Binûn

[Nisâ Suresi Tefsiri] — 10. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الثَّانِيةُ- وَقَدْ تَمَسَّكَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ أَهْلَ الدِّيوَانِ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنْ أَهْلِ التَّطَوُّعِ، لِأَنَّ أَهْلَ الدِّيوَانِ لَمَّا كَانُوا مُتَمَلِّكِينَ بِالْعَطَاءِ، وَيُصَرَّفُونَ فِي الشَّدَائِدِ، وَتُرَوِّعُهُمُ الْبُعُوثُ وَالْأَوَامِرُ، كَانُوا أَعْظَمَ مِنَ الْمُتَطَوِّعِ، لِسُكُونِ جَأْشِهِ وَنِعْمَةِ بَالِهِ فِي الصَّوَائِفِ الْكِبَارِ وَنَحْوِهَا. قَالَ ابْنُ مُحَيْرِيزٍ: أَصْحَابُ الْعَطَاءِ أَفْضَلُ مِنَ الْمُتَطَوِّعَةِ لِمَا يُرَوَّعُونَ. قَالَ مَكْحُولٌ: رَوْعَاتُ الْبُعُوثِ تَنْفِي رَوْعَاتِ الْقِيَامَةِ. الثَّالِثَةُ- وَتَعَلَّقَ بِهَا أَيْضًا مَنْ قَالَ: إِنَّ الْغِنَى أَفْضَلُ مِنَ الْفَقْرِ، لِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى الْمَالَ الَّذِي يُوصَلُ بِهِ إِلَى صَالِحِ الْأَعْمَالِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَعَ اتِّفَاقِهِمْ أَنَّ مَا أَحْوَجَ مِنَ الْفَقْرِ مَكْرُوهٌ، وَمَا أَبْطَرَ مِنَ الْغِنَى مَذْمُومٌ، فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى تَفْضِيلِ الْغَنِيِّ، لِأَنَّ الْغَنِيَّ مُقْتَدِرٌ وَالْفَقِيرَ عَاجِزٌ، وَالْقُدْرَةُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَجْزِ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهَذَا مَذْهَبُ مَنْ غَلَبَ عَلَيْهِ حُبُّ النَّبَاهَةِ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى تَفْضِيلِ الْفَقْرِ، لِأَنَّ الْفَقِيرَ تَارِكٌ وَالْغَنِيُّ مُلَابِسٌ، وَتَرْكُ الدُّنْيَا أَفْضَلُ مِنْ مُلَابَسَتِهَا. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهَذَا مَذْهَبُ مَنْ غَلَبَ عَلَيْهِ حُبُّ السَّلَامَةِ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى تَفْضِيلِ التَّوَسُّطِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ بِأَنْ يَخْرُجَ عَنْ حَدِّ الْفَقْرِ إِلَى أَدْنَى مَرَاتِبِ الْغِنَى لِيَصِلَ إِلَى فَضِيلَةِ الْأَمْرَيْنِ، وَلِيَسْلَمَ مِنْ مَذَمَّةِ الْحَالَيْنِ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهَذَا مَذْهَبُ مَنْ يَرَى تَفْضِيلَ الِاعْتِدَالِ وَأَنَّ (خَيْرَ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا). وَلَقَدْ أَحْسَنَ الشَّاعِرُ الْحَكِيمُ حَيْثُ قَالَ:

İkinci [Mesele]- Bazı ilim adamları bu ayete dayanarak dirlik maaşı alan askerlerin (ehl-i dîvân), gönüllü askerlerden (ehl-i tatavvu') daha büyük ecre sahip olduğu görüşüne varmışlardır; çünkü divan ehli maaş karşılığı bağlandıkları, zorluklara sevk edildikleri, askere sevk ve emirlerle endişeye uğratıldıkları için, büyük yaz seferleri ve benzeri durumlarda gönlü rahat ve içi huzurlu olan gönüllüden daha üstündürler. İbn Muhayrîz şöyle demiştir: 'Maaş sahipleri, maruz kaldıkları endişe ve korkulardan ötürü gönüllülerden daha faziletlidir.' Mekhûl ise: 'Sefer emirlerinin getirdiği endişeler, kıyamet endişelerini giderir' demiştir. Üçüncü [Mesele]- Zenginliğin fakirlikten daha faziletli olduğunu söyleyenler de salih amellere vesile kılınan malı Yüce Allah zikrettiği için bu ayete tutunmuşlardır. İnsanlar, muhtaç bırakan fakirliğin mekruh, azdıran zenginliğin ise mezmum olduğu hususunda ittifak etmekle birlikte bu meselede ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, zengini üstün tutma yoluna gitmiştir; çünkü zengin muktedirdir, fakir ise acizdir; kudret ise acizlikten daha üstündür. el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Bu, şan ve şöhret sevgisi ağır basan kimselerin mezhebidir.' Başkaları ise fakirliği üstün tutma yoluna gitmiştir; çünkü fakir dünyayı terk edendir, zengin ise dünyayla içli dışlı olandır; dünyayı terk etmek onunla içli dışlı olmaktan daha üstündür. el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Bu, selamet sevgisi ağır basan kimselerin mezhebidir.' Diğer bir grup ise her iki durumun ortasını bulmayı üstün tutmuşlardır; şöyle ki, her iki durumun faziletine ulaşmak ve her iki halin kınanmasından kurtulmak için fakirlik sınırından çıkıp zenginliğin en alt mertebelerine ulaşmaktır. el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Bu da itidali üstün gören ve (işlerin en hayırlısı orta olanıdır) diyenlerin mezhebidir.' Hikmet sahibi şair ne güzel söylemiştir:

أَلَا عَائِذًا بِاللَّهِ مِنْ عَدَمِ الْغِنَى ... وَمِنْ رَغْبَةٍ يَوْمًا إِلَى غَيْرِ مُرْغَبِ

Zenginlikten yoksun kalmaktan Allah'a sığınırım... Ve bir gün minnet edilmeyecek kimseye el açmaktan!

الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) قِرَاءَةُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَبُو عَمْرٍو (غَيْرُ) بِالرَّفْعِ، قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ نَعْتٌ لِلْقَاعِدِينَ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُقْصَدْ بِهِمْ قَوْمٌ بِأَعْيَانِهِمْ فَصَارُوا كَالنَّكِرَةِ فَجَازَ وَصْفُهُمْ بِغَيْرِ، وَالْمَعْنَى لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ، أَيْ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ الَّذِينَ هُمْ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ. وَالْمَعْنَى لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ الْأَصِحَّاءُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ (غَيْرِ) جَعَلَهُ نَعْتًا لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هُمْ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ مِنَ المؤمنين الأصحاء.

Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “Özür sahibi olmayanlar” buyruğudur. Kûfe ehli ile Ebû Amr'ın kıraati ref ile { غَيْرُ } şeklindedir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Bu, { الْقَاعِدِينَ } kelimesinin sıfatıdır; çünkü onlarla belirli kimseler kastedilmemiş, böylece nekire gibi olmuşlardır; bu sebeple { غَيْرِ } ile nitelenmeleri caiz olmuştur. Anlam: { لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } yani 'özür sahibi olmayan oturanlar eşit olmazlar' demektir. ez-Zeccâc'ın belirttiğine göre manası: 'Sağlıklı olan oturanlar eşit olmazlar' şeklindedir. Ebû Hayve ise [cer ile] { غَيْرِ } şeklinde okuyarak bunu { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesinin sıfatı kılmıştır; yani sağlıklı müminlerden olup özür sahibi olmayan müminler [eşit olmazlar] demektir.

وَقَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ (غَيْرَ) بِالنَّصْبِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْقَاعِدِينَ أَوْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ إِلَّا أُولِي الضَّرَرِ فَإِنَّهُمْ يَسْتَوُونَ مَعَ الْمُجَاهِدِينَ. وَإِنْ شِئْتَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْقَاعِدِينَ، أَيْ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْأَصِحَّاءِ أَيْ فِي حَالِ صِحَّتِهِمْ، وَجَازَتِ الْحَالُ مِنْهُمْ، لِأَنَّ لَفْظَهُمْ لَفْظُ الْمَعْرِفَةِ، وَهُوَ كَمَا تَقُولُ: جَاءَنِي زَيْدٌ غَيْرُ مَرِيضٍ. وَمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ سَبَبِ النُّزُولِ يَدُلُّ على معنى النصب، والله أعلم. الخامسة- قوله تعالى: (فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً) وَقَدْ قَالَ بَعْدَ هَذَا: (دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً) فَقَالَ قَوْمٌ: التَّفْضِيلُ بِالدَّرَجَةِ ثُمَّ بِالدَّرَجَاتِ إِنَّمَا هُوَ مُبَالَغَةٌ وَبَيَانٌ وَتَأْكِيدٌ. وَقِيلَ: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ مِنْ أُولِي الضَّرَرِ بِدَرَجَةٍ وَاحِدَةٍ، وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى القاعدين من غير عذر درجات، قاله ابْنُ جُرَيْجٍ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى دَرَجَةٍ عُلُوٌّ، أَيْ أَعْلَى ذِكْرَهُمْ وَرَفَعَهُمْ بِالثَّنَاءِ والمدح والتقريظ. فهذا معنى درجة، ودرجات يَعْنِي فِي الْجَنَّةِ. قَالَ ابْنُ مُحَيْرِيزٍ: سَبْعِينَ دَرَجَةً بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ حُضْرُ الْفَرَسِ الْجَوَادِ سبعين سنة. و (دَرَجاتٍ) بَدَلٌ مِنْ أَجْرٍ وَتَفْسِيرُ لَهُ، وَيَجُوزُ نَصْبُهُ أَيْضًا عَلَى تَقْدِيرِ الظَّرْفِ، أَيْ فَضَّلَهُمْ بِدَرَجَاتٍ، ويجوز أن يكون توكيدا لقوله (أَجْراً عَظِيماً) لِأَنَّ الْأَجْرَ الْعَظِيمَ هُوَ الدَّرَجَاتُ وَالْمَغْفِرَةُ وَالرَّحْمَةُ، وَيَجُوزُ الرَّفْعُ، أَيْ ذَلِكَ دَرَجَاتٌ. و (أَجْراً) نُصِبَ بِ (فَضَّلَ) وَإِنْ شِئْتَ كَانَ مَصْدَرًا وَهُوَ أَحْسَنُ، وَلَا يَنْتَصِبُ بِ (فَضَّلَ) لِأَنَّهُ قد استوفى مفعولية وهما قوله (الْمُجاهِدِينَ) و (عَلَى الْقاعِدِينَ)، وَكَذَا (دَرَجَةً). فَالدَّرَجَاتُ مَنَازِلُ بَعْضُهَا أَعْلَى مِنْ بَعْضٍ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (أَنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ أَعَدَّهَا اللَّهُ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِهِ بَيْنَ الدَّرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ (.) وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى كُلًّا منصوب ب (وَعَدَ) و (الْحُسْنى) الْجَنَّةُ، أَيْ وَعَدَ اللَّهُ كُلًّا الْحُسْنَى. ثُمَّ قِيلَ: الْمُرَادُ (بِكُلٍّ) الْمُجَاهِدُونَ خَاصَّةً. وَقِيلَ: الْمُجَاهِدُونَ واو لو الضرر. والله أعلم.

Haremeyn (Mekke ve Medine) ehli ise { غَيْرَ } kelimesini; { الْقَاعِدِينَ } veya { الْمُؤْمِنِينَ } lafzından istisna olmak üzere nasb ile okumuşlardır. Yani "özür sahipleri müstesna; zira onlar mücahidlerle eşit olurlar" [demektir]. Dilersen [bu nasb halini] { الْقَاعِدِينَ } lafzından hâl yapabilirsin; yani "sağlıklı olanlardan oturanlar -yani sıhhatleri hâlinde- [mücahidlerle] bir olmaz." Onlardan hâl yapılması caizdir; çünkü lafızları marife lafzıdır. Bu da senin: "Zeyd bana hasta olmaksızın geldi (جَاءَنِي زَيْدٌ غَيْرُ مَرِيضٍ)" demen gibidir. Nüzul sebebi olarak zikrettiğimiz husus da nasb manasına delalet etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً } “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri, oturanlara bir derece üstün kıldı” buyruğudur. [Cenâb-ı Hak] bundan sonra ise: { دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً } “Kendi katından dereceler, bir bağışlanma ve bir rahmet...” buyurmuştur. Bir topluluk şöyle demiştir: [Önce] bir derece ile ardından da derecelerle üstün tutulması, ancak bir mübalağa, beyan ve tekittir (pekiştirmedir). Şöyle de denilmiştir: Allah, mücahidleri özür sahibi oturanlardan bir derece üstün tutmuş; mücahidleri mazeretsiz oturanlardan ise [birçok] derecelerle üstün kılmıştır. Bunu İbn Cüreyc, es-Süddî ve başkaları söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Derece'nin manası yüceliktir; yani onların şanını yüceltmiş, onları övgü, sena ve takdirle yükseltmiştir. İşte 'derece'nin manası budur; 'dereceler' ise cennette demektir. İbn Muhayrîz şöyle demiştir: "Yetmiş derecedir; her iki derece arasında, cins bir atın yetmiş yıl boyunca son sürat koşma mesafesi vardır." { دَرَجاتٍ } kelimesi, { أَجْرًا } lafzından bedel ve onun açıklamasıdır. Bunun zarf takdiriyle nasb edilmesi de caizdir; yani "onları derecelerle üstün kıldı" [demektir]. { أَجْراً عَظِيماً } “büyük bir mükâfat” buyruğunun teyidi (tekit) olması da caizdir; zira büyük mükâfat; dereceler, bağışlanma ve rahmettir. [Takdiri { ذَلِكَ دَرَجَاتٌ } "o, derecelerdir" şeklinde yapılarak] ref' okunması da caizdir. { أَجْراً } lafzı { فَضَّلَ } fiili ile nasb edilmiştir. Dilersen meful-i mutlak (mastar) da olabilir ki bu daha güzeldir. [Yalnızca] { فَضَّلَ } fiili ile nasb edilmez; çünkü bu fiil iki mefulünü de almıştır ki onlar da: { الْمُجاهِدِينَ } ve { عَلَى الْقاعِدِينَ } lafızlarıdır; { دَرَجَةً } kelimesi de böyledir. Dereceler, bir kısmı diğerinden daha yüksek olan konaklardır (mertebelerdir). Sahîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: « أَنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ أَعَدَّهَا اللَّهُ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِهِ بَيْنَ الدَّرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ » «Şüphesiz cennette Allah'ın kendi yolunda cihad edenler için hazırladığı yüz derece vardır ki her iki derecenin arası, gök ile yer arası kadardır.» { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” buyruğundaki { كُلًّا } lafzı { وَعَدَ } fiili ile mensubdur, { الْحُسْنى } ise cennettir; yani "Allah hepsine en güzeli (cenneti) vadetmiştir." Sonra, { بِكُلٍّ } lafzıyla sadece mücahidlerin kastedildiği söylenmiştir. Mücahidler ile özür sahiplerinin kastedildiği de söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النساء (٤): الآيات ٩٧ الى ٩٩]

[Nisâ Suresi (4): Ayetler 97-99]

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩)

{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩) } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: 'Ne işte idiniz?' dediler. Onlar: 'Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik' dediler. [Melekler]: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?' dediler. İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! (97) Ancak hiçbir çareye güç yetiremeyen ve bir yol bulamayan çaresiz bırakılmış erkekler, kadınlar ve çocuklar müstesnadır. (98) İşte onları Allah'ın affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (99)”

الْمُرَادُ بِهَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَانُوا قَدْ أَسْلَمُوا وَأَظْهَرُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ الْإِيمَانَ بِهِ، فَلَمَّا هَاجَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَقَامُوا مَعَ قَوْمِهِمْ وَفُتِنَ مِنْهُمْ جَمَاعَةٌ فَافْتُتِنُوا، فَلَمَّا كَانَ أَمْرُ بَدْرٍ خَرَجَ مِنْهُمْ قَوْمٌ مَعَ الْكُفَّارِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا اسْتَحْقَرُوا عَدَدَ الْمُسْلِمِينَ دَخَلَهُمْ شَكٌّ فِي دِينِهِمْ فَارْتَدُّوا فَقُتِلُوا عَلَى الرِّدَّةِ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: كَانَ أَصْحَابُنَا هَؤُلَاءِ مُسْلِمِينَ وَأُكْرِهُوا عَلَى الْخُرُوجِ فَاسْتَغْفِرُوا لَهُمْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَالْأَوَّلُ أصح. روى البخاري عن محمد ابن عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ: قُطِعَ عَلَى أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَعْثٌ فَاكْتَتَبْتُ فِيهِ فَلَقِيتُ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرْتُهُ فَنَهَانِي عَنْ ذَلِكَ أَشَدَّ النَّهْيِ، ثُمَّ قَالَ: أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ نَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا مَعَ الْمُشْرِكِينَ يُكَثِّرُونَ سَوَادَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَأْتِي السَّهْمُ فَيُرْمَى بِهِ فَيُصِيبُ أَحَدَهُمْ فَيَقْتُلُهُ أَوْ يُضْرَبُ فَيُقْتَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ) يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا مَاضِيًا لَمْ يَسْتَنِدْ بِعَلَامَةِ تَأْنِيثٍ، إِذْ تَأْنِيثُ لَفْظِ الْمَلَائِكَةِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا مُسْتَقْبَلًا عَلَى مَعْنَى تَتَوَفَّاهُمْ، فَحُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ. وَحَكَى ابْنُ فُورَكَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْمَعْنَى تَحْشُرُهُمْ إِلَى النَّارِ. وَقِيلَ: تَقْبِضُ أَرْوَاحَهُمْ، وَهُوَ أَظْهَرُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمَلَائِكَةِ مَلَكُ الموت، لقوله تعالى:

Bununla Mekke halkından bir topluluk kastedilmiştir. Bunlar Müslüman olmuş ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman ettiklerini açığa vurmuşlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edince kavimleriyle birlikte kaldılar; derken onlardan bir topluluk imtihana çekilip fitneye düştü (dinden döndü). Bedir hadisesi vuku bulunca onlardan bir grup kâfirlerle birlikte [savaşa] çıktı; bunun üzerine bu ayet indi. Şöyle de denilmiştir: Onlar Müslümanların sayısını azımsayınca dinleri hususunda içlerine şüphe düştü ve irtidat ettiler, nihayet irtidat üzere öldürüldüler. Müslümanlar da: "Bizim bu arkadaşlarımız Müslümandı ve [savaşa] çıkmaya zorlandılar, onlar için mağfiret dileyin" dediler; bunun üzerine ayet indi. Birinci [görüş] daha sahihtir. Buhârî, Muhammed b. Abdirrahmân'dan şöyle rivayet etmiştir: Medine halkına bir askerî sefer farz kılındı (zorunlu ordu çıkarılması emredildi), ben de buna yazıldım. İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime ile karşılaştım ve durumu ona haber verdim; beni bundan son derece şiddetle nehyetti. Sonra şöyle dedi: İbn Abbâs bana bildirdi ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde Müslümanlardan birtakım kimseler müşriklerle beraber bulunuyor, müşriklerin karaltısını (sayısını) çoğaltıyorlardı. [Savaşta] atılan bir ok gelir, onlardan birine isabet eder ve onu öldürür veya [kılıçla] vurulur ve öldürülürdü. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Meleklerin, kendilerine zulmettikleri halde canlarını aldıkları kimseler...” [ayetini] indirdi. Yüce Allah'ın: { تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Meleklerin canlarını aldıkları...” ifadesinin, 'el-melâike' lafzının müennesliği hakiki müenneslik olmadığı için müenneslik alameti almamış bir mazi fiil olması muhtemel olduğu gibi, "tetevaffâhum" anlamında olup iki te harfinden birinin hazfedildiği bir muzari (geniş/şimdiki zaman) fiil olması da muhtemeldir. İbn Fûrek, el-Hasan'dan mananın "onları ateşe sürükler" şeklinde olduğunu nakletmiştir. "Ruhlarını kabzeder" [anlamındadır] da denilmiştir ki bu daha zahir (açık) olanıdır. Bir görüşe göre de 'melekler' ile kastedilen ölüm meleğidir; çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

(قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ (. وَ (ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ) نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ فِي حَالِ ظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ، وَالْمُرَادُ ظَالِمِينَ أَنْفُسَهُمْ فَحَذَفَ النُّونَ اسْتِخْفَافًا وَأَضَافَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ). وَقَوْلُ الْمَلَائِكَةِ: (فِيمَ كُنْتُمْ) سُؤَالُ تَقْرِيعٍ وَتَوْبِيخٍ، أَيْ أَكُنْتُمْ فِي أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَمْ كُنْتُمْ مُشْرِكِينَ! وَقَوْلُ هَؤُلَاءِ: (كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ) يَعْنِي مَكَّةَ، اعْتِذَارٌ غَيْرُ صَحِيحٍ، إِذْ كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ الْحِيَلَ وَيَهْتَدُونَ السَّبِيلَ، ثُمَّ وَقَفَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى دِينِهِمْ بِقَوْلِهِمْ (أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً). وَيُفِيدُ هَذَا السُّؤَالُ وَالْجَوَابُ أَنَّهُمْ مَاتُوا مُسْلِمِينَ ظَالِمِينَ لِأَنْفُسِهِمْ فِي تَرْكِهِمُ الْهِجْرَةَ، وَإِلَّا فلو ماتوا كافرين لم يقل لهم شي مِنْ هَذَا، وَإِنَّمَا أَضْرَبَ عَنْ ذِكْرِهِمْ فِي الصَّحَابَةِ لِشِدَّةِ مَا وَاقَعُوهُ، وَلِعَدَمِ تَعَيُّنِ أَحَدِهِمْ بِالْإِيمَانِ، وَاحْتِمَالِ رِدَّتِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ثُمَّ اسْتَثْنَى تَعَالَى مِنْهُمْ مِنَ الضَّمِيرِ الَّذِي هُوَ الْهَاءُ وَالْمِيمُ فِي (مَأْواهُمْ) مَنْ كَانَ مُسْتَضْعَفًا حَقِيقَةً مِنْ زَمْنَى الرِّجَالِ وَضَعَفَةِ النِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ، كَعَيَّاشِ بن أبي ربيعة وسلمة ابن هِشَامٍ وَغَيْرِهِمُ الَّذِينَ دَعَا لَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِمَّنْ عَنَى اللَّهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْوِلْدَانِ إِذْ ذَاكَ، وَأُمُّهُ هِيَ أُمُّ الْفَضْلِ بِنْتُ الْحَارِثِ وَاسْمُهَا لُبَابَةُ، وَهِيَ أُخْتُ مَيْمُونَةَ، وَأُخْتُهَا الْأُخْرَى لُبَابَةُ الصُّغْرَى، وَهُنَّ تِسْعُ أَخَوَاتٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِيهِنَّ: (الْأَخَوَاتُ مُؤْمِنَاتٌ) وَمِنْهُنَّ سَلْمَى وَالْعَصْمَاءُ وَحُفَيْدَةُ وَيُقَالُ فِي حُفَيْدَةَ: أُمُّ حُفَيْدٍ، وَاسْمُهَا هَزِيلَةُ. هُنَّ سِتُّ شَقَائِقَ وَثَلَاثٌ لِأُمٍّ، وَهُنَّ سَلْمَى، وَسَلَّامَةُ، وَأَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ الْخَثْعَمِيَّةُ امْرَأَةُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، ثُمَّ امْرَأَةُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، ثُمَّ امْرَأَةُ عَلِيٍّ ﵃ أَجْمَعِينَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِيمَ كُنْتُمْ) سُؤَالُ تَوْبِيخٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْأَصْلُ (فِيمَا) ثُمَّ حُذِفَتِ الْأَلِفُ فَرْقًا بَيْنَ الِاسْتِفْهَامِ وَالْخَبَرِ، والوقف عليها (لِئَلَّا تُحْذَفَ الْأَلِفُ وَالْحَرَكَةُ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً الْمَدِينَةُ، أَيْ أَلَمْ تَكُونُوا مُتَمَكِّنِينَ قَادِرِينَ عَلَى الْهِجْرَةِ وَالتَّبَاعُدِ مِمَّنْ كَانَ يَسْتَضْعِفُكُمْ! وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى هجران الأرض التي يعمل فيها بالمعاصي.

{ قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ } “De ki: Size vekil kılınan ölüm meleği canınızı alacaktır.” ve { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } lafzı hâl (durum belirteci) olarak mansûbtur; yani kendilerine zulmettikleri bir halde iken [demektir]. Kastedilen { ظَالِمِينَ أَنْفُسَهُمْ } olup, telaffuz hafifliği sağlamak amacıyla [cemi müzekker] nûn'u hazfedilmiş ve izâfet yapılmıştır; nitekim Yüce Allah: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık...” buyurmuştur. Meleklerin: { فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne işte idiniz?” sözü kınama ve azarlama içeren bir sorudur; yani "Siz Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı arasında mıydınız yoksa müşriklerden miydiniz?" [demektir]. Bunların: { كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “Biz yeryüzünde güçsüz düşürülmüş kimselerdik” sözleri ise -ki bununla Mekke kastedilmektedir- geçersiz bir mazerettir; zira onlar çare bulmaya güç yetirebiliyor ve yol bulabiliyorlardı. Ardından melekler { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً } “Allah'ın arzı geniş değil miydi?” diyerek onları dinleri hususunda sorgulayıp susturdular. Bu soru ve cevap, onların hicreti terk etmekle kendilerine zulmetmiş Müslümanlar olarak öldüklerini ifade etmektedir. Zira kâfir olarak ölmüş olsalardı kendilerine bu söylenenlerden hiçbir şey söylenmezdi. Ashab arasında anılmamaları ise işledikleri fiilin vahametinden, hiçbirinin imanının kesinlik kazanmamasından ve irtidad (dinden dönme) ihtimalinden dolayıdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Sonra Yüce Allah, { مَأْواهُمْ } “onların barınağı” ifadesindeki zamirden (hâ ve mîm harflerinden), erkeklerin kötürümleri, güçsüz kadınlar ve çocuklar gibi gerçekten zayıf bırakılmış olanları istisna etti; tıpkı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine dua ettiği Ayyâş b. Ebî Rebîa, Seleme b. Hişâm ve diğerleri gibi. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: "Ben ve annem, Allah'ın bu ayetle kastettiği kimselerdendik." Zira o tarihte kendisi çocuklardandı; annesi ise Hâris'in kızı Ümmü'l-Fazl idi ve adı Lübâbe olup Meymûne'nin kız kardeşidir. Diğer kız kardeşi ise Lübâbetü's-Suğrâ'dır. Onlar dokuz kız kardeştirler ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında: « الْأَخَوَاتُ مُؤْمِنَاتٌ » «[Bu] kız kardeşler mümindirler.» buyurmuştur. Onlardan [diğerleri] Selmâ, el-Asmâ ve Hufezîde'dir; Hufezîde hakkında Ümmü Hufezd de denilir, adı Hezîle'dir. Bunların altısı öz (ana-baba bir), üçü ise anne bir kız kardeştirler; onlar Selmâ, Selâme ve Ca'fer b. Ebî Tâlib'in, ardından Ebû Bekir es-Sıddîk'ın, ardından Ali'nin -radıyallâhu anhüm ecmaîn- hanımı olan Has'amlı Esmâ bint Umeys'tir. Yüce Allah'ın: { فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne işte idiniz?” buyruğu kınama sorusudur ve açıklaması daha önce geçmişti. Aslı { فِيمَا } iken soru (istifham) ile haber arasındaki farkı belirtmek için elif hazfedilmiştir; üzerinde vakıf yapılırken elifin ve harekenin birlikte hazfedilmemesi için [sekt he'si getirilir]. { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً } “Allah'ın arzı geniş değil miydi?” buyruğuyla kastedilen Medine'dir; yani "Hicret etmeye ve sizi güçsüz düşürenlerden uzaklaşmaya imkânınız ve gücünüz yok muydu?!" [demektir]. Bu ayette günah işlenen yerin terk edilmesinin (oradan hicret edilmesinin) gerekliliğine delil vardır.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِذَا عُمِلَ بِالْمَعَاصِي فِي أَرْضٍ فَاخْرُجْ مِنْهَا، وَتَلَا (أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها). وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ فَرَّ بِدِينِهِ مِنْ أَرْضٍ إِلَى أَرْضٍ وَإِنْ كَانَ شِبْرًا اسْتَوْجَبَ الْجَنَّةَ وَكَانَ رَفِيقَ إِبْرَاهِيمَ وَمُحَمَّدٍ ﵉. (فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ) أَيْ مَثْوَاهُمُ النَّارُ. وَكَانَتِ الْهِجْرَةُ وَاجِبَةً عَلَى كُلِّ مَنْ أَسْلَمَ. (وَساءَتْ مَصِيراً) نَصْبٌ عَلَى التَّفْسِيرِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً) الْحِيلَةُ لَفْظٌ عَامٌّ لِأَنْوَاعِ أَسْبَابِ التَّخَلُّصِ. وَالسَّبِيلُ سَبِيلُ الْمَدِينَةِ، فِيمَا ذَكَرَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا، وَالصَّوَابُ أَنَّهُ عَامٌّ فِي جَمِيعِ السُّبُلِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ) هَذَا الَّذِي لَا حِيلَةَ لَهُ فِي الْهِجْرَةِ لَا ذَنْبَ لَهُ حَتَّى يُعْفَى عَنْهُ، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ قَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّهُ يَجِبُ تَحَمُّلُ غَايَةِ الْمَشَقَّةِ فِي الْهِجْرَةِ، حَتَّى إِنَّ مَنْ لَمْ يَتَحَمَّلْ تِلْكَ الْمَشَقَّةَ يُعَاقَبُ فَأَزَالَ اللَّهُ ذَلِكَ الْوَهْمَ، إِذْ لَا يَجِبُ تَحَمُّلُ غَايَةِ الْمَشَقَّةِ، بَلْ كَانَ يَجُوزُ تَرْكُ الْهِجْرَةِ عِنْدَ فَقْدِ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ. فَمَعْنَى الْآيَةِ: فَأُولَئِكَ لَا يُسْتَقْصَى عَلَيْهِمْ فِي الْمُحَاسَبَةِ، وَلِهَذَا قَالَ: (وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً) وَالْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلُ فِي حَقِّهِ تَعَالَى واحد، وقد تقدم.

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: 'Bir yerde günahlar işlendiği zaman oradan çık' demiş ve: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?” ayetini okumuştur. Peygamber'den ﷺ şöyle rivayet edilmiştir: (Kim dinini korumak için bir karışı dahi olsa bir yerden başka bir yere kaçarsa cenneti hak eder ve İbrâhim ile Muhammed'in —ikisine de selâm olsun— arkadaşı olur). { فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların barınağı cehennemdir” yani onların varacağı yer ateştir. Hicret, Müslüman olan herkese vacipti. { وَساءَتْ مَصِيراً } “O ne kötü bir varış yeridir” ifadesinde [masîren kelimesi] tefsir (temyiz) olarak mansubdur. Yüce Allah'ın: { لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } “Hiçbir çareye güç yetiremeyen” buyruğundaki 'hîle', kurtuluş yollarının çeşitlerini ifade eden genel bir lafızdır. { السَّبِيلَ } ise Mücâhid, es-Süddî ve başkalarının zikrettiğine göre Medine yoludur; doğru olan ise bütün yolları kapsayan umumî bir lafız olduğudur. Yüce Allah'ın: { فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “İşte onları Allah'ın affetmesi umulur” buyruğuna gelince; hicret konusunda hiçbir çaresi bulunmayan bu kimsenin affedilmeyi gerektirecek bir günahı yoktur; fakat mana şudur: Hicret uğrunda en son güçlüklerin dahi göğüslenmesi gerektiği, öyle ki bu zorluğa katlanmayanın cezalandırılacağı zannedilebilirdi; işte Allah bu vehmi ortadan kaldırmıştır. Zira en aşırı zorluğa katlanmak vacip değildir; bilakis azık ve binek bulunmadığı zaman hicreti terk etmek caizdi. Ayetin manası şudur: İşte onlar hesaba çekilirken kendilerine karşı ince elenip sık dokunulmaz. Nitekim bundan dolayı: { وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً } “Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” buyurmuştur; mazi ve müstakbel O'nun hakkında birdir, bu husus daha önce geçmişti.

[سورة النساء (٤): آية ١٠٠]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 100]

وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠)

{ وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠) } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak pek çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (100)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠) فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ) شَرْطٌ وَجَوَابُهُ. (فِي الْأَرْضِ مُراغَماً) اخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِ الْمُرَاغَمِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُرَاغَمُ الْمُتَزَحْزَحُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَالرَّبِيعُ وَغَيْرُهُمُ: الْمُرَاغَمُ الْمُتَحَوَّلُ وَالْمَذْهَبُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَالْمُرَاغَمُ الْمُهَاجَرُ، وَقَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَّفِقَةُ الْمَعَانِي. فَالْمُرَاغَمُ الْمَذْهَبُ وَالْمُتَحَوَّلُ فِي حَالِ هِجْرَةٍ، وَهُوَ اسْمُ الْمَوْضِعِ الَّذِي يُرَاغَمُ فِيهِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الرَّغَامِ. وَرَغِمَ أنف فلان أي لصق بالتراب.

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak pek çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, muhakkak ki onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğunda beş mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ } “Kim Allah yolunda hicret ederse... bulur” buyruğu şart ve cevabıdır. { فِي الْأَرْضِ مُراغَماً } “Yeryüzünde barınacak [pek çok] yer” ifadesindeki "murâgam" kelimesinin tevilinde ihtilaf edilmiştir. Mücâhid: "Murâgam, uzaklaşılacak yerdir (el-mütezahzeh)." demiştir. İbn Abbâs, ed-Dahhâk, er-Rebî' ve başkaları: "Murâgam, intikal edilecek ve gidilecek yerdir (el-mütehavvel ve'l-mezheb)." demişlerdir. İbn Zeyd: "Murâgam, hicret edilecek yerdir (el-muhâcer)." demiştir; Ebû Ubeyde de böyle söylemiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu görüşlerin anlamları birbiriyle uyumludur. Zira murâgam, hicret durumunda gidilecek ve yerleşilecek yerdir; kendisine sığınılıp muhalifin burnunun sürtüldüğü yerin ismidir (ism-i mekân). Bu kelime 'er-ragām' (toprak) kökünden türetilmiştir. Nitekim 'ragime enfu fülân' denildiğinde, 'filancanın burnu toprağa yapıştı/sürtüldü' kastedilir."

وَرَاغَمْتُ فُلَانًا هَجَرْتُهُ وَعَادَيْتُهُ، وَلَمْ أُبَالِ إِنْ رَغِمَ أَنْفُهُ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَ مُهَاجَرًا وَمُرَاغَمًا لِأَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا أَسْلَمَ عَادَى قَوْمَهُ وَهَجَرَهُمْ، فَسُمِّيَ خُرُوجُهُ مُرَاغَمًا، وَسُمِّيَ مَصِيرُهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ هِجْرَةً. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْمُرَاغَمُ الْمُبْتَغَى لِلْمَعِيشَةِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: الْمُرَاغَمُ الذَّهَابُ فِي الْأَرْضِ. وَهَذَا كُلُّهُ تَفْسِيرٌ بِالْمَعْنَى، وَكُلُّهُ قَرِيبُ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ، فَأَمَّا الْخَاصُّ بِاللَّفْظَةِ فَإِنَّ الْمُرَاغَمَ مَوْضِعُ الْمُرَاغَمَةِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَهُوَ أَنْ يُرْغِمَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَنَازِعَيْنِ أَنْفَ صَاحِبِهِ بِأَنْ يَغْلِبَهُ عَلَى مُرَادِهِ، فَكَأَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ أَرْغَمُوا أُنُوفَ الْمَحْبُوسِينَ بِمَكَّةَ، فَلَوْ هَاجَرَ مِنْهُمْ مُهَاجِرٌ لَأَرْغَمَ أُنُوفَ قُرَيْشٍ لِحُصُولِهِ فِي مَنَعَةٍ مِنْهُمْ، فَتِلْكَ الْمَنَعَةُ هِيَ مَوْضِعُ الْمُرَاغَمَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

'Filancaya muhalefet edip burnunu sürttüm' (رَاغَمْتُ فُلَانًا) demek; onu terk ettim, ona düşmanlık ettim ve burnu yere sürtülse dahi aldırmadım demektir. Denildi ki: Kişi Müslüman olduğu zaman kavmine düşmanlık besler ve onları terk ederdi; bu sebeple onun çıkışına 'murâgam', Peygamber'e ﷺ gidişine de 'hicret' adı verilmiştir. es-Süddî: Murâgam, 'geçim için aranan yerdir' demiştir. İbnü'l-Kāsım şöyle demiştir: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: Murâgam, 'yeryüzünde çekip gitmektir.' Bunların tamamı manaya göre yapılmış tefsirlerdir ve hepsi birbirine yakındır. Lafzın özel anlamına gelince; murâgam, zikrettiğimiz gibi 'karşılıklı burun sürtme yeridir'; bu da çekişen iki taraftan her birinin, istediğini elde edip galip gelerek diğerinin burnunu sürtmesidir. Sanki Kureyş kâfirleri Mekke'de alıkonulanların burunlarını sürtmüşlerdi; şayet onlardan bir muhacir hicret etseydi, onların ulaşamayacağı bir sığınağa kavuşmak suretiyle Kureyş'in burnunu sürtecekti. İşte o sığınak, murâgame (burnun sürtüldüğü) yerdir. Nâbiga'nın şu sözü de bu kabildendir:

كَطَرْدٍ يُلَاذُ بِأَرْكَانِهِ ... عَزِيزُ الْمُرَاغَمِ وَالْمَهْرَبِ

Köşelerine sığınılan bir sığınak gibi... Düşmanı mağlup edecek yeri ve kaçacak yeri muhkemdir.

الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَسَعَةً) أَيْ فِي الرِّزْقِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالرَّبِيعُ وَالضَّحَّاكُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمَعْنَى سَعَةٌ مِنَ الضَّلَالَةِ إِلَى الْهُدَى وَمِنَ الْعَيْلَةِ إِلَى الْغِنَى. وَقَالَ مَالِكٌ: السَّعَةُ سَعَةُ الْبِلَادِ. وَهَذَا أَشْبَهُ بِفَصَاحَةِ الْعَرَبِ، فَإِنَّ بِسَعَةِ الْأَرْضِ وَكَثْرَةِ الْمَعَاقِلِ تَكُونُ السَّعَةُ فِي الرِّزْقِ، وَاتِّسَاعُ الصَّدْرِ لِهُمُومِهِ وَفِكْرِهِ وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهِ الْفَرَجِ. وَنَحْوُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الشَّاعِرِ:

İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَسَعَةً } “Ve genişlik” buyruğudur; yani rızıkta genişliktir; bunu İbn Abbâs, er-Rebî' ve ed-Dahhâk söylemiştir. Katâde ise: 'Mana, dalaletten hidayete, fakirlikten zenginliğe olan genişliktir' demiştir. Mâlik: 'Genişlik, beldelerin genişliğidir' demiştir. Bu [son görüş], Arapların fesahatine daha uygundur; zira yeryüzünün genişliği ve sığınakların çokluğu sayesinde rızıkta genişlik, keder ve düşüncelere karşı gönül ferahlığı ve diğer kurtuluş yolları elde edilir. Şairin şu sözü de bu manadadır:

وَكُنْتُ إِذَا خَلِيلٌ رَامَ قَطْعِي ... وَجَدْتُ وَرَايَ منفسحا عريضا

Bir dost benimle bağını koparmak istediğinde... Arkamda geniş ve ferah bir alan bulurdum.

آخَرُ:

Bir diğeri [şöyle demiştir]:

لَكَانَ لِي مُضْطَرَبٌ وَاسِعُ ... فِي الْأَرْضِ ذَاتِ الطُّولِ وَالْعَرْضِ

Enine boyuna [uzanan] şu yeryüzünde... Benim için geniş bir hareket alanı bulunurdu.

الثَّالِثَةُ- قَالَ مَالِكٌ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ الْمُقَامُ بِأَرْضٍ يُسَبُّ فِيهَا السَّلَفُ وَيُعْمَلُ فِيهَا بِغَيْرِ الْحَقِّ. وَقَالَ: وَالْمُرَاغَمُ الذَّهَابُ فِي الْأَرْضِ، وَالسَّعَةُ سَعَةُ الْبِلَادِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَاسْتَدَلَّ أَيْضًا بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ لِلْغَازِي إِذَا خَرَجَ إِلَى الْغَزْوِ ثُمَّ مَاتَ قَبْلَ الْقِتَالِ لَهُ سَهْمُهُ وَإِنْ لَمْ يَحْضُرِ الْحَرْبَ، رَوَاهُ ابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابن المبارك أيضا. الرابعة- قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ) الْآيَةَ. قَالَ عِكْرِمَةُ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ: طَلَبْتُ اسْمَ هَذَا الرَّجُلِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةً حَتَّى وَجَدْتُهُ. وَفِي قَوْلِ

Üçüncü [Mesele]- Mâlik şöyle demiştir: 'Bu ayet, selefe sövülen ve hakkın dışında iş yapılan bir yerde hiç kimsenin ikamet etmemesi gerektiğine delildir.' Ve: 'Murâgam yeryüzünde çekip gitmek, sea ise daha önce geçtiği üzere beldelerin genişliğidir' demiştir. Bazı ilim adamları da bu ayete dayanarak savaşa çıkan bir gazinin, savaştan önce ölse bile fiilen savaşa katılmamış olsa dahi ganimetten pay hakkı olduğuna delil getirmişlerdir; bunu İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb yoluyla Medine ehlinden rivayet etmiştir. Bu görüş İbnü'l-Mübârek'ten de rivayet edilmiştir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da...” ayetidir. İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime şöyle demiştir: 'Bu adamın ismini buluncaya kadar on dört sene aradım.' İkrime'nin

عِكْرِمَةَ هَذَا دَلِيلٌ عَلَى شَرَفِ هَذَا الْعِلْمِ قَدِيمًا، وَأَنَّ الِاعْتِنَاءَ بِهِ حَسَنٌ وَالْمَعْرِفَةَ بِهِ فَضْلٌ، وَنَحْوٌ مِنْهُ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَكَثْتُ سِنِينَ أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تَظَاهَرَتَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، مَا يَمْنَعُنِي إِلَّا مَهَابَتُهُ. وَالَّذِي ذَكَرَهُ عِكْرِمَةُ هُوَ ضَمْرَةُ بْنُ الْعِيصِ أَوِ العيص ابن ضَمْرَةَ بْنِ زِنْبَاعٍ، حَكَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَيُقَالُ فِيهِ: ضَمِيرَةُ أَيْضًا. وَيُقَالُ: جُنْدَعُ بْنُ ضَمْرَةَ مِنْ بَنِي لَيْثٍ، وَكَانَ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ بِمَكَّةَ وَكَانَ مَرِيضًا، فَلَمَّا سَمِعَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي الْهِجْرَةِ قَالَ: أَخْرِجُونِي، فَهُيِّئَ لَهُ فِرَاشٌ ثُمَّ وُضِعَ عَلَيْهِ وَخَرَجَ بِهِ فَمَاتَ فِي الطَّرِيقِ بِالتَّنْعِيمِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً) الْآيَةَ. وَذَكَرَ أَبُو عُمَرَ أَنَّهُ قَدْ قِيلَ فِيهِ: خالد ابن حِزَامِ بْنِ خُوَيْلِدٍ ابْنُ أَخِي خَدِيجَةَ، وَأَنَّهُ هَاجَرَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ فَنَهَشَتْهُ حَيَّةٌ فِي الطَّرِيقِ فَمَاتَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ أَرْضَ الْحَبَشَةِ، فَنَزَلَتْ فِيهِ الْآيَةُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَحَكَى أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ أَنَّهُ حَبِيبُ بْنُ ضَمْرَةَ. وَقِيلَ: ضَمْرَةُ بْنُ جُنْدَبٍ الضَّمْرِيُّ، عَنِ السُّدِّيِّ. وَحُكِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ جُنْدَبُ بْنُ ضَمْرَةَ الْجُنْدُعِيُّ. وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ جَابِرٍ أَنَّهُ ضَمْرَةُ بْنُ بَغِيضٍ الَّذِي مِنْ بَنِي لَيْثٍ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ أَنَّهُ ضَمْرَةُ بْنُ ضَمْرَةَ بْنِ نُعَيْمٍ. وَقِيلَ: ضَمْرَةُ بْنُ خُزَاعَةَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ (إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ) الْآيَةَ، قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ مَرِيضٌ: وَاللَّهِ مَا لِي مِنْ عُذْرٍ! إِنِّي لَدَلِيلٌ فِي الطَّرِيقِ، وَإِنِّي لَمُوسِرٌ، فَاحْمِلُونِي. فَحَمَلُوهُ فَأَدْرَكَهُ الْمَوْتُ فِي الطَّرِيقِ، فَقَالَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ: لَوْ بَلَغَ إِلَيْنَا لَتَمَّ أَجْرُهُ، وَقَدْ مَاتَ بِالتَّنْعِيمِ. وَجَاءَ بَنُوهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَخْبَرُوهُ بِالْقِصَّةِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا) الْآيَةَ. وَكَانَ اسمه ضمرة بن جندب، ويقال: جندب ابن ضَمْرَةَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. (وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا) لِمَا كَانَ مِنْهُ مِنَ الشِّرْكِ. (رَحِيمًا) حِينَ قَبِلَ تَوْبَتَهُ. الْخَامِسَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَسَّمَ الْعُلَمَاءُ ﵃ الذَّهَابَ فِي الْأَرْضِ قِسْمَيْنِ: هَرَبًا وَطَلَبًا، فَالْأَوَّلُ يَنْقَسِمُ إِلَى سِتَّةِ أقسام: الأول- الهجرة وهي الخروج من

...İkrime'nin bu [sözü], eskiden beri bu ilmin ne kadar şerefli olduğuna, ona ihtimam göstermenin güzelliğine ve onu bilmenin bir fazilet olduğuna delildir. İbn Abbâs'ın şu sözü de buna benzer: "Yıllarca Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı sırt sırta verip yardımlaşan o iki kadını Ömer'e sormak istedim; fakat ona duyduğum saygı ve çekingenlikten başka hiçbir şey beni bundan alıkoymadı." İkrime'nin zikrettiği kişi Damre b. el-Îs veya el-Îs b. Damre b. Zinbâ'dır; Taberî bunu Saîd b. Cübeyr'den nakletmiştir. Onun hakkında Damîre de denilir. Benî Leys'ten Cünde' b. Damre olduğu da söylenir. O, Mekke'deki mustazaflardan (güçsüz bırakılmış kimselerden) idi ve hastaydı. Allah'ın hicret hakkında indirdiği [ayeti] işitince: "Beni [buradan] çıkarın!" dedi. Bunun üzerine ona bir yatak hazırlandı, ardından yatağa yatırıldı ve yola çıkarıldı. Yolda Ten'îm'de vefat etti. Allah da onun hakkında: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً } “Kim evinden hicret ederek çıkarsa...” ayetini indirdi. Ebû Ömer, onun hakkında Hadîce'nin kardeşinin oğlu Hâlid b. Hizâm b. Huveylid olduğunun da söylendiğini, onun Habeşistan topraklarına hicret ettiğini, yolda kendisini bir yılanın soktuğunu ve Habeşistan topraklarına ulaşamadan vefat ettiğini, böylece ayetin onun hakkında indiğini zikretmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî onun Habîb b. Damre olduğunu nakletmiştir. Süddî'den [gelen bir rivayette] Damre b. Cündeb ed-Damrî olduğu da söylenmiştir. İkrime'den onun Cündeb b. Damre el-Cünde'î olduğu nakledilmiştir. İbn Câbir'den ise onun Benî Leys'ten olan Damre b. Bağıyz olduğu rivayet edilmiştir. Mehdevî onun Damre b. Damre b. Nüaym olduğunu aktarmıştır. Damre b. Huzâa olduğu da söylenmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Ma'mer, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine zulmetmektelerken meleklerin canlarını aldıkları kimseler...” ayeti inince, Müslümanlardan hasta olan bir adam: "Vallahi benim hiçbir mazeretim yok! Ben hem yolu bilirim hem de varlıklıyım; beni taşıyın!" dedi. Onu taşıdılar ve yolda ölüm onu yakaladı. Bunun üzerine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı: "Eğer bize ulaşabilseydi ecri tam olurdu; hâlbuki o Ten'îm'de vefat etti" dediler. Oğulları Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu haber verdiler; bunun üzerine bu { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا } “Kim evinden hicret ederek çıkarsa...” ayeti indi. Onun adı Damre b. Cündeb idi; daha önce geçtiği üzere Cündeb b. Damre olduğu da söylenir. { وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا } “Allah çok bağışlayıcıdır”, kendisinden sâdır olan şirk için; { رَحِيمًا } “çok merhametlidir”, tövbesini kabul ettiği için. Beşinci [Mesele]- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İlim adamları -rahimehumullâh- yeryüzünde çekip gitmeyi (sefer etmeyi) iki kısma ayırmışlardır: Bir şeyden kaçmak [için yolculuk] ve bir şeyi aramak/talep etmek [için yolculuk]. Birincisi altı kısma ayrılır: Birincisi hicrettir; o da...

دَارِ الْحَرْبِ إِلَى دَارِ الْإِسْلَامِ، وَكَانَتْ فَرْضًا فِي أَيَّامِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهَذِهِ الْهِجْرَةُ بَاقِيَةٌ مَفْرُوضَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالَّتِي انْقَطَعَتْ بِالْفَتْحِ هِيَ الْقَصْدُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ حَيْثُ كَانَ، فَإِنْ بَقِيَ فِي دَارِ الْحَرْبِ عَصَى، وَيَخْتَلِفُ فِي حَالِهِ. الثَّانِي- الْخُرُوجُ مِنْ أَرْضِ الْبِدْعَةِ، قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يُقِيمَ بِأَرْضٍ يُسَبُّ فِيهَا السَّلَفُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا صَحِيحٌ، فَإِنَّ الْمُنْكَرَ إِذَا لَمْ تَقْدِرْ أَنْ تُغَيِّرَهُ فَزُلْ عَنْهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) إِلَى قَوْلِهِ (الظَّالِمِينَ). الثَّالِثُ- الْخُرُوجُ مِنْ أَرْضٍ غَلَبَ عَلَيْهَا الْحَرَامُ: فَإِنَّ طَلَبَ الْحَلَالِ فَرْضٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ. الرَّابِعُ- الْفِرَارُ مِنَ الْأَذِيَّةِ فِي الْبَدَنِ، وَذَلِكَ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ أَرْخَصَ فِيهِ، فَإِذَا خَشِيَ عَلَى نَفْسِهِ فَقَدْ أَذِنَ اللَّهُ فِي الْخُرُوجِ عَنْهُ وَالْفِرَارِ بِنَفْسِهِ لِيُخَلِّصَهَا مِنْ ذَلِكَ الْمَحْذُورِ. وَأَوَّلُ مَنْ فَعَلَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇، فَإِنَّهُ لَمَّا خَافَ مِنْ قَوْمِهِ قَالَ: (إِنِّي مُهَاجِرٌ إلى ربي، وقال: (إني ذاهب إلى ربي سيهدين). وَقَالَ مُخْبِرًا عَنْ مُوسَى: (فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ). الْخَامِسُ- خَوْفُ الْمَرَضِ فِي الْبِلَادِ الْوَخِمَةِ وَالْخُرُوجُ مِنْهَا إِلَى الْأَرْضِ النَّزِهَةِ. وَقَدْ أَذِنَ ﷺ لِلرُّعَاةِ حِينَ اسْتَوْخَمُوا الْمَدِينَةَ أَنْ يَخْرُجُوا إِلَى الْمَسْرَحِ فَيَكُونُوا فِيهِ حَتَّى يَصِحُّوا. وَقَدِ اسْتُثْنِيَ مِنْ ذَلِكَ الْخُرُوجُ مِنَ الطَّاعُونِ، فَمَنَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْهُ بِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنْ نَبِيِّهِ ﷺ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي (الْبَقَرَةِ). بَيْدَ أَنَّ عُلَمَاءَنَا قَالُوا: هُوَ مَكْرُوهٌ. السَّادِسُ- الْفِرَارُ خَوْفَ الْأَذِيَّةِ فِي الْمَالِ، فَإِنَّ حُرْمَةَ مَالِ الْمُسْلِمِ كَحُرْمَةِ دَمِهِ، وَالْأَهْلُ مِثْلُهُ وَأَوْكَدُ. وَأَمَّا قِسْمُ الطَّلَبِ فَيَنْقَسِمُ قِسْمَيْنِ: طَلَبُ دِينٍ وَطَلَبُ دُنْيَا، فَأَمَّا طَلَبُ الدِّينِ فَيَتَعَدَّدُ بِتَعَدُّدِ أَنْوَاعِهِ إِلَى تِسْعَةِ أَقْسَامٍ: الْأَوَّلُ- سَفَرُ الْعِبْرَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) وَهُوَ كَثِيرٌ. وَيُقَالُ: إِنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّمَا طَافَ [الْأَرْضَ] لِيَرَى عَجَائِبَهَا. وَقِيلَ: لِيُنَفِّذَ الْحَقَّ فِيهَا. الثَّانِي- سفر الحج. والأول وإن كان

...dârülharpten dârülislâma [hicrettir]. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde farz idi; bu hicret kıyamet gününe kadar farz olarak kalıcıdır. [Mekke'nin] fethiyle sona eren hicret ise nerede olursa olsun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına yönelme [hicreti]dir. Şayet [bir kimse] dârülharpte kalmaya devam ederse günahkâr olur; [hüküm de] durumuna göre farklılık arz eder. İkincisi: Bid'at diyarından çıkmaktır. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: "Selefe sövülen bir yerde hiç kimsenin ikamet etmesi helal değildir." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu doğrudur; zira kötülüğü değiştirmeye gücün yetmediğinde oradan uzaklaş. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir...” ayetinden { الظَّالِمِينَ } “...zalimler [topluluğu ile oturma]” ifadesine kadar buyurmuştur." Üçüncüsü: Haramın hâkim olduğu topraktan çıkmaktır; zira helali aramak her Müslümana farzdır. Dördüncüsü: Bedene gelecek eziyetten kaçmaktır. Bu, Allah'ın bir lütfu olup onda ruhsat tanımıştır. Kişi canı hususunda endişe ettiğinde, Allah oradan çıkmasına ve canını bu tehlikeden kurtarmak için kaçmasına izin vermiştir. Bunu ilk yapan İbrâhim aleyhisselâm'dır. Nitekim o kavminden korktuğunda: { إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي } “Şüphesiz ben Rabbime hicret edeceğim” ve: { إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” demiştir. [Allah Teâlâ] Mûsâ'dan haber vererek de şöyle buyurmuştur: { فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ } “Böylece korku içinde, etrafı gözetleyerek oradan çıktı.” Beşincisi: Havası ağır ve salgın hastalık bulunan beldelerde hastalanma endişesiyle buralardan havası temiz yerlere çıkmaktır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Medine'nin havası kendilerine ağır gelen çobanlara meraya çıkıp iyileşinceye kadar orada kalmalarına izin vermiştir. Veba (taun) salgınından kaçarak çıkmak bundan istisna edilmiştir; zira Allah Sübhânehu Peygamberi'nden sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen sahih hadis ile bunu yasaklamıştır. Bunun açıklaması daha önce el-Bakara [suresinde] geçmişti. Bununla birlikte âlimlerimiz: "Bu mekruhtur" demişlerdir. Altıncısı: Mala zarar gelmesi korkusuyla kaçmaktır; zira Müslümanın malının dokunulmazlığı kanının dokunulmazlığı gibidir. Aile efradı da böyledir, hatta daha da kuvvetlidir. [Yolculuğun] talep (arama/isteme) kısmına gelince, bu iki kısma ayrılır: Din talebi ve dünya talebi. Din talebi ise türlerinin çeşitliliği sebebiyle dokuz kısma ayrılır: Birincisi: İbret alma yolculuğudur. Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” buyurmuştur ve bu [tür ayetler] pek çoktur. Zülkarneyn'in de yeryüzünün harikalarını görmek için [yeryüzünü] dolaştığı söylenir. Bir görüşe göre de orada hakkı ikame etmek için dolaşmıştır. İkincisi: Hac yolculuğudur. Birincisi her ne kadar [mendup] olsa da...

نَدْبًا فَهَذَا فَرْضٌ. الثَّالِثُ- سَفَرُ الْجِهَادِ وَلَهُ أَحْكَامُهُ. الرَّابِعُ- سَفَرُ الْمَعَاشِ، فَقَدْ يَتَعَذَّرُ عَلَى الرَّجُلِ مَعَاشُهُ مَعَ الْإِقَامَةِ فَيَخْرُجُ فِي طَلَبِهِ لَا يَزِيدُ عَلَيْهِ، مِنْ صَيْدٍ أَوِ احْتِطَابٍ أَوِ احْتِشَاشٍ، فَهُوَ فَرْضٌ عَلَيْهِ. الْخَامِسُ سَفَرُ التِّجَارَةِ وَالْكَسْبُ الزَّائِدُ عَلَى الْقُوتِ، وَذَلِكَ جَائِزٌ بِفَضْلِ اللَّهِ ﷾، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ) يَعْنِي التِّجَارَةَ، وَهِيَ نِعْمَةٌ مَنَّ اللَّهُ بِهَا فِي سَفَرِ الْحَجِّ، فَكَيْفَ إِذَا انْفَرَدَتْ. السَّادِسُ- فِي طَلَبِ الْعِلْمِ وَهُوَ مَشْهُورٌ. السَّابِعُ- قَصْدُ الْبِقَاعِ، قَالَ ﷺ: (لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ). الثَّامِنُ- الثُّغُورُ لِلرِّبَاطِ بِهَا وَتَكْثِيرِ سَوَادِهَا لِلذَّبِّ عَنْهَا. التَّاسِعُ- زِيَارَةُ الْإِخْوَانِ فِي اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (زار رجل أخاله فِي قَرْيَةٍ فَأَرْصَدَ اللَّهُ لَهُ مَلَكًا عَلَى مَدْرَجَتِهِ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ فَقَالَ أُرِيدُ أَخًا لِي فِي هَذِهِ الْقَرْيَةِ قَالَ هَلْ لَكَ مِنْ نِعْمَةٍ تَرُبُّهَا عَلَيْهِ قَالَ لَا غَيْرَ أَنِّي أَحْبَبْتُهُ فِي اللَّهِ ﷿ قَالَ فَإِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكَ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَبَّكَ كَمَا أَحْبَبْتَهُ فِيهِ). رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ.

Cihad yolculuğudur ve onun birtakım hükümleri vardır. Dördüncüsü: Geçim yolculuğudur. Bazen kişi ikamet ettiği yerde geçimini temin etmekte zorlanabilir; avlanmak, odun kesmek veya ot toplamak gibi bundan fazlasını hedeflemeksizin sadece rızkını aramak için yola çıkar ki bu onun üzerine farzdır. Beşincisi: Ticaret yolculuğu ve temel gıdadan fazlasını kazanmaktır; bu da Allah Teâlâ'nın lütfuyla caizdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden lütuf aramanızda size bir günah yoktur” yani ticaret [demektir]. Bu, Allah'ın hac yolculuğunda bahşettiği bir nimettir; tek başına olduğunda ise nasıl caiz olmasın! Altıncısı: İlim talebi içindir ve bu meşhurdur. Yedincisi: [Mübarek] mekânları kastetmektir; nitekim Peygamber ﷺ: { لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ } “Yalnız üç mescit için binekler eyerlenip yola çıkılır” buyurmuştur. Sekizincisi: Nöbet tutmak (ribat) ve oraları savunmak için sayılarını çoğaltmak maksadıyla sınırlara [yapılan yolculuktur]. Dokuzuncusu: Allah rızası için kardeşleri ziyaret etmektir. Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: { زَارَ رَجُلٌ أَخًا لَهُ فِي قَرْيَةٍ فَأَرْصَدَ اللَّهُ لَهُ مَلَكًا عَلَى مَدْرَجَتِهِ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ فَقَالَ أُرِيدُ أَخًا لِي فِي هَذِهِ الْقَرْيَةِ قَالَ هَلْ لَكَ مِنْ نِعْمَةٍ تَرُبُّهَا عَلَيْهِ قَالَ لَا غَيْرَ أَنِّي أَحْبَبْتُهُ فِي اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ فَإِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكَ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَبَّكَ كَمَا أَحْبَبْتَهُ فِيهِ } “Bir adam başka bir köydeki [din] kardeşini ziyaret etti. Allah da onun yolu üzerinde bir meleği gözetleyici olarak görevlendirdi. Melek: 'Nereye gitmek istiyorsun?' diye sordu. Adam: 'Şu köydeki bir kardeşimi görmek istiyorum' dedi. Melek: 'Onun üzerinde geliştirmek istediğin bir menfaatin mi var?' diye sordu. Adam: 'Hayır, sadece onu aziz ve celil olan Allah için sevdim' dedi. Melek: 'Şüphesiz ben, senin onu Allah için sevdiğin gibi Allah'ın da seni sevdiğini bildirmek üzere sana gönderilen Allah'ın elçisiyim' dedi.” Bunu Müslim ve başkaları rivayet etmiştir.

[سورة النساء (٤): آية ١٠١]

[en-Nisâ Sûresi (4), Ayet 101]

وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١)

{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, inkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız, namazı kısaltmanızda sizin için bir sakınca yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır.” (101)

فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (ضَرَبْتُمْ) سَافَرْتُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِ الْقَصْرِ فِي السَّفَرِ، فَرُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ أَنَّهُ فَرْضٌ. وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالْكُوفِيِّينَ وَالْقَاضِي إِسْمَاعِيلَ وَحَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عَائِشَةُ ﵂ (فُرِضَتِ الصَّلَاةُ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ) الْحَدِيثَ، وَلَا حجة فيه لمخالفتها له، فإنه كَانَتْ تُتِمُّ فِي السَّفَرِ وَذَلِكَ يُوهِنُهُ. وَإِجْمَاعُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِأَصْلٍ يُعْتَبَرُ فِي صَلَاةِ الْمُسَافِرِ خَلْفَ الْمُقِيمِ، وَقَدْ قَالَ غيرها من

Bu âyette on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { ضَرَبْتُمْ } “sefere çıktığınız zaman” buyruğudur; yani sefere çıktınız demektir ve [bunun açıklaması] daha önce geçmişti. Âlimler yolculukta namazın kısaltılması (kasr) hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir gruptan bunun farz olduğu rivayet edilmiştir. Bu, Ömer b. Abdilazîz'in, Kûfelilerin, el-Kâdî İsmâil'in ve Hammâd b. Ebî Süleymân'ın görüşüdür. Onlar Âişe'nin radıyallâhu anhâ naklettiği: « فُرِضَتِ الصَّلَاةُ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ » «Namaz ikişer rekât olarak farz kılındı...» hadisini delil getirmişlerdir. Oysa bizzat kendisinin bu rivayete muhalefet etmesi sebebiyle onda bir delil bulunmamaktadır; zira o, seferde namazı tam kılıyordu ve bu durum rivayetin [delil olma] kuvvetini zayıflatmaktadır. İslâm beldelerinin fakihleri de yolcunun mukime uyması durumunda bunun dikkate alınacak bir asıl olmadığı konusunda icmâ etmişlerdir. Ondan (Âişe'den) başka...

الصَّحَابَةِ كَعُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ: (إِنَّ الصَّلَاةَ فُرِضَتْ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً) رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. ثُمَّ إِنَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ قَدْ رَوَاهُ ابْنُ عَجْلَانَ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: فَرَضَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصَّلَاةَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ. وَقَالَ فِيهِ الْأَوْزَاعِيُّ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، الْحَدِيثَ، وَهَذَا اضْطِرَابٌ. ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهَا: (فُرِضَتِ الصَّلَاةُ) لَيْسَ عَلَى ظَاهِرِهِ، فَقَدْ خَرَجَ عَنْهُ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ وَالصُّبْحِ، فَإِنَّ الْمَغْرِبَ مَا زِيدَ فِيهَا وَلَا نُقِصَ مِنْهَا، وَكَذَلِكَ الصُّبْحُ، وَهَذَا كُلُّهُ يُضَعِّفُ مَتْنَهُ لَا سَنَدَهُ. وَحَكَى ابْنُ الْجَهْمِ أَنَّ أَشْهَبَ رَوَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْقَصْرَ فَرْضٌ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِهِ وَجُلُّ أَصْحَابِهِ وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ أَنَّ الْقَصْرَ سُنَّةٌ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَمَذْهَبُ عَامَّةِ الْبَغْدَادِيِّينَ مِنَ الْمَالِكِيِّينَ أَنَّ الْفَرْضَ التَّخْيِيرُ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَيِّهِمَا أَفْضَلُ، فَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْقَصْرُ أَفْضَلُ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَبْهَرِيِّ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْإِتْمَامَ أَفْضَلُ، وَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَحَكَى أَبُو سَعِيدٍ الْفَرْوِيُّ الْمَالِكِيُّ أَنَّ الصَّحِيحَ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ التَّخْيِيرُ لِلْمُسَافِرِ فِي الْإِتْمَامِ وَالْقَصْرِ. قُلْتُ- وَهُوَ الَّذِي يَظْهَرُ مِنْ قَوْلِهِ ﷾: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) إِلَّا أَنَّ مَالِكًا ﵀ يَسْتَحِبُّ لَهُ الْقَصْرَ، وَكَذَلِكَ يَرَى عَلَيْهِ الْإِعَادَةَ فِي الْوَقْتِ إِنْ أَتَمَّ. وَحَكَى أَبُو مُصْعَبٍ فِي (مُخْتَصَرِهِ) عَنْ مَالِكٍ وَأَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالَ: الْقَصْرُ فِي السَّفَرِ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ سُنَّةٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَحَسْبُكَ بِهَذَا فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ، مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَخْتَلِفْ قَوْلُهُ: أَنَّ مَنْ أَتَمَّ فِي السَّفَرِ يُعِيدُ مَا دَامَ فِي الْوَقْتِ، وَذَلِكَ اسْتِحْبَابٌ عِنْدَ مَنْ فَهِمَ، لَا إِيجَابَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْقَصْرُ فِي غَيْرِ الْخَوْفِ بِالسُّنَّةِ، وَأَمَّا فِي الْخَوْفِ مَعَ السَّفَرِ فَبِالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، ومن صلى أربعا فلا شي عَلَيْهِ، وَلَا أُحِبُّ لِأَحَدٍ أَنْ يُتِمَّ فِي السَّفَرِ رَغْبَةً عَنِ السُّنَّةِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَثْرَمُ: قُلْتُ لِأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ لِلرَّجُلِ أَنْ يُصَلِّيَ فِي السَّفَرِ أَرْبَعًا؟ قَالَ: لَا، مَا يُعْجِبُنِي، السُّنَّةُ رَكْعَتَانِ. وَفِي مُوَطَّأِ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ آلِ خَالِدِ بْنِ أَسِيدٍ، أَنَّهُ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عمر

sahâbîlerden Ömer, İbn Abbâs ve Cübeyr b. Mut'ım gibi kimseler: { إِنَّ الصَّلَاةَ فُرِضَتْ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً } “Namaz hazarda dört, seferde iki, korku anında ise bir rekât olarak farz kılındı” demişlerdir. Bunu Müslim İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Ayrıca Âişe hadisini İbn Aclân, Sâlih b. Keysân'dan, o Urve'den, o da Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah ﷺ namazı ikişer rekât olarak farz kıldı.' el-Evzâî ise bu hadisi İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o da Âişe'den: 'Allah Teâlâ Resûlullah'a ﷺ namazı ikişer rekât olarak farz kıldı' lafzıyla rivayet etmiştir ki bu bir muzdaripliktir (tutarsızlıktır). Ayrıca Âişe'nin: { فُرِضَتِ الصَّلَاةُ } 'Namaz farz kılındı' sözü zahiri üzere değildir; çünkü akşam ve sabah namazları bu ifadenin dışındadır. Zira akşam namazına ne ekleme yapılmış ne de ondan eksiltilmiştir; sabah namazı da böyledir. Bütün bunlar hadisin senedini değil metnini zayıflatmaktadır. İbnü'l-Cehm, Eşheb'in Mâlik'ten kasrın farz olduğunu rivayet ettiğini nakletmiştir; ancak mezhebinde meşhur olan, ashâbının çoğunun ve selef ile halef âlimlerinin cumhurunun benimsediği görüş kasrın sünnet olduğudur. Bu, Şâfiî'nin de görüşüdür ve inşâallah açıklaması geleceği üzere sahih olan da budur. Mâlikîlerden Bağdatlıların ekseriyetinin mezhebine göre ise farz olan muhayyerliktir; Şâfiî'nin ashâbının görüşü de budur. Daha sonra hangisinin daha faziletli olduğunda ihtilaf ettiler: Bazıları kasrın daha faziletli olduğunu söyledi; el-Ebherî ve diğerlerinin görüşü budur. Namazı tam kılmanın (itmâm) daha faziletli olduğu da söylenmiştir ki bu Şâfiî'den nakledilmiştir. Mâlikîlerden Ebû Saîd el-Fervevî, Mâlik'in mezhebinde sahih olanın yolcunun tam kılmakla kısaltmak arasında muhayyer olması olduğunu nakletmiştir. Derim ki: Aziz ve Celil olan Allah'ın: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Namazı kısaltmanızda sizin için bir sakınca yoktur” kavlinden zahir olan da budur. Ancak Mâlik —Allah ona rahmet etsin— yolcunun kısaltmasını müstehap görür; aynı şekilde tam kıldığı takdirde vakit içinde namazı yeniden kılmasını uygun bulur. Ebû Mus'ab el-Muhtasar'ında Mâlik ve Medine ehlinden şöyle nakletmiştir: 'Seferde namazı kısaltmak erkekler ve kadınlar için sünnettir.' Ebû Ömer dedi ki: 'Seferde namazı tam kılan kimsenin vakit çıktıkça onu iade edeceği hususunda Mâlik'in farklı bir sözü bulunmamakla birlikte, Mâlik'in mezhebinde bu açıklama sana yeterlidir; bu da anlayanlar nezdinde bir vücup (zorunluluk) değil, istihbaptır.' Şâfiî dedi ki: 'Korku dışındaki kasr sünnet ile sabittir; seferle birlikte korku halindeki [kasr] ise Kur'an ve sünnet ile sabittir. Kim dört kılarsa ona bir vebal yoktur; fakat sünnetten yüz çevirerek bir kimsenin seferde tam kılmasını hoş görmem.' Ebû Bekir el-Esrem dedi ki: Ahmed b. Hanbel'e: 'Kişi seferde dört rekât kılabilir mi?' dedim. O: 'Hayır, hoşuma gitmez; sünnet iki rekâttır' dedi. Mâlik'in el-Muvatta'ında İbn Şihâb'dan, onun da Hâlid b. Useyd ailesinden bir adamdan rivayetine göre, bu adam Abdullah b. Ömer'e

فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّا نَجِدُ صَلَاةَ الْخَوْفِ وَصَلَاةَ الْحَضَرِ فِي الْقُرْآنِ وَلَا نَجِدُ صَلَاةَ السَّفَرِ؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: يَا ابْنَ أَخِي إِنَّ اللَّهَ ﵎ بَعَثَ إِلَيْنَا مُحَمَّدًا ﷺ وَلَا نَعْلَمُ شَيْئًا، فَإِنَّا نَفْعَلُ كَمَا رَأَيْنَاهُ يَفْعَلُ. فَفِي هَذَا الْخَبَرِ قَصْرُ الصَّلَاةِ في السفر من غير خوف ستة لَا فَرِيضَةٌ، لِأَنَّهَا لَا ذِكْرَ لَهَا فِي الْقُرْآنِ، وَإِنَّمَا الْقَصْرُ الْمَذْكُورُ فِي الْقُرْآنِ إِذَا كَانَ سَفَرًا وَخَوْفًا وَاجْتَمَعَا، فَلَمْ يُبِحِ الْقَصْرَ فِي كِتَابِهِ إِلَّا مَعَ هَذَيْنَ الشَّرْطَيْنِ. وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ: (وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ) الْآيَةَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: (فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) أَيْ فَأَتِمُّوهَا، وَقَصَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَرْبَعٍ إِلَى اثْنَتَيْنِ إِلَّا الْمَغْرِبَ فِي أَسْفَارِهِ كُلِّهَا آمِنًا لَا يَخَافُ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى، فَكَانَ ذَلِكَ سُنَّةً مَسْنُونَةً مِنْهُ ﷺ، زِيَادَةً فِي أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى كَسَائِرِ مَا سَنَّهُ وَبَيَّنَهُ، مِمَّا لَيْسَ لَهُ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرٌ. وَقَوْلُهُ: (كَمَا رَأَيْنَاهُ يَفْعَلُ) مَعَ حَدِيثِ عُمَرَ حَيْثُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْقَصْرِ فِي السَّفَرِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ، فَقَالَ: (تِلْكَ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يُبِيحُ الشَّيْءَ فِي كِتَابِهِ بِشَرْطٍ ثُمَّ يُبِيحُ ذَلِكَ الشَّيْءَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ الشَّرْطِ. وَسَأَلَ حَنْظَلَةُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ صَلَاةِ السَّفَرِ فَقَالَ: رَكْعَتَانِ. قُلْتُ: فَأَيْنَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) وَنَحْنُ آمِنُونَ؟ قَالَ: سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَهَذَا ابْنُ عُمَرَ قَدْ أَطْلَقَ عَلَيْهَا سُنَّةً، وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. فَأَيْنَ الْمَذْهَبُ عَنْهُمَا؟. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَمْ يُقِمْ مَالِكٌ إِسْنَادَ هَذَا الْحَدِيثِ، لِأَنَّهُ لَمْ يُسَمِّ الرَّجُلَ الَّذِي سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ، وَأَسْقَطَ مِنَ الْإِسْنَادِ رَجُلًا، وَالرَّجُلُ الَّذِي لَمْ يُسَمِّهِ هُوَ أمية بن عبد الله ابن خَالِدِ بْنِ أَسِيدِ بْنِ أَبِي الْعِيصِ بْنِ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حَدِّ الْمَسَافَةِ الَّتِي تُقْصَرُ فِيهَا الصَّلَاةُ

şöyle sordu: 'Ey Ebû Abdirrahmân! Biz Kur'an'da korku namazını ve hazar namazını buluyoruz da sefer namazını bulamıyoruz?' Bunun üzerine Abdullah b. Ömer: 'Ey kardeşimin oğlu! Allah celle celâlühû bize Muhammed'i ﷺ gönderdiğinde biz hiçbir şey bilmiyorduk. Biz onun neyi nasıl yaptığını gördüysek öyle yaparız' dedi. Bu haberde korku hali olmaksızın seferde namazı kısaltmanın farz değil sünnet olduğuna delil vardır; çünkü Kur'an'da buna dair bir zikir yoktur. Kur'an'da zikredilen kasr ancak hem sefer hem de korku bir araya geldiğinde söz konusudur; nitekim Allah Kitabı'nda kasrı ancak bu iki şartla mübah kılmıştır. Kur'an'da bunun benzeri: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ } “İçinizden kimin gücü yetmezse...” ayetidir ve daha önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ: { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Güvene kavuştuğunuz zaman namazı dosdoğru kılın” yani tam kılın buyurmuştur. Resûlullah ﷺ ise Allah Teâlâ'dan başka kimseden korkmaksızın güven içinde bulunduğu bütün seferlerinde akşam namazı hariç [dört rekâtlı namazları] dörtten ikiye kısaltmıştır. Bu, Kur'an'da açık zikri bulunmayıp sünnet kıldığı ve açıkladığı diğer hususlar gibi Resûlullah'tan ﷺ meşru kılınmış, Allah Teâlâ'nın hükümlerine ziyade bir sünnet olmuştur. İbn Ömer'in: { كَمَا رَأَيْنَاهُ يَفْعَلُ } 'Onun nasıl yaptığını gördüysek' sözü ile Ömer'in Resûlullah'a ﷺ korku olmaksızın seferde namazı kısaltmayı sorduğunda: { تِلْكَ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ } “Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin” buyurduğu hadisi; Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bir şeyi bir şarta bağlı olarak mübah kılabileceğine, sonra da Peygamberi'nin diliyle o şeyi o şart olmaksızın mübah kılabileceğine delalet eder. Hanzala, İbn Ömer'e sefer namazını sordu; o: 'İki rekâttır' dedi. Ben: 'Peki, biz güvendeyken Allah Teâlâ'nın: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız” buyruğu nerede kalır?' dedim. O: 'Resûlullah'ın ﷺ sünnetidir' dedi. İşte bu İbn Ömer namazı kısaltmaya 'sünnet' adını vermiştir; İbn Abbâs da aynı şeyi söylemiştir. Bu ikisinin görüşünden nasıl sapılabilir ki? Ebû Ömer dedi ki: Mâlik bu hadisin senedini tam getirmemiştir; çünkü İbn Ömer'e soran adamın adını vermemiş ve senetten bir adamı düşürmüştür. İsmini anmadığı o adam ise Ümeyye b. Abdillâh b. Hâlid b. Useyd b. Ebi'l-Îs b. Ümeyye b. Abdimenâf'tır. En doğrusunu Allah bilir. İkinci [Mesele]- Âlimler namazın kısaltılacağı mesafenin sınırı konusunda ihtilaf etmişlerdir

، فَقَالَ دَاوُدُ: تُقْصَرُ فِي كُلِّ سَفَرٍ طَوِيلٍ أَوْ قَصِيرٍ، وَلَوْ كَانَ ثَلَاثَةَ أَمْيَالٍ مِنْ حَيْثُ تُؤْتَى الْجُمُعَةُ، مُتَمَسِّكًا بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَزِيدَ الْهُنَائِيُّ قَالَ: سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مالك عن قصر الصلاة فقال:

, Dâvûd [ez-Zâhirî] ise şöyle demiştir: Cuma namazına gelinen mesafe cihetiyle üç mil bile olsa, ister uzun ister kısa olsun her seferde [namaz] kısaltılır. O, Müslim'in Yahyâ b. Yezîd el-Hünâî'den rivayet ettiği şu rivayete dayanmıştır; [Yahyâ] dedi ki: Enes b. Mâlik'e namazı kısaltmayı sordum, o da şöyle dedi:

كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا خَرَجَ مَسِيرَةَ ثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ أَوْ ثَلَاثَةِ فَرَاسِخَ- شُعْبَةُ الشَّاكُّ - صَلَّى رَكْعَتَيْنِ. وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ مَشْكُوكٌ فِيهِ، وَعَلَى تَقْدِيرِ أَحَدِهِمَا فَلَعَلَّهُ حَدَّ الْمَسَافَةَ الَّتِي بَدَأَ مِنْهَا الْقَصْرُ، وَكَانَ سَفَرًا طَوِيلًا زَائِدًا عَلَى ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ تَلَاعَبَ قَوْمٌ بِالدِّينِ فَقَالُوا: إِنَّ مَنْ خَرَجَ مِنَ الْبَلَدِ إِلَى ظَاهِرِهِ قَصَرَ وَأَكَلَ، وَقَائِلُ هَذَا أَعْجَمِيٌّ لَا يَعْرِفُ السَّفَرَ عِنْدَ الْعَرَبِ أَوْ مُسْتَخِفٌّ بِالدِّينِ، وَلَوْلَا أَنَّ الْعُلَمَاءَ ذَكَرُوهُ لَمَا رَضِيتُ أَنْ أَلْمَحَهُ بِمُؤَخَّرِ عَيْنِي، وَلَا أُفَكِّرَ فِيهِ بِفُضُولِ قَلْبِي. وَلَمْ يُذْكَرْ حَدُّ السَّفَرِ الَّذِي يَقَعُ بِهِ الْقَصْرُ لَا فِي الْقُرْآنِ وَلَا فِي السُّنَّةِ، وَإِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّهَا كَانَتْ لَفْظَةٌ عَرَبِيَّةٌ مُسْتَقِرٌّ عِلْمُهَا عِنْدَ الْعَرَبِ الَّذِينَ خَاطَبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْقُرْآنِ، فَنَحْنُ نَعْلَمُ قَطْعًا أَنَّ مَنْ بَرَزَ عَنِ الدُّورِ لِبَعْضِ الْأُمُورِ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مُسَافِرًا لُغَةً وَلَا شَرْعًا، وَإِنْ مَشَى مُسَافِرًا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَإِنَّهُ مُسَافِرٌ قَطْعًا. كَمَا أَنَّا نَحْكُمُ عَلَى أَنَّ مَنْ مَشَى يَوْمًا وَلَيْلَةً كَانَ مُسَافِرًا، لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ مَسِيرَةَ يَوْمٍ إِلَّا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ مِنْهَا) وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّهُ وَسَطٌ بَيْنَ الْحَالَيْنِ وَعَلَيْهِ عَوَّلَ مَالِكٌ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَجِدْ هَذَا الْحَدِيثَ مُتَّفَقًا عَلَيْهِ، وَرُوِيَ مَرَّةً (يَوْمًا وَلَيْلَةً) وَمَرَّةً (ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ) فَجَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَعَوَّلَ عَلَى فِعْلِهِ، فَإِنَّهُ كَانَ يَقْصُرُ الصَّلَاةَ إِلَى رِئْمٍ، وَهِيَ أَرْبَعَةُ بُرُدٍ، لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ كَثِيرَ الِاقْتِدَاءِ بِالنَّبِيِّ ﷺ. قَالَ غَيْرُهُ: وَكَافَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْقَصْرَ إِنَّمَا شُرِعَ تَخْفِيفًا، وَإِنَّمَا يَكُونُ فِي السَّفَرِ الطَّوِيلِ الَّذِي تَلْحَقُ بِهِ الْمَشَقَّةُ غَالِبًا، فَرَاعَى مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا وَاللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَفُقَهَاءُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا يَوْمًا تَامًّا. وَقَوْلُ مَالِكٍ يَوْمًا وَلَيْلَةً رَاجِعٌ إِلَى الْيَوْمِ التَّامِّ، لِأَنَّهُ لَمْ يُرِدْ بِقَوْلِهِ: مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ أَنْ يَسِيرَ النَّهَارَ كُلَّهُ وَاللَّيْلَ كُلَّهُ، وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنْ يَسِيرَ سَيْرًا يَبِيتُ فِيهِ [بَعِيدًا] عَنْ أَهْلِهِ وَلَا يُمْكِنُهُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِمْ. وَفِي الْبُخَارِيِّ: وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ يُفْطِرَانِ وَيَقْصُرَانِ فِي أَرْبَعَةِ بُرُدٍ، وَهِيَ سِتَّةَ عَشَرَ فَرْسَخًا، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَالطَّبَرِيُّ: سِتَّةٌ وَأَرْبَعُونَ مِيلًا. وَعَنْ مَالِكٍ فِي الْعُتْبِيَّةِ فِيمَنْ خَرَجَ إِلَى ضيعته على خمسة وأربعين ميلا

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç mil yahut üç fersahlık bir mesafeye çıktığında -şüphe eden Şu‘be’dir- iki rekât kılardı.» Bunda bir delil (hüccet) yoktur; çünkü bu rivayet şüphelidir. İkisinden birinin takdir edilmesi durumunda da [bu], belki de kasrın başlatıldığı mesafenin sınırıdır ve bundan daha fazla, uzun bir yolculuktu; en doğrusunu Allah bilir. İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: Bir topluluk din ile oynamış ve: "Şehirden onun dışına çıkan kimse [namazı] kısaltır ve [orucunu] yer" demiştir. Bunu söyleyen kimse ya Arapların nezdindeki seferi bilmeyen bir acemdir (yabancıdır) yahut din ile alay eden bir kimsedir. Şayet âlimler bundan bahsetmemiş olsalardı, ona gözümün ucuyla bakmaya ve kalbimin fazlalığıyla [bile] onu düşünmeye razı olmazdım. Namazı kısaltmanın gerçekleştiği seferin sınırı ne Kur'an'da ne de Sünnet'te zikredilmiştir. Bunun böyle olması, onun Allah Teâlâ'nın Kur'an ile kendilerine hitap ettiği Arapların nezdinde bilgisi yerleşmiş Arapça bir lafız olmasındandır. Biz kesin olarak biliyoruz ki, evlerin dışına bazı işler için çıkan kimse lügatte de şer‘an da misafir (yolcu) sayılmaz; şayet üç gün boyunca yolcu olarak yürürse o kesinlikle misafirdir. Nitekim biz bir gün bir gece yürüyen kimsenin de misafir olduğuna hükmederiz; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'a ve âhiret gününe inanan bir kadının yanında mahremi olmaksızın bir günlük mesafeye yolculuk yapması helal değildir.» Sahih olan da budur; zira bu iki durumun ortasıdır ve Mâlik de buna dayanmıştır. Ancak o, bu hadisi [lafız bakımından] üzerinde ittifak edilmiş bulmamıştır; nitekim bazen "bir gün bir gece", bazen de "üç gün" diye rivayet edilmiştir. Bundan dolayı Abdullah b. Ömer'e gelmiş ve onun fiiline dayanmıştır; zira o, Re'm'e [giderken] namazı kısaltırdı ki bu da dört berîdlik mesafedir. Çünkü İbn Ömer, Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem çokça ittibâ eden (uyan) biriydi. Başkası ise şöyle demiştir: Bütün âlimler kasrın ancak bir kolaylaştırma (tahfif) olarak meşru kılındığı ve bunun da çoğunlukla meşakkatin ilişeceğe uzun seferde olacağı konusunda hemfikirdir. Bu sebeple Mâlik, Şâfiî ve bu ikisinin talebeleri, Leys, el-Evzâî ile hadis ashabının fakihleri Ahmed, İshak ve başkaları tam bir günü dikkate almışlardır. Mâlik'in "bir gün bir gece" sözü de tam bir güne racidir; zira o, "bir gün bir gecelik yürüyüş" sözüyle gündüzün tamamını ve gecenin tamamını yürümesini kastetmemiş, bilakis ailesinden [uzakta] geceleyeceği ve onların yanına dönmesinin mümkün olmayacağı bir yürüyüşü kastetmiştir. Buhârî'de [şöyle geçer]: "İbn Ömer ile İbn Abbâs dört berîdlik mesafede oruçlarını açar ve namazlarını kısaltırlardı; bu da on altı fersahtır." Mâlik'in mezhebi de budur. Şâfiî ve Taberî: "Kırk altı mildir" demişlerdir. el-Utbiyye'de Mâlik'ten, kırk beş mil mesafedeki arazisine/çiftliğine çıkan kimse hakkında...

قَالَ: يَقْصُرُ، وَهُوَ أَمْرٌ مُتَقَارِبٌ. وَعَنْ مَالِكٍ فِي الْكُتُبِ الْمَنْثُورَةِ: أَنَّهُ يَقْصُرُ فِي سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ مِيلًا، وَهِيَ تَقْرَبُ مِنْ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ عُمَرَ: يُعِيدُ أَبَدًا!. ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: فِي الْوَقْتِ!. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: لَا يَقْصُرُ فِي أَقَلَّ مِنْ مَسِيرَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَهُوَ قَوْلُ عُثْمَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةَ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (لَا تسافر الْمَرْأَةُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ). قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: ثَلَاثَةُ أَيَّامِ وَلَيَالِيهَا بِسَيْرِ الْإِبِلِ وَمَشْيِ الْأَقْدَامِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالزُّهْرِيُّ: تَقْصُرُ الصَّلَاةَ فِي مَسِيرَةِ يَوْمَيْنِ، وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ مَالِكٍ، وَرَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قال: (لا تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ مَسِيرَةَ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا مَعَ زَوْجٍ أَوْ ذِي مَحْرَمٍ). وَقَصَرَ ابْنُ عُمَرَ فِي ثَلَاثِينَ مِيلًا، وَأَنَسٌ فِي خَمْسَةَ عَشَرَ مِيلًا. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ فِي الْقَصْرِ عَلَى الْيَوْمِ التَّامِّ، وَبِهِ نَأْخُذُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: اضْطَرَبَتِ الْآثَارُ الْمَرْفُوعَةُ فِي هَذَا الْبَابِ كَمَا تَرَى فِي أَلْفَاظِهَا، وَمُجْمَلُهَا عِنْدِي- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّهَا خَرَجَتْ عَلَى أَجْوِبَةِ السَّائِلِينَ، فَحَدَّثَ كُلُّ وَاحِدٍ بِمَعْنَى مَا سَمِعَ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ ﷺ فِي وَقْتٍ مَا: هَلْ تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ مَسِيرَةَ يَوْمٍ بِغَيْرِ مَحْرَمٍ؟ فَقَالَ: لَا. وَقِيلَ لَهُ فِي وَقْتٍ آخَرَ: هَلْ تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ يَوْمَيْنِ بِغَيْرِ مَحْرَمٍ؟ فَقَالَ: لَا. وَقَالَ لَهُ آخَرُ: هَلْ تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ [مَسِيرَةَ [ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ بِغَيْرِ مَحْرَمٍ؟ فَقَالَ: لَا. وَكَذَلِكَ مَعْنَى اللَّيْلَةِ وَالْبَرِيدِ عَلَى مَا رُوِيَ، فَأَدَّى كُلُّ وَاحِدٍ مَا سَمِعَ عَلَى الْمَعْنَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيَجْمَعُ مَعَانِي الْآثَارِ فِي هَذَا الْبَابِ- وَإِنِ اخْتَلَفَتْ ظَوَاهِرُهَا- الْحَظْرُ عَلَى الْمَرْأَةِ أَنْ تُسَافِرَ سَفَرًا يُخَافُ عَلَيْهَا فِيهِ الْفِتْنَةُ بِغَيْرِ مَحْرَمٍ، قَصِيرًا كَانَ أَوْ طَوِيلًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي نَوْعِ السَّفَرِ الَّذِي تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ، فَأَجْمَعَ النَّاسُ عَلَى الْجِهَادِ وَالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَمَا ضَارَعَهَا مِنْ صِلَةِ رَحِمٍ وَإِحْيَاءِ نَفْسٍ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا سِوَى ذَلِكَ، فَالْجُمْهُورُ عَلَى جَوَازِ الْقَصْرِ فِي السَّفَرِ الْمُبَاحِ كَالتِّجَارَةِ وَنَحْوِهَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا تُقْصَرُ الصَّلَاةُ إِلَّا فِي حَجٍّ أَوْ جِهَادٍ. وَقَالَ عَطَاءٌ: لَا تُقْصَرُ إِلَّا فِي سَفَرِ طَاعَةٍ وَسَبِيلٍ مِنْ سُبُلِ الْخَيْرِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا: تُقْصَرُ فِي كُلِّ السَّفَرِ الْمُبَاحِ مِثْلَ قَوْلِ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ خَرَجَ لِلصَّيْدِ لَا لِمَعَاشِهِ وَلَكِنْ مُتَنَزِّهًا، أَوْ خَرَجَ لمشاهدة بلدة متنزها ومتلذذا

[İbnü'l-Arabî] dedi ki: 'Kısaltır; bu da [önceki mesafelere] yakın bir miktardır.' Mâlik'ten dağınık kitaplarda (el-kütübü'l-mensûre) şöyle rivayet edilmiştir: Otuz altı milde namazı kısaltır; bu da bir gün ve bir geceye yakındır. Yahyâ b. Ömer: 'Namazı her hâlükârda iade eder!' dedi. İbn Abdilhakem ise: '[Sadece] vakit içinde [iade eder]!' dedi. Kûfeliler şöyle dediler: 'Üç günlük yürüme mesafesinden daha azında namaz kısaltılmaz.' Bu; Osman, İbn Mes'ûd ve Huzeyfe'nin görüşüdür. Sahîh-i Buhârî'de İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَا تسافر الْمَرْأَةُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ» «Kadın yanında bir mahremi olmadan üç gün yolculuk yapamaz.» Ebû Hanîfe: '[Bu süre] deve yürüyüşü ve yaya adımıyla üç gün ve geceleridir' demiştir. Hasan ve ez-Zührî: 'Namaz iki günlük yürüme mesafesinde kısaltılır' demişlerdir; bu görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «لا تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ مَسِيرَةَ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا مَعَ زَوْجٍ أَوْ ذِي مَحْرَمٍ» «Kadın yanında kocası yahut bir mahremi bulunmadıkça iki gecelik yürüme mesafesinde bir yolculuğa çıkamaz.» İbn Ömer otuz milde, Enes ise on beş milde namazı kısaltmıştır. el-Evzâî: 'Kasr hususunda âlimlerin geneli tam bir gün [mesafesi] görüşündedir; biz de bunu benimsiyoruz' demiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] dedi ki: 'Bu baptaki merfû rivayetler, lafızlarında gördüğün üzere farklılık arz etmiştir. Bana göre bunların hülasası —en doğrusunu Allah bilir— soru soranların hallerine göre cevap olarak verilmiş olmasıdır; böylece herkes işittiğini mana olarak rivayet etmiştir. Sanki bir vakitte [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: 'Kadın mahremsiz bir günlük mesafeye yolculuk yapabilir mi?' denmiş, o da: 'Hayır' buyurmuştur. Başka bir vakitte ona: 'Kadın mahremsiz iki gün yolculuk yapabilir mi?' denmiş, o da: 'Hayır' buyurmuştur. Bir başkası da ona: 'Kadın mahremsiz üç günlük [mesafeye] yolculuk yapabilir mi?' demiş, o da: 'Hayır' buyurmuştur. Rivayet edilen bir gece ve berîd lafızlarının manası da böyledir; neticede herkes duyduğunu mana itibariyle aktarmıştır. En doğrusunu Allah bilir. Bu baptaki rivayetlerin lafızları farklı olsa da toplayıcı ortak manası; kısa olsun uzun olsun, fitneye düşmesinden endişe edilen bir yolculuğa kadının mahremsiz çıkmasının yasaklanmış olmasıdır. En doğrusunu Allah bilir.' Üçüncü [Mesele]- Namazın kısaltılacağı yolculuğun türü konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehli; cihad, hac, umre ile sıla-i rahim ve bir canı kurtarmak gibi bunlara benzeyen yolculuklarda [kasrın caiz olduğunda] icma etmiştir. Bunların dışındakilerde ise ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, ticaret ve benzeri mübah yolculuklarda kasrın caiz olduğu görüşündedir. İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Namaz ancak hacda veya cihadda kısaltılır.' Atâ: 'Namaz ancak bir itaat yolculuğunda veya hayır yollarından bir yolda kısaltılır' demiştir. Kendisinden, cumhurun görüşü gibi bütün mübah yolculuklarda kısaltılacağı da rivayet edilmiştir. Mâlik demiştir ki: 'Kişi geçimi için değil de sırf eğlenmek/vakit geçirmek amacıyla ava çıkarsa yahut sadece gezip lezzet almak kastıyla bir şehri görmeye çıkarsa...'

لَمْ يَقْصُرْ. وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا قَصْرَ فِي سَفَرِ الْمَعْصِيَةِ، كَالْبَاغِي وَقَاطِعِ الطَّرِيقِ وَمَا فِي مَعْنَاهُمَا. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيِّ إِبَاحَةُ الْقَصْرِ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) وَاخْتَلَفَ عَنْ أَحْمَدَ، فَمَرَّةً قَالَ بِقَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَمَرَّةً قَالَ: لَا يُقْصَرُ إِلَّا فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ. وَالصَّحِيحُ مَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ، لِأَنَّ الْقَصْرَ إِنَّمَا شُرِعَ تَخْفِيفًا عَنِ الْمُسَافِرِ لِلْمَشَقَّاتِ اللَّاحِقَةِ فِيهِ، وَمَعُونَتِهِ عَلَى مَا هُوَ بِصَدَدِهِ مِمَّا يَجُوزُ، وَكُلُّ الْأَسْفَارِ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ) أَيْ إِثْمٌ (أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) فَعَمَّ. وَقَالَ ﵇ (خَيْرُ عِبَادِ اللَّهِ الَّذِينَ إِذَا سَافَرُوا قَصَرُوا وَأَفْطَرُوا). وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ يُعْمَلَ بِرُخَصِهِ كَمَا يُحِبُّ أَنْ يُعْمَلَ بِعَزَائِمِهِ. وَأَمَّا سَفَرُ الْمَعْصِيَةِ فَلَا يَجُوزُ الْقَصْرُ فِيهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ عَوْنًا لَهُ عَلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: (وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ). الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا مَتَى يَقْصُرُ، فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ لَا يَقْصُرُ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ بُيُوتِ الْقَرْيَةِ، وَحِينَئِذٍ هُوَ ضَارِبٌ فِي الْأَرْضِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْمُدَوَّنَةِ. وَلَمْ يَحُدَّ مَالِكٌ فِي الْقُرْبِ حَدًّا. وَرُوِيَ عَنْهُ إِذَا كَانَتْ قَرْيَةً تَجْمَعُ أَهْلَهَا فَلَا يَقْصُرُ أَهْلُهَا حَتَّى يُجَاوِزُوهَا بِثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ، وَإِلَى ذَلِكَ فِي الرُّجُوعِ. وَإِنْ كَانَتْ لَا تَجْمَعُ أَهْلَهَا قَصَرُوا إِذَا جَاوَزُوا بَسَاتِينَهَا. وَرُوِيَ عَنْ الْحَارِثِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ أَنَّهُ أَرَادَ سَفَرًا فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ فِي مَنْزِلِهِ، وَفِيهِمُ الْأَسْوَدُ بْنُ يَزِيدَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى. قُلْتُ: وَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا: (وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ) أَيْ إِذَا عَزَمْتُمْ عَلَى الضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَقْصُرُ الْمُسَافِرُ يَوْمَهُ الْأَوَّلَ حَتَّى اللَّيْلِ. وَهَذَا شَاذٌّ، وَقَدْ ثَبَتَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَلَّى الظُّهْرَ بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعًا وَصَلَّى الْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ. أَخْرَجَهُ الْأَئِمَّةُ، وَبَيْنَ ذِي الْحُلَيْفَةِ وَالْمَدِينَةِ نَحْوٌ مِنْ سِتَّةِ أَمْيَالٍ أو سبعة.

[Daha azında ise] kısaltmaz. İlim ehlinin cumhuru; bâğî (halka veya meşru yönetime isyan eden), yol kesici ve benzeri kimseler gibi masiyet (günah) yolculuğunda namazın kısaltılamayacağı görüşündedir. Ebû Hanîfe ve el-Evzâî'den bütün bu durumlarda kasrın mubah olduğu rivayet edilmiştir; bu [aynı zamanda] Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Bu [mesele] daha önce el-Bakara'da geçmişti. Ahmed'den ise farklı rivayetler nakledilmiştir: Bir defasında cumhurun görüşünü benimsemiş, bir defasında da: "Hac veya umre dışında namaz kısaltılmaz" demiştir. Doğru olan cumhurun benimsediğidir; çünkü kasr, yolculukta karşılaşılan meşakkatlerden ötürü yolcuya bir hafifletme ve caiz olan yöneldiği şey hususunda ona bir yardım olsun diye meşru kılınmıştır. Yüce Allah'ın: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda sizin için bir günah —yani vebal— yoktur” buyruğundan ötürü bütün [meşru] yolculuklar bunda eşittir; dolayısıyla [hüküm] genel kılınmıştır. Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: « خَيْرُ عِبَادِ اللَّهِ الَّذِينَ إِذَا سَافَرُوا قَصَرُوا وَأَفْطَرُوا » «Allah'ın kullarının en hayırlıları, sefere çıktıklarında namazı kısaltan ve oruçlarını açanlardır.» eş-Şa'bî de şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah, azimetlerine (kesin emirlerine) uyulmasını sevdiği gibi ruhsatlarıyla amel edilmesini de sever." Masiyet yolculuğuna gelince, onda namazı kısaltmak caiz değildir; zira bu durum, Allah'a isyan etme hususunda ona bir yardım olur. Hâlbuki Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın”. Dördüncü [Mesele]- [Yolcunun] namazı ne zaman kısaltacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur, yolcunun yerleşim yerinin (köyün/şehrin) evlerinden çıkmadıkça namazı kısaltamayacağı kanaatindedir; zira ancak o zaman yeryüzünde sefere çıkmış (dâriben fi'l-ard) sayılır. el-Müdevvene'de Mâlik'in kavli de budur. Mâlik, yakınlık hususunda kesin bir sınır belirlememiştir. Ondan rivayet edildiğine göre, eğer ahalisini toplayan [büyük] bir yerleşim yeri ise halkı üç mil uzaklaşmadıkça namazı kısaltamaz; dönüşte de bu sınıra varıncaya kadar hüküm böyledir. Şayet ahalisini toplamayan [küçük] bir yerleşim yeri ise bostanlarını (bağ-bahçelerini) geçtiklerinde kısaltırlar. el-Hâris b. Ebî Rebîa'dan rivayet edildiğine göre o, bir sefere çıkmak istemiş ve evinde onlara iki rekât kıldırmıştır; cemaatin içinde el-Esved b. Yezîd ve İbn Mes'ûd'un talebelerinden birden fazla kimse de bulunmaktaydı. Atâ b. Ebî Rebâh ile Süleyman b. Mûsâ da bu görüştedir. Derim ki: Bu takdirde ayetin manası: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } yani "Yeryüzünde sefere çıkmaya azmettiğiniz zaman" şeklinde olur. En doğrusunu Allah bilir. Mücâhid'den: "Yolcu ilk gününde geceye kadar [namazı] kısaltmaz" dediği rivayet edilmiştir. Bu şâz (kural dışı) bir görüştür. Enes b. Mâlik'in hadisinden sabit olduğuna göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öğle namazını Medine'de dört rekât, ikindi namazını ise Zülhuleyfe'de iki rekât kılmıştır. Bunu imamlar tahric etmiştir; Zülhuleyfe ile Medine arası ise yaklaşık altı veya yedi mildir.

الْخَامِسَةُ- وَعَلَى الْمُسَافِرِ أَنْ يَنْوِيَ الْقَصْرَ مِنْ حِينِ الْإِحْرَامِ، فَإِنِ افْتَتَحَ الصَّلَاةَ بِنِيَّةِ الْقَصْرِ ثُمَّ عَزَمَ عَلَى الْمُقَامِ فِي أَثْنَاءِ صَلَاتِهِ جَعَلَهَا نَافِلَةً، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ صَلَّى مِنْهَا رَكْعَةً أَضَافَ إِلَيْهَا أُخْرَى وَسَلَّمَ، ثم صلى صلاة مقيم. قال الابهزي وَابْنُ الْجَلَّابِ: هَذَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ اسْتِحْبَابٌ، وَلَوْ بَنَى عَلَى صَلَاتِهِ وَأَتَمَّهَا أَجْزَأَتْهُ صَلَاتُهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: هُوَ عِنْدِي كَمَا قَالَا، لِأَنَّهَا ظُهْرٌ، سَفَرِيَّةً كَانَتْ أَوْ حَضَرِيَّةً وَكَذَلِكَ سَائِرُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي مُدَّةِ الْإِقَامَةِ الَّتِي إِذَا نَوَاهَا الْمُسَافِرُ أَتَمَّ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالطَّبَرِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: إِذَا نَوَى الْإِقَامَةَ أَرْبَعَةَ أَيَّامٍ أَتَمَّ، وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ: إِذَا نَوَى إِقَامَةَ خَمْسَ عَشْرَةَ لَيْلَةً أَتَمَّ، وَإِنْ كَانَ أَقَلَّ قَصَرَ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَلَا مُخَالِفَ لَهُمَا مِنَ الصَّحَابَةِ فِيمَا ذَكَرَ الطَّحَاوِيُّ، وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدٍ أَيْضًا. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِذَا جَمَعَ الْمُسَافِرُ مَقَامَ إِحْدَى وَعِشْرِينَ صَلَاةً مَكْتُوبَةً قَصَرَ، وَإِنْ زَادَ عَلَى ذَلِكَ أَتَمَّ، وَبِهِ قَالَ دَاوُدُ. وَالصَّحِيحُ مَا قَالَهُ مَالِكٌ، لِحَدِيثِ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ جَعَلَ لِلْمُهَاجِرِ أَنْ يُقِيمَ بِمَكَّةَ بَعْدَ قَضَاءِ نُسُكِهِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ يُصْدِرُ. أَخْرَجَهُ الطَّحَاوِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمَا. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْهِجْرَةَ إِذْ كَانَتْ مَفْرُوضَةً قَبْلَ الْفَتْحِ كَانَ الْمُقَامُ بِمَكَّةَ لَا يَجُوزُ، فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ لِلْمُهَاجِرِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لِتَقْضِيَةِ حَوَائِجِهِ وَتَهْيِئَةِ أَسْبَابِهِ، وَلَمْ يَحْكُمْ لَهَا بِحُكْمِ الْمُقَامِ وَلَا فِي حَيِّزِ الْإِقَامَةِ، وَأَبْقَى عَلَيْهِ فِيهَا حُكْمَ الْمُسَافِرِ، وَمَنَعَهُ مِنْ مَقَامِ الرَّابِعِ، فَحَكَمَ لَهُ بِحُكْمِ الْحَاضِرِ الْقَاطِنِ، فَكَانَ ذَلِكَ أَصْلًا مُعْتَمَدًا عَلَيْهِ. وَمِثْلُهُ مَا فَعَلَهُ عُمَرُ ﵁ حِينَ أَجْلَى الْيَهُودَ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَجَعَلَ لَهُمْ مَقَامَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي قَضَاءِ أُمُورِهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَسَمِعْتُ بَعْضَ أَحْبَارِ الْمَالِكِيَّةِ يَقُولُ: إِنَّمَا كَانَتِ الثَّلَاثَةُ الْأَيَّامُ خَارِجَةً عَنْ حُكْمِ الْإِقَامَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرْجَأَ فِيهَا مَنْ أُنْزِلَ بِهِ الْعَذَابُ وَتَيَقَّنَ الْخُرُوجَ عَنِ الدُّنْيَا، فَقَالَ تَعَالَى: (تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ). وَفِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلٌ غَيْرُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ، وَهُوَ أَنَّ الْمُسَافِرَ يَقْصُرُ أَبَدًا حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى وَطَنِهِ، أَوْ يَنْزِلَ وَطَنًا لَهُ. رُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ أَقَامَ سَنَتَيْنِ بِنَيْسَابُورَ يَقْصُرُ الصلاة. وقال أبو مجلز:

Beşinci [Mesele]- Yolcunun (müsafir), ihrama (iftitah tekbirine) girdiği andan itibaren namazı kısaltmaya (kasr) niyet etmesi gerekir. Eğer namaza kısaltma niyetiyle başlar da ardından namazının esnasında ikamete (kalmaya) azmederse, o namazı nafileye çevirir. Şayet bu durum o namazdan bir rekât kıldıktan sonra olmuşsa, buna bir rekât daha ekler ve selam verir, ardından da mukim namazı kılar. el-Ebherî ve İbnü'l-Cellâb şöyle demişlerdir: "Bu -Allah en doğrusunu bilir ya- müstehaptır; eğer namazına devam edip onu tamamlarsa namazı geçerli olur." Ebû Ömer [İbn Abdilber] dedi ki: "Bana göre de durum onların dediği gibidir; çünkü o namaz, ister seferî ister hazarî olsun, öğle namazıdır; diğer beş vakit namaz da böyledir." Altıncı [Mesele]- Âlimler bu bapta, yolcunun niyet ettiği takdirde namazı tam kılmasını (itmam) gerektiren ikamet süresi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, Leys b. Sa'd, Taberî ve Ebû Sevr: "Dört gün ikamet etmeye niyet ederse [namazı] tam kılar" demişlerdir; bu [görüş] Saîd b. el-Müseyyeb'den de rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe, ashabı ve Sevrî ise: "On beş gece ikamete niyet ederse tam kılar, şayet bundan daha az ise kısaltır" demişlerdir. Bu, İbn Ömer ve İbn Abbâs'ın görüşüdür; Tahâvî'nin belirttiğine göre sahâbeden bu ikisine muhalif olan yoktur; bu [görüş] Saîd'den de rivayet edilmiştir. Ahmed ise: "Yolcu yirmi bir vakit farz namaz kılacak kadar kalmayı kararlaştırırsa (cemea) kısaltır, bundan fazla olursa tam kılar" demiştir; Dâvûd [ez-Zâhirî] de bu görüştedir. Sahih olan Mâlik'in dediğidir. Zira İbnü'l-Hadramî'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste; o, muhacirin menâsikini (hac ibadetini) tamamladıktan sonra Mekke'de üç gün ikamet etmesini, sonra da ayrılıp gitmesini meşru kılmıştır. Bunu Tahâvî, İbn Mâce ve başkaları tahric etmiştir. Malumdur ki fetih öncesinde hicret farz olduğu için Mekke'de ikamet etmek caiz değildi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, muhacire ihtiyaçlarını karşılaması ve hazırlıklarını yapması için üç gün [müddet] tanımış, bu süreyi ikamet hükmünde ve ikamet sınırları içinde saymamış; bu süre zarfında onun hakkında yolcu hükmünü devam ettirmiştir. Dördüncü gün ikamet etmesini ise yasaklayıp onu yerleşik mukim hükmünde saymıştır; binaenaleyh bu [uygulama], kendisine dayanılan bir asıl olmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü sebebiyle Yahudileri sürgün ettiğinde Ömer radıyallâhu anh'ın yaptığı da bunun gibidir; zira onlara işlerini halletmeleri için üç günlük bir ikamet süresi tanımıştır. İbnü'l-Arabî dedi ki: Mâlikî âlimlerinden bazısının şöyle dediğini işittim: Üç günün ikamet hükmü dışında kalması şundandır: Çünkü Yüce Allah, üzerlerine azap inen ve dünyadan ayrılacakları kesinleşen kimselere bu süre kadar mühlet vermiş ve şöyle buyurmuştur: { تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın. Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir!”. Bu meselede bu görüşlerin dışında bir görüş daha vardır ki o da şudur: Yolcu, vatanına dönünceye veya kendisine bir vatan edininceye kadar sürekli kısaltır. Enes'ten rivayet edildiğine göre o, Nîşâbur'da iki yıl ikamet etmiş ve namazı kısaltmıştır. Ebû Miclez dedi ki:

قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ: [إِنِّي [آتِي الْمَدِينَةَ فَأُقِيمُ بها السبعة أشهر وَالثَّمَانِيَةَ طَالِبًا حَاجَةً، فَقَالَ: صَلِّ رَكْعَتَيْنِ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ السَّبِيعِيُّ: أَقَمْنَا بِسِجِسْتَانَ وَمَعَنَا رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ سَنَتَيْنِ نُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ. وَأَقَامَ ابْنُ عُمَرَ بِأَذْرَبِيجَانَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، وَكَانَ الثَّلْجُ حَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُفُولِ: قَالَ أَبُو عُمَرَ: مَحْمَلُ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ عِنْدَنَا عَلَى أن لا نِيَّةَ لِوَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُقِيمِينَ هَذِهِ الْمُدَّةَ، وَإِنَّمَا مِثْلُ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ: أَخْرُجُ الْيَوْمَ، أَخْرُجُ غَدًا، وَإِذَا كَانَ هَكَذَا فَلَا عَزِيمَةَ هَاهُنَا عَلَى الْإِقَامَةِ. السَّابِعَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ حِينَ فَرَضَهَا رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَتَمَّهَا فِي الْحَضَرِ، وَأُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ عَلَى الْفَرِيضَةِ الْأُولَى. قَالَ الزُّهْرِيُّ: فَقُلْتُ لِعُرْوَةَ مَا بَالُ عَائِشَةَ تُتِمُّ فِي السَّفَرِ؟ قَالَ: إِنَّهَا تَأَوَّلَتْ مَا تَأَوَّلَ عُثْمَانُ. وَهَذَا جَوَابٌ لَيْسَ بِمُوعِبٍ. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَأْوِيلِ إِتْمَامِ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ ﵄ عَلَى أَقْوَالٍ: فَقَالَ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ: إِنَّ عُثْمَانَ ﵁ إِنَّمَا صَلَّى بِمِنًى أَرْبَعًا لِأَنَّهُ أَجْمَعَ عَلَى الْإِقَامَةِ بَعْدَ الْحَجِّ. وَرَوَى مُغِيرَةُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ عُثْمَانَ صَلَّى أَرْبَعًا لِأَنَّهُ اتَّخَذَهَا وَطَنًا. وَقَالَ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: لَمَّا اتَّخَذَ عُثْمَانُ الْأَمْوَالَ بِالطَّائِفِ وَأَرَادَ أَنْ يُقِيمَ بِهَا صَلَّى أَرْبَعًا. قَالَ: ثُمَّ أَخَذَ بِهِ الْأَئِمَّةُ بَعْدَهُ. وَقَالَ أَيُّوبُ عَنِ الزُّهْرِيِّ، إِنَّ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَتَمَّ الصَّلَاةَ بِمِنًى مِنْ أَجْلِ الْأَعْرَابِ، لِأَنَّهُمْ كَثُرُوا عَامَئِذٍ فَصَلَّى بِالنَّاسِ أَرْبَعًا لِيُعْلِمَهُمْ أَنَّ الصَّلَاةَ أَرْبَعٌ. ذَكَرَ هَذِهِ الْأَقْوَالَ كُلَّهَا أَبُو دَاوُدَ فِي مُصَنَّفِهِ فِي كِتَابِ الْمَنَاسِكِ فِي بَابِ الصَّلَاةِ بِمِنًى. وَذَكَرَ أَبُو عُمَرَ فِي (التَّمْهِيدِ) قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: وَبَلَغَنِي إِنَّمَا أَوْفَاهَا عُثْمَانُ أَرْبَعًا بِمِنًى مِنْ أَجْلِ أَنَّ أَعْرَابِيًّا نَادَاهُ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ بِمِنًى فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، مَا زِلْتُ أُصَلِّيهَا رَكْعَتَيْنِ مُنْذُ رَأَيْتُكَ عَامَ الْأَوَّلِ، فَخَشِيَ عُثْمَانُ أَنْ يَظُنَّ جُهَّالُ النَّاسِ أَنَّمَا الصَّلَاةُ رَكْعَتَانِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: وَإِنَّمَا أَوْفَاهَا بِمِنًى فَقَطْ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَمَّا التَّأْوِيلَاتُ فِي إِتْمَامِ عَائِشَةَ فليس منها شي يُرْوَى عَنْهَا، وَإِنَّمَا هِيَ ظُنُونٌ وَتَأْوِيلَاتٌ لَا يَصْحَبُهَا دَلِيلٌ. وَأَضْعَفُ مَا قِيلَ فِي ذَلِكَ: إِنَّهَا أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّ النَّاسَ حَيْثُ كَانُوا هُمْ بَنُوهَا، وَكَانَ مَنَازِلُهُمْ مَنَازِلَهَا، وَهَلْ كَانَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا أَنَّهَا زَوْجُ النَّبِيِّ أَبِي المؤمنين صلى الله

İbn Ömer'e: “[Ben] bir ihtiyaç peşinde Medine'ye gelip orada yedi sekiz ay kalıyorum” dedim. O da: “İki rekât kıl” dedi. Ebû İshâk es-Sebîî şöyle dedi: “Sicistan'da yanımızda İbn Mes'ûd'un ashâbından kimseler olduğu halde iki yıl kaldık ve ikişer rekât kılıyorduk.” İbn Ömer de Azerbaycan'da ikişer ikişer rekât kılarak ikamet etmişti; zira kar onların geri dönüşlerine engel olmuştu. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: “Bize göre bu rivayetlerin hamledileceği mana; bu süre boyunca ikamet eden bu kimselerden hiçbirinin [kesin bir] niyetinin bulunmadığıdır. Bu durum ancak bir kimsenin: 'Bugün çıkarım, yarın çıkarım' demesi gibidir. Durum böyle olunca da burada ikamete dair kesin bir azim (karar) yoktur.” Yedinci [Mesele]- Müslim, Urve'den, o da Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: « فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ حِينَ فَرَضَهَا رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَتَمَّهَا فِي الْحَضَرِ، وَأُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ عَلَى الْفَرِيضَةِ الْأُولَى » «Allah namazı ilk farz kıldığında iki rekât olarak farz kıldı. Sonra onu hazarda tam [dört rekât] kıldı, sefer namazı ise ilk farz kılındığı hali üzere bırakıldı.» ez-Zührî dedi ki: “Urve'ye: 'Âişe'ye ne oluyor da seferde [namazı] tam kılıyor?' diye sordum. O da: 'O, Osman'ın tevil ettiği gibi tevil etti' dedi.” Bu ise etraflı ve doyurucu bir cevap değildir. İnsanlar, Osman ve Âişe'nin radıyallâhu anhümâ namazı tam kılmalarının tevili hususunda çeşitli görüşlere ayrılmışlardır: Ma'mer, ez-Zührî'den nakleder ki: Osman radıyallâhu anh Mina'da sırf hacdan sonra ikamet etmeye kesin karar verdiği için dört rekât kıldırmıştır. Muğîre ise İbrâhîm'den, Osman'ın orayı vatan edindiği için dört rekât kıldırdığını rivayet etmiştir. Yûnus, ez-Zührî'den naklederek dedi ki: “Osman Tâif'te mülkler edinip orada ikamet etmek isteyince dört rekât kıldırdı.” ez-Zührî dedi ki: “Sonra ondan sonraki idareciler de bunu benimsediler.” Eyyûb, ez-Zührî'den nakleder ki: “Osman b. Affân, o yıl bedevîler çoğaldığı için Mina'da namazı tam kıldırdı; onlara namazın dört rekât olduğunu öğretmek maksadıyla insanlara dört rekât kıldırdı.” Bütün bu görüşleri Ebû Dâvûd, Musannef'inde (es-Sünen'inde) Kitâbü'l-Menâsik'te “Mina'da Namaz” babında zikretmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] et-Temhîd'de zikretmiştir ki İbn Cüreyc şöyle dedi: “Bana ulaştığına göre Osman'ın Mina'da namazı tam dört rekât kıldırması sırf bir bedevînin Mina'da Mescid-i Hayf'ta kendisine: 'Ey Müminlerin Emîri! İlk yıl seni gördüğümden beri namazı iki rekât kılıyorum' diye seslenmesinden ötürüdür. Bunun üzerine Osman, insanların cahillerinin namazın sadece iki rekât olduğunu zannetmelerinden endişe etti.” İbn Cüreyc dedi ki: “O, namazı sadece Mina'da tam kıldırmıştır.” Ebû Ömer dedi ki: Âişe'nin namazı tam kılması hakkındaki tevillerden hiçbirisi ondan rivayet edilmiş değildir. Bunlar sadece arkasında delil bulunmayan zanlar ve yorumlardır. Bu hususta söylenenlerin en zayıfı şudur: “O, müminlerin annesidir; insanlar nerede olursa olsun onun evlatlarıdır ve onların konakları da onun konağıdır.” Oysa o, müminlerin babası olan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi olmaktan başka bir sebeple mi müminlerin annesi olmuştur?

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَهُوَ الَّذِي سَنَّ الْقَصْرَ فِي أَسْفَارِهِ وَفِي غَزَوَاتِهِ وَحَجِّهِ وَعُمَرِهِ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُصْحَفِهِ (النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:) هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ (قَالَ: لَمْ يَكُنَّ بَنَاتِهِ وَلَكِنْ كُنَّ نِسَاءَ أُمَّتِهِ، وَكُلُّ نَبِيٍّ فَهُوَ أَبُو أُمَّتِهِ. قُلْتُ: وَقَدِ اعْتُرِضَ عَلَى هَذَا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مُشَرِّعًا، وَلَيْسَتْ هِيَ كَذَلِكَ فَانْفَصَلَا. وَأَضْعَفُ مِنْ هَذَا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا حَيْثُ أَتَمَّتْ لَمْ تَكُنْ فِي سَفَرٍ جَائِزٍ، وَهَذَا بَاطِلٌ قَطْعًا، فَإِنَّهَا كَانَتْ أَخْوَفَ لِلَّهِ وَأَتْقَى مِنْ أَنْ تَخْرُجَ فِي سَفَرٍ لَا يَرْضَاهُ. وَهَذَا التَّأْوِيلُ عَلَيْهَا مِنْ أَكَاذِيبِ الشِّيعَةِ الْمُبْتَدِعَةِ وَتَشْنِيعَاتِهِمْ، سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ! وَإِنَّمَا خَرَجَتْ ﵂ مُجْتَهِدَةً مُحْتَسِبَةً تُرِيدُ أَنْ تُطْفِئَ نَارَ الْفِتْنَةِ، إِذْ هِيَ أَحَقُّ أَنْ يُسْتَحْيَا مِنْهَا فَخَرَجَتِ الْأُمُورُ عَنِ الضَّبْطِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا الْمَعْنَى إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: إِنَّهَا أَتَمَّتْ لِأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ تَرَى الْقَصْرَ إِلَّا فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَالْغَزْوَةِ. وَهَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَمْ يُنْقَلْ عَنْهَا وَلَا عُرِفَ مِنْ مَذْهَبِهَا، ثُمَّ هِيَ قَدْ أَتَمَّتْ فِي سَفَرِهَا إِلَى عَلِيٍّ. وَأَحْسَنُ مَا [قِيلَ [فِي قَصْرِهَا وَإِتْمَامِهَا أَنَّهَا أَخَذَتْ بِرُخْصَةِ اللَّهِ، لِتُرِيَ النَّاسَ أَنَّ الْإِتْمَامَ لَيْسَ فِيهِ حَرَجٌ وَإِنْ كَانَ غَيْرُهُ أَفْضَلَ. وَقَدْ قَالَ عَطَاءٌ: الْقَصْرُ سُنَّةٌ وَرُخْصَةٌ، وَهُوَ الرَّاوِي عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صام وَأَفْطَرَ وَأَتَمَّ الصَّلَاةَ وَقَصَرَ فِي السَّفَرِ، رَوَاهُ طَلْحَةَ بْنُ عُمَرَ. وَعَنْهُ قَالَ: كُلُّ ذَلِكَ كَانَ يَفْعَلُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، صَامَ وَأَفْطَرَ وَقَصَرَ الصَّلَاةَ وَأَتَمَّ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ أَنَّ عَائِشَةَ اعْتَمَرَتْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ من الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ [حَتَّى إِذَا قَدِمَتْ مَكَّةَ] قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي! قَصَرْتَ وَأَتْمَمْتُ وَأَفْطَرْتَ وَصُمْتُ؟ فَقَالَ: (أَحْسَنْتِ يَا عَائِشَةُ) وَمَا عَابَ عَلَيَّ. كَذَا هُوَ مُقَيَّدٌ بِفَتْحِ التَّاءِ الْأُولَى وَضَمِّ الثَّانِيةِ فِي الْكَلِمَتَيْنِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْصُرُ فِي السَّفَرِ ويتم ويفطر ويصوم، قال إسناده صحيح.

...[sallallâhu] aleyhi ve sellem. Yolculuklarında, gazvelerinde, haccında ve umrelerinde kasrı (namazı kısaltmayı) sünnet kılan da O'dur. Ubey b. Ka'b'ın kıraatinde ve mushafında şöyledir: { النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evladır; onun eşleri de onların anneleridir, o da onların babasıdır”. Mücâhid de Allah Teâlâ'nın: { هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “İşte şunlar benim kızlarımdır, sizin için onlar daha temizdir” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Onlar [Lût'un kendi öz] kızları değildi; bilakis ümmetinin kadınlarıydı. Her peygamber de ümmetinin babasıdır.' Ben (Kurtubî) derim ki: Buna şöyle itiraz edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şeriat koyucudur (müşerri'), o [Âişe] ise böyle değildir; dolayısıyla bu iki durum birbirinden ayrışır. Bundan daha zayıfı ise, onun [Âişe'nin] namazı tam kıldığı sırada caiz olan bir yolculukta bulunmadığını söyleyenin sözüdür. Bu kesinlikle bâtıldır. Zira o, Allah'ın razı olmayacağı bir yolculuğa çıkmaktan Allah'tan en çok korkan ve O'na karşı en takvalı olandı. Ona isnat edilen bu tevîl, bidat ehli Şîa'nın yalanlarından ve çirkin iftiralarındandır; { سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ } “Hâşâ, bu büyük bir iftiradır!” O [Âişe] radıyallâhu anhâ, sadece fitne ateşini söndürmek isteyerek, içtihad eden ve sevabını Allah'tan bekleyen biri olarak çıkmıştı; zira kendisinden en çok haya edilecek kişi o idi. Ancak işler kontrolden çıktı. Bu mananın açıklaması inşâallahu teâlâ gelecektir. Denildi ki: O, kasrın ancak hac, umre ve gazvede olabileceğini gördüğü için namazı tam kılmıştır. Bu da bâtıldır; çünkü böyle bir şey ne kendisinden nakledilmiş ne de onun mezhebi olarak bilinmiştir; üstelik o, Ali'ye [doğru yaptığı] yolculuğunda da namazı tam kılmıştır. Onun namazı kısaltması ve tam kılması hakkında söylenenlerin en güzeli [şudur]: O, başkası daha faziletli olsa bile namazı tam kılmakta bir beis olmadığını insanlara göstermek için Allah'ın ruhsatını almıştır. Nitekim Atâ şöyle demiştir: Kasr hem bir sünnet hem bir ruhsattır. Talha b. Amr'ın rivayet ettiğine göre Âişe'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yolculukta oruç tutup tutmadığını, namazı tam kılıp kısalttığını rivayet eden de odur (Atâ'dır). Ondan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunların hepsini yapardı: Oruç tutar, tutmaz; namazı kısaltır ve tamamlardı.' Nesâî sahih bir isnadla Âişe'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'den Mekke'ye umre yaptığını [ve Mekke'ye vardığında] şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Anam babam sana feda olsun; sen kısalttın ben tam kıldım, sen oruç tutmadın ben tuttum?' Bunun üzerine: « أَحْسَنْتِ يَا عَائِشَةُ » «Güzel yapmışsın ey Âişe!» buyurdu ve beni ayıplamadı. Bu hadis [metnindeki kelimeler], her iki kelimede de birinci te'nin fethası ve ikincisinin zammesi ile bu şekilde zabtedilmiştir. Dârekutnî de Âişe'den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yolculukta namazı kısalttığını ve tam kıldığını, oruç tuttuğunu ve açtığını rivayet etmiş ve 'İsnadı sahihtir' demiştir.

الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) (أَنْ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ فِي أَنْ تَقْصُرُوا. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: فِيهَا ثَلَاثُ لُغَاتٍ: قَصَرْتُ الصَّلَاةَ وَقَصَّرْتُهَا وَأَقْصَرْتُهَا. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِهِ، فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ الْقَصْرُ إِلَى اثْنَتَيْنِ مِنْ أَرْبَعٍ فِي الْخَوْفِ وَغَيْرِهِ، لِحَدِيثِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّمَا هُوَ قَصْرُ الرَّكْعَتَيْنِ إِلَى رَكْعَةٍ، وَالرَّكْعَتَانِ فِي السَّفَرِ إِنَّمَا هِيَ تَمَامٌ، كَمَا قَالَ عُمَرُ ﵁: تَمَامٌ غَيْرُ قَصْرٍ، وَقَصْرُهَا أَنْ تَصِيرَ رَكْعَةً. قَالَ السُّدِّيُّ: إِذَا صَلَّيْتَ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ فَهُوَ تَمَامٌ، وَالْقَصْرُ لَا يَحِلُّ إِلَّا أَنْ تَخَافَ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مُبِيحَةٌ أَنْ تُصَلِّيَ كُلُّ طَائِفَةٍ رَكْعَةً لَا تَزِيدُ عَلَيْهَا شَيْئًا، وَيَكُونُ لِلْإِمَامِ رَكْعَتَانِ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَكَعْبٍ، وَفَعَلَهُ حُذَيْفَةُ بطبرستان وقد سأله الأمير سعيد ابن الْعَاصِ عَنْ ذَلِكَ. وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى كَذَلِكَ فِي غَزْوَةِ ذِي قَرَدٍ رَكْعَةً لِكُلِّ طَائِفَةٍ وَلَمْ يَقْضُوا. وَرَوَى جَابِرُ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى كذلك بأصحابه يَوْمِ مُحَارَبِ خَصْفَةَ وَبَنِي ثَعْلَبَةَ. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى كَذَلِكَ بَيْنَ ضَجْنَانَ وَعُسْفَانَ. قُلْتُ: وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّكُمْ ﷺ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً. وَهَذَا يُؤَيِّدُ هَذَا الْقَوْلَ وَيُعَضِّدُهُ، إِلَّا أَنَّ الْقَاضِيَ أَبَا بَكْرِ بْنَ الْعَرَبِيِّ ذَكَرَ فِي كِتَابِهِ الْمُسَمَّى (بِالْقَبَسِ): قَالَ عُلَمَاؤُنَا [رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ] هَذَا الْحَدِيثُ مَرْدُودٌ بِالْإِجْمَاعِ. قُلْتُ: وَهَذَا لَا يَصِحُّ، وَقَدْ ذَكَرَ هُوَ وَغَيْرُهُ الْخِلَافَ وَالنِّزَاعَ فَلَمْ يَصِحَّ مَا ادْعُوهُ مِنَ الْإِجْمَاعِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَحَكَى أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ الْحَنَفِيُّ فِي (أَحْكَامِ الْقُرْآنِ) أن المراد بالقصر هاهنا القصر

Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “namazdan kısaltmanızda” buyruğu: (أَنْ / en) nasb mahallindedir; yani [anlamı] 'namazdan kısaltmanızda' (فِي أَنْ تَقْصُرُوا) [takdirindedir]. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bu fiilde üç lügat vardır: Kasartu's-salâte (قَصَرْتُ الصَّلَاةَ), kassartuhâ (قَصَّرْتُهَا) ve aksartuhâ (أَقْصَرْتُهَا). Âlimler bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerden bir topluluk, ileride geleceği üzere Ya'lâ b. Ümeyye hadisinden dolayı bunun, korku halinde ve korku dışındaki hallerde [dört rekâtın] ikiye indirilmesi olduğu görüşüne varmıştır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu, ancak iki rekâtın bir rekâta indirilmesidir. Seferdeki iki rekât ise tam [namaz]dır; nitekim Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: '[Seferdeki namaz] kısaltma olmaksızın tamdır.' Onun kısaltılması ise bir rekât haline gelmesidir. Süddî şöyle demiştir: Seferde iki rekât kıldığında bu tamdır; kısaltma ise ancak korktuğun takdirde caiz olur. Dolayısıyla bu ayet, her bir grubun hiçbir şey ilave etmeksizin bir rekât kılmasını, imam için ise iki rekât olmasını mübah kılmaktadır. Bunun benzeri İbn Ömer, Câbir b. Abdillâh ve Ka'b'dan da rivayet edilmiş olup, Huzeyfe de Taberistan'da bunu tatbik etmiş ve vali Saîd b. el-Âs kendisine bunu sormuştur. İbn Abbâs, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Zû Kared Gazvesi'nde her bir gruba birer rekât kıldırdığını ve [kalanı] kaza etmediklerini rivayet etmiştir. Câbir b. Abdillâh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Muhârib Hasfe ve Benî Sa'lebe gününde ashabına böyle namaz kıldırdığını rivayet etmiştir. Ebû Hureyre, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Dacnân ile Usfân arasında bu şekilde namaz kıldırdığını rivayet etmiştir. Derim ki: Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Allah namazı Peygamberinizin sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle hazerde dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekât olarak farz kıldı.' Bu rivayet söz konusu görüşü teyit ve takviye etmektedir. Ancak Kadı Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, 'el-Kabes' adlı kitabında şöyle zikretmiştir: 'Âlimlerimiz [Allah onlara rahmet etsin] dediler ki: Bu hadis icmâ ile merduttur.' Derim ki: Bu doğru değildir; zira bizzat kendisi ve başkaları ihtilafı ve çekişmeyi zikretmişlerdir, dolayısıyla iddia ettikleri icmâ sabit olmamıştır; muvaffakiyet Allah'tandır. Ebû Bekir er-Râzî el-Hanefî, 'Ahkâmü'l-Kur'ân' adlı eserinde burada kasırdan kastın

فِي صِفَةِ الصَّلَاةِ بِتَرْكِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ إِلَى الْإِيمَاءِ، وَبِتَرْكِ الْقِيَامِ إِلَى الرُّكُوعِ. وَقَالَ آخَرُونَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُبِيحَةٌ لِلْقَصْرِ مِنْ حُدُودِ الصَّلَاةِ وَهَيْئَتِهَا عِنْدَ الْمُسَايَفَةِ وَاشْتِعَالِ الْحَرْبِ، فَأُبِيحَ لِمَنْ هَذِهِ حَالُهُ أَنْ يُصَلِّيَ إِيمَاءً بِرَأْسِهِ، وَيُصَلِّيَ رَكْعَةً وَاحِدَةً حَيْثُ تَوَجَّهَ، إِلَى تَكْبِيرَةٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ). وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ هَذَا الْقَوْلَ وَقَالَ: إِنَّهُ يُعَادِلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) أَيْ بِحُدُودِهَا وَهَيْئَتِهَا الْكَامِلَةِ. قُلْتُ: هَذِهِ الْأَقْوَالُ الثَّلَاثَةُ فِي الْمَعْنَى مُتَقَارِبَةٌ، وَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ فَرْضَ الْمُسَافِرِ الْقَصْرُ، وَإِنَّ الصَّلَاةَ فِي حَقِّهِ مَا نَزَلَتْ إِلَّا رَكْعَتَيْنِ، فَلَا قَصْرَ. وَلَا يُقَالُ فِي الْعَزِيمَةِ لَا جُنَاحَ، وَلَا يُقَالُ فِيمَا شُرِعَ رَكْعَتَيْنِ إِنَّهُ قَصْرٌ، كَمَا لَا يُقَالُ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ ذَلِكَ. وَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْقَصْرَ بِشَرْطَيْنِ وَالَّذِي يُعْتَبَرُ فِيهِ الشَّرْطَانِ صَلَاةُ الْخَوْفِ، هَذَا مَا ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي (أَحْكَامِ الْقُرْآنِ) وَاحْتَجَّ بِهِ، وَرُدَّ عَلَيْهِ بِحَدِيثِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ عَلَى مَا يَأْتِي [آنِفًا] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ خِفْتُمْ) خَرَجَ الْكَلَامُ عَلَى الْغَالِبِ، إِذْ كَانَ الْغَالِبُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الْخَوْفُ فِي الْأَسْفَارِ، وَلِهَذَا قَالَ يَعْلَى بْنُ أُمَيَّةَ [قُلْتُ] لِعُمَرَ: مَا لَنَا نَقْصُرُ وَقَدْ أَمِنَّا. قَالَ عُمَرُ: عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتَ مِنْهُ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: (صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ). قُلْتُ: وَقَدِ اسْتَدَلَّ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرُهُمْ عَلَى الْحَنَفِيَّةِ بِحَدِيثِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ هَذَا فَقَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ: (مَا لَنَا نَقْصُرُ وَقَدْ أَمِنَّا) دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى أَنَّ مَفْهُومَ الْآيَةِ الْقَصْرُ فِي الرَّكَعَاتِ. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَلَمْ يَذْكُرْ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ عَلَى هَذَا تَأْوِيلًا يُسَاوِي الذِّكْرَ، ثُمَّ إِنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ لَا يُعْتَبَرُ فِيهَا الشَّرْطَانِ، فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَضْرِبْ فِي الْأَرْضِ وَلَمْ يُوجَدِ السَّفَرُ بَلْ جَاءَنَا الْكُفَّارُ وَغَزَوْنَا فِي بِلَادِنَا فَتَجُوزُ صَلَاةُ الْخَوْفِ، فَلَا يُعْتَبَرُ وُجُودُ الشَّرْطَيْنِ عَلَى مَا قَالَهُ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ (أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) بِسُقُوطٍ (إِنْ خِفْتُمْ). وَالْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَتِهِ: كَرَاهِيَةُ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا. وَثَبَتَ فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ [﵁] (إِنْ

...namazın keyfiyetinde rükû ve secdenin terk edilip îmâya dönüştürülmesi ve kıyamın terk edilip rükûa dönüştürülmesi [şeklindedir]. Başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayet, kılıçlaşma (göğüs göğüse çarpışma) ve savaşın alevlendiği esnada namazın erkânından ve heyetinden kısaltma yapmayı mübah kılmaktadır. Dolayısıyla bu durumda olan kimsenin başıyla îmâ ederek namaz kılması ve -Bakara [Suresi'nde] geçtiği üzere- tek bir tekbire kadar nereye yönelirse yönelsin tek bir rekât kılması mübah kılınmıştır. Taberî bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın” kavli buna denktir; yani tam erkânı ve eksiksiz heyetiyle [kılın demektir]. Derim ki: Bu üç görüş mana bakımından birbirine yakındır. Bunlar, yolcunun farzının zaten kasr (iki rekât) olduğu ve namazın onun hakkında ancak iki rekât olarak indiği, dolayısıyla [ayette kastedilenin rekât sayısında bir] kısaltma olmadığı kabulü üzerine kuruludur. Çünkü azîmet olan bir hüküm hakkında 'sakınca yoktur' denmez ve [aslen] iki rekât olarak meşru kılınan şey hakkında da sabah namazında denmediği gibi 'kısaltmadır' denmez. Allah Teâlâ kasrı iki şartla zikretmiştir; kendisinde bu iki şartın arandığı namaz ise korku namazıdır. Bu, Ebû Bekir er-Râzî'nin Ahkâmü'l-Kur'ân'da zikrettiği ve delil getirdiği husustur. Ancak Allah Teâlâ dilerse az sonra geleceği üzere Ya'lâ b. Ümeyye hadisiyle buna itiraz edilmiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { إِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız” kavli, galip olan duruma göre varit olmuştur; zira Müslümanlar için yolculuklarda galip/yaygın olan hal korku idi. Nitekim bundan dolayı Ya'lâ b. Ümeyye şöyle demiştir: Ömer'e: [Dedim ki:] 'Biz güvende olduğumuz halde neden [namazı] kısaltıyoruz?' Ömer dedi ki: 'Ben de senin hayret ettiğin şeye hayret etmiş ve bunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sormuştum. Bunun üzerine: « صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ » «Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin» buyurdu.' Derim ki: Şâfiî'nin ashabı ve diğerleri, Ya'lâ b. Ümeyye'nin bu hadisiyle Hanefîlere karşı delil getirerek şöyle demişlerdir: Onun: 'Biz güvende olduğumuz halde neden kısaltıyoruz?' sözü, ayetin mefhumunun rekât sayısında kısaltma olduğuna dair kesin bir delildir. el-Kiyâ et-Taberî dedi ki: Ebû Hanîfe'nin ashabı bu konuda kayda değer bir tevil zikretmemiştir. Ayrıca korku namazında bu iki şart aranmaz; zira yeryüzünde yolculuk yapılmasa ve sefer hali bulunmasa bile, kâfirler gelip bize kendi beldemizde saldırsalar yine de korku namazı caiz olur. Dolayısıyla onun dediği gibi iki şartın varlığı aranmaz. Übey'in kıraatinde { إِنْ خِفْتُمْ } ibaresi düşürülerek { أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } şeklindedir. Onun kıraatine göre mana: 'Kâfirlerin size bir fenalık yapmasından çekindiğiniz için' demektir. Osman'ın [radıyallâhu anh] mushafında ise { إِنْ [خِفْتُمْ] } sabit olmuştur.

خِفْتُمْ). وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا هِيَ مُبِيحَةٌ لِلْقَصْرِ فِي السَّفَرِ لِلْخَائِفِ مِنَ الْعَدُوِّ، فَمَنْ كَانَ آمِنًا فَلَا قَصْرَ لَهُ. رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا كَانَتْ تَقُولُ فِي السَّفَرِ: أَتِمُّوا صَلَاتَكُمْ، فَقَالُوا: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقْصُرُ، فَقَالَتْ: إِنَّهُ كَانَ فِي حَرْبٍ وَكَانَ يَخَافُ، وَهَلْ أَنْتُمْ تَخَافُونَ؟. وَقَالَ عَطَاءٌ: كَانَ يُتِمُّ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَائِشَةُ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَأَتَمَّ عُثْمَانُ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ مُعَلَّلٌ بِعِلَلٍ تَقَدَّمَ بَعْضُهَا. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُبِحِ الْقَصْرَ فِي كِتَابِهِ إِلَّا بِشَرْطَيْنِ: السَّفَرُ وَالْخَوْفُ، وَفِي غَيْرِ الْخَوْفِ بِالسُّنَّةِ، مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (إِنْ خِفْتُمْ) لَيْسَ مُتَّصِلًا بِمَا قَبْلُ، وَأَنَّ الْكَلَامَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: (مِنَ الصَّلاةِ) ثُمَّ افْتَتَحَ فَقَالَ: (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) فَأَقِمْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ صَلَاةَ الْخَوْفِ. وَقَوْلُهُ: (إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً) كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ، قَالَهُ الْجُرْجَانِيُّ وَذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُمَا. وَرَدَّ هَذَا الْقَوْلَ الْقُشَيْرِيُّ وَالْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَفِي الْحَمْلِ عَلَى هَذَا تَكَلُّفٌ شَدِيدٌ، وَإِنْ أَطْنَبَ الرَّجُلُ- يُرِيدُ الْجُرْجَانِيَّ- فِي التَّقْدِيرِ وَضَرْبِ الْأَمْثِلَةِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا كُلُّهُ لَمْ يَفْتَقِرْ إِلَيْهِ عُمَرُ وَلَا ابْنُهُ وَلَا يَعْلَى بْنُ أُمَيَّةَ مَعَهُمَا. قُلْتُ: قَدْ جَاءَ حَدِيثٌ بِمَا قَالَهُ الْجُرْجَانِيُّ ذَكَرَهُ الْقَاضِي أَبُو الْوَلِيدِ بْنُ رُشْدٍ فِي مُقَدِّمَاتِهِ، وَابْنُ عَطِيَّةَ أَيْضًا فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلَ قَوْمٌ مِنَ التُّجَّارِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: إِنَّا نَضْرِبُ فِي الْأَرْضِ فَكَيْفَ نُصَلِّي؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) ثُمَّ انْقَطَعَ الْكَلَامُ، فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ بِحَوْلٍ غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَصَلَّى الظُّهْرَ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: لَقَدْ أَمْكَنَكُمْ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ مِنْ ظُهُورِهِمْ هَلَّا شَدَدْتُمْ عَلَيْهِمْ؟ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: إِنَّ لَهُمْ أُخْرَى فِي أَثَرِهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) إِلَى آخِرِ صَلَاةِ الْخَوْفِ. فَإِنْ صَحَّ هَذَا الْخَبَرُ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ مَعَهُ مَقَالٌ، وَيَكُونُ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى الْقَصْرِ فِي غَيْرِ الْخَوْفِ بِالْقُرْآنِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا مِثْلُهُ، قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (وَإِذا ضَرَبْتُمْ

Bir grup âlim, bu ayetin seferde ancak düşmandan korkan kimse için namazı kısaltmayı mübah kıldığı, güvende olan kimse için ise kasrın olmadığı görüşüne varmıştır. Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre, o seferde: 'Namazınızı tam kılın' derdi. Onlar: 'Resûlullah ﷺ kısaltırdı' deyince, o: 'O savaş halindeydi ve korkuyordu; siz de korkuyor musunuz?' derdi. Atâ dedi ki: 'Resûlullah'ın ﷺ ashabından Âişe ile Sa'd b. Ebî Vakkās tamamlarlardı; Osman da tamamlamıştır.' Fakat bu durum, bir kısmı daha önce geçmiş birtakım gerekçelerle açıklanmıştır. Bir grup âlim de Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda kasrı ancak iki şartla mübah kıldığı görüşüne varmıştır: Sefer ve korku; korku dışındaki [kasr] ise sünnetle sabittir. Şâfiî bunlardandır ve bu daha önce geçmişti. Başkaları ise Allah Teâlâ'nın: { إِنْ خِفْتُمْ } “Korkarsanız” kavlinin öncesiyle bağlantılı olmadığı, sözün { مِنَ الصَّلاةِ } “namazı” kavlinde tamamlandığı, ardından yeni bir söze başlanarak: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız” [ey Muhammed, onlara korku namazını kıldır] denildiği görüşüne varmıştır. { إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } “Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır” kavli ise ara cümledir (itiraziyye). Bunu el-Cürcânî söylemiş, el-Mehdevî ve diğerleri de zikretmiştir. Bu görüşü el-Kuşeyrî ve Kādî Ebû Bekir b. el-Arabî reddetmiştir. Ebû Nasr el-Kuşeyrî dedi ki: 'O adam —yani el-Cürcânî— takdir ve misaller getirmede ne kadar sözü uzatırsa uzatsın, [ayeti] buna hamletmekte çok aşırı bir zorlama vardır.' İbnü'l-Arabî de şöyle demiştir: 'Bütün bunlara ne Ömer, ne oğlu ne de onlarla birlikte Ya'lâ b. Ümeyye ihtiyaç duymuştur.' Derim ki: el-Cürcânî'nin söylediğini destekleyen bir hadis gelmiştir; bunu Kādî Ebü'l-Velîd b. Rüşd Mukaddimât'ında, İbn Atıyye de tefsirinde Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: 'Tüccarlardan bir grup Resûlullah'a ﷺ sorup: 'Biz yeryüzünde sefere çıkıyoruz, nasıl namaz kılalım?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, namazı kısaltmanızda sizin için bir sakınca yoktur” ayetini indirdi; sonra söz tamamlandı. Bundan bir yıl sonra Resûlullah ﷺ savaşa çıktı ve öğle namazını kıldırdı. Müşrikler: 'Muhammed ve ashabı size sırtlarını dönme fırsatı verdiler; onlara hücum etseydiniz ya!' dediler. İçlerinden biri: 'Onların bunun hemen peşinden kılacakları başka bir namazları daha vardır' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ iki namaz arasında korku namazının sonuna kadar olan: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız...” ayetini indirdi.' Şayet bu haber sahih ise, onun karşısında hiç kimsenin söyleyecek sözü kalmaz ve bunda korku dışındaki kasrın da Kur'an ile sabit olduğuna delil bulunur. İbn Abbâs'tan da bunun bir benzeri rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ }

فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ)

{ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, namazı kısaltmanızda sizin için bir sakınca yoktur” kavli

نَزَلَتْ فِي الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ، ثُمَّ نَزَلَ (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) فِي الْخَوْفِ بَعْدَهَا بِعَامٍ. فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا تَضَمَّنَتْ قَضِيَّتَيْنِ وَحُكْمَيْنِ. فَقَوْلُهُ (وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) يَعْنِي بِهِ فِي السَّفَرِ، وَتَمَّ الكلام، ثم ابتدأ فَرِيضَةٍ أُخْرَى فَقَدَّمَ الشَّرْطَ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ. وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ، وَالْجَوَابُ (فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ). وَقَوْلُهُ: (إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً) اعْتِرَاضٌ. وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ ذِكْرَ الْخَوْفِ مَنْسُوخٌ بِالسُّنَّةِ، وَهُوَ حَدِيثُ عُمَرَ إِذْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: (هَذِهِ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ). قَالَ النَّحَّاسُ: مَنْ جَعَلَ قَصْرَ النَّبِيِّ ﷺ فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَفِعْلَهُ فِي ذَلِكَ نَاسِخًا لِلْآيَةِ فَقَدْ غَلِطَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَنْعٌ لِلْقَصْرِ فِي الْأَمْنِ، وَإِنَّمَا فِيهَا إِبَاحَةُ الْقَصْرِ فِي الْخَوْفِ فَقَطْ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) قَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ فَتَنْتُ الرَّجُلَ. وَرَبِيعَةُ وَقَيْسٌ وَأَسَدٌ وَجَمِيعُ أَهْلِ نَجِدٍ يَقُولُونَ أَفْتَنْتُ الرَّجُلَ. وَفَرَّقَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ بَيْنَهُمَا فَقَالَا: فَتَنْتُهُ جَعَلْتُ فِيهِ فِتْنَةً مِثْلَ أَكْحَلْتُهُ، وَأَفْتَنْتُهُ جَعَلْتُهُ مُفْتَتِنًا. وَزَعَمَ الْأَصْمَعِيُّ أَنَّهُ لَا يُعْرَفُ أَفْتَنْتُهُ. (إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً) (عَدُوًّا) هَاهُنَا بمعنى أعداء. والله أعلم.

seferdeki namaz hakkında indi; sonra ondan bir yıl sonra korku hakkında { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız” ayeti indi. Buna göre ayet iki ayrı hadiseyi ve iki hükmü ihtiva etmektedir. Dolayısıyla O'nun: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, namazı kısaltmanızda sizin için bir sakınca yoktur” buyruğu sefer hakkındadır ve söz tamamlanmıştır. Sonra başka bir farziyet başlatılmış ve şart öne alınmıştır; takdiri şöyledir: İnkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız ve sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırırsan... [Buradaki] 'vav' fazladır (zâidedir); cevabı ise { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “Onlardan bir kısmı seninle beraber [namaza] dursun” kavlidir. O'nun: { إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } “Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır” buyruğu ise ara cümledir (itiraziyye). Bir grup âlim, korku zikrinin sünnet ile mensuh olduğu görüşüne varmıştır; bu da Peygamber'in ﷺ Ömer'e: { هَذِهِ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ } “Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin” dediği rivayet edilen Ömer hadisidir. en-Nehhâs dedi ki: Peygamber'in ﷺ korku olmaksızın namazı kısaltmasını ve bu husustaki uygulamasını ayeti neshedici kılan kimse hata etmiştir; çünkü ayette güven halinde kasrı yasaklama yoktur, ayette sadece korku halinde kasrın mübah kılınması vardır. Onuncu [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından” kavli hakkında el-Ferrâ demiştir ki: Hicaz ehli 'fetentu'r-racüle' (adama fitne verdim/kötülük ettim) der; Rebîa, Kays, Esed ve bütün Necid ehli ise 'eftentu'r-racüle' der. el-Halîl ve Sîbeveyh bu ikisini birbirinden ayırarak şöyle demişlerdir: 'Fetentühû' [ifadesi], tıpkı 'ekhaltühû' (gözüne sürme çektim) gibi 'onda fitne meydana getirdim' demektir; 'eftentühû' ise 'onu fitneye düşürdüm' demektir. el-Asmaî ise 'eftentühû' kullanımının bilinmediğini ileri sürmüştür. { إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } “Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır” kavlindeki { عَدُوًّا } kelimesi burada 'düşmanlar' (a'dâ') anlamındadır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤): آية ١٠٢]

[en-Nisâ Sûresi (4), Ayet 102]

وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢)

{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “[Ey Peygamber!] Onların arasında bulunup da kendilerine namaz kıldırdığın zaman, içlerinden bir grup seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Secdeyi tamamladıklarında arkanıza geçsinler; henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelip seninle beraber namaz kılsın; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. Kâfirler, silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olmanızı ve böylece üzerinize ansızın tek bir baskın yapmayı arzu ederler. Eğer yağmurdan dolayı size bir eziyet dokunursa veya hasta olursanız silahlarınızı bırakmanızda üzerinize bir vebal yoktur; fakat [yine de] tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” (102)

فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ) رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعُسْفَانَ، فَاسْتَقْبَلَنَا الْمُشْرِكُونَ، عَلَيْهِمْ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَهُمْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ، فَصَلَّى بِنَا النَّبِيُّ ﷺ الظُّهْرَ، فَقَالُوا: قَدْ كَانُوا عَلَى حَالٍ لَوْ أَصَبْنَا غِرَّتَهُمْ، قَالَ: ثُمَّ قَالُوا تَأْتِي الْآنَ عَلَيْهِمْ صَلَاةٌ هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ أَبْنَائِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ، قَالَ: فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِهَذِهِ الْآيَةِ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ (وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ). وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي تَمَامُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَهَذَا كَانَ سَبَبَ إِسْلَامِ خَالِدٍ ﵁. وَقَدِ اتَّصَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِمَا سَبَقَ مِنْ ذِكْرِ الْجِهَادِ. وَبَيَّنَ الرَّبُّ ﵎ أَنَّ الصَّلَاةَ لَا تَسْقُطُ بِعُذْرِ السَّفَرِ وَلَا بِعُذْرِ الْجِهَادِ وَقِتَالِ الْعَدُوِّ، وَلَكِنْ فِيهَا رُخَصٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) وَهَذِهِ السُّورَةُ، بَيَانُهُ مِنَ اخْتِلَافِ الْعُلَمَاءِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ يَتَنَاوَلُ الْأُمَرَاءَ بَعْدَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً) هَذَا قَوْلُ كَافَّةِ الْعُلَمَاءِ. وَشَذَّ أَبُو يُوسُفَ وَإِسْمَاعِيلُ بن عُلَيَّةَ فَقَالَا: لَا نُصَلِّي صَلَاةَ الْخَوْفِ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنَّ الْخِطَابَ كَانَ خَاصًّا لَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ) وَإِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لَهُمْ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَيْسَ كَغَيْرِهِ فِي ذَلِكَ، وَكُلُّهُمْ كَانَ يُحِبُّ أَنْ يَأْتَمَّ بِهِ وَيُصَلِّيَ خَلْفَهُ، وَلَيْسَ أَحَدٌ بَعْدَهُ يَقُومُ فِي الْفَضْلِ مَقَامَهُ، وَالنَّاسُ بَعْدَهُ تَسْتَوِي أَحْوَالُهُمْ وَتَتَقَارَبُ، فَلِذَلِكَ يُصَلِّي الْإِمَامُ بِفَرِيقٍ وَيَأْمُرُ مَنْ يُصَلِّي بِالْفَرِيقِ الْآخَرِ، وَأَمَّا أَنْ يُصَلُّوا بِإِمَامٍ وَاحِدٍ فَلَا. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّا قَدْ أُمِرْنَا بِاتِّبَاعِهِ وَالتَّأَسِّي بِهِ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ وَغَيْرِ حَدِيثٍ، فَقَالَ تَعَالَى: (فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ) وَقَالَ ﷺ: (صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي). فَلَزِمَ اتِّبَاعُهُ مُطْلَقًا حَتَّى يَدُلَّ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى الْخُصُوصِ، وَلَوْ كَانَ مَا ذَكَرُوهُ دَلِيلًا عَلَى الْخُصُوصِ لَلَزِمَ قَصْرُ الْخِطَابَاتِ عَلَى مَنْ تَوَجَّهَتْ لَهُ، وَحِينَئِذٍ [كَانَ] يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ الشَّرِيعَةُ قَاصِرَةً عَلَى مَنْ خُوطِبَ بِهَا، ثُمَّ إِنَّ الصَّحَابَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عليهم أجمعين اطرحوا توهم

Bu ayette on bir mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “İçlerinde bulunup da onlara namaz kıldırdığın zaman...” buyruğudur. Dârekutnî, Ebû Ayyâş ez-Zurakī'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Usfân'da bulunuyorduk. Başlarında Hâlid b. el-Velîd bulunan müşrikler karşımıza çıktılar; onlar bizimle kıble arasında yer alıyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize öğle namazını kıldırdı. Bunun üzerine [müşrikler]: "Onlar öyle bir durumdaydılar ki [o esnada saldırsaydık] gafletlerinden yararlanabilirdik!" dediler. [Ebû Ayyâş] dedi ki: Sonra şöyle konuştular: "Şimdi onlara, kendilerine çocuklarından ve canlarından daha sevimli olan bir namaz vakti gelecek." [Ebû Ayyâş] dedi ki: Bunun üzerine Cebrail aleyhisselâm öğle ile ikindi arasında şu ayeti indirdi: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “İçlerinde bulunup da onlara namaz kıldırdığın zaman...” ve hadisi zikretti. Allah Teâlâ dilerse hadisin tamamı ileride gelecektir. Hâlid'in radıyallâhu anh Müslüman olmasına da bu hadise sebep olmuştur. Bu ayet, daha önce geçen cihad zikriyle irtibatlıdır. Rab Teâlâ, namazın ne yolculuk mazeretiyle ne de cihad ve düşmanla savaşma mazeretiyle sakıt olmayacağını; fakat Bakara [Suresi]'nde ve bu surede âlimlerin ihtilaflarına dair açıklaması daha önce geçtiği üzere onda birtakım ruhsatların bulunduğunu açıklamıştır. Bu ayet Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap etmekte olup kıyamet gününe kadar ondan sonraki yöneticileri de kapsamaktadır. Yüce Allah'ın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka (zekât) al” buyruğu da böyledir. Âlimlerin tamamının görüşü budur. Ebû Yûsuf ile İsmâil b. Uleyye ise cumhura muhalefet ederek şöyle demişlerdir: "Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sonra korku namazı kılınmaz. Zira Yüce Allah'ın: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } “İçlerinde bulunup da...” buyruğundaki hitap ona hastır. O aralarında bulunmadığı zaman bu [uygulama] onlar için geçerli olmaz. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta başkaları gibi değildir; onların hepsi ona uymayı ve arkasında namaz kılmayı arzu etmekteydi. Ondan sonra fazilet bakımından hiç kimse onun makamına erişemez. Ondan sonraki insanların durumları ise birbirine denk ve yakındır. Bu sebeple [korku halinde] imam bir gruba namaz kıldırır, diğer gruba namaz kıldıracak birini de görevlendirir; tek bir imama uyarak [bu şekilde] namaz kılmalarına gelince, bu caiz değildir." Cumhur ise şöyle demiştir: Birçok ayet ve hadiste ona tâbi olmamız ve onu örnek almamız bize emredilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ } “O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden sakınsınlar” buyurmuş; [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de: « صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي » «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz siz de öyle namaz kılın» buyurmuştur. Dolayısıyla [hükmün Peygamber'e] has olduğuna dair açık bir delil bulunmadıkça ona mutlak surette uymak vaciptir. Şayet onların zikrettiği husus [hükmün] hususiliğine delil sayılsaydı, bütün hitapların yalnızca kime yöneltilmişse ona hasredilmesi gerekirdi; bu durumda da şeriatın sadece kendisine hitap edilen kimselerle sınırlı kalması [gerekirdi]. Kaldı ki sahabe -Allah hepsinden razı olsun- [bu namazın Peygamber'e has olduğu] vehmini bir kenara bırakıp

الْخُصُوصِ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ وَعَدُّوهُ إِلَى غَيْرِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُمْ أَعْلَمُ بِالْمَقَالِ وَأَقْعَدُ بِالْحَالِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: (وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ) وَهَذَا خِطَابٌ لَهُ، وَأُمَّتُهُ دَاخِلَةٌ فِيهِ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَقَالَ تَعَالَى: (خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً) وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ الِاقْتِصَارَ عَلَيْهِ وَحْدَهُ، وَأَنَّ مَنْ بَعْدَهُ يَقُومُ فِي ذَلِكَ مَقَامَهُ، فَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ). أَلَا تَرَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ فِي جَمَاعَةِ الصَّحَابَةِ ﵃ قَاتَلُوا مَنْ تَأَوَّلَ فِي الزَّكَاةِ مِثْلَ مَا تَأَوَّلْتُمُوهُ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَيْسَ فِي أَخْذِ الزَّكَاةِ الَّتِي قَدِ اسْتَوَى فِيهَا النَّبِيُّ ﷺ وَمَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْخُلَفَاءِ مَا يُشْبِهُ صَلَاةَ مَنْ صَلَّى خَلْفَ النَّبِيِّ ﷺ وَصَلَّى خَلْفَ غَيْرِهِ، لِأَنَّ أَخْذَ الزَّكَاةِ فَائِدَتُهَا تَوْصِيلُهَا لِلْمَسَاكِينِ، وَلَيْسَ فِيهَا فَضْلٌ لِلْمُعْطَى كَمَا فِي الصَّلَاةِ فَضْلٌ لِلْمُصَلِّي خَلْفَهُ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ) يَعْنِي جماعة منهم تقف معك في الصلاة. (لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ) يَعْنِي الَّذِينَ يُصَلُّونَ مَعَكَ. وَيُقَالُ: (وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ) الَّذِينَ هُمْ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ لِكُلِّ طَائِفَةٍ إِلَّا رَكْعَةً وَاحِدَةً، وَلَكِنْ رُوِيَ فِي الْأَحَادِيثِ أَنَّهُمْ أَضَافُوا إِلَيْهَا أُخْرَى، عَلَى مَا يَأْتِي. وَحُذِفَتِ الْكَسْرَةُ مِنْ قَوْلِهِ: (فَلْتَقُمْ) و (فَلْيَكُونُوا) لثقلها. وحكى الأخفش والقراء وَالْكِسَائِيُّ أَنَّ لَامَ الْأَمْرِ وَلَامَ كَيْ وَلَامَ الْجُحُودِ يُفْتَحْنَ. وَسِيبَوَيْهِ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ لِعِلَّةٍ مُوجِبَةٍ، وَهِيَ الْفَرْقُ بَيْنَ لَامِ الْجَرِّ وَلَامِ التَّأْكِيدِ. وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ الِانْقِسَامُ، أَيْ وَسَائِرُهُمْ وُجَاهَ الْعَدُوِّ حَذَرًا مِنْ تَوَقُّعِ حَمْلَتِهِ. وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فِي هَيْئَةِ صَلَاةِ الْخَوْفِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ لِاخْتِلَافِهَا، فَذَكَرَ ابْنُ الْقَصَّارِ أَنَّهُ ﷺ صَلَّاهَا فِي عَشَرَةِ مَوَاضِعَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ صَلَّى صَلَاةَ الْخَوْفِ أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ مَرَّةً. وَقَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ ابن حَنْبَلٍ، وَهُوَ إِمَامُ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَالْمُقَدَّمُ فِي مَعْرِفَةِ عِلَلِ النَّقْلِ فِيهِ: لَا أَعْلَمُ أَنَّهُ رُوِيَ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ إِلَّا حَدِيثٌ ثَابِتٌ. وَهِيَ كُلُّهَا صِحَاحٌ ثَابِتَةٌ، فَعَلَى أَيِّ حَدِيثٍ صلى منها المصلي صلاة

...bu namazdaki hususiliği [kaldırmışlar] ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkasına da teşmil etmişlerdir. Onlar, sözün maksadını en iyi bilen ve hâle en vakıf olan kimselerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında [alaycı ve batıl sözlere] dalanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir.” Bu [ifade], her ne kadar [doğrudan] ona bir hitap olsa da ümmeti de buna dâhildir ve bunun benzeri pek çoktur. Yine Allah Teâlâ: { خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka (zekât) al” buyurmuştur. Bu hitap da emrin yalnızca onunla sınırlı kalmasını gerektirmez; zira ondan sonra gelen kimseler de bu hususta onun yerine geçer. İşte { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } “Onların arasında bulunup da...” buyruğu da böyledir. Görmez misin ki Ebû Bekir es-Sıddîk ve beraberindeki sahabi topluluğu radıyallâhu anhum, sizin korku namazı hakkında yaptığınız tevile benzer şekilde zekât hakkında tevil yapanlarla savaşmışlardır. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Zekâtın toplanmasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ondan sonraki halifeler eşit olup, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında namaz kılan kimse ile başkasının arkasında namaz kılan kimsenin namazına benzer bir tarafı yoktur. Çünkü zekât toplamanın gayesi onu yoksullara ulaştırmaktır ve namazda [Peygamber'in] arkasında kılan kimsenin elde ettiği fazilet gibi, [zekât] toplanan kimsede fazladan bir üstünlük söz konusu değildir. İkinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “Onlardan bir grup seninle beraber [namaza] dursun” buyruğu, onlardan bir cemaat seninle birlikte namazda dursun demektir. { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “Silahlarını da alsınlar” ifadesi, seninle birlikte namaz kılanlar demektir. [Bir diğer görüşe göre de] { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } ifadesinin, ileride açıklanacağı üzere düşmanın karşısında duranlar anlamına geldiği de söylenmiştir. Allah Teâlâ ayette her bir grup için sadece bir rekât zikretmiştir; ancak hadislerde, ileride geleceği üzere, buna bir rekât daha ekledikleri rivayet edilmiştir. { فَلْتَقُمْ } ve { فَلْيَكُونُوا } lafızlarındaki kesre harekesi, ağırlığından dolayı hazfedilmiştir [sükûn yapılmıştır]. el-Ahfeş, el-Ferrâ ve el-Kisâî; emir lâmının, key lâmının ve lâm-ı cuhûdun fetha ile okunabileceğini nakletmişlerdir. Sîbeveyhi ise cer lâmı ile tekit lâmı arasındaki farkı belirtmek gibi zorunlu bir illetten dolayı buna engel olmuştur. Bu emirden maksat [ordunun] bölünmesidir; yani düşmanın ansızın baskın yapması ihtimalinden sakınmak amacıyla diğerleri düşmanın karşısında [beklesinler]. Korku namazının kılınış şekli hakkında rivayetler ihtilaf etmiştir; rivayetlerin farklılığı sebebiyle de âlimler ihtilafa düşmüşlerdir. İbnü'l-Kassâr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu namazı on yerde kıldığını zikretmiştir. İbnü'l-Arabî ise: “Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in korku namazını yirmi dört defa kıldığı rivayet edilmiştir” demiştir. Hadis ehlinin imamı ve bu alandaki nakil illetlerini bilmede en önde gelen isim olan İmam Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: “Korku namazı hakkında rivayet edilen sabit bir hadisten başkasını bilmiyorum. Bunların hepsi sahih ve sabittir; namaz kılan kimse bunlardan hangi hadise göre korku

الحوف أَجْزَأَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّبَرِيُّ. وَأَمَّا مَالِكٌ وَسَائِرُ أَصْحَابِهِ إِلَّا أَشْهَبَ فَذَهَبُوا فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ إِلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَهُوَ مَا رَوَاهُ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ الْأَنْصَارِيِّ أَنَّ سَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ حَدَّثَهُ أَنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ أَنْ يَقُومَ الْإِمَامُ وَمَعَهُ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَطَائِفَةٌ مُوَاجِهَةُ الْعَدُوِّ، فَيَرْكَعُ الْإِمَامُ رَكْعَةً وَيَسْجُدُ بِالَّذِينَ مَعَهُ ثُمَّ يَقُومُ، فَإِذَا اسْتَوَى قَائِمًا ثَبَتَ، وَأَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمُ الرَّكْعَةَ الْبَاقِيَةَ ثُمَّ يُسَلِّمُونَ وَيَنْصَرِفُونَ وَالْإِمَامُ قَائِمٌ، فَيَكُونُونَ وُجَاهَ الْعَدُوِّ، ثُمَّ يُقْبِلُ الْآخَرُونَ الَّذِينَ لَمْ يُصَلُّوا فَيُكَبِّرُونَ وَرَاءَ الْإِمَامِ فَيَرْكَعُ بِهِمُ [الرَّكْعَةَ] وَيَسْجُدُ ثُمَّ يُسَلِّمُ، فَيَقُومُونَ وَيَرْكَعُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الرَّكْعَةَ الْبَاقِيَةَ ثُمَّ يُسَلِّمُونَ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ صَاحِبُ مَالِكٍ: وَالْعَمَلُ عِنْدَ مَالِكٍ عَلَى حَدِيثِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَقَدْ كَانَ يَأْخُذُ بِحَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى هَذَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: حَدِيثُ الْقَاسِمِ وَحَدِيثُ يَزِيدَ بْنِ رومان كلاهما عن صالح ابن خَوَّاتٍ: إِلَّا أَنَّ بَيْنَهُمَا فَصْلًا فِي السَّلَامِ، فَفِي حَدِيثِ الْقَاسِمِ أَنَّ الْإِمَامَ يُسَلِّمُ بِالطَّائِفَةِ الثَّانِيةِ ثُمَّ يَقُومُونَ فَيَقْضُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الرَّكْعَةَ، وَفِي حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ أَنَّهُ يَنْتَظِرُهُمْ وَيُسَلِّمُ بِهِمْ وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ، قَالَ الشَّافِعِيُّ: حَدِيثُ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ هَذَا أَشْبَهُ الْأَحَادِيثِ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ بِظَاهِرِ كِتَابِ اللَّهِ، وَبِهِ أَقُولُ. وَمِنْ حُجَّةِ مَالِكٍ فِي اخْتِيَارِهِ حَدِيثَ الْقَاسِمِ الْقِيَاسُ عَلَى سَائِرِ الصَّلَوَاتِ، فِي أَنَّ الْإِمَامَ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْتَظِرَ أَحَدًا سَبَقَهُ بِشَيْءٍ مِنْهَا، وَأَنَّ السُّنَّةَ الْمُجْتَمَعَ عَلَيْهَا أَنْ يَقْضِيَ الْمَأْمُومُونَ مَا سُبِقُوا بِهِ بَعْدَ سَلَامِ الْإِمَامِ. وَقَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ فِي هَذَا الْبَابِ كَقَوْلِ مَالِكٍ، وَقَالَ أَحْمَدُ كَقَوْلِ الشَّافِعِيِّ فِي الْمُخْتَارِ عِنْدَهُ، وَكَانَ لَا يَعِيبُ مَنْ فَعَلَ شَيْئًا مِنَ الْأَوْجُهِ الْمَرْوِيَّةِ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ. وَذَهَبَ أَشْهَبُ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ إِلَى حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَاةُ الْخَوْفِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً وَالطَّائِفَةُ الْأُخْرَى مُوَاجِهَةُ الْعَدُوِّ، ثُمَّ انْصَرَفُوا وَقَامُوا مَقَامَ أَصْحَابِهِمْ مُقْبِلِينَ عَلَى الْعَدُوِّ، وَجَاءَ أُولَئِكَ ثُمَّ صَلَّى بِهِمُ النَّبِيُّ ﷺ رَكْعَةً ثُمَّ سَلَّمَ النَّبِيُّ ﷺ، ثُمَّ قَضَى هَؤُلَاءِ رَكْعَةً وَهَؤُلَاءِ رَكْعَةً. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَإِذَا كَانَ خَوْفٌ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ صَلَّى

inşâallah namazı geçerli olur.' Ebû Ca'fer et-Taberî de böyle demiştir. Mâlik ve Eşheb dışındaki bütün talebeleri ise korku namazında Sehl b. Ebî Hasme hadisine gitmişlerdir. Bu, Mâlik'in el-Muvatta'ında Yahyâ b. Saîd'den, onun el-Kāsım b. Muhammed'den, onun da Sâlih b. Havvât el-Ensârî'den rivayet ettiğidir: Sehl b. Ebî Hasme ona korku namazının şöyle olduğunu anlatmıştır: İmam durur, onunla beraber ashabından bir grup yer alır, diğer bir grup da düşmanın karşısında durur. İmam bir rekât rüku eder ve beraberindekilerle secdeye varır, sonra ayağa kalkar. Doğrulup ayakta durunca sabit kalır; cemaat ise kalan rekâtı kendi kendilerine tamamlar, sonra selam verip imam ayaktayken ayrılırlar ve düşmanın karşısına geçerler. Sonra henüz namaz kılmamış olan diğerleri gelir, imamın arkasında tekbir alırlar; imam onlarla birlikte [kalan rekâtı] rüku eder, secdeye varır, sonra selam verir. Onlar ayağa kalkıp kendileri için kalan rekâtı rüku [ve secde] ederek kılarlar, sonra selam verirler. Mâlik'in talebesi İbnü'l-Kāsım dedi ki: Mâlik nezdinde amel, el-Kāsım b. Muhammed'in Sâlih b. Havvât'tan rivayet ettiği hadis üzeredir. İbnü'l-Kāsım dedi ki: Önceleri Yezîd b. Rûmân hadisini alırdı, sonra bu hadise döndü. Ebû Ömer dedi ki: el-Kāsım hadisi de Yezîd b. Rûmân hadisi de Sâlih b. Havvât'tandır; ancak ikisi arasında selam verme hususunda bir fark vardır: el-Kāsım hadisinde imam ikinci grupla birlikte selam verir, sonra onlar kalkıp kendileri için o rekâtı kaza ederler. Yezîd b. Rûmân hadisinde ise imam onları bekler ve onlarla birlikte selam verir. Şâfiî bu görüşü söylemiş ve onu benimsemiştir. Şâfiî dedi ki: Sâlih b. Havvât'tan gelen bu Yezîd b. Rûmân hadisi, korku namazı konusunda Allah'ın Kitabı'nın zahirine en uygun hadistir ve ben bunu söylerim. Mâlik'in el-Kāsım hadisini tercih etmesindeki delillerinden biri, diğer namazlara kıyas edilmesidir; zira imamın kendisinden bir şeyde öne geçen kimseyi beklemesi söz konusu değildir ve üzerinde icmâ edilen sünnet, imama sonradan uyanların yetişemedikleri kısmı imamın selamından sonra kaza etmeleridir. Ebû Sevr'in bu babdaki görüşü Mâlik'in görüşü gibidir. Ahmed ise kendi nezdinde tercih ettiği görüşte Şâfiî'nin dediği gibi demiştir; bununla birlikte korku namazı hakkında rivayet edilen şekillerden herhangi birini uygulayan kimseyi de ayıplamazdı. Mâlik'in talebelerinden Eşheb ise İbn Ömer'in şu hadisine gitmiştir: Resûlullah ﷺ iki gruptan birine korku namazını bir rekât kıldırdı, diğer grup ise düşmanın karşısındaydı. Sonra [namaz kılanlar] ayrılıp düşmana yönelerek arkadaşlarının yerine geçtiler. Ötekiler geldi; Peygamber ﷺ onlara da bir rekât kıldırdı, sonra Peygamber ﷺ selam verdi. Ardından berikiler bir rekât, ötekiler de bir rekât kaza ettiler. İbn Ömer dedi ki: Şayet korku bundan daha şiddetli olursa

رَاكِبًا أَوْ قَائِمًا يُومِئُ إِيمَاءً، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَمَالِكٌ وَغَيْرُهُمْ. وَإِلَى هَذِهِ الصِّفَةِ ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَهُوَ الَّذِي ارْتَضَاهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، قَالَ: لِأَنَّهُ أَصَحُّهَا إِسْنَادًا، وَقَدْ وَرَدَ بِنَقْلِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِمُ الْحُجَّةُ عَلَى مَنْ خَالَفَهُمْ، وَلِأَنَّهُ أَشْبَهُ بِالْأُصُولِ، لِأَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُولَى وَالثَّانِيةَ لَمْ يَقْضُوا الرَّكْعَةَ إِلَّا بَعْدَ خُرُوجِ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الصَّلَاةِ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ مِنْ سُنَّتِهِ الْمُجْتَمَعِ عَلَيْهَا فِي سَائِرِ الصَّلَوَاتِ. وَأَمَّا الْكُوفِيُّونَ: أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ إِلَّا أَبَا يُوسُفَ الْقَاضِيَ يَعْقُوبَ فَذَهَبُوا إِلَى حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَاةُ الْخَوْفِ فَقَامُوا صَفَّيْنِ، صَفًّا خَلْفَ النَّبِيِّ ﷺ وَصَفًّا مُسْتَقْبِلَ الْعَدُوِّ، فَصَلَّى بِهِمُ النَّبِيُّ ﷺ رَكْعَةً، وَجَاءَ الْآخَرُونَ فَقَامُوا مَقَامَهُمْ، وَاسْتَقْبَلَ هَؤُلَاءِ الْعَدُوَّ فَصَلَّى بِهِمْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ سَلَّمَ، فَقَامَ هَؤُلَاءِ فَصَلَّوْا لِأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً ثُمَّ سَلَّمُوا ثُمَّ ذَهَبُوا فَقَامُوا مَقَامَ أُولَئِكَ مُسْتَقْبِلِينَ الْعَدُوَّ، وَرَجَعَ أُولَئِكَ إِلَى مَقَامِهِمْ فَصَلَّوْا لِأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً ثُمَّ سَلَّمُوا. وَهَذِهِ الصِّفَةُ وَالْهَيْئَةُ هِيَ الْهَيْئَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ إِلَّا أَنَّ بَيْنَهُمَا فَرْقًا، وَهُوَ أَنَّ قَضَاءَ أُولَئِكَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ يَظْهَرُ أَنَّهُ فِي حالة واحدة ويبقى الامام كالحارس وحده، وها هنا قَضَاؤُهُمْ مُتَفَرِّقٌ عَلَى صِفَةِ صَلَاتِهِمْ. وَقَدْ تَأَوَّلَ بَعْضُهُمْ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ عَلَى مَا جَاءَ فِي حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ الثَّوْرِيُّ- فِي إِحْدَى الرِّوَايَاتِ الثَّلَاثِ عَنْهُ- وَأَشْهَبُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ فِيمَا ذَكَرَ أَبُو الْحَسَنِ اللَّخْمِيُّ عَنْهُ، وَالْأَوَّلُ ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ وَابْنُ يُونُسَ وَابْنُ حَبِيبٍ عَنْهُ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ ﵇ صَلَّى بِكُلِّ طَائِفَةٍ رَكْعَةً وَلَمْ يَقْضُوا، وَهُوَ مُقْتَضَى حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ (وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةٌ). وَهَذَا قَوْلُ إِسْحَاقَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) الْإِشَارَةُ إِلَى هَذَا، وَأَنَّ الصَّلَاةَ أَوْلَى بِمَا احْتِيطَ لَهَا، وَأَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ، وَقَوْلُهُ فِي حَدِيثِ حُذَيْفَةَ وَغَيْرِهِ: (وَلَمْ يَقْضُوا

binek üzerinde veya ayakta ima ederek namaz kılar. Bunu Buhârî, Müslim, Mâlik ve diğerleri tahriç etmiştir. el-Evzâî de bu şekle gitmiştir; Ebû Ömer b. Abdilberr'in tercih ettiği de budur. [Ebû Ömer] dedi ki: 'Çünkü bu, isnat bakımından en sahih olanıdır; Medine ehlinin nakliyle gelmiştir ki onlara muhalefet edenlere karşı delil onlardır. Ayrıca bu usule daha uygundur; çünkü birinci ve ikinci grup o rekâtı ancak Peygamber ﷺ namazdan çıktıktan sonra kaza etmişlerdir ki diğer namazlarda üzerinde icmâ edilen sünnetinden bilinen de budur.' Kûfelilere gelince: Kādî Ebû Yûsuf Ya'kūb müstesna, Ebû Hanîfe ve arkadaşları Abdullah b. Mes'ûd hadisine gitmişlerdir. Bunu Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî tahriç etmiştir; [İbn Mes'ûd] dedi ki: Resûlullah ﷺ korku namazı kıldırdı; iki saf oldular, bir saf Peygamber'in ﷺ arkasında, bir saf da düşmanın karşısındaydı. Peygamber ﷺ onlara bir rekât kıldırdı. Diğerleri gelip onların yerine geçtiler, berikiler ise düşmanın karşısına geçtiler. Resûlullah ﷺ onlara da [bir rekât] kıldırdı, sonra selam verdi. Bunun üzerine [ikinci gruptakiler] kalkıp kendi kendilerine bir rekât kıldılar, sonra selam verdiler; ardından gidip düşmanın karşısındaki ötekilerin yerine geçtiler. Ötekiler de yerlerine dönüp kendi kendilerine bir rekât kıldılar, sonra selam verdiler. Bu şekil ve heyet, İbn Ömer hadisinde zikredilen heyetin aynısıdır; ancak ikisi arasında bir fark vardır: İbn Ömer hadisinde o kimselerin kazası tek bir durumda görünmekte ve imam tek başına nöbetçi gibi kalmaktadır; burada ise onların kazası namazlarının heyetine göre ayrı ayrıdır. Bazıları İbn Ömer hadisini İbn Mes'ûd hadisinde geldiği şekilde tevil etmişlerdir. İbn Mes'ûd hadisini es-Sevrî —kendisinden gelen üç rivayetten birinde— ve Ebü'l-Hasen el-Lahmî'nin kendisinden naklettiğine göre Eşheb b. Abdilazîz benimsemiştir; birinci [rivayeti] ise Ebû Ömer, İbn Yûnus ve İbn Habîb ondan nakletmiştir. Ebû Dâvûd; Huzeyfe, Ebû Hüreyre ve İbn Ömer hadisinden Peygamber'in aleyhisselâm her bir gruba birer rekât kıldırdığını ve kaza etmediklerini rivayet etmiştir ki İbn Abbâs'ın: { وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةٌ } 'Korkuda ise bir rekâttır' hadisinin gereği de budur. Bu, İshak'ın görüşüdür. Bakara Sûresi'nde buna, namaz için ihtiyatlı olanın daha evla olduğuna ve İbn Abbâs hadisinin bir delil teşkil etmediğine işaret edilmişti. Huzeyfe ve diğerlerinin hadisindeki: { وَلَمْ يَقْضُوا } 'kaza etmediler'

) أَيْ فِي عِلْمِ مَنْ رَوَى ذَلِكَ، لِأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ أَنَّهُمْ قَضَوْا رَكْعَةً فِي تِلْكَ الصَّلَاةِ بِعَيْنِهَا، وَشَهَادَةُ مَنْ زَادَ أَوْلَى. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَمْ يَقْضُوا، أَيْ لَمْ يَقْضُوا إِذَا أَمِنُوا، وَتَكُونُ فَائِدَةً أَنَّ الْخَائِفَ إِذَا أَمِنَ لَا يَقْضِي مَا صلى على تلك الهيئة

) Yani bunu rivayet edenin bilgisine göredir. Çünkü bizzat o namazda bir rekât kaza ettikleri rivayet edilmiştir; ziyade [fazladan bilgi] getirenin şahitliği ise daha evladır. [Metindeki] 'kaza etmediler' ifadesinden maksadın, güvenliğe kavuştuklarında kaza etmedikleri şeklinde olması da muhtemeldir. Bu durumda [buradan çıkan] fayda, korku içindeki kimsenin güvenliğe erdiğinde bu şekilde kılmış olduğu

مِنَ الصَّلَوَاتِ فِي الْخَوْفِ، قَالَ جَمِيعُهُ أَبُو عُمَرَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ عليه والسلام صَلَّى بِطَائِفَةٍ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ تَأَخَّرُوا، وَصَلَّى بِالطَّائِفَةِ الْأُخْرَى رَكْعَتَيْنِ. قَالَ: فَكَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ وَلِلْقَوْمِ رَكْعَتَانِ. وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ وَذَكَرَا فِيهِ أَنَّهُ سَلَّمَ مِنْ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ. وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَلَّى بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ، ثُمَّ صَلَّى بِالْآخَرِينَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَبِذَلِكَ كَانَ الْحَسَنُ يُفْتِي، وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَبِهِ يَحْتَجُّ كُلُّ مَنْ أَجَازَ اخْتِلَافَ نِيَّةِ الْإِمَامِ وَالْمَأْمُومِ فِي الصَّلَاةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَابْنِ عُلَيَّةَ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَدَاوُدَ. وَعَضَّدُوا هَذَا بِحَدِيثِ جَابِرٍ: أَنَّ مُعَاذًا كَانَ يُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ ﷺ الْعِشَاءَ ثُمَّ يَأْتِي فَيَؤُمُّ قَوْمَهُ، الْحَدِيثَ. وَقَالَ الطَّحَاوِيُّ: إِنَّمَا كَانَ هَذَا فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ إِذْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ تُصَلِّيَ الْفَرِيضَةَ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَهَذِهِ أَقَاوِيلُ الْعُلَمَاءِ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ. الثَّالِثَةُ- وَهَذِهِ الصَّلَاةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْقُرْآنِ إِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهَا وَالْمُسْلِمُونَ مُسْتَدْبِرُونَ الْقِبْلَةَ وَوَجْهُ الْعَدُوِّ الْقِبْلَةُ، وَإِنَّمَا اتَّفَقَ هَذَا بِذَاتِ الرِّقَاعِ، فَأَمَّا بِعُسْفَانَ وَالْمَوْضِعِ الْآخَرِ فَالْمُسْلِمُونَ كَانُوا فِي قُبَالَةِ الْقِبْلَةِ. وَمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ سَبَبِ النُّزُولِ فِي قِصَّةِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ لَا يُلَائِمُ تَفْرِيقَ الْقَوْمِ إِلَى طَائِفَتَيْنِ، فَإِنَّ فِي الْحَدِيثِ بَعْدَ قَوْلِهِ (فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ) قَالَ: فَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَأْخُذُوا السِّلَاحَ وَصَفَّنَا خَلْفَهُ صَفَّيْنِ، قَالَ: ثُمَّ رَكَعَ فَرَكَعْنَا جَمِيعًا، قَالَ: ثُمَّ رَفَعَ فَرَفَعْنَا جَمِيعًا، قَالَ: ثُمَّ سَجَدَ النَّبِيُّ ﷺ بِالصَّفِّ الَّذِي يَلِيهِ قَالَ: وَالْآخَرُونَ قِيَامٌ يَحْرُسُونَهُمْ، فَلَمَّا سَجَدُوا وَقَامُوا جَلَسَ الْآخَرُونَ فَسَجَدُوا فِي مَكَانِهِمْ، قَالَ: ثُمَّ تَقَدَّمَ هَؤُلَاءِ فِي مَصَافِّ هَؤُلَاءِ وَجَاءَ هَؤُلَاءِ إِلَى مَصَافِّ هَؤُلَاءِ، قَالَ: ثُمَّ رَكَعَ فَرَكَعُوا جَمِيعًا، ثُمَّ رَفَعَ فَرَفَعُوا جَمِيعًا، ثُمَّ سَجَدَ النَّبِيُّ ﷺ وَالصَّفُّ الَّذِي يَلِيهِ، وَالْأَخَرُونَ قِيَامٌ، يَحْرُسُونَهُمْ فَلَمَّا جَلَسَ الْآخَرُونَ سَجَدُوا ثُمَّ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ. قَالَ: فَصَلَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَرَّتَيْنِ: مَرَّةً بِعُسْفَانَ وَمَرَّةً فِي أَرْضِ بَنِي سُلَيْمٍ. وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عَيَّاشٍ

korku namazlarını yeniden kaza etmeyeceği hükmüdür; bunların hepsini Ebû Ömer söylemiştir. Sahîh-i Müslim'de Câbir'den rivayet edildiğine göre, Peygamber aleyhisselâm bir gruba iki rekât kıldırdı, sonra onlar geri çekildiler; diğer gruba da iki rekât kıldırdı. [Câbir] dedi ki: Böylece Resûlullah ﷺ için dört rekât, cemaat için ise ikişer rekât olmuş oldu. Bunu Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî el-Hasan yoluyla Ebû Bekre'den rivayet etmişler ve onda her iki rekâtta bir selam verdiğini zikretmişlerdir. ed-Dârekutnî bunu yine el-Hasan yoluyla Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ onlara iki rekât kıldırdı sonra selam verdi; ardından diğerlerine iki rekât kıldırdı sonra selam verdi. Ebû Dâvûd dedi ki: el-Hasan bu şekilde fetva verirdi; bu Şâfiî'den de rivayet edilmiştir. Namazda imam ile cemaatin niyetlerinin farklı olmasını caiz gören herkes bununla delil getirir; bu Şâfiî'nin, el-Evzâî'nin, İbn Uleyye'nin, Ahmed b. Hanbel'in ve Dâvûd'un mezhebidir. Bunu Câbir'in şu hadisiyle de desteklemişlerdir: Muâz, Peygamber ﷺ ile yatsı namazını kılar, sonra gelip kavmine imamlık ederdi... et-Tahâvî dedi ki: Bu durum ancak İslam'ın ilk döneminde, farz namazın iki defa kılınmasının caiz olduğu zamandaydı, sonra bu neshedildi. En doğrusunu Allah bilir. İşte bunlar âlimlerin korku namazı hakkındaki görüşleridir. Üçüncü [Mesele]- Kur'an'da zikredilen bu namaza ancak Müslümanların sırtlarını kıbleye döndükleri ve düşmanın yönünün kıble tarafı olduğu durumlarda ihtiyaç duyulur; bu durum ise sadece Zâtü'r-Rikā'da vaki olmuştur. Usfân'da ve diğer yerde ise Müslümanlar kıbleye karşı durmaktaydılar. Hâlid b. el-Velîd kıssasında zikrettiğimiz nüzul sebebi, cemaatin iki gruba ayrılmasına uygun düşmemektedir. Zira hadiste: { فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } kavlinden sonra şöyle denilmektedir: 'Namaz vakti girdi; Peygamber ﷺ onlara silahlarını almalarını emretti ve bizi arkasında iki saf yaptı. [Ravi] dedi ki: Sonra rüku etti, hep birlikte rüku ettik. Sonra başını kaldırdı, hep birlikte kaldırdık. Sonra Peygamber ﷺ hemen peşindeki safla secdeye vardı. Diğerleri ise ayakta durup onları koruyorlardı. Secde edip ayağa kalktıklarında diğerleri oturdu ve yerlerinde secde ettiler. Sonra bunlar ötekilerin safına geçti, ötekiler de bunların saflarına geldi. Sonra rüku etti, hepsi birlikte rüku ettiler; sonra başını kaldırdı, hepsi birlikte kaldırdılar. Sonra Peygamber ﷺ ile peşindeki saf secde etti, ötekiler ise ayakta onları koruyordu. Diğerleri oturduğunda secde ettiler, sonra Peygamber onlara selam verdi.' [Ravi] dedi ki: 'Resûlullah ﷺ bunu iki defa kıldırdı: Bir defa Usfân'da, bir defa da Benî Süleym yurdunda.' Bunu Ebû Dâvûd Ebû Ayyâş

الزُّرَقِيِّ وَقَالَ: وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَهُوَ أَحْوَطُهَا. وَأَخْرَجَهُ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَزَلَ بَيْنَ ضَجْنَانَ وَعُسْفَانَ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ أَنَّهُ ﵇ صَدَعَهُمْ صَدْعَيْنِ وَصَلَّى بِكُلِّ طَائِفَةٍ رَكْعَةً، فَكَانَتْ لِلْقَوْمِ رَكْعَةً رَكْعَةً، وَلِلنَّبِيِّ ﷺ رَكْعَتَانِ، قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الله ابن مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَاسْمُهُ زَيْدُ بْنُ الصَّامِتِ، وَابْنِ عُمَرَ وَحُذَيْفَةَ وَأَبِي بَكْرٍ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ. قُلْتُ: وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ، فَلَعَلَّهُ صَلَّى بِهِمْ صَلَاةً كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي عَيَّاشٍ مُجْتَمِعِينَ، وَصَلَّى بِهِمْ صَلَاةً أُخْرَى مُتَفَرِّقِينَ كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَيَكُونُ فِيهِ حُجَّةٌ لِمَنْ يَقُولُ صَلَاةُ الْخَوْفِ رَكْعَةٌ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: صَلَاةُ الْخَوْفِ أَنْوَاعٌ صَلَّاهَا النَّبِيُّ ﷺ فِي أَيَّامٍ مُخْتَلِفَةٍ وَأَشْكَالٍ مُتَبَايِنَةٍ، يُتَوَخَّى فِيهَا كُلُّهَا مَا هُوَ أَحْوَطُ لِلصَّلَاةِ وَأَبْلَغُ فِي الْحِرَاسَةِ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ، فَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى بِالْقَوْمِ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا، وَجَاءَ الْآخَرُونَ فَصَلَّى بِهِمْ ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ، فَكَانَتْ لِلنَّبِيِّ ﷺ سِتًّا وَلِلْقَوْمِ ثَلَاثًا ثَلَاثًا، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ. وَالْجُمْهُورُ فِي صَلَاةِ الْمَغْرِبِ عَلَى خِلَافِ هَذَا، وَهُوَ أَنَّهُ يُصَلِّي بِالْأُولَى رَكْعَتَيْنِ وَبِالثَّانِيةِ رَكْعَةً، وَتَقْضِي عَلَى اخْتِلَافِ أُصُولِهِمْ فِيهِ مَتَى يَكُونُ؟ [هَلْ] قَبْلَ سَلَامِ الْإِمَامِ أَوْ بَعْدَهُ. هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ، لِأَنَّهُ أَحْفَظُ لِهَيْئَةِ الصَّلَاةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُصَلَّى بِالْأُولَى رَكْعَةٌ، لِأَنَّ عَلِيًّا ﵁ فَعَلَهَا لَيْلَةَ الْهَرِيرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ عِنْدَ الْتِحَامِ الْحَرْبِ وَشِدَّةِ الْقِتَالِ وَخِيفَ خُرُوجُ الْوَقْتِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَعَامَّةُ الْعُلَمَاءِ: يُصَلِّي كَيْفَمَا أَمْكَنَ، لِقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ: فَإِنْ كَانَ خَوْفٌ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَيُصَلِّي رَاكِبًا أَوْ قَائِمًا يُومِئُ إِيمَاءً. قَالَ فِي الْمُوَطَّأِ: مُسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةِ وَغَيْرُ مُسْتَقْبِلِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (البقرة) قول الضحاك وإسحاق. وقال

ez-Zürakī hadisinden tahriç etmiş ve: 'Bu es-Sevrî'nin görüşüdür ve en ihtiyatlı olanıdır' demiştir. Ebû Îsâ et-Tirmizî bunu Ebû Hüreyre hadisinden şöyle tahriç etmiştir: Resûlullah ﷺ Dacnân ile Usfân arasında konakladı... Hadisi zikretti. Onda Peygamber'in aleyhisselâm onları iki gruba ayırdığı ve her bir gruba birer rekât kıldırdığı, böylece cemaat için birer rekât, Peygamber ﷺ için ise iki rekât olduğu yer almaktadır. [Tirmizî]: 'Hasen, sahih, garip bir hadistir' demiştir. Bu babda Abdullah b. Mes'ûd, Zeyd b. Sâbit, İbn Abbâs, Câbir, adı Zeyd b. es-Sâmit olan Ebû Ayyâş ez-Zürakī, İbn Ömer, Huzeyfe, Ebû Bekir ve Sehl b. Ebî Hasme'den de rivayetler vardır. Derim ki: Bu rivayetler arasında bir çelişki yoktur; belki de Peygamber onlara Ebû Ayyâş hadisinde geldiği gibi toplu halde bir namaz kıldırmış, Ebû Hüreyre hadisinde geldiği gibi ayrı gruplar halinde başka bir namaz kıldırmıştır; bunda ise korku namazının bir rekât olduğunu söyleyen kimse için bir delil bulunur. el-Hattâbî dedi ki: 'Korku namazı çeşit çeşittir; Peygamber ﷺ onu farklı günlerde ve değişik şekillerde kıldırmıştır; bunların hepsinde namaz için en ihtiyatlı ve nöbet tutmada en tesirli olan şekil gözetilmiştir.' Dördüncü [Mesele]- Akşam namazının [korku halinde] nasıl kılınacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir: ed-Dârekutnî el-Hasan'dan, o da Ebû Bekre'den rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ cemaate akşam namazını üç rekât kıldırdı, sonra onlar ayrıldılar; diğerleri geldi, onlara da üç rekât kıldırdı; böylece Peygamber ﷺ için altı rekât, cemaat için ise üçer rekât oldu. el-Hasan bu görüşü benimsemiştir. Akşam namazında cumhur ise buna muhalif bir görüştedir; o da birinci gruba iki rekât, ikinci gruba ise bir rekât kıldırmasıdır; kaza etmenin ne zaman olacağı —imamın selamından önce mi [yoksa] sonra mı olacağı— hususundaki usullerinin farklılığına göre kaza ederler. Bu, Mâlik ve Ebû Hanîfe'nin görüşüdür; zira namazın heyetini en iyi koruyan şekil budur. Şâfiî ise: 'Birinci gruba bir rekât kıldırılır; çünkü Ali radıyallâhu anh Leyletü'l-Harîr'de böyle yapmıştır' demiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Beşinci [Mesele]- Savaşın kızıştığı, çatışmanın şiddetlendiği ve vaktin çıkmasından endişe edildiği andaki korku namazı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, es-Sevrî, el-Evzâî, Şâfiî ve âlimlerin geneli şöyle demişlerdir: Nasıl mümkünse öyle kılar; zira İbn Ömer: 'Şayet korku bundan daha şiddetli olursa, binek üzerinde veya ayakta ima ederek namaz kılar' demiştir. el-Muvatta'da: 'İster kıbleye dönük olsun ister dönük olmasın' demiştir. ed-Dahhâk ve İshak'ın görüşü daha önce Bakara Sûresi'nde geçmişti. el-Evzâî dedi ki:

الأوزاعي:

[ve] el-Evzâî [şöyle demiştir]:

إِنْ كَانَ تَهَيَّأَ الْفَتْحُ وَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الصَّلَاةِ صَلَّوْا إِيمَاءً كُلُّ امْرِئٍ لِنَفْسِهِ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الْإِيمَاءِ أَخَّرُوا الصَّلَاةَ حَتَّى يَنْكَشِفَ الْقِتَالُ وَيَأْمَنُوا فَيُصَلُّوا رَكْعَتَيْنِ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرُوا صَلَّوْا رَكْعَةً وَسَجْدَتَيْنِ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرُوا يُجْزِئُهُمُ التَّكْبِيرُ وَيُؤَخِّرُوهَا حَتَّى يَأْمَنُوا، وَبِهِ قَالَ مَكْحُولٌ. قُلْتُ: وَحَكَاهُ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ فِي (أَحْكَامِ الْقُرْآنِ) لَهُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، قَالَ الْكِيَا: وَإِذَا كَانَ الْخَوْفُ أَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ وَكَانَ الْتِحَامُ الْقِتَالِ فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ يُصَلُّونَ عَلَى مَا أَمْكَنَهُمْ مُسْتَقْبِلِي الْقِبْلَةِ وَمُسْتَدْبِرِيهَا، وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ الثَّلَاثَةُ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُصَلُّونَ وَالْحَالَةُ هَذِهِ بَلْ يُؤَخِّرُونَ الصَّلَاةَ. وَإِنْ قَاتَلُوا فِي الصَّلَاةِ قَالُوا: فَسَدَتِ الصَّلَاةُ وَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ إِنْ تَابَعَ الطَّعْنَ وَالضَّرْبَ فَسَدَتْ صَلَاتُهُ. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ أَنَسٍ: حَضَرْتُ مُنَاهَضَةَ حِصْنِ تُسْتَرَ عِنْدَ إِضَاءَةِ الْفَجْرِ، وَاشْتَدَّ اشْتِعَالُ الْقِتَالِ فَلَمْ نَقْدِرْ عَلَى الصَّلَاةِ إِلَّا بَعْدَ ارْتِفَاعِ النَّهَارِ، فَصَلَّيْنَاهَا وَنَحْنُ مَعَ أَبِي مُوسَى فَفُتِحَ لَنَا. قَالَ أَنَسٌ: وَمَا يَسُرُّنِي بِتِلْكَ الصَّلَاةِ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا، ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ وَإِلَيْهِ كَانَ يَذْهَبُ شَيْخُنَا الْأُسْتَاذُ أَبُو جَعْفَرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ الْقَيْسِيُّ الْقُرْطُبِيُّ الْمَعْرُوفُ بِأَبِي حِجَّةَ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الْبُخَارِيِّ فِيمَا يَظْهَرُ، لِأَنَّهُ أَرْدَفَهُ بِحَدِيثِ جَابِرٍ، قَالَ: جَاءَ عُمَرُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ فَجَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَيَقُولُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا صَلَّيْتُ الْعَصْرَ حَتَّى كَادَتِ الشَّمْسُ أَنْ تَغْرُبَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (وَأَنَا وَاللَّهِ مَا صَلَّيْتُهَا) قَالَ: فَنَزَلَ إِلَى بُطْحَانَ فَتَوَضَّأَ وَصَلَّى الْعَصْرَ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ بَعْدَهَا. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي صَلَاةِ الطَّالِبِ وَالْمَطْلُوبِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ هُمَا سَوَاءٌ، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُصَلِّي عَلَى دَابَّتِهِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَفُقَهَاءُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: لَا يُصَلِّي الطَّالِبُ إِلَّا بِالْأَرْضِ وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ الطَّلَبَ تَطَوُّعٌ، وَالصَّلَاةُ الْمَكْتُوبَةُ فَرْضُهَا أَنْ تُصَلَّى بِالْأَرْضِ حَيْثُمَا أَمْكَنَ ذَلِكَ، وَلَا يُصَلِّيَهَا رَاكِبٌ إِلَّا خَائِفٌ شَدِيدٌ خَوْفُهُ وَلَيْسَ كَذَلِكَ الطَّالِبُ. وَاللَّهُ أعلم.

Şayet fetih yaklaşmış ve namaz kılmaya güç yetirememişlerse, herkes tek başına ima ile namaz kılar. Eğer imaya da güç yetiremezlerse, savaş sona erip güvende oluncaya kadar namazı tehir ederler ve iki rekât kılarlar. Şayet buna da güç yetiremezlerse, bir rekât ve iki secde kılarlar. Buna da güç yetiremezlerse tekbir getirmeleri kendilerine yeter ve güvende oluncaya kadar namazı tehir ederler. Mekhûl de bu görüştedir. Derim ki: el-Kiyâ et-Taberî de bunu Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde Ebû Hanîfe ve ashabından nakletmiştir. el-Kiyâ şöyle demiştir: Korku bundan daha şiddetli olur ve sıcak çatışma meydana gelirse, Müslümanlar kıbleye yönelerek veya arkalarını dönerek güçleri yettiğince namaz kılarlar. Ebû Hanîfe ve üç talebesi ise bu durumda namaz kılmayıp bilakis namazı tehir edecekleri hususunda ittifak etmişlerdir. Şayet namazın içinde savaşırlarsa, "Namaz bozulmuştur" derler. Şâfiî'den ise, peş peşe kılıç ve mızrak darbeleri vurursa namazının bozulacağı rivayet edilmiştir. Derim ki: Bu görüş, Enes'in şu sözünün sıhhatine delalet eder: «Tüster kalesinin fethi için yapılan hücumda fecrin aydınlanması vaktinde hazır bulundum. Savaş öyle alevlendi ve şiddetlendi ki gündüz yükselinceye kadar namaz kılmaya güç yetiremedik. Ebû Mûsâ ile birlikteyken o namazı kıldık ve bize fetih nasip oldu.» Enes dedi ki: «O namazın yerine dünya ve içindekilerin benim olmasını istemezdim.» Bunu Buhârî zikretmiştir. Hocamız, Üstat Ebû Ca'fer Ahmed b. Muhammed b. Muhammed el-Kaysî el-Kurtubî -ki Ebû Hıcce diye bilinir- de bu görüşe meylederdi. Zahir olana göre Buhârî'nin tercihi de budur; zira o, bunun peşinden Câbir'in şu hadisini nakletmiştir: Câbir dedi ki: Ömer Hendek günü geldi, Kureyş kâfirlerine sövmeye başladı ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Neredeyse güneş batıncaya kadar ikindi namazını kılamadım" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «وَأَنَا وَاللَّهِ مَا صَلَّيْتُهَا» «Vallahi ben de onu kılmadım» buyurdu. [Câbir] dedi ki: Bunun üzerine Buthân'a indi, abdest aldı ve güneş battıktan sonra ikindi namazını kıldı, ardından da akşam namazını kıldı. Altıncı [Mesele]- Düşmanı kovalayan (tâlib) ile düşmandan kaçanın (matlûb) namazı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve ashabından bir grup: "İkisi de birdir; her biri bineği üzerinde namaz kılar" demişlerdir. el-Evzâî, eş-Şâfiî, hadis ashabının fakihleri ve İbn Abdilhakem ise: "Düşmanı kovalayan kişi ancak yerde namaz kılar" demişlerdir. Doğru olan da budur; zira düşmanı kovalamak nafiledir; farz namazın gereği ise mümkün olan her yerde yerde kılınmasıdır. Binek üzerinde namazı ancak korkusu pek şiddetli olan kimse kılabilir; düşmanı kovalayan kimse ise böyle değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

السَّابِعَةُ وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي الْعَسْكَرِ إِذَا رَأَوْا سَوَادًا فَظَنُّوهُ عَدُوًّا فَصَلَّوْا صَلَاةَ الْخَوْفِ ثُمَّ بان لهم أنه غير شي، فَلِعُلَمَائِنَا فِيهِ رِوَايَتَانِ: إِحْدَاهُمَا يُعِيدُونَ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَالثَّانِيةُ لَا إِعَادَةَ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ أَظْهَرُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَوَجْهُ الْأُولَى أَنَّهُمْ تَبَيَّنَ لَهُمُ الْخَطَأُ فَعَادُوا إِلَى الصَّوَابِ كَحُكْمِ الْحَاكِمِ. وَوَجْهُ الثَّانِيةِ أَنَّهُمْ عَمِلُوا عَلَى اجْتِهَادِهِمْ فَجَازَ لَهُمْ كَمَا لَوْ أَخْطَئُوا الْقِبْلَةَ، وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا أُمِرُوا بِهِ. وَقَدْ يُقَالُ: يُعِيدُونَ فِي الْوَقْتِ، فَأَمَّا بَعْدَ خُرُوجِهِ فَلَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ) وَقَالَ: (وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ) هَذَا وَصَاةٌ بِالْحَذَرِ وَأَخْذِ السِّلَاحِ لِئَلَّا يَنَالَ الْعَدُوُّ أَمَلَهُ وَيُدْرِكَ فُرْصَتَهُ. وَالسِّلَاحُ مَا يَدْفَعُ بِهِ الْمَرْءُ عَنْ نَفْسِهِ فِي الْحَرْبِ، قَالَ عَنْتَرَةُ:

Yedinci [Mesele]- Askerlerin bir karaltı görüp onu düşman zannederek korku namazı kılmaları, sonra da onun bir şey olmadığının ortaya çıkması hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda âlimlerimizden iki rivayet vardır: Birincisi, namazı iade ederler; Ebû Hanîfe de bu görüştedir. İkincisi, üzerlerine iade gerekmez; bu da Şâfiî'nin iki görüşünden daha zahir olanıdır. Birincisinin gerekçesi şudur: Onlar için hata açığa çıkmıştır, dolayısıyla hâkimin hükmünde olduğu gibi doğruya dönmüşlerdir. İkincisinin gerekçesi ise şudur: Onlar kendi içtihatlarına göre amel etmişlerdir; bu sebeple kıblede hata etmeleri durumunda olduğu gibi namazları caizdir. Bu görüş daha evladır; çünkü onlar emrolundukları şeyi yapmışlardır. Şöyle de denilebilir: Vakit içindeyse iade ederler, fakat vakit çıktıktan sonra iade etmezler. Allah en iyisini bilir. Sekizinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “ve silahlarını yanlarına alsınlar” ve: { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “tedbirlerini ve silahlarını alsınlar” buyruğu. Bu, düşmanın emeline ulaşıp fırsat yakalamaması için tedbirli olmaya ve silah almaya dair bir vasiyettir. Silah (es-silâh), savaşta kişinin kendisini savunduğu araçtır. Antere şöyle demiştir:

كَسَوْتُ الْجَعْدَ جعد بَنِي أَبَانٍ ... سِلَاحِي بَعْدَ عُرْيٍ وَافْتِضَاحِ

Ben Benî Ebân'ın kıvırcık saçlısına [silahımı] giydirdim, / Çıplaklığından ve rezil rüsvay olmasından sonra silahımı verdim.

يَقُولُ: أَعَرْتُهُ سِلَاحِي لِيَمْتَنِعَ بِهَا بَعْدَ عُرْيِهِ مِنَ السِّلَاحِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ) يَعْنِي الطَّائِفَةَ الَّتِي وُجَاهَ الْعَدُوِّ، لِأَنَّ الْمُصَلِّيَةَ لَا تُحَارِبُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هِيَ الْمُصَلِّيَةُ، أَيْ وَلْيَأْخُذِ الَّذِينَ صَلَّوْا أَوَّلًا أَسْلِحَتَهُمْ، ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ. قَالَ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الطَّائِفَةُ الَّذِينَ هُمْ فِي الصَّلَاةِ أُمِرُوا بِحَمْلِ السِّلَاحِ، أَيْ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِنَّهُ أَرْهَبُ لِلْعَدُوِّ. النَّحَّاسُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلْجَمِيعِ، لِأَنَّهُ أَهْيَبُ لِلْعَدُوِّ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لِلَّتِي وُجَاهَ الْعَدُوِّ خَاصَّةً. قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ لِلْمُصَلِّي أَخْذَ سِلَاحِهِ إِذَا صَلَّى فِي الْخَوْفِ، وَيَحْمِلُونَ قَوْلَهُ (وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ) عَلَى النَّدْبِ، لأنه شي لَوْلَا الْخَوْفُ لَمْ يَجِبْ أَخْذُهُ، فَكَانَ الْأَمْرُ بِهِ نَدْبًا. وَقَالَ أَهْلُ الظَّاهِرِ: أَخْذُ السِّلَاحِ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ وَاجِبٌ لِأَمْرِ اللَّهِ بِهِ، إِلَّا لِمَنْ كَانَ بِهِ أَذًى مِنْ مَطَرٍ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ جَازَ لَهُ وَضْعُ سِلَاحِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ إِذَا صَلَّوْا أَخَذُوا سِلَاحَهُمْ عِنْدَ الْخَوْفِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَهُوَ نَصُّ الْقُرْآنِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَحْمِلُونَهَا، لِأَنَّهُ لَوْ وَجَبَ عَلَيْهِمْ حَمْلُهَا لَبَطَلَتِ الصَّلَاةُ بِتَرْكِهَا. قُلْنَا: لَمْ يَجِبْ حَمْلُهَا لِأَجْلِ الصَّلَاةِ وَإِنَّمَا وَجَبَ عَلَيْهِمْ قُوَّةً لَهُمْ وَنَظَرًا.

Şöyle demektedir: Silahsız kalıp çıplak duruma düştükten sonra kendisini koruyabilsin diye ona silahımı ödünç verdim. İbn Abbâs dedi ki: { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “silahlarını alsınlar” ifadesi, düşman karşısında duran grubu kasteder; zira namaz kılan grup savaşmamaktadır. Başkası ise şöyle demiştir: O, namaz kılan gruptur; yani önce namaz kılanlar silahlarını alsınlar. Bunu ez-Zeccâc zikretmiştir. ez-Zeccâc dedi ki: Namazda olan grubun silah taşımakla emredilmiş olması da muhtemeldir; yani onlardan bir grup seninle birlikte [namaza] dursun ve silahlarını alsınlar; çünkü bu, düşmana daha çok korku verir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Hepsi için olması caizdir, çünkü düşmana karşı daha heybetlidir; sadece düşmanın karşısında duran gruba has olması da muhtemeldir. Ebû Ömer dedi ki: İlim ehlinin çoğu, korku durumunda namaz kılanın silahını almasını müstehap görür ve O'nun: { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “silahlarını alsınlar” buyruğunu mendupluğa hamlederler; çünkü bu, korku olmasaydı alınması vacip olmayan bir şeydir, dolayısıyla emredilmesi mendup olmuştur. Zâhirîler ise şöyle demiştir: Korku namazında silah almak, Allah'ın emri sebebiyle vaciptir; ancak yağmur sebebiyle eziyet çeken kimse müstesnadır, böyle bir durum varsa silahını bırakması caiz olur. İbnü'l-Arabî dedi ki: Korku anında namaz kıldıklarında silahlarını alırlar; Şâfiî de bu görüştedir ve Kur'an'ın açık hükmü de budur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Silahlarını taşımazlar; çünkü onu taşımak üzerlerine vacip olsaydı, terk edilmesiyle namaz batıl olurdu. Biz deriz ki: Silah taşımak namaz için vacip olmamıştır; bilakis onlara bir kuvvet ve bir ihtiyat olsun diye vacip kılınmıştır.

التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا سَجَدُوا) الضَّمِيرُ فِي (سَجَدُوا) لِلطَّائِفَةِ الْمُصَلِّيَةِ فَلْيَنْصَرِفُوا، هَذَا عَلَى بَعْضِ الْهَيْئَاتِ الْمَرْوِيَّةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَإِذَا سَجَدُوا رَكْعَةَ الْقَضَاءِ، وَهَذَا عَلَى هَيْئَةِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ. وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ السُّجُودَ قَدْ يُعَبَّرُ بِهِ عَنْ جَمِيعِ الصَّلَاةِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ ﵇: (إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فليسجد سجدتين). أي فليل رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ فِي السُّنَّةِ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: (فَلْيَكُونُوا) يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لِلَّذِينَ سَجَدُوا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لِلطَّائِفَةِ الْقَائِمَةِ أَوَّلًا بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا) أَيْ تَمَنَّى وَأَحَبَّ الْكَافِرُونَ غَفْلَتَكُمْ عَنْ أَخْذِ السِّلَاحِ لِيَصِلُوا إِلَى مَقْصُودِهِمْ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا وَجْهَ الْحِكْمَةِ فِي الْأَمْرِ بِأَخْذِ السِّلَاحِ، وَذَكَرَ الْحَذَرَ فِي الطَّائِفَةِ الثَّانِيةِ دُونَ الْأُولَى، لِأَنَّهَا أَوْلَى بِأَخْذِ الْحَذَرِ، لِأَنَّ الْعَدُوَّ لَا يُؤَخِّرُ قَصْدَهُ عَنْ هَذَا الْوَقْتِ لِأَنَّهُ آخِرُ الصَّلَاةِ، وَأَيْضًا يَقُولُ الْعَدُوُّ قَدْ أَثْقَلَهُمُ السِّلَاحُ وَكَلُّوا. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى تَعَاطِي الْأَسْبَابِ، وَاتِّخَاذِ كُلِّ مَا يُنْجِي ذَوِي الْأَلْبَابِ، وَيُوصِلُ إِلَى السَّلَامَةِ، وَيُبَلِّغُ دَارَ الْكَرَامَةِ. وَمَعْنَى (مَيْلَةً واحِدَةً) مُبَالَغَةً، أَيْ مُسْتَأْصِلَةً لَا يُحْتَاجُ مَعَهَا إِلَى ثَانِيَةٍ. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ) الْآيَةَ. لِلْعُلَمَاءِ فِي وُجُوبِ حَمْلِ السِّلَاحِ فِي الصَّلَاةِ كَلَامٌ قَدْ أَشَرْنَا إِلَيْهِ، فَإِنْ لَمْ يَجِبْ فَيُسْتَحَبُّ لِلِاحْتِيَاطِ. ثُمَّ رُخِّصَ فِي الْمَطَرِ وَضْعُهُ، لِأَنَّهُ تَبْتَلُّ الْمُبَطَّنَاتُ وَتَثْقُلُ وَيَصْدَأُ الْحَدِيدُ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ بَطْنِ نَخْلَةَ لَمَّا انْهَزَمَ الْمُشْرِكُونَ وَغَنِمَ الْمُسْلِمُونَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ يَوْمًا مَطِيرًا وَخَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ لِقَضَاءِ حَاجَتِهِ وَاضِعًا سِلَاحَهُ، فَرَآهُ الْكُفَّارُ مُنْقَطِعًا عَنْ أَصْحَابِهِ فَقَصَدَهُ غَوْرَثُ بْنُ الْحَارِثِ فَانْحَدَرَ عَلَيْهِ مِنَ الْجَبَلِ بِسَيْفِهِ، فَقَالَ: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي الْيَوْمَ؟ فَقَالَ: (اللَّهُ) ثُمَّ قَالَ: (اللَّهُمَّ اكْفِنِي الْغَوْرَثَ بِمَا شِئْتَ). فَأَهْوَى بِالسَّيْفِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ لِيَضْرِبَهُ، فَانْكَبَّ لِوَجْهِهِ لِزَلَقَةٍ زَلِقَهَا. وَذَكَرَ الْوَاقِدِيُّ أَنَّ جبريل عليه

Dokuzuncu Mesele: Yüce Allah'ın: { فَإِذا سَجَدُوا } “Secde ettiklerinde” buyruğunda yer alan { سَجَدُوا } fiilindeki zamir, namaz kılan gruba aittir; [yani secde ettikten sonra] ayrılsınlar demektir. Bu, rivayet edilen [korku namazı] kılınış şekillerinden bazılarına göredir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, "kaza rekâtını secde ettiklerinde (tamamladıklarında)" şeklindedir; bu da Sehl b. Ebî Hasme'nin rivayet ettiği kılınış şekline göredir. Bu ayet, secde lafzı ile bazen namazın tamamının kastedilebileceğine delalet etmektedir. Bu da [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ » «Biriniz mescide girdiğinde iki secde etsin (iki rekât namaz kılsın).» hadisi gibidir. Yani iki rekât namaz kılsın demektir ve bu husus Sünnet'te yer almaktadır. Yüce Allah'ın: { فَلْيَكُونُوا } “olsunlar” buyruğundaki zamirin, secde edenlere ait olması muhtemel olduğu gibi, ilk başta düşman karşısında duran gruba ait olması da muhtemeldir. Onuncu Mesele: Yüce Allah'ın: { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler arzu ettiler ki...” buyruğu; yani kâfirler maksatlarına ulaşabilmek için silahlarınızı almaktan gaflet etmenizi (ihmal etmenizi) temenni edip arzuladılar. Yüce Allah bununla silahı almayı emretmesindeki hikmetin yönünü açıklamıştır. İhtiyatlı davranmayı (korunma tedbiri almayı) birinci gruba değil de ikinci gruba zikretmiştir; çünkü tedbirli olmak onların durumuna daha uygundur. Zira düşman maksadını bu vakitten sonraya ertelemez; çünkü bu, namazın sonudur. Ayrıca düşman [kendi kendine]: "Silah artık onlara ağır geldi ve yoruldular" der. Bu ayette sebeplere sarılmaya, akıl sahiplerini kurtaracak, esenliğe ulaştıracak ve ikram yurduna (cennete) eriştirecek her türlü vesileyi edinmeye en açık delil vardır. { مَيْلَةً واحِدَةً } “tek bir baskın” ifadesinin anlamı ise mübalağa [içermekte] olup, peşinden ikincisine ihtiyaç bırakmayacak şekilde kökten yok edici bir baskın demektir. On Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ } “Eğer size yağmurdan dolayı bir eziyet (zorluk) varsa üzerinize bir günah yoktur...” ayeti. Namazda silah taşımanın vacip olup olmadığı hususunda âlimlerin işaret ettiğimiz görüşleri vardır. Şayet vacip değilse, tedbir gereği müstehaptır. Sonra yağmur yağdığında silahı bırakmaya ruhsat verilmiştir; çünkü zırhların iç astarları ıslanıp ağırlaşır ve demir paslanır. Şöyle de denilmiştir: [Bu ayet], müşriklerin hezimete uğrayıp Müslümanların ganimet elde ettiği Batn-ı Nahle gününde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında inmiştir. Şöyle ki; o gün yağmurlu bir gündü ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem silahını bırakmış vaziyette ihtiyacını gidermek için dışarı çıkmıştı. Kâfirler onu ashâbından ayrı düşmüş görünce Gavres b. el-Hâris onu hedef aldı ve elinde kılıcıyla dağdan ona doğru indi ve: "Bugün seni benden kim koruyacak?" dedi. Peygamber: «Allah» buyurdu, sonra da: «Allahım, Gavres'e karşı dilediğin şekilde bana kâfi gel!» diye dua etti. Bunun üzerine [Gavres] vurmak için kılıcı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru savurdu; fakat ayağının kayması sebebiyle yüzükoyun kapaklandı. el-Vâkıdî ise Cibrîl aleyhisselâm'ın...

السَّلَامُ دَفَعَهُ فِي صَدْرِهِ عَلَى مَا يَأْتِي فِي الْمَائِدَةِ، وَسَقَطَ السَّيْفُ مِنْ يَدِهِ فَأَخَذَهُ النبي ﷺ وقال: (من يَمْنَعُكَ مِنِّي يَا غَوْرَثُ)؟ فَقَالَ: لَا أَحَدَ. فَقَالَ (تَشْهَدُ لِي بِالْحَقِّ وَأُعْطِيكَ سَيْفَكَ)؟ قَالَ: لَا، وَلَكِنْ أَشْهَدُ أَلَّا أُقَاتِلَكَ بَعْدَ هَذَا وَلَا أُعِينَ عَلَيْكَ عَدُوًّا، فَدَفَعَ إِلَيْهِ السَّيْفَ وَنَزَلَتِ الْآيَةُ رُخْصَةً فِي وَضْعِ السِّلَاحِ فِي الْمَطَرِ. وَمَرِضَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ مِنْ جُرْحٍ كَمَا فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، فَرَخَّصَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُمْ فِي تَرْكِ السِّلَاحِ وَالتَّأَهُّبِ لِلْعَدُوِّ بِعُذْرِ الْمَطَرِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ فَقَالَ: (خُذُوا حِذْرَكُمْ) أَيْ كُونُوا مُتَيَقِّظِينَ، وَضَعْتُمُ السِّلَاحَ أَوْ لَمْ تَضَعُوهُ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى تَأْكِيدِ التَّأَهُّبِ وَالْحَذَرِ مِنَ الْعَدُوِّ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ وَتَرْكِ الِاسْتِسْلَامِ، فَإِنَّ الْجَيْشَ مَا جَاءَهُ مُصَابٌ قَطُّ إِلَّا مِنْ تَفْرِيطٍ فِي حَذَرٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَخُذُوا حِذْرَكُمْ) يَعْنِي تَقَلَّدُوا سُيُوفَكُمْ فإن ذلك هيئة الغزاة.

selâm'ın -Mâide Sûresi'nde geleceği üzere- onun göğsüne vurduğunu ve kılıcın elinden düştüğünü zikretmiştir. Bunun üzerine Peygamber ﷺ kılıcı aldı ve: 'Ey Gavres, seni benim elimden kim kurtaracak?' buyurdu. Adam: 'Hiç kimse' dedi. [Peygamber]: 'Benim hak üzere olduğuma şehadet eder misin, ben de sana kılıcını vereyim?' buyurdu. Adam: 'Hayır, fakat bundan sonra seninle savaşmayacağıma ve sana karşı hiçbir düşmana yardım etmeyeceğime söz veririm' dedi. Bunun üzerine ona kılıcını verdi ve bu ayet yağmurda silahı bırakmaya dair bir ruhsat olarak indi. Abdurrahman b. Avf da Sahîh-i Buhârî'de yer aldığı üzere bir yaralanma sebebiyle hastalanmıştı; böylece Allah Sübhânehû yağmur mazeretiyle silahı bırakıp düşmana karşı hazırlıklı olmaya onlara ruhsat verdi. Sonra onlara emrederek şöyle buyurdu: { خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Tedbirinizi alın”; yani silahı bıraksanız da bırakmasanız da uyanık olun. Bu, her halükârda düşmana karşı hazırlıklı ve tedbirli olmanın ve teslimiyeti terk etmenin pekiştirildiğine delalet eder; zira bir orduya ne musibet geldiyse ancak tedbirdeki bir ihmalden ötürü gelmiştir. ed-Dahhâk, Allah Teâlâ'nın: { وَخُذُوا حِذْرَكُمْ } “Tedbirinizi alın” buyruğu hakkında: 'Yani kılıçlarınızı kuşanın; zira bu, gazilerin heyetidir' demiştir.

[سورة النساء (٤): الآيات ١٠٣ الى ١٠٤]

[Nisâ Sûresi (4), Âyetler 103-104]

فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣) وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤)

{ فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣) وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤) } “Namazı kılıp bitirdiğiniz zaman, ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerinde yatarken Allah'ı zikredin. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Çünkü namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (103) O kavmi arayıp takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz Allah'tan, onların ummadıkları şeyleri ummaktasınız. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (104)”

مَعْنَاهُ فَرَغْتُمْ مِنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَضَاءَ يُسْتَعْمَلُ فِيمَا قَدْ فُعِلَ قي وَقْتِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ) وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ) ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ هَذَا الذِّكْرَ الْمَأْمُورَ بِهِ إِنَّمَا هُوَ إِثْرَ صَلَاةِ الْخَوْفِ، أَيْ إِذَا فَرَغْتُمْ مِنَ الصَّلَاةِ فَاذْكُرُوا اللَّهَ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ، عَلَى أَيِّ حَالٍ كُنْتُمْ (قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ) وَأَدِيمُوا ذِكْرَهُ بِالتَّكْبِيرِ وَالتَّهْلِيلِ وَالدُّعَاءِ بِالنَّصْرِ لَا سِيَّمَا في حال القتال. ونظيره

Bunun anlamı: "Korku namazını bitirdiğinizde" demektir. Bu da "kazâ" [kelimesinin], vaktinde eda edilmiş olan fiil için de kullanıldığına delalet eder. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde...” Bu husus daha önce geçmişti. İkincisi: Yüce Allah'ın, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى جُنُوبِكُمْ } “Allah'ı ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere [yatar]ken zikredin” buyruğudur. Cumhur, emredilen bu zikrin yalnızca korku namazının akabinde olduğu kanaatindedir; yani namazı bitirdiğinizde hangi halde olursanız olun -{ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى جُنُوبِكُمْ } “ayakta, otururken ve yanlarınız üzere yatarak”- Allah'ı kalple ve dille zikredin. Özellikle de savaş esnasında tekbir, tehlîl ve zafer duası ile O'nu zikretmeyi sürdürün. Bunun bir benzeri de [şu ayettir]:

(إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ). وَيُقَالُ: (فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ) بِمَعْنَى إِذَا صَلَّيْتُمْ فِي دَارِ الْحَرْبِ فَصَلُّوا عَلَى الدَّوَابِّ، أَوْ قِيَامًا أَوْ قُعُودًا أَوْ عَلَى جُنُوبِكُمْ إِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا الْقِيَامَ، إِذَا كَانَ خَوْفًا أَوْ مَرَضًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى: (فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً) وَقَالَ قَوْمٌ: هَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرَةُ الَّتِي فِي (آلِ عِمْرَانَ)، فَرُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ رَأَى النَّاسَ يَضِجُّونَ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ: مَا هَذِهِ الضَّجَّةُ؟ قَالُوا: أَلَيْسَ اللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ (فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ)؟ قَالَ: إِنَّمَا يَعْنِي بِهَذَا الصَّلَاةَ الْمَكْتُوبَةَ إِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ قَائِمًا فَقَاعِدًا، وَإِنْ لَمْ [تَسْتَطِعْ] فَصَلِّ عَلَى جَنْبِكَ. فَالْمُرَادُ نَفْسُ الصَّلَاةِ، لِأَنَّ الصَّلَاةَ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَى الْأَذْكَارِ الْمَفْرُوضَةِ وَالْمَسْنُونَةِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ) أَيْ أَمِنْتُمْ. وَالطُّمَأْنِينَةُ سُكُونُ النَّفْسِ مِنَ الْخَوْفِ. (فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) أَيْ فَأْتُوهَا بِأَرْكَانِهَا وَبِكَمَالِ هَيْئَتِهَا فِي السَّفَرِ، وَبِكَمَالِ عَدَدِهَا فِي الْحَضَرِ. (إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً) أَيْ مُؤَقَّتَةً مفروضة. وقال زيد ابن أَسْلَمَ: (مَوْقُوتاً) مُنَجَّمًا، أَيْ تُؤَدُّونَهَا فِي أَنْجُمِهَا، وَالْمَعْنَى عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ: مَفْرُوضٌ لِوَقْتٍ بِعَيْنِهِ، يُقَالُ: وَقَّتَهُ فَهُوَ مَوْقُوتٌ. وَوَقَّتَهُ فَهُوَ مُؤَقَّتٌ. وَهَذَا قَوْلُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ بِعَيْنِهِ. وَقَالَ: (كِتاباً) وَالْمَصْدَرُ مُذَكَّرٌ، فَلِهَذَا قَالَ: (مَوْقُوتاً). الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَهِنُوا) أَيْ لَا تَضْعُفُوا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (آلِ عِمْرَانَ). (فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ) طَلَبِهِمْ. قِيلَ: نَزَلَتْ فِي حَرْبِ أُحُدٍ حَيْثُ أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِالْخُرُوجِ فِي آثَارِ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ بِالْمُسْلِمِينَ جِرَاحَاتٌ، وَكَانَ أَمَرَ أَلَّا يَخْرُجَ مَعَهُ إِلَّا مَنْ كَانَ فِي الْوَقْعَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي (آلِ عِمْرَانَ) وَقِيلَ: هَذَا فِي كُلِّ جِهَادٍ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ) أَيْ تَتَأَلَّمُونَ مِمَّا أَصَابَكُمْ مِنَ الْجِرَاحِ فَهُمْ يَتَأَلَّمُونَ أَيْضًا مِمَّا يُصِيبُهُمْ، وَلَكُمْ مَزِيَّةٌ وَهِيَ أَنَّكُمْ تَرْجُونَ ثَوَابَ اللَّهِ وَهُمْ لَا يَرْجُونَهُ، وَذَلَكَ أَنَّ من لا يؤمن بالله لا يرجون مِنَ اللَّهِ شَيْئًا. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ (إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ)

{ إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Bir toplulukla karşılaştığınızda sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz” [ayeti de bu kabildendir]. Şöyle de denilmiştir: { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ } “Namazı kıldığınızda” ifadesi; harp diyarında namaz kıldığınız vakit binekler üzerinde veya ayakta yahut oturarak ya da şayet ayakta durmaya güç yetiremiyorsanız -korku veya hastalık halinde- yanlarınız üzerine uzanarak kılın demektir. Nitekim Allah Teâlâ başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً } “Eğer korkarsanız yaya yahut binekli olarak [kılın]”. Bir grup [âlim] ise şöyle demiştir: Bu ayet, Âl-i İmrân [suresin]deki ayetin benzeridir. Nitekim rivayet edildiğine göre Abdullah b. Mes'ûd mescitte insanların gürültülü bir şekilde zikrettiğini görüp: “Bu gürültü de ne?” diye sordu. Onlar: “Allah Teâlâ { فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ } “ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerine yatarken Allah'ı zikredin” buyurmadı mı?” dediler. İbn Mes'ûd: “Bununla sadece farz namazı kastediyor; [ayakta durmaya] güç yetiremezsen oturarak, şayet [buna da güç yetiremezsen] yanın üzerine yatarak kıl [demektir]” dedi. Buna göre murad bizzat namazın kendisidir; çünkü namaz Allah Teâlâ'nın zikridir ve farz ile sünnet olan zikirleri içermektedir. Ancak birinci görüş daha açıktır. Doğrusunu Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz zaman” yani emniyete erdiğiniz vakit [demektir]. Tumânîne (طُمَأْنِينَة), nefsin korkudan sükûna ermesidir. { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılın” yani seferde rükünleriyle ve tam heyetiyle, hazarda (ikamet halinde) ise rekât sayısını tam olarak yerine getirin. { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.” Yani vakitleri tayin edilmiş bir farzdır. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: “{ مَوْقُوتاً } taksit taksit (müneccemen) belirlenmiştir, yani onu [tayin edilen] vakit dilimlerinde eda edersiniz.” Dil ehline göre mana şudur: Belirli bir vakit için farz kılınmıştır. Nitekim “Onu vakitledi” anlamında 'vakkatehû fe hüve mevkûtun' ve 'vakkatehû fe hüve muvakkatun' denir. Bu da bizzat Zeyd b. Eslem'in görüşüdür. [Allah Teâlâ] { كِتاباً } buyurmuştur; masdar müzekker olduğu için de { مَوْقُوتاً } [şeklinde müzekker] buyurmuştur. Dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَهِنُوا } “Gevşeklik göstermeyin” yani zaaf göstermeyin buyruğu; bu [açıklama], daha önce Âl-i İmrân [suresin]de geçmişti. { فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } “o topluluğu takip etmekte” yani onların peşine düşmekte [gevşemeyin]. Şöyle denilmiştir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşriklerin peşinden çıkmayı emrettiği Uhud Savaşı hakkında inmiştir. Oysa Müslümanlar yaralıydı; nitekim Âl-i İmrân [suresin]de geçtiği üzere, savaşa katılmış olanlardan başkasının kendisiyle birlikte çıkmamasını emretmişti. Bunun her cihatta geçerli olduğu da söylenmiştir. Beşinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız” yani size isabet eden yaralardan dolayı acı çekiyorsanız, onlar da kendilerine isabet edenlerden dolayı aynı şekilde acı çekmektedirler. Sizin bir üstünlüğünüz vardır; o da sizin Allah'tan mükâfat umuyor olmanız, onların ise bunu ummuyor olmalarıdır. Çünkü Allah'a iman etmeyen kimse, Allah'tan hiçbir şey ummaz. Bu ayetin benzeri şu ayettir: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur.”

وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجُ (أَنْ تَكُونُوا) بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، أَيْ لِأَنْ وَقَرَأَ مَنْصُورُ بن المعتمر (ان تكونوا تألمون) بِكَسْرِ التَّاءِ. وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ كَسْرُ التَّاءِ لِثِقَلِ الْكَسْرِ فِيهَا. ثُمَّ قِيلَ: الرَّجَاءُ هُنَا بِمَعْنَى الْخَوْفِ، لِأَنَّ مَنْ رَجَا شَيْئًا فَهُوَ غَيْرُ قَاطِعٍ بِحُصُولِهِ فَلَا يَخْلُو مِنْ [خَوْفِ] فَوْتِ مَا يَرْجُو. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: لَا يُطْلَقُ الرَّجَاءُ بِمَعْنَى الْخَوْفِ إِلَّا مَعَ النَّفْيِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً) أَيْ لَا تَخَافُونَ لِلَّهِ عَظَمَةً. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ) أَيْ لَا يَخَافُونَ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَلَا يَبْعُدُ ذِكْرُ الْخَوْفِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ فِي الكلام نفي، ولكنها ادَّعَيَا أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ إِلَّا مَعَ النفي. والله أعلم.

ve daha önce geçmişti. Abdurrahman el-A'rec hemzenin fethasıyla { أَنْ تَكُونُوا } olarak okumuştur, yani 'olduğunuz için' (li-en) demektir. Mansûr b. el-Mu'temir ise te harfinin kesresiyle { ان تكونوا تِئلمون } şeklinde okumuştur. Basralılara göre ise te harfinde kesrenin ağırlığından ötürü te'nin kesreli okunması caiz değildir. Sonra denildi ki: Buradaki recâ (umut) korku anlamındadır; çünkü bir şeyi uman kimse onun gerçekleşmesinden kesin emin değildir, bu yüzden umduğu şeyin elden kaçma [korkusundan] uzak olamaz. el-Ferrâ ve ez-Zeccâc şöyle demiştir: Recâ kelimesi korku manasında ancak olumsuzluk (nefiy) ile birlikte kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } “Size ne oluyor ki Allah için bir vakar ummuyorsunuz (korkmuyorsunuz)” yani Allah'ın azametinden korkmuyorsunuz buyruğu ve Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } “Allah'ın günlerinden korkmayan kimselere” yani korkmayanlara buyruğu böyledir. el-Kuşeyrî dedi ki: Kelamda nefiy olmadan da korkunun zikredilmesi uzak bir ihtimal değildir; fakat o ikisi bunun ancak nefiy ile birlikte bulunduğunu iddia etmişlerdir. Allah en iyisini bilir.

[سورة النساء (٤): آية ١٠٥]

[Nisâ Sûresi (4), Âyet 105]

إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥)

{ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki, Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma! (105)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَشْرِيفٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَتَكْرِيمٌ وَتَعْظِيمٌ وَتَفْوِيضٌ إِلَيْهِ، وَتَقْوِيمٌ أَيْضًا عَلَى الْجَادَّةِ فِي الْحُكْمِ، وَتَأْنِيبٌ عَلَى مَا رُفِعَ إِلَيْهِ مِنْ أَمْرِ بَنِي أُبَيْرِقٍ، وَكَانُوا ثَلَاثَةَ إِخْوَةٍ: بِشْرٌ وَبُشَيْرٌ وَمُبَشِّرٌ، وَأُسَيْرُ بْنُ عُرْوَةَ ابْنُ عَمٍّ لَهُمْ، نَقَبُوا مَشْرَبَةً لِرِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ فِي اللَّيْلِ وَسَرَقُوا أَدْرَاعًا لَهُ وَطَعَامًا، فَعُثِرَ عَلَى ذَلِكَ. وَقِيلَ إِنَّ السَّارِقَ بُشَيْرٌ وَحْدَهُ، وَكَانَ يُكَنَّى أَبَا طُعْمَةَ أَخَذَ دِرْعًا، قِيلَ: كَانَ الدِّرْعُ فِي جِرَابٍ فِيهِ دَقِيقٌ، فَكَانَ الدَّقِيقُ يَنْتَثِرُ مِنْ خَرْقٍ فِي الْجِرَابِ حَتَّى انْتَهَى إِلَى دَارِهِ، فَجَاءَ ابْنُ أَخِي رِفَاعَةَ وَاسْمُهُ قَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ يَشْكُوهُمْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَجَاءَ أُسَيْرُ بْنُ عُرْوَةَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هَؤُلَاءِ عَمَدُوا إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ هُمْ أَهْلُ صَلَاحٍ وَدِينٍ فَأَنَّبُوهُمْ بِالسَّرِقَةِ وَرَمَوْهُمْ بِهَا مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ، وَجَعَلَ يُجَادِلُ عَنْهُمْ حَتَّى غَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى قَتَادَةَ وَرِفَاعَةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ)

Bunda dört mesele vardır: Birinci [Mesele]- Bu ayette Peygamber ﷺ için bir şereflendirme, ikram, ta'zim ve [hüküm yetkisini] ona havale etme vardır; ayrıca hükümde doğru yol üzerinde tutma ve Benî Übeyrık konusunda kendisine iletilen mesele üzerine bir azarlama da yer almaktadır. Onlar üç kardeşti: Bişr, Büşeyr ve Mübeşşir. Useyr b. Urve de onların amca oğullarıydı. Geceleyin Rifâa b. Zeyd'in çardaklı odasını delip ona ait zırhları ve yiyeceği çaldılar, sonra da bu durum ortaya çıktı. Hırsızın sadece Büşeyr olduğu da söylenmiştir; o Ebû Tu'me künyesini taşırdı ve bir zırh almıştı. Denildi ki: Zırh içinde un bulunan bir dağarcıktaydı, un dağarcıktaki bir delikten onun evine varıncaya kadar dökülüp durmuştu. Rifâa'nın kardeşinin oğlu —adı Katâde b. en-Nu'mân'dır— gelip onları Peygamber'e ﷺ şikâyet etti. Bunun üzerine Useyr b. Urve Peygamber'e ﷺ gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar salih ve dindar bir ev halkına yönelip onları hırsızlıkla kınadılar ve delilsiz olarak onlara iftira attılar.' O kadar onları savundu ki, Resûlullah ﷺ Katâde ve Rifâa'ya kızdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hıyanet edenleri savunma”

الْآيَةَ. وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى

[... mealindeki] ayeti[ni indirdi]. Yüce Allah [ayrıca şöyle] indirdi:

(وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً)

{ وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “Kim bir hata yahut günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa...” ayetini de indirdi.

وكان البرئ الَّذِي رَمَوْهُ بِالسَّرِقَةِ لَبِيدَ بْنَ سَهْلٍ. وَقِيلَ: زَيْدُ بْنُ السَّمِينِ وَقِيلَ: رَجُلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ. فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ مَا أَنْزَلَ، هَرَبَ ابْنُ أُبَيْرِقٍ السَّارِقُ إِلَى مَكَّةَ، وَنَزَلَ عَلَى سُلَافَةَ بِنْتِ سَعْدِ بْنِ شَهِيدٍ، فَقَالَ [فِيهَا] حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ بَيْتًا يُعَرِّضُ فِيهِ بِهَا، وَهُوَ:

Üzerine hırsızlık suçu attıkları masum kimse ise Lebîd b. Sehl idi. Zeyd b. es-Semîn olduğu da söylenmiştir; Ensâr'dan bir adam olduğu da söylenmiştir. Allah indirdiği ayetleri indirince hırsız İbn Übeyrık Mekke'ye kaçtı ve Sülâfe bnt. Sa'd b. Şehîd'in yanına indi. Hassân b. Sâbit onun hakkında onu üstü kapalı hicveden bir beyit söyledi ki, şöyledir:

وَقَدْ أَنْزَلَتْهُ بِنْتُ سَعْدٍ وَأَصْبَحَتْ ... يُنَازِعُهَا جِلْدَ اسْتِهَا وَتُنَازِعُهْ

Sa'd'ın kızı onu evine konuk etti ve sabah oldu; / Adam kadının kıç derisini çekiştiriyor, kadın da onun...

ظَنَنْتُمْ بِأَنْ يَخْفَى الَّذِي قَدْ صَنَعْتُمُو ... وَفِينَا نَبِيٌّ عِنْدَهُ الْوَحْيُ وَاضِعُهْ

Yaptığınız şeyin gizli kalacağını sandınız; / Oysa aramızda, vahyin kendisine indiği bir peygamber vardır.

فَلَمَّا بَلَغَهَا قَالَتْ: إِنَّمَا أَهْدَيْتَ لِي شِعْرَ حَسَّانَ، وَأَخَذَتْ رَحْلَهُ فَطَرَحَتْهُ خَارِجَ الْمَنْزِلِ، فَهَرَبَ إِلَى خَيْبَرَ وَارْتَدَّ. ثُمَّ إِنَّهُ نَقَبَ بَيْتًا ذَاتَ لَيْلَةٍ لِيَسْرِقَ فَسَقَطَ الْحَائِطُ عَلَيْهِ فَمَاتَ مُرْتَدًّا. ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ بِكَثِيرٍ مِنْ أَلْفَاظِهِ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ، لَا نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيِّ. وَذَكَرَهُ اللَّيْثُ وَالطَّبَرِيُّ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ. وَذَكَرَ قِصَّةَ مَوْتِهِ يحيى بن سلام في تفسيره، والقشري كَذَلِكَ وَزَادَ ذِكْرَ الرِّدَّةِ، ثُمَّ قِيلَ: كَانَ زَيْدُ بْنُ السَّمِينِ وَلَبِيدُ بْنُ سَهْلٍ يَهُودِيَّيْنِ. وَقِيلَ: كَانَ لَبِيدُ مُسْلِمًا. وَذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ، وَأَدْخَلَهُ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ الصَّحَابَةِ لَهُ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى إِسْلَامِهِ عِنْدَهُ. وَكَانَ بُشَيْرٌ رَجُلًا مُنَافِقًا يَهْجُو أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ وَيَنْحَلُ الشِّعْرَ غَيْرُهُ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَقُولُونَ: وَاللَّهِ مَا هُوَ إِلَّا شِعْرُ الْخَبِيثِ. فَقَالَ شِعْرًا يَتَنَصَّلُ فِيهِ، فَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Bu şiir kadına ulaşınca: 'Bana hediye olarak sadece Hassân'ın şiirini mi getirdin!' dedi ve onun eşyasını alıp evin dışına fırlattı. Bunun üzerine o Hayber'e kaçtı ve dinden döndü. Daha sonra bir gece hırsızlık yapmak üzere bir evi deldi, duvar üzerine çöktü ve mürted olarak öldü. Tirmizî bu hadisi lafızlarının çoğuyla zikretmiş ve şöyle demiştir: 'Hasen garib bir hadistir; Muhammed b. Seleme el-Harrânî'den başka hiç kimsenin bunu müsned olarak rivayet ettiğini bilmiyoruz.' el-Leys ve et-Taberî de farklı lafızlarla zikretmişlerdir. Onun ölüm kıssasını Yahyâ b. Sellâm tefsirinde, el-Kuşeyrî de aynı şekilde zikretmiş ve irtidad zikrinit eklemiştir. Sonra denildi ki: Zeyd b. es-Semîn ve Lebîd b. Sehl yahudi idiler. Lebîd'in Müslüman olduğu da söylenmiştir; bunu el-Mehdevî zikretmiş, Ebû Ömer de Sahabe kitabına onu dahil etmiştir; bu durum onun nezdinde Müslüman olduğuna delalet eder. Büşeyr ise Peygamber'in ﷺ ashabını hicveden ve şiiri başkasına mal eden bir münafıktı. Müslümanlar: 'Vallahi bu ancak o habisin şiiridir' derlerdi. Bunun üzerine kendisini aklamaya çalıştığı bir şiir söyledi; o şiirden bir beyit şudur:

أَوَكُلَّمَا قَالَ الرِّجَالُ قَصِيدَةً ... نُحِلَتْ وَقَالُوا ابْنُ الْأُبَيْرِقِ قَالَهَا

İnsanlar ne zaman bir kaside söylese / Bana mal edilir ve 'İbnü'l-Übeyrık söyledi' derler.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَقْطَعَ يَدَهُ وَكَانَ مُطَاعًا، فَجَاءَتِ الْيَهُودُ شَاكِّينَ فِي السِّلَاحِ فَأَخَذُوهُ وَهَرَبُوا بِهِ، فَنَزَلَ (هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ)

ed-Dahhâk dedi ki: Peygamber ﷺ onun elini kesmek istedi; o ise itaat edilen biriydi. Bunun üzerine Yahudiler tepeden tırnağa silahlanmış olarak geldiler, onu alıp kaçırdılar. Bunun üzerine: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte siz böylesiniz”

يَعْنِي الْيَهُودَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِما أَراكَ اللَّهُ) مَعْنَاهُ عَلَى قَوَانِينِ الشَّرْعِ، إِمَّا بِوَحْيٍ وَنَصٍّ، أَوْ بِنَظَرٍ جَارٍ عَلَى سُنَنِ الْوَحْيِ. وَهَذَا أَصْلٌ فِي الْقِيَاسِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِذَا رَأَى شَيْئًا أَصَابَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرَاهُ ذَلِكَ، وَقَدْ ضَمِنَ اللَّهُ تَعَالَى لِأَنْبِيَائِهِ الْعِصْمَةَ، فَأَمَّا أَحَدُنَا إِذَا رَأَى شَيْئًا يَظُنُّهُ فَلَا قَطْعَ فِيمَا رَآهُ، وَلَمْ يُرِدْ رُؤْيَةَ الْعَيْنِ هُنَا، لان الحكم لا يرى

[Bununla] Yahudileri kastetmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İkinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ } “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” buyruğunun anlamı; şeriatın kurallarına göre, ya bir vahiy ve nass ile yahut vahyin yoluna uygun bir akıl yürütme (nazar) iledir. Bu [ayet], kıyasta bir esastır. Bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kanaate vardığında (re'y ettiğinde) isabet ettiğine delalet eder; çünkü Allah Teâlâ bunu ona göstermiştir. Allah Teâlâ peygamberlerine ismet (korunmuşluk) teminatı vermiştir. Bizden birine gelince; bir kanaate varıp zannettiğinde, vardığı bu kanaatte kesinlik yoktur. Burada gözle görmeyi kastetmemiştir; çünkü hüküm görülmez.

بِالْعَيْنِ. وَفِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ بِمَا أَرَاكَهُ اللَّهُ، وَفِيهِ إِضْمَارٌ آخَرُ، وَامْضِ الْأَحْكَامَ عَلَى مَا عَرَّفْنَاكَ مِنْ غَيْرِ اغْتِرَارٍ بِاسْتِدْلَالِهِمْ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً) اسْمُ فَاعِلٍ، كَقَوْلِكَ: جَالَسْتُهُ فَأَنَا جَلِيسُهُ، وَلَا يَكُونُ فَعِيلًا هُنَا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ (وَلا تُجادِلْ)

Sözde bir gizli zamir (idmâr) vardır; yani 'Allah'ın onu sana gösterdiği şekilde' demektir. Onda başka bir gizli mana daha vardır: 'Onların delil getirmelerine aldanmaksızın sana bildirdiğimiz üzere hükümleri icra et'. Üçüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } “Hainlerin savunucusu olma” buyruğu fail ismidir; nitekim senin: 'Onunla oturdum, ben onun meclis arkadaşıyım (celîs)' demen gibidir. Buradaki { فَعِيل } vezni mef'ûl anlamında değildir; buna: { وَلا تُجادِلْ } “savunma” buyruğu delalet eder.

فَالْخَصِيمُ هُوَ الْمُجَادِلُ وَجَمْعُ الْخَصِيمِ خُصَمَاءُ. وَقِيلَ: خَصِيمًا مُخَاصِمًا اسْمُ فَاعِلٍ أَيْضًا. فَنَهَى اللَّهُ ﷿ رَسُولَهُ عَنْ عَضُدِ أَهْلِ التُّهَمِ وَالدِّفَاعِ عَنْهُمْ بِمَا يَقُولُهُ خَصْمُهُمْ مِنَ الْحُجَّةِ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النِّيَابَةَ عَنِ الْمُبْطِلِ وَالْمُتَّهَمِ فِي الْخُصُومَةِ لَا تَجُوزُ. فَلَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يُخَاصِمَ عَنْ أَحَدٍ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ مُحِقٌّ. وَمَشَى الْكَلَامُ فِي السُّورَةِ عَلَى حِفْظِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَالنَّاسِ، فَبَيَّنَ أَنَّ مَالَ الْكَافِرِ مَحْفُوظٌ عَلَيْهِ كَمَالِ الْمُسْلِمِ، إِلَّا فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي أَبَاحَهُ اللَّهُ تَعَالَى. الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَلَا يَنْبَغِي إِذَا ظَهَرَ لِلْمُسْلِمِينَ نِفَاقُ قَوْمٍ أَنْ يُجَادِلَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ فَرِيقًا عَنْهُمْ لِيَحْمُوهُمْ وَيَدْفَعُوا عَنْهُمْ، فَإِنَّ هَذَا قَدْ وَقَعَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ وَفِيهِمْ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً) وَقَوْلُهُ: (وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ)

el-Hasîm (savunucu/hasım), münakaşa eden (el-mücâdil) demektir; çoğulu ise husamâ gelir. { خَصِيماً } kelimesinin hasımlık eden manasında yine fail ismi olduğu da söylenmiştir. Allah Azze ve Celle Resûlü'nü töhmet altındakilere arka çıkmaktan ve hasımlarının ileri sürdüğü delillere karşı onları savunmaktan nehyetmiştir. Bunda, davada haksız ve zan altında olan kimseye vekalet etmenin caiz olmadığına delil vardır. Dolayısıyla hiç kimsenin, haklı olduğunu bilmedikçe bir başkası adına dava takip etmesi caiz değildir. Sûredeki söz akışı yetimlerin ve insanların mallarının korunması üzere yürümüştür; böylece kâfirin malının da —Allah Teâlâ'nın helal kıldığı yer müstesna— Müslümanın malı gibi korunmuş olduğunu açıklamıştır. Dördüncü Mesele: Âlimler şöyle demiştir: Müslümanlara bir kavmin nifakı açığa çıktığı zaman, onlardan bir grubun onları korumak ve savunmak amacıyla diğer gruba karşı mücadele etmesi uygun değildir; nitekim bu durum Peygamber ﷺ döneminde vuku bulmuş ve onlar hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } “Sakın hainlerin savunucusu olma!” ve: { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hıyanet edenleri savunma” buyrukları inmiştir.

. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الَّذِينَ كَانُوا يَفْعَلُونَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ دُونَهُ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ تَعَالَى أَبَانَ ذَلِكَ بِمَا ذَكَرَهُ بَعْدُ بِقَوْلِهِ: (هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا)

Hitap Peygamber'edir ﷺ; ancak iki vecihten ötürü maksat onun dışındaki bunu yapan Müslümanlardır: Birincisi- Allah Teâlâ bunu daha sonra zikrettiği şu buyruğuyla açıklamıştır: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “İşte siz böylesiniz, dünya hayatında onları savundunuz.”

. وَالْآخَرُ- أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ حَكَمًا فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَلِذَلِكَ كَانَ يُعْتَذَرُ إِلَيْهِ وَلَا يَعْتَذِرُ هُوَ إِلَى غَيْرِهِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْقَصْدَ لغيره.

İkincisi- Peygamber ﷺ aralarında hâkim konumundaydı; bu sebeple kendisine özür beyan edilirdi, o ise başkasına özür beyan etmezdi. Bu da kastın başkası olduğuna delalet eder.

[سورة النساء (٤): آية ١٠٦]

[Nisâ Sûresi (4), Âyet 106]

وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦)

{ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) } “Ve Allah'tan mağfiret dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (106)”

فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ: ذَهَبَ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى: اسْتَغْفِرِ اللَّهَ مِنْ ذَنْبِكَ فِي خِصَامِكَ لِلْخَائِنِينَ، فَأَمَرَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لَمَّا هَمَّ بِالدَّفْعِ عَنْهُمْ وَقَطْعِ يَدِ الْيَهُودِيِّ. وَهَذَا مَذْهَبُ مَنْ جَوَّزَ الصَّغَائِرَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا لَيْسَ بِذَنْبٍ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا دَافَعَ عَلَى

Burada tek bir mesele vardır: Taberî, [ayetin] manasının şöyle olduğu görüşüne gitmiştir: "Hainleri savunmandan ötürü işlediğin günahından dolayı Allah'tan mağfiret dile." Dolayısıyla [Allah], onları savunmaya ve Yahudinin elini kesmeye meylettiğinde ona istiğfar etmesini emretmiştir. Bu, peygamberler -salavâtullâhi aleyhim- hakkında küçük günahları caiz görenlerin görüşüdür. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu bir günah değildir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ancak

الظاهر وهو يعتقد برأتهم. وَالْمَعْنَى: وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ لِلْمُذْنِبِينَ مِنْ أُمَّتِكَ وَالْمُتَخَاصِمِينَ بِالْبَاطِلِ، وَمَحِلُّكَ مِنَ النَّاسِ أَنْ تَسْمَعَ مِنَ الْمُتَدَاعِيَيْنِ وَتَقْضِيَ بِنَحْوِ مَا تَسْمَعُ، وَتَسْتَغْفِرَ لِلْمُذْنِبِ. وَقِيلَ: هُوَ أَمْرٌ بِالِاسْتِغْفَارِ عَلَى طَرِيقِ التَّسْبِيحِ، كَالرَّجُلِ يَقُولُ: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، عَلَى وَجْهِ التَّسْبِيحِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَقْصِدَ تَوْبَةً مِنْ ذَنْبٍ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ بَنُو أُبَيْرِقٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ)، (فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ).

zahire göre savunmuştu ve onların masum olduklarına inanıyordu.' Manası şudur: 'Ümmetinden günahkâr olanlar ve batıl yere davalaşanlar için Allah'tan mağfiret dile; senin insanlar arasındaki konumun ise davacı iki tarafı dinlemek, duyduğun şekilde hükmetmek ve günahkâr için istiğfar etmektir.' Şöyle de denilmiştir: Bu, tesbih yoluyla bir istiğfar emridir; tıpkı bir kimsenin bir günahtan tövbe kastı olmaksızın tesbih kastıyla 'Estağfirullah' demesi gibidir. Şöyle de denilmiştir: Hitap Peygamber'edir ﷺ, ancak kastedilen Benî Übeyrık'tır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ } “Ey Peygamber! Allah'tan kork” ve: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ } “Eğer şüphede isen...” buyrukları gibidir.

[سورة النساء (٤): آية ١٠٧]

[Nisâ Sûresi (4), Âyet 107]

وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧)

{ وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) } “Kendilerine hıyanet edenleri savunma. Şüphesiz Allah, alabildiğine hain ve günaha batmış kimseleri sevmez. (107)”

أَيْ لَا تُحَاجِجْ عَنِ الَّذِينَ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ، نَزَلَتْ فِي أُسَيْرِ بْنِ عُرْوَةَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَالْمُجَادَلَةُ الْمُخَاصَمَةُ، مِنَ الْجَدْلِ وَهُوَ الْفَتْلُ، وَمِنْهُ رَجُلٌ مَجْدُولُ الْخَلْقِ، وَمِنْهُ الْأَجْدَلُ لِلصَّقْرِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْجَدَالَةِ وَهِيَ وَجْهُ الْأَرْضِ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ يُرِيدُ أَنْ يُلْقِيَ صَاحِبَهُ عَلَيْهَا، قَالَ الْعَجَّاجُ:

Yani nefislerine hıyanet edenler lehine delil getirme; daha önce geçtiği üzere Useyr b. Urve hakkında inmiştir. Mücadele (el-mücâdele), çekişip hasımlaşmak (el-muhâsame) demektir; bükmek anlamındaki cedl (el-cedl) kökündendir. 'Yaratılışı sağlam bükülmüş adam' (racülün mecdûlü'l-halk) ve şahin için 'el-ecdel' denmesi de bundandır. Şöyle de denilmiştir: O, yeryüzünün yüzeyi anlamındaki el-cedâle kelimesindendir; zira hasımlardan her biri diğerini yere sermek ister. el-Accâc şöyle demiştir:

قَدْ أَرْكَبُ الْحَالَةَ بَعْدَ الْحَالَهْ ... وَأَتْرُكُ الْعَاجِزَ بِالْجَدَالَهْ

Nice hallerin ardına düşüp bindim, / Âciz olanı ise toprağa serilmiş bıraktım;

مُنْعَفِرًا لَيْسَتْ لَهُ مَحَالَهْ

Toza toprağa bulanmış, hiçbir hilesi kalmamış vaziyette.

الْجَدَالَةُ الْأَرْضُ، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: تَرَكْتُهُ مُجَدَّلًا، أَيْ مَطْرُوحًا عَلَى الْجَدَالَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ)

el-Cedâle yer demektir; bu kabilden olmak üzere onların: 'Onu yere serilmiş (müceddelen) bıraktım', yani toprağa atılmış bıraktım sözü vardır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ } “Şüphesiz Allah sevmez” buyruğu,

أَيْ لَا يَرْضَى عَنْهُ وَلَا يُنَوِّهُ بِذِكْرِ. (مَنْ كانَ خَوَّاناً)

yani ondan razı olmaz ve adını yüceltmez demektir. { مَنْ كانَ خَوَّاناً } “hain olan kimseyi”

خائنا. و (خَوَّاناً)

yani hain kimseyi. { خَوَّاناً } “havvân” kelimesi,

أَبْلَغُ، لِأَنَّهُ مِنْ أَبْنِيَةِ الْمُبَالَغَةِ، وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ لِعِظَمِ قَدْرِ تِلْكَ الْخِيَانَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

daha beliğdir; çünkü mübalağa kalıplarındandır. Bu da o hıyanetin büyüklüğünden dolayıdır. Allah en iyisini bilir.

[سورة النساء (٤): الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]

[Nisâ Sûresi (4), Âyetler 108-109]

يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩)

{ يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً } “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler; hâlbuki O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin gizlice kurarlarken O kendileriyle beraberdi. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır.” (108) { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً } “İşte siz böylesiniz; dünya hayatında onları savundunuz. Peki kıyamet günü Allah'a karşı onları kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır?” (109)

قَالَ الضَّحَّاكُ: لَمَّا سَرَقَ الدِّرْعَ اتَّخَذَ حُفْرَةً فِي بَيْتِهِ وَجَعَلَ الدِّرْعَ تَحْتَ التُّرَابِ، فَنَزَلَتْ (يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ)

ed-Dahhâk dedi ki: Zırhı çaldığı zaman evinde bir çukur açtı ve zırhı toprağın altına koydu; bunun üzerine: { يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ } “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler” ayeti indi.

يَقُولُ: لَا يَخْفَى مَكَانُ الدِّرْعِ عَلَى اللَّهِ (وَهُوَ مَعَهُمْ)

Şöyle buyurmaktadır: Zırhın yeri Allah'a gizli kalmaz. { وَهُوَ مَعَهُمْ } “O kendileriyle beraberdir”

أي رقيب حفيظ عليهم. وَقِيلَ: (يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ)

yani üzerlerinde gözetleyici ve koruyucudur. Şöyle de denilmiştir: { يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan gizlenirler”

أَيْ يَسْتَتِرُونَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ) أَيْ مُسْتَتِرٍ. وَقِيلَ: يَسْتَحْيُونَ مِنَ النَّاسِ، وَهَذَا لِأَنَّ الِاسْتِحْيَاءَ سَبَبُ الِاسْتِتَارِ. وَمَعْنَى (وَهُوَ مَعَهُمْ)

yani örtünürler/saklanırlar; nitekim Allah Teâlâ: { وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ } “ve geceleyin gizlenen kimse” buyurmuştur, yani saklanan demektir. İnsanlardan utanırlar manasında olduğu da söylenmiştir; bu da utanmanın gizlenmeye sebep olmasındandır. { وَهُوَ مَعَهُمْ } “O kendileriyle beraberdir” ifadesinin manası,

أَيْ بِالْعِلْمِ وَالرُّؤْيَةِ وَالسَّمْعِ، هَذَا قَوْلُ أَهْلِ السُّنَّةِ. وَقَالَتِ الْجَهْمِيَّةُ وَالْقَدَرِيَّةُ وَالْمُعْتَزِلَةُ: هُوَ بِكُلِّ مَكَانٍ، تَمَسُّكًا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَمَا كَانَ مِثْلَهَا، قَالُوا: لَمَّا قَالَ (وَهُوَ مَعَهُمْ)

ilim, görme ve işitme iledir; Ehl-i Sünnet'in görüşü budur. Cehmiyye, Kaderiyye ve Mu'tezile ise bu ayete ve benzerlerine tutunarak: 'O her yerdedir' demişlerdir. Onlar şöyle dediler: { وَهُوَ مَعَهُمْ } “O kendileriyle beraberdir” deyince,

ثَبَتَ أَنَّهُ بِكُلِّ مَكَانٍ، لِأَنَّهُ قَدْ أَثْبَتَ كَوْنَهُ مَعَهُمْ تَعَالَى اللَّهُ عَنْ قَوْلِهِمْ، فَإِنَّ هَذِهِ صِفَةُ الْأَجْسَامِ وَاللَّهُ تَعَالَى مُتَعَالٍ عَنْ ذَلِكَ أَلَا تَرَى مُنَاظَرَةَ بِشْرٍ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿: (مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ) حِينَ قَالَ: هُوَ بِذَاتِهِ فِي كُلِّ مَكَانٍ فَقَالَ لَهُ خَصْمُهُ: هُوَ فِي قَلَنْسُوَتِكَ وَفِي حَشْوِكَ وَفِي جَوْفِ حِمَارِكَ. تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يَقُولُونَ! حَكَى ذَلِكَ وَكِيعٌ ﵁. ومعنى (يُبَيِّتُونَ)

O'nun her yerde olduğu sabit oldu; çünkü onlarla beraber olduğunu ispat etmiştir. Allah onların söylediklerinden yücedir; zira bu cisimlerin sıfatıdır, Allah Teâlâ ise bundan münezzehtir. Bişr'in Allah Azze ve Celle'nin: { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ } “Üç kişinin gizli bir fısıldaşması olmaya görsün, mutlaka O onların dördüncüsüdür” buyruğu hakkındaki münazarasını görmez misin? O: 'O, bizzat zatıyla her yerdedir' dediğinde hasmı ona şöyle demiştir: 'O senin külahının içinde, senin karnında ve senin eşeğinin karnında mıdır?' Allah onların söylediklerinden pek yücedir! Bunu Vekî' radıyallâhu anh nakletmiştir. { يُبَيِّتُونَ } “geceleyin kurup tasarlarlar” kelimesinin manası:

يقولون. قال الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. (مَا لَا يَرْضى)

söylerler demektir; el-Kelbî Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir. { مَا لَا يَرْضى } “razı olmayacağı”

أَيْ مَا لَا يَرْضَاهُ اللَّهُ لِأَهْلِ طَاعَتِهِ. (مِنَ الْقَوْلِ)

yani Allah'ın itaat ehline razı olmadığı. { مِنَ الْقَوْلِ } “sözü”

أَيْ مِنَ الرأي والاعتقاد، كقولك: مذهب مالك الشافعي. وَقِيلَ: (الْقَوْلِ)

yani görüşten ve inançtan [söz ederler]; nitekim senin: 'Mâlik'in mezhebi, Şâfiî'nin mezhebi' demen gibidir. Şöyle de denilmiştir: { الْقَوْلِ } “söz”