) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قُلْتُ: وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ حَدِيثُ عَائِشَةَ وَغَيْرُهُ فِي السَّلَامِ عَلَى أَهْلِ الْقُبُورِ جَمِيعِهِمْ إِذَا دَخَلَهَا وَأَشْرَفَ عَلَيْهَا، وَحَدِيثُ جَابِرِ بْنِ سُلَيْمٍ خَاصٌّ بِالسَّلَامِ عَلَى الْمُرُورِ الْمَقْصُودِ بِالزِّيَارَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- مِنَ السُّنَّةِ تَسْلِيمُ الرَّاكِبِ عَلَى الْمَاشِي، وَالْقَائِمِ عَلَى الْقَاعِدِ، وَالْقَلِيلِ عَلَى الْكَثِيرِ، هَكَذَا جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ) فَذَكَرَهُ فَبَدَأَ بِالرَّاكِبِ لِعُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ، وَلِأَنَّ ذلك أبعد له من الزهو،
...] inşâallâhu teâlâ.) Derim ki: Âişe hadisinin ve benzeri diğer rivayetlerin, kabristana girildiğinde ve kabirlere muttali olunduğunda kabir ehlinin tamamına selâm verilmesi hakkında olması; Câbir b. Süleym hadisinin ise ziyaret kastıyla bizzat yanına uğranan kimseye selâm verilmesine mahsus bulunması muhtemeldir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. ALTINCI MESELE- Binek üstündekinin yürüyene, ayaktakinin oturana ve az olan [topluluğun] çok olana selâm vermesi sünnettendir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre hadisinden bu şekilde nakledilmiştir. O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «Binekli olan selâm verir...» buyurdu ve [hadisin devamını] zikretti. Mertebesi daha yüksekte olduğu ve bu durum onu kibirden daha çok uzaklaştıracağı için [Resûlullah] binekli olanla başlamıştır;
وَكَذَلِكَ قِيلَ فِي الْمَاشِي مِثْلُهُ. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ الْقَاعِدُ عَلَى حَالِ وَقَارٍ وَثُبُوتٍ وَسُكُونٍ فَلَهُ مَزِيَّةٌ بِذَلِكَ عَلَى الْمَاشِي، لِأَنَّ حَالَهُ عَلَى الْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ. وَأَمَّا تَسْلِيمُ الْقَلِيلِ عَلَى الْكَثِيرِ فَمُرَاعَاةٌ لِشَرَفِيَّةِ جَمْعِ الْمُسْلِمِينَ وَأَكْثَرِيَّتِهِمْ. وَقَدْ زَادَ الْبُخَارِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ (وَيُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ). وَأَمَّا تَسْلِيمُ الْكَبِيرِ عَلَى الصَّغِيرِ فَرَوَى أَشْعَثُ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ كَانَ لَا يَرَى التَّسْلِيمَ عَلَى الصِّبْيَانِ، قَالَ: لِأَنَّ الرَّدَّ فَرْضٌ وَالصَّبِيُّ لَا يَلْزَمُهُ الرَّدُّ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسَلَّمَ عَلَيْهِمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَى الصِّبْيَانِ وَلَكِنْ لَا يُسْمِعُهُمْ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: التَّسْلِيمُ عَلَيْهِمْ أَفْضَلُ مِنْ تَرْكِهِ. وَقَدْ جَاءَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ سَيَّارٍ قَالَ: كُنْتُ أَمْشِي مَعَ ثَابِتٍ فَمَرَّ بِصِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ، وَذَكَرَ أَنَّهُ كَانَ يَمْشِي مَعَ أَنَسٍ فَمَرَّ بِصِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ، وَحَدَّثَ أَنَّهُ كَانَ يَمْشِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَمَرَّ بِصِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ. لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَهَذَا مِنْ خُلُقِهِ الْعَظِيمِ ﷺ، وَفِيهِ تَدْرِيبٌ لِلصَّغِيرِ وَحَضٌّ عَلَى تَعْلِيمِ السُّنَنِ وَرِيَاضَةٌ لَهُمْ عَلَى آداب الشريعة فيه، فلتقتد. وَأَمَّا التَّسْلِيمُ عَلَى النِّسَاءِ فَجَائِزٌ إِلَّا عَلَى الشَّابَّاتِ مِنْهُنَّ خَوْفَ الْفِتْنَةِ مِنْ مُكَالَمَتِهِنَّ بِنَزْعَةِ شَيْطَانٍ أَوْ خَائِنَةِ عَيْنٍ. وَأَمَّا الْمُتَجَالَّاتُ وَالْعُجْزُ فَحَسَنٌ لِلْأَمْنِ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ، هَذَا قَوْلُ عَطَاءٍ وَقَتَادَةَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَطَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَمَنَعَهُ الْكُوفِيُّونَ إِذَا لَمْ يَكُنْ مِنْهُنَّ ذَوَاتُ مَحْرَمٍ وَقَالُوا: لَمَّا سَقَطَ عَنِ النِّسَاءِ الْأَذَانُ وَالْإِقَامَةُ وَالْجَهْرُ بِالْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ سَقَطَ عَنْهُنَّ رَدُّ السَّلَامِ فَلَا يُسَلَّمُ عَلَيْهِنَّ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِمَا خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: كُنَّا نَفْرَحُ بِيَوْمِ الْجُمُعَةِ. قُلْتُ وَلِمَ؟ قَالَ: كَانَتْ لَنَا عَجُوزٌ تُرْسِلُ إِلَيَّ بِضَاعَةً- قَالَ ابْنُ مَسْلَمَةَ: نَخْلٌ بِالْمَدِينَةِ- فَتَأْخُذُ مِنْ أُصُولِ السِّلْقِ فَتَطْرَحُهُ فِي الْقِدْرِ وَتُكَرْكِرُ حَبَّاتٍ مِنْ شَعِيرٍ، فَإِذَا صَلَّيْنَا الْجُمُعَةَ انْصَرَفْنَا فَنُسَلِّمُ عَلَيْهَا فَتُقَدِّمُهُ إِلَيْنَا فَنَفْرَحُ مِنْ أَجْلِهِ: وَمَا كُنَّا نَقِيلُ وَلَا نَتَغَدَّى إِلَّا بَعْدَ الْجُمُعَةِ تكركر أي تطحن، قاله القتبي.
Yürüyen hakkında da benzeri söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Oturan kimse vakar, sebat ve sükûn halinde olduğu için bundan dolayı yürüyene karşı bir üstünlüğü vardır; çünkü [yürüyenin] hali bunun aksinedir. Sayıca az olanın çok olana selâm vermesine gelince; bu, Müslümanların cemaatinin ve çoğunluğunun şerefine riayet içindir. Buhârî bu hadiste «وَيُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ» «Küçük de büyüğe selâm verir» [ziyadesini] eklemiştir. Büyüğün küçüğe selâm vermesine gelince; Eş‘as, Hasan'dan onun çocuklara selâm vermeyi [uygun] görmediğini rivayet etmiştir. [Hasan] demiştir ki: "Çünkü selâmı almak farzdır; çocuğa ise [selâmı] almak zorunlu değildir, dolayısıyla onlara selâm verilmemelidir." İbn Sîrîn'den ise çocuklara selâm verdiği fakat [selâmı] onlara işittirmediği rivayet edilmiştir. Âlimlerin çoğu ise: "Onlara selâm vermek selâmı terk etmekten daha faziletlidir" demiştir. Nitekim Sahîhayn'da Seyyâr'dan şöyle dediği nakledilmiştir: Sâbit ile birlikte yürüyordum; çocukların yanından geçti ve onlara selâm verdi. [Sâbit], Enes ile birlikte yürüdüğünü ve onun çocukların yanından geçip onlara selâm verdiğini zikretti. [Enes de] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürüdüğünü ve O'nun çocukların yanından geçip onlara selâm verdiğini anlattı. [Bu], Müslim'in lafzıdır. Bu [tavır], O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem yüce ahlâkındandır; bunda küçüğü alıştırma, sünnetleri öğretmeye teşvik ve onları şeriatın edepleri üzerinde eğitme vardır; binaenaleyh [buna] uyulmalıdır. Kadınlara selâm vermeye gelince; şeytanın bir kışkırtması veya gözün hain bir bakışı sebebiyle onlarla konuşmaktan dolayı fitne korkusu olmasından ötürü, genç kadınlar müstesna bu caizdir. Yaşını başını almış yaşlı kadınlara ve acûzelere gelince, zikrettiğimiz husustan emin olunduğu için [onlara selâm vermek] güzeldir. Bu, Atâ ve Katâde'nin görüşü olup Mâlik ve bir grup âlim de bu görüşe meyletmiştir. Kûfeliler ise aralarında mahrem kadınlar bulunmadığı takdirde bunu menetmişler ve şöyle demişlerdir: "Kadınlardan ezan, kamet ve namazda sesli okuma düştüğü gibi selâmı alma yükümlülüğü de düşmüştür; binaenaleyh onlara selâm verilmez." Sahih olan ise birinci görüştür; zira Buhârî'nin Sehl b. Sa'd'dan tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: "Biz cuma gününe sevinirdik." Ben, "Niçin?" dedim. O da şöyle dedi: "Bizim yaşlı bir kadınımız vardı; Bidâa'ya -İbn Mesleme: 'Medine'de bir hurmalıktır' demiştir- [birini] gönderir, pazı köklerinden alıp tencereye atar ve bir miktar arpa tanesini öğütürdü. Cuma namazını kıldığımızda [oradan] ayrılır ve ona selâm verirdik, o da bunu bize ikram ederdi; biz de bundan dolayı sevinirdik. Biz ancak cuma namazından sonra kaylûle yapar ve öğle yemeği yerdik." Tekarkara (تكركر); öğütmek demektir, bunu el-Kutebî söylemiştir.
الثَّامِنَةُ وَالسُّنَّةُ فِي السَّلَامِ وَالْجَوَابِ الْجَهْرُ، وَلَا تَكْفِي الْإِشَارَةُ بِالْإِصْبَعِ وَالْكَفِّ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَعِنْدَنَا تَكْفِي إِذَا كَانَ عَلَى بُعْدٍ، رَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: السَّلَامُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ ﷿ وَضَعَهُ اللَّهُ فِي الْأَرْضِ فَأَفْشُوهُ بَيْنَكُمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا سَلَّمَ عَلَى الْقَوْمِ فَرَدُّوا عَلَيْهِ كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ فَضْلُ دَرَجَةٍ لِأَنَّهُ ذَكَّرَهُمْ، فَإِنْ لَمْ يَرُدُّوا عَلَيْهِ رَدَّ عَلَيْهِ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُمْ وَأَطْيَبُ. وَرَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ: إِذَا سَلَّمَ الرَّجُلُ عَلَى الْقَوْمِ كَانَ لَهُ فَضْلُ دَرَجَةٍ، فَإِنْ لَمْ يَرُدُّوا عَلَيْهِ رَدَّتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ وَلَعَنَتْهُمْ. فَإِذَا رَدَّ الْمُسَلَّمُ عَلَيْهِ أَسْمَعَ جَوَابَهُ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يُسْمِعِ الْمُسَلِّمَ لَمْ يَكُنْ جَوَابًا لَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُسَلِّمَ إِذَا سَلَّمَ بِسَلَامٍ لَمْ يَسْمَعْهُ الْمُسَلَّمُ عَلَيْهِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْهُ سَلَامًا، فَكَذَلِكَ إِذَا أَجَابَ بِجَوَابٍ لَمْ يُسْمَعْ مِنْهُ فَلَيْسَ بِجَوَابٍ. وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إِذَا سَلَّمْتُمْ فَأَسْمِعُوا وَإِذَا رَدَدْتُمْ فَأَسْمِعُوا وَإِذَا قَعَدْتُمْ فَاقْعُدُوا بِالْأَمَانَةِ وَلَا يَرْفَعَنَّ بَعْضُكُمْ حَدِيثَ بَعْضٍ). قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: وَأَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ نَافِعٍ قَالَ: كُنْتُ أُسَايِرُ رَجُلًا مِنْ فُقَهَاءِ الشَّامِ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَكَرِيَّا فَحَبَسَتْنِي دَابَّتِي تَبُولُ، ثُمَّ أَدْرَكْتُهُ وَلَمْ أُسَلِّمْ عَلَيْهِ، فَقَالَ: أَلَا تُسَلِّمُ؟ فَقُلْتُ: إِنَّمَا كُنْتُ مَعَكَ آنِفًا، فَقَالَ: وَإِنْ صَحَّ، لَقَدْ كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَتَسَايَرُونَ فَيُفَرِّقُ بَيْنَهُمُ الشَّجَرُ فَإِذَا الْتَقَوْا سَلَّمَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ. التَّاسِعَةُ- وَأَمَّا الْكَافِرُ فَحُكْمُ الرَّدِّ عَلَيْهِ أَنْ يُقَالَ لَهُ: وَعَلَيْكُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ: (وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ) فَإِذَا كَانَتْ مِنْ مُؤْمِنٍ (فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها) وَإِنْ كَانَتْ مِنْ كَافِرٍ فَرُدُّوا عَلَى مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ: (وَعَلَيْكُمْ). وَقَالَ عَطَاءٌ: الْآيَةُ فِي الْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً، وَمَنْ سَلَّمَ مِنْ غَيْرِهِمْ قِيلَ لَهُ: عَلَيْكَ، كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ. قُلْتُ: فَقَدْ جَاءَ إِثْبَاتُ الْوَاوِ وَإِسْقَاطُهَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ (عَلَيْكَ) بِغَيْرِ وَاوٍ وَهِيَ الرِّوَايَةُ الْوَاضِحَةُ الْمَعْنَى، وَأَمَّا مَعَ إِثْبَاتِ الْوَاوِ فَفِيهَا إِشْكَالٌ، لِأَنَّ الْوَاوَ الْعَاطِفَةَ تَقْتَضِي التَّشْرِيكَ فَيَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ يَدْخُلَ مَعَهُمْ فِيمَا دَعَوْا بِهِ عَلَيْنَا مِنَ الْمَوْتِ أَوْ مِنْ سَآمَةِ دِينِنَا، فَاخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ
SEKİZİNCİ MESELE- Selâm vermede ve selâmı almada sünnet olan, sesi yükseltmektir (açıktan söylemektir). Şâfiî'ye göre parmakla ve el ayasıyla işaret etmek yeterli değildir; bize [Mâlikîlere] göre ise uzakta olduğu takdirde yeterlidir. İbn Vehb, İbn Mes‘ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: "Selâm, Allah azze ve celle'nin isimlerinden bir isimdir; onu yeryüzüne koymuştur. O hâlde onu aranızda yayınız. Şüphesiz bir kimse bir topluluğa selâm verip onlar da onun selâmını alırlarsa, onlara [Allah'ı / selâmı] hatırlattığı için kendisinin onlar üzerinde bir derece fazileti olur. Eğer selâmını almazlarsa, onlardan daha hayırlı ve daha temiz olanlar [melekler] onun selâmını alır." el-A‘meş, Amr b. Mürre'den, o da Abdullah b. el-Hâris'ten rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Bir kimse bir topluluğa selâm verirse onun için bir derece fazilet olur. Eğer selâmını almazlarsa melekler onun selâmını alır ve onlara lânet eder." Kendisine selâm verilen kimse selâmı aldığında, cevabını [selâm verene] işittirir. Çünkü selâm verene işittirmediği takdirde bu ona verilmiş bir cevap olmaz. Görmez misin ki selâm veren kimse, selâm verilenin işitmediği bir selâm verdiğinde bu ondan sadır olmuş bir selâm sayılmaz; aynı şekilde işitilmeyecek bir cevap verdiğinde de bu bir cevap olmaz. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Selâm verdiğiniz zaman işittirin; selâmı aldığınız zaman da işittirin. Bir mecliste oturduğunuz zaman emanet üzere oturun ve hiçbiriniz diğerinin sözünü [izin almadan bir başkasına] aktarmasın.» İbn Vehb şöyle dedi: Bana Üsâme b. Zeyd, Nâfi‘den haber verdi; o şöyle dedi: Şam fukahasından Abdullah b. Zekeriyyâ denilen bir zatla birlikte yürüyordum. Bineğim bevletmek için beni durdurdu. Sonra ona yetiştim ve ona selâm vermedim. Bunun üzerine: "Selâm vermeyecek misin?" dedi. Ben de: "Az önce seninle beraberdik" dedim. O da: "Öyle olsa bile [selâm ver]; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı birlikte yürürlerken aralarına ağaç girer [ayrılırlar], sonra karşılaştıklarında birbirlerine selâm verirlerdi" dedi. DOKUZUNCU MESELE- Kâfire gelince; onun selâmına verilecek karşılığın hükmü, kendisine: "Ve aleyküm" denilmesidir. İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Ayette { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ } “Bir selâmla selâmlandığınız vakit” ile kastedilen şudur: Şayet bu selâm bir müminden gelmişse { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها } “ondan daha güzeliyle karşılık verin”; kâfirden gelmişse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine buyurduğu üzere «Ve aleyküm» şeklinde karşılık verin. Atâ ise şöyle demiştir: Bu ayet sadece müminler hakkındadır; onların dışındakilerden selâm verene ise hadiste geldiği üzere "Aleyke" denilir. Derim ki: Sahîh-i Müslim'de vâv harfinin sabit olduğu ve hazfedildiği rivayetler gelmiştir. [Bunlardan biri] vâvsız olarak "Aleyke" şeklindedir ki anlamı açık olan rivayet budur. Vâvın ispat edildiği ("Ve aleyküm") rivayete gelince; onda bir müşkillik vardır. Çünkü atıf vâvı ortaklığı gerektirir; bu durumda onların bizim hakkımızda diledikleri ölüm veya dinimizden bıkıp usanma gibi temennilere onlarla birlikte dahil olmak gerekir. Bu sebeple tevil ehli
لِذَلِكَ عَلَى أَقْوَالٍ: أَوْلَاهَا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْوَاوَ عَلَى بَابِهَا مِنَ الْعَطْفِ، غَيْرَ أَنَّا نُجَابُ عَلَيْهِمْ وَلَا يُجَابُونَ عَلَيْنَا، كَمَا قَالَ ﷺ. وَقِيلَ: هِيَ زَائِدَةٌ. وَقِيلَ: لِلِاسْتِئْنَافِ. وَالْأُولَى أَوْلَى. وَرِوَايَةُ حَذْفِ الْوَاوِ أَحْسَنُ مَعْنًى وَإِثْبَاتُهَا أَصَحُّ رِوَايَةً وَأَشْهَرُ، وَعَلَيْهَا مِنَ الْعُلَمَاءِ الْأَكْثَرُ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي رَدِّ السَّلَامِ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ هَلْ هُوَ وَاجِبٌ كَالرَّدِّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ تَمَسُّكًا بِعُمُومِ الْآيَةِ وَبِالْأَمْرِ بِالرَّدِّ عَلَيْهِمْ فِي صَحِيحِ السُّنَّةِ. وَذَهَبَ مَالِكٌ فِيمَا رَوَى عَنْهُ أَشْهَبُ وَابْنُ وَهْبٍ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ، فَإِنْ رَدَدْتَ فَقُلْ: عَلَيْكَ. وَاخْتَارَ ابْنُ طَاوُسٍ أَنْ يَقُولَ فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ: عَلَاكَ السَّلَامُ، أَيِ ارْتَفَعَ عَنْكَ. وَاخْتَارَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا السِّلَامَ (بِكَسْرِ السِّينِ) يَعْنِي بِهِ الْحِجَارَةَ. وَقَوْلُ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ فِي ذَلِكَ كَافٍ شَافٍ كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ، وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ (مَرْيَمَ) الْقَوْلُ فِي ابْتِدَائِهِمْ بِالسَّلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ لِأَبِيهِ (سَلامٌ عَلَيْكَ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَا تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَلَا تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا أَوَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى شي إِذَا فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ أَفْشُوا السَّلَامَ بَيْنَكُمْ (. وَهَذَا يَقْتَضِي إِفْشَاءَهُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ دُونَ الْمُشْرِكِينَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- وَلَا يُسَلِّمُ عَلَى الْمُصَلِّي فَإِنْ سَلَّمَ عَلَيْهِ فَهُوَ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ رَدَّ بِالْإِشَارَةِ بِإِصْبَعِهِ وَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَ حَتَّى يَفْرُغَ مِنَ الصَّلَاةِ ثُمَّ يَرُدُّ. وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى مَنْ يَقْضِي حَاجَتَهُ فَإِنْ فَعَلَ لَمْ يَلْزَمْهُ أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِ. دَخَلَ رَجُلٌ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالِ فَقَالَ لَهُ: (إِذَا وَجَدْتَنِي أَوْ رَأَيْتَنِي عَلَى هَذِهِ الْحَالِ فَلَا تُسَلِّمْ عَلَيَّ فَإِنَّكَ إِنْ سَلَّمْتَ عَلَيَّ لَمْ أَرُدَّ عَلَيْكَ). وَلَا يُسَلِّمُ عَلَى مَنْ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَيَقْطَعُ عَلَيْهِ قِرَاءَتَهُ، وَهُوَ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ رَدَّ وَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَ حَتَّى يَفْرُغَ ثُمَّ يَرُدُّ، وَلَا يُسَلِّمُ عَلَى مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ وَهُوَ كَاشِفُ الْعَوْرَةِ، أَوْ كَانَ مَشْغُولًا بِمَا لَهُ دَخْلٌ بِالْحَمَّامِ، وَمَنْ كَانَ بِخِلَافِ ذلك سلم عليه.
bu hususta birtakım görüşler ileri sürülmüştür: Bunların en tercihe şayan olanı şöyle denilmesidir: [Buradaki] vâv harfi, atıf olan kendi asıl mânası üzeredir; şu kadar var ki bizim [onlar aleyhine yaptığımız] duamız kabul edilir, onların bizim aleyhimize yaptığı dua ise kabul edilmez; nitekim [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle buyurmuştur. [Vâv harfinin] zâid olduğu da söylenmiştir. İsti'nâf (yeni bir başlangıç) için olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş en evlâ olanıdır. Vâv harfinin hazfedildiği (yer almadığı) rivayet mânaca daha güzel; vâv'ın var olduğu rivayet ise nakil bakımından daha sahih ve daha meşhurdur; ilim adamlarının çoğunluğunun benimsediği görüş de budur. ONUNCU MESELE- Ehl-i zimmete selâmı iade etmenin Müslümanlara iade etmek gibi vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs, Şa'bî ve Katâde; ayetin umumi oluşuna ve sahih sünnette onlara selâmı iade etme emrine dayanarak bunun vacip olduğu görüşüne varmışlardır. Mâlik ise Eşheb ve İbn Vehb'in kendisinden rivayet ettiğine göre bunun vacip olmadığı kanaatine varmıştır; dolayısıyla şayet selâmı iade edersen: «Aleyke (senin de üzerine olsun)» de. İbn Tâvûs ise onlara selâmı iade ederken: «Alâke's-selâm (selâm senden yukarı çıksın/uzak dursun)» denilmesini tercih etmiştir. Bazı âlimlerimiz ise [taşlar mânasına gelen] «es-silâm» (sîn harfinin kesresiyle) denilmesini tercih etmiştir ki bununla taşları kastetmektedir. Mâlik ve başkalarının bu konudaki görüşü, hadiste geldiği üzere gayet kâfi ve şâfîdir (açıklayıcı ve yeterlidir). Ehl-i kitaba ilk olarak selâm verme meselesi, Meryem Suresi'nde Yüce Allah'ın İbrâhim'den haber vererek babasına söylediğini naklettiği: { سَلَامٌ عَلَيْكَ } “Sana selâm olsun” kavlinin tefsirinde gelecektir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den, [Hz.] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «İman etmedikçe cennete giremezsiniz; birbirinizi sevmedikçe de [kâmil mânada] iman etmiş olmazsınız. Yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir şeyi size göstereyim mi? Aranızda selâmı yayınız». Bu [hadis], selâmın müşrikler hariç sadece Müslümanlar arasında yayılmasını gerektirir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. ON BİRİNCİ MESELE- Namaz kılana selâm verilmez; şayet selâm verilirse [namaz kılan kimse] muhayyerdir: Dilerse parmağıyla işaret ederek selâmı alır, dilerse namazdan çıkıncaya kadar bekler, sonra selâmı iade eder. Def-i hacet yapan kimseye de selâm verilmemelidir; şayet selâm verilirse onun selâmı alma zorunluluğu yoktur. Nitekim bir adam böylesi bir hâldeyken [Hz.] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmişti de [Hz. Peygamber] ona şöyle buyurdu: «Beni bu hâl üzere bulur veya görürsen bana selâm verme; çünkü bana selâm verirsen selâmını almam». Kur'an okuyan kimseye de kıraatini kesmemesi için selâm verilmez; o da muhayyerdir: Dilerse selâmı alır, dilerse okuyuşu bitinceye kadar bekler, sonra selâmı iade eder. Hamama girmiş olup avret yeri açık olan yahut hamamla ilgili bir işle meşgul olan kimseye de selâm verilmez; bu hâlin dışında olan kimseye ise selâm verilir.
الثَّانِيةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً) مَعْنَاهُ حَفِيظًا. وَقِيلَ: كَافِيًا، مِنْ قَوْلِهِمْ: أَحْسَبَنِي كَذَا أَيْ كَفَانِي، وَمِثْلُهُ حَسْبُكَ اللَّهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مُحَاسِبًا كَمَا يُقَالُ: أَكِيلٌ بِمَعْنَى مُوَاكِلٍ. وَقِيلَ: هُوَ فَعِيلٌ مِنَ الْحِسَابِ، وَحَسُنَتْ هَذِهِ الصِّفَةُ هُنَا، لِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ فِي أَنْ يَزِيدَ الْإِنْسَانَ أَوْ ينقص أو يوفي قدر ما يجئ بِهِ. رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَجَاءَ رَجُلٌ فَسَلَّمَ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ فَرَدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (عَشْرٌ) ثُمَّ جَلَسَ، ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَسَلَّمَ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، فَرَدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (عِشْرُونَ) ثُمَّ جَلَسَ وَجَاءَ آخَرُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَرَدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (ثَلَاثُونَ). وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْخَبَرُ مُفَسَّرًا وَهُوَ أَنَّ مَنْ قَالَ لِأَخِيهِ الْمُسْلِمِ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كُتِبَ لَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ، فَإِنْ قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ كُتِبَ لَهُ عِشْرُونَ حَسَنَةً. فَإِنْ قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ كُتِبَ لَهُ ثَلَاثُونَ حَسَنَةً، وَكَذَلِكَ لِمَنْ رد من الأجر. والله أعلم.
ON İKİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesaplayandır” kavli: Koruyandır (hafîz) demektir. 'Ahsebenî kezâ' yani bana yetti sözünden hareketle yetendir (kâfî) olduğu da söylenmiştir; 'Hasbükellâh (Allah sana yeter)' sözü de bundandır. Katâde ise şöyle demiştir: Tıpkı 'ekîl'in 'müvâkil (birlikte yiyen)' anlamına geldiği gibi muhâsib (hesap soran) demektir. 'Faîl' vezninde hisabdan geldiği de söylenmiştir; bu sıfat burada çok güzel düşmüştür, çünkü âyetin anlamı insanın ziyade yapması, eksiltmesi veya kendisine gelen miktar kadarını tastamam vermesi hakkındadır. Nesâî, İmrân b. Husayn'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; bir adam gelip selâm verdi ve: 'es-Selâmü aleyküm' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun selâmını aldı ve: (On) dedi, sonra adam oturdu. Sonra bir başkası gelip selâm verdi ve: 'es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâh' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun selâmını aldı ve: (Yirmi) dedi, sonra oturdu. Bir başkası daha geldi ve: 'es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun da selâmını aldı ve: (Otuz) dedi. Bu haber tefsir edilmiş olarak da gelmiştir; o da şudur: Müslüman kardeşine 'Selâmün aleyküm' diyen kimseye on sevap yazılır; 'es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâh' derse yirmi sevap yazılır; 'es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' derse otuz sevap yazılır; selâmı alan kimseye de aynı şekilde ecir verilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة النساء (٤): آية ٨٧]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 87]
اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧)
{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧) } “Allah ki, O'ndan başka ilâh yoktur. Kendisinde hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizleri mutlaka bir araya toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ (لَيَجْمَعَنَّكُمْ) لَامُ الْقَسَمِ، نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ شَكُّوا فِي الْبَعْثِ فَأَقْسَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِنَفْسِهِ. وَكُلُّ لَامٍ بَعْدَهَا نُونٌ مُشَدَّدَةٌ فَهُوَ لَامُ الْقَسَمِ. وَمَعْنَاهُ فِي الْمَوْتِ وَتَحْتَ الْأَرْضِ (إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ). وَقَالَ بَعْضُهُمْ: (إِلى) صِلَةٍ فِي الْكَلَامِ، مَعْنَاهُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَسُمِّيَتِ الْقِيَامَةُ قِيَامَةً لِأَنَّ النَّاسَ يَقُومُونَ فِيهِ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ ﷿، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (أَلا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ. يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ). وَقِيلَ: سُمِّيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ النَّاسَ يَقُومُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ إِلَيْهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً) وَأَصْلُ الْقِيَامَةِ الْوَاوُ. (وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً) نَصْبٌ عَلَى الْبَيَانِ، وَالْمَعْنَى لَا أَحَدَ أَصْدَقُ مِنَ الله. وقرا حمزة
Yüce Allah'ın: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah ki, O'ndan başka ilâh yoktur” buyruğu mübteda ve haberdir. { لَيَجْمَعَنَّكُمْ } “[Sizleri] mutlaka bir araya toplayacaktır” kavlindeki lâm, yemin lâmıdır (lâm-ı kasem). Bu ayet, öldükten sonra dirilme (ba's) hususunda şüpheye düşenler hakkında inmiş olup Yüce Allah kendi zatına yemin etmiştir. Kendisinden sonra şeddeli nûn harfi gelen her lâm harfi, yemin lâmıdır. Ayetin manası: Ölüm halinde ve yerin altında [sizleri tutar], { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar” [oradan diriltip toplar] demektir. Bazıları ise şöyle demiştir: Ayetteki "ilâ" (إِلى) edatı kelâmda fazlalıktır (sıladır/zâiddir); manası ise "Kıyamet gününde sizleri mutlaka toplayacaktır" şeklindedir. Kıyamete "kıyâme" denilmesinin sebebi, insanların o gün Âlemlerin Rabbi olan azîz ve celîl Allah için kıyama duracak (huzurunda ayağa kalkacak) olmalarıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ . لِيَوْمٍ عَظِيمٍ . يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “Onlar, büyük bir gün için; insanların Âlemlerin Rabbinin huzurunda duracakları gün için diriltileceklerini hiç akıllarına getirmiyorlar mı?” Şöyle de denilmiştir: Kıyamet günü olarak isimlendirilmesinin sebebi, insanların kabirlerinden kalkıp ona doğru gitmeleridir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعاً } “O gün onlar kabirlerden süratle çıkarlar” "Kıyâme" (الْقِيَامَةِ) kelimesinin aslı vâv (و) harfindendir. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?” kavlindeki { حَدِيثاً } kelimesi beyân (temyiz) üzere mansubdur. Manası ise: "Allah'tan daha doğru sözlü hiç kimse yoktur" demektir. Hamza
وَالْكِسَائِيُّ (وَمَنْ أَزْدَقُ) بِالزَّايِ. الْبَاقُونَ: بِالصَّادِ، وَأَصْلُهُ الصَّادُ إِلَّا أَنَّ لِقُرْبِ مَخْرَجِهَا جُعِلَ مَكَانَهَا زاي.
ve Kisâî ze (ز) harfiyle (وَمَنْ أَزْدَقُ) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise sad (ص) harfiyle okumuşlardır; kelimenin aslı sad harfidir, ancak mahreçlerinin yakınlığından dolayı onun yerine ze harfi getirilmiştir.
[سورة النساء (٤): آية ٨٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 88]
فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨)
{ فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨) } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah onları kazandıkları [günahlar] yüzünden baş aşağı etmiştir. Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ) (فِئَتَيْنِ) أَيْ فِرْقَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ إِلَى أُحُدٍ فَرَجَعَ نَاسٌ مِمَّنْ كَانَ مَعَهُ، فَكَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِمْ فِرْقَتَيْنِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَقْتُلُهُمْ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا، فَنَزَلَتْ (فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ). وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ فَزَادَ: وَقَالَ: (إِنَّهَا طَيْبَةُ) وَقَالَ: (إِنَّهَا تَنْفِي الْخَبِيثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْحَدِيدِ) قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ (. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ:) إِنَّهَا طَيْبَةُ تَنْفِي الْخَبَثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ (. وَالْمَعْنِيُّ بِالْمُنَافِقِينَ هُنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ الَّذِينَ خَذَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ وَرَجَعُوا بِعَسْكَرِهِمْ بَعْدَ أَنْ خَرَجُوا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي (آلِ عِمْرَانَ). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ قَوْمٌ بِمَكَّةَ آمَنُوا وَتَرَكُوا الْهِجْرَةَ، قَالَ الضَّحَّاكُ: وَقَالُوا إِنْ ظَهَرَ مُحَمَّدٌ- ﷺ فَقَدْ عَرَفَنَا، وَإِنْ ظَهَرَ قَوْمُنَا فَهُوَ أَحَبُّ إِلَيْنَا. فَصَارَ الْمُسْلِمُونَ فِيهِمْ فِئَتَيْنِ قَوْمٌ يَتَوَلَّوْنَهُمْ وَقَوْمٌ يَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿ (فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ). وَذَكَرَ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ جَاءُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ، فَأَصَابَهُمْ وَبَاءُ الْمَدِينَةِ وَحُمَّاهَا، فَأُرْكِسُوا فَخَرَجُوا مِنَ الْمَدِينَةِ، فَاسْتَقْبَلَهُمْ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: مَا لَكُمْ رَجَعْتُمْ؟ فَقَالُوا: أَصَابَنَا وَبَاءُ الْمَدِينَةِ فَاجْتَوَيْنَاهَا، فَقَالُوا: مَا لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أُسْوَةٌ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَافَقُوا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمْ يُنَافِقُوا، هُمْ مُسْلِمُونَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ (فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا) الْآيَةَ. حَتَّى جَاءُوا الْمَدِينَةَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ مُهَاجِرُونَ، ثُمَّ ارْتَدُّوا بَعْدَ ذَلِكَ، فَاسْتَأْذَنُوا رَسُولَ الله ﷺ
Yüce Allah'ın: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” buyruğunda geçen { فِئَتَيْنِ } “iki fırka” ifadesi, ihtilafa düşmüş iki ayrı grup demektir. Müslim'in Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıktığında onunla birlikte olanlardan birtakım kimseler geri döndüler. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı onlar hakkında iki fırkaya ayrıldılar. Bazıları: "Onları öldürelim" derken, bazıları da: "Hayır [öldürmeyelim]" dediler. Bunun üzerine: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” âyeti nazil oldu. Bunu Tirmizî de rivayet edip şu ilavede bulundu: Ve [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Şüphesiz orası (Medine) Taybe'dir.» Ve: «Ateşin demirin pasını giderdiği gibi o da kötüyü/kötülüğü öylece sürüp atar.» buyurdu. [Tirmizî]: "Bu, hasen sahih bir hadistir" dedi. Buhârî'nin rivayetinde ise: «Şüphesiz orası Taybe'dir; ateşin gümüşün pasını/cürufunu giderdiği gibi o da kötülüğü öylece sürüp atar.» şeklindedir. Burada münafıklardan kastedilen kimseler, Âl-i İmrân [Suresi'nde] geçtiği üzere, Uhud günü Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yüzüstü bırakan ve savaşa çıktıktan sonra askerleriyle birlikte geri dönen Abdullah b. Übeyy ve arkadaşlarıdır. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "Onlar Mekke'de iman edip hicreti terk eden bir topluluktur." Dahhâk da şöyle demiştir: Onlar: "Eğer Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem galip gelirse biz zaten onun yanındaydık deriz; eğer bizim kavmimiz galip gelirse bu bizim için daha sevimlidir" dediler. Müslümanlar da onlar hakkında iki gruba ayrıldılar: Bir grup onları dost ediniyor/bağlılık gösteriyor, bir grup da onlardan teberrî ediyordu (uzak duruyordu). Bunun üzerine Yüce Allah: { فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” âyetini indirdi. Ebû Seleme b. Abdirrahmân'ın babasından naklettiğine göre bu âyet, Medine'ye gelip Müslüman olduklarını açıklayan, sonra da Medine'nin vebası ve humması kendilerine isabet edip [fitneye ve küfre] geri döndürülen ve Medine'den çıkıp giden bir topluluk hakkında inmiştir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir grup onları karşılayıp: "Size ne oldu da geri döndünüz?" dediler. Onlar da: "Bize Medine'nin vebası isabet etti ve havası bize yaramadı (burada kalmaktan hoşlanmadık)" dediler. Ashab: "Resûlullah'ta sallallâhu aleyhi ve sellem sizin için [güzel] bir örnek yok muydu?" deyince, bir kısmı: "Bunlar nifaka düştüler" dedi. Diğer bir kısmı ise: "Nifaka düşmediler, onlar mümindirler" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah onları kazandıkları [günahlar] yüzünden baş aşağı etmiştir...” âyetini indirdi. Onlar Medine'ye gelip muhacir olduklarını iddia ediyor, sonra da bundan dönüyor ve Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem...
إِلَى مَكَّةَ لِيَأْتُوا بِبَضَائِعَ لَهُمْ يَتَّجِرُونَ فِيهَا، فَاخْتَلَفَ فِيهِمُ الْمُؤْمِنُونَ فَقَائِلٌ يَقُولُ: هُمْ مُنَافِقُونَ، وَقَائِلٌ يَقُولُ: هُمْ مُؤْمِنُونَ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى نِفَاقَهُمْ وَأَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ وَأَمَرَ بِقَتْلِهِمْ. قُلْتُ: وَهَذَانَ الْقَوْلَانِ يُعَضِّدُهُمَا سِيَاقُ آخِرِ الْآيَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: (حَتَّى يُهاجِرُوا)، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ نَقْلًا، وهو اختيار البحاري ومسلم والترمذي. و (فِئَتَيْنِ) نصب على الحال، كما يقال: مالك قَائِمًا؟ عَنِ الْأَخْفَشِ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: هُوَ خَبَرٌ (فَما لَكُمْ) كَخَبَرِ كَانَ وَظَنَنْتُ، وَأَجَازُوا إِدْخَالَ الْأَلِفِ وَاللَّامِ فِيهِ وَحَكَى الْفَرَّاءُ: (أَرْكَسَهُمْ، وَرَكَسَهُمْ) أَيْ رَدَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ وَنَكَسَهُمْ، وَقَالَهُ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ وَالْكِسَائِيُّ: وَالرَّكْسُ وَالنَّكْسُ قَلْبُ الشَّيْءِ عَلَى رَأْسِهِ، أَوْ رَدُّ أَوَّلِهِ عَلَى آخِرِهِ، وَالْمَرْكُوسُ الْمَنْكُوسُ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ وَأُبَيٍّ ﵄ (وَاللَّهُ رَكَسَهُمْ). وَقَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ:
Mekke'ye gitmek için izin istediler. Müminler onlar hakkında ihtilafa düştüler; kimi: 'Onlar münafıktır' diyor, kimi de: 'Onlar mümindir' diyordu. Yüce Allah onların nifakını beyan etti, bu âyeti indirdi ve onların öldürülmesini emretti. Derim ki: Bu iki görüşü, âyetin sonundaki Yüce Allah'ın: { حَتَّى يُهاجِرُوا } “hicret edinceye kadar” kavlinin akışı da desteklemektedir. Birinci görüş ise nakil bakımından daha sahihtir; Buhârî, Müslim ve Tirmizî'nin tercihi de budur. { فِئَتَيْنِ } kelimesi hâl olarak mansubdur; tıpkı Ahfeş'ten nakledildiği üzere 'Mâ leke kâimen? (Ne oluyor da ayaktasın?)' denilmesi gibidir. Kûfeliler ise: O, kâne ve zanentü'nün haberi gibi { فَما لَكُمْ } ifadesinin haberidir demişler ve başına elif-lâm takısının girmesini caiz görmüşlerdir. Ferrâ: { أَرْكَسَهُمْ } ve { رَكَسَهُمْ } yani onları küfre geri döndürdü ve baş aşağı etti anlamını nakletmiştir. Nadr b. Şümeyl ve Kisâî de bunu söylemiştir: Reks (رَكْس) ve neks (نَكْس), bir şeyi baş aşağı etmek veya başını sonuna döndürmektir. Merkûs (مَرْكُوس) ise menkûs (baş aşağı edilmiş) demektir. Abdullah ve Übeyy radıyallâhu anhümâ'nın kıraatinde { وَاللَّهُ رَكَسَهُمْ } şeklindedir. İbn Revâha da şöyle demiştir:
أُرْكِسُوا فِي فِتْنَةٍ مُظْلِمَةٍ ... كَسَوَادِ اللَّيْلِ يَتْلُوهَا فِتَنْ
Gecenin karanlığı gibi karanlık bir fitneye baş aşağı edildiler ... Arkasından başka fitneler gelen.
أَيْ نُكِسُوا. وَارْتَكَسَ فُلَانٌ فِي أَمْرٍ كَانَ نَجَا مِنْهُ. وَالرُّكُوسِيَّةُ قَوْمٌ بَيْنَ النَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ. وَالرَّاكِسُ الثَّوْرُ وَسَطَ الْبَيْدَرِ وَالثِّيرَانُ حَوَالَيْهِ حِينَ الدِّيَاسِ. (أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ) أَيْ تُرْشِدُوهُ إِلَى الثَّوَابِ بِأَنْ يَحْكُمَ لهم بحكم المؤمنين. (فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا) أَيْ طَرِيقًا إِلَى الْهُدَى وَالرُّشْدِ وَطَلَبِ الْحُجَّةِ. وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ وَغَيْرِهِمُ الْقَائِلِينَ بِخَلْقِ هُدَاهُمْ وَقَدْ تَقَدَّمَ.
Yani baş aşağı edildiler (nükisû) demektir. 'Falanca kurtulmuş olduğu bir işe tekrar baş aşağı yuvarlandı (irtekes)' denir. Rukûsiyye Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir topluluktur. Râkis ise harman döverken ortada duran ve öküzlerin etrafında döndüğü merkezdeki öküzdür. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } “Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz?” yani onlar hakkında müminlerin hükmüyle hükmedilmesini sağlayarak onları sevaba eriştirmek mi istiyorsunuz? { فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “artık onun için asla bir yol bulamazsın” yani hidayete, doğruluğa ve delil elde etmeye bir yol bulamazsın. Bunda, kendi hidayetlerini kendilerinin yarattığını iddia eden Kaderiyye ve diğerlerine bir reddiye vardır; bunun açıklaması daha önce geçmişti.
[سورة النساء (٤): الآيات ٨٩ الى ٩٠]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 89-90]
وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩) إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠)
{ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩) إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠) } “Kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr edip onlarla bir olmanızı arzu ettiler. O halde onlar Allah yolunda hicret edinceye kadar içlerinden dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan hiçbir dost ve yardımcı edinmeyin. (89) Ancak aranızda antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle savaşmaktan veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak (yürekleri elvermeyerek) size gelenler müstesnadır. Eğer Allah dileseydi onları mutlaka sizin başınıza musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Şayet sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah onlara [saldırmanız] için size bir yol bırakmamıştır. (90)”
فيه خمس مسائل: الاولى- قوله تعالى: (وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ) أَيْ تَمَنَّوْا أَنْ تَكُونُوا كَهُمْ فِي الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ شَرَعٌ سَوَاءٌ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْبَرَاءَةِ مِنْهُمْ فَقَالَ: (فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا)، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا) وَالْهِجْرَةُ أَنْوَاعٌ: مِنْهَا الْهِجْرَةُ إِلَى الْمَدِينَةِ لِنُصْرَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانَتْ هَذِهِ وَاجِبَةً أَوَّلَ الْإِسْلَامِ حَتَّى قَالَ: (لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ). وَكَذَلِكَ هِجْرَةُ الْمُنَافِقِينَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْغَزَوَاتِ، وَهِجْرَةُ مَنْ أَسْلَمَ فِي دَارِ الْحَرْبِ فَإِنَّهَا وَاجِبَةٌ. وَهِجْرَةُ الْمُسْلِمِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ ﷺ: (وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ). وَهَاتَانِ الْهِجْرَتَانِ ثَابِتَتَانِ الْآنَ. وَهِجْرَةُ أَهْلِ الْمَعَاصِي حَتَّى يَرْجِعُوا تَأْدِيبًا لَهُمْ فَلَا يُكَلَّمُونَ وَلَا يُخَالَطُونَ حَتَّى يَتُوبُوا، كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ مَعَ كَعْبٍ وَصَاحِبَيْهِ. (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ) يَقُولُ: إِنْ أَعْرَضُوا عَنِ التَّوْحِيدِ وَالْهِجْرَةِ فَأْسِرُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ. (حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) عَامٌّ فِي الْأَمَاكِنِ مِنْ حِلٍّ وَحَرَمٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ثُمَّ اسْتَثْنَى وَهِيَ: الثَّانِيةُ- فَقَالَ: (إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ) أَيْ يَتَّصِلُونَ بِهِمْ وَيَدْخُلُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ مِنَ الْجِوَارِ وَالْحِلْفِ، الْمَعْنَى: فَلَا تَقْتُلُوا قَوْمًا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ عَهْدٌ فَإِنَّهُمْ عَلَى عَهْدِهِمْ ثُمَّ انْتَسَخَتِ الْعُهُودُ فَانْتَسَخَ هَذَا. هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَابْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِهِمْ، وَهُوَ أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يَصِلُونَ يَنْتَسِبُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Bunda beş mesele vardır: BİRİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ } kavli: Küfür ve nifakta eşit şekilde kendileri gibi olmanızı temenni ettiler demektir. Bu yüzden Yüce Allah onlardan teberrî etmeyi emrederek: { فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا } “hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin” buyurmuştur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “Hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur.” Hicret çeşit çeşittir: Bunlardan biri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmek için Medine'ye hicrettir; bu hicret İslâm'ın başlangıcında vacipti, nitekim Peygamber: (Fetihten sonra hicret yoktur) buyurmuştur. Aynı şekilde münafıkların gazvelerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hicret etmesi de böyledir; dârü'l-harpte Müslüman olan kimsenin hicreti de vaciptir. Bir de Müslümanın Allah'ın kendisine haram kıldığı şeyleri terk etmesidir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Muhacir, Allah'ın kendisine haram kıldığı şeyleri terk eden kimsedir) buyurmuştur. Bu iki hicret türü şu anda da sabittir. Bir de günahkâr kimseleri terbiye etmek maksadıyla geri dönünceye kadar terk etmektir ki tövbe edinceye kadar onlarla konuşulmaz ve bir arada bulunulmaz; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ka'b ve iki arkadaşına böyle yapmıştır. { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ } buyruğu: Şayet tevhid ve hicretten yüz çevirirlerse onları esir alın ve öldürün demektir. { حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } kavli ise hil ve harem dâhil bütün mekânları kapsayan genel bir ifadedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Sonra bir istisna yaparak -ki bu İKİNCİ MESELE'dir- şöyle buyurmuştur: { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ } yani onlara bağlananlar ve aralarındaki himaye ve antlaşmaya dâhil olanlar müstesnadır. Anlam şudur: Sizinle aralarında antlaşma bulunan kimselerle aralarında antlaşma olan bir kavmi öldürmeyin; zira onlar da antlaşmaları üzeredir. Daha sonra ise bu antlaşmalar neshedilmiş, dolayısıyla bu hüküm de neshedilmiştir. Bu, Mücâhid, İbn Zeyd ve başkalarının görüşüdür; âyetin anlamı hakkında söylenmiş en sahih görüş de budur. Ebû Ubeyd: { يَصِلُونَ } nesep bağı kurarlar (yentesibûn) demektir, demiştir. el-A'şâ'nın şu beyti de bu anlamdadır:
إِذَا اتَّصَلَتْ قَالَتْ لِبَكْرِ بْنِ وَائِلٍ ... وَبَكْرٌ سَبَتْهَا وَالْأُنُوفُ رَوَاغِمُ
Nesep bağı kurduğunda Bekr b. Vâil'e seslendi ... Oysa Bekr, burunları yerde sürterek onu esir almıştı.
يُرِيدُ إِذَا انْتَسَبَتْ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَأَنْكَرَهُ الْعُلَمَاءُ، لِأَنَّ النَّسَبَ لَا يَمْنَعُ مِنْ قِتَالِ الْكُفَّارِ وَقَتْلِهِمْ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ عَظِيمٌ، لِأَنَّهُ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَظَرَ أَنْ يُقَاتَلَ أَحَدٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ نَسَبٌ، وَالْمُشْرِكُونَ قَدْ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ أَنْسَابٌ، وَأَشَدُّ مِنْ هَذَا الْجَهْلُ بِأَنَّهُ كَانَ ثُمَّ نُسِخَ، لِأَنَّ أَهْلَ التَّأْوِيلِ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّ النَّاسِخَ لَهُ (بَرَاءَةٌ) وَإِنَّمَا نَزَلَتْ (بَرَاءَةٌ) بَعْدَ الْفَتْحِ وَبَعْدَ أَنِ انْقَطَعَتِ الْحُرُوبُ. وقال معناه الطبري.
[Şair] bununla 'soy bağı kurduğunda (intesebet)' manasını kastetmektedir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Âlimler bunu reddetmiştir; zira soy bağı, kâfirlerle savaşmaya ve onları öldürmeye engel teşkil etmez. en-Nehhâs da şöyle demiştir: Bu büyük bir yanılgıdır; çünkü bu görüş, Yüce Allah'ın Müslümanlarla arasında soy bağı bulunan hiç kimseyle savaşılamayacağını yasakladığı sonucuna varmaktadır. Hâlbuki müşrikler ile es-Sâbikûne'l-Evvelûn (ilk Müslümanlar) arasında soy bağları vardı. Bundan daha vahim olanı ise bunun [önce] mevcut olup sonradan neshedildiğini zannetme cehaletidir; zira tefsir ehli, onu neshedicinin Berâe (Tevbe) [suresi] olduğu hususunda icma etmiştir. Oysa Berâe [suresi] ancak [Mekke'nin] fethinden sonra ve savaşlar sona erdikten sonra inmiştir. et-Taberî de bunun benzeri bir anlam ifade etmiştir.
قُلْتُ: حَمَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مَعْنَى يَنْتَسِبُونَ عَلَى الْأَمَانِ، أَيْ إِنَّ الْمُنْتَسِبَ إِلَى أَهْلِ الْأَمَانِ آمِنٌ إِذَا أَمِنَ الْكُلُّ مِنْهُمْ، لَا عَلَى مَعْنَى النَّسَبِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْقَرَابَةِ. وَاخْتُلِفَ فِي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ مِيثَاقٌ، فَقِيلَ: بَنُو مُدْلِجٍ. عَنِ الْحَسَنِ: كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ قُرَيْشٍ عَقْدٌ، وَكَانَ بَيْنَ قُرَيْشٍ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَهْدٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ فِي هِلَالِ بْنِ عُوَيْمِرٍ وَسُرَاقَةَ بْنِ جُعْشُمٍ وَخُزَيْمَةَ بْنِ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ عَهْدٌ. وَقِيلَ: خُزَاعَةُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ أَرَادَ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ بَنِي بَكْرِ بْنِ زَيْدِ بْنِ مَنَاةَ، كَانُوا فِي الصُّلْحِ وَالْهُدْنَةِ الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى إِثْبَاتِ الْمُوَادَعَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْحَرْبِ وَأَهْلِ الْإِسْلَامِ إِذَا كَانَ فِي الْمُوَادَعَةِ مَصْلَحَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي (الْأَنْفَالِ وَبَرَاءَةٌ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) أَيْ ضَاقَتْ. وَقَالَ لَبِيدٌ:
Derim ki: Bazı âlimler 'nesep bağı kurarlar (yentesibûn)' ifadesinin anlamını eman üzerine hamletmişlerdir; yani eman ehline bağlanan kimse, onların hepsi emanda olduğu takdirde emandadır; akrabalık anlamındaki nesep manasında değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında antlaşma bulunan bu kimseler hakkında ihtilaf edilmiştir: Benû Müdlic olduğu söylenmiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre: Onlarla Kureyş arasında antlaşma vardı; Kureyş ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında da ahit vardı. İkrime şöyle demiştir: Hilâl b. Üveymir, Sürâka b. Cu'şüm ve Huzeyme b. Âmir b. Abdimenâf hakkında inmiştir; onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ahitleri vardı. Huzâa olduğu da söylenmiştir. Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, kendileriyle aranızda antlaşma bulunan kavimle Benû Bekr b. Zeyd b. Menât'ı kastetmiştir; onlar sulh ve mütareke içindeydiler. ÜÇÜNCÜ MESELE- Bu âyette, Müslümanların maslahatına olduğu takdirde harp ehli ile İslâm ehli arasında mütareke (muvâdaa) yapılabileceğine delil vardır; açıklaması inşaallah Enfâl ve Berâe surelerinde gelecektir. DÖRDÜNCÜ MESELE- Yüce Allah'ın: { أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } kavli: Yani göğüsleri daralmış olarak demektir. Lebîd şöyle demiştir:
أَسْهَلْتُ وَانْتَصَبَتْ كَجِذْعِ مُنِيفَةٍ ... جَرْدَاءَ يَحْصُرُ دُونَهَا جُرَّامُهَا
Düzlüğe indim; o ise yüksek, budanmış bir hurma kütüğü gibi dikildi ... Meyve toplayıcılarının boyu altında daralıp yetersiz kaldığı.
أَيْ تَضِيقُ صُدُورُهُمْ مِنْ طُولِ هَذِهِ النَّخْلَةِ، وَمِنْهُ الْحَصْرُ فِي الْقَوْلِ وَهُوَ ضِيقُ الْكَلَامِ عَلَى الْمُتَكَلِّمِ. وَالْحَصِرُ الْكَتُومُ لِلسِّرِّ، قَالَ جَرِيرٌ:
Yani bu hurma ağacının uzunluğundan dolayı göğüsleri daralır demektir. Sözdeki 'hasr' da bundandır ki konuşana sözün dar gelmesi (tutukluk) demektir. el-Hasır ise sırrı çok iyi saklayan kimsedir. Cerîr şöyle demiştir:
وَلَقَدْ تَسَقَّطَنِي الْوُشَاةُ فَصَادَفُوا ... حَصِرًا بِسِرِّكِ يَا أُمَيْمُ ضَنِينَا
Koğucular beni tökezletmeye çalıştılar da karşılarında ... Senin sırrını saklayan, [onu açıklamaya] cimri birini buldular ey Ümeyme!
وَمَعْنَى (حَصِرَتْ) قَدْ حَصِرَتْ فَأُضْمِرَتْ قَدْ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهُوَ حَالٌ مِنَ الْمُضْمَرِ المرفوع في (جاؤُكُمْ) كَمَا تَقُولُ: جَاءَ فُلَانٌ ذَهَبَ عَقْلُهُ، أَيْ قَدْ ذَهَبَ عَقْلُهُ. وَقِيلَ: هُوَ خَبَرٌ بَعْدَ خبر قال الزَّجَّاجُ. أَيْ جَاءُوكُمْ ثُمَّ أَخْبَرَ فَقَالَ: (حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) فَعَلَى هَذَا يَكُونُ (حَصِرَتْ) بَدَلًا مِنْ (جاؤُكُمْ) وقيل: (حَصِرَتْ) فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى النَّعْتِ لِقَوْمٍ. وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ (إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) لَيْسَ فيه (أَوْ جاؤُكُمْ). وَقِيلَ: تَقْدِيرُهُ أَوْ جَاءُوكُمْ رِجَالًا أَوْ قَوْمًا حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ، فَهِيَ صِفَةُ مَوْصُوفٍ مَنْصُوبٍ عَلَى الْحَالِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ (أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَةً صُدُورُهُمْ) نصب على
{ حَصِرَتْ } kelimesinin manası, "kad hasirat" (göğüsleri daralmış olarak) demektir; burada "kad" takdir edilmiştir (gizlenmiştir). Ferrâ şöyle demiştir: Bu, { جَاءُوكُمْ } ifadesindeki merfû zamirden hâldir. Nitekim sen: { جَاءَ فُلَانٌ ذَهَبَ عَقْلُهُ } "Falan kimse aklı gitmiş [olarak] geldi" dersin ki bu, "aklı gitmiş olarak (kad zehebe akluhû)" demektir. Zeccâc'ın belirttiğine göre bunun haberden sonra bir haber olduğu da söylenmiştir. Yani [önce] size geldiler, sonra haber vererek { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } buyurdu. Buna göre { حَصِرَتْ }, { جَاءُوكُمْ } ifadesinden bedel olur. { حَصِرَتْ } kelimesinin, "kavm" kelimesine sıfat olmak üzere cer (hafd) mahallinde olduğu da söylenmiştir. Übeyy'in kıraatinde ise: { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } şeklindedir; onda { أَوْ جَاءُوكُمْ } kısmı yer almamaktadır. Takdirinin; "yahut göğüsleri daralmış adamlar veya bir topluluk olarak size gelenler" (أَوْ جَاءُوكُمْ رِجَالًا أَوْ قَوْمًا حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) şeklinde olduğu da söylenmiştir; buna göre bu [cümle], hâl olarak mansub bir mevsûfun sıfatıdır. Hasan [el-Basrî] ise hâl üzere nasb ile { أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَةً صُدُورُهُمْ } şeklinde okumuştur; nasb...
الْحَالِ، وَيَجُوزُ رَفْعُهُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ. وَحَكَى (أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَاتٍ صُدُورُهُمْ)، وَيَجُوزُ الرَّفْعُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: (حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) هُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ، كَمَا تَقُولُ: لَعَنَ اللَّهُ الْكَافِرَ، وَقَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَضَعَّفَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ وَقَالَ: هَذَا يَقْتَضِي أَلَّا يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ، وَذَلِكَ فَاسِدٌ، لِأَنَّهُمْ كُفَّارٌ وَقَوْمَهُمْ كُفَّارٌ. وَأُجِيبَ بِأَنَّ مَعْنَاهُ صَحِيحٌ، فَيَكُونُ عَدَمُ الْقِتَالِ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِينَ تَعْجِيزًا لَهُمْ، وَفِي حَقِّ قَوْمِهِمْ تَحْقِيرًا لَهُمْ. وَقِيلَ: (أَوْ) بِمَعْنَى الْوَاوِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَجَاءُوكُمْ ضَيِّقَةً صُدُورُهُمْ عَنْ قِتَالِكُمْ وَالْقِتَالُ مَعَكُمْ فَكَرِهُوا قِتَالَ الْفَرِيقَيْنِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونُوا مُعَاهَدِينَ عَلَى ذَلِكَ فَهُوَ نَوْعٌ مِنَ الْعَهْدِ، أَوْ قَالُوا نُسَلِّمُ وَلَا نُقَاتِلُ، فَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقْبَلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ حَتَّى يَفْتَحَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى وَيَشْرَحَهَا لِلْإِسْلَامِ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (أَوْ يُقاتِلُوا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ عَنْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ) تَسْلِيطُ اللَّهِ تَعَالَى الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ هُوَ بِأَنْ يُقْدِرَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَيُقَوِّيهِمْ إِمَّا عُقُوبَةٌ وَنِقْمَةٌ عِنْدَ إِذَاعَةِ الْمُنْكَرِ وَظُهُورِ الْمَعَاصِي، وَإِمَّا ابْتِلَاءً وَاخْتِبَارًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ)، وَإِمَّا تَمْحِيصًا لِلذُّنُوبِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا). وَلِلَّهِ أَنْ يَفْعَلَ مَا يَشَاءُ وَيُسَلِّطُ مَنْ يَشَاءُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ إِذَا شَاءَ. وَوَجْهُ النَّظْمِ وَالِاتِّصَالِ بِمَا قَبْلُ أَيِ اقْتُلُوا الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ اخْتَلَفْتُمْ فِيهِمْ إِلَّا أَنْ يُهَاجِرُوا، وَإِلَّا أَنْ يَتَّصِلُوا بِمَنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَيَدْخُلُونَ فِيمَا دَخَلُوا فِيهِ فَلَهُمْ حُكْمُهُمْ، وَإِلَّا الَّذِينَ جَاءُوكُمْ قَدْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ عَنْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ فدخلوا فيكم فلا تقتلوهم.
mübteda ve haber olarak ref' edilmesi de caizdir. (أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَاتٍ صُدُورُهُمْ) kıraati de nakledilmiştir; ref' okunması da caizdir. Muhammed b. Yezîd: { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } aleyhlerine bir bedduadır; tıpkı 'Allah kâfire lânet etsin' denilmesi gibidir, demiştir; Müberred de bunu söylemiştir. Bazı müfessirler bunu zayıf saymış ve şöyle demiştir: Bu, onların kendi kavimleriyle savaşmamalarını gerektirir ki bu da tutarsızdır; çünkü onlar da kâfirdir, kavimleri de kâfirdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu anlam sahihtir; zira Müslümanlar hakkında savaşmamak onları aciz bırakmak, kendi kavimleri hakkında ise onları hakir görmek anlamına gelir. { أَوْ } edatının vav (ve) anlamında olduğu da söylenmiştir; sanki: 'Sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınan ve sizinle savaşmaktan veya sizinle birlikte savaşmaktan göğüsleri daralarak size gelenler' demektir; zira her iki tarafla da savaşmayı kerih görmüşlerdir. Onların bu şart üzerine antlaşma yapmış olmaları da muhtemeldir ki bu bir nevi ahittir; yahut 'Biz selâmet bulmak isteriz, savaşmayız' demişlerdir. Allah onların kalplerini takvaya açıp İslâm'a ısındırıncaya kadar İslâm'ın başlangıcında bunun kendilerinden kabul edilmiş olması muhtemeldir. Birinci görüş ise daha açıktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { أَوْ يُقاتِلُوا } kavli nasb mahallindedir; yani sizinle savaşmaktan [göğüsleri daralarak] demektir. BEŞİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ } kavli: Yüce Allah'ın müşrikleri müminlerin üzerine musallat kılması; münkerin yayılması ve günahların açığa çıkması anında ya bir ceza ve intikam olarak, ya Yüce Allah'ın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ } buyurduğu gibi bir imtihan ve deneme olarak, yahut Yüce Allah'ın: { وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } buyurduğu gibi günahlardan arındırma olarak onlara güç vermesi ve onları kuvvetlendirmesi iledir. Allah dilediğini yapar ve dilediği zaman dilediğini dilediğinin üzerine musallat kılar. Önceki âyetlerle irtibat ve nazım yönü şöyledir: Hakkında ihtilaf ettiğiniz münafıkları, hicret etmeleri, yahut sizinle aralarında antlaşma bulunan kimselere sığınıp onların dâhil olduğu şeye dâhil olmaları -ki böylece onların hükmünü alırlar- yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak size gelip aranıza girmeleri müstesna, öldürün; bu durumda onları öldürmeyin.
[سورة النساء (٤): آية ٩١]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 91]
سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١)
{ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Siz başkalarını da bulacaksınız ki, hem sizden emin olmak hem de kendi kavimlerinden emin olmak isterler. Ne zaman fitneye döndürülseler başaşağı onun içine atılırlar. Eğer sizden uzak durmaz, size barış sunmaz ve ellerini [sizden] çekmezlerse, onları yakaladığınız yerde tutun ve öldürün! İşte öylelerine karşı size apaçık bir yetki [ve hüccet] verdik.” (91)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ) مَعْنَاهَا مَعْنَى الْآيَةِ الْأُولَى. قَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ تِهَامَةَ طَلَبُوا الْأَمَانَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ لِيَأْمَنُوا عِنْدَهُ وَعِنْدَ قَوْمِهِمْ. مُجَاهِدٌ: هِيَ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ في نعيم ابن مَسْعُودٍ كَانَ يَأْمَنُ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هَذَا فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَسَدٍ وَغَطَفَانَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ فَأَسْلَمُوا ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى دِيَارِهِمْ فَأَظْهَرُوا الْكُفْرَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها) قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ (رُدُّوا) بِكَسْرِ الرَّاءِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ (رُدِدُوا) فَأُدْغِمَ وَقُلِبَتِ الْكَسْرَةُ عَلَى الرَّاءِ. (إِلَى الْفِتْنَةِ) أَيِ الْكُفْرِ (أُرْكِسُوا فِيها). وَقِيلَ: أَيْ سَتَجِدُونَ مَنْ يُظْهِرُ لَكُمُ الصُّلْحَ لِيَأْمَنُوكُمْ، وَإِذَا سَنَحَتْ لَهُمْ فِتْنَةٌ كَانَ مَعَ أَهْلِهَا عَلَيْكُمْ. وَمَعْنَى (أُرْكِسُوا فِيها) أَيِ انْتَكَسُوا عَنْ عَهْدِهِمُ الَّذِينَ عَاهَدُوا. وَقِيلَ: أَيْ إِذَا دعوا إلى الشرك رجعوا وعادوا إليه.
Yüce Allah'ın: { سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ } kavli: Anlamı önceki âyetin anlamı gibidir. Katâde şöyle demiştir: Hem Peygamber'in yanında hem de kendi kavimlerinin yanında güvende olmak için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den eman isteyen Tihâme halkından bir topluluk hakkında inmiştir. Mücâhid: Mekke ehlinden bir topluluk hakkındadır, demiştir. Süddî şöyle demiştir: Hem Müslümanlardan hem de müşriklerden emin olan Nuaym b. Mes'ûd hakkında inmiştir. Hasan: Bu, münafıklardan bir topluluk hakkındadır, demiştir. Medine'ye gelip Müslüman olan, sonra memleketlerine dönüp küfrü açığa vuran Esed ve Gatafân kabileleri hakkında indiği de söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها } kavli: Yahyâ b. Vessâb ve el-A'meş, râ (ر) harfinin kesresiyle (رِدُّوا) şeklinde okumuşlardır; çünkü aslı 'rudidû' olup idğam yapılmış ve kesre râ harfine aktarılmıştır. { إِلَى الْفِتْنَةِ } yani küfre { أُرْكِسُوا فِيها } baş aşağı atılırlar demektir. Şöyle de denilmiştir: Yani sizden güvende olmak için size barış izhar eden, kendilerine bir fitne imkânı doğduğunda ise fitne ehliyle birlikte size karşı olan kimseler bulacaksınız. { أُرْكِسُوا فِيها } kavlinin anlamı ise: Yaptıkları ahitten geri döndüler, baş aşağı oldular demektir. Şirke çağrıldıklarında ona geri dönerler şeklinde de açıklanmıştır.
[سورة النساء (٤): آية ٩٢]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 92]
وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢)
{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢) } “Yanlışlıkla olması müstesna, bir müminin bir mümini öldürmesi asla caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; meğerki [ölenin ailesi o diyeti] bağışlamış olsunlar. Eğer [ölen kişi] mümin olduğu hâlde size düşman bir kavimden ise, mümin bir köle azat etmek gerekir. Şayet sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim de [bunu] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
فِيهِ عِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الاولى- قوله تعالى: (وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً) هَذِهِ آيَةٌ مِنْ أُمَّهَاتِ الْأَحْكَامِ. وَالْمَعْنَى مَا يَنْبَغِي لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً، فَقَوْلُهُ: (وَما كانَ) لَيْسَ عَلَى النَّفْيِ وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى التَّحْرِيمِ وَالنَّهْيِ، كَقَوْلِهِ: (وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ) وَلَوْ كَانَتْ عَلَى النَّفْيِ لَمَا وُجِدَ مُؤْمِنٌ قَتَلَ مُؤْمِنًا قَطُّ، لِأَنَّ مَا نَفَاهُ الله فلا يجوز وجوده، كقوله
Bu [ayette] yirmi mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi söz konusu olamaz; meğerki hata ile olsun.” buyruğudur. Bu ayet, ahkâmın ana (temel) ayetlerindendir. Mana şudur: Bir müminin -hata hali müstesna- diğer bir mümini öldürmesi asla uygun düşmez / yakışmaz. Buradaki { وَما كانَ } “...söz konusu olamaz / olmaz” ifadesi nefiy (düz olumsuzluk) için değil, tahrîm (haram kılma) ve nehiy (yasaklama) içindir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Sizin Allah’ın Resûlü’nü incitmeniz asla caiz olamaz.” buyruğunda olduğu gibi. Şayet nefiy için olsaydı, [tarihte] hiçbir müminin bir mümini öldürdüğü asla vaki olmazdı. Zira Allah Teâlâ'nın nefyettiği bir şeyin var olması caiz [ve mümkün] değildir; nitekim Yüce
تَعَالَى: (مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها). فَلَا يَقْدِرُ الْعِبَادُ أَنْ يُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَبَدًا. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمَعْنَى مَا كَانَ لَهُ ذَلِكَ فِي عَهْدِ اللَّهِ. وَقِيلَ: مَا كَانَ لَهُ ذَلِكَ فِيمَا سَلَفَ، كَمَا لَيْسَ لَهُ الْآنَ ذَلِكَ بِوَجْهٍ، ثُمَّ اسْتَثْنَى اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ فِيهِ (إِلَّا) بِمَعْنَى (لَكِنْ) وَالتَّقْدِيرُ مَا كَانَ لَهُ أَنْ يَقْتُلَهُ أَلْبَتَّةَ لَكِنْ إِنْ قَتَلَهُ خَطَأً فَعَلَيْهِ كَذَا، هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَالزَّجَّاجِ رَحِمَهُمَا اللَّهُ. وَمِنَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ). وَقَالَ النَّابِغَةُ:
kavli gibi: { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } “Onun ağacını bitirmek sizin elinizde değildir.” Kullar onun ağacını asla bitiremezler. Katâde şöyle demiştir: Anlamı, Allah'ın ahdinde/hükmünde onun için böyle bir hak yoktur demektir. Geçmişte onun için bu nasıl caiz olmadıysa, şu anda da hiçbir şekilde caiz değildir, şeklinde de açıklanmıştır. Sonra birinci kısımdan olmayan munkatı' bir istisna yapılmıştır; bu da { إِلَّا } edatının { لَكِنْ } (fakat/ancak) anlamında olduğu istisnadır. Takdiri şöyledir: Onu asla öldürme hakkı yoktur; lâkin onu yanlışlıkla öldürürse üzerine şu gerekir. Sîbeveyh ve Zeccâc'ın -Allah her ikisine de rahmet etsin- görüşü budur. Munkatı' istisnaya Yüce Allah'ın şu kavli de örnektir: { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Onların buna dair zanna uymaktan başka hiçbir bilgileri yoktur.” Nâbiğa da şöyle demiştir:
وَقَفْتُ فِيهَا أُصَيْلَانًا» أُسَائِلُهَا ... عَيَّتْ جَوَابًا وَمَا بِالرَّبْعِ مِنْ أَحَدِ
İkindi vaktinde orada durup yurdun kalıntılarına sordum ... Cevap vermekten aciz kaldı; oysa yurtta hiç kimse yoktu.
إِلَّا الْأَوَارِيَّ لَأْيًا ما أبينها ... والنوى كَالْحَوْضِ بِالْمَظْلُومَةِ الْجَلَدِ
Güçlükle seçebildiğim çadır kazıkları ... Ve sert çorak arazide havuz gibi duran çadır çukuru hariç.
فَلَمَّا لَمْ تَكُنِ (الْأَوَارِيُّ) مِنْ جِنْسِ أَحَدٍ حَقِيقَةً لَمْ تَدْخُلْ فِي لفظه. ومثله قول الآخر:
Çadır kazıkları (el-evârî) hakikatte 'kimse (ehad)' cinsinden olmadığı için onun lafzına dâhil olmamıştır. Bir başkasının şu sözü de bunun gibidir:
أَمْسَى سُقَامٌ خَلَاءً لَا أَنِيسَ بِهِ ... إِلَّا السِّبَاعَ وَمَرَّ الرِّيحِ بِالْغُرَفِ
Sukām bomboş bir yer oldu, içinde hiçbir can yoldaşı yok ... Yırtıcı hayvanlar ve yüksek yerlerden rüzgârın esip geçmesi hariç.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَبَلْدَةٍ لَيْسَ بِهَا أَنِيسُ ... إِلَّا الْيَعَافِيرُ وَإِلَّا الْعِيسُ
Nice beldeler vardır ki, orada hiçbir can yoldaşı yoktur ... Beyaz ceylanlar ve kızıl develer hariç.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَبَعْضُ الرِّجَالِ نَخْلَةٌ لَا جَنَى لَهَا ... وَلَا ظِلَّ إِلَّا أَنْ تُعَدَّ مِنَ النَّخْلِ
Kimi adamlar hurma ağacı gibidir; ne bir meyvesi vardır ... Ne de hurma ağacından sayılması dışında bir gölgesi.
أَنْشَدَهُ سِيبَوَيْهِ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ، وَمِنْ أَبْدَعِهِ قَوْلُ جَرِيرٍ:
Bunu Sîbeveyh inşâd etmiştir (şiir olarak nakletmiştir) ve bunun benzeri pek çoktur. Bunun en edebî örneklerinden biri de Cerîr'in şu sözüdür:
مِنَ الْبِيضِ لَمْ تَظْعَنْ بَعِيدًا وَلَمْ تَطَأْ ... عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا ذَيْلَ مِرْطٍ مرحل
[O], uzağa göç etmemiş beyaz tenli [nâzenin kadınlar]dandır; yere de ... Sadece nakışlı bir örtünün eteğinden başkasıyla basmamıştır.
كَأَنَّهُ قَالَ: لَمْ تَطَأْ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا أَنْ تَطَأَ ذَيْلَ الْبُرْدِ. وَنَزَلَتِ الْآيَةُ بِسَبَبِ قتل عياش ابن أَبِي رَبِيعَةَ الْحَارِثَ بْنَ يَزِيدَ بْنَ أَبِي أُنَيْسَةَ الْعَامِرِيَّ لِحِنَةٍ كَانَتْ بَيْنَهُمَا، فَلَمَّا هَاجَرَ الْحَارِثُ مُسْلِمًا لَقِيَهُ عَيَّاشٌ فَقَتَلَهُ وَلَمْ يَشْعُرْ بِإِسْلَامِهِ، فَلَمَّا أُخْبِرَ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهُ قَدْ كَانَ مِنْ أَمْرِي وَأَمْرِ الْحَارِثِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، وَلَمْ أَشْعُرْ بِإِسْلَامِهِ حَتَّى قَتَلْتُهُ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ، أَيْ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا وَلَا يَقْتَصَّ مِنْهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ خَطَأً، فَلَا يُقْتَصُّ مِنْهُ، وَلَكِنْ فِيهِ كَذَا وَكَذَا. وَوَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَدَّرَ كَانَ بِمَعْنَى اسْتَقَرَّ وَوُجِدَ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَمَا وُجِدَ وَمَا تَقَرَّرَ وَمَا سَاغَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً إِذْ هُوَ مَغْلُوبٌ فِيهِ أَحْيَانًا، فَيَجِيءُ الِاسْتِثْنَاءُ عَلَى هَذَيْنِ التَّأْوِيلَيْنِ غَيْرُ مُنْقَطِعٍ. وَتَتَضَمَّنُ الْآيَةُ عَلَى هَذَا إِعْظَامَ الْعَمْدِ وَبَشَاعَةَ شَأْنِهِ، كَمَا تَقُولُ: مَا كَانَ لَكَ يَا فُلَانُ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِهَذَا إِلَّا نَاسِيًا؟ إِعْظَامًا لِلْعَمْدِ وَالْقَصْدِ مَعَ حَظْرِ الْكَلَامِ بِهِ أَلْبَتَّةَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَا خَطَأً. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (إِلَّا) بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَلَا يُعْرَفُ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَلَا يَصِحُّ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْخَطَأَ لَا يُحْظَرُ. وَلَا يُفْهَمُ مِنْ دَلِيلِ خِطَابِهِ جَوَازُ قَتْلِ الْكَافِرِ الْمُسْلِمَ فَإِنَّ الْمُسْلِمَ مُحْتَرَمُ الدَّمِ، وَإِنَّمَا خُصَّ الْمُؤْمِنُ بِالذِّكْرِ تَأْكِيدًا لِحَنَانِهِ وَأُخُوَّتِهِ وَشَفَقَتِهِ وَعَقِيدَتِهِ. وَقَرَأَ الأعمش (خطاء) ممدودا في المواضع الثلاث. وَوُجُوهُ الْخَطَأِ كَثِيرَةٌ لَا تُحْصَى يَرْبِطُهَا عَدَمُ الْقَصْدِ، مِثْلَ أَنْ يَرْمِيَ صُفُوفَ الْمُشْرِكِينَ فَيُصِيبُ مُسْلِمًا. أَوْ يَسْعَى بَيْنَ يَدَيْهِ مَنْ يَسْتَحِقُّ الْقَتْلَ مِنْ زَانٍ أَوْ مُحَارِبٍ أَوْ مُرْتَدٍّ فَطَلَبَهُ لِيَقْتُلَهُ فَلَقِيَ غَيْرَهُ فَظَنَّهُ هُوَ فَقَتَلَهُ فَذَلِكَ خَطَأٌ. أَوْ يَرْمِي إِلَى غَرَضٍ فَيُصِيبُ إِنْسَانًا أَوْ مَا جَرَى مَجْرَاهُ، وَهَذَا مِمَّا لَا خِلَافَ فِيهِ. وَالْخَطَأُ اسْمٌ مِنْ أَخْطَأَ خَطَأً وَإِخْطَاءً إِذَا لَمْ يَصْنَعْ عَنْ تَعَمُّدٍ، فَالْخَطَأُ الِاسْمُ يَقُومُ مَقَامَ الْإِخْطَاءِ. وَيُقَالُ لِمَنْ أَرَادَ شَيْئًا فَفَعَلَ غَيْرَهُ: أَخْطَأَ، وَلِمَنْ فَعَلَ غَيْرَ الصَّوَابِ: أَخْطَأَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَالَ اللَّهُ ﵎: (وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً) إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى (وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ) فَحَكَمَ اللَّهُ جَلَّ ثناؤه
Sanki şair şöyle demiştir: Bürüdün eteğine basması müstesna, yere hiç basmamıştır. Bu ayet, Ayyâş b. Ebî Rebîa'nın, aralarındaki bir husumet sebebiyle el-Hâris b. Yezîd b. Ebî Üneyse el-Âmirî'yi öldürmesi üzerine inmiştir. el-Hâris Müslüman olarak hicret ettiğinde Ayyâş onunla karşılaşmış ve Müslüman olduğunu bilmeksizin onu öldürmüştür. Durum kendisine haber verilince Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! el-Hâris ile benim aramdaki durumu zaten biliyordun. Onu öldürene kadar Müslüman olduğunu fark etmedim" demiştir; bunun üzerine bu ayet inmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu istisnâ-i muttasıldır (bitişik istisnadır); yani "Bir müminin bir mümini öldürmesi ve -hataen olması müstesna- ondan kısas alınmaması söz konusu olamaz; [hataen olursa] kısas uygulanmaz, fakat şu ve şu [hükümler] gerekir" anlamındadır. Diğer bir vecih de "kâne" (كَانَ) fiilinin "yerleşik oldu" ve "vaki oldu/bulundu" manasında takdir edilmesidir. Sanki şöyle buyurmuştur: "Bir müminin bir mümini öldürmesi -bazen bu hususta iradesine yenik düşmesi sebebiyle- hataen olması dışında vaki olmamış, yerleşmemiş ve caiz görülmemiştir." Bu iki tefsire göre istisna munkatı' (kesik) değil [muttasıl] olur. Ayet bu takdire göre, kasten öldürmenin büyüklüğünü ve durumunun çirkinliğini ihtiva eder. Nitekim sen, kasten ve bilerek yapmanın ağırlığını vurgulamakla birlikte bunu söylemeyi kesinlikle yasaklayarak: "Ey falan! Unutmuş olman müstesna bunu konuşman sana yakışmazdı/mümkün değildi" dersin. Şöyle de denilmiştir: Anlam, "[kasten olmadığı gibi] hataen de [öldüremez]" demektir. en-Nahhâs şöyle demiştir: (إِلَّا / İllâ) edatının vâv (ve) manasında olması caiz değildir. Bu ne Arap kelâmında bilinir ne de anlam bakımından sahih olur; zira hata [mükellefe] yasaklanamaz. Ayetin delîlü'l-hitâbından (mefhûm-ı muhalifinden), kâfirin bir mümini öldürmesinin caiz olduğu anlaşılmaz; zira müminin kanı dokunulmazdır. Müminin tahsis edilerek zikredilmesi ancak onun şefkatini, kardeşliğini, merhametini ve inancını tekit etmek içindir. A'meş, üç yerde de med ile (خطاء / hıtâen) şeklinde okumuştur. Hatanın kısımları sayılamayacak kadar çoktur; bunların ortak noktası kasıt bulunmamasıdır. Örneğin kişinin müşriklerin saflarına ok atıp bir mümine isabet ettirmesi gibi. Yahut huzurunda zina eden, muharip (yol kesici) veya mürted gibi öldürülmeyi hak etmiş biri kaçarken onu öldürmek için peşine düşüp bir başkasıyla karşılaşarak o kişi zannedip öldürmesi gibi; işte bu hatadır. Yahut bir hedefe atış yapıp bir insana isabet ettirmesi veya benzeri durumlardır. Bu husus, hakkında ihtilaf bulunmayan meselelerdendir. Hata (el-hata'), kişinin kasıtsız yapması durumunda "ahta'e, hataen ve ihtâen" (أَخْطَأَ خَطَأً وَإِخْطَاءً) kökünün ismidir. İsim olan "el-hata'", masdar olan "el-ihtâ'" yerine geçer. Bir şeyi isteyip de başkasını yapan kimse için "ahta'e" (yanıldı/hata etti) denildiği gibi doğru olmayan bir şeyi yapan kimse için de "ahta'e" denir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Allah azze ve celle: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hataen olması müstesna- olacak şey değildir” ayetinden Yüce Allah'ın: { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “ailesine teslim edilecek bir diyet” kavline kadar olan kısımda [hüküm vermiş]; böylece şanı yüce olan Allah hükmetmiştir
فِي الْمُؤْمِنِ يَقْتُلُ خَطَأً بِالدِّيَةِ، وَثَبَتَتِ السُّنَّةُ الثَّابِتَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى ذَلِكَ وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ. الثَّانِيةُ- ذَهَبَ دَاوُدُ إِلَى الْقِصَاصِ بَيْنَ الْحُرِّ وَالْعَبْدِ فِي النَّفْسِ، وَفِي كُلِّ مَا يُسْتَطَاعُ الْقِصَاصُ فِيهِ مِنَ الْأَعْضَاءِ، تَمَسُّكًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ) إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ)، وَقَوْلُهُ ﵇: (الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ) فَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ حُرٍّ وَعَبْدٍ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا قِصَاصَ بَيْنَ الْأَحْرَارِ وَالْعَبِيدِ إِلَّا فِي النَّفْسِ فَيُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْعَبْدِ، كَمَا يُقْتَلُ الْعَبْدُ بِالْحُرِّ، وَلَا قصاص بينهما في شي مِنَ الْجِرَاحِ وَالْأَعْضَاءِ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ قوله تعالى: (وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً) أَنَّهُ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ الْعَبِيدُ، وَإِنَّمَا أُرِيدَ بِهِ الْأَحْرَارُ دُونَ الْعَبِيدِ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ ﵇: (الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ) أُرِيدَ بِهِ الْأَحْرَارُ خَاصَّةً. وَالْجُمْهُورُ عَلَى ذَلِكَ وَإِذَا لَمْ يَكُنْ قِصَاصٌ بَيْنَ الْعَبِيدِ وَالْأَحْرَارِ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ فَالنَّفْسُ أَحْرَى بِذَلِكَ، وَقَدْ مضى هذا في (البقرة). الثالثة- قوله تعالى: (فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ)
ki, hata ile bir mümini öldüren kimseye diyet gerekir. Resûlullah'tan ﷺ sabit olan sünnet de bunun üzerine sabit olmuş ve ilim ehli bu görüş üzerinde icmâ etmiştir. İkinci [Mesele]- Dâvûd, hür ile köle arasında can hususunda ve uzuvlardan kısas yapılması mümkün olan her şeyde kısas uygulanacağı görüşüne varmıştır; bu hususta Yüce Allah'ın: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara cana can... yazdık” kavlinden Yüce Allah'ın: { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “...yaralar da kısastır” kavline kadar olan buyruğuna ve Peygamber'in aleyhisselâm: "Müslümanların kanları birbirine denktir" hadisine tutunmuştur; hür ile köle arasında bir ayrım yapmamıştır ki bu, İbn Ebî Leylâ'nın da görüşüdür. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise şöyle demiştir: Hürler ile köleler arasında sadece can hususunda kısas vardır; köle hürre karşılık öldürüldüğü gibi hür de köleye karşılık öldürülür. Yaralanmalarda ve uzuvlarda ise aralarında hiçbir kısas yoktur. Âlimler Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Yanlışlıkla olması müstesna, bir müminin bir mümini öldürmesi asla doğru ve helal olmaz.” kavline kölelerin dâhil olmadığı, bununla kölelerin değil hürlerin kastedildiği hususunda icmâ etmişlerdir; nitekim Peygamber'in aleyhisselâm: "Müslümanların kanları birbirine denktir" hadisiyle de özellikle hürler kastedilmiştir. Cumhurun görüşü budur. Köleler ile hürler arasında candan aşağı uzuvlarda kısas yoksa, can hususunda [kısas olmaması] daha evladır; bu husus (el-Bakara) suresinde geçmişti. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “...mümin bir köleyi azat etmesi gerekir.” kavli,
أَيْ فَعَلَيْهِ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ، هَذِهِ الْكَفَّارَةُ الَّتِي أَوْجَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي كَفَّارَةِ الْقَتْلِ وَالظِّهَارِ أَيْضًا عَلَى مَا يَأْتِي. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا يُجْزِئُ مِنْهَا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمُ: الرَّقَبَةُ الْمُؤْمِنَةُ هِيَ الَّتِي صَلَّتْ وَعَقَلَتِ الْإِيمَانَ، لَا تُجْزِئُ فِي ذَلِكَ الصَّغِيرَةُ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي هَذَا الْبَابِ قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: يُجْزِئُ الصَّغِيرُ الْمَوْلُودُ بَيْنَ مُسْلِمِينَ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: يُجْزِئُ كُلُّ مَنْ حُكِمَ لَهُ بِحُكْمٍ فِي الصَّلَاةِ عَلَيْهِ إِنْ مَاتَ ودفنه. وقال مالك: ومن صَلَّى وَصَامَ أَحَبُّ إِلَيَّ. وَلَا يُجْزِئُ فِي قَوْلِ كَافَّةِ الْعُلَمَاءِ أَعْمَى وَلَا مُقْعَدٌ وَلَا مَقْطُوعُ الْيَدَيْنِ أَوِ الرِّجْلَيْنِ وَلَا أَشَلُّهُمَا، وَيُجْزِئُ عِنْدَ أَكْثَرِهِمُ الْأَعْرَجُ وَالْأَعْوَرُ. قَالَ مَالِكٌ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَرَجًا شَدِيدًا. وَلَا يُجْزِئُ عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ أَقْطَعُ إِحْدَى الْيَدَيْنِ أَوْ إِحْدَى الرِّجْلَيْنِ، وَيُجْزِئُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ. وَلَا يُجْزِئُ عِنْدَ أَكْثَرِهِمُ الْمَجْنُونُ الْمُطْبِقُ ولا يجزئ
Yani ona bir köle azat etmek gerekir. Bu, Yüce Allah'ın katil kefaretinde ve ileride geleceği üzere zıhârda da farz kıldığı kefarettir. Âlimler, [kefarette] bunlardan hangisinin yeterli olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Hasan, Şa'bî, Nehaî, Katâde ve başkaları: "Mümin köle; namaz kılan ve imanı kavrayan kimsedir, bu hususta küçük [köle] yeterli olmaz" demişlerdir. Bu babda sahih olan da budur. Atâ b. Ebî Rebâh: "Müslüman [anne babadan] doğan küçük [köle] yeterlidir" demiştir. İçlerinde Mâlik ve Şâfiî'nin de bulunduğu bir grup ise: "Öldüğü takdirde üzerine namaz kılınması ve defnedilmesi hükmü geçerli olan herkes yeterlidir" demiştir. Mâlik: "Namaz kılıp oruç tutan kimse bana göre daha sevimlidir" demiştir. Bütün âlimlerin görüşüne göre kör, kötürüm, iki eli veya iki ayağı kesik yahut her ikisi de felçli olan kimse [kefaret için] yeterli olmaz. Âlimlerin çoğuna göre ise topal ve tek gözlü olan yeterlidir. Mâlik: "Topallığı şiddetli olan müstesnadır" demiştir. Mâlik, Şâfiî ve âlimlerin çoğuna göre bir eli veya bir ayağı kesik olan kimse yeterli olmaz; Ebû Hanîfe ve ashabına göre ise yeterlidir. Çoğunluğa göre sürekli akıl hastası olan (mütbık) kimse yeterli olmaz; ve yeterli olmaz...
عِنْدَ مَالِكٍ الَّذِي يُجَنُّ وَيُفِيقُ، وَيُجْزِئُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ. وَلَا يُجْزِئُ عِنْدَ مَالِكٍ الْمُعْتَقُ إِلَى سِنِينَ، وَيُجْزِئُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ. وَلَا يُجْزِئُ الْمُدَبَّرُ عِنْدَ مَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَيُجْزِئُ فِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَصِحُّ مَنْ أُعْتِقَ بَعْضُهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ). وَمَنْ أَعْتَقَ الْبَعْضَ لَا يُقَالُ حَرَّرَ رَقَبَةً وَإِنَّمَا حَرَّرَ بَعْضَهَا. وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي مَعْنَاهَا فَقِيلَ: أُوجِبَتْ تَمْحِيصًا وَطَهُورًا لِذَنْبِ الْقَاتِلِ، وَذَنْبُهُ تَرْكُ الِاحْتِيَاطِ وَالتَّحَفُّظِ حَتَّى هَلَكَ عَلَى يَدَيْهِ امْرُؤٌ مَحْقُونُ الدَّمِ. وَقِيلَ: أُوجِبَتْ بَدَلًا مِنْ تَعْطِيلِ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فِي نَفْسِ الْقَتِيلِ، فَإِنَّهُ كَانَ لَهُ فِي نَفْسِهِ حَقٌّ وَهُوَ التَّنَعُّمُ بِالْحَيَاةِ وَالتَّصَرُّفُ فِيمَا أَحَلَّ لَهُ تَصَرُّفَ الْأَحْيَاءِ. وَكَانَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِيهِ حَقٌّ، وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ عَبْدًا مِنْ عِبَادِهِ يَجِبُ لَهُ مِنْ أَمْرِ الْعُبُودِيَّةِ صَغِيرًا كَانَ أَوْ كَبِيرًا حُرًّا كَانَ أَوْ عَبْدًا مُسْلِمًا كَانَ أَوْ ذِمِّيًّا مَا يَتَمَيَّزُ بِهِ عَنِ الْبَهَائِمِ وَالدَّوَابِّ، وَيُرْتَجَى مَعَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ مِنْ نَسْلِهِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ وَيُطِيعُهُ، فَلَمْ يَخْلُ قَاتِلُهُ مِنْ أَنْ يَكُونَ فَوَّتَ مِنْهُ الِاسْمَ الَّذِي ذَكَرْنَا، وَالْمَعْنَى الَّذِي وَصَفْنَا، فَلِذَلِكَ ضَمِنَ الْكَفَّارَةَ. وَأَيُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ كَانَ، فَفِيهِ بَيَانٌ أَنَّ النَّصَّ وَإِنْ وَقَعَ عَلَى الْقَاتِلِ خَطَأً فَالْقَاتِلُ عَمْدًا مِثْلَهُ، بَلْ أَوْلَى بِوُجُوبِ الْكَفَّارَةِ عَلَيْهِ مِنْهُ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ) الدِّيَةُ مَا يُعْطَى عِوَضًا عَنْ دَمِ الْقَتِيلِ إِلَى وَلِيِّهِ. (مُسَلَّمَةٌ) مَدْفُوعَةٌ مُؤَدَّاةٌ، وَلَمْ يُعَيِّنِ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ مَا يُعْطَى فِي الدِّيَةِ، وَإِنَّمَا فِي الْآيَةِ إِيجَابُ الدِّيَةِ مُطْلَقًا، وَلَيْسَ فِيهَا إِيجَابُهَا عَلَى الْعَاقِلَةِ أَوْ عَلَى الْقَاتِلِ، وَإِنَّمَا أُخِذَ ذَلِكَ مِنَ السُّنَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ إِيجَابَ الْمُوَاسَاةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ خِلَافُ قِيَاسِ الْأُصُولِ فِي الْغَرَامَاتِ وَضَمَانِ الْمُتْلَفَاتِ، وَالَّذِي وَجَبَ عَلَى الْعَاقِلَةِ لَمْ يَجِبْ تَغْلِيظًا، وَلَا أَنَّ وِزْرَ الْقَاتِلِ عَلَيْهِمْ وَلَكِنَّهُ مُوَاسَاةٌ مَحْضَةٌ. وَاعْتَقَدَ أَبُو حَنِيفَةَ أَنَّهَا بِاعْتِبَارِ النُّصْرَةِ فَأَوْجَبَهَا عَلَى أَهْلِ دِيوَانِهِ. وَثَبَتَتِ الْأَخْبَارُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَنَّ الدِّيَةَ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ، وَوَدَاهَا ﷺ فِي عَبْدِ اللَّهِ بن سهل
Mâlik'e göre zaman zaman deliren ve zaman zaman iyileşen [köle kâfi gelmez], Şâfiî'ye göre ise yeterlidir. Mâlik'e göre belli yıllar sonra azat edilecek köle yeterli olmazken, Şâfiî'ye göre yeterlidir. Mâlik, Evzâî ve re'y taraftarlarına göre müdebber köle yeterli olmaz; Şâfiî ve Ebû Sevr'in kavlinde ise yeterlidir, İbnü'l-Münzir de bu görüşü tercih etmiştir. Mâlik şöyle demiştir: Bir kısmı azat edilmiş olan köle [kefarette] geçerli olmaz; zira Yüce Allah: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “bir köle azat etmesi gerekir” buyurmuştur. Kölenin bir kısmını azat eden kimse için bir köleyi azat etti denilmez, sadece onun bir kısmını azat etmiştir. Ayrıca bu [kefaretin] manası hakkında da ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre: Katilin günahını temizlemek ve onu arındırmak için farz kılınmıştır; onun günahı ise, kanı masum olan bir kimse onun elinde helak oluncaya kadar gereken tedbiri ve ihtiyatı terk etmiş olmasıdır. Başka bir görüşe göre: Öldürülen kimsenin nefsinde Yüce Allah'ın hakkının zayi edilmesine karşılık farz kılınmıştır. Çünkü maktulün kendi nefsinde bir hakkı vardı ki bu da hayattan istifade etmek ve dirilerin tasarrufta bulunduğu gibi kendisine helal kılınan şeylerde tasarruf etmekti. Yüce Allah'ın da onda bir hakkı vardı; o da ister küçük ister büyük, ister hür ister köle, ister müslüman ister zimmî olsun, kendisini hayvanlardan ve bineklerden ayıran kulluk görevinin ona vacip olmasıydı. Bununla birlikte onun soyundan Allah'a ibadet ve itaat edecek kimselerin gelmesi de umulurdu. Dolayısıyla onu öldüren kimse, zikrettiğimiz bu vasfı ve tarif ettiğimiz bu manayı ondan yok etmiş olmaktan uzak kalmamıştır; işte bu sebeple kefareti tazmin etmiştir. Bu iki manadan hangisi olursa olsun, bu duruma göre nass her ne kadar hataen öldüren kimse hakkında vârid olmuşsa da kasten öldüren kimse de onun gibidir; hatta ileride açıklanacağı üzere kefaretin ona vacip olması daha da evladır; en doğrusunu Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ } “ve teslim edilen bir diyet” buyruğu: Diyet; maktulün kan bedeli olarak velisine verilen şeydir. (مُسَلَّمَةٌ) Müselleme ise ödenen, teslim edilen demektir. Allah Kitabı'nda diyet olarak ne verileceğini tayin etmemiştir; ayette sadece mutlak olarak diyetin vacip kılınışı yer almaktadır. Ayette diyetin âkıleye mi yoksa katile mi vacip kılındığı da bulunmamaktadır; bu hüküm ancak Sünnet'ten alınmıştır. Şüphe yok ki âkıleye yardımlaşmayı (muvâsât) vacip kılmak, tazminatlar ve telef edilen şeylerin tazmini hususundaki fıkıh usûlü kıyaslarına aykırıdır. Âkıleye vacip olan bu yükümlülük, bir ceza ağırlaştırması (tağlîz) olarak veya katilin günahı onların üzerine olduğundan dolayı vacip kılınmamış, bilakis sırf bir yardımlaşmadan ibarettir. Ebû Hanîfe ise bunun nusret (dayanışma) esasına dayandığı kanaatine varmış ve bu sebeple diyeti katilin divan ehline vacip kılmıştır. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem diyetin yüz deve olduğuna dair rivayetler sabit olmuştur; nitekim kendisi de sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'de öldürülen Abdullah b. Sehl için...
الْمَقْتُولِ بِخَيْبَرَ لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَكَانَ ذَلِكَ بَيَانًا عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﵇ لمجمل كتابه. وأجمع أهل العلم عل أَنَّ عَلَى أَهْلِ الْإِبِلِ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا يَجِبُ عَلَى غَيْرِ أَهْلِ الْإِبِلِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفُ دِينَارٍ، وَهُمْ أَهْلُ الشَّامِ وَمِصْرَ وَالْمَغْرِبِ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَالشَّافِعِيِّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، فِي الْقَدِيمِ. وَرُوِيَ هَذَا عَنْ عُمَرَ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَقَتَادَةَ. وَأَمَّا أَهْلُ الْوَرِقِ فَاثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، وَهُمْ أَهْلُ الْعِرَاقِ وَفَارِسٍ وَخُرَاسَانَ، هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ عَلَى مَا بَلَغَهُ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَوَّمَ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى فَجَعَلَهَا عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ. وَقَالَ الْمُزَنِيُّ: قَالَ الشَّافِعِيُّ الدِّيَةُ الْإِبِلُ، فَإِنْ أَعْوَزَتْ فَقِيمَتُهَا بِالدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ عَلَى مَا قَوَّمَهَا عُمَرُ، أَلْفَ دِينَارٍ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ وَاثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ عَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ: الدِّيَةُ مِنَ الْوَرِقِ عَشَرَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ. رَوَاهُ الشَّعْبِيُّ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ جَعَلَ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ عَشْرَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَيْ بَقَرَةٍ، وَعَلَى أَهْلِ الشَّاءِ أَلْفُ شَاةٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْإِبِلِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ، وَعَلَى أَهْلِ الْحُلَلِ مِائَتَيْ حُلَّةٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدَّنَانِيرَ وَالدَّرَاهِمَ صِنْفٌ مِنْ أَصْنَافِ الدِّيَةِ لَا عَلَى وَجْهِ الْبَدَلِ وَالْقِيمَةِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْحَدِيثِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَخَالَفَ أَبُو حَنِيفَةَ مَا رَوَاهُ [عَنْ] عُمَرَ فِي الْبَقَرِ وَالشَّاءِ وَالْحُلَلِ. وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَطَائِفَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ، وَهُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ السَّبْعَةِ الْمَدَنِيِّينَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَالَتْ طَائِفَةٌ دِيَةُ الْحُرِّ الْمُسْلِمِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ لَا دِيَةَ غَيْرُهَا كَمَا فَرَضَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَبِهِ قَالَ طَاوُسٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: دِيَةُ الْحُرِّ الْمُسْلِمِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ فِي كُلِّ زَمَانٍ، كَمَا فَرَضَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ عَنْ عُمَرَ [رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ] في أعداد الدراهم وما منها شي يَصِحُّ عَنْهُ لِأَنَّهَا مَرَاسِيلُ، وَقَدْ عَرَّفْتُكَ مَذْهَبَ الشافعي وبه ونقول.
...Hayber'de öldürülen kimse için Huvayyisa, Muhayyisa ve Abdurrahman'a [diyeti ödemiştir]; bu da Peygamberi'nin aleyhisselâm diliyle Kitabı'nın mücmelini (öz ve kapalı hükmünü) bir beyan olmuştur. İlim ehli, deve sahibi olanlara yüz deve [diyet gerekeceği] hususunda icmâ etmiştir. Deve sahibi olmayanlara neyin gerekeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: "Altın ehline bin dinar gerekir; bunlar Şam, Mısır ve Mağrib ehlidir" demiştir. Bu; Mâlik, Ahmed, İshâk, re'y ehli ve Şâfiî'nin iki görüşünden birindeki (eski/kadîm mezhebindeki) kavlidir. Bu görüş Ömer, Urve b. ez-Zübeyr ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. Gümüş ehline gelince; on iki bin dirhemdir; bunlar da Irak, Fars ve Horasan ehlidir. Bu, Ömer'den ulaştığına göre -ki o, şehir/köy ahalisine diyeti takdir etmiş, altın ehline bin dinar, gümüş ehline on iki bin dirhem belirlemiştir- İmam Mâlik'in mezhebidir. Müzenî şöyle demiştir: Şâfiî, "Diyet devedir; eğer bulunamazsa, Ömer'in takdir ettiği üzere dirhem ve dinar cinsinden kıymetidir; [yani] altın ehline bin dinar, gümüş ehline on iki bin dirhemdir" demiştir. Ebû Hanîfe, arkadaşları ve Sevrî ise: "Gümüşten diyet on bin dirhemdir" demişlerdir. Şa'bî bunu Ubeyde yoluyla Ömer'den rivayet etmiştir: Ömer diyeti altın ehline bin dinar, gümüş ehline on bin dirhem, sığır ehline iki yüz sığır, koyun ehline bin koyun, deve ehline yüz deve ve elbise (hulel) ehline iki yüz takım elbise (hulle) olarak belirlemiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: "Bu hadiste, dinar ve dirhemlerin bir bedel ve kıymet olarak değil, bizatihi diyet türlerinden bir tür olduğuna delil vardır; Osman, Ali ve İbn Abbâs'tan gelen rivayetin zahiri de budur." Ebû Hanîfe, sığır, koyun ve hulel (kumaş takımı) konusunda Ömer'den rivayet edilene muhalefet etmiştir. Atâ, Tâvûs ve tâbiînden bir topluluk da bu görüştedir; Medineli yedi fakihin (fukahâ-i seb'a) kavli de budur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bir grup ise, "Hür bir Müslümanın diyeti, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem farz kıldığı üzere sadece yüz devedir, ondan başka diyet yoktur" demiştir. Bu, Şâfiî'nin kavlidir; Tâvûs da bu görüştedir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Hür bir Müslümanın diyeti, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem farz kıldığı üzere her devirde yüz devedir. Ömer'den [radıyallâhu anh] dirhemlerin miktarı konusunda farklı rivayetler gelmiştir; ancak mürsel olmaları sebebiyle bunlardan hiçbiri ondan sahih olarak sabit olmamıştır. Şâfiî'nin mezhebini sana bildirmiştim; biz de onu söylemekte [ve benimsemekteyiz]."
الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي أَسْنَانِ دِيَةِ الْإِبِلِ، فروى أبو داود من حديث عمرو ابن شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَضَى أَنَّ مَنْ قُتِلَ خَطَأً فَدِيَتُهُ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ: ثَلَاثُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ، وَثَلَاثُونَ بِنْتَ لَبُونٍ، وَثَلَاثُونَ حِقَّةً، وَعَشْرُ بَنِي لَبُونٍ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: هَذَا الْحَدِيثُ لَا أَعْرِفُ أَحَدًا قَالَ بِهِ مِنَ الْفُقَهَاءِ، وَإِنَّمَا قَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: دِيَةُ الْخَطَأِ أَخْمَاسٌ. كَذَا قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ وَالثَّوْرِيُّ، وَكَذَلِكَ مَالِكٌ وَابْنُ سِيرِينَ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْأَصْنَافِ، قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ وَأَحْمَدُ: خُمُسٌ بَنُو مَخَاضٍ، وَخُمُسٌ بَنَاتُ مَخَاضٍ، وَخُمُسٌ بَنَاتُ لَبُونٍ، وَخُمُسٌ حِقَاقٌ، وَخُمُسٌ جِذَاعٌ. وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: خُمُسٌ حِقَاقٌ، وَخُمُسٌ جِذَاعٌ، وَخُمُسٌ بَنَاتُ لَبُونٍ، وَخُمُسٌ بَنَاتُ مَخَاضٍ، وَخُمُسٌ بَنُو لَبُونٍ. وَحُكِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَالزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: وَلِأَصْحَابِ الرَّأْيِ فِيهِ أَثَرٌ، إِلَّا أَنَّ رَاوِيَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ وَهُوَ مَجْهُولٌ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِهَذَا الْحَدِيثِ. وَعَدَلَ الشَّافِعِيُّ عَنِ الْقَوْلِ بِهِ، لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْعِلَّةِ فِي رَاوِيهِ، وَلِأَنَّ فِيهِ بَنِي مَخَاضٍ وَلَا مَدْخَلَ لبني مخاض في شي مِنْ أَسْنَانِ الصَّدَقَاتِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قِصَّةِ الْقَسَامَةِ أَنَّهُ وَدَى قَتِيلَ خَيْبَرَ مِائَةً مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ وَلَيْسَ فِي أَسْنَانِ الصَّدَقَةِ ابْنُ مَخَاضٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ رَوَى زَيْدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَعَلَ الدِّيَةَ فِي الْخَطَأِ أَخْمَاسًا، إِلَّا أَنَّ هَذَا لَمْ يَرْفَعْهُ إِلَّا خِشْفُ بْنُ مَالِكٍ الْكُوفِيُّ الطَّائِيُّ وَهُوَ مَجْهُولٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يَرْوِهِ عَنْهُ إِلَّا زَيْدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ حَرْمَلٍ الطَّائِيُّ [الْجُشَمِيُّ] مِنْ بَنِي جُشَمِ بْنِ مُعَاوِيَةَ أَحَدُ ثِقَاتُ الْكُوفِيِّينَ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ حَدِيثَ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ مِنْ رِوَايَةِ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قضى رسول الله صلى
Beşincisi: Fakihler diyet olarak verilecek develerin yaşları konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Dâvûd, Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle hükmettiğini rivayet etmiştir: «Hataen öldürülen kimsenin diyeti yüz devedir: Otuz bintü mehâz (iki yaşına basmış dişi deve), otuz bintü lebûn (üç yaşına basmış dişi deve), otuz hıkka (dört yaşına basmış dişi deve) ve on ibnü lebûn (üç yaşına basmış erkek deve).» Hattâbî şöyle demiştir: "Fakihlerden bu hadisle amel eden hiç kimse bilmiyorum. Âlimlerin ekserisi ancak 'Hata diyetinin develeri beş sınıfa ayrılır (ahyâs)' demiştir." Re'y ehli ve Sevrî böyle demiştir; Mâlik, İbn Sîrîn ve Ahmed b. Hanbel de bu görüştedir; ancak sınıfları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Re'y ehli ve Ahmed şöyle demiştir: Beşte biri benû mehâz (iki yaşına basmış erkek deve), beşte biri benâtü mehâz (iki yaşına basmış dişi deve), beşte biri benâtü lebûn (üç yaşına basmış dişi deve), beşte biri hıkkalar ve beşte biri cezealardır (beş yaşına basmış deve). Bu görüş İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Mâlik ve Şâfiî ise şöyle demiştir: Beşte biri hıkka, beşte biri cezea, beşte biri bintü lebûn, beşte biri bintü mehâz ve beşte biri ibnü lebûndur. Bu görüş Ömer b. Abdilazîz, Süleymân b. Yesâr, Zührî, Rebîa ve Leys b. Sa'd'dan da nakledilmiştir. Hattâbî şöyle demiştir: "Re'y ehlinin bu hususta dayandığı bir rivayet (eser) vardır; ancak rivayet eden kişi Abdullah b. Hışf b. Mâlik'tir ve o da meçhuldür, bu hadisten başka bir rivayetiyle bilinmez. Şâfiî ise râvisindeki zikrettiğimiz bu illet sebebiyle ve içerisinde benû mehâz (erkek deve) yer alıp zekât olarak verilecek deve yaşları arasına benû mehâzın hiçbir şekilde dahil olmaması nedeniyle bu görüşü benimsemekten vazgeçmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kasâme kıssasında Hayber maktulünün diyetini yüz zekât devesinden ödediği rivayet edilmiştir; zekât develerinin yaşları arasında ise ibnü mehâz yer almaz." Ebû Ömer şöyle demiştir: Zeyd b. Cübeyr, Hışf b. Mâlik'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hata diyetini beş sınıf kıldığını rivayet etmiştir. Ne var ki bu hadisi Kûfeli Tâî olan Hışf b. Mâlik'ten başkası merfû olarak rivayet etmemiştir; o da meçhuldür; zira ondan da Kûfelilerin sika (güvenilir) râvilerinden biri olan Muâviye b. Cüşem oğullarından Zeyd b. Cübeyr b. Harmele et-Tâî [el-Cüşemî] dışında kimse rivayette bulunmamıştır. Ben de derim ki: Dârekutnî es-Sünen'inde Hışf b. Mâlik hadisini Haccâc b. Ertât rivayetiyle Zeyd b. Cübeyr'den, o Hışf b. Mâlik'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...
اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي دِيَةِ الْخَطَأِ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ، مِنْهَا عِشْرُونَ حِقَّةً، وَعِشْرُونَ جَذَعَةً، وَعِشْرُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ، وَعِشْرُونَ بَنَاتِ مَخَاضٍ، وَعِشْرُونَ بنو مَخَاضٍ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: (هَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ غَيْرُ ثَابِتٍ عِنْدَ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ بِالْحَدِيثِ مِنْ وُجُوهٍ عِدَّةٍ، أَحَدُهَا أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِمَا رَوَاهُ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ أَبِيهِ بِالسَّنَدِ الصَّحِيحِ عَنْهُ، الَّذِي لَا مَطْعَنَ فِيهِ وَلَا تَأْوِيلَ عَلَيْهِ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ أَعْلَمُ بِحَدِيثِ أَبِيهِ وَبِمَذْهَبِهِ [وَفُتْيَاهُ] مِنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ وَنُظَرَائِهِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ أَتْقَى لِرَبِّهِ وَأَشَحُّ عَلَى دِينِهِ مِنْ أَنْ يَرْوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ يَقْضِي بِقَضَاءٍ وَيُفْتِي هُوَ بِخِلَافِهِ، هَذَا لَا يُتَوَهَّمُ مِثْلُهُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَهُوَ الْقَائِلُ فِي مَسْأَلَةٍ وَرَدَتْ عَلَيْهِ لَمْ يَسْمَعْ فِيهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا وَلَمْ يَبْلُغْهُ عَنْهُ فِيهَا قَوْلٌ: أَقُولُ فِيهَا بِرَأْيِي فَإِنْ يَكُنْ صَوَابًا فَمِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَإِنْ يَكُنْ خَطَأٌ فَمِنِّي، ثُمَّ بَلَغَهُ بَعْدَ [ذَلِكَ] أَنَّ فُتْيَاهُ فِيهَا وَافَقَ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي مِثْلِهَا، فَرَآهُ أَصْحَابُهُ عِنْدَ ذَلِكَ فَرِحَ فَرَحًا [شَدِيدًا] لَمْ يَرَوْهُ فَرِحَ مِثْلَهُ، لِمُوَافَقَةِ فُتْيَاهُ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتُهُ وهذا حال فَكَيْفَ يَصِحُّ عَنْهُ أَنْ يَرْوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ [شَيْئًا] وَيُخَالِفُهُ. وَوَجْهٌ آخَرُ- وَهُوَ أَنَّ الْخَبَرَ الْمَرْفُوعَ الَّذِي فِيهِ ذِكْرُ بَنِي الْمَخَاضِ لَا نَعْلَمُهُ رَوَاهُ إِلَّا خِشْفُ بْنُ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَهُوَ رَجُلٌ مَجْهُولٌ لَمْ يَرْوِهِ عَنْهُ إِلَّا زَيْدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ حَرْمَلٍ الْجُشَمِيُّ، وَأَهْلُ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ لَا يَحْتَجُّونَ بِخَبَرٍ يَنْفَرِدُ بِرِوَايَتِهِ رَجُلٌ غَيْرُ مَعْرُوفٍ، وَإِنَّمَا يَثْبُتُ الْعِلْمُ عِنْدَهُمْ بِالْخَبَرِ إِذَا كَانَ رَاوِيهِ عَدْلًا مَشْهُورًا، أَوْ رَجُلًا قَدِ ارْتَفَعَ عَنْهُ اسْمُ الْجَهَالَةِ، وَارْتِفَاعُ اسْمِ الْجَهَالَةِ عَنْهُ أَنْ يَرْوِيَ عَنْهُ رَجُلَانِ فَصَاعِدًا، فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ صِفَتَهُ ارْتَفَعَ عَنْهُ حِينَئِذٍ اسْمُ الْجَهَالَةِ، وَصَارَ حِينَئِذٍ مَعْرُوفًا. فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَرْوِ عَنْهُ إِلَّا رَجُلٌ وَاحِدٌ وَانْفَرَدَ بِخَبَرٍ وَجَبَ التَّوَقُّفُ عَنْ خَبَرِهِ ذَلِكَ حَتَّى يُوَافِقَهُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَوَجْهٌ آخَرُ- وَهُوَ أَنَّ [حَدِيثَ] خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ لَا نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْهُ إِلَّا الْحَجَّاجَ بْنَ أَرْطَأَةَ، وَالْحَجَّاجُ رَجُلٌ مَشْهُورٌ بِالتَّدْلِيسِ وَبِأَنَّهُ يُحَدِّثُ عَمَّنْ لَمْ يَلْقَهُ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ، وَتَرَكَ الرِّوَايَةَ عَنْهُ سفيان بن عيينة ويحيى بن سعيد
...[sallallâhu aleyhi ve sellem] hataen öldürmede yüz deve [hükmetti]: Bunlardan yirmisi hıkka, yirmisi cezea, yirmisi benât-ı lebûn, yirmisi benât-ı mehâz ve yirmisi benî mehâz (erkek mehâz)dır. ed-Dârekutnî şöyle demiştir: "Bu, hadis ilmini bilenler katında birkaç yönden zayıf olup sabit olmayan bir hadistir. Birincisi: Bu rivayet, Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd'un babasından, hakkında hiçbir ta'n ve tevil bulunmayan sahih bir senetle naklettiği rivayete muhaliftir. Ebû Ubeyde babasının hadisini, mezhebini [ve fetvasını] Hışf b. Mâlik ve benzerlerinden daha iyi bilir. Abdullah b. Mes'ûd ise Rabbinden daha çok sakınır ve dinine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir hüküm verdiğini rivayet edip de kendisinin buna aykırı fetva vermesinden daha çok titizlik gösterir. Böyle bir şey Abdullah b. Mes'ûd hakkında asla zannedilemez. Nitekim o, kendisine intikal eden ve hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir şey işitmediği ve ona dair bir söz kendisine ulaşmadığı bir meselede şöyle demiştir: 'Bu konuda kendi re'yimle hüküm veriyorum. Eğer doğruysa Allah'tandır ve Resûlü'ndendir; şayet yanlışsa bendendir.' Daha sonra [bunun] ardından fetvasının, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in benzer bir meseledeki hükmüne muvafık olduğu kendisine ulaşınca, ashabı onun bu sebeple daha önce benzerini görmedikleri derecede [büyük bir] sevinç yaşadığını gördüler; zira fetvası Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüyle uyuşmuştu. Niteliği ve hali böyle olan bir kimseden, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bir şey] rivayet edip de ona muhalefet etmesi nasıl sahih olabilir? Diğer bir yön şudur: İçinde benî mehâz zikredilen merfû haberi İbn Mes'ûd'dan Hışf b. Mâlik'ten başka rivayet eden birini bilmiyoruz. O ise meçhul bir adamdır; ondan da bunu sadece Zeyd b. Cübeyr b. Harmele el-Cüşemî rivayet etmiştir. Hadis ilmi ehli, bilinmeyen (meçhul) bir kimsenin tek başına rivayet ettiği haberle delil getirmezler. Onların katında bir haberle ilim/delil ancak râvisi meşhur bir adil kimse veya üzerinden cehalet ismi kalkmış bir kişi olduğunda sabit olur. Bir kimsenin üzerinden cehalet isminin kalkması ise ondan iki veya daha fazla kişinin rivayet etmesidir. İşte onun durumu bu olunca üzerinden cehalet ismi kalkar ve o zaman ma'ruf (bilinen) hale gelir. Kendisinden sadece tek bir kişinin rivayet ettiği ve bir haberde tek kalan kimseye gelince, başka bir râvi ona muvafakat edinceye kadar o haberinden tevakkuf etmek (durup beklemek) vaciptir. Doğrusunu Allah bilir. Diğer bir yön ise şudur: Hışf b. Mâlik [hadisini], Zeyd b. Cübeyr üzerinden ondan rivayet eden Haccâc b. Ertât'tan başka kimse bilmiyoruz. Haccâc ise tedlis ile ve bizzat karşılaşmadığı ve kendisinden işitmediği kimselerden rivayette bulunmakla meşhur bir adamdır. Süfyân b. Uyeyne ve Yahyâ b. Saîd...
الْقَطَّانُ وَعِيسَى بْنُ يُونُسَ بَعْدَ أَنْ جَالَسُوهُ وَخَبَرُوهُ، وَكَفَاكَ بِهِمْ عِلْمًا بِالرَّجُلِ وَنُبْلًا. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ: حَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ: سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ يَقُولُ لَا يَنْبُلُ الرَّجُلُ حَتَّى يَدَعَ الصَّلَاةَ فِي الْجَمَاعَةِ. وَقَالَ عِيسَى بْنُ يُونُسَ: سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ يَقُولُ: أَخْرُجُ إِلَى الصَّلَاةِ يُزَاحِمُنِي الْحَمَّالُونَ وَالْبَقَّالُونَ. وَقَالَ جَرِيرٌ: سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ يَقُولُ: أَهْلَكَنِي حُبُّ الْمَالِ وَالشَّرَفِ. وَذَكَرَ أَوْجُهًا أُخَرَ، مِنْهَا أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الثِّقَاتِ رَوَوْا هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ فَاخْتَلَفُوا عَلَيْهِ فِيهِ. إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يَطُولُ ذِكْرُهُ، وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ مِمَّا ذَكَرُوهُ كِفَايَةٌ وَدَلَالَةٌ عَلَى ضَعْفِ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْكُوفِيُّونَ فِي الدِّيَةِ، وَإِنْ كَانَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مَعَ جَلَالَتِهِ قَدِ اخْتَارَهُ عَلَى مَا يَأْتِي. وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَالَ: دِيَةُ الْخَطَأِ خَمْسَةُ أَخْمَاسٍ عِشْرُونَ حِقَّةً، وَعِشْرُونَ جَذَعَةً وَعِشْرُونَ بَنَاتِ مَخَاضٍ، وَعِشْرُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ وَعِشْرُونَ بَنِي لَبُونٍ ذُكُورٌ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: هَذَا إِسْنَادٌ حَسَنٌ وَرُوَاتُهُ ثِقَاتٌ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوُ هَذَا. قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ أَنَّ الدِّيَةَ [تَكُونُ] مُخَمَّسَةً. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: [وَقَدْ] رُوِيَ عَنْ نَفَرٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُمْ قَالُوا دِيَةُ الْخَطَأِ أَرْبَاعٌ، وَهُمُ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، إِلَّا أَنَّهُمْ قَالُوا: خَمْسٌ وَعِشْرُونَ جَذَعَةً وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ حِقَّةً وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ بَنَاتِ مَخَاضٍ. وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَمَّا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فَرُوِيَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وليس فيه عن صحابي شي، وَلَكِنْ عَلَيْهِ عَمَلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَكَذَلِكَ حَكَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَا يُوَافِقُ مَا صَارَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَسْنَانُ الْإِبِلِ فِي الدِّيَاتِ لَمْ تُؤْخَذْ قِيَاسًا وَلَا نَظَرًا، وَإِنَّمَا أُخِذَتِ اتِّبَاعًا وَتَسْلِيمًا، وَمَا أُخِذَ مِنْ جِهَةِ الْأَثَرِ فَلَا مَدْخَلَ فِيهِ لِلنَّظَرِ، فَكُلٌّ يَقُولُ بِمَا قَدْ صَحَّ عِنْدَهُ من سلفه، ﵃ [أجمعين].
... [ve Yahyâ b. Saîd] el-Kattân ile Îsâ b. Yûnus, onunla meclis kurup onu tecrübe ettikten sonra [onu terk etmişlerdir]. Bu şahsı tanıma ve fazilet bakımından onlar sana kâfidir. Yahyâ b. Maîn şöyle demiştir: "Haccâc b. Ertât'ın hadisiyle delil getirilmez." Abdullah b. İdrîs şöyle demiştir: Haccâc'ın: "Kişi cemaatle namazı terk etmedikçe faziletli olamaz" dediğini işittim. Îsâ b. Yûnus şöyle demiştir: Haccâc'ın: "Ben namaza çıkıyorum, hamallar ve bakkallar beni sıkıştırıyor" dediğini işittim. Cerîr şöyle demiştir: Haccâc'ın: "Beni mal ve itibar sevgisi helak etti" dediğini işittim. [Dârekutnî] başka yönler de zikretmiştir; bunlardan biri de güvenilir (sika) bir grubun bu hadisi Haccâc b. Ertât'tan rivayet edip onun hakkında ihtilaf etmiş olmalarıdır. Bahsi uzatacak daha başka gerekçeler de vardır. Naklettiklerinden burada zikrettiğimiz kadarı dahi, Kûfelilerin diyet konusundaki görüşlerinin zayıflığını göstermeye yeterlidir; gerçi İbnü'l-Münzir, o büyük ilmi mertebesine rağmen ileride geleceği üzere bu görüşü tercih etmiştir. Hammâd b. Seleme rivayet edip [şöyle dedi]: Bize Süleymân et-Teymî, Ebû Miclez'den, o Ebû Ubeyde'den rivayet etti ki İbn Mes'ûd şöyle demiştir: «Hata diyeti beş kısma ayrılır: Yirmi hıkka, yirmi cezea, yirmi bintü mehâz, yirmi bintü lebûn ve yirmi erkek ibnü lebûn.» Dârekutnî şöyle demiştir: "Bu isnad hasendir ve ravileri güvenilirdir. Alkame'den, o da Abdullah'tan benzeri rivayet edilmiştir." Derim ki: Diyetin beş eşit paya bölünmesi [gerektiği], Mâlik ve Şâfiî'nin de mezhebidir. Hattâbî şöyle demiştir: [Yine] bir grup âlimden, hata diyetinin dörtte birer (dört pay) olduğu rivayet edilmiştir; bunlar Şa'bî, Nehâî ve Hasan-ı Basrî'dir. İshâk b. Râhûye de bu görüşü benimsemiştir. Şu kadar var ki onlar: "Yirmi beş cezea, yirmi beş hıkka, yirmi beş bintü lebûn ve yirmi beş bintü mehâz" demişlerdir. Bu görüş Ali b. Ebî Tâlib'den de rivayet edilmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Mâlik ve Şâfiî'nin kavline gelince, bu Süleymân b. Yesâr'dan rivayet edilmiştir ve bu konuda sahâbîden nakledilen bir şey yoktur; ancak Medine ehlinin ameli bu doğrultudadır. Aynı şekilde İbn Cüreyc de İbn Şihâb'dan nakletmiştir. Derim ki: İbn Mes'ûd'dan, Mâlik ve Şâfiî'nin benimsediği görüşe muvafık olan rivayeti zikretmiş bulunmaktayız. Ebû Ömer şöyle demiştir: Diyetlerde develerin yaşları kıyas ve re'y ile belirlenmemiştir; bilakis ancak ittibâ ve teslimiyetle kabul edilmiştir. Rivayet (eser) yoluyla gelen konularda ise re'ye yer yoktur. Dolayısıyla herkes selefinden sahih olarak ulaştığı görüşü benimser; Allah [hepsinden] razı olsun.
قُلْتُ: وَأَمَّا مَا حَكَاهُ الْخَطَّابِيُّ مِنْ أَنَّهُ لَا يُعْلَمُ مَنْ قَالَ بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ فَقَدْ حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ طَاوُسٍ وَمُجَاهِدٍ، إِلَّا أَنَّ مُجَاهِدًا جَعَلَ مَكَانَ بِنْتِ مَخَاضٍ ثَلَاثِينَ جَذَعَةً. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَقُولُ. يُرِيدُ قَوْلَ عَبْدِ اللَّهِ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ الَّذِي ضَعَّفَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَالْخَطَّابِيُّ، وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ قَالَ: لِأَنَّهُ الْأَقَلُّ مِمَّا قِيلَ، وَبِحَدِيثٍ مَرْفُوعٍ رَوَيْنَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ يُوَافِقُ هَذَا الْقَوْلَ. قُلْتُ- وَعَجَبًا لِابْنِ الْمُنْذِرِ؟ مَعَ نَقْدِهِ وَاجْتِهَادِهِ كَيْفَ قَالَ بِحَدِيثٍ لَمْ يُوَافِقْهُ أَهْلُ النَّقْدِ عَلَى صِحَّتِهِ! لَكِنَّ الذُّهُولَ وَالنِّسْيَانَ قَدْ يَعْتَرِي الْإِنْسَانَ، وَإِنَّمَا الْكَمَالُ لِعِزَّةِ ذِي الْجَلَالِ. السَّادِسَةُ- ثَبَتَتِ الْأَخْبَارُ عَنِ النَّبِيِّ الْمُخْتَارِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّهُ قَضَى بِدِيَةِ الْخَطَأِ عَلَى الْعَاقِلَةِ، وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ. وَفِي إِجْمَاعِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الدِّيَةَ فِي الْخَطَأِ عَلَى الْعَاقِلَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ لِأَبِي رِمْثَةَ حَيْثُ دَخَلَ عَلَيْهِ وَمَعَهُ ابْنُهُ: (إِنَّهُ لَا يَجْنِي عَلَيْكَ وَلَا تَجْنِي عَلَيْهِ) الْعَمْدُ دُونَ الْخَطَأِ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَا زَادَ عَلَى ثُلُثِ الدِّيَةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الثُّلُثِ، وَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْعَاقِلَةَ لَا تَحْمِلُ عَمْدًا وَلَا اعْتِرَافًا وَلَا صُلْحًا، وَلَا تَحْمِلُ مِنْ دِيَةِ الْخَطَأِ إِلَّا مَا جَاوَزَ الثُّلُثَ، وَمَا دُونَ الثُّلُثِ فِي مَالِ الْجَانِي. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: عَقْلُ الْخَطَأِ عَلَى عَاقِلَةِ الْجَانِي، قَلَّتِ الْجِنَايَةُ أَوْ كَثُرَتْ، لِأَنَّ مَنْ غَرِمَ الْأَكْثَرَ غَرِمَ الْأَقَلَّ. كَمَا عُقِلَ الْعَمْدُ فِي مَالِ الْجَانِي قَلَّ أَوْ كَثُرَ، هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. السَّابِعَةُ- وَحُكْمُهَا أَنْ تَكُونَ مُنَجَّمَةً عَلَى الْعَاقِلَةِ، وَالْعَاقِلَةُ الْعَصَبَةُ. وَلَيْسَ وَلَدُ الْمَرْأَةِ إِذَا كَانَ مِنْ غَيْرِ عَصَبَتِهَا مِنَ الْعَاقِلَةِ، وَلَا الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ بِعَصَبَةٍ لِإِخْوَتِهِمْ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ، فَلَا يَعْقِلُونَ عَنْهُمْ شَيْئًا. وَكَذَلِكَ الدِّيوَانُ لَا يَكُونُ عَاقِلَةً فِي قَوْلِ جُمْهُورِ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: يَكُونُ عَاقِلَةً إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الدِّيوَانِ، فَتُنَجَّمُ الدِّيَةُ عَلَى الْعَاقِلَةِ فِي ثَلَاثَةِ أَعْوَامٍ عَلَى مَا قَضَاهُ عُمَرُ وَعَلِيٌّ، لِأَنَّ الْإِبِلَ قَدْ تَكُونُ حَوَامِلَ فَتُضَرُّ بِهِ. وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُعْطِيهَا دَفْعَةً وَاحِدَةً لِأَغْرَاضٍ، مِنْهَا أَنَّهُ كَانَ يُعْطِيهَا صُلْحًا وَتَسْدِيدًا. وَمِنْهَا أَنَّهُ كَانَ يُعَجِّلُهَا تَأْلِيفًا. فَلَمَّا تَمَهَّدَ الْإِسْلَامُ قَدَّرَتْهَا الصَّحَابَةُ عَلَى هَذَا النِّظَامِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَالَ أَبُو عمر:
Ben derim ki: Hattâbî'nin, Amr b. Şuayb'ın hadisiyle amel eden bir kimsenin bilinmediğine dair nakline gelince; İbnü'l-Münzir bunu Tâvûs ve Mücâhid'den nakletmiştir. Şu kadar var ki Mücâhid, bintü mehâz yerine otuz cezea koymuştur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Ben birinci görüşü benimsiyorum." [İbnü'l-Münzir] bununla Dârekutnî, Hattâbî ve İbn Abdilberr'in zayıf saydığı Abdullah [b. Mes'ûd] ile re'y ehlinin görüşünü kastetmektedir. [İbnü'l-Münzir] şöyle demiştir: "Çünkü bu, söylenenlerin en az olanıdır; ayrıca Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğimiz ve bu görüşe muvafık olan merfû bir hadis [sebebiyle bu görüşü tercih etmekteyim]." Ben derim ki: Tenkit ve ictihad ehliyetine rağmen İbnü'l-Münzir'in, hadis tenkitçilerinin sıhhatinde ittifak etmediği bir hadisi nasıl benimsediğine şaşılır! Ne var ki dalgınlık ve unutkanlık insana arız olabilir; kemal ise yalnızca Celâl sahibi [Allah]'ın izzetine mahsustur. Altıncı [Mesele]: Seçkin Peygamber Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem hataen öldürme diyetinin âkileye ait olduğuna dair rivayetler sübût bulmuş ve ilim ehli bu görüş üzerinde icmâ etmiştir. İlim ehlinin hataen öldürme diyetinin âkile üzerinde olduğuna dair icmâı, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, yanında oğlu ile birlikte huzuruna giren Ebû Rimse'ye söylediği «إِنَّهُ لَا يَجْنِي عَلَيْكَ وَلَا تَجْنِي عَلَيْهِ» «O sana karşı suç işlemez (senin cezanı çekmez), sen de ona karşı suç işlemezsin (onun cezasını çekmezsin)» sözünden kastın hataen değil, kasten işlenen cinayet olduğuna bir delildir. Âlimler diyetin üçte birini aşan miktarın âkileye ait olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Üçte bir konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre âkile; kasten işlenen cinayeti, ikrarı ve sulhu yüklenmez; hata diyetinden de ancak üçte biri aşan miktarı yüklenir, üçte birden az olan miktar ise suçlunun malından ödenir. Bir grup âlim ise şöyle demiştir: Cinayet ister az olsun ister çok olsun, hatanın diyeti suçlunun âkilesi üzerinedir. Zira çoğunu ödeyen kimse azını da öder; nitekim kasten işlenen cinayet, az olsun çok olsun suçlunun malından ödenir. Bu, Şâfiî'nin görüşüdür. Yedinci [Mesele]: Âkile üzerine diyetin taksitlendirilmesi (müneccem kılınması) onun hükmündendir. Âkile ise asabedir. Kadının çocuğu, şayet kadının asabesinden değilse âkileden sayılmaz. Anne bir kardeşler de anne-baba bir kardeşlerine asabe olmadıkları için onlar adına hiçbir diyet ödemezler. Aynı şekilde Hicaz ehlinin çoğunluğunun görüşüne göre divan da âkile sayılmaz. Kûfeliler ise: "Şayet kişi divan ehlinden ise divan âkile olur" demişlerdir. Diyet, Ömer ve Ali'nin hükmettiği üzere âkile üzerine üç yılda taksitlendirilir. Zira develer bazen gebe olabilir ve [tek seferde ödenmesi] kişiye zarar verir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem birtakım gayeler sebebiyle diyeti tek seferde verirdi; bunlardan biri sulh ve tesdid (hakkı tam ödeme) amacıyla vermesi, bir diğeri ise kalpleri ısındırmak için acele etmesiydi. İslâm yerleşip kökleşince ashâb bunu bu intizama göre takdir etti. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Ebû Ömer ise şöyle demiştir:
أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ قَدِيمًا وَحَدِيثًا أَنَّ الدِّيَةَ عَلَى الْعَاقِلَةِ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي ثَلَاثِ سِنِينَ وَلَا تَكُونُ فِي أَقَلَّ مِنْهَا. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهَا عَلَى الْبَالِغِينَ مِنَ الرِّجَالِ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ السِّيَرِ وَالْعِلْمِ أَنَّ الدِّيَةَ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَحْمِلُهَا الْعَاقِلَةُ فَأَقَرَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْإِسْلَامِ، وَكَانُوا يَتَعَاقَلُونَ بِالنُّصْرَةِ، ثُمَّ جَاءَ الْإِسْلَامُ فَجَرَى الْأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ حتى جعل عمر الديوان. واتفق الفقهاء عل رِوَايَةِ ذَلِكَ وَالْقَوْلِ بِهِ. وَأَجْمَعُوا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ دِيوَانٌ، وَأَنَّ عُمَرَ جَعَلَ الدِّيوَانَ وَجَمَعَ بَيْنَ النَّاسِ، وَجَعَلَ أَهْلَ كُلِّ نَاحِيَةٍ يَدًا، وَجَعَلَ عَلَيْهِمْ قِتَالَ مَنْ يَلِيهِمْ مِنَ الْعَدُوِّ. الثَّامِنَةُ- قُلْتُ: وَمِمَّا يَنْخَرِطُ فِي سِلْكِ هَذَا الْبَابِ وَيَدْخُلُ فِي نِظَامِهِ قَتْلُ الْجَنِينِ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، وَهُوَ أَنْ يَضْرِبَ بَطْنَ أُمِّهِ فَتُلْقِيهِ حَيًّا ثُمَّ يَمُوتُ، فَقَالَ كَافَّةُ الْعُلَمَاءِ: فِيهِ الدِّيَةُ كَامِلَةً فِي الْخَطَأِ وَفِي الْعَمْدِ بَعْدَ الْقَسَامَةِ. وَقِيلَ: بِغَيْرِ قَسَامَةٍ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا بِهِ تُعْلَمُ حَيَاتُهُ بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهُ إِذَا اسْتَهَلَّ صَارِخًا أَوِ ارْتَضَعَ أَوْ تَنَفَّسَ نَفَسًا مُحَقَّقَةً حَيٌّ، فِيهِ الدِّيَةُ كَامِلَةً، فَإِنْ تَحَرَّكَ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: الْحَرَكَةُ تَدُلُّ عَلَى حَيَاتِهِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا، إِلَّا أَنْ يُقَارِنَهَا طُولُ إِقَامَةٍ. وَالذَّكَرُ وَالْأُنْثَى عِنْدَ كَافَّةِ الْعُلَمَاءِ فِي الْحُكْمِ سَوَاءٌ. فَإِنْ أَلْقَتْهُ مَيِّتًا فَفِيهِ غُرَّةٌ: عَبْدٌ أَوْ وَلِيدَةٌ. فَإِنْ لَمْ تُلْقِهِ وَمَاتَتْ وهو في جوفها لم يخرج فلا شي فِيهِ. وَهَذَا كُلُّهُ إِجْمَاعٌ لَا خِلَافَ فِيهِ. وَرُوِيَ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَدَاوُدَ أَنَّهُمَا قَالَا فِي الْمَرْأَةِ إِذَا مَاتَتْ مِنْ ضَرْبِ بَطْنِهَا ثُمَّ خَرَجَ الْجَنِينُ مَيِّتًا بَعْدَ مَوْتِهَا: فَفِيهِ الْغُرَّةُ، وَسَوَاءً رَمَتْهُ قَبْلَ مَوْتِهَا أَوْ بَعْدَ مَوْتِهَا، الْمُعْتَبَرُ حَيَاةُ أُمِّهِ فِي وَقْتِ ضَرْبِهَا لَا غَيْرُ. وَقَالَ سَائِرُ الْفُقَهَاءِ: لَا شي فِيهِ إِذَا خَرَجَ مَيِّتًا مِنْ بَطْنِهَا بَعْدَ مَوْتِهَا. قَالَ الطَّحَاوِيُّ مُحْتَجًّا لِجَمَاعَةِ الْفُقَهَاءِ بِأَنْ قَالَ: قَدْ أَجْمَعُوا وَاللَّيْثُ مَعَهُمْ عَلَى أَنَّهُ لَوْ ضَرَبَ بَطْنَهَا وَهِيَ حَيَّةٌ فَمَاتَتْ وَالْجَنِينُ في بطنها ولم يسقط أنه لا شي فِيهِ، فَكَذَلِكَ إِذَا سَقَطَ بَعْدَ مَوْتِهَا. التَّاسِعَةُ- وَلَا تَكُونُ الْغُرَّةُ إِلَّا بَيْضَاءَ. قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ فِي قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (فِي الْجَنِينِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ) - لَوْلَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أراد
Âlimler geçmişte ve günümüzde, âkileye düşen diyetin ancak üç yıl içinde [ödeneceği] ve bundan daha az bir sürede olmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Yine diyetin [yalnızca] ergen erkekler üzerine olduğu hususunda da icmâ etmişlerdir. Siyer ve ilim ehli, Câhiliye döneminde diyeti âkilenin yüklendiğini, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de İslâm'da bunu ikrar edip onayladığını icmâ ile belirtmişlerdir. Onlar yardımlaşma/dayanışma esasına göre birbirlerinin diyetini üstlenirlerdi; sonra İslâm geldi ve Ömer divanı kuruncaya kadar iş bu minval üzere devam etti. Fakihler bunun rivayeti ve bu görüşün benimsenmesi hususunda ittifak etmişlerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ve Ebû Bekir zamanında divanın bulunmadığı, divanı Ömer'in kurup insanları bir araya topladığı, her bölgenin ahalisini tek bir güç kıldığı ve kendilerine bitişik düşmanla savaşmayı onlara yüklediği hususunda da icmâ etmişlerdir. Sekizinci [Mesele]- Derim ki: Bu babın kapsamına giren ve onun nizamına dâhil olan konulardan biri de anne karnındaki ceninin öldürülmesidir; bu da kadının karnına vurulması ve kadının çocuğu canlı olarak düşürüp akabinde çocuğun ölmesidir. Bütün âlimler şöyle demişlerdir: Bunda hataen [öldürmede] ve kasâme yapıldıktan sonra kasten [öldürmede] tam diyet gerekir. Kasâme olmaksızın [gerekir] de denilmiştir. Çocuğun çığlık atarak ağlaması, süt emmesi veya kesin şekilde nefes alması durumunda canlı olduğu ve bunda tam diyet gerekeceği hususunda ittifak ettikten sonra, hayatının ne ile bilineceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Eğer [çocuk sadece] hareket etmişse Şâfiî ve Ebû Hanîfe: "Hareket onun canlı olduğuna delalet eder" demişlerdir. Mâlik ise: "Hayır, ancak bu hareketle birlikte uzunca bir süre yaşamış olması gerekir" demiştir. Bütün âlimlerin nezdinde hüküm bakımından erkek ile dişi eşittir. Eğer kadın onu ölü olarak düşürürse bunda bir gurre —yani bir köle yahut bir cariye— gerekir. Şayet kadın çocuğu düşürmez ve çocuk kadının karnında kalıp dışarı çıkmadan kadın ölürse cenin için hiçbir şey gerekmez. Bütün bunlar üzerinde ihtilaf bulunmayan bir icmâdır. Leys b. Sa'd ve Dâvûd'dan, karnına vurulması sebebiyle ölen ve ölümünden sonra cenini ölü olarak çıkan kadın hakkında şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: "Bunda gurre gerekir; çocuğu ölümünden önce veya ölümünden sonra düşürmüş olması farksızdır; muteber olan yalnızca vurulduğu esnada annesinin hayatta olmasıdır." Diğer fakihler ise: "Kadının ölümünden sonra karnından ölü olarak çıktığında [cenin için] hiçbir şey gerekmez" demişlerdir. Tahâvî fakihler topluluğu lehine delil getirerek şöyle demiştir: "Onlar ve beraberlerinde Leys, kadın hayattayken karnına vurulsa da kadın ölse ve cenin kadının karnında kalıp düşmese hiçbir şey gerekmeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir; dolayısıyla ölümünden sonra düştüğünde de hüküm böyledir." Dokuzuncu [Mesele]- Gurre ancak beyaz [köle/cariye] olur. Ebû Amr b. el-Alâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « فِي الْجَنِينِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ » «Cenin için bir gurre; bir erkek veya kadın köle [gerekir].» buyruğu hakkında şöyle demiştir: Şayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
بِالْغُرَّةِ مَعْنًى لَقَالَ: فِي الْجَنِينِ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ، وَلَكِنَّهُ عَنَى الْبَيَاضَ، فَلَا يُقْبَلُ فِي الدِّيَةِ إِلَّا غُلَامٌ أَبْيَضُ أَوْ جَارِيَةٌ بَيْضَاءُ،، لَا يُقْبَلُ فِيهَا أَسْوَدُ وَلَا سَوْدَاءُ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قِيمَتِهَا، فَقَالَ مَالِكٌ: تُقَوَّمُ بِخَمْسِينَ دِينَارًا أَوْ سِتِّمِائَةِ دِرْهَمٍ، نِصْفُ عُشْرِ دِيَةِ الْحُرِّ الْمُسْلِمِ، وَعُشْرُ دِيَةِ أُمِّهِ الْحُرَّةِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ شِهَابٍ وَرَبِيعَةَ وَسَائِرِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: قِيمَتُهَا خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: سِنُّ الْغُرَّةِ سَبْعُ سِنِينَ أَوْ ثَمَانُ سِنِينَ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يَقْبَلَهَا مَعِيبَةً. وَمُقْتَضَى مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهُ مُخَيَّرٌ بَيْنَ إِعْطَاءِ غُرَّةٍ أَوْ عُشْرِ دِيَةِ الْأُمِّ، مِنَ الذَّهَبِ عِشْرُونَ دِينَارًا إِنْ كَانُوا أَهْلَ ذَهَبٍ، وَمِنَ الْوَرِقِ- إِنْ كَانُوا أَهْلَ وَرِقٍ- سِتُّمِائَةِ دِرْهَمٍ، أَوْ خَمْسُ فَرَائِضَ مِنَ الْإِبِلِ. قَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: هِيَ فِي مَالِ الْجَانِي، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ بْنِ حَيٍّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا: هِيَ عَلَى الْعَاقِلَةِ. وَهُوَ أَصَحُّ، لِحَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنَّ امْرَأَتَيْنِ كَانَتَا تَحْتَ رَجُلَيْنِ مِنَ الْأَنْصَارِ- فِي رِوَايَةٍ فَتَغَايَرَتَا- فَضَرَبَتْ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى بِعَمُودٍ فَقَتَلَتْهَا، فَاخْتَصَمَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ الرَّجُلَانِ فَقَالَا: نَدِي مَنْ لَا صَاحَ وَلَا أَكَلْ، وَلَا شَرِبَ [وَلَا اسْتَهَلْ، فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلْ!]، فَقَالَ: (أَسَجْعٌ كَسَجْعِ»
gurre ile [özel] bir mana murat etmemiş olsaydı, "Ceninde bir köle veya cariye vardır" derdi; lâkin o beyazlığı kastetmiştir; dolayısıyla diyette beyaz erkek köle veya beyaz cariye dışında bir şey kabul edilmez; onda siyah erkek köle de siyah cariye de kabul olunmaz. Âlimler gurrenin kıymeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: Elli dinar veya altı yüz dirhem olarak takdir edilir ki bu, Müslüman hür erkeğin diyetinin yirmide biri (yüzde beşi) ve hür olan annesinin diyetinin onda biridir; bu İbn Şihâb, Rebîa ve Medine ehlinin tamamının görüşüdür. Re'y ehli ise: Kıymeti beş yüz dirhemdir, demiştir. Şâfiî şöyle demiştir: Gurrenin yaşı yedi veya sekiz yaştır ve ayıplı olanını kabul etmek zorunda değildir. Mâlik'in mezhebinin gereği; mükellefin bir gurre vermek ile annenin diyetinin onda birini vermek arasında muhayyer olmasıdır ki bu da altın ehlinden iseler yirmi dinar, gümüş ehlinden iseler altı yüz dirhem yahut develerden beş farîzadır. Mâlik ve arkadaşları: O failin malından ödenir, demiştir ki bu Hasan b. Hayy'ın da görüşüdür. Ebû Hanîfe, Şâfiî ve her ikisinin arkadaşları ise: O âkile üzerinedir, demişlerdir. Doğru olan da budur; zira Mugīre b. Şu'be hadisinde bildirildiğine göre Ensar'dan iki adamın nikâhı altında iki kadın vardı -bir rivayette birbirlerini kıskandılar- ve biri diğerine bir çadır direğiyle vurup onu öldürdü; bunun üzerine iki adam Resûlullah'a ﷺ davanın halli için başvurdular ve şöyle dediler: "Ne ses çıkaran, ne yiyen, ne içen, [ne de ağlayan kimsenin diyeti ödenir mi? Böylesinin kanı heder edilir!]" Bunun üzerine Peygamber: "Bedevîlerin seci yapması gibi seci mi yapıyorsunuz?" buyurdu
الْأَعْرَابِ)؟ فَقَضَى فِيهِ غُرَّةً وَجَعَلَهَا عَلَى عَاقِلَةِ الْمَرْأَةِ. وَهُوَ حَدِيثٌ ثَابِتٌ صَحِيحٌ، نَصٌّ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ يُوجِبُ الْحُكْمَ. وَلَمَّا كَانَتْ دِيَةُ الْمَرْأَةِ الْمَضْرُوبَةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ كَانَ الْجَنِينُ كَذَلِكَ فِي الْقِيَاسِ وَالنَّظَرِ. وَاحْتَجَّ عُلَمَاؤُنَا بِقَوْلِ الَّذِي قُضِيَ عَلَيْهِ: كَيْفَ أَغْرَمُ؟ قَالُوا: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي قُضِيَ عَلَيْهِ مُعَيَّنٌ وَهُوَ الْجَانِي. وَلَوْ أَنَّ دِيَةَ الْجَنِينِ قَضَى بِهَا عَلَى الْعَاقِلَةِ لَقَالَ: فَقَالَ الَّذِي قَضَى عَلَيْهِمْ. وَفِي الْقِيَاسِ أَنَّ كُلَّ جَانٍ جِنَايَتُهُ عَلَيْهِ، إِلَّا مَا قَامَ بِخِلَافِهِ الدَّلِيلُ الَّذِي لَا مُعَارِضَ لَهُ، مِثْلُ إِجْمَاعٍ لَا يَجُوزُ خِلَافُهُ، أَوْ نَصِّ سُنَّةٍ مِنْ جِهَةِ نَقْلِ الْآحَادِ الْعُدُولِ لَا مُعَارِضَ لَهَا، فَيَجِبُ الْحُكْمُ بِهَا، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أخرى).
...bedevilerin [secisi gibi bir seci mi]?) [dedi]. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] cenin hakkında bir gurre ile hükmetti ve bunu kadının âkilesi üzerine yükledi. Bu sabit ve sahih bir hadis olup ihtilaf mahallinde hüküm ifade eden açık bir nastır. Dövülen kadının diyeti âkileye ait olduğuna göre, kıyas ve fıkhî muhakeme (nazar) bakımından cenin de böyledir. Âlimlerimiz, aleyhine hüküm verilen kimsenin: "Nasıl tazmin ederim?" sözünü delil getirerek şöyle demişlerdir: Bu [ifade], aleyhine hüküm verilen kimsenin muayyen bir şahıs olduğuna ve onun da bizzat cinayeti işleyen kişi olduğuna delalet eder. Şayet ceninin diyetine âkile aleyhine hükmedilmiş olsaydı: "Aleyhlerine hüküm verilen kimse dedi ki..." şeklinde söylenirdi. Kıyasa göre her suçlunun cinayeti kendi aleyhinedir; ancak muhalifi bulunmayan kesin bir delilin hilafına kaim olduğu durumlar müstesnadır. Muhalefet edilmesi caiz olmayan bir icmâ yahut adil ravilerin âhâd rivayeti yoluyla nakledilen ve muarızı bulunmayan bir sünnet nassı gibi ki, bunlarla hüküm vermek vaciptir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez.”
الْعَاشِرَةُ- وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْجَنِينَ إِذَا خَرَجَ حَيًّا فِيهِ الْكَفَّارَةُ مَعَ الدِّيَةِ. واختلفوا في الكفارة إذا خرج ميتا، فقال مَالِكٌ: فِيهِ الْغُرَّةُ وَالْكَفَّارَةُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ: فِيهِ الْغُرَّةُ وَلَا كَفَّارَةَ. وَاخْتَلَفُوا فِي مِيرَاثِ الْغُرَّةِ عَنِ الْجَنِينِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا: الْغُرَّةُ فِي الْجَنِينِ مَوْرُوثَةٌ عَنِ الْجَنِينِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهَا دِيَةٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: الْغُرَّةُ لِلْأُمِّ وَحْدَهَا، لِأَنَّهَا جِنَايَةٌ جُنِيَ عَلَيْهَا بِقَطْعِ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِهَا وَلَيْسَتْ بِدِيَةٍ. وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يُعْتَبَرْ فِيهِ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى كَمَا يَلْزَمُ فِي الدِّيَاتِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَالْعُضْوِ. وَكَانَ ابْنُ هُرْمُزَ يَقُولُ: دِيَتُهُ لِأَبَوَيْهِ خَاصَّةً، لِأَبِيهِ ثُلُثَاهَا وَلِأُمِّهِ ثُلُثُهَا، مَنْ كَانَ مِنْهُمَا حَيًّا كَانَ ذَلِكَ لَهُ، فَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا قَدْ مَاتَ كَانَتْ لِلْبَاقِي مِنْهُمَا أَبًا كَانَ أَوْ أُمًّا، وَلَا يَرِثُ الْإِخْوَةُ شَيْئًا. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا) أَصْلُهُ (أَنْ يَتَصَدَّقُوا) فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الصَّادِ. وَالتَّصَدُّقُ الْإِعْطَاءُ، يَعْنِي إِلَّا أَنْ يُبَرِّئَ الْأَوْلِيَاءُ وَرَثَةَ المقتول [القاتلين] مما أوجب الله لَهُمْ مِنَ الدِّيَةِ عَلَيْهِمْ. فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَنُبَيْحٌ (إِلَّا أَنْ تَصَدَّقُوا) بِتَخْفِيفِ الصَّادِ وَالتَّاءِ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، إِلَّا أَنَّهُ شَدَّدَ الصَّادَ. الْقِرَاءَةِ حَذْفُ التَّاءِ الثَّانِيةِ، وَلَا يَجُوزُ حَذْفُهَا على قراءة الياء. وفي حر أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ (إِلَّا أَنْ يَتَصَدَّقُوا). وَأَمَّا الْكَفَّارَةُ الَّتِي هِيَ لِلَّهِ تَعَالَى فَلَا تَسْقُطُ بِإِبْرَائِهِمْ، لِأَنَّهُ أَتْلَفَ شَخْصًا فِي عِبَادَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَعَلَيْهِ أَنْ يُخَلِّصَ آخَرَ لِعِبَادَةِ رَبِّهِ وَإِنَّمَا تَسْقُطُ الدِّيَةُ الَّتِي هِيَ حَقٌّ لَهُمْ. وَتَجِبُ الْكَفَّارَةُ فِي مَالِ الْجَانِي وَلَا تَتَحَمَّلُ. الثَّانِيةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ) هَذِهِ مَسْأَلَةٌ الْمُؤْمِنُ يُقْتَلُ فِي بِلَادِ الْكُفَّارِ أَوْ فِي حُرُوبِهِمْ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْكُفَّارِ. وَالْمَعْنَى عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَعِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ وَالنَّخَعِيِّ: فَإِنْ كَانَ هَذَا الْمَقْتُولُ رَجُلًا مُؤْمِنًا قَدْ آمن وبقي
Onuncu [Mesele]- Âlimler arasında ceninin diri olarak düşmesi hâlinde diyetle birlikte kefaretin de gerekeceği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Ölü olarak düşmesi durumunda ise kefaret hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: “Onda gurre ve kefaret vardır” demiştir. Ebû Hanîfe ve Şâfiî ise: “Onda gurre vardır, kefaret yoktur” demişlerdir. Ceninden dolayı ödenen gurrenin mirası hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî ve her ikisinin ashabı şöyle demiştir: “Cenindeki gurre, Yüce Allah'ın Kitabı'na göre ceninden miras kalır; çünkü o bir diyettir.” Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demiştir: “Gurre yalnızca anneye aittir; çünkü bu, annenin uzuvlarından birini kesmek suretiyle ona karşı işlenmiş bir cinayettir, [bağımsız bir şahsın] diyeti değildir.” Bunun delillerinden biri de diyetlerde [miktar farklılığı için] gerektiği gibi bunda erkek ve dişi ayrımının gözetilmemiş olmasıdır; bu da onun bir uzuv mesabesinde olduğunu gösterir. İbn Hürmüz ise şöyle derdi: “Onun diyeti özellikle anne-babasınadır; üçte ikisi babasına, üçte biri annesinedir. Onlardan hangisi hayatta ise bu pay ona aittir; şayet ikisinden biri vefat etmişse, anne olsun baba olsun hayatta kalana ait olur; kardeşler ise hiçbir şey miras alamaz.” On birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } “Meğerki [bağışlayıp] sadaka olarak bıraksınlar” kavli: Aslı (أَنْ يَتَصَدَّقُوا) olup te (ت) harfi sad (ص) harfine idğam edilmiştir. Tasadduk vermek [bağışlamak] demektir; yani maktulün mirasçıları olan veliler, Allah'ın kendileri lehine [katiller] üzerine vacip kıldığı diyetten onları ibra etmedikçe (bağışlamadıkça)... Dolayısıyla bu, ilk kısımdan olmayan bir istisnadır (istisnâ-i munkatı'dır). Ebû Abdirrahmân ve Nubeyh (إِلَّا أَنْ تَصَدَّقُوا) şeklinde sad ve te harflerinin şeddesiz okunmasıyla okumuşlardır. Ebû Amr da aynı şekilde okumuş, ancak sad harfini şeddeli okumuştur. Bu kıraatte ikinci te harfi hazfedilmiştir; [oysa] ye harfi ile olan kıraatte hazfedilmesi caiz değildir. Übey ve İbn Mes'ûd'un mushafında ise (إِلَّا أَنْ يَتَصَدَّقُوا) şeklindedir. Yüce Allah'a ait olan kefarete gelince; onların ibra etmesiyle düşmez. Çünkü o, Yüce Allah'a ibadet eden bir şahsı telef etmiştir; dolayısıyla Rabbine ibadet etmesi için bir başka şahsı [kölelikten] kurtarması gerekir. Düşen ise ancak kendilerinin hakkı olan diyettir. Kefaret ise bizzat failin (cânînin) kendi malından vaciptir ve [âkile tarafından] yüklenilmez. On ikinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Şayet [öldürülen kişi] mümin olduğu hâlde size düşman bir topluluktan ise...” kavli: Bu, kâfirlerin diyarında veya onlarla yapılan savaşlarda kâfirlerden biri zannedilerek öldürülen mümin meselesidir. İbn Abbâs, Katâde, es-Süddî, İkrime, Mücâhid ve en-Nehaî'ye göre mana şudur: Şayet bu maktul iman etmiş ve...
فِي قَوْمِهِ وَهُمْ كَفَرَةٌ (عَدُوٍّ لَكُمْ) فَلَا دِيَةَ فِيهِ، وَإِنَّمَا كَفَّارَتُهُ تَحْرِيرُ الرَّقَبَةِ. وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَسَقَطَتِ الدِّيَةُ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ أَوْلِيَاءَ الْقَتِيلِ كُفَّارٌ فَلَا يَصِحُّ أَنْ تُدْفَعَ إِلَيْهِمْ فَيَتَقَوَّوْا بِهَا. وَالثَّانِي- أَنَّ حُرْمَةَ هَذَا الَّذِي آمَنَ وَلَمْ يُهَاجِرْ قَلِيلَةٌ، فَلَا دِيَةَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا). وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: بَلِ الْوَجْهُ فِي سُقُوطِ الدِّيَةِ أَنَّ الْأَوْلِيَاءَ كُفَّارٌ فَقَطْ، فَسَوَاءٌ كَانَ الْقَتْلُ خَطَأً بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُسْلِمِينَ أَوْ بَيْنَ قَوْمِهِ وَلَمْ يُهَاجِرْ أَوْ هَاجَرَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ كَفَّارَتُهُ التَّحْرِيرُ وَلَا دِيَةَ فِيهِ، إِذْ لَا يَصِحُّ دَفْعُهَا إِلَى الْكُفَّارِ، وَلَوْ وَجَبَتِ الدِّيَةُ لو جبت لِبَيْتِ الْمَالِ عَلَى بَيْتِ الْمَالِ، فَلَا تَجِبُ الدِّيَةُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَإِنْ جَرَى الْقَتْلُ فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ. هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ إِنْ قُتِلَ الْمُؤْمِنُ فِي بِلَادِ الْمُسْلِمِينَ وَقَوْمُهُ حَرْبٌ فَفِيهِ الدِّيَةُ لِبَيْتِ الْمَالِ وَالْكَفَّارَةُ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْبَابِ مَا جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أُسَامَةَ قَالَ: بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي سَرِيَّةٍ فَصَبَّحْنَا الْحُرَقَاتِ مِنْ جُهَيْنَةَ فَأَدْرَكْتُ رَجُلًا فَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَطَعَنْتُهُ فَوَقَعَ فِي نفسي من ذلك، فذ كرته لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَقَتَلْتَهُ)! قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّمَا قَالَهَا خَوْفًا مِنَ السِّلَاحِ، قَالَ: (أَفَلَا شَقَقْتَ عَنْ قَلْبِهِ حَتَّى تَعْلَمَ أَقَالَهَا أَمْ لَا؟). فَلَمْ يَحْكُمْ عَلَيْهِ ﷺ بِقِصَاصٍ وَلَا دِيَةٍ. وَرُوِيَ عَنْ أُسَامَةَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَغْفَرَ لِي بَعْدَ ثَلَاثِ مَرَّاتٍ، وَقَالَ: (أَعْتِقْ رَقَبَةً) وَلَمْ يَحْكُمْ بِقِصَاصٍ وَلَا دِيَةٍ. فَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: أَمَّا سُقُوطُ الْقِصَاصِ فَوَاضِحٌ إِذْ لَمْ يَكُنِ الْقَتْلُ عُدْوَانًا، وأما سقوط الدية فلا وجه ثَلَاثَةٍ: الْأَوَّلُ- لِأَنَّهُ كَانَ أَذِنَ لَهُ فِي أَصْلِ الْقِتَالِ فَكَانَ عَنْهُ إِتْلَافُ نَفْسٍ مُحْتَرَمَةٍ غَلَطًا كَالْخَاتِنِ وَالطَّبِيبِ. الثَّانِي- لِكَوْنِهِ مِنَ الْعَدُوِّ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ تَكُونُ لَهُ دِيَتُهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ) كَمَا ذَكَرْنَا. الثَّالِثُ- أَنَّ أُسَامَةَ اعْتَرَفَ بِالْقَتْلِ وَلَمْ تَقُمْ بِذَلِكَ بَيِّنَةٌ وَلَا تَعْقِلُ الْعَاقِلَةُ اعْتِرَافًا، وَلَعَلَّ أُسَامَةَ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ تَكُونُ فِيهِ الدِّيَةُ. وَاللَّهُ أعلم.
[Eğer kâfir olan] kendi kavmi içinde [ise], { عَدُوٍّ لَكُمْ } “size düşman [olan]”, onda diyet gerekmez; onun kefareti ancak bir köle azat etmektir. Mâlik'in görüşünden meşhur olan budur; Ebû Hanîfe de bu görüşü benimsemiştir. Diyet iki gerekçeyle düşmüştür: Birincisi: Maktulün velileri kâfirdir, dolayısıyla kendilerine [diyet] ödenmesi caiz olmaz; aksi takdirde onunla güç kazanırlar. İkincisi: İman edip hicret etmeyen bu kimsenin dokunulmazlığı azdır, bu sebeple diyet gerekmez. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar sizin onlar üzerinde hiçbir velayetiniz yoktur”. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bilakis diyetin düşme gerekçesi yalnızca velilerin kâfir olmasıdır. Dolayısıyla hataen öldürme ister Müslümanların arasında meydana gelsin, ister hicret etmemiş halde kavminin arasında olsun veya hicret edip sonra kavmine dönmüş olsun, kefareti [köle] azat etmektir ve onda diyet yoktur. Zira diyetin kâfirlere ödenmesi caiz değildir. Şayet diyet vacip olsaydı, beytülmal aleyhine beytülmal lehine vacip olurdu. Bu sebeple öldürme İslâm beldelerinde vuku bulmuş olsa bile bu durumda diyet vacip olmaz. Bu, Şâfiî'nin görüşüdür; Evzâî, Sevrî ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir. İlk görüşe göre ise mümin, Müslümanların beldesinde öldürülür ve kavmi de harbî olursa, beytülmale ödenecek bir diyet ve kefaret gerekir. Derim ki: Bu konudan biri de Sahîh-i Müslim'de Üsâme'den gelen şu rivayettir: O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi bir seriyyede gönderdi. Cüheyne'den el-Hurakāt [kabilesine] sabahleyin baskın yaptık. Ben bir adama yetiştim, o da: "Lâ ilâhe illallâh" dedi. Fakat ben onu mızrakladım. Bundan dolayı içime bir şüphe düştü ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O "Lâ ilâhe illallâh" dediği halde onu öldürdün mü?» buyurdu. [Üsâme] dedi ki: Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, o bunu sadece silahtan korktuğu için söyledi" dedim. O da: «Bunu [samimiyetle] söyleyip söylemediğini bilesin diye kalbini yarıp baktın mı ya!» buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun aleyhine ne kısasa ne de diyete hükmetti. Üsâme'den şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç defadan sonra benim için istiğfarda bulundu ve: «Bir köle azat et» buyurdu; fakat ne kısasa ne de diyete hükmetti. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kısasın düşmesi açıktır; zira öldürme bir haksızlık ve düşmanlık kastıyla olmamıştır. Diyetin düşmesi ise üç gerekçeye dayanır: Birincisi: Çünkü [Peygamber] ona asıl savaş iznini vermişti; dolayısıyla sünnetçi ve tabip gibi hürmete layık bir canı sehven telef etmiş oldu. İkincisi: Düşmandan olması ve kendisine diyeti ödenecek Müslüman bir velisinin bulunmaması sebebiyledir; nitekim Yüce Allah daha önce zikrettiğimiz üzere: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “Eğer o size düşman olan bir kavimden ise...” buyurmuştur. Üçüncüsü: Üsâme öldürmeyi kendisi ikrar etmiş, bu hususta bir beyyine (delil) bulunmamıştır. Âkile ise salt ikrardan ötürü diyet ödemez; muhtemelen Üsâme'nin de diyeti karşılayacak malı yoktu. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الثَّالِثَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ) هَذَا فِي الذِّمِّيِّ وَالْمُعَاهَدِ يُقْتَلُ خَطَأً فَتَجِبُ الدِّيَةُ وَالْكَفَّارَةُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ. وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ قَالَ: إِلَّا أَنَّ اللَّهَ ﷾ أَبْهَمَهُ وَلَمْ يَقُلْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ، كَمَا قَالَ فِي الْقَتِيلِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَمِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ. وَإِطْلَاقُهُ مَا قُيِّدَ قَبْلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ خِلَافُهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَإِبْرَاهِيمُ أَيْضًا: الْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ الْمَقْتُولُ خَطَأً مُؤْمِنًا مِنْ قَوْمٍ مُعَاهِدِينَ لَكُمْ فَعَهْدُهُمْ يُوجِبُ أَنَّهُمْ أَحَقُّ بِدِيَةِ صَاحِبِهِمْ، فَكَفَّارَتُهُ التَّحْرِيرُ وَأَدَاءُ الدِّيَةِ. وَقَرَأَهَا الْحَسَنُ: (وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَهُوَ مُؤْمِنٌ). قَالَ الْحَسَنُ: إِذَا قَتَلَ الْمُسْلِمُ الذِّمِّيَّ فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَمَّا الْآيَةُ فَمَعْنَاهَا عِنْدَ أَهْلِ الْحِجَازِ مَرْدُودٌ عَلَى قَوْلِهِ: (وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً) ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ) يُرِيدُ ذَلِكَ الْمُؤْمِنَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّ الْجُمْلَةَ مَحْمُولَةٌ حَمْلَ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ. قُلْتُ: وَهَذَا مَعْنَى مَا قَالَ الْحَسَنُ وَحَكَاهُ أَبُو عُمَرَ عَنْ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَقَوْلُهُ: (فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ) عَلَى لَفْظِ النَّكِرَةِ لَيْسَ يَقْتَضِي دِيَةً بِعَيْنِهَا. وَقِيلَ: هَذَا فِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ الَّذِينَ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﵇ عَهْدٌ عَلَى أَنْ يُسْلِمُوا أَوْ يُؤْذَنُوا بِحَرْبٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ: فَمَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ وَجَبَتْ فِيهِ الدِّيَةُ وَالْكَفَّارَةُ ثُمَّ نُسِخَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ). الرَّابِعَةُ عَشْرَةَ- وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ دِيَةَ الْمَرْأَةِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: إِنَّمَا صَارَتْ دِيَتُهَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ لَهَا نِصْفَ مِيرَاثِ الرَّجُلِ، وَشَهَادَةُ امْرَأَتَيْنِ بِشَهَادَةِ رَجُلٍ. وَهَذَا إِنَّمَا هُوَ فِي دِيَةِ الْخَطَأِ، وَأَمَّا الْعَمْدُ فَفِيهِ الْقِصَاصُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ لِقَوْلِهِ ﷿: (النَّفْسَ بِالنَّفْسِ). وَ (الْحُرُّ بِالْحُرِّ) كَمَا تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ).
On üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Eğer aranızda anlaşma bulunan bir kavimden ise” ayeti, hataen öldürülen zimmî ve muâhed (kendisiyle antlaşma yapılmış kâfir) hakkındadır; dolayısıyla [onda] diyet ve kefaret vacip olur. Bunu İbn Abbâs, Şa'bî, Nehaî ve Şâfiî söylemiştir. Taberî de bunu tercih ederek şöyle demiştir: Çünkü Allah azze ve celle, müminlerden ve harp ehlinden olan maktul hakkında söylediği gibi "ve o da mümin ise" dememiş, [burayı] mutlak bırakmıştır. Daha önce kayıt altına aldığı bir şeyi burada mutlak bırakması, bunun öncekilerden farklı olduğuna delalet eder. Hasan, Câbir b. Zeyd ve yine İbrâhim ise şöyle demişlerdir: Ayetin anlamı; şayet hataen öldürülen kimse, aranızda antlaşma bulunan bir kavimden olan bir mümin ise, [aralarındaki] antlaşma onların kendi arkadaşlarının diyetine daha layık olmalarını gerektirir; bu durumda onun kefareti [köle] azat etmek ve diyetin ödenmesidir. Hasan bunu: { وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } "Eğer aranızda antlaşma bulunan bir kavimden olup kendisi de mümin ise" şeklinde okumuştur. Hasan şöyle demiştir: Bir Müslüman zimmîyi öldürdüğünde üzerine kefaret gerekmez. Ebû Ömer şöyle demiştir: Ayete gelince; Hicaz ehline göre bunun anlamı, Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin diğer bir mümini öldürmesi caiz değildir; ancak hataen olması müstesnadır” buyruğuna racidir. Sonra Yüce Allah: { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ } “Eğer [o kimse] bir kavimden ise” buyurarak işte o mümini kastetmektedir. En doğrusunu Allah bilir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bana göre bu cümle, mutlakın mukayyede hamledilmesi kabilindendir. Derim ki: Bu da Hasan'ın söylediği ve Ebû Ömer'in Hicaz ehlinden naklettiği anlamdır. Ayette geçen { فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ } “teslim edilecek bir diyet” ifadesinin nekire (belirsiz) lafızla gelmesi, belirli bir diyeti iktiza etmez. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında Müslüman olmaları veya belirli bir süreye kadar kendilerine savaş ilan edilmesi hususunda antlaşma bulunan Arap müşrikleri hakkındadır; onlardan öldürülen bir kimse için diyet ve kefaret vacip olurdu. Daha sonra bu hüküm, Yüce Allah'ın: { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Allah'tan ve Resûlü'nden, kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklere bir ültimatomdur” ayetiyle neshedilmiştir. On dördüncü [Mesele]- Âlimler, kadının diyetinin erkeğin diyetinin yarısı olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Kadının diyeti -en doğrusunu Allah bilir- erkeğin mirasının yarısını alması ve iki kadının şahitliğinin bir erkeğin şahitliğine denk olması sebebiyle erkeğin diyetinin yarısı kılınmıştır. Bu ise ancak hataen öldürmenin diyetindedir. Kasten öldürmede ise Yüce [Allah]'ın: { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” ve { الْحُرُّ بِالْحُرِّ } “Hürre hür” buyrukları gereğince erkekler ile kadınlar arasında kısas uygulanır; nitekim [bu mesele] Bakara suresinde geçmişti.
الْخَامِسَةُ عَشْرَةَ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ اللَّخْمِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ إِنَّ أَعْمَى كَانَ يُنْشِدُ [فِي الْمَوْسِمِ [فِي خِلَافَةِ عُمَرَ [بْنِ الْخَطَّابِ [﵁ وَهُوَ يَقُولُ:
On beşinci [Mesele]- Dârekutnî, Mûsâ b. Aliyy b. Rebâh el-Lahmî'nin hadisinden rivayet etti; o şöyle demiştir: Babamın şöyle dediğini işittim: Kör bir adam Ömer [b. el-Hattâb'ın] radıyallâhu anh hilafetinde [hac mevsiminde] şiir okuyor ve şöyle diyordu:
[يَا] أَيُّهَا النَّاسُ ليقت مُنْكَرَا ... هَلْ يَعْقِلُ الْأَعْمَى الصَّحِيحَ الْمُبْصِرَا
[Ey] insanlar, münker (tuhaf) bir işle karşılaştım ... Kör olan, sağlam ve görenin diyetini öder mi?
خَرَّا مَعًا كِلَاهُمَا تَكَسَّرَا
Birlikte düştüler, ikisi birden kırılıp ezildi.
وَذَلِكَ أَنَّ الْأَعْمَى كَانَ يَقُودُهُ بَصِيرٌ فَوَقَعَا فِي بِئْرٍ، فَوَقَعَ الْأَعْمَى عَلَى الْبَصِيرِ فَمَاتَ الْبَصِيرُ، فَقَضَى عُمَرُ بِعَقْلِ الْبَصِيرِ عَلَى الْأَعْمَى. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي رَجُلٍ يَسْقُطُ عَلَى آخَرَ فَيَمُوتُ أَحَدُهُمَا، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ: يَضْمَنُ الْأَعْلَى الْأَسْفَلَ، وَلَا يَضْمَنُ الْأَسْفَلُ الْأَعْلَى. وَهَذَا قَوْلُ شُرَيْحٍ وَالنَّخَعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلَيْنِ جَرَّ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ حَتَّى سَقَطَا وَمَاتَا: عَلَى عَاقِلَةِ الَّذِي جَبَذَهُ الدِّيَةُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: مَا أَظُنُّ فِي هَذَا خِلَافًا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- إِلَّا مَا قَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ أَصْحَابِنَا وَأَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ: يَضْمَنُ نِصْفَ الدِّيَةِ، لِأَنَّهُ مَاتَ مِنْ فِعْلِهِ، وَمِنْ سُقُوطِ السَّاقِطِ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْحَكَمُ وَابْنُ شُبْرُمَةَ: إِنْ سَقَطَ رَجُلٌ عَلَى رَجُلٍ مِنْ فَوْقِ بَيْتٍ فَمَاتَ أَحَدُهُمَا، قَالَا: يَضْمَنُ الْحَيُّ مِنْهُمَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي رَجُلَيْنِ يَصْدِمُ أَحَدَهُمَا الْآخَرَ فَمَاتَا، قَالَ: دِيَةُ الْمَصْدُومِ عَلَى عَاقِلَةِ الصَّادِمِ، وَدِيَةُ الصَّادِمِ هَدَرٌ. وَقَالَ فِي الْفَارِسَيْنِ إِذَا اصْطَدَمَا فَمَاتَا: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نِصْفُ دِيَةِ صَاحِبِهِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَاتَ مِنْ فِعْلِ نَفْسِهِ وَفِعْلِ صَاحِبِهِ، وقاله عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ وَزُفَرُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ فِي الْفَارِسَيْنِ يَصْطَدِمَانِ فَيَمُوتَانِ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا دِيَةُ الْآخَرِ عَلَى عَاقِلَتِهِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَكَذَلِكَ عِنْدَنَا السَّفِينَتَانِ تَصْطَدِمَانِ إِذَا لَمْ يَكُنِ النُّوتِيُّ صَرَفَ السَّفِينَةَ وَلَا الْفَارِسُ صَرَفَ الْفَرَسَ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ فِي السَّفِينَتَيْنِ وَالْفَارِسَيْنِ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الضَّمَانُ لِقِيمَةِ مَا أَتْلَفَ لِصَاحِبِهِ كَامِلًا. السَّادِسَةُ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي تَفْصِيلِ دِيَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: هِيَ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، وَدِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَمٍ، وَدِيَةُ نسائهم
Bunun sebebi şudur: Gören bir kimse bir âmâyı yedip götürürken bir kuyuya düştüler; âmâ görenin üzerine düştü ve gören kimse vefat etti. Bunun üzerine Ömer, gören kimsenin diyetinin âmâ tarafından ödenmesine hükmetti. Âlimler, bir kimsenin diğerinin üzerine düşüp de ikisinden birinin ölmesi meselesinde ihtilaf etmişlerdir. İbnü'z-Zübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: Üstte kalan alttakini tazmin eder, altta kalan ise üsttekini tazmin etmez. Bu, Şüreyh, en-Nehaî, Ahmed ve İshâk'ın görüşüdür. Mâlik, birinin diğerini çekip ikisinin de düşerek öldüğü iki kişi hakkında: «[Diğerini] çeken kimsenin âkilesi üzerine diyet gerekir» demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bizim mezhep arkadaşlarımızdan ve Şâfiî'nin mezhep arkadaşlarından bazılarının: «Diyetin yarısını tazmin eder; çünkü o, hem kendi fiili hem de üzerine düşenin düşmesi sebebiyle ölmüştür» şeklindeki kavli müstesna -en doğrusunu Allah bilir- bu hususta bir ihtilaf olduğunu zannetmiyorum. el-Hakem ile İbn Şübrüme ise: «Bir kimse bir evin damından bir adamın üzerine düşer de ikisinden biri ölürse, hayatta kalan tazmin eder» demişlerdir. Şâfiî, birbirine çarpıp ölen iki adam hakkında: «Çarpılanın diyeti çarpanın âkilesi üzerinedir, çarpanın diyeti ise hederdir (tazmin edilmez)» demiştir. Çarpışıp ölen iki süvari hakkında ise: «Her birinin üzerine arkadaşının diyetinin yarısı gerekir; çünkü her biri hem kendi fiili hem de arkadaşının fiili sebebiyle ölmüştür» demiştir. Bunu Osmân el-Bettî ve Züfer de söylemiştir. Mâlik, el-Evzâî, el-Hasan b. Hayy, Ebû Hanîfe ve mezhep arkadaşları ise çarpışıp ölen iki süvari hakkında: «Her birinin diğerine ait diyeti kendi âkilesi üzerinedir» demişlerdir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Şayet gemici gemiyi, süvari de atı çevirip yönlendirmemişse, çarpışan iki gemi de bize göre böyledir. Mâlik'ten iki gemi ve iki süvari hakkında, her birinin arkadaşı için telef ettiği şeyin kıymetini tam olarak tazmin edeceği rivayet edilmiştir. On Altıncı [Mesele]- Âlimler bu bab çerçevesinde Ehl-i Kitab'ın diyetinin ayrıntıları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve mezhep arkadaşları şöyle demiştir: Ehl-i Kitab'ın diyeti, Müslümanın diyetinin yarısı kadardır; Mecûsî'nin diyeti sekiz yüz dirhemdir; kadınlarının diyeti ise
عَلَى النِّصْفِ مِنْ ذَلِكَ. رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَعُرْوَةَ بْنِ الزبير وعمرو ابن شُعَيْبٍ وَقَالَ بِهِ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. وَهَذَا الْمَعْنَى قَدْ رَوَى فِيهِ سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ، عن عبد الرحمن ابن الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَعَلَ دِيَةَ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِ. وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ هَذَا قَدْ رَوَى عَنْهُ الثَّوْرِيُّ أَيْضًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ: الْمَقْتُولُ مِنْ أَهْلِ الْعَهْدِ خَطَأً لَا تُبَالِي مُؤْمِنًا كَانَ أَوْ كَافِرًا عَلَى عَهْدِ قَوْمِهِ فِيهِ الدِّيَةُ كَدِيَةِ الْمُسْلِمِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حنيفة والثوى وَعُثْمَانَ الْبَتِّيِّ وَالْحَسَنِ بْنِ حَيٍّ، جَعَلُوا الدِّيَاتِ كُلَّهَا سَوَاءً، الْمُسْلِمُ وَالْيَهُودِيُّ وَالنَّصْرَانِيُّ وَالْمَجُوسِيُّ وَالْمُعَاهَدُ وَالذِّمِّيُّ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَالزُّهْرِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ. وَحُجَّتُهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَدِيَةٌ) وَذَلِكَ يَقْتَضِي الدِّيَةَ كَامِلَةً كَدِيَةِ الْمُسْلِمِ. وَعَضَّدُوا هَذَا بِمَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قِصَّةِ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَعَلَ دِيَتَهُمْ سَوَاءً دِيَةً كَامِلَةً. قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا حَدِيثٌ فِيهِ لِينٌ وَلَيْسَ فِي مِثْلِهِ حُجَّةٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ ثُلُثُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، وَدِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَمٍ، وَحُجَّتُهُ أَنَّ ذَلِكَ أَقَلَّ مَا قِيلَ فِي ذَلِكَ، وَالذِّمَّةُ بَرِيئَةٌ إِلَّا بِيَقِينٍ أَوْ حُجَّةٍ. وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَأَبُو ثَوْرٍ وَإِسْحَاقُ. السَّابِعَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ لَمْ يَجِدْ) أَيِ الرَّقَبَةَ وَلَا اتَّسَعَ مَالُهُ لِشِرَائِهَا. (فَصِيامُ شَهْرَيْنِ) أَيْ فَعَلَيْهِ صِيَامُ شَهْرَيْنِ. (مُتَتابِعَيْنِ) حَتَّى لَوْ أَفْطَرَ يَوْمًا اسْتَأْنَفَ، هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ مَكِّيٌّ عَنِ الشَّعْبِيِّ: إِنَّ صِيَامَ الشَّهْرَيْنِ يُجْزِئُ عَنِ الدِّيَةِ وَالْعِتْقِ لِمَنْ لَمْ يَجِدْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْقَوْلُ وَهْمٌ، لِأَنَّ الدِّيَةَ إِنَّمَا هِيَ عَلَى الْعَاقِلَةِ وَلَيْسَتْ عَلَى الْقَاتِلِ. وَالطَّبَرِيُّ حَكَى هَذَا الْقَوْلَ عَنْ مَسْرُوقٍ. الثَّامِنَةُ عَشْرَةَ- وَالْحَيْضُ لَا يَمْنَعُ التَّتَابُعَ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ، وَإِنَّهَا إِذَا طَهُرَتْ وَلَمْ تُؤَخِّرْ وَصَلَتْ بَاقِيَ صِيَامِهَا بِمَا سَلَفَ منه، لا شي عَلَيْهَا غَيْرَ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ تَكُونَ طَاهِرًا قبل الفجر
bunun yarısıdır" demişlerdir. Bu kavil Ömer b. Abdülazîz, Urve b. ez-Zübeyr ve Amr b. Şuayb'dan rivayet edilmiştir ve Ahmed b. Hanbel de bunu söylemiştir. Bu manada Süleymân b. Bilâl, Abdurrahman b. el-Hâris b. Ayyâş b. Ebî Rebîa yoluyla, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir ki: Peygamber ﷺ Yahudi ve Hristiyan'ın diyetini Müslümanın diyetinin yarısı kılmıştır. Bu Abdurrahman'dan Sevrî de rivayette bulunmuştur. İbn Abbâs, Şa'bî ve Nehaî şöyle demiştir: Ahit ehlinden hataen öldürülen kimsenin -kavminin ahdi üzere mümin veya kâfir olmasına aldırmaksızın- diyeti Müslümanın diyeti gibidir. Bu Ebû Hanîfe, Sevrî, Osman el-Bettî ve Hasan b. Hayy'ın kavlidir; onlar bütün diyetleri eşit kılmışlardır: Müslüman, Yahudi, Hristiyan, Mecûsî, muâhed ve zimmî [hepsi birdir]. Bu Atâ, Zührî ve Saîd b. el-Müseyyeb'in de görüşüdür. Onların delili Yüce Allah'ın: { فَدِيَةٌ } “...bir diyet...” kavlidir; bu da Müslümanın diyeti gibi tam bir diyeti iktiza eder. Bunu Muhammed b. İshâk'ın Dâvûd b. el-Husayn yoluyla İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan Benî Kurayza ve Nadîr kıssası hakkında rivayet ettiği: "Resûlullah ﷺ onların diyetlerini tam bir diyet olarak eşit kıldı" hadisiyle de desteklemişlerdir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu kendisinde zayıflık bulunan bir hadistir ve benzeriyle delil getirilmez. Şâfiî ise şöyle demiştir: Yahudi ve Hristiyan'ın diyeti Müslümanın diyetinin üçte biridir, Mecûsî'nin diyeti sekiz yüz dirhemdir; onun delili ise bu konuda söylenenlerin en azının bu olmasıdır ve zimmet kesin bir bilgi veya hüccet olmaksızın beri kalır. Bu görüş Ömer ve Osman'dan rivayet edilmiştir; İbnü'l-Müseyyeb, Atâ, Hasan, İkrime, Amr b. Dînâr, Ebû Sevr ve İshâk da bunu söylemiştir. On yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim de [köle] bulamazsa...” kavli, yani azat edecek köle bulamazsa ve malı onu satın almaya yetmezse, { فَصِيامُ شَهْرَيْنِ } “...iki ay oruç tutması gerekir.” yani onun üzerine iki ay oruç farzdır. { مُتَتابِعَيْنِ } “...peş peşe...” öyle ki bir gün dahi orucu bozsa yeniden başlar; cumhurun kavli budur. Mekkî, Şa'bî'den naklen şöyle demiştir: İki ay peş peşe oruç tutmak, bulamayan kimse için hem diyetin hem de köle azadının yerine geçer. İbn Atıyye: Bu görüş bir vehimdir; çünkü diyet katilin değil âkilenin üzerinedir, demiştir. Taberî ise bu kavli Mesrûk'tan nakletmiştir. On sekizinci [Mesele]- Hayız hali ihtilafsız olarak peş peşeliğe (tetâbu') engel değildir; kadın temizlendiğinde gecikmeksizin kalan orucunu daha önce tuttuklarına ekler ve bunun dışında üzerine bir şey gerekmez; meğerki fecirden önce temizlenmiş
فَتَتْرُكَ صِيَامَ ذَلِكَ الْيَوْمِ عَالِمَةً بِطُهْرِهَا، فَإِنْ فَعَلَتِ اسْتَأْنَفَتْ عِنْدَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَرِيضِ الَّذِي قَدْ صَامَ مِنْ شَهْرَيِ التَّتَابُعِ بَعْضَهَا عَلَى قَوْلَيْنِ، فَقَالَ مَالِكٌ: وَلَيْسَ لِأَحَدٍ وَجَبَ عَلَيْهِ صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُفْطِرَ إِلَّا مِنْ عُذْرٍ أَوْ مَرَضٍ أَوْ حَيْضٍ، وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُسَافِرَ فَيُفْطِرَ. وَمِمَّنْ قَالَ يَبْنِي فِي الْمَرَضِ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَطَاوُسٌ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالنَّخَعِيُّ وَالْحَكَمُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: يَسْتَأْنِفُ فِي الْمَرَضِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَالْحَسَنِ بْنِ حَيٍّ، وَأَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَلَهُ قَوْلٌ آخَرُ: أَنَّهُ يَبْنِي كَمَا قَالَ مَالِكٌ. وَقَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ: يَقْضِي ذَلِكَ الْيَوْمَ وَحْدَهُ إِنْ كَانَ عُذْرٌ غَالِبٌ كَصَوْمِ رَمَضَانَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: حُجَّةُ مَنْ قَالَ يَبْنِي لِأَنَّهُ مَعْذُورٌ فِي قَطْعِ التَّتَابُعِ لِمَرَضِهِ وَلَمْ يَتَعَمَّدْ، وَقَدْ تَجَاوَزَ اللَّهُ عَنْ غَيْرِ الْمُتَعَمِّدِ. وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ يَسْتَأْنِفُ لِأَنَّ التَّتَابُعَ فَرْضٌ لَا يَسْقُطُ لِعُذْرٍ، وَإِنَّمَا يَسْقُطُ الْمَأْثَمُ، قِيَاسًا عَلَى الصَّلَاةِ، لأنها ركعات متتابعات فإذا قطعها عذرا ستأنف وَلَمْ يَبْنِ. التَّاسِعَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ) نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَمَعْنَاهُ رُجُوعًا. وَإِنَّمَا مَسَّتْ حَاجَةُ الْمُخْطِئِ إِلَى التَّوْبَةِ لِأَنَّهُ لَمْ يَتَحَرَّزْ وَكَانَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يَتَحَفَّظَ. وَقِيلَ: أَيْ فَلْيَأْتِ بِالصِّيَامِ تَخْفِيفًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ بِقَبُولِ الصَّوْمِ بَدَلًا عَنِ الرَّقَبَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ). أَيْ خَفَّفَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ). الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- (وَكانَ اللَّهُ) أَيْ فِي أَزَلِهِ وَأَبَدِهِ. (عَلِيماً) بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ. (حَكِيماً) فِيمَا حَكَمَ وأبرم.
olsun da temizlendiğini bildiği halde o günün orucunu terk etmiş bulunsun; bunu yaparsa bir grup âlim nezdinde oruca baştan başlar; bunu Ebû Ömer söylemiştir. Peş peşe tutulacak iki aydan bir kısmını tutmuş olan hasta hakkında iki farklı görüşle ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: Yüce Allah'ın Kitabı'nda üzerine peş peşe iki ay oruç farz kılınan bir kimsenin; mazeret, hastalık veya hayız dışında orucu bozma hakkı yoktur; yolculuğa çıkıp da orucu bozması ise caiz değildir. Hastalık durumunda kaldığı yerden devam edeceğini (bina yapacağını) söyleyenler arasında Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr, Hasan, Şa'bî, Atâ, Mücâhid, Katâde ve Tâvûs yer alır. Saîd b. Cübeyr, Nehaî, Hakem b. Uyeyne ve Atâ el-Horasânî ise: Hastalık durumunda baştan başlar, demişlerdir ki bu Ebû Hanîfe ve arkadaşlarının, Hasan b. Hayy'ın ve Şâfiî'nin iki kavlinden birinin görüşüdür; Şâfiî'nin diğer kavline göre ise Mâlik'in dediği gibi kaldığı yerden devam eder. İbn Şubrüme şöyle demiştir: Ramazan orucunda olduğu gibi galebe çalan bir mazeret varsa sadece o günü kaza eder. Ebû Ömer şöyle demiştir: Kaldığı yerden devam eder diyenlerin delili, hastalığı sebebiyle peş peşeliği kesmede mazur olması ve bunu kasten yapmamasıdır; Yüce Allah ise kasten yapmayan kimseyi bağışlamıştır. Baştan başlar diyenlerin delili ise, peş peşeliğin bir mazeretle düşmeyen bir farz olması ve sadece günahın kalkmasıdır; bu da namaza kıyas edilmiştir, zira namaz peş peşe kılınan rekâtlardır; dolayısıyla bir mazeretle bozulduğunda baştan başlanır ve kalınan yerin üzerine bina edilmez. On dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından bir tevbe olarak...” kavli mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur ve anlamı rücû (bağışlayıp dönme) demektir. Hata edenin tevbeye muhtaç olması ise, sakınmaması ve dikkatli davranmasının onun üzerine bir hak olmasından dolayıdır. Şöyle de denilmiştir: Yani köle azadı yerine orucu kabul etmek suretiyle Yüce Allah'ın kendisine bir kolaylaştırması olarak orucu yerine getirsin; nitekim Yüce Allah'ın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Allah kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbenizi kabul etti...” yani kolaylık tanıdı kavli ile Yüce Allah'ın: { عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ } “O, sizin bunu sayamayacağınızı bildi de tevbenizi kabul etti...” kavli de bu kabildendir. Yirminci [Mesele]- { وَكانَ اللَّهُ } “Allah...” yani ezelinde ve ebedinde; { عَلِيماً } “hakkıyla bilendir,” bilinen her şeyi bilendir; { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir,” hükmettiği ve takdir ettiği her şeyde hikmet sahibidir.
[سورة النساء (٤): آية ٩٣]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 93]
وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣)
{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.” (93)
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَقْتُلْ) (مَنْ) شَرْطٌ، وَجَوَابُهُ (فَجَزاؤُهُ) وَسَيَأْتِي. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي صِفَةِ الْمُتَعَمِّدِ فِي الْقَتْلِ، فَقَالَ عَطَاءٌ وَالنَّخَعِيُّ وَغَيْرُهُمَا: هُوَ مَنْ قَتَلَ بِحَدِيدَةٍ كَالسَّيْفِ وَالْخِنْجَرِ وَسِنَانِ الرُّمْحِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْمَشْحُوذِ [الْمُعَدِّ لِلْقَطْعِ] أَوْ بِمَا يُعْلَمُ أَنَّ فِيهِ الْمَوْتَ مِنْ ثِقَالِ الْحِجَارَةِ وَنَحْوِهَا. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْمُتَعَمِّدُ كُلُّ مَنْ قَتَلَ بِحَدِيدَةٍ كَانَ الْقَتْلُ أَوْ بِحَجَرٍ أَوْ بِعَصًا أَوْ بِغَيْرِ ذَلِكَ، وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. الثَّانِيةُ- ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ فِي كِتَابِهِ الْعَمْدَ وَالْخَطَأَ وَلَمْ يَذْكُرْ شِبْهَ الْعَمْدِ وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْقَوْلِ بِهِ، فَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَنْكَرَ ذَلِكَ مَالِكٌ، وَقَالَ: لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَّا الْعَمْدُ وَالْخَطَأُ. وَذَكَرَهُ الْخَطَّابِيُّ أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ وَزَادَ: وَأَمَّا شِبْهُ الْعَمْدِ فَلَا نَعْرِفُهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَنْكَرَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ شِبْهَ الْعَمْدِ، فَمَنْ قَتَلَ عِنْدَهُمَا بِمَا لَا يَقْتُلُ مِثْلُهُ غَالِبًا كَالْعَضَّةِ وَاللَّطْمَةِ وَضَرْبَةِ السَّوْطِ وَالْقَضِيبِ وَشِبْهِ ذَلِكَ فَإِنَّهُ عَمْدٌ وَفِيهِ الْقَوَدُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَالَ بِقَوْلِهِمَا جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَذَهَبَ جُمْهُورُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ إِلَى أَنَّ هَذَا كُلَّهُ شِبْهُ الْعَمْدِ. وَقَدْ ذُكِرَ عَنْ مَالِكٍ وَقَالَهُ ابْنُ وَهْبٍ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَشِبْهُ الْعَمْدِ يُعْمَلُ بِهِ عِنْدَنَا. وَمِمَّنْ أَثْبَتَ شِبْهَ الْعَمْدِ الشعبي والحكم وحماد والنخعي وقتادة وسفيان الثري وَأَهْلُ الْعِرَاقِ وَالشَّافِعِيُّ، وَرُوِّينَا ذَلِكَ عَنْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵄. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّ الدِّمَاءَ أَحَقُّ مَا احْتِيطَ لَهَا إِذِ الْأَصْلُ صِيَانَتُهَا في أهبها، فلا تستباح إلا بأمر بين لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَهَذَا فِيهِ إِشْكَالٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ مُتَرَدِّدًا بَيْنَ الْعَمْدِ وَالْخَطَأِ حُكِمَ لَهُ بِشِبْهِ الْعَمْدِ، فَالضَّرْبُ مَقْصُودٌ وَالْقَتْلُ غَيْرُ مَقْصُودٍ، وَإِنَّمَا وَقَعَ بِغَيْرِ الْقَصْدِ فَيَسْقُطُ الْقَوَدُ وَتُغَلَّظُ الدِّيَةُ. وَبِمِثْلِ هَذَا جَاءَتِ السُّنَّةُ، رَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (أَلَا إِنَّ دِيَةَ الْخَطَأِ شِبْهَ الْعَمْدِ مَا كَانَ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا (. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ
Bu ayette yedi mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın { وَمَنْ يَقْتُلْ } “Kim öldürürse” buyruğudur. [Buradaki] 'men' (مَنْ) şart [edatı]dır, cevabı ise { فَجَزاؤُهُ } “onun cezası...” ifadesidir ki [açıklaması] gelecektir. Âlimler öldürmede 'kasıtlı' (müteammid) olan kimsenin vasfı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ, Nehaî ve başkaları şöyle demiştir: "Kasıtlı katil; kılıç, hançer, mızrak ucu ve kesmek için bilenmiş [hazırlanmış] benzeri kesici aletlerle yahut ağır taşlar ve benzeri ölüm meydana getireceği bilinen şeylerle öldüren kimsedir." Bir grup ise: "Kasıtlı katil; öldürme fiili ister kesici bir aletle, ister taşla, ister sopayla, ister başka bir şeyle olsun [öldüren] her kimsedir" demiştir. Âlimlerin çoğunluğunun (cumhurun) görüşü de budur. İkincisi- Allah azze ve celle Kitabı'nda kasıt (amd) ile hatayı zikretmiş, kasıt benzeri (şibh-i amd) cinayeti zikretmemiştir. Âlimler bu [kavramı] kabul edip etmeme konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Mâlik bunu kabul etmeyip şöyle dedi: 'Allah'ın Kitabı'nda sadece kasıt ve hata vardır.'" Hattâbî de bunu Mâlik'ten zikretmiş ve şunu eklemiştir: "Kasıt benzerine gelince, biz bunu bilmiyoruz (kabul etmiyoruz)." Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: "Mâlik ve Leys b. Sa'd kasıt benzerini reddetmişlerdir. Bu ikisine göre bir kimse ısırma, tokatlama, kamçı ve sopa darbesi gibi çoğunlukla benzeriyle ölüm gerçekleşmeyen bir fiille birini öldürürse bu kasıttır ve bunda kısas gerekir." Ebû Ömer: "Sahabe ve tabiînden bir topluluk da bu ikisinin görüşünü benimsemiştir" demiştir. İlim merkezlerindeki fakihlerin cumhuru ise bunların hepsinin kasıt benzeri (şibh-i amd) olduğu görüşüne varmıştır. Bu görüş Mâlik'ten de nakledilmiş olup İbn Vehb ile sahabe ve tabiînden bir topluluk da bunu söylemiştir. İbnü'l-Münzir: "Bizim katımızda kasıt benzeri ile amel edilir" demiştir. Kasıt benzerini kabul edenler arasında Şa'bî, Hakem, Hammâd, Nehaî, Katâde, Süfyân es-Sevrî, Irak ehli ve Şâfiî yer alır. Biz bunu Ömer b. el-Hattâb ile Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettik. Ben [Kurtubî] derim ki: Doğru olan da budur. Zira canlar/kanlar konusunda ihtiyatlı davranılması en gerekli olandır; çünkü asıl olan, kanların kendi tenlerinde/bedenlerinde korunmasıdır. Dolayısıyla hiçbir şüphe içermeyen apaçık bir durum olmaksızın canlar helal kılınamaz. Bu meselede ise bir şüphe/kapalılık vardır; çünkü bu durum kasıt ile hata arasında tereddütlü olduğundan ötürü kasıt benzeri olarak hükme bağlanmıştır. Zira vurma fiili kastedilmiş, öldürme ise kastedilmemiştir; ölüm ancak kasıt olmaksızın meydana gelmiştir. Bu sebeple kısas düşer ve diyet ağırlaştırılır. Sünnet de bu şekilde gelmiştir. Ebû Dâvûd, Abdullah b. Amr hadisinden Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « أَلَا إِنَّ دِيَةَ الْخَطَأِ شِبْهَ الْعَمْدِ مَا كَانَ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا » «Dikkat edin! Kamçı ve sopayla işlenen kasıt benzeri hatanın diyeti yüz devedir; bunlardan kırkı karınlarında yavruları bulunan [gebe develer]dir.» Dârekutnî de İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah [şöyle buyurmuştur]:
اللَّهِ ﷺ: (الْعَمْدُ قَوَدُ الْيَدِ وَالْخَطَأُ عَقْلٌ لَا قَوَدَ فِيهِ وَمَنْ قُتِلَ فِي عِمِّيَّةٍ بِحَجَرٍ أَوْ عَصًا أَوْ سَوْطٍ فَهُوَ دِيَةٌ مُغَلَّظَةٌ فِي أَسْنَانِ الْإِبِلِ). وروي أيضا من حديث سليما بْنِ مُوسَى عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (عَقْلُ شِبْهِ الْعَمْدِ مُغَلَّظٌ مِثْلُ قَتْلِ الْعَمْدِ وَلَا يُقْتَلُ صَاحِبُهُ). وَهَذَا نَصٌّ. وَقَالَ طَاوُسٌ فِي الرَّجُلِ يُصَابُ في الرِّمِيَّا فِي الْقِتَالِ بِالْعَصَا أَوِ السَّوْطِ أَوِ التَّرَامِي بِالْحِجَارَةِ. يُودَى وَلَا يُقْتَلُ بِهِ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ لَا يُدْرَى مَنْ قَاتِلُهُ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: الْعِمِيَّا هُوَ الْأَمْرُ الْأَعْمَى لِلْعَصَبِيَّةِ لَا تَسْتَبِينُ مَا وَجْهُهُ. وَقَالَ إِسْحَاقُ: هَذَا فِي تَحَارُجِ الْقَوْمِ وَقَتْلِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا. فَكَأَنَّ أَصْلَهُ مِنَ التَّعْمِيَةِ وَهُوَ التَّلْبِيسُ، ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. مَسْأَلَةٌ- وَاخْتَلَفَ الْقَائِلُونَ بِشِبْهِ الْعَمْدِ فِي الدِّيَةِ الْمُغَلَّظَةِ، فَقَالَ عَطَاءٌ وَالشَّافِعِيُّ: هِيَ ثَلَاثُونَ حِقَّةً وَثَلَاثُونَ جَذَعَةً وَأَرْبَعُونَ خَلِفَةً. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عُمَرَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ حَيْثُ يَقُولُ بِشِبْهِ الْعَمْدِ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِهِ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ بِهِ إِلَّا فِي مثل قصة المدلجي بابنه حيث ضربه با لسيف. وَقِيلَ: هِيَ مُرَبَّعَةٌ رُبُعُ بَنَاتِ لَبُونٍ، وَرُبُعُ حِقَاقٍ، وَرُبُعُ جِذَاعٍ، وَرُبُعُ بَنَاتِ مَخَاضٍ. هَذَا قَوْلُ النُّعْمَانِ وَيَعْقُوبَ، وَذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ. وَقِيلَ: هِيَ مُخَمَّسَةٌ: عِشْرُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرُونَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرُونَ ابْنَ لَبُونٍ وَعِشْرُونَ حِقَّةً وَعِشْرُونَ جَذَعَةً، هَذَا قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ. وَقِيلَ: أَرْبَعُونَ جَذَعَةً إِلَى بَازِلِ عامها وثلاثون حقة،
[... Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « Kasıt [ile öldürme], elin kısasını gerektirir; hataen [öldürme] ise diyeti gerektirir, onda kısas yoktur. Kim kör dövüşünde/karışıklıkta (immiyyet) taş, sopa veya kırbaçla öldürülürse, bunun cezası deve yaşları itibarıyla ağırlaştırılmış diyettir. » Yine Süleyman b. Mûsâ'dan, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « Şibh-i amdin (kasta benzer öldürmenin) diyeti, kasten öldürme gibi ağırlaştırılmıştır; ancak faili öldürülmez (kısas uygulanmaz). » Bu açık bir nasstır. Tâvûs, sopayla, kırbaçla veya karşılıklı taşlaşmayla vuku bulan kavga ve çatışmada (rimiyyâ) öldürülen kimse hakkında şöyle demiştir: "Onun diyeti ödenir, fakat katilinin kim olduğu bilinmediği için kısas uygulanmaz." Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: "Immiyyâ; asabiyetten ötürü mahiyeti ve yönü anlaşılamayan körü körüne işlenen durumdur." İshâk ise: "Bu, topluluğun birbirine girmesi/birbirini boğazlaması ve birbirini öldürmesi halindedir" demiştir. Sanki bunun aslı 'ta'miye' (karartma, belirsizleştirme) kökünden gelmektedir ki bu da gizleme ve örtbas etmedir; bunu Dârekutnî zikretmiştir. Mesele: Şibh-i amd (kasta benzer öldürme) hükmünü kabul edenler ağırlaştırılmış diyetin miktarında ihtilaf etmişlerdir: Atâ ve Şâfiî: "O, otuz hıkka, otuz cezea ve kırk halifedir (gebe deve)" demiştir. Bu görüş Ömer, Zeyd b. Sâbit, Mugîre b. Şu'be ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den de rivayet edilmiştir. Şibh-i amdi kabul ettiği yerde Mâlik'in mezhebi de budur. Ancak mezhebin meşhur görüşüne göre o, Müdlicî'nin oğluna kılıçla vurması hadisesi gibi durumlar dışında bu görüşü benimsememiştir. Şöyle de denilmiştir: "O dörde bölünmüştür (murabbaadır); dörtte biri bintü lebûn, dörtte biri hıkka, dörtte biri cezea ve dörtte biri bintü mehâzdır." Bu, Nu'mân (Ebû Hanîfe) ve Ya'kûb'un (Ebû Yûsuf) kavlidir; Ebû Dâvûd bunu Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Âsım b. Damre'den, o da Ali'den rivayet etmiştir. Şöyle de denilmiştir: "O beşe bölünmüştür (muhammesedir); yirmi bintü mehâz, yirmi bintü lebûn, yirmi ibnü lebûn, yirmi hıkka ve yirmi cezeadır." Bu, Ebû Sevr'in kavlidir. Şöyle de denilmiştir: "Kırk tanesi o yıl büzûl çağına girmiş cezea, otuz hıkka,
وَثَلَاثُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ. وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَطَاوُسٌ وَالزُّهْرِيُّ. وَقِيلَ: أَرْبَعٌ وَثَلَاثُونَ خَلِفَةً إِلَى بَازِلِ عَامِهَا، وَثَلَاثٌ وَثَلَاثُونَ حِقَّةً، وَثَلَاثٌ وَثَلَاثُونَ جَذَعَةً، وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ، وَذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ تَلْزَمُهُ دِيَةٌ شِبْهُ الْعَمْدِ، فَقَالَ الْحَارِثُ الْعُكْلِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَابْنُ شُبْرُمَةَ وَقَتَادَةُ وَأَبُو ثَوْرٍ: هُوَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَالْحَكَمُ وَالشَّافِعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: هُوَ عَلَى الْعَاقِلَةِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَوْلُ الشَّعْبِيِّ أَصَحُّ، لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَعَلَ دِيَةَ الْجَنِينِ عَلَى عَاقِلَةِ الضَّارِبَةِ. الرَّابِعَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْعَاقِلَةَ لَا تَحْمِلُ دِيَةَ الْعَمْدِ وَأَنَّهَا فِي مَالِ الْجَانِي، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي (الْبَقَرَةِ). وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ عَلَى الْقَاتِلِ خَطَأً الْكَفَّارَةَ، وَاخْتَلَفُوا فِيهَا فِي قَتْلِ الْعَمْدِ، فَكَانَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ يَرَيَانِ عَلَى قَاتِلِ الْعَمْدِ الْكَفَّارَةَ كَمَا فِي الْخَطَأِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا وَجَبَتِ الْكَفَّارَةُ فِي الْخَطَأِ فَلَأَنْ تَجِبُ فِي الْعَمْدِ أَوْلَى. وَقَالَ: إِذَا شُرِعَ السُّجُودُ فِي السَّهْوِ فَلَأَنْ يُشْرَعَ فِي الْعَمْدِ أَوْلَى، وَلَيْسَ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كَفَّارَةِ الْعَمْدِ بِمُسْقِطٍ مَا قَدْ وَجَبَ فِي الْخَطَأِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْقَاتِلَ عَمْدًا إِنَّمَا تَجِبُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ إِذَا عُفِيَ عَنْهُ فَلَمْ يُقْتَلْ، فَأَمَّا إِذَا قُتِلَ قَوَدًا فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ تُؤْخَذُ مِنْ مَالِهِ. وَقِيلَ تَجِبُ. وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ فِي مَالِهِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَا تَجِبُ الْكَفَّارَةُ إِلَّا حَيْثُ أَوْجَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكَذَلِكَ نَقُولُ، لِأَنَّ الْكَفَّارَاتِ عِبَادَاتٌ وَلَا يَجُوزُ التَّمْثِيلُ. وَلَيْسَ يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَفْرِضَ فَرْضًا يُلْزِمُهُ عِبَادَ اللَّهِ إِلَّا بِكِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ أَوْ إِجْمَاعٍ، وَلَيْسَ مَعَ مَنْ فَرَضَ عَلَى الْقَاتِلِ عَمْدًا كَفَّارَةً حُجَّةٌ مِنْ حَيْثُ ذُكِرَتْ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْجَمَاعَةِ يَقْتُلُونَ الرَّجُلَ خَطَأً، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْكَفَّارَةُ، كَذَلِكَ قَالَ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَالنَّخَعِيُّ وَالْحَارِثُ العكلي ومالك والثوري والشافعي
...ve otuz bint-i lebûn (üç yaşına basmış dişi deve). Bu, Osmân b. Affân'dan rivayet edilmiş olup Hasen-i Basrî, Tâvûs ve ez-Zührî de bu görüştedir. Bir görüşe göre ise: Otuz dördü o yıl bazil (dokuz yaşına basmış) olacak şekilde gebe deve (halife), otuz üçü hıkka (dört yaşına basmış dişi deve) ve otuz üçü cezea (beş yaşına basmış dişi deve)dir. Şa'bî ve en-Nehaî bu görüştedir. Bunu Ebû Dâvûd, Ebû'l-Ahvas yoluyla Ebû İshâk'tan, o Âsım b. Damre'den, o da Ali'den [rivayetle] zikretmiştir. Üçüncü [Mesele]- Şibh-i amd (kasıt benzeri öldürme) diyetinin kime gerekeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Hâris el-Uklî, İbn Ebî Leylâ, İbn Şübrüme, Katâde ve Ebû Sevr: "Bu, [katilin] kendi malından bizzat kendisine aittir" demişlerdir. Şa'bî, en-Nehaî, el-Hakem, eş-Şâfiî, es-Sevrî, Ahmed, İshâk ve re'y ehli ise: "Bu, âkileye (katilin asabesine) aittir" demişlerdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Şa'bî'nin sözü daha sahihtir; zira Ebû Hüreyre'nin [rivayet ettiği] hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [düşürülen] ceninin diyetini vuran kadının âkilesine yüklemiştir. Dördüncü [Mesele]- Âlimler, âkilenin kasten öldürmenin diyetini yüklenmeyeceği ve bunun katilin malından ödeneceği hususunda icmâ etmişlerdir; bunun zikri daha önce el-Bakara [suresinde] geçmişti. Hataen öldüren kimseye kefaretin gerekeceği hususunda da icmâ etmişlerdir. Kasten öldürmede kefaret bulunup bulunmadığında ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik ve eş-Şâfiî, hataen öldürmede olduğu gibi kasten öldürene de kefaretin gerekeceği görüşündeydiler. eş-Şâfiî şöyle demiştir: "Eğer hataen öldürmede kefaret vacip oluyorsa kasten öldürmede vacip olması öncelikle gerekir." Yine şöyle demiştir: "Sehiv durumunda secde meşru kılınmışsa kasıt halinde meşru olması öncelikle gerekir. Yüce Allah'ın kasten öldürmenin kefareti hakkında zikrettiği şey, hataen öldürmede vacip olanı düşürücü değildir." Şöyle de denilmiştir: Kasten öldüren kimseye kefaret, ancak affedilip kısasen öldürülmediği takdirde vacip olur; fakat kısas olarak öldürülürse onun malından alınacak bir kefaret gerekmez. Vacip olacağı da söylenmiştir. İntihar eden kimseye ise kefaret kendi malından gerekir. es-Sevrî, Ebû Sevr ve re'y ehli ise: "Kefaret ancak Yüce Allah'ın vacip kıldığı yerde vacip olur" demişlerdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Biz de böyle deriz; çünkü kefaretler ibadettir ve [ibadetlerde] kıyas/temsil caiz değildir. Hiç kimsenin bir Kitap, sünnet veya icmâ olmaksızın Allah'ın kullarına bağlayıcı olacak bir farz koyması caiz değildir. Kasten öldürene kefareti farz kılanların elinde, zikredildiği veçhile bir delil yoktur. Beşinci [Mesele]- Bir topluluğun bir adamı hataen öldürmesi durumunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: "Onların her birine ayrı ayrı kefaret gerekir" demiştir. Hasen, İkrime, en-Nehaî, Hâris el-Uklî, Mâlik, es-Sevrî ve eş-Şâfiî...
وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: عَلَيْهِمْ كُلُّهُمْ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ، هَكَذَا قَالَ أَبُو ثَوْرٍ، وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ. وَفَرَّقَ الزُّهْرِيُّ بَيْنَ الْعِتْقِ وَالصَّوْمِ، فَقَالَ فِي الْجَمَاعَةِ يَرْمُونَ بِالْمَنْجَنِيقِ فَيَقْتُلُونَ رَجُلًا: عَلَيْهِمْ كُلُّهُمْ عِتْقُ رَقَبَةٍ، وَإِنْ كَانُوا لَا يَجِدُونَ فَعَلَى كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ صَوْمُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ. السَّادِسَةُ رَوَى النَّسَائِيُّ: أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ إِسْحَاقَ الْمَرْوَزِيُّ ثِقَةٌ قال حدثني خَالِدُ بْنُ خِدَاشٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ بَشِيرِ بْنِ الْمُهَاجِرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (قَتْلُ الْمُؤْمِنِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ زَوَالِ الدُّنْيَا). وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَوَّلُ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلَاةُ وَأَوَّلُ مَا يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فِي الدِّمَاءِ). وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ ابن مُطْعِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سأله سَائِلٌ فَقَالَ: يَا أَبَا الْعَبَّاسِ، هَلْ لِلْقَاتِلِ تَوْبَةٌ؟ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ كَالْمُتَعَجِّبِ مِنْ مَسْأَلَتِهِ: مَاذَا تَقُولُ! مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا. ثُمَّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَيْحَكَ! أَنَّى لَهُ تَوْبَةٌ! سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ ﷺ يَقُولُ: (يَأْتِي الْمَقْتُولُ مُعَلِّقًا رَأْسَهُ بِإِحْدَى يَدَيْهِ مُتَلَبِّبًا قاتله بيده الأخرى تشخب أو داجة دَمًا حَتَّى يُوقَفَا فَيَقُولُ الْمَقْتُولُ لِلَّهِ ﷾ رَبِّ هَذَا قَتَلَنِي فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْقَاتِلِ تَعِسْتَ وَيُذْهَبُ بِهِ إِلَى النَّارِ (. وَعَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) ما نازلت ربي في شي مَا نَازَلْتُهُ فِي قَتْلِ الْمُؤْمِنِ فَلَمْ يُجِبْنِي (. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَاتِلِ الْعَمْدِ هَلْ له من توبة؟ فروى البخاري عن سعيد ابن جُبَيْرٍ قَالَ: اخْتَلَفَ فِيهَا أَهْلُ الْكُوفَةِ، فَرَحَلْتُ فِيهَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا فَقَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ) هِيَ آخِرُ مَا نَزَلَ وَمَا نسخها شي. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْهُ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ هَلْ لِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا مِنْ تَوْبَةٍ؟ قَالَ: لَا. وَقَرَأْتُ عَلَيْهِ الْآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ: (وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ قَالَ: هَذِهِ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ نَسَخَتْهَا آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خالدا فيها وغضب الله عليه). وروي
...[ve] Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve re'y ehli [de bu görüştedir]. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Onların hepsine birden tek bir kefâret gerekir. Ebû Sevr böyle demiştir; bu [görüş] el-Evzâî'den de nakledilmiştir. ez-Zührî ise köle azat etmek ile oruç tutmak arasını ayırmış ve mancınıkla atış yapıp bir adamı öldüren bir topluluk hakkında şöyle demiştir: Hepsinin üzerine [müştereken] bir köle azat etmek gerekir; şayet bulamazlarsa her birinin üzerine peş peşe iki ay oruç tutmak gerekir. Altıncı [Mesele]: Nesâî rivayet etmiştir: Bize el-Hasen b. İshâk el-Mervezî -ki sika (güvenilir) biridir- haber verdi, dedi ki: Bana Hâlid b. Hıdâş rivayet etti, dedi ki: Bize Hâtim b. İsmâîl, Beşîr b. el-Muhâcir'den, o Abdullah b. Büreyde'den, o da babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir müminin öldürülmesi, Allah katında dünyanın yok olmasından daha büyüktür.» Abdullah'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kulun [kıyamet günü] hesaba çekileceği ilk şey namazdır; insanlar arasında hükme bağlanacak ilk şey ise kan davalarıdır.» İsmâîl b. İshâk'ın Nâfi' b. Cübeyr b. Mut'ım'dan, onun da Abdullah b. Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bir adam ona soru sorup: "Ey Ebü'l-Abbâs! Katil için tövbe var mıdır?" dedi. İbn Abbâs onun bu sorusuna şaşırarak: "Ne diyorsun sen!" diye iki veya üç defa [tekrar etti]. Sonra İbn Abbâs şöyle dedi: "Yazık sana! Onun için tövbe nerede! Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Öldürülen kimse, bir eliyle başını tutmuş, diğer eliyle de katilinin yakasına yapışmış, şahdamarları kan fışkırır vaziyette getirilir; nihayet huzurda durdurulurlar. Bunun üzerine maktul, izzet ve celâl sahibi Allah'a: 'Rabbim! Bu beni öldürdü' der. Allah Teâlâ da katile: 'Helak olasın/yüzün üstü düşesin!' buyurur ve o cehenneme götürülür.»" el-Hasen'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müminin öldürülmesi hususunda Rabbime müracaat ettiğim/ısrarla yalvardığım kadar hiçbir konuda müracaat etmedim de [Rabbim bu hususta katilin affı için] bana icabet etmedi.» Yedinci [Mesele]: İlim adamları, kasten adam öldüren kimse için tövbe olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Buhârî'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kûfe ehli bu konuda ihtilaf etti. Bunun üzerine ben de bu mesele için İbn Abbâs'a gittim ve ona bunu sordum. Şöyle dedi: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ } “Kim bir mümini kasten öldürürse onun cezası cehennemdir...” ayeti inmiştir; bu [bu hususta] inen en son ayettir ve onu hiçbir şey neshetmemiştir. Nesâî'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a bir mümini kasten öldüren kimse için tövbe olup olmadığını sordum; "Hayır" dedi. Ben de ona Furkān suresindeki { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayetini okudum. O şöyle dedi: "Bu Mekkî bir ayettir, onu Medenî olan: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ } “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir ve Allah ona gazap etmiştir...” ayeti neshetmiştir." [Zeyd b. Sâbit'ten de...]
عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوُهُ، وَإِنَّ آيَةَ النِّسَاءِ نَزَلَتْ بَعْدَ آيَةِ الْفُرْقَانِ بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَفِي رِوَايَةٍ بِثَمَانِيَةِ أَشْهُرٍ، ذَكَرَهُمَا النَّسَائِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ. وَإِلَى عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ هَذِهِ الْأَخْبَارِ عَنْ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ذَهَبَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَقَالُوا: هَذَا مُخَصِّصٌ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) وَرَأَوْا أَنَّ الْوَعِيدَ نَافِذٌ حَتْمًا عَلَى كُلِّ قَاتِلٍ، فَجَمَعُوا بَيْنَ الْآيَتَيْنِ بِأَنْ قَالُوا: التَّقْدِيرُ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ إِلَّا مَنْ قَتَلَ عَمْدًا. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ- وَهُوَ أَيْضًا مَرْوِيٌّ عَنْ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ- إِلَى أَنَّ لَهُ تَوْبَةً. رَوَى يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو مَالِكٍ الْأَشْجَعِيُّ عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ أَلِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا تَوْبَةٌ؟ قَالَ: لَا، إِلَّا النَّارَ، قَالَ: فَلَمَّا ذَهَبَ قَالَ لَهُ جُلَسَاؤُهُ: أَهَكَذَا كُنْتَ تُفْتِينَا؟ كُنْتَ تُفْتِينَا أَنَّ لِمَنْ قَتَلَ تَوْبَةً مَقْبُولَةً، قَالَ: إِنِّي لا حسبه رَجُلًا مُغْضَبًا يُرِيدُ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا. قَالَ: فَبَعَثُوا فِي إِثْرِهِ فَوَجَدُوهُ كَذَلِكَ. وَهَذَا مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَهُوَ الصَّحِيحُ، وَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَخْصُوصَةٌ، وَدَلِيلُ التَّخْصِيصِ آيَاتٌ وَأَخْبَارٌ. وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي مَقِيسِ بْنِ ضبابة، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ قَدْ أَسْلَمَ هُوَ وَأَخُوهُ هشام بن ضبابة، فَوَجَدَ هِشَامًا قَتِيلًا فِي بَنِي النَّجَّارِ فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ، فَكَتَبَ لَهُ إِلَيْهِمْ أَنْ يَدْفَعُوا إِلَيْهِ قَاتِلَ أَخِيهِ وَأَرْسَلَ مَعَهُ رَجُلًا مِنْ بَنِي فِهْرٍ، فَقَالَ بَنُو النَّجَّارِ: وَاللَّهِ مَا نَعْلَمُ لَهُ قَاتِلًا وَلَكِنَّا نُؤَدِّي الدِّيَةَ، فَأَعْطَوْهُ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ، ثُمَّ انْصَرَفَا رَاجِعَيْنِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَعَدَا مَقِيسٌ عَلَى الْفِهْرِيِّ فَقَتَلَهُ بِأَخِيهِ وَأَخَذَ الْإِبِلَ وَانْصَرَفَ إِلَى مَكَّةَ كَافِرًا مُرْتَدًّا، وَجَعَلَ يُنْشِدُ:
Zeyd b. Sâbit'ten de benzeri rivayet edilmiştir; Nisâ suresindeki ayet, Furkān suresindeki ayetten altı ay sonra, bir rivayette ise sekiz ay sonra inmiştir. Bu iki rivayeti de Nesâî, Zeyd b. Sâbit'ten zikretmiştir. Zeyd ve İbn Abbâs'tan gelen bu rivayetlerle birlikte bu ayetin umumî oluşu görüşünü Mu'tezile benimsemiş ve şöyle demişlerdir: Bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğunun umumunu tahsis eder. Onlar, bu tehdidin (vaîd) her katil için kesin olarak uygulanacağı görüşündedirler. İki ayetin arasını ise şöyle uzlaştırmışlardır: Takdiri; 'Kasten öldüren hariç olmak üzere, bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar' şeklindedir. Aralarında Abdullah b. Ömer'in de bulunduğu bir grup âlim ise —ki bu görüş Zeyd ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir— katil için tevbe olduğu görüşüne varmışlardır. Yezîd b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Mâlik el-Eşcaî, Sa'd b. Ubeyde'den naklen haber verdi; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a bir adam gelip: 'Bir mümini kasten öldüren kimse için tevbe var mıdır?' diye sordu. O: 'Hayır, sadece cehennem vardır' dedi. [Adam] gidince mecliste oturanlar ona: 'Bize böyle fetva vermiyordun! Kasten öldürenin tevbesinin kabul edileceği yönünde fetva veriyordun' dediler. [İbn Abbâs] dedi ki: 'Ben onun bir mümini öldürmek isteyen öfkeli bir adam olduğunu anladım.' [Râvi] dedi ki: Arkasından adam gönderip baktılar ve durumun gerçekten öyle olduğunu gördüler. Ehl-i Sünnet'in mezhebi budur ve doğru olan da budur; bu ayet tahsis edilmiştir ve tahsisin delili birçok ayet ve haberlerdir. Âlimler, bu ayetin Makīs b. Subâbe hakkında indiği hususunda icmâ etmişlerdir. Şöyle ki: Kendisi ve kardeşi Hişâm b. Subâbe Müslüman olmuşlardı. [Makīs] kardeşi Hişâm'ı Benî Neccâr yurdunda öldürülmüş olarak buldu ve durumu Peygamber'e ﷺ bildirdi. Bunun üzerine [Resûlullah], kardeşinin katilini kendisine teslim etmeleri için Benî Neccâr'a mektup yazdı ve onunla birlikte Benî Fihr'den bir adam gönderdi. Benî Neccâr: 'Vallahi onun katilini bilmiyoruz; fakat diyetini öderiz' dediler ve ona yüz deve verdiler. Sonra ikisi Medine'ye dönmek üzere yola çıktılar. Yolda Makīs, Fihrî olan adama saldırıp kardeşine karşılık onu öldürdü; develeri alıp kâfir ve mürted olarak Mekke'ye döndü ve şu şiiri söylemeye başladı:
قَتَلْتُ بِهِ فِهْرًا وَحَمَّلْتُ عَقْلَهُ ... سَرَاةَ بَنِي النَّجَّارِ أَرْبَابَ فَارِعِ
Onun yerine Fihrî'yi öldürdüm ve diyetini de yükledim... Benî Neccâr'ın ileri gelenlerine, Fâri' sahiplerine
حَلَلْتُ بِهِ وَتْرِي وَأَدْرَكْتُ ثَوْرَتِي ... وَكُنْتُ إِلَى الْأَوْثَانِ أَوَّلَ رَاجِعِ
Onunla kan davamı hallettim ve intikamımı aldım... Putlara ilk geri dönen de ben oldum.
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا أُؤَمِّنُهُ فِي حِلٍّ وَلَا حَرَمٍ). وَأَمَرَ بِقَتْلِهِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِالْكَعْبَةِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا بِنَقْلِ أَهْلِ التَّفْسِيرِ وَعُلَمَاءِ الدِّينِ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، ثُمَّ لَيْسَ الْأَخْذُ بِظَاهِرِ الْآيَةِ بِأَوْلَى مِنَ الْأَخْذِ بِظَاهِرِ قوله:
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا أُؤَمِّنُهُ فِي حِلٍّ وَلَا حَرَمٍ » «Onu ne Harem dışında ne de Harem bölgesinde güvende kılmam!» buyurdu ve Mekke'nin fethi günü, Kâbe'nin örtüsüne tutunmuş vaziyetteyken öldürülmesini emretti. Bu husus tefsir ehlinin ve din âlimlerinin nakliyle sabit olduğuna göre, [ilgili hükmün] Müslümanlara hamledilmesi uygun olmaz. Kaldı ki bu ayetin zahirini esas almak, [Yüce Allah'ın] şu buyruğunun zahirini esas almaktan daha evlâ değildir:
(إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ (وَقَوْلُهُ تَعَالَى:) وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ (وَقَوْلُهُ:) وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ (. وَالْأَخْذُ بِالظَّاهِرَيْنِ تَنَاقُضٌ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّخْصِيصِ. ثُمَّ إِنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ آيَةِ (الْفُرْقَانِ) وَهَذِهِ الْآيَةِ مُمْكِنٌ فَلَا نَسْخَ وَلَا تَعَارُضَ، وَذَلِكَ أَنْ يُحْمَلَ مُطْلَقُ آيَةِ (النِّسَاءِ) عَلَى مُقَيَّدِ آيَةِ (الْفُرْقَانِ) فَيَكُونُ مَعْنَاهُ فَجَزَاؤُهُ كَذَا إِلَّا مَنْ تَابَ، لَا سِيَّمَا وَقَدِ اتَّحَدَ الْمُوجِبُ وَهُوَ الْقَتْلُ وَالْمُوجَبُ وَهُوَ التَّوَاعُدُ بِالْعِقَابِ. وَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَكَثِيرَةٌ كَحَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ الَّذِي قَالَ فِيهِ: (تُبَايِعُونِي عَلَى أَلَّا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ فَمَنْ وَفَّى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ أَصَابَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَعُوقِبَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَسَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ فَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ»
{ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir”, Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “O, kullarından tevbeyi kabul edendir” buyruğu ve: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğu. Her iki tarafın zahirini almak bir çelişki oluşturur; dolayısıyla mutlaka bir tahsis gereklidir. Ayrıca Furkān suresindeki ayet ile bu ayetin arasını uzlaştırmak mümkündür; dolayısıyla ne nesih ne de bir tearuz (çelişki) söz konusudur. Bu da Nisâ suresindeki mutlak ayetin, Furkān suresindeki mukayyed ayete hamledilmesiyle olur; böylece manası 'Tevbe eden müstesna, cezası işte budur' şeklinde olur. Özellikle hükmün illeti (mûcib) olan öldürme ile hükmün sonucu (mûceb) olan azap tehdidinde birleşilmiş olması bunu gerektirir. Hadislere gelince, bunlar pek çoktur; nitekim Ubâde b. es-Sâmit'in şu hadisi bunlardandır: Resûlullah şöyle buyurmuştur: (Bana Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, zina etmemek, hırsızlık yapmamak ve Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmemek üzere biat ediniz. Sizden kim [sözünde] durursa onun mükâfatı Allah'a aittir. Kim de bunlardan birini işler ve dünyada cezalandırılırsa bu ona kefaret olur. Kim de bunlardan birini işler de Allah onu örterse, onun işi Allah'a kalmıştır; dilerse onu affeder, dilerse ona azap eder).
(. رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ أَخْرَجَهُ الصَّحِيحَانِ. وَكَحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الَّذِي قَتَلَ مِائَةَ نَفْسٍ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ وَابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ وَغَيْرِهِمَا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَخْبَارِ الثَّابِتَةِ. ثُمَّ إِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا مَعَنَا فِي الرَّجُلِ يُشْهَدُ عَلَيْهِ بِالْقَتْلِ، وَيُقِرُّ بِأَنَّهُ قَتَلَ عَمْدًا، وَيَأْتِي السُّلْطَانَ الْأَوْلِيَاءُ فَيُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَيُقْتَلُ قَوَدًا، فَهَذَا غَيْرُ مُتَّبَعٍ فِي الْآخِرَةِ، وَالْوَعِيدُ غَيْرُ نَافِذٍ عَلَيْهِ إِجْمَاعًا عَلَى مُقْتَضَى حَدِيثِ عُبَادَةَ، فَقَدِ انْكَسَرَ عَلَيْهِمْ مَا تَعَلَّقُوا بِهِ مِنْ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ) وَدَخَلَهُ التَّخْصِيصُ بِمَا ذَكَرْنَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْوَجْهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَخْصُوصَةٌ كَمَا بَيَّنَّا، أَوْ تَكُونُ مَحْمُولَةٌ عَلَى مَا حُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مُتَعَمِّدًا [مَعْنَاهُ] مُسْتَحِلًّا لِقَتْلِهِ، فَهَذَا أَيْضًا يَئُولُ إِلَى الْكُفْرِ إِجْمَاعًا. وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ: إِنَّ الْقَاتِلَ فِي الْمَشِيئَةِ تَابَ أَوْ لَمْ يَتُبْ، قَالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ) دَلِيلٌ عَلَى كُفْرِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَغْضَبُ إِلَّا عَلَى كَافِرٍ خَارِجٍ مِنَ الْإِيمَانِ. قُلْنَا: هَذَا وَعِيدٌ، وَالْخُلْفُ فِي الْوَعِيدِ كَرَمٌ، كَمَا قَالَ:
Bunu imamlar rivayet etmiş, Sahîhayn tahriç etmiştir. Yine Ebû Hureyre'nin, yüz kişiyi öldüren adam hakkında Peygamber'den ﷺ rivayet ettiği hadis de böyledir; Müslim Sahîh'inde, İbn Mâce Sünen'inde ve başkaları bunu tahriç etmiştir. Bunlar gibi daha pek çok sahih rivayet bulunmaktadır. Ayrıca onlar [Mu'tezile], aleyhine cinayet şahitliği yapılan, kasten öldürdüğünü itiraf eden ve velilerin sultana başvurmasıyla kendisine had uygulanıp kısasen öldürülen kişi konusunda bizimle icmâ halindedirler; bu kişi ahirette sorumlu tutulmaz ve Ubâde hadisinin gereğince bu tehdit onun hakkında icmâen gerçekleşmez. Böylece Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ } “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası cehennemdir...” buyruğunun umumuna dayanarak ileri sürdükleri delil çökmüş ve zikrettiğimiz üzere tahsise uğramıştır. Durum böyle olunca, açıkladığımız üzere bu ayetin tahsis edilmiş olması esastır; ya da İbn Abbâs'tan nakledildiği üzere buradaki 'kasten' ifadesinin anlamının onu öldürmeyi helal sayarak olduğu şekline hamledilmesidir ki bu da icmâen küfre varır. Bir grup âlim de şöyle demiştir: Katil, tevbe etsin veya etmesin Allah'ın dilemesine (meşîetine) bağlıdır; bunu Ebû Hanîfe ve arkadaşları söylemiştir. Şayet: 'Yüce Allah'ın: { فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ } “Onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş ve onu lanetlemiştir” buyruğu onun küfrüne delildir; zira Allah Teâlâ ancak imandan çıkan bir kâfire gazap eder' denilirse, biz deriz ki: Bu bir tehdittir (vaîd); tehditten vazgeçmek ise cömertliktir (keremdir), nitekim [şair] şöyle demiştir:
وَإِنِّي مَتَى أَوْعَدْتُهُ أَوْ وَعَدْتُهُ ... لَمُخْلِفُ إِيعَادِي وَمُنْجِزُ مَوْعِدِي
Ben, tehdit ettiğimde veya vaatte bulunduğumda... Tehdidimi yerine getirmem, ama vaadimi mutlaka gerçekleştiririm.
وَقَدْ تَقَدَّمَ. جَوَابٌ ثَانٍ- إِنْ جَازَاهُ بِذَلِكَ، أَيْ هُوَ أَهْلٌ لِذَلِكَ وَمُسْتَحِقُّهُ لِعَظِيمِ ذَنْبِهِ. نص على هذا أبو مجلز لا حق بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو صَالِحٍ وَغَيْرُهُمَا. وَرَوَى أَنَسُ بن مالك عن رسول الله
[Bu husus] daha önce geçmişti. İkinci bir cevap: Eğer onu bununla cezalandırırsa [böyledir]; yani o, günahının büyüklüğünden ötürü buna ehildir ve bunu hak etmiştir. Ebû Miclez Lâhık b. Humeyd ile Ebû Sâlih ve diğerleri bunu açıkça ifade etmişlerdir. Enes b. Mâlik de Resûlullah'tan
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ: (إِذَا وَعَدَ اللَّهُ لِعَبْدٍ ثَوَابًا فَهُوَ مُنْجِزُهُ وَإِنْ أو عدله الْعُقُوبَةَ فَلَهُ الْمَشِيئَةُ إِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ وَإِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ). وَفِي هَذَيْنَ التَّأْوِيلَيْنِ دَخَلٌ، أَمَّا الْأَوَّلُ- فَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَفِي هَذَا نَظَرٌ، لِأَنَّ كَلَامَ الرَّبِّ لَا يَقْبَلُ الْخُلْفَ إِلَّا أَنْ يُرَادَ بِهَذَا تَخْصِيصُ الْعَامِّ، فَهُوَ إِذًا جَائِزٌ فِي الْكَلَامِ. وَأَمَّا الثَّانِي- وَإِنْ رُوِيَ أَنَّهُ مَرْفُوعٌ فَقَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْوَجْهُ الْغَلَطُ فيه بين، وقد قال الله عز ح وَجَلَّ: (ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا) ١ وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ: إِنْ جَازَاهُمْ، وَهُوَ خَطَأٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ لِأَنَّ بَعْدَهُ (وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ) وَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى مَعْنَى جَازَاهُ. وَجَوَابٌ ثَالِثٌ- فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ إِنْ لَمْ يَتُبْ وَأَصَرَّ عَلَى الذَّنْبِ حَتَّى وَافَى رَبَّهُ عَلَى الْكُفْرِ بِشُؤْمِ الْمَعَاصِي. وَذَكَرَ هِبَةُ اللَّهِ فِي كِتَابِ (النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ) أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ)، وَقَالَ: هَذَا إِجْمَاعُ النَّاسِ إِلَّا ابْنَ عَبَّاسٍ وَابْنَ عُمَرَ فَإِنَّهُمَا قَالَا هِيَ مُحْكَمَةٌ. وَفِي هَذَا الَّذِي قال نَظَرٌ، لِأَنَّهُ مَوْضِعُ عُمُومٍ وَتَخْصِيصٍ لَا مَوْضِعَ نَسْخٍ، قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. قُلْتُ: هَذَا حَسَنٌ، لِأَنَّ النَّسْخَ لَا يَدْخُلُ الْأَخْبَارَ إِنَّمَا الْمَعْنَى فَهُوَ يَجْزِيهِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ فِي (مَعَانِي الْقُرْآنِ) لَهُ: الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ أَهْلِ النَّظَرِ أَنَّهُ مُحْكَمٌ وَأَنَّهُ يُجَازِيهِ إِذَا لَمْ يَتُبْ، فَإِنْ تَابَ فَقَدْ بَيَّنَ أَمْرَهُ بِقَوْلِهِ: (وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ) فَهَذَا لَا يَخْرُجُ عَنْهُ، وَالْخُلُودُ لَا يَقْتَضِي الدَّوَامَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ) الْآيَةَ. وَقَالَ تَعَالَى: (يَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ). وَقَالَ زهير:
sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Allah bir kula mükâfat vaat ettiği zaman onu mutlaka yerine getirir. Bir kula ceza tehdidinde bulunduğu zaman ise meşîet O'na aittir; dilerse onu cezalandırır, dilerse bağışlar). Bu iki teville ilgili itirazlar vardır: Birincisine gelince; Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Bunda tereddüt vardır; zira Rabbin kelamı hilaf (sözünden dönme) kabul etmez, meğerki bununla umumun tahsisi kastedilmiş olsun; bu takdirde kelamda caizdir.' İkincisine gelince; merfû olarak rivayet edilmiş olsa bile en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu yaklaşımın hatası açıktır. Nitekim Allah Azze ve Celle: { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا } “İşte inkâr etmelerinden ötürü onların cezası cehennemdir” buyurmuştur; hiç kimse 'şayet onları cezalandırırsa' dememiştir. Üstelik bu, Arap dili açısından da yanlıştır; zira devamında: { وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ } “Allah ona gazap etmiştir” buyrulmaktadır ve bu da 'onu cezalandırdı' manasına hamledilir.' Üçüncü cevap: Tevbe etmez ve günahların uğursuzluğu sebebiyle küfür üzere Rabbine kavuşuncaya kadar günahta ısrar ederse cezası cehennemdir. Hibetullah, en-Nâsih ve'l-Mensûh adlı kitabında bu ayetin Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğu ile mensuh olduğunu zikretmiş ve şöyle demiştir: 'İbn Abbâs ve İbn Ömer hariç insanların icmâı budur; zira o ikisi bu ayetin muhkem olduğunu söylemişlerdir.' Onun bu söylediğinde eleştirilecek yön vardır; zira burası nesih yeri değil, umum ve husus (tahsis) yeridir; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Ben derim ki: Bu güzel bir tespittir; zira haberlere nesih girmez, buradaki mana 'O onu cezalandırır' demektir. en-Nehhâs, Meâni'l-Kur'ân adlı eserinde şöyle demiştir: 'İlim ve nazar ehlinin yanındaki görüş, bu ayetin muhkem olduğu ve tevbe etmediği takdirde onu cezalandıracağı yönündedir. Şayet tevbe ederse, O'nun şu buyruğuyla durumu açıklanmıştır: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } “Şüphesiz ben tevbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım”. Dolayısıyla bu hükmün dışına çıkılmaz. Huld (ebediyet) ise mutlak devamlılığı gerektirmez. Nitekim Yüce Allah: { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ } “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik” ayetini buyurmuştur. Yine Yüce Allah: { يَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ } “Malının kendisini ebedî kıldığını sanır” buyurmuştur. Züheyr de şöyle demiştir:
وَلَا خَالِدًا إِلَّا الْجِبَالَ الرَّوَاسِيَا
Ve ebedî kalan hiçbir şey yoktur, sarsılmaz dağlar müstesna
وَهَذَا كُلُّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخُلْدَ يُطْلَقُ عَلَى غَيْرِ مَعْنَى التَّأْبِيدِ، فَإِنَّ هَذَا يَزُولُ بِزَوَالِ الدُّنْيَا. وَكَذَلِكَ الْعَرَبُ تَقُولُ: لَأُخَلِّدَنَّ فُلَانًا فِي السِّجْنِ، وَالسِّجْنُ يَنْقَطِعُ وَيَفْنَى، وَكَذَلِكَ الْمَسْجُونُ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمْ فِي الدُّعَاءِ: خَلَّدَ اللَّهُ مُلْكَهُ وَأَبَّدَ أَيَّامَهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا كُلُّهُ لَفْظًا وَمَعْنًى. وَالْحَمْدُ لله.
Bütün bunlar, huld (ebediyet) kelimesinin sonsuzluk (te’bîd) anlamı dışında da kullanıldığına delalet eder; zira bu [dağlar], dünyanın yok olmasıyla yok olacaktır. Nitekim Araplar: "Falancayı mutlaka zindanda ebedî tutacağım" derler; oysa zindan son bulur ve yok olur, zindandaki kişi de böyledir. Yine Arapların dua ederken: "Allah onun mülkünü dâim, günlerini ebedî kılsın" demeleri de bunun gibidir. Bütün bunlar lafız ve mana olarak daha önce geçmişti. Hamd Allah’a mahsustur.
[سورة النساء (٤): آية ٩٤]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 94]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤) } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırın ve size selam verene (veya teslimiyet gösterene), dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak 'Sen mümin değilsin' demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Önceden siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu. Öyleyse iyice araştırın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (94)”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا) هَذَا مُتَّصِلٌ بِذِكْرِ الْقَتْلِ وَالْجِهَادِ. وَالضَّرْبُ: السَّيْرُ فِي الْأَرْضِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: ضَرَبْتُ فِي الْأَرْضِ إِذَا سِرْتُ لِتِجَارَةٍ أَوْ غَزْوٍ أَوْ غَيْرِهِ، مُقْتَرِنَةً بِفِي. وَتَقُولُ: ضَرَبْتُ الْأَرْضَ، دُونَ (فِي) إِذَا قَصَدْتَ قَضَاءَ حَاجَةِ الْإِنْسَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (لَا يَخْرُجُ الرَّجُلَانِ يَضْرِبَانِ الْغَائِطَ يَتَحَدَّثَانِ كَاشِفَيْنِ عَنْ فَرْجَيْهِمَا فَإِنَّ اللَّهَ يَمْقُتُ عَلَى ذَلِكَ). وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَرُّوا فِي سَفَرِهِمْ بِرَجُلٍ مَعَهُ جَمَلٌ وَغُنَيْمَةٌ يَبِيعُهَا فَسَلَّمَ عَلَى الْقَوْمِ وَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، فَحَمَلَ عَلَيْهِ أَحَدُهُمْ فَقَتَلَهُ. فَلَمَّا ذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ شَقَّ عَلَيْهِ وَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ رَجُلٌ فِي غُنَيْمَةٍ لَهُ فَلَحِقَهُ الْمُسْلِمُونَ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غُنَيْمَتَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ إِلَى قَوْلِهِ: (عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا) تِلْكَ الْغُنَيْمَةُ. قَالَ: قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ (السَّلَامَ). فِي غَيْرِ الْبُخَارِيِّ: وَحَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ دِيَتَهُ إِلَى أَهْلِهِ وَرَدَّ عَلَيْهِ غُنَيْمَاتِهِ. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ الْقَاتِلِ وَالْمَقْتُولِ فِي هَذِهِ النَّازِلَةِ، فَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ وَهُوَ فِي سِيَرِ ابْنِ إِسْحَاقَ وَمُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ وَالِاسْتِيعَابِ لِابْنِ عَبْدِ الْبَرِّ أَنَّ الْقَاتِلَ مُحَلِّمُ بْنُ جَثَّامَةَ، وَالْمَقْتُولُ عَامِرُ بْنُ الْأَضْبَطِ فَدَعَا ﵇ عَلَى مُحَلِّمٍ فَمَا عَاشَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا سَبْعًا ثُمَّ دُفِنَ فَلَمْ تَقْبَلْهُ الْأَرْضُ ثُمَّ دُفِنَ فَلَمْ تَقْبَلْهُ ثُمَّ دُفِنَ ثَالِثَةً فَلَمْ تَقْبَلْهُ، فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّ الْأَرْضَ لَا تَقْبَلُهُ أَلْقَوْهُ فِي بَعْضِ تِلْكَ الشِّعَابِ، وَقَالَ ﵇: (إِنَّ الْأَرْضَ لَتَقْبَلُ مَنْ هُوَ شَرُّ مِنْهُ). قَالَ الْحَسَنُ: أَمَا إِنَّهَا تَحْبِسُ مَنْ هُوَ
Bu ayette on bir mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın” buyruğudur. Bu [ayet], öldürme ve cihadın zikredilmesiyle bağlantılıdır. Darb (الضَّرْبُ), yeryüzünde yürümek/yol almak demektir. Araplar ticaret, gazve veya başka bir amaçla yola çıktıklarında “fî” (فِي) harf-i ceriyle bitişik olarak: "ضَرَبْتُ فِي الْأَرْضِ" (Yeryüzünde sefere çıktım/yol aldım) derler. İnsanın abdest bozma/ihtiyacını giderme kastını ifade ettiğinde ise “fî” (فِي) olmaksızın: "ضَرَبْتُ الْأَرْضَ" (Açığa/ihtiyaç gidermeye çıktım) derler. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: « لَا يَخْرُجُ الرَّجُلَانِ يَضْرِبَانِ الْغَائِطَ يَتَحَدَّثَانِ كَاشِفَيْنِ عَنْ فَرْجَيْهِمَا فَإِنَّ اللَّهَ يَمْقُتُ عَلَى ذَلِكَ » «İki kişi avret yerlerini açarak ve konuşarak abdest bozmaya çıkmasın; çünkü Allah bundan dolayı gazap eder.» Bu ayet, seferleri sırasında beraberinde bir devesi ve satmakta olduğu küçük bir davar sürüsü bulunan bir adama rastlayan bir grup Müslüman hakkında inmiştir. Adam topluluğa selam vermiş ve: "Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh" demiştir. Fakat onlardan biri adamın üzerine yürüyüp onu öldürmüştür. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarılınca bu [olay] kendisine çok ağır gelmiş ve ayet nazil olmuştur. Buhârî, Atâ yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs dedi ki: Bir adam küçük bir davar sürüsünün başındaydı; Müslümanlar ona yetiştiler. Adam: "Es-Selâmu aleyküm" dedi. Onlar adamı öldürüp davarını aldılar. Bunun üzerine Yüce Allah: { عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının geçici menfaatini” buyruğuna kadar olan ayeti indirdi; o [menfaat] söz konusu davar sürüsüydü. [Atâ] dedi ki: İbn Abbâs [ilgili kelimeyi] { السَّلَامَ } (es-selâm) şeklinde okudu. Buhârî dışındaki kaynaklarda: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adamın diyetini ailesine ulaştırdı ve küçük davar sürüsünü de ona (ailesine) iade etti." [şeklinde geçmektedir]. Bu hadisede katil ve maktulün kim olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Çoğunluğun görüşüne göre -ki bu İbn İshâk'ın es-Siyer'inde, Ebû Dâvûd'un el-Musannef'inde ve İbn Abdilberr'in el-İstîâb'ında da yer almaktadır- katil Muhallim b. Cessâme, maktul ise Âmir b. el-Adbt'tır. Peygamber aleyhisselâm Muhallim'e beddua etti; o da bundan sonra ancak yedi [gün] yaşadı. Sonra defnedildi fakat toprak onu kabul etmedi. Sonra [tekrar] defnedildi, toprak onu yine kabul etmedi. Sonra üçüncü defa defnedildi, toprak onu yine kabul etmedi. Toprağın onu kabul etmediğini görünce onu o dağ geçitlerinden birine attılar. Peygamber aleyhisselâm da: « إِنَّ الْأَرْضَ لَتَقْبَلُ مَنْ هُوَ شَرُّ مِنْهُ » «Şüphesiz toprak ondan daha kötü olan kimseyi de kabul eder» buyurdu. Hasan [-ı Basrî] şöyle demiştir: "Bilin ki toprak, ondan daha..."
شَرُّ مِنْهُ وَلَكِنَّهُ وَعَظَ الْقَوْمَ أَلَّا يَعُودُوا. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ [جَيْشًا] مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَقَاتَلُوهُمْ قِتَالًا شَدِيدًا، فَمَنَحُوهُمْ أَكْتَافَهُمْ فَحَمَلَ رَجُلٌ مِنْ لُحْمَتِي عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِالرُّمْحِ فَلَمَّا غَشِيَهُ قَالَ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، إِنِّي مُسْلِمٌ، فَطَعَنَهُ فَقَتَلَهُ، فَأَتَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فقال: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلَكْتُ! قَالَ: (وَمَا الَّذِي صَنَعْتَ)؟ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ، فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي صَنَعَ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (فَهَلَّا شَقَقْتَ عَنْ بَطْنِهِ فَعَلِمْتَ مَا فِي قَلْبِهِ) فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ شَقَقْتُ بَطْنَهُ أَكُنْتُ أَعْلَمُ مَا فِي قَلْبِهِ؟ قَالَ: (لَا فَلَا أَنْتَ قَبِلْتَ مَا تَكَلَّمَ بِهِ وَلَا أَنْتَ تَعْلَمُ مَا فِي قَلْبِهِ). فَسَكَتَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ يَلْبَثْ إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى مَاتَ فَدَفَنَّاهُ، فَأَصْبَحَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ. فَقُلْنَا: لَعَلَّ عَدُوًّا نَبَشَهُ، فَدَفَنَّاهُ ثُمَّ أَمَرْنَا غِلْمَانَنَا يَحْرُسُونَهُ فَأَصْبَحَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ. فَقُلْنَا: لَعَلَّ الْغِلْمَانَ نَعَسُوا، فَدَفَنَّاهُ ثُمَّ حَرَسْنَاهُ بِأَنْفُسِنَا فَأَصْبَحَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ، فَأَلْقَيْنَاهُ فِي بَعْضِ تِلْكَ الشِّعَابِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْقَاتِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَالْمَقْتُولُ مرداس ابن نَهِيكٍ الْغَطَفَانِيُّ ثُمَّ الْفَزَارِيُّ مِنْ بَنِي مُرَّةَ من أهل فدك. وقاله ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ. وَقِيلَ: كَانَ مِرْدَاسُ هَذَا قَدْ أَسْلَمَ مِنَ اللَّيْلَةِ وَأَخْبَرَ بِذَلِكَ أَهْلَهُ، وَلَمَّا عَظَّمَ النَّبِيُّ ﷺ الْأَمْرَ عَلَى أُسَامَةَ حَلَفَ عِنْدَ ذَلِكَ أَلَّا يُقَاتِلَ رَجُلًا يَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَقِيلَ: الْقَاتِلُ أَبُو قَتَادَةَ. وَقِيلَ: أَبُو الدَّرْدَاءِ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ الَّذِي لَفَظَتْهُ الْأَرْضُ حِينَ مَاتَ هُوَ مُحَلِّمٌ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. وَلَعَلَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ جَرَتْ فِي زَمَانٍ مُتَقَارِبٍ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي الْجَمِيعِ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَدَّ عَلَى أَهْلِ الْمُسْلِمِ الْغَنَمَ وَالْجَمَلَ وَحَمَلَ دِيَتَهُ عَلَى طَرِيقِ الِائْتِلَافِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَّ أَمِيرَ تِلْكَ السَّرِيَّةِ رَجُلٌ يُقَالُ: لَهُ غَالِبُ بْنُ فَضَالَةَ اللَّيْثِيُّ. وَقِيلَ: الْمِقْدَادُ. حَكَاهُ السُّهَيْلِيُّ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَبَيَّنُوا) أي تأملوا. و (فَتَبَيَّنُوا) قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ، وَقَالَا: مَنْ أُمِرَ بِالتَّبَيُّنِ فَقَدْ أُمِرَ بالتثبت، يُقَالُ: تَبَيَّنْتُ الْأَمْرَ وَتَبَيَّنَ الْأَمْرُ بِنَفْسِهِ، فَهُوَ مُتَعَدٍّ وَلَازِمٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ (فَتَثَبَّتُوا) مِنَ التَّثَبُّتِ بالثاء مثلثة وبعدها باء بواحدة.
...ondan daha kötüdür; ancak o, [bir daha] böyle bir şeye dönmesinler diye topluluğa vaazda bulunmuştur. Sünen-i İbn Mâce'de İmrân b. Husayn'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Müslümanlardan [bir orduyu] müşriklerin üzerine gönderdi. Onlarla şiddetli bir şekilde savaştılar. Müşrikler arkalarını dönüp kaçtılar (bozguna uğradılar). Benim akrabamdan bir adam, müşriklerden bir adamın üzerine mızrakla hücum etti. Onu kıstırıp üzerine çökünce adam: «Eşhedü en lâ ilâhe illallâh, ben Müslümanım!» dedi; ancak o adamı mızraklayıp öldürdü. [Daha sonra] Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna gelip: «Ey Allah'ın Resûlü, helak oldum!» dedi. Resûlullah: «Ne yaptın ki?» diye bir veya iki defa sordu. O da ne yaptığını haber verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Karnını yarıp da kalbindekini öğrenseydin ya!» buyurdu. Adam: «Ey Allah'ın Resûlü, şayet karnını yarsaydım kalbindekini bilebilir miydim?» deyince, Resûlullah: «Hayır! Böylece ne onun söylediği sözü kabul ettin, ne de kalbindekini bildin» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir şey demeyip sustu. Aradan çok az bir zaman geçmişti ki adam vefat etti. Onu defnettik, sabah olduğunda yeryüzünün üstüne atılmıştı. «Belki bir düşman kabrini açmıştır» dedik ve onu [tekrar] defnettik. Sonra kölelerimize onu nöbetleşe beklemelerini emrettik; sabah olunca yine yeryüzünün üstündeydi. «Herhalde köleler uyuyakaldı» dedik; onu [tekrar] defnedip bizzat kendimiz başında nöbet tuttuk. Fakat sabah olunca yine yeryüzünün üstündeydi. Bunun üzerine onu o dağ geçitlerinden birine attık. Katilin Üsâme b. Zeyd, öldürülenin ise Fedek ehlinden olan Benî Mürre kabilesinden Mirdâs b. Nehîk el-Gatafânî el-Fezârî olduğu da söylenmiştir. Bunu İbnü'l-Kāsım, Mâlik'ten rivayet etmiştir. Denildiğine göre bu Mirdâs o gece Müslüman olmuş ve bunu ailesine de haber vermişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu durumu Üsâme'ye karşı büyütüp [ağır bulunca], Üsâme bundan sonra «Lâ ilâhe illallâh» diyen hiçbir adamla savaşmayacağına yemin etti. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. Katilin Ebû Katâde olduğu da söylenmiştir; Ebû'd-Derdâ olduğu da söylenmiştir. Vefat ettiğinde yeryüzünün dışarı fırlattığı kişinin bahsettiğimiz Muhallim olduğunda ise hiçbir ihtilaf yoktur. Muhtemelen bu hadiseler birbirine yakın zamanlarda cereyan etmiş ve ayet hepsi hakkında nazil olmuştur. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o Müslümanın ailesine davarları ve deveyi geri vermiş, gönüllerini kazanmak maksadıyla diyetini de bizzat üstlenmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Sa'lebî, o seriyyenin komutanının Gālib b. Fadâle el-Leysî adında bir adam olduğunu zikretmiştir. Süheylî'nin aktardığına göre ise Mikdâd olduğu söylenmiştir. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَتَبَيَّنُوا } “iyice araştırın” buyruğu, yani iyice düşünüp taşının demektir. { فَتَبَيَّنُوا } lafzı çoğunluğun kıraatidir; Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim'in tercihi de budur. Onlar şöyle demişlerdir: “Tebeyyün (iyice araştırıp ortaya çıkarma) ile emrolunan kimse, teyit ve teennî ile hareket etmekle (tesebbut) de emrolunmuştur. [Arapçada] hem 'meseleyi araştırıp açığa çıkardım' anlamında 'tebeyyentü'l-emra', hem de 'mesele kendiliğinden açığa çıktı' anlamında 'tebeyyene'l-emru' denilir. Dolayısıyla bu fiil hem geçişli (müteaddî) hem de geçişsiz (lâzım) kullanılır.” Hamze ise üç noktalı 'se' ve ardından tek noktalı 'bâ' ile tesebbut (iyice araştırıp acele etmeme) kökünden gelen { فَتَثَبَّتُوا } şeklinde okumuştur.
وفَتَبَيَّنُوا) فِي هَذَا أَوْكَدُ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَتَثَبَّتُ ولا يتبين. وَفِي (إِذا) مَعْنَى الشَّرْطِ، فَلِذَلِكَ دَخَلَتِ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ (فَتَبَيَّنُوا). وَقَدْ يُجَازَى بِهَا كَمَا قَالَ:
{ فَتَبَيَّنُوا } lafzı bu hususta daha vurguludur; çünkü insan acele etmeyip araştırabilir (yetesebbetu) ama gerçeği apaçık göremeyebilir (lâ yetebeyyenu). { إِذا } edatında şart anlamı bulunduğu için { فَتَبَيَّنُوا } buyruğunun başına 'fâ' (fâ-i cezâ) girmiştir. Tıpkı [şairin] şu sözünde olduğu gibi bazen onunla ceza (şart) manası verilir:
وَإِذَا تُصِبْكَ خَصَاصَةٌ فَتَجَمَّلِ
Sana bir darlık isabet ettiğinde vakarını koru
وَالْجَيِّدُ أَلَّا يُجَازَى بِهَا كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Fasih olan ise şairin dediği gibi onun şart edatı olarak amel etmemesidir:
وَالنَّفْسُ رَاغِبَةٌ إِذَا رَغَّبْتَهَا ... وَإِذَا تُرَدُّ إِلَى قَلِيلٍ تَقْنَعُ
Nefis, onu rağbet ettirdiğin zaman arzular... Az bir şeye döndürüldüğünde ise kanaat eder.
وَالتَّبَيُّنُ التَّثَبُّتُ فِي الْقَتْلِ وَاجِبٌ حَضَرًا وَسَفَرًا وَلَا خِلَافَ فِيهِ، وَإِنَّمَا خُصَّ السَّفَرُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْحَادِثَةَ الَّتِي فِيهَا نَزَلَتِ الْآيَةُ وَقَعَتْ فِي السَّفَرِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً) السَّلَمُ والسلم، والسلام واحد، قاله البخاري. وقرى بِهَا كُلُّهَا. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ (السَّلَامَ). وَخَالَفَهُ أَهْلُ النَّظَرِ فَقَالُوا: (السَّلَمَ) هَاهُنَا أَشْبَهُ، لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الِانْقِيَادِ وَالتَّسْلِيمِ، كَمَا قَالَ ﷿: (فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ) فَالسَّلَمُ الِاسْتِسْلَامُ وَالِانْقِيَادُ. أَيْ لَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى بِيَدِهِ وَاسْتَسْلَمَ لَكُمْ وأظهر دعوتكم لست مؤمنا. وقيل: السلام قوله السَّلَامِ عَلَيْكُمْ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَوَّلِ، لِأَنَّ سَلَامَهُ بِتَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ مُؤْذِنٌ بِطَاعَتِهِ وَانْقِيَادِهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الِانْحِيَازُ وَالتَّرْكُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ [فُلَانٌ [سَلَامٌ إِذَا كَانَ لَا يُخَالِطُ أَحَدًا. وَالسِّلْمُ (بِشَدِّ السِّينِ وَكَسْرِهَا وَسُكُونِ اللَّامِ) الصُّلْحُ. الرَّابِعَةُ- وَرُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّهُ قَرَأَ (لَسْتَ مُؤْمَنًا) بِفَتْحِ الْمِيمِ الثَّانِيةِ، مِنْ آمَنْتَهُ إِذَا أَجَرْتَهُ فَهُوَ مُؤْمَنٌ. الْخَامِسَةُ- وَالْمُسْلِمُ إِذَا لَقِيَ الْكَافِرَ وَلَا عَهْدَ لَهُ جَازَ لَهُ قَتْلُهُ، فَإِنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَمْ يَجُزْ قَتْلُهُ، لِأَنَّهُ قَدِ اعْتَصَمَ بِعِصَامِ الْإِسْلَامِ الْمَانِعِ مِنْ دَمِهِ وَمَالِهِ وَأَهْلِهِ: فَإِنْ قَتَلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ قُتِلَ بِهِ. وَإِنَّمَا سَقَطَ الْقَتْلُ عَنْ هَؤُلَاءِ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ وَتَأَوَّلُوا أَنَّهُ قَالَهَا مُتَعَوِّذًا وَخَوْفًا مِنَ السِّلَاحِ، وَأَنَّ الْعَاصِمَ قَوْلُهَا مُطْمَئِنًّا، فَأَخْبَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهُ عاصم
Öldürme konusunda tebeyyün (iyice araştırmak) ve tesebbüt (ihtiyatlı davranıp hakikati teyit etmek), hem hazarda (yerleşik halde) hem de seferde vaciptir ve bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Ayette özellikle seferin zikredilmesi ise ayetin inmesine sebep olan hadisenin seferde meydana gelmiş olmasındandır. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Size selam verene (veya teslimiyet gösterene), 'Sen mümin değilsin' demeyin” buyruğudur. Buhârî: es-Selem (السَّلَم), es-silm (السِّلْم) ve es-selâm (السَّلَام) aynı manadadır, demiştir. Bunların hepsiyle de kıraat edilmiştir. Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm ise (السَّلَامَ / es-selâm) [kıraatini] tercih etmiştir. Nazariyat ehli (müfessir ve dilciler) ona muhalefet ederek şöyle demişlerdir: "Burada 'es-selem' (السَّلَم) kıraati [anlama] daha uygundur; zira bu, boyun eğmek ve teslim olmak manasındadır. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “[Bunun üzerine] teslim oldular (ve dediler ki): Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk”." Dolayısıyla es-selem; teslim olmak ve inkıyat etmektir (boyun eğmektir). Yani, elini indirip size teslim olan ve davanızı ikrar eden kimseye: "Sen mümin değilsin" demeyin. Bir görüşe göre de es-selâm, onun "es-Selâmü aleyküm" demesidir. Bu da birinci manaya döner; zira onun İslam selamı ile selam vermesi, itaat ve teslimiyetini ilan etmesidir. Bununla [savaştan] çekilip tarafsız kalma ve [çatışmayı] terk etme manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Bir kimse kimseye karışmadığı zaman [filan kimse] selâmdır (bulaşmaz, kendi halindedir) denilir. es-Silm ise (sîn harfinin şeddesi, kesresi ve lâm harfinin sükûnu ile: السِّلْمُ) barış (sulh) demektir. Dördüncü [Mesele]- Ebû Ca'fer'den, ikinci mîm harfinin fethasıyla { لَسْتَ مُؤْمَنًا } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki bu, 'eman verdin / himaye ettin' manasındaki 'âmentehû' (آمَنْتَهُ) fiilinden olup 'kendisine eman verilmiş kişi' demektir. Beşinci [Mesele]- Müslüman bir kimse, aralarında bir ahit (anlaşma) bulunmayan bir kâfirle karşılaştığında onu öldürmesi caizdir. Fakat şayet o kişi "Lâ ilâhe illallâh" derse, artık onu öldürmesi caiz olmaz. Çünkü o, canını, malını ve ailesini koruyan İslam teminatına sığınmıştır. Şayet bundan sonra onu öldürürse, buna karşılık o da [kısasen] öldürülür. Bunlardan (sahabilerden) öldürme cezasının (kısasın) düşmesi ise, onların İslam'ın ilk döneminde olmaları, o kişinin bunu sırf sığınmak ve silahtan korktuğu için söylediğini ve koruyucu olanın ise bunu kalbi mutmain olarak söylemesi olduğunu tevil etmelerinden kaynaklanmıştır. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, o sözün nasıl söylenirse söylensin koruyucu olduğunu bildirmiştir.
كَيْفَمَا قَالَهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ لِأُسَامَةَ: (أَفَلَا شَقَقْتَ عَنْ قَلْبِهِ حَتَّى تَعْلَمَ أَقَالَهَا أَمْ لَا) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. أَيْ تَنْظُرُ أَصَادِقٌ هُوَ فِي قَوْلِهِ أَمْ كَاذِبٌ؟ وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُبِينَ عَنْهُ لِسَانُهُ. وَفِي هَذَا مِنَ الْفِقْهِ بَابٌ عَظِيمٌ، وَهُوَ أَنَّ الْأَحْكَامَ تُنَاطُ بِالْمَظَانِّ وَالظَّوَاهِرِ لَا عَلَى الْقَطْعِ وَاطِّلَاعِ السَّرَائِرِ. السَّادِسَةُ- فَإِنْ قَالَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُقْتَلَ أَيْضًا حَتَّى يُعْلَمَ مَا وَرَاءَ هَذَا، لِأَنَّهُ مَوْضِعُ إِشْكَالٍ. وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ فِي الْكَافِرِ يُوجَدُ فَيَقُولُ: جِئْتُ مُسْتَأْمِنًا أَطْلُبُ الْأَمَانَ: هَذِهِ أُمُورٌ مُشْكِلَةٌ، وَأَرَى أَنْ يُرَدَّ إِلَى مَأْمَنِهِ وَلَا يُحْكَمَ لَهُ بِحُكْمِ الْإِسْلَامِ، لِأَنَّ الْكُفْرَ قَدْ ثَبَتَ لَهُ فَلَا بُدَّ أَنْ يَظْهَرَ مِنْهُ مَا يَدُلُّ عَلَى قَوْلِهِ، وَلَا يَكْفِي أَنْ يَقُولَ أَنَا مُسْلِمٌ وَلَا أَنَا مُؤْمِنٌ وَلَا أَنْ يُصَلِّيَ حَتَّى يَتَكَلَّمَ بِالْكَلِمَةِ الْعَاصِمَةِ الَّتِي عَلَّقَ النَّبِيُّ ﷺ الْحُكْمَ بِهَا عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: (أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ). السَّابِعَةُ- فَإِنْ صَلَّى أَوْ فَعَلَ فِعْلًا مِنْ خَصَائِصِ الْإِسْلَامِ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ عُلَمَاؤُنَا، فَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: نَرَى أَنَّهُ لَا يَكُونُ بِذَلِكَ مُسْلِمًا، أَمَّا أَنَّهُ يُقَالُ لَهُ: مَا وَرَاءُ هَذِهِ الصَّلَاةِ؟ فَإِنْ قَالَ: صَلَاةُ مُسْلِمٍ، قِيلَ لَهُ: قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَإِنْ قَالَهَا تَبَيَّنَ صِدْقُهُ، وَإِنْ أَبَى عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ تَلَاعُبٌ، وَكَانَتْ عِنْدَ مَنْ يَرَى إِسْلَامَهُ رِدَّةً، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ كُفْرٌ أَصْلِيٌّ لَيْسَ بِرِدَّةٍ. وَكَذَلِكَ هَذَا الَّذِي قَالَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، يُكَلَّفُ الْكَلِمَةَ، فَإِنْ قَالَهَا تَحَقَّقَ رَشَادُهُ، وَإِنْ أَبَى تَبَيَّنَ عِنَادُهُ وَقُتِلَ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ (فَتَبَيَّنُوا) أَيِ الْأَمْرَ الْمُشْكِلَ، أَوْ (تَثَبَّتُوا) وَلَا تَعْجَلُوا الْمَعْنَيَانِ سَوَاءٌ. فَإِنْ قَتَلَهُ أَحَدٌ فَقَدْ أَتَى مَنْهِيًّا عَنْهُ. فَإِنْ قِيلَ: فَتَغْلِيظُ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى مُحَلِّمٍ، وَنَبْذُهُ مِنْ قَبْرِهِ كَيْفَ مَخْرَجُهُ؟ قُلْنَا: لِأَنَّهُ عَلِمَ مِنْ نِيَّتِهِ أَنَّهُ لَمْ يُبَالِ بِإِسْلَامِهِ فَقَتَلَهُ مُتَعَمِّدًا لِأَجْلِ الْحِنَةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا) أَيْ تَبْتَغُونَ أَخْذَ مَالِهِ: وَيُسَمَّى مَتَاعُ الدُّنْيَا عَرَضًا لِأَنَّهُ عَارِضٌ زَائِلٌ غَيْرُ ثَابِتٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ جَمِيعُ مَتَاعِ] الْحَيَاةِ [الدُّنْيَا عَرَضٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَمِنْهُ: (الدُّنْيَا عَرَضٌ حَاضِرٌ يأكل منها البر والفاجر).
...onu nasıl söylerse söylesin [durum böyledir]. İşte bu sebeple [Peygamber] Üsâme'ye: «Onu [gerçekten] söyleyip söylemediğini bilesin diye kalbini mi yarıp baktın?» buyurmuştur. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Yani sözünde samimi midir yoksa yalancı mıdır diye bakar [mısın]? Bu ise [insan için] imkânsızdır; geriye sadece dilinin ifade ettiği şey kalmıştır. Fıkıhta bu husus büyük bir esastır: Hükümler kesin kanaate ve gizli sırların bilinmesine değil, kuvvetli zanlara ve zahire bağlanır. Altıncı [Mesele]- Eğer [biri]: «Selâmün aleyküm» derse, bunun ardında ne olduğu anlaşılıncaya kadar onun da öldürülmemesi gerekir; zira bu durum kapalıdır (işkallidir). İmam Mâlik, ele geçirilip de «Ben eman dileyerek, güvenlik arayarak geldim» diyen kâfir hakkında şöyle demiştir: «Bunlar müşkül meselelerdir. Kanaatimce o, güvenli olduğu yere geri gönderilmeli, ancak lehine İslâm hükmü verilmemelidir. Çünkü kâfir olduğu sabittir; bu durumda sözünü doğrulayan bir alametin ondan açıkça görülmesi gerekir. Sadece 'Ben müslümanım' veya 'Ben müminim' demesi ya da namaz kılması yetmez; tâ ki Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: «İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum» buyruğunda hükmü kendisine bağladığı canı ve malı koruyan o kelimeyi (kelime-i tevhidi) telaffuz edinceye kadar.» Yedinci [Mesele]- Eğer [bir kâfir] namaz kılsa veya İslâm'a has fiillerden birini yapsa, âlimlerimiz bu hususta ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Kanaatimizce o kimse bu fiille müslüman sayılmaz. Şu var ki ona: 'Bu kıldığın namazın mahiyeti nedir?' diye sorulur. Şayet: 'Müslüman namazıdır' derse, kendisine: 'Lâ ilâhe illallâh de' denilir. Bunu söylerse samimiyeti anlaşılır; diretirse bunun bir aldatmaca ve oyun olduğu anlaşılır. [Böyle bir kimsenin namazla müslüman olduğunu kabul edenlere göre] bu durum dinden dönme (irtidat) sayılır; fakat doğru olan, bunun irtidat değil, asıl küfrün devamı olduğudur.» Aynı şekilde «Selâmün aleyküm» diyen bu kimseye de kelime[-i tevhid] teklif edilir; şayet söylerse hidayete erdiği kesinleşir, diretirse inadı ortaya çıkar ve öldürülür. İşte { فَتَبَيَّنُوا } “İyice araştırıp gerçeği ortaya çıkarın” yani 'müşkül meseleyi aydınlatın' veyahut [diğer kıraate göre] { فَتَثَبَّتُوا } yani 'acele etmeyip kesinleştirin' ayetinin anlamı budur; her iki mana da birdir. Dolayısıyla onu biri öldürürse nehyedilen bir işi işlemiş olur. Şayet: «Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Muhallim'e sert çıkması ve [ölünce] toprağın onu dışarı atmasının izahı nasıldır?» denilirse, deriz ki: Çünkü Peygamber, onun niyetinden İslâm'ına değer vermediğini ve Câhiliye döneminde aralarında bulunan husumet sebebiyle onu kasten öldürdüğünü biliyordu. Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının geçici menfaatini arzuluyorsunuz” buyruğu, yani onun malını almayı arzuluyorsunuz demektir. Dünya metaına, geçici (ârız), zeval bulucu ve kalıcı olmadığı için «araz» (عَرَض) denilmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Dünya [hayatının] bütün metaına râ harfinin fethasıyla 'araz' (عَرَض) denir. Nitekim [hadiste] şöyle geçmektedir: «Dünya hazır bir menfaattir (arazdır); ondan iyi de yer kötü de.»
وَالْعَرْضُ (بِسُكُونِ الرَّاءِ) مَا سِوَى الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ، فَكُلُّ عَرْضٍ عَرَضٌ، وَلَيْسَ كُلُّ عَرَضٍ عَرْضًا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ إِنَّمَا الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ). وَقَدْ أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ هَذَا الْمَعْنَى فَنَظَمَهُ:
Râ'nın sükûnu ile ard (الْعَرْضُ) ise altın ve gümüş (dinar ve dirhem) dışındaki mallardır. Dolayısıyla her ard (عَرْض) bir arazdır (عَرَض), fakat her araz bir ard değildir. Sahîh-i Müslim'de Peygamber'den ﷺ şöyle rivayet edilmiştir: (Zenginlik mal-mülk (araz) çokluğundan ibaret değildir; asıl zenginlik gönül zenginliğidir). Bazı ilim adamları bu manayı alıp şöyle nazmetmişlerdir:
تَقَنَّعْ بِمَا يَكْفِيكَ وَاسْتَعْمِلِ الرِّضَا ... فَإِنَّكَ لَا تَدْرِي أَتُصْبِحُ أَمْ تُمْسِي
Sana yetecek kadarıyla kanaat et ve rıza göster... Zira sabaha mı çıkacaksın akşama mı ereceksin bilemezsin.
فَلَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْمَالِ إِنَّمَا ... يَكُونُ الْغِنَى وَالْفَقْرُ مِنْ قِبَلِ النَّفْسِ
Zira zenginlik mal çokluğundan ibaret değildir... Zenginlik de fakirlik de ancak nefisten (gönülden) gelir.
وَهَذَا يُصَحِّحُ قَوْلَ أَبِي عُبَيْدَةَ: فَإِنَّ الْمَالَ يَشْمَلُ كُلَّ مَا يُتَمَوَّلُ. وَفِي كِتَابِ الْعَيْنِ: الْعَرَضُ مَا نِيلَ مِنَ الدُّنْيَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا) وَجَمْعُهُ عُرُوضٌ. وَفِي الْمُجْمَلِ لابن فارس: والعرض من يَعْتَرِضُ الْإِنْسَانَ مِنْ مَرَضٍ [أَوْ نَحْوِهِ] وَعَرَضُ الدُّنْيَا مَا كَانَ فِيهَا مِنْ مَالٍ قَلَّ أَوْ كَثُرَ. وَالْعَرَضُ مِنَ الْأَثَاثِ مَا كَانَ غَيْرَ نَقْدٍ. وَأَعْرَضَ الشَّيْءُ إِذَا ظَهَرَ وَأَمْكَنَ. وَالْعَرْضُ خِلَافُ الطُّولِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ) عِدَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا يَأْتِي بِهِ عَلَى وَجْهِهِ وَمِنْ حِلِّهِ دُونَ ارْتِكَابِ مَحْظُورٍ، أَيْ فَلَا تَتَهَافَتُوا. (كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ) أَيْ كَذَلِكَ كُنْتُمْ تُخْفُونَ إِيمَانَكُمْ عَنْ قَوْمِكُمْ خَوْفًا مِنْكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ حَتَّى مَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بِإِعْزَازِ الدِّينِ وَغَلَبَةِ الْمُشْرِكِينَ، فَهُمُ الْآنَ كَذَلِكَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي قَوْمِهِ مُتَرَبِّصٌ أَنْ يَصِلَ إِلَيْكُمْ، فَلَا يَصْلُحُ إِذْ وَصَلَ إِلَيْكُمْ أَنْ تَقْتُلُوهُ حَتَّى تَتَبَيَّنُوا أَمْرَهُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمَعْنَى كَذَلِكَ كُنْتُمْ كَفَرَةً (فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) بِأَنْ أَسْلَمْتُمْ فَلَا تُنْكِرُوا أَنْ يَكُونَ هُوَ كَذَلِكَ ثُمَّ يُسْلِمُ لِحِينِهِ حِينَ لَقِيَكُمْ فَيَجِبُ أَنْ تَتَثَبَّتُوا فِي أَمْرِهِ. الْعَاشِرَةُ- اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الْقَوْلُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً). قَالُوا: وَلَمَّا مَنَعَ أَنْ يُقَالَ لِمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَسْتَ مُؤْمِنًا مَنَعَ مِنْ قَتْلِهِمْ بِمُجَرَّدِ الْقَوْلِ. وَلَوْلَا الْإِيمَانُ الَّذِي هُوَ هَذَا الْقَوْلُ لَمْ يَعِبْ قَوْلَهُمْ. قُلْنَا: إِنَّمَا شَكَّ الْقَوْمُ فِي حَالَةِ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ تَعَوُّذًا فَقَتَلُوهُ، وَاللَّهُ لَمْ يَجْعَلْ لِعِبَادِهِ غَيْرَ الْحُكْمِ بِالظَّاهِرِ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: (أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ)
Bu da Ebû Ubeyde'nin şu sözünü doğrulamaktadır: Zira mal, mülk edinilebilen her şeyi kapsar. Kitâbü'l-Ayn'da şöyle denir: el-Araz (الْعَرَضُ), dünyadan elde edilen şeylerdir. Yüce Allah'ın: { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz” buyruğu da bundandır; çoğulu urûz (عُرُوض) gelir. İbn Fâris'in el-Mücmel'inde ise şöyle denir: el-Araz, insana arız olan hastalık [ve benzeri şeylerdir]. Dünya arazı ise az olsun çok olsun dünyada bulunan mallardır. Ev eşyasından araz ise nakit dışındaki menkul mallardır. Bir şey görünüp imkân dâhilinde olduğunda "a'rada'ş-şey'" denir. el-Arz (الْعَرْضُ) ise uzunluğun zıddıdır (en, genişlik). Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “Oysa Allah katında pek çok ganimetler vardır” buyruğu, yasak bir şey işlemeksizin meşru ve helal yoldan elde edilecek şeyler konusunda Yüce Allah'ın bir vaadidir; yani [dünya malı üzerine] üşüşmeyin (hırsa kapılmayın). { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce siz de böyleydiniz” buyruğu ise, [şu demektir]: Allah dinini aziz kılıp müşriklere galip getirmekle size lütufta bulununcaya kadar, canınızdan korktuğunuz için siz de imanınızı kavminizden böyle gizliyordunuz. Şimdi onlar da böyledir; onlardan her biri kavmi içinde size ulaşmayı beklemektedir. Dolayısıyla size ulaştıklarında durumunu iyice araştırmadan onu öldürmeniz doğru olmaz. İbn Zeyd şöyle demiştir: Manası şudur: "Siz de böyle kâfir idiniz, { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah size lütufta bulundu da” Müslüman oldunuz. Dolayısıyla onun da öyle olup sizinle karşılaştığı anda hemen Müslüman olmasını yadırgamayın. Bu sebeple onun durumu hakkında iyice araştırmada bulunmanız gerekir." Onuncu [Mesele]- İmanın sadece sözden ibaret olduğunu söyleyenler, Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Size selâm verene: 'Sen mümin değilsin' demeyin” buyruğuna dayanarak delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: "Lâ ilâhe illallâh" diyene "Sen mümin değilsin" denilmesi yasaklanınca, sırf bu sözden ötürü onların öldürülmesi de yasaklanmış oldu. Eğer bu sözün kendisi olan iman olmasaydı, onların bu sözünü kınamazdı. Biz deriz ki: O topluluk, adamın bu sözü yalnızca canını kurtarmak maksadıyla söylemiş olabileceğinden şüphe etti ve onu öldürdü. Hâlbuki Allah kullarına zahire göre hükmetmekten başka bir yetki vermemiştir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ » «İnsanlarla, 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum.»
وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الْإِقْرَارُ فَقَطْ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَقُولُونَ هَذَا الْقَوْلَ وَلَيْسُوا بِمُؤْمِنِينَ حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي (الْبَقَرَةِ) وَقَدْ كَشَفَ الْبَيَانَ فِي هَذَا قَوْلُهُ ﵇: (أَفَلَا شَقَقْتَ عَنْ قَلْبِهِ)؟ فَثَبَتَ أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الْإِقْرَارُ وَغَيْرُهُ، وَأَنَّ حَقِيقَتَهُ التَّصْدِيقُ بِالْقَلْبِ، وَلَكِنْ لَيْسَ لِلْعَبْدِ طَرِيقٌ إِلَيْهِ إِلَّا مَا سُمِعَ مِنْهُ فَقَطْ. وَاسْتَدَلَّ بِهَذَا أَيْضًا مَنْ قَالَ: إِنَّ الزِّنْدِيقَ تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ إِذَا أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ، قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ الزِّنْدِيقِ وَغَيْرِهِ مَتَى أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي أَوَّلِ الْبَقَرَةِ. وَفِيهَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ مَنَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِنْ بَيْنِ جَمِيعِ الْخَلْقِ بِأَنْ خَصَّهُمْ بِالتَّوْفِيقِ، وَالْقَدَرِيَّةُ تَقُولُ: خَلَقَهُمْ كُلُّهُمْ لِلْإِيمَانِ. وَلَوْ كَانَ كَمَا زَعَمُوا لَمَا كَانَ لِاخْتِصَاصِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْمِنَّةِ مِنْ بَيْنِ الْخَلْقِ مَعْنًى. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَبَيَّنُوا) أَعَادَ الْأَمْرَ بِالتَّبْيِينِ لِلتَّأْكِيدِ. (إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) تَحْذِيرٌ عَنْ مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ، أَيِ احْفَظُوا أنفسكم وجنبوها الزلل الموبق لكم.
Bunda imanın yalnızca ikrardan ibaret olduğuna dair bir delil yoktur; görmez misin ki münafıklar da Bakara suresinde daha önce açıklandığı üzere bu sözü söylüyorlardı ama mümin değillerdi. Aleyhisselâm'ın: (Kalbini yarıp baktın mı?) buyruğu bu konudaki açıklamayı netleştirmiştir. Böylece imanın sadece ikrardan ibaret olmayıp başka şeyleri de kapsadığı, hakikatinin ise kalple tasdik olduğu sabit olmuştur; ne var ki kulun buna ulaşmasının, adamdan işitilen sözden başka bir yolu yoktur. Zındığın İslam'ı açığa vurduğunda tevbesinin kabul edileceğini söyleyenler de bu ayeti delil getirmişlerdir; demişlerdir ki: Çünkü Yüce Allah, İslam'ı açığa vurduğunda zındık ile başkası arasında bir ayrım yapmamıştır. Bu konudaki açıklama Bakara suresinin başında geçmişti. Bu ayette Kaderiyye'ye de bir reddiye vardır; zira Allah Teâlâ, bütün yaratılmışlar arasından müminleri muvaffakiyet ile seçip onlara lütufta bulunduğunu haber vermiştir. Kaderiyye ise: 'Allah hepsini iman için yarattı' der. Şayet onların iddia ettiği gibi olsaydı, yaratılmışlar arasından müminlerin bu nimete mahsus kılınmasının bir anlamı kalmazdı. On birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَتَبَيَّنُوا } “İyice araştırın” buyruğu, tekit amacıyla araştırmayı tekrar emretmiştir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu ise Allah'ın emrine muhalefetten bir sakındırmadır; yani kendinizi koruyun ve sizi helak edecek günahlardan uzak tutun demektir.
[سورة النساء (٤): الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[Nisâ Suresi (4): Ayetler 95-96]
لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦)
{ لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦) } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihat edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihat edenleri derece bakımından oturanlara üstün kılmıştır. Bununla beraber Allah her birine en güzel olanı (cenneti) vaat etmiştir. Allah, cihat edenleri oturanlara karşı büyük bir mükâfatla, kendisinden dereceler, bağışlanma ve rahmetle üstün kılmıştır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (95-96)”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى (لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَيْهَا. ثُمَّ قَالَ: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) وَالضَّرَرُ الزَّمَانَةُ. رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِأَبِي دَاوُدَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: كُنْتُ إِلَى جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَغَشِيَتْهُ السَّكِينَةُ فَوَقَعَتْ فخذ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى فخذي، فما وجدت ثقل شي
Bunda beş mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden oturanlar bir olmaz” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Bedir'e katılmayıp oturanlar ile Bedir'e çıkanlar bir olmaz. Daha sonra: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “Özür sahibi olanlar müstesna” buyurmuştur. Darar (الضَّرَرُ), kötürümlük/özürlülük demektir. İmamların rivayet ettiğine göre -lafız Ebû Dâvûd'a aittir- Zeyd b. Sâbit [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: “Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydım. Kendisini sekînet hâli bürüdü ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem uyluğu benim uyluğumun üzerine düştü. Ben hiçbir şeyin ağırlığını...
أَثْقَلَ مِنْ فَخِذِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ: (اكْتُبْ) فَكَتَبْتُ فِي كَتِفٍ (لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَقَامَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ- وَكَانَ رَجُلًا أَعْمَى- لَمَّا سَمِعَ فَضِيلَةَ الْمُجَاهِدِينَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَكَيْفَ بِمَنْ لَا يَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَلَمَّا قَضَى كَلَامَهُ غَشِيَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ السَّكِينَةُ فَوَقَعَتْ فَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي، وَوَجَدْتُ مِنْ ثِقَلِهَا فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيةِ كَمَا وَجَدْتُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (اقْرَأْ يَا زَيْدُ) فَقَرَأْتُ (لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) الْآيَةَ كُلَّهَا. قَالَ زَيْدٌ: فَأَنْزَلَهَا اللَّهُ وَحْدَهَا فَأَلْحَقْتُهَا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لِكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مُلْحَقِهَا عِنْدَ صَدْعٍ فِي كَتِفٍ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ مِقْسَمٍ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: (لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَى بَدْرٍ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: أَهْلُ الضَّرَرِ هُمْ أَهْلُ الْأَعْذَارِ إِذْ قَدْ أَضَرَّتْ بِهِمْ حَتَّى مَنَعَتْهُمُ الْجِهَادَ. وَصَحَّ وَثَبَتَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ ﵇ قَالَ- وَقَدْ قَفَلَ مِنْ بَعْضِ غَزَوَاتِهِ: (إِنَّ بِالْمَدِينَةِ رِجَالًا مَا قَطَعْتُمْ وَادِيًا وَلَا سِرْتُمْ مَسِيرًا إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ أُولَئِكَ قَوْمٌ حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ). فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ صَاحِبَ الْعُذْرِ يُعْطَى أَجْرُ الْغَازِي، فَقِيلَ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَجْرُهُ مُسَاوِيًا، وَفِي فَضْلِ اللَّهِ مُتَّسَعٌ، وَثَوَابُهُ فَضْلٌ لَا اسْتِحْقَاقٌ، فَيُثِيبُ عَلَى النِّيَّةِ الصادقة مالا يُثِيبُ عَلَى الْفِعْلِ. وَقِيلَ: يُعْطَى أَجْرَهُ مِنْ غَيْرِ تَضْعِيفٍ فَيَفْضُلُهُ الْغَازِي بِالتَّضْعِيفِ لِلْمُبَاشَرَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ- إِنْ شَاءَ اللَّهُ- لِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ فِي ذَلِكَ (إِنَّ بِالْمَدِينَةِ رِجَالًا) وَلِحَدِيثِ أَبِي كَبْشَةَ الْأَنْمَارِيِّ قَوْلُهُ ﵇ (إِنَّمَا الدُّنْيَا لِأَرْبَعَةِ نَفَرٍ) الْحَدِيثَ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ (آلِ عِمْرَانَ). وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى مَا وَرَدَ فِي الْخَبَرِ (إِذَا مَرِضَ الْعَبْدُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى اكْتُبُوا لِعَبْدِي مَا كَانَ يَعْمَلُهُ فِي الصِّحَّةِ إِلَى أَنْ يَبْرَأَ أو أقبضه إلي).
[...Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem uyluğundan] daha ağır [bir şey görmedim]. Sonra üzerinden bu hal kalktı ve: «Yaz» buyurdu. Ben de bir kürek kemiğine: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Müminlerden oturanlar ile Allah yolunda cihad edenler bir olmaz” ayetini sonuna kadar yazdım. Mücahidlerin faziletini işitince âmâ bir adam olan İbn Ümmi Mektûm ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Müminlerden cihada güç yetiremeyen kimselerin durumu ne olacak?” dedi. Sözünü bitirince Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yine sekînet kapladı ve uyluğu uyluğumun üzerine düştü; ikinci defasında da onun ağırlığından ilk seferinde hissettiğim gibi hissettim. Sonra Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinden bu hal kalktı ve: «Oku ey Zeyd!» buyurdu. Ben de: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden oturanlar bir olmaz” kısmını okudum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “Özür sahipleri müstesna”» buyurdu [ve] ayetin tamamını [okudu]. Zeyd dedi ki: “Allah bu kısmı tek başına indirdi, ben de onu ekledim. Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, kürek kemiğindeki bir yarığın yanına onu eklediğim yeri sanki şu an görüyor gibiyim.” Buhârî'de Abdullah b. el-Hâris'in azatlısı Miksem'den rivayet edildiğine göre o, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işitmiştir: “{ لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } Bedir'e katılmayıp oturanlar ile Bedir'e çıkanlar bir olmaz.” İlim adamları şöyle demiştir: Özür sahipleri (ehlü'd-darar), kendilerine cihadı engelleyecek derecede sıkıntı ve hastalık isabet eden mazeret sahipleridir. Sahih ve sabit olan rivayette bildirildiğine göre o aleyhisselâm gazvelerinin birinden dönerken şöyle buyurmuştur: « إِنَّ بِالْمَدِينَةِ رِجَالًا مَا قَطَعْتُمْ وَادِيًا وَلَا سِرْتُمْ مَسِيرًا إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ أُولَئِكَ قَوْمٌ حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ » «Medine'de öyle kimseler vardır ki, siz hiçbir vadi aşmadınız ve hiçbir yolda yürümediniz ki onlar da sizinle birlikte olmasınlar. Onlar mazeretin alıkoyduğu kimselerdir.» Bu rivayet, mazeret sahibine gazi sevabı verileceğini iktiza etmektedir. Denildi ki: Onun ecrinin eşit olması muhtemeldir; Allah'ın lütfu geniştir ve O'nun mükafatı bir hak ediş değil, bir lütuftur. Dolayısıyla samimi niyete, bazen fiile vermediği mükafatı verir. Şöyle de denilmiştir: Ona ecri katlanmaksızın verilir; gazi ise bizzat fiili işlemesi sebebiyle kat kat mükafat ile ondan üstün olur. Doğrusunu Allah bilir. Ben derim ki: Birinci görüş -inşallah- daha sahihtir; zira bu husustaki sahih hadis «Medine'de öyle kimseler vardır ki...» buyruğudur ve Ebû Kebşe el-Enmârî'nin rivayet ettiği Peygamber aleyhisselâm'ın: « إِنَّمَا الدُّنْيَا لِأَرْبَعَةِ نَفَرٍ » «Dünya ancak dört grup insan içindir...» hadisi de buna delildir. Bu hadis daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. Bu manadaki rivayetlerden biri de şudur: « إِذَا مَرِضَ الْعَبْدُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى اكْتُبُوا لِعَبْدِي مَا كَانَ يَعْمَلُهُ فِي الصِّحَّةِ إِلَى أَنْ يَبْرَأَ أو أقبضه إلي » «Kul hastalandığı zaman Yüce Allah şöyle buyurur: İyileşinceye veya canını alıncaya kadar kuluma sağlıklı iken yaptığı amelleri [yapmış gibi] yazın.»