan kimseye selâm verildiğinde selâmı sözlü olarak alır ve bu durum onun namazını bozmaz; çünkü o, kendisine emredilen şeyi yapmıştır.' İnsanların [cumhurun] görüşü ise bunun aksinedir. Önceki görüş sahipleri, Ebû Dâvûd'un Ali b. Ebî Tâlib'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: «Cemaat bir yerden geçtiğinde içlerinden birinin selâm vermesi yeterlidir; oturanlardan da birinin selâmı alması yeterlidir.» Bu [hadis], ihtilaf edilen meselede açık bir nassdır. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu, muarızı (zıddı) bulunmayan hasen bir hadistir. İsnadında Saîd b. Hâlid vardır; o da Medineli Saîd b. Hâlid el-Huzâî'dir. Bazılarına göre kendisinde bir sakınca yoktur. Bazıları ise onu zayıf saymıştır; bunlardan Ebû Zür'a, Ebû Hâtim ve Ya'kûb b. Şeybe onun bu hadisini münker kabul etmişlerdir. Çünkü o, bu isnadda tek kalmıştır (teferrüd etmiştir); kaldı ki Abdullah b. el-Fadl, Ubeydullah b. Ebî Râfi'den [bizzat] işitmemiştir; pek çok hadiste aralarında el-A'rec vardır. En doğrusunu Allah bilir. Onlar ayrıca Peygamber aleyhisselâm'ın: «Az [olanlar] çok [olanlara] selâm verir» kavliyle de delil getirmişlerdir. Bir kimsenin bir topluluğa selâm vermesinin yeterli olduğu ve topluluğun fertleri sayısınca bunu tekrarlamasına gerek bulunmadığı üzerinde icmâ ettiklerine göre; aynı şekilde bir kimse de topluluk adına selâmı alır ve kifâî farzlarda olduğu gibi diğerlerinin yerine geçer. Mâlik, Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Binekli olan yürüyene selâm verir; topluluktan biri selâm verdiğinde ise bu, onlar adına yeterli olur.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu durum, selâmı almada bir kişinin [cevap vermesinin] yeterli olduğuna delalet eder; zira 'onlar adına yeterli oldu' ifadesi ancak vacip olan hususlar hakkında kullanılır. En doğrusunu Allah bilir. Derim ki: Âlimlerimiz bu hadisi bu şekilde tevil etmiş ve bir kişinin selâmı almasının caiz olduğuna bunu delil kılmışlardır; lâkin bu yorumda bir tutarsızlık (zorlama) vardır. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Siz de ondan daha güzeliyle selâm verin veya onu aynısıyla iade edin” kavli. Daha güzeliyle selâm almak; 'Selâmün aleyk' diyene 'Aleyke's-selâm ve rahmetullâh' diyerek ilave yapmandır. Eğer 'Selâmün aleyke ve rahmetullâh' derse, selâmı alışında 've berekâtüh' ilave edersin. Bu ise nihai noktadır, artık buna bir ilave yapılmaz. Nitekim Yüce Allah o şerefli hane halkından haber vererek inşaallahu teâlâ açıklaması geleceği üzere { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ } “Allah'ın rahmeti ve bereketleri” buyurmuştur. Eğer selâm veren kimse selâmı en son sınırına vardırmışsa, sen de selâmı alırken sözünün başına 'vav' harfini ekleyerek 'Ve aleyke's-selâm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' dersin. Aynısıyla mukabele etmek ise; 'es-Selâmü aleyk' diyene 'Aleyke's-selâm' demendir. Ancak selâm verilen kimse tek bir kişi olsa bile, selâmın tamamının çoğul lafzıyla olması müstehaptır.

الْمُسَلَّمُ عَلَيْهِ وَاحِدًا. رَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ قَالَ: إِذَا سَلَّمْتَ عَلَى الْوَاحِدِ فَقُلِ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَإِنَّ مَعَهُ الْمَلَائِكَةَ. وَكَذَلِكَ الْجَوَابُ يَكُونُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، قَالَ ابْنُ أَبِي زَيْدٍ: يَقُولُ الْمُسَلِّمُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، وَيَقُولُ الرَّادُّ وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، أَوْ يَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ كَمَا قِيلَ لَهُ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ (أَوْ رُدُّوها) وَلَا تَقُلْ فِي رَدِّكَ: سَلَامٌ عَلَيْكَ. الرَّابِعَةُ- وَالِاخْتِيَارُ فِي التَّسْلِيمِ وَالْأَدَبُ فِيهِ تَقْدِيمُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى اسْمِ الْمَخْلُوقِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ). وَقَالَ فِي قِصَّةِ إبراهيم ﵇: (رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ) وَقَالَ مُخْبِرًا عَنْ إِبْرَاهِيمَ: (سَلَامٌ عَلَيْكَ). وَفِي صَحِيحَيِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (خَلَقَ اللَّهُ ﷿ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ طُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا فَلَمَّا خَلَقَهُ قَالَ اذْهَبْ فَسَلِّمْ عَلَى أُولَئِكَ النَّفَرِ وَهُمْ نَفَرٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ جُلُوسٌ فَاسْتَمِعْ مَا يُحَيُّونَكَ فَإِنَّهَا تَحِيَّتُكَ وَتَحِيَّةُ ذُرِّيَّتِكَ- قَالَ- فَذَهَبَ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ فَقَالُوا السَّلَامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ- قَالَ- فَزَادُوهُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ- قَالَ- فَكُلُّ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ آدَمَ وَطُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا فَلَمْ يَزَلِ الْخَلْقُ يَنْقُصُ بَعْدَهُ حَتَّى الْآنَ.) قُلْتُ: فَقَدْ جمع هذا الحديث مع صحته فوائد سبع: الْأُولَى- الْإِخْبَارُ عَنْ صِفَةِ خَلْقِ آدَمَ. الثَّانِيةُ- أَنَّا نَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَلَيْهَا بِفَضْلِهِ. الثَّالِثَةُ- تَسْلِيمُ الْقَلِيلِ عَلَى الْكَثِيرِ. الرَّابِعَةُ- تَقْدِيمُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- الرَّدُّ بِالْمِثْلِ لِقَوْلِهِمُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ. السَّادِسَةُ- الزِّيَادَةُ فِي الرَّدِّ. السَّابِعَةُ- إِجَابَةُ الْجَمِيعِ بِالرَّدِّ كَمَا يَقُولُ الْكُوفِيُّونَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- فَإِنْ رَدَّ فَقَدَّمَ اسْمَ الْمُسَلَّمِ عَلَيْهِ لَمْ يَأْتِ مُحَرَّمًا وَلَا مَكْرُوهًا، لِثُبُوتِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَيْثُ قَالَ لِلرَّجُلِ الَّذِي لَمْ يُحْسِنِ الصَّلَاةَ وَقَدْ سَلَّمَ عَلَيْهِ: (وَعَلَيْكَ السَّلَامُ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ). وَقَالَتْ عَائِشَةُ: وَعَلَيْهِ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، حِينَ أَخْبَرَهَا النَّبِيُّ ﷺ أَنَّ جِبْرِيلَ يَقْرَأُ ﵍. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَفِي حديث عائشة

[kendisine] selâm verilen kimse bir kişi olsa bile [hüküm böyledir]. el-A‘meş, İbrâhim en-Nehaî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bir kişiye selâm verdiğinde: 'es-Selâmu aleykum' de; zira onunla birlikte melekler vardır." Aynı şekilde cevap da çoğul lafzıyla verilir. İbn Ebî Zeyd şöyle demiştir: "Selâm veren 'es-Selâmu aleykum' der, selâmı alan ise 've aleykumu's-selâm' der yahut kendisine söylendiği gibi 'es-Selâmu aleykum' der; Yüce Allah'ın: { أَوْ رُدُّوها } “veya onu aynısıyla iade edin” kavlinin anlamı da budur. Selâm alırken 'selâmun aleyk' deme." Dördüncü [Mesele]- Selâm vermede tercih edilen ve edebe uygun olan, Yüce Allah'ın ismini mahlukun isminden öne geçirmektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } “İlyâs'a selâm olsun!” İbrâhim aleyhisselâm'ın kıssasında ise şöyle buyurmuştur: { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey hâne halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olsun!” İbrâhim'den haber vererek de şöyle buyurmuştur: { سَلَامٌ عَلَيْكَ } “Sana selâm olsun!” Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerinde Ebû Hüreyre'den gelen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « خَلَقَ اللَّهُ ﷿ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ طُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا فَلَمَّا خَلَقَهُ قَالَ اذْهَبْ فَسَلِّمْ عَلَى أُولَئِكَ النَّفَرِ وَهُمْ نَفَرٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ جُلُوسٌ فَاسْتَمِعْ مَا يُحَيُّونَكَ فَإِنَّهَا تَحِيَّتُكَ وَتَحِيَّةُ ذُرِّيَّتِكَ- قَالَ- فَذَهَبَ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ فَقَالُوا السَّلَامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ- قَالَ- فَزَادُوهُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ- قَالَ- فَكُلُّ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ آدَمَ وَطُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا فَلَمْ يَزَلِ الْخَلْقُ يَنْقُصُ بَعْدَهُ حَتَّى الْآنَ » “Azîz ve Celîl olan Allah, Âdem'i kendi suretinde, boyu altmış zira olarak yarattı. Onu yarattığında: 'Git, şu oturan bir grup meleğe selâm ver ve senin selâmına nasıl karşılık vereceklerini dinle; çünkü bu senin ve zürriyetinin selâmlaşmasıdır' buyurdu. [Âdem] gitti ve: 'es-Selâmu aleykum' dedi. Onlar da: 'es-Selâmu aleyke ve rahmetullâh' dediler. [Resûlullah] buyurdu ki: Ona 've rahmetullâh' ifadesini ziyade ettiler. [Yine] buyurdu ki: Cennete giren herkes Âdem'in suretinde ve boyu altmış zira olarak girecektir. Ondan sonra [insanların] yaratılışı şu ana kadar eksilmeye devam etmiştir.” Ben [Kurtubî] derim ki: Bu hadis, sahihliğiyle birlikte yedi faydayı kendisinde toplamıştır: Birincisi: Âdem'in yaratılış vasfının haber verilmesi. İkincisi: Bizim de O'nun lütfuyla [cennete] bu suret üzere gireceğimiz. Üçüncüsü: Sayıca az olanın çok olana selâm vermesi. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın isminin öne geçirilmesi. Beşincisi: Meleklerin 'es-Selâmu aleyke' sözleriyle misliyle mukabelede bulunulması. Altıncısı: Selâmı alırken ziyadede bulunulması. Yedincisi: Kûfelilerin dediği gibi, [o gruptaki] herkesin selâmı alarak karşılık vermesi. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşinci [Mesele]- Selâmı alan kimse [zamiri öne alıp] selâm verilenin ismini öne geçirecek olursa, haram veya mekruh bir şey işlemiş olmaz. Çünkü bu husus Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olmuştur; nitekim namazını tam kılamayan adam kendisine selâm verdiğinde ona şöyle buyurmuştur: « وَعَلَيْكَ السَّلَامُ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ » “Ve aleyke's-selâm (Sana da selâm olsun)! Dön ve namaz kıl; çünkü sen namaz kılmadın.” Âişe de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine Cibrîl'in selâm söylediğini haber verdiğinde: "Ve aleyhi's-selâmu ve rahmetullâh" demiştir. Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Âişe'nin hadisinde...

مِنَ الْفِقْهِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَرْسَلَ إِلَى رَجُلٍ بِسَلَامِهِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَرُدَّ كَمَا يَرُدُّ عَلَيْهِ إِذَا شَافَهَهُ. وَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ أَبِي يُقْرِئُكَ السَّلَامَ، فَقَالَ: (عَلَيْكَ وَعَلَى أَبِيكَ السَّلَامُ). وَقَدْ رَوَى النَّسَائِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ سُلَيْمٍ قَالَ: لَقِيتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ: عَلَيْكَ السَّلَامُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: (لَا تَقُلْ عَلَيْكَ السَّلَامُ فَإِنَّ عَلَيْكَ السَّلَامُ تَحِيَّةُ الْمَيِّتِ وَلَكِنْ قُلِ السَّلَامُ عَلَيْكَ). وَهَذَا الْحَدِيثُ لَا يَثْبُتُ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا جَرَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ بِتَقْدِيمِ اسْمِ الْمَدْعُوِّ عَلَيْهِ فِي الشَّرِّ كَقَوْلِهِمْ: عَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَغَضَبُ اللَّهِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ). وَكَانَ ذَلِكَ أَيْضًا دَأْبُ الشُّعَرَاءِ وَعَادَتُهُمْ فِي تَحِيَّةِ الْمَوْتَى، كَقَوْلِهِمْ:

fıkıh olarak şu da vardır: Bir adam başka bir adama selâm gönderdiğinde, tıpkı onunla yüz yüze konuştuğunda selâmını aldığı gibi selâmı alması gerekir. Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Babam sana selâm söylüyor' dedi; o da: (Sana ve babana selâm olsun) buyurdu. Nesâî ve Ebû Dâvûd, Câbir b. Süleym'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştım ve: 'Aleyke's-selâm yâ Resûlallah' dedim. Bunun üzerine: ('Aleyke's-selâm' deme; çünkü 'Aleyke's-selâm' ölülerin selâmıdır, lâkin 'es-Selâmü aleyk' de) buyurdu. Bu hadis sabit değildir; ancak Arapların âdeti şer hususunda aleyhine dua edilenin ismini öne almak şeklinde cereyan ettiği için -tıpkı 'Aleyhi la'netullâhi ve gadabuh (Allah'ın lâneti ve gazabı onun üzerine olsun)' demeleri gibi- Yüce Allah: { وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ } “Şüphesiz ceza gününe kadar lânetim senin üzerinedir” buyurmuştur. Şairlerin ölüleri selâmlamadaki tutum ve âdetleri de bu şekildeydi; nitekim şöyle demişlerdir:

عَلَيْكَ سَلَامُ اللَّهِ قَيْسَ بْنَ عَاصِمٍ ... وَرَحْمَتُهُ مَا شَاءَ أَنْ يَتَرَحَّمَا

Allah'ın selâmı senin üzerine olsun ey Kays b. Âsım! ... Ve rahmet etmeyi dilediğince O'nun rahmeti de.

وَقَالَ آخَرُ وَهُوَ الشَّمَّاخُ:

Bir başkası, yani Şemmâh da şöyle demiştir:

عَلَيْكَ سَلَامٌ مِنْ أَمِيرٍ وَبَارَكَتْ ... يَدُ اللَّهِ فِي ذَاكَ الْأَدِيمِ الْمُمَزَّقِ

Bir emîrden sana selâm olsun ve bereketlendirsin ... Allah'ın eli o parçalanmış deriyi [bedeni].

نَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ، لَا أَنَّ ذَاكَ هُوَ اللَّفْظُ الْمَشْرُوعُ فِي حَقِّ الْمَوْتَى، لِأَنَّهُ ﵇ ثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ سَلَّمَ عَلَى الْمَوْتَى كَمَا سَلَّمَ عَلَى الْأَحْيَاءِ فَقَالَ: (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ). فَقَالَتْ عَائِشَةُ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ أَقُولُ إِذَا دَخَلْتُ الْمَقَابِرَ؟ قَالَ: (قُولِي السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) الْحَدِيثَ، وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ (أَلْهَاكُمْ»

Ölüler hakkında meşru lafzın o olmasından dolayı değil, bu şekilde yapmaktan onu nehyetmiştir; zira Peygamber aleyhisselâm'ın dirilere selâm verdiği gibi ölülere de selâm verip şöyle buyurduğu sabittir: (Ey müminler yurdunun ehli! es-Selâmü aleyküm, şüphesiz biz de inşaallah size kavuşacağız.) Âişe demiştir ki: 'Yâ Resûlallah, kabristana girdiğimde ne diyeyim?' dedim; (Şöyle de: 'es-Selâmü aleyküm ehle'd-diyâri mine'l-mü'minîn...') buyurdu; hadisin devamı vardır ve Tekâsür Suresi'nde gelecektir