بِمَعْنَى الْمَقُولِ، لِأَنَّ نَفْسَ الْقَوْلِ لَا يُبَيَّتُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ)
söylenen şey manasındadır; çünkü sözün kendisi geceleyin tasarlanmaz/kurulmaz. Allah Teâlâ'nın: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte sizler böylesiniz”
يُرِيدُ قَوْمَ بُشَيْرٍ السَّارِقِ لَمَّا هَرَبُوا بِهِ وَجَادَلُوا عَنْهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: (هؤُلاءِ)
buyruğu ile hırsız Büşeyr'in kavmini kastetmektedir; hani onu kaçırmışlar ve onu savunmuşlardı. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { هؤُلاءِ }
بِمَعْنَى الَّذِينَ. (جادَلْتُمْ)
o kimseler (ellezîne) manasındadır. { جادَلْتُمْ } “mücadele ettiniz/savundunuz”
حَاجَجْتُمْ. (فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ)
tartıştınız/savundunuz demektir. { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “dünya hayatında. Peki kıyamet günü onları Allah'a karşı kim savunacak?”
اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ الْإِنْكَارُ وَالتَّوْبِيخُ. (أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا)
inkâr ve kınama (tevbih) anlamı taşıyan bir soru cümlesidir. { أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Yoksa onların üzerine kim vekil olacak?”
الْوَكِيلُ: الْقَائِمُ بِتَدْبِيرِ الْأُمُورِ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَائِمٌ بِتَدْبِيرِ خَلْقِهِ. وَالْمَعْنَى: لَا أَحَدَ لَهُمْ يَقُومُ بِأَمْرِهِمْ إذا أخذهم الله بعذابه وأدخلهم النار.
Vekil: İşleri çekip çeviren, idare eden kimsedir. Allah Teâlâ da yarattıklarının işlerini çekip çevirendir. Anlam şudur: Allah onları azabıyla yakalayıp cehenneme soktuğunda onların işlerini üstlenecek hiç kimseleri olmayacaktır.
[سورة النساء (٤): آية ١١٠]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 110]
وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠)
{ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠) } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhametli bulur. (110)”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَرَضَ اللَّهُ التَّوْبَةَ عَلَى بَنِي أُبَيْرِقٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ، أَيْ (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً)
İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah bu ayetle Übeyrık oğullarına tevbeye davette bulunmuştur; yani { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً } “Kim bir kötülük yapar”
بِأَنْ يَسْرِقَ (أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ)
hırsızlık yapmak suretiyle, { أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “yahut nefsine zulmeder”
بِأَنْ يُشْرِكَ (ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ)
şirk koşmak suretiyle [ve] { ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “sonra Allah'tan bağışlanma dilerse”
يَعْنِي بِالتَّوْبَةِ، فَإِنَّ الِاسْتِغْفَارَ بِاللِّسَانِ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ لَا يَنْفَعُ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي (آلِ عِمْرَانَ). وَقَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي شَأْنِ وَحْشِيٍّ قَاتِلِ حَمْزَةَ أَشْرَكَ بِاللَّهِ وَقَتَلَ حَمْزَةَ، ثُمَّ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وقال: إِنِّي لَنَادِمٌ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَنَزَلَ: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ)
yani tevbe ile; zira tevbe etmeksizin sadece dille istiğfar etmek fayda vermez. Biz bunu Âl-i İmrân'da açıklamıştık. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Bu ayet, Hamza'nın katili Vahşî hakkında inmiştir. O, Allah'a şirk koşmuş ve Hamza'yı öldürmüştü; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ben gerçekten çok pişmanım, benim için tevbe imkânı var mıdır?' dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder...”
الْآيَةَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْعُمُومُ وَالشُّمُولُ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ. وَرَوَى سُفْيَانُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْأَسْوَدِ وَعَلْقَمَةَ قَالَا: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ مَنْ قَرَأَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مِنْ سُورَةِ (النِّسَاءِ) ثُمَّ اسْتَغْفَرَ غُفِرَ لَهُ: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً)
ayeti. Bu ayetle bütün yaratılmışları içine alan genel bir anlamın kastedildiği de söylenmiştir. Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da el-Esved ve Alkame'den şöyle rivayet etmiştir: Abdullah b. Mes'ûd şöyle dedi: 'Kim Nisâ Suresi'nden şu iki ayeti okur, sonra da bağışlanma dilerse bağışlanır: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.”
. (وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً). وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ إِذَا سَمِعْتُ حَدِيثًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَفَعَنِي اللَّهُ بِهِ مَا شَاءَ، وَإِذَا سَمِعْتُهُ مِنْ غَيْرِهِ حَلَّفْتُهُ، وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ: قَالَ: مَا مِنْ عَبْدٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا ثُمَّ يَتَوَضَّأُ وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلَّا غُفِرَ لَهُ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً).
ve { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Resûl de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çok kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı.”' Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis duyduğumda Allah beni onunla dilediği kadar faydalandırırdı. Ondan başkasından duyduğumda ise ona yemin ettirirdim. Ebû Bekir bana anlattı —ki Ebû Bekir doğru söylemiştir—, dedi ki: 'Hangi kul bir günah işler de sonra abdest alıp iki rekat namaz kılar ve Allah'tan bağışlanma dilerse, mutlaka bağışlanır.' Sonra şu ayeti okudu: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.”
[سورة النساء (٤): الآيات ١١١ الى ١١٢]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 111-112]
وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢)
{ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢) } “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (111) Kim de bir hata yahut bir günah kazanır da sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir bühtan ve apaçık bir günah yüklenmiş olur. (112)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً)
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً } “Kim bir günah kazanırsa” buyruğu,
أَيْ ذَنْبًا (فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ)
yani bir günah [işlerse], { فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ } “onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur”
أَيْ عَاقِبَتُهُ عَائِدَةٌ عَلَيْهِ. وَالْكَسْبُ مَا يجربه الْإِنْسَانُ إِلَى نَفْسِهِ نَفْعًا أَوْ يَدْفَعُ عَنْهُ بِهِ ضَرَرًا، وَلِهَذَا لَا يُسَمَّى فِعْلُ الرَّبِّ تَعَالَى كَسْبًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً)
yani onun vebali kendisine döner. Kesb, insanın kendisine bir menfaat sağlamak ya da kendisinden bir zararı savmak için çektiği şeydir; bundan dolayı Rab Teâlâ'nın fiili kesb olarak adlandırılmaz. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً } “Kim de bir hata yahut bir günah kazanır da” buyruğuna gelince;
قِيلَ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ كُرِّرَ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ تَأْكِيدًا. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: إِنَّمَا فَرْقُ بَيْنَ الْخَطِيئَةِ وَالْإِثْمِ أَنَّ الْخَطِيئَةَ تَكُونُ عَنْ عمد وعن غير
Şöyle denilmiştir: İkisi aynı anlamdadır; pekiştirmek (tekit) için lafız farklılığıyla tekrarlanmıştır. et-Taberî ise şöyle demiştir: Hata ile günah (ism) arasındaki fark şudur: Hata hem kasten hem de kasıtsız
عَمْدٍ، وَالْإِثْمُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ عَمْدٍ. وَقِيلَ: الْخَطِيئَةُ مَا لَمْ تَتَعَمَّدْهُ [خَاصَّةً] كَالْقَتْلِ بِالْخَطَأِ. وَقِيلَ: الْخَطِيئَةُ الصَّغِيرَةُ، وَالْإِثْمُ الْكَبِيرَةُ، وَهَذِهِ الْآيَةُ لَفْظُهَا عَامٌّ يَنْدَرِجُ تَحْتَهُ أَهْلُ النَّازِلَةِ وَغَيْرُهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً)
olur; günah ise ancak kasten olur. Şöyle de denilmiştir: Hata, hataen adam öldürme gibi [özellikle] kasıtlı yapmadığın şeydir. Hatanın küçük günah, ismin ise büyük günah olduğu da söylenmiştir. Bu ayetin lafzı geneldir; olayın muhatapları da diğerleri de bunun kapsamına girer. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa” buyruğundaki
قد تقدم اسم البرئ [فِي الْبَقَرَةِ]. وَالْهَاءُ فِي (بِهِ)
el-Berî' kelimesi daha önce [el-Bakara'da] geçmişti. { بِهِ } “onu” kelimesindeki zamir (hâ),
لِلْإِثْمِ أَوْ لِلْخَطِيئَةِ. لِأَنَّ مَعْنَاهَا الْإِثْمُ، أَوْ لَهُمَا جَمِيعًا. وَقِيلَ: تَرْجِعُ إِلَى الْكَسْبِ. (فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً)
günaha veya hataya racidir; zira onun anlamı da günahtır; yahut her ikisine birden racidir. Kesbe (kazanılan şeye) raci olduğu da söylenmiştir. { فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “muhakkak ki büyük bir bühtan ve apaçık bir günah yüklenmiş olur”
تَشْبِيهٌ، إِذِ الذُّنُوبُ ثِقَلٌ وَوِزْرٌ فَهِيَ كَالْمَحْمُولَاتِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ (. وَالْبُهْتَانُ مِنَ الْبَهْتِ، وَهُوَ أَنْ تَسْتَقْبِلَ أَخَاكَ بِأَنْ تَقْذِفَهُ بِذَنْبٍ وَهُوَ منه برئ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:) أَتَدْرُونَ مَا الْغِيبَةُ (؟ قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ:) ذِكْرُكَ أَخَاكَ بِمَا يَكْرَهُ (. قِيلَ: أَفَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ فِي أَخِي مَا أَقُولُ؟ قَالَ:) إِنْ كَانَ فِيهِ مَا تَقُولُ فَقَدِ اغْتَبْتَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ فَقَدْ بَهَتَّهُ (. وَهَذَا نَصٌّ، فَرَمْيُ البرئ بَهْتٌ لَهُ. يُقَالُ: بَهَتُّهُ بَهْتًا وَبَهَتًا وَبُهْتَانًا إِذَا قَالَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَفْعَلْهُ. وَهُوَ بَهَّاتٌ وَالْمَقُولُ لَهُ مَبْهُوتٌ. وَيُقَالُ: بَهِتَ الرَّجُلُ (بِالْكَسْرِ) إِذَا دَهَشَ وَتَحَيَّرَ. وَبَهُتَ (بِالضَّمِّ) مِثْلُهُ، وَأَفْصَحُ مِنْهُمَا بُهِتَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ) لِأَنَّهُ يُقَالُ: رَجُلٌ مَبْهُوتٌ وَلَا يُقَالُ: بَاهِتٌ وَلَا بَهِيتٌ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ.
ifadesi bir benzetmedir; çünkü günahlar ağırlık ve yüktür, dolayısıyla taşınan yüklere benzer. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ } “Onlar elbette kendi yüklerini de kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklar” buyurmuştur. Bühtân (بُهْتَان) kelimesi el-Beht'ten (الْبَهْت) gelir; bu da kardeşinin berî olduğu bir günahı ona yüz yüze isnat etmendir. Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { أَتَدْرُونَ مَا الْغِيبَةُ } “Gıybetin ne olduğunu bilir misiniz?” buyurdu. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. O da: { ذِكْرُكَ أَخَاكَ بِمَا يَكْرَهُ } “Kardeşini hoşlanmadığı bir şeyle anmandır” buyurdu. 'Ya kardeşimde söylediğim şey varsa ne dersin?' denildi. Şöyle buyurdu: { إِنْ كَانَ فِيهِ مَا تَقُولُ فَقَدِ اغْتَبْتَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ فَقَدْ بَهَتَّهُ } “Eğer söylediğin şey onda varsa gıybetini yapmış olursun; eğer onda yoksa ona iftira etmiş (bühtan yapmış) olursun”. Bu açık bir hükümdür; suçsuz kimseye suç isnat etmek ona yapılan bir iftiradır. Bir kimse hakkında yapmadığı bir şeyi söylediğinde: 'Behettühû behten ve beheten ve bühtânen' denir. Bunu yapan kimse behhât (çok iftiracı), kendisine söylenen kimse ise mebhût (iftiraya uğramış) olur. Şaşkına dönüp donakaldığında adam için 'Behite'r-raculü' (kesre ile) denir; 'Behute' (damme ile) de böyledir. Bu ikisinden daha fasihi ise 'Bühite' şeklinde meçhul okunmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “Bunun üzerine o inkâr eden kimse donakaldı” buyurmuştur. Çünkü 'Racülün mebhûtün' (şaşkına dönmüş adam) denir; 'bâhit' veya 'behît' denmez. Bunu el-Kisâî söylemiştir.
[سورة النساء (٤): آية ١١٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 113]
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣)
{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣) } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya kesinlikle yeltenmişti. Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş, sana bilmediğin şeyleri öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu çok büyüktür. (113)”
قوله تعالى: (وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ)
Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı” buyruğunda;
ما بعد (لَوْلا)
{ لَوْلا } edatından sonra gelen kelime,
مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ لَا يظهر، والمعنى: (وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ)
Sîbeveyh'e göre mübteda (özne) olarak merfûdur; haber (yüklem) ise görünmeyen bir şekilde hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Manası şöyledir: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı”
بِأَنْ نَبَّهَكَ عَلَى الْحَقِّ، وَقِيلَ: بِالنُّبُوءَةِ وَالْعِصْمَةِ. (لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ)
seni gerçeğe dikkat ettirmesiyle; peygamberlik ve ismet (koruma) ile olduğu da söylenmiştir. { لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ } “onlardan bir grup seni saptırmaya kesinlikle yeltenmişti”
عن الحق، لأنهم
haktan [uzaklaştırmaya]; çünkü onlar
سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُبَرِّئَ ابْنَ أُبَيْرِقٍ مِنَ التُّهَمَةِ وَيُلْحِقُهَا الْيَهُودِيُّ، فَتَفَضَّلَ اللَّهُ ﷿ عَلَى رَسُولِهِ ﵇ بِأَنْ نَبَّهَهُ عَلَى ذَلِكَ وَأَعْلَمَهُ إِيَّاهُ. (وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ)
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den İbn Übeyrık'ı suçlamadan temize çıkarmasını ve suçu Yahudi'ye yüklemesini istemişlerdi. Allah Azze ve Celle de Peygamberi aleyhisselâm'a lütufta bulunarak onu buna karşı uyardı ve durumu ona bildirdi. { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar”
لِأَنَّهُمْ يَعْمَلُونَ عَمَلَ الضَّالِّينَ، فَوَبَالُهُ [لَهُمْ] رَاجِعٌ عَلَيْهِمْ. (وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ)
çünkü onlar sapkınların işini yapmaktadırlar; dolayısıyla bunun vebali [onlar için] kendilerine dönmektedir. { وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ } “ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler”
لِأَنَّكَ مَعْصُومٌ. (وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ)
çünkü sen korunmuşsun (masumsun). { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirdi”
هَذَا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ. وَقِيلَ: الْوَاوُ لِلْحَالِ، كَقَوْلِكَ: جِئْتُكَ وَالشَّمْسُ طَالِعَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
ifadesi yeni bir cümlenin başlangıcıdır. Vâv harfinin hal için olduğu da söylenmiştir; nitekim senin: 'Güneş doğarken sana geldim' demen gibidir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bundandır:
وَقَدْ أَغْتَدِي وَالطَّيْرُ فِي وُكُنَاتِهَا
'Kuşlar yuvalarındayken erkenden yola çıkardım'
فَالْكَلَامُ مُتَّصِلٌ، أَيْ مَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شي مَعَ إِنْزَالِ اللَّهِ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ. (وَالْحِكْمَةَ)
Buna göre söz birbirine bağlıdır; yani Allah sana Kur'an'ı indirmişken onlar sana hiçbir zarar veremezler. { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti”
الْقَضَاءُ بِالْوَحْيِ. (وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ)
vahiy ile hüküm vermektir. { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “sana bilmediğin şeyleri öğretti”
يَعْنِي من الشرائع والأحكام. و (تَعْلَمُ)
yani şeriatlardan ve hükümlerden [öğretti]. { تَعْلَمُ } fiili
فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ خَبَرُ كَانَ. وَحُذِفَتِ الضَّمَّةُ مِنَ النُّونِ لِلْجَزْمِ، وَحُذِفَتِ الْوَاوُ لِالْتِقَاءِ الساكنين.
kâne'nin haberi olduğu için mansub konumundadır. [Künte kelimesindeki] nûn harfinden damme cezm sebebiyle atılmış, vâv harfi de iki sakinin karşılaşmasından ötürü düşürülmüştür.
[سورة النساء (٤): آية ١١٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 114]
لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤)
{ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤) } “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hiçbir hayır yoktur; ancak bir sadaka, bir iyilik yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesna. Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla yaparsa, biz ona büyük bir mükafat vereceğiz. (114)”
أَرَادَ مَا تَفَاوَضَ بِهِ قَوْمُ بَنِي أُبَيْرِقٍ مِنَ التَّدْبِيرِ، وَذَكَرُوهُ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَالنَّجْوَى: السربين الِاثْنَيْنِ، تَقُولُ: نَاجَيْتُ فُلَانًا مُنَاجَاةً وَنِجَاءً وَهُمْ يَنْتَجُونَ وَيَتَنَاجَوْنَ. وَنَجَوْتُ فُلَانًا أَنْجُوهُ نَجْوًا، أَيْ نَاجَيْتُهُ، فَنَجْوَى مُشْتَقَّةٌ مِنْ نَجَوْتُ الشَّيْءَ أَنْجُوهُ، أَيْ خَلَّصْتُهُ وَأَفْرَدْتُهُ، وَالنَّجْوَةُ مِنَ الْأَرْضِ الْمُرْتَفِعُ لِانْفِرَادِهِ بِارْتِفَاعِهِ عَمَّا حَوْلَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Bununla Übeyrık oğullarının kavminin kendi aralarında kurup tasarladıkları ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktardıkları şeyi kastetmiştir. Necvâ (نَّجْوَى): İki kişi arasındaki gizli konuşmadır. Birisiyle gizlice konuştuğunda: 'Nâceytü fülânen münâcâten ve nicâen' dersin. 'Ve hüm yentecevene ve yetenâceynevne' [onlar aralarında gizlice konuşurlar] denir. Birisiyle gizlice konuştuğunda: 'Necvetü fülânen encûhü necven' yani onunla gizlice konuştum denir. Necvâ kelimesi 'Necvetü'ş-şey'e encûhü' ifadesinden türetilmiştir ki bu da onu kurtardım ve yalnız bıraktım demektir. Yeryüzünün yüksekçe yerine 'en-necvetü mine'l-ard' denir; çünkü o, etrafındaki yerlerden yüksekliğiyle ayrılmıştır. Şair şöyle demiştir:
فَمَنْ بنجوته كمن بعقوته ... والمستكن كَمَنْ يَمْشِي بِقِرْوَاحِ
'Yüksek yerde olan, avluda olan gibi midir? ... Sığınak arayan, düz ve geniş arazide yürüyen gibi midir?'
فَالنَّجْوَى الْمُسَارَّةُ، مَصْدَرٌ، وَقَدْ تُسَمَّى بِهِ الْجَمَاعَةُ، كَمَا يُقَالُ: قَوْمٌ عَدْلٌ وَرِضًا. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَإِذْ هُمْ نَجْوى)، فَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ الْأَمْرُ أَمْرُ اسْتِثْنَاءٍ مِنْ غير الجنس، وهو
Buna göre necvâ (gizlice fısıldaşmak) bir masdardır. Tıpkı 'kavmun adlün ve rıdan' [adaletli ve kendilerinden razı olunan bir topluluk] denildiği gibi bazen bu [masdar] ile bir topluluk da isimlendirilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } “...ve onlar gizlice fısıldaşırlarken...” İlk [ihtimale] göre bu durum, cins dışından bir istisna (istisnâ-i munkatı) durumu olur; o da
الِاسْتِثْنَاءُ الْمُنْقَطِعُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَتَكُونُ (مَنْ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيْ لَكِنْ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَدَعَا إِلَيْهِ فَفِي نَجْوَاهُ خَيْرٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مَنْ) فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا نَجْوَى مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ ثُمَّ حُذِفَ. وَعَلَى الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يَكُونَ النَّجْوَى اسْمًا لِلْجَمَاعَةِ الْمُنْفَرِدِينَ، فَتَكُونُ (مَنْ) فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى الْبَدَلِ، أَيْ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا فِيمَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ. أَوْ تَكُونُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: مَا مَرَرْتُ بِأَحَدٍ إِلَّا زَيْدًا. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْهُمُ الزَّجَّاجُ: النَّجْوَى كَلَامُ الْجَمَاعَةِ الْمُنْفَرِدَةِ أَوِ الِاثْنَيْنِ كَانَ ذَلِكَ سِرًّا أَوْ جَهْرًا، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْمَعْرُوفُ لَفْظٌ يَعُمُّ أَعْمَالَ الْبِرِّ كُلَّهَا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْمَعْرُوفُ هُنَا الْفَرْضُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. وَقَالَ ﷺ: (كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَإِنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ). وَقَالَ ﷺ: (الْمَعْرُوفُ كَاسْمِهِ وَأَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمَعْرُوفُ وَأَهْلُهُ). وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: لَا يُزَهِّدَنَّكَ فِي الْمَعْرُوفِ كُفْرُ مَنْ كَفَرَهُ، فَقَدْ يَشْكُرُ الشَّاكِرُ بِأَضْعَافِ جُحُودِ الْكَافِرِ. وَقَالَ الْحُطَيْئَةُ:
munkatı istisnadır. Bu daha önce geçmişti. Bu durumda { مَنْ } kelimesi merfû konumunda olur; yani 'ancak bir sadaka, bir iyilik yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden ve buna çağıran kimsenin fısıldaşmasında hayır vardır' takdirindedir. { مَنْ } kelimesinin mecrûr konumunda olması da caizdir ve takdiri şöyle olur: 'Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur, ancak sadaka emreden kimsenin fısıldaşması müstesna'; sonra 'necvâ' hazfedilmiştir. İkinci anlama göre ise —ki bu da necvânın baş başa kalmış topluluğun adı olmasıdır— bu durumda { مَنْ } kelimesi bedel olarak mecrûr konumunda olur; yani 'onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur, ancak sadaka emreden kimsede vardır' demektir. Yahut: 'Zeyd hariç hiç kimseye uğramadım' diyenin görüşüne göre mansub konumunda olur. ez-Zeccâc'ın da aralarında bulunduğu bazı müfessirler şöyle demişlerdir: Necvâ, gizli olsun açık olsun, baş başa kalan topluluğun veya iki kişinin konuşmasıdır; ancak bu görüş uzaktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. el-Ma'rûf bütün iyilik amellerini kapsayan bir kelimedir. Mukâtil: 'Buradaki ma'rûf, farzdır' demiştir, ancak ilk görüş daha doğrudur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَإِنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ } “Her iyilik bir sadakadır; kardeşini güler yüzle karşılaman da iyiliktendir” buyurmuştur. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: { الْمَعْرُوفُ كَاسْمِهِ وَأَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمَعْرُوفُ وَأَهْلُهُ } “İyilik adı gibidir; kıyamet günü cennete ilk girecek olan iyilik ve iyilik ehlidir” buyurmuştur. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Nankörlük edenin nankörlüğü seni iyilik yapmaktan alıkoymasın; zira şükreden kimse, nankörlük edenin nankörlüğünün katbekat fazlasıyla teşekkür eder.' el-Hutay'e şöyle demiştir:
مَنْ يَفْعَلِ الْخَيْرَ لَا يَعْدَمْ جَوَازِيَهُ ... لَا يَذْهَبُ الْعُرْفُ بَيْنَ اللَّهِ وَالنَّاسِ
'İyilik yapan kimse onun karşılığından mahrum kalmaz ... İyilik, Allah ile insanlar arasında asla zayi olmaz'
وَأَنْشَدَ الرَّيَاشِيُّ:
er-Reyyâşî de şu beyti inşad etmiştir:
يَدُ الْمَعْرُوفِ غُنْمٌ حَيْثُ كَانَتْ ... تَحَمَّلَهَا كَفُورٌ أَوْ شَكُورُ
'İyilik eli nerede bulunursa bulunsun bir kazançtır ... Onu ister bir nankör ister bir şükreden yüklensin'
فَفِي شُكْرِ الشَّكُورِ لَهَا جَزَاءٌ ... وَعِنْدَ اللَّهِ مَا كَفَرَ الْكَفُورُ
'Şükredenin teşekküründe onun için bir karşılık vardır ... Nankörün nankörlük ettiği ise Allah katındadır.'
وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: (فَيَنْبَغِي لِمَنْ يَقْدِرُ عَلَى إِسْدَاءِ الْمَعْرُوفِ أَنْ يُعَجِّلَهُ حَذَارِ فَوَاتِهِ، وَيُبَادِرَ بِهِ خِيفَةَ عَجْزِهِ، وَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنْ فُرَصِ زَمَانِهِ، وَغَنَائِمِ إِمْكَانِهِ، وَلَا يُهْمِلْهُ ثِقَةً بِالْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، فَكَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِالْقُدْرَةِ فَاتَتْ فَأَعْقَبَتْ نَدَمًا، وَمُعَوِّلٍ عَلَى مُكْنَةٍ زَالَتْ فَأَوْرَثَتْ خَجَلًا، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
el-Mâverdî şöyle demiştir: "İyilik yapmaya gücü yeten kimsenin, elden kaçmasından sakınarak acele etmesi ve acze düşme korkusuyla ona koşması gerekir. Bilmelidir ki bu, zamanının bir fırsatı ve imkânının bir ganimetidir. Gücünün yettiğine güvenerek onu ihmal etmesin; zira gücüne güvenen niceleri vardır ki [fırsat] kaçmış ve ardından pişmanlık getirmiştir; imkânına bel bağlayan niceleri vardır ki o imkân yok olup gitmiş ve utanç miras bırakmıştır. Nitekim şair şöyle demiştir:
مَا زِلْتُ أَسْمَعُ كَمْ مِنْ وَاثِقٍ خَجِلٍ ... حَتَّى ابْتُلِيتُ فَكُنْتُ الْوَاثِقَ الْخَجِلَا
'Güvenip de utanan nice kimseleri hep işitirdim ... Sonunda ben de imtihan edildim ve güvenip utanan kişi oldum.'
وَلَوْ فَطِنَ لِنَوَائِبِ دَهْرِهِ، وَتَحَفَّظَ مِنْ عَوَاقِبِ أَمْرِهِ لَكَانَتْ مَغَانِمُهُ مَذْخُورَةً، وَمَغَارِمُهُ مَجْبُورَةً، فَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (من فتح عليه باب من الخير
Şayet zamanının getireceği musibetleri fark edip işinin akıbetinden sakınsaydı, kazançları biriktirilmiş, zararları telafi edilmiş olurdu. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kime bir hayır kapısı açılırsa
فَلْيَنْتَهِزْهُ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي مَتَى يُغْلَقُ عَنْهُ (. وَرُوِيَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:) لِكُلِّ شي ثَمَرَةٌ وَثَمَرَةُ الْمَعْرُوفِ السَّرَاحُ (. وَقِيلَ لِأَنُوشِرْوَانَ: مَا أَعْظَمُ الْمَصَائِبَ عِنْدَكُمْ؟ قَالَ: أَنْ تَقْدِرَ عَلَى الْمَعْرُوفِ فَلَا تَصْطَنِعَهُ حَتَّى يَفُوتَ. وَقَالَ عَبْدُ الْحَمِيدِ: مَنْ أَخَّرَ الْفُرْصَةَ عَنْ وَقْتِهَا فَلْيَكُنْ عَلَى ثِقَةٍ مِنْ فَوْتِهَا. وَقَالَ بَعْضُ الشُّعَرَاءِ:
onu ganimet bilsin; çünkü o kapının kendisine ne zaman kapatılacağını bilemez). Yine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Her şeyin bir meyvesi vardır, iyiliğin meyvesi ise çabuk yapılmasıdır). Enûşirvân'a: 'Sizce musibetlerin en büyüğü nedir?' diye sorulunca; 'İyilik yapmaya gücün yettiği halde onu kaçırıncaya kadar yapmamandır' demiştir. Abdülhamîd ise şöyle demiştir: 'Fırsatı vaktinden sonraya erteleyen kimse, onun kaçacağından emin olsun.' Bazı şairler de şöyle demiştir:
إِذَا هَبَّتْ رِيَاحُكَ فَاغْتَنِمْهَا ... فَإِنَّ لِكُلِّ خَافِقَةٍ سُكُونُ
'Rüzgârın estiğinde onu fırsat bil ... Zira her esintinin bir durgunluğu vardır'
وَلَا تَغْفُلْ عَنِ الْإِحْسَانِ فِيهَا ... فَمَا تَدْرِي السُّكُونُ مَتَى يَكُونُ
'O esnada iyilik yapmaktan gaflet etme ... Çünkü durgunluğun ne zaman olacağını bilemezsin'
وَكَتَبَ بَعْضُ ذَوِي الْحُرُمَاتِ إِلَى وَالٍ قَصَّرَ فِي رِعَايَةِ حُرْمَتِهِ:
Saygınlık sahibi bazı kimseler, hakkını gözetmede kusur eden bir valiye şöyle yazmıştır:
أَعَلَى الصِّرَاطِ تُرِيدُ رَعِيَّةَ حُرْمَتِي ... أَمْ فِي الْحِسَابِ تَمَنَّ بِالْإِنْعَامِ
'Benim saygınlığımı Sırat üzerinde mi gözetmek istiyorsun ... Yoksa hesap gününde mi iyilikle başa kakacaksın?'
لِلنَّفْعِ فِي الدُّنْيَا أُرِيدُكَ، فَانْتَبِهْ ... لِحَوَائِجِي مِنْ رَقْدَةِ النُّوَّامِ
'Ben seni dünyadaki faydan için istiyorum; artık uyan ... Uyuyanların uykusundan benim ihtiyaçlarım için!'
وَقَالَ الْعَبَّاسُ ﵁: لَا يَتِمُّ الْمَعْرُوفُ إِلَّا بِثَلَاثِ خِصَالٍ: تَعْجِيلُهُ وَتَصْغِيرُهُ وَسَتْرُهُ، فَإِذَا عَجَّلْتَهُ هَنَّأْتَهُ، وَإِذَا صَغَّرْتَهُ عَظَّمْتَهُ، وَإِذَا سَتَرْتَهُ أَتْمَمْتَهُ. وَقَالَ بَعْضُ الشُّعَرَاءِ:
el-Abbâs radıyallâhu anh şöyle demiştir: "İyilik ancak üç özellikle tamamlanır: Acele yapılması, küçük görülmesi ve gizlenmesi. Onu acele yaptığında afiyetli kılmış olursun; küçük gördüğünde onu büyütmüş olursun; gizlediğinde ise onu tamamlamış olursun." Bazı şairler de şöyle demiştir:
زَادَ مَعْرُوفُكَ عِنْدِي عِظَمًا ... أنه عندك مستور حقير
'Yaptığın iyilik benim yanımda daha da büyüdü ... Çünkü o senin katında gizli ve küçüktür'
تتناساه كأن لم تَأْتِهِ ... وَهُوَ عِنْدَ النَّاسِ مَشْهُورٌ خَطِيرُ
'Sanki onu hiç yapmamışsın gibi unutursun ... Oysa o, insanların yanında pek meşhur ve büyüktür'
وَمِنْ شَرْطِ الْمَعْرُوفِ تَرْكُ الِامْتِنَانِ بِهِ، وَتَرْكُ الْإِعْجَابِ بِفِعْلِهِ، لِمَا فِيهِمَا مِنْ إِسْقَاطِ الشُّكْرِ وَإِحْبَاطِ الْأَجْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) بَيَانُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ) عَامٌّ فِي الدماء والأموال والأعراض، وفي كل شي يَقَعُ التَّدَاعِي وَالِاخْتِلَافُ فِيهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، وَفِي كُلِّ كَلَامٍ يُرَادُ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي الْخَبَرِ: (كَلَامُ ابْنِ آدَمَ كُلُّهُ عَلَيْهِ لَا لَهُ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ أَمْرٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهْيٍ عَنْ مُنْكَرٍ أَوْ ذِكْرٍ لِلَّهِ تَعَالَى (. فَأَمَّا مَنْ طَلَبَ الرِّيَاءَ وَالتَّرَؤُّسَ فَلَا يَنَالُ الثَّوَابَ. وَكَتَبَ عُمَرُ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵁: رُدَّ الْخُصُومَ حَتَّى يَصْطَلِحُوا، فَإِنَّ [فَصْلَ] الْقَضَاءِ يُورِثُ بَيْنَهُمُ الضَّغَائِنَ. وَسَيَأْتِي فِي الْمُجَادَلَةِ (مَا يَحْرُمُ مِنَ الْمُنَاجَاةِ وَمَا يَجُوزُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وعن أنس بن مالك
Yapılan bir iyiliğin (ma'rûf) şartlarından biri de, ona başa kakmayı ve onu yapmakla kendini beğenip böbürlenmeyi terk etmektir. Çünkü bu ikisinde teşekkürü yok etme ve ecri boşa çıkarma durumu vardır. Bunun açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Yüce Allah'ın: { أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “...Yahut insanların arasını düzeltmek...” buyruğu; canlar, mallar, ırzlar ve Müslümanlar arasında dava konusu olup ihtilaf meydana gelen her hususta ve kendisiyle Yüce Allah'ın rızası murat edilen her sözde geneldir. Rivayette şöyle gelmiştir: « كَلَامُ ابْنِ آدَمَ كُلُّهُ عَلَيْهِ لَا لَهُ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ أَمْرٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهْيٍ عَنْ مُنْكَرٍ أَوْ ذِكْرٍ لِلَّهِ تَعَالَى » «Âdemoğlunun her sözü aleyhinedir, lehine değildir; ancak iyiliği emretmek, kötülükten nehyetmek veya Yüce Allah'ı zikretmek müstesnadır.» Riyayı (gösterişi) ve makam/liderlik sevdasına düşmeyi amaçlayan kimseye gelince, o sevaba nail olamaz. Ömer [b. el-Hattâb], Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'ye radıyallâhu anh şöyle yazmıştır: "Hasımları sulh oluncaya kadar geri çevir; zira [kesin] hüküm vermek aralarında kin ve düşmanlık doğurur." Gizli konuşmanın (münâcât) haram olanı ve caiz olanı, Yüce Allah dilerse Mücâdele Suresi'nde gelecektir. Enes b. Mâlik'ten
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَصْلَحَ بَيْنَ اثْنَيْنِ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ كَلِمَةٍ عِتْقَ رَقَبَةٍ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِأَبِي أَيُّوبَ: (أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى صَدَقَةٍ يُحِبُّهَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ، تُصْلِحُ بَيْنَ أُنَاسٍ إِذَا تَفَاسَدُوا، وَتُقَرِّبُ بَيْنَهُمْ إِذَا تَبَاعَدُوا (. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: مَا خُطْوَةٌ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ ﷿ مِنْ خُطْوَةٍ فِي إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ، وَمَنْ أَصْلَحَ بَيْنَ اثْنَيْنِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ: تَنَازَعَ رَجُلَانِ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ فَمِلْتُ إِلَيْهِمَا، فَلَمْ أَزَلْ بِهِمَا حَتَّى اصْطَلَحَا، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَهُوَ يَرَانِي: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ أَصْلَحَ بَيْنَ اثْنَيْنِ اسْتَوْجَبَ ثَوَابَ شَهِيدٍ). ذَكَرَ هَذِهِ الْأَخْبَارَ أَبُو مُطِيعٍ مَكْحُولُ بْنُ الْمُفَضَّلِ النَّسَفِيُّ فِي كِتَابِ اللُّؤْلُئِيَّاتِ لَهُ، وَجَدْتُهُ بِخَطِ الْمُصَنِّفِ فِي وُرَيْقَةٍ وَلَمْ يُنَبِّهْ عَلَى مَوْضِعِهَا ﵁. وَ (ابْتِغاءَ) نصب على المفعول من أجله.
radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Kim iki kişinin arasını düzeltirse, Allah ona her bir kelimesine karşılık bir köle azat etme sevabı verir.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Eyyûb'a şöyle buyurmuştur: (Sana Allah'ın ve Resulünün sevdiği bir sadakayı göstereyim mi? Bozuştuklarında insanların arasını düzeltirsin, birbirlerinden uzaklaştıklarında onları birbirine yaklaştırırsın). el-Evzâî şöyle demiştir: 'Aziz ve Celil olan Allah'a, arayı düzeltme yolunda atılan bir adımdan daha sevimli bir adım yoktur. Kim iki kişinin arasını düzeltirse, Allah onun için cehennemden bir kurtuluş beratı yazar.' Muhammed b. el-Münkedir şöyle demiştir: 'Mescidin bir köşesinde iki adam tartıştı; ben de onların yanına gittim ve barışıncaya kadar onlarla ilgilendim. Beni gören Ebû Hureyre şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: (Kim iki kişinin arasını düzeltirse bir şehit sevabını hak eder).' Bu rivayetleri Ebû Mutî' Mekhûl b. el-Mufaddal en-Nesefî el-Lü'lüiyyât adlı kitabında zikretmiştir; bunu müellifin hattıyla küçük bir kâğıtta buldum, ancak yerini belirtmemişti radıyallâhu anh. { ابْتِغَاءَ } kelimesi mef'ûlün lieclih olarak mansubdur.
[سورة النساء (٤): الآيات ١١٥ الى ١١٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 115-116]
وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦)
{ وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا } “Kim kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Peygamber'e muhalefet eder ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa, onu döndüğü yolda bırakır ve cehenneme sokarız. Ne kötü bir varış yeridir orası!” (115) { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüş olur.” (116)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الاولى- قال العلماء: هاتان الآيتان نزلنا بِسَبَبِ ابْنِ أُبَيْرِقٍ السَّارِقِ، لَمَّا حَكَمَ النَّبِيُّ ﷺ [عَلَيْهِ] بِالْقَطْعِ وَهَرَبَ إِلَى مَكَّةَ وَارْتَدَّ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَمَّا صَارَ إِلَى مَكَّةَ نَقَبَ بَيْتًا بِمَكَّةَ فَلَحِقَهُ الْمُشْرِكُونَ فَقَتَلُوهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ) إِلَى قَوْلِهِ: (فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً). وَقَالَ الضَّحَّاكُ: قَدِمَ نَفَرٌ مِنْ قُرَيْشٍ الْمَدِينَةَ وَأَسْلَمُوا ثُمَّ انْقَلَبُوا إِلَى مَكَّةَ مُرْتَدِّينَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ). وَالْمُشَاقَّةُ الْمُعَادَاةُ. وَالْآيَةُ وَإِنْ نَزَلَتْ فِي سَارِقِ الدِّرْعِ أَوْ غَيْرِهِ فَهِيَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ خَالَفَ طَرِيقَ الْمُسْلِمِينَ. و (الْهُدى):
Bu âyetlerde iki mesele vardır: Birincisi: Âlimler şöyle demiştir: Bu iki âyet, hırsız İbn Übeyrik hakkında inmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun elinin kesilmesine hükmedince Mekke'ye kaçmış ve irtidat etmişti. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Mekke'ye varınca orada bir evi delip soymaya kalkıştı, müşrikler ona yetişip öldürdüler. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” âyetinden: { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } “...şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüş olur” kavline kadar indirdi. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Kureyş'ten bir grup Medine'ye gelip Müslüman oldu, sonra mürted olarak Mekke'ye döndüler. Bunun üzerine: { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ } “Kim Peygamber'e muhalefet ederse...” âyeti indi. Müşâkkāt (مُشَاقَّة), düşmanlık etmek demektir. Âyet, zırh hırsızı veya bir başkası hakkında inmiş olsa da, Müslümanların yoluna muhalefet eden herkes hakkında geneldir. { الْهُدَى } ise:
الرُّشْدُ وَالْبَيَانُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى) يُقَالُ: إِنَّهُ نَزَلَ فِيمَنِ ارْتَدَّ، وَالْمَعْنَى: نَتْرُكُهُ وَمَا يَعْبُدُ، عَنْ مُجَاهِدٍ. أَيْ نَكِلُهُ إِلَى الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، وَقَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ، نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى) فِي ابْنِ أُبَيْرِقٍ، لَمَّا ظَهَرَتْ حَالُهُ وَسَرِقَتُهُ هَرَبَ إِلَى مَكَّةَ وَارْتَدَّ وَنَقَبَ حَائِطًا لِرَجُلٍ بِمَكَّةَ يُقَالُ لَهُ: حَجَّاجُ بْنُ عِلَاطٍ، فَسَقَطَ فَبَقِيَ فِي النَّقْبِ حَتَّى وُجِدَ عَلَى حَالِهِ، وَأَخْرَجُوهُ مِنْ مَكَّةَ، فَخَرَجَ إِلَى الشَّامِ فَسَرَقَ بَعْضَ أَمْوَالِ الْقَافِلَةِ فَرَجَمُوهُ وَقَتَلُوهُ، فَنَزَلَتْ: (نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً). وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَأَبُو عَمْرٍو (نُوَلِّهِ) (وَنُصْلِهِ) بِجَزْمِ الْهَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. الثَّانِيةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ) دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ القول بالإجماع، في قوله تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ) رَدٌّ عَلَى الْخَوَارِجِ، حَيْثُ زَعَمُوا أَنَّ مُرْتَكِبَ الْكَبِيرَةِ كَافِرٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي هَذَا الْمَعْنَى. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَلِيِّ ابن أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ هَذِهِ الآية: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) [قَالَ]: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ. قَالَ ابْنُ فُورَكَ: وَأَجْمَعَ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّهُ لَا تَخْلِيدَ إِلَّا لِلْكَافِرِ، وَأَنَّ الْفَاسِقَ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ إِذَا مَاتَ غَيْرَ تَائِبٍ فَإِنَّهُ إِنْ عُذِّبَ بِالنَّارِ فَلَا مَحَالَةَ أَنَّهُ يَخْرُجُ مِنْهَا بِشَفَاعَةِ الرَّسُولِ، أَوْ بِابْتِدَاءِ رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ شَيْخًا مِنَ الْأَعْرَابِ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فقال: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي شَيْخٌ مُنْهَمِكٌ فِي الذُّنُوبِ وَالْخَطَايَا، إِلَّا أَنِّي لَمْ أُشْرِكْ بِاللَّهِ شَيْئًا مُنْذُ عَرَفْتُهُ وَآمَنْتُ بِهِ، فَمَا حَالِي عِنْدَ اللَّهِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) الآية.
doğru yol ve beyan demektir; daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } “Onu döndüğü yolda bırakırız” buyruğunun, dinden dönen kimse hakkında indiği söylenmiştir; Mücâhid'den gelen rivayete göre anlamı: 'Onu taptığı şeyle baş başa bırakırız' demektir. Yani Mukâtil'in de dediği gibi, onu fayda ve zarar vermeyen putlara havale ederiz. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } kavli İbn Übeyrik hakkında inmiştir; durumu ve hırsızlığı ortaya çıkınca Mekke'ye kaçtı, irtidat etti ve Mekke'de Haccâc b. İlât denilen bir adamın duvarını deldi. Duvar çökünce deliğin içinde kaldı ve bu halde bulundu. Onu Mekke'den çıkardılar; Şam'a gitti ve bir kervanın bazı mallarını çaldı, bunun üzerine onu taşlayıp öldürdüler. Böylece: { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً } “Onu döndüğü yolda bırakır ve cehenneme sokarız. Ne kötü bir varış yeridir orası!” âyeti indi. Âsım, Hamza ve Ebû Amr, { نُوَلِّهِ } ve { وَنُصْلِهِ } kelimelerindeki he harfini cezim ile okumuşlardır; diğerleri ise kesre ile okumuştur. Bu ikisi iki ayrı lügattir. İkincisi: Âlimler Yüce Allah'ın { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ } “Kim Peygamber'e muhalefet ederse...” buyruğunda icmâ delilinin sıhhatine delalet olduğunu; Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” buyruğunda ise büyük günah işleyenin kâfir olduğunu iddia eden Hâricîlere bir reddiye bulunduğunu söylemişlerdir. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Tirmizî, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kur'ân'da benim için şu âyetten daha sevimli bir âyet yoktur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar”.' [Tirmizî] 'Bu garib bir hadistir' demiştir. İbn Fûrek şöyle demiştir: 'Ashabımız, kâfirden başkasının ebedî [cehennemde] kalmayacağı, kıble ehlinden olan fâsık bir kimsenin tövbe etmeden ölmesi durumunda cehennemde azap görse bile Resûl'ün şefaatiyle yahut Yüce Allah'tan doğrudan bir rahmetle oradan mutlaka çıkacağı hususunda icmâ etmiştir.' ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Bedevilerden yaşlı bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben günahlara ve hatalara batmış yaşlı bir adamım; ancak O'nu tanıyıp iman ettiğimden beri Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadım. Allah katında benim durumum nedir?' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar...” âyetini indirdi.
[سورة النساء (٤): آية ١١٧]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 117]
إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧)
{ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا } “Onlar, O'nu bırakıp yalnızca dişilere taparlar ve onlar ancak inatçı bir şeytana taparlar.” (117)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ) أَيْ مِنْ دُونِ اللَّهِ (إِلَّا إِناثاً)، نَزَلَتْ فِي أهل مكة إذ عبدوا الأصنام. و (إِنْ) نافية بمعنى (ما). و (إِناثاً) أَصْنَامًا، يَعْنِي اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ. وَكَانَ لِكُلِّ حَيٍّ صَنَمٌ يَعْبُدُونَهُ وَيَقُولُونَ: أُنْثَى بَنِي فُلَانٍ، قاله الْحَسَنُ وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَتَى مَعَ كُلِّ صَنَمٍ شَيْطَانُهُ يَتَرَاءَى لِلسَّدَنَةِ وَالْكَهَنَةِ وَيُكَلِّمُهُمْ، فَخَرَجَ الْكَلَامُ مَخْرَجَ التَّعَجُّبِ، لِأَنَّ الْأُنْثَى مِنْ كُلِّ جِنْسٍ أَخَسُّهُ، فَهَذَا جَهْلٌ مِمَّنْ يُشْرِكُ بِاللَّهِ جَمَادًا فَيُسَمِّيهِ أُنْثَى، أَوْ يَعْتَقِدُهُ أُنْثَى. وَقِيلَ: (إِلَّا إِناثاً) مَوَاتًا، لِأَنَّ الْمَوَاتَ لَا رُوحَ لَهُ، كَالْخَشَبَةِ وَالْحَجَرِ. وَالْمَوَاتُ يُخْبَرُ عَنْهُ كَمَا يُخْبَرُ عن المؤنث لا تضاع المنزلة، تقول: الأحجار تجبني، كَمَا تَقُولُ: الْمَرْأَةُ تُعْجِبُنِي. وَقِيلَ: (إِلَّا إِناثاً) مَلَائِكَةً، لِقَوْلِهِمُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، وَهِيَ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ، عَنِ الضَّحَّاكِ. وَقِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ (إِلَّا وَثَنًا) بِفَتْحِ الْوَاوِ وَالثَّاءِ عَلَى إِفْرَادِ اسْمِ الْجِنْسِ، وَقَرَأَ أَيْضًا (وُثُنًا) بِضَمِّ الثَّاءِ وَالْوَاوِ، جَمْعُ وَثَنٍ. وَأَوْثَانٌ أَيْضًا جَمْعُ وَثَنٍ مِثْلَ أَسَدٍ وَآسَادٍ. النَّحَّاسُ: وَلَمْ يَقْرَأْ بِهِ فِيمَا عَلِمْتُ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ- حَدَّثَنَا أَبِي حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ دَاوُدَ حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدٍ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا كَانَتْ تَقْرَأُ: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَوْثَانًا). وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا (إِلَّا أُثُنًا) كَأَنَّهُ جَمَعَ وَثَنًا عَلَى وِثَانٍ، كَمَا تَقُولُ: جَمَلٌ وَجِمَالٌ، ثُمَّ جَمَعَ أَوْثَانًا عَلَى وُثُنٍ، كَمَا تَقُولُ: مِثَالٌ وَمُثُلٌ، ثُمَّ أَبْدَلَ مِنَ الْوَاوِ هَمْزَةً لَمَّا انْضَمَّتْ، كَمَا قَالَ ﷿: (وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ) مِنَ الْوَقْتِ، فَأُثُنٌ جَمْعُ الْجَمْعِ. وَقَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ (إِلَّا اثْنَا) جَمْعُ أَنِيثٍ، كَغَدِيرِ وَغُدُرٍ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ أَنَّهُ جَمْعُ إِنَاثٍ كَثِمَارٍ وَثُمُرٍ. حَكَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ، قَالَ: وَقَرَأَ بِهَا ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو حَيْوَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً) يُرِيدُ إِبْلِيسَ، لِأَنَّهُمْ إِذَا أَطَاعُوهُ فِيمَا سَوَّلَ لَهُمْ فَقَدْ عَبَدُوهُ، وَنَظِيرُهُ فِي الْمَعْنَى: (اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ) أَيْ أَطَاعُوهُمْ فِيمَا أَمَرُوهُمْ بِهِ، لَا أَنَّهُمْ عَبَدُوهُمْ. وَسَيَأْتِي. وَقَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُ لفظ الشيطان. والمريد:
Yüce Allah'ın: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “O'nu bırakıp yalnızca yakarırlar/taparlar” yani Allah'ı bırakıp { إِلَّا إِنَاثًا } “ancak dişilere” buyruğu, putlara taptıkları sırada Mekke halkı hakkında inmiştir. [Âyetteki] "in" (إِنْ), "mâ" (مَا) anlamında olumsuzluk edatıdır. "İnâsen" (إِنَاثًا) ise putlar demektir; yani el-Lât, el-Uzzâ ve Menât kastedilmektedir. Her kabilenin taptığı bir putu vardı ve "Falanoğullarının dişisi" derlerdi; bunu el-Hasan ve İbn Abbâs söylemiştir. Her putla birlikte mabet bekçilerine ve kâhinlere görünüp onlarla konuşan şeytanı gelirdi. Söz, hayret bildirme üslubunda gelmiştir; zira her cinsin dişisi onun en değersizidir. Bu durum, Allah'a cansız bir varlığı ortak koşup onu dişi diye isimlendiren yahut onun dişi olduğuna inanan kimsenin bir cehaletidir. { إِلَّا إِنَاثًا } ifadesinin, odun ve taş gibi ruhsuz oldukları için "ölü/cansız varlıklar" anlamına geldiği de söylenmiştir. Cansız varlıklardan, mertebesinin düşüklüğü sebebiyle tıpkı müennes gibi bahsedilir; "Kadın hoşuma gidiyor" dediğin gibi "Taşlar hoşuma gidiyor" dersin. { إِلَّا إِنَاثًا } ifadesinin, "Melekler Allah'ın kızlarıdır ve onlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" demelerinden dolayı "melekler" anlamına geldiği de söylenmiştir; bu ed-Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'ın kıraati, cins isminin tekili olarak vâv ve se harflerinin fethasıyla "illâ vesenen" (إِلَّا وَثَنًا) şeklindedir. O, aynı zamanda "vesen"in çoğulu olarak se ve vâv harflerinin dammesiyle "vüsunen" (وُثُنًا) şeklinde de okumuştur. "Evsân" (أَوْثَان) da "esed" (أَسَد) ve "âsâd" (آسَاد) gibi "vesen" kelimesinin çoğuludur. en-Nehhâs: "Bildiğim kadarıyla bu şekilde [evsânan diye] okunmamıştır" demiştir. Derim ki: Ebû Bekr el-Enbârî şunu zikretmiştir: Bize babam anlattı, bize Nasr b. Dâvûd anlattı, bize Ebû Ubeyd anlattı, bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet etti ki kendisi: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَوْثَانًا } şeklinde okurdu. İbn Abbâs ayrıca { إِلَّا أُثُنًا } şeklinde de okumuştur; sanki "cemel" (جَمَل) kelimesinin çoğulunun "cimâl" (جِمَال) gelmesi gibi "vesen" kelimesini "visân" (وِثَان) şeklinde çoğul yapmış, sonra "misâl" (مِثَال) ve "müsül" (مُثُل) örneğinde olduğu gibi "evsân"ı "vüsun" (وُثُن) olarak çoğul yapmış, ardından da dammeli olduğu için Yüce Allah'ın vakit kökünden gelen { وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ } “Elçilere vakit tayin edildiği zaman” buyruğundaki gibi vâv harfini hemzeye dönüştürmüştür. Dolayısıyla "üsün" (أُثُن), çoğulun çoğuludur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, "gadîr" (غَدِير) kelimesinin çoğulunun "gudur" (غُدُر) gelmesi gibi "enîs" (أَنِيث) kelimesinin çoğulu olarak { إِلَّا أُثُنًا } şeklinde okumuştur. et-Taberî ise bunun "simâr" (ثِمَار) ve "sümür" (ثُمُر) gibi "inâs"ın (إِنَاث) çoğulu olduğunu nakletmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu kıraati Ebû Amr ed-Dânî nakletmiş ve şöyle demiştir: İbn Abbâs, el-Hasan ve Ebû Hayve de bu şekilde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا } “Ve yalnızca inatçı bir şeytana taparlar” buyruğunda İblis kastedilmektedir. Çünkü onlar, şeytanın kendilerine süsleyip hoş gösterdiği hususlarda ona itaat ettiklerinde ona tapmış olurlar. Bunun mana bakımından benzeri: { اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” âyetidir; yani onlara ibadet ettikleri için değil, kendilerine emrettikleri hususlarda onlara itaat ettikleri için [böyle buyrulmuştur]. Bu konu ileride gelecektir. "Şeytan" kelimesinin türeyişi daha önce geçmişti. el-Merîd ise:
الْعَاتِي الْمُتَمَرِّدُ، فَعِيلٌ مِنْ مَرَدَ إِذَا عَتَا. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْمَرِيدُ الْخَارِجُ عَنِ الطَّاعَةِ، وَقَدْ مَرَدَ الرَّجُلُ يَمْرَدُ مُرُودًا إِذَا عَتَا وَخَرَجَ عَنِ الطَّاعَةِ، فَهُوَ مَارِدٌ وَمَرِيدٌ وَمُتَمَرِّدٌ. ابْنُ عَرَفَةَ: هُوَ الَّذِي ظَهَرَ شَرُّهُ، وَمِنْ هَذَا يُقَالُ: شَجَرَةٌ مَرْدَاءُ إِذَا تَسَاقَطَ وَرَقُهَا فَظَهَرَتْ عيد انها، وَمِنْهُ قِيلَ لِلرَّجُلِ: أَمْرَدُ، أَيْ ظَاهِرُ مَكَانِ الشعر من عارضيه.
Haddini aşan, başkaldıran demektir; haddi aştığı zaman kullanılan 'merade' (مَرَدَ) fiilinden 'faîl' veznindedir. el-Ezherî şöyle demiştir: Merîd, itaatten çıkandır. Kişi haddi aşıp itaatten çıktığında 'merade'r-raculü yemrudu murûden' (مَرَدَ الرَّجُلُ يَمْرُدُ مُرُودًا) denir; o kimse de mârid, merîd ve mütemerriddir. İbn Arefe şöyle demiştir: O, şerri açığa çıkandır. Bundan dolayı yaprakları dökülüp dalları açığa çıktığında 'şeceratün merdâ'' (شَجَرَةٌ مَرْدَاءُ) denir. Yine sakal biten yeri açığa çıkan adam için 'emred' (أَمْرَدُ) [bıyıksız/sakalsız genç] denilmesi de bundandır.
[سورة النساء (٤): آية ١١٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 118]
لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨)
{ لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا } “Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: 'Kullarından mutlaka belirli bir pay alacağım.'” (118)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَعَنَهُ اللَّهُ) أَصْلُ اللَّعْنِ الْإِبْعَادُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَهُوَ فِي الْعُرْفِ إِبْعَادٌ مقترن بسخط وغضب، فلعنة [الله على] إِبْلِيسَ عَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى التَّعْيِينِ جَائِزَةٌ، وَكَذَلِكَ [سَائِرُ] الْكَفَرَةِ الْمَوْتَى كَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَأَبِي جَهْلٍ، فَأَمَّا الْأَحْيَاءُ فَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ فِي (الْبَقَرَةِ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً) أَيْ وَقَالَ الشَّيْطَانُ، وَالْمَعْنَى: لَأَسْتَخْلِصَنَّهُمْ بِغِوَايَتِي وَأُضِلَّنَّهُمْ بِإِضْلَالِي، وَهُمُ الْكَفَرَةُ وَالْعُصَاةُ. وَفِي الْخَبَرِ (مِنْ كُلِّ أَلْفٍ وَاحِدٌ لِلَّهِ وَالْبَاقِي لِلشَّيْطَانِ). قُلْتُ: وَهَذَا صَحِيحٌ مَعْنًى، يُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى لِآدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: (ابْعَثْ بَعْثَ النَّارِ) فَيَقُولُ: وَمَا بَعْثُ النَّارِ؟ فَيَقُولُ مِنْ كُلِّ أَلْفٍ تِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعِينَ (. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَبَعْثُ النَّارِ هُوَ نَصِيبُ الشَّيْطَانِ. وَاللَّهُ أَعْلُمُ. وَقِيلَ: مِنَ النَّصِيبِ طَاعَتُهُمْ إِيَّاهُ فِي أَشْيَاءَ، مِنْهَا أَنَّهُمْ كَانُوا يَضْرِبُونَ لِلْمَوْلُودِ مِسْمَارًا عِنْدَ وِلَادَتِهِ، وَدَوَرَانِهِمْ بِهِ يَوْمَ أُسْبُوعِهِ، يَقُولُونَ: لِيَعْرِفَهُ العمار.
Yüce Allah'ın: { لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah onu lanetlemiştir” buyruğunda lanetin aslı uzaklaştırmaktır; bu daha önce geçmişti. Örftte ise lanet, öfke ve gazapla birlikte olan uzaklaştırmadır. İblis'e -Allah'ın laneti üzerine olsun- bizzat lanet etmek caizdir. Firavun, Hâmân ve Ebû Cehil gibi ölmüş kâfirlerin tümü de böyledir. Yaşayanlara gelince, bu konudaki açıklama el-Bakara [Suresi'nde] geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “O da şöyle demiştir: 'Kullarından mutlaka belirli bir pay alacağım'” buyruğu; yani şeytan dedi ki demektir. Anlamı ise: 'Ayartmamla onları kendime bağlayacağım ve saptırmamla onları yoldan çıkaracağım'dır; bunlar kâfirler ve günahkârlardır. Bir rivayette: 'Her bin kişiden biri Allah için, kalanı ise şeytan içindir' denilmiştir. Derim ki: Bu anlamca sahihtir; kıyamet gününde Yüce Allah'ın Âdem'e: (Cehennem heyetini çıkar) buyurması, onun da: 'Cehennem heyeti nedir?' demesi üzerine [Allah'ın]: (Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzudur) buyurması bunu desteklemektedir. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Cehennem heyeti ise şeytanın payıdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bu payın, birtakım hususlarda ona itaat etmeleri olduğu da söylenmiştir; bunlardan biri, yeni doğan çocuğa doğduğunda çivi çakmaları ve yedinci gününde 'cinler/ummar onu tanısın' diyerek etrafında dolaştırmalarıydı.
[سورة النساء (٤): آية ١١٩]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 119]
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩)
{ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } “«Onları mutlaka saptıracağım, onları kesinlikle kuruntulara düşüreceğim, onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler.» Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır.” (119)
فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَأُضِلَّنَّهُمْ) أَيْ لَأَصْرِفَنَّهُمْ عَنْ طَرِيقِ الْهُدَى. (وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ) أَيْ لَأُسَوِّلَنَّ لَهُمْ، مِنَ التَّمَنِّي، وَهَذَا لَا يَنْحَصِرُ إِلَى وَاحِدٍ مِنَ الْأُمْنِيَّةِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ فِي نَفْسِهِ إِنَّمَا يُمَنِّيهِ بِقَدْرِ رَغْبَتِهِ وَقَرَائِنِ حَالِهِ. وَقِيلَ: لَأُمَنِّيَنَّهُمْ طُولَ الْحَيَاةِ الْخَيْرَ وَالتَّوْبَةَ وَالْمَعْرِفَةَ مَعَ الْإِصْرَارِ. (وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ) الْبَتْكُ الْقَطْعُ، وَمِنْهُ سَيْفٌ بَاتِكٌ. أَيْ أَحْمِلُهُمْ عَلَى قَطْعِ آذَانِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَنَحْوِهِ. يُقَالُ: بَتَكَهُ وَبَتَّكَهُ، (مُخَفَّفًا وَمُشَدَّدًا) وَفِي يَدِهِ بِتْكَةٌ أي قطعة، والجمع بتك، قال زهير:
Bu âyette dokuz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } buyruğu; yani onları hidayet yolundan saptıracağım demektir. { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } buyruğu; yani temennî kökünden olup onları boş kuruntularla aldatacağım demektir. Bu tek bir arzuyla sınırlı değildir; çünkü her insana kendi arzusuna ve durumunun gereklerine göre kuruntular aşılar. Şöyle de denilmiştir: Onlara [günahlarda] ısrar etmekle beraber uzun ömür, hayır, tövbe ve marifet umutları aşılayacağım. { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } buyruğundaki el-Betk (الْبَتْك) kesmek demektir; keskin kılıca 'seyfün bâtik' denilmesi bundandır. Yani onları bahîre, sâibe ve benzeri hayvanların kulaklarını kesmeye sevk edeceğim. 'Betekehû' ve şeddeli olarak 'bettekehû' denir; elinde 'bitke' yani parça vardır, çoğulu da 'bitek'tir. Züheyr şöyle demiştir:
طَارَتْ وَفِي كَفِّهِ مِنْ رِيشِهَا بِتَكُ
'Uçtu gitti; elinde ise tüylerinden kopmuş parçalar kaldı'
الثَّانِيةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ) اللَّامَاتُ كُلُّهَا لِلْقَسَمِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا التَّغْيِيرِ إِلَى مَاذَا يَرْجِعُ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ الْخِصَاءُ وَفَقْءُ الْأَعْيُنِ وَقَطْعُ الْآذَانِ، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَنَسٌ وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو صَالِحٍ. وَذَلِكَ كُلُّهُ تَعْذِيبٌ لِلْحَيَوَانِ، وَتَحْرِيمٌ وَتَحْلِيلٌ بِالطُّغْيَانِ، وَقَوْلٌ بِغَيْرِ حُجَّةٍ وَلَا بُرْهَانٍ. وَالْآذَانُ فِي الْأَنْعَامِ جَمَالٌ وَمَنْفَعَةٌ، وَكَذَلِكَ غَيْرُهَا مِنَ الْأَعْضَاءِ، فَلِذَلِكَ رَأَى الشَّيْطَانُ أَنْ يُغَيِّرَ [بِهَا] خَلْقَ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي حَدِيثِ عِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ الْمُجَاشِعِيِّ: (وَإِنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنَفَاءَ كُلَّهُمْ وَأَنَّ الشَّيَاطِينَ أَتَتْهُمْ فَاجْتَالَتْهُمْ عَنْ دِينِهِمْ فَحَرَّمَتْ عَلَيْهِمْ مَا أَحْلَلْتُ لَهُمْ وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يُشْرِكُوا بِي مَا لَمْ أُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يُغَيِّرُوا خَلْقِي (. الْحَدِيثُ، أَخْرَجَهُ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ وَمُسْلِمٌ أَيْضًا. وَرَوَى إسماعيل قال حدثنا أبو الوليد وسليمان ابن حَرْبٍ قَالَا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَنَا قَشِفُ الْهَيْئَةِ، قَالَ: (هَلْ لَكَ مِنْ مَالٍ)؟ [قَالَ] قُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ (مِنْ أَيِّ الْمَالِ)؟ قُلْتُ: مِنْ كُلِّ الْمَالِ، مِنَ الْخَيْلِ وَالْإِبِلِ وَالرَّقِيقِ- قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ: وَالْغَنَمِ- قَالَ: (فَإِذَا آتَاكَ اللَّهُ مَالًا فَلْيُرَ عَلَيْكَ أَثَرُهُ) ثُمَّ قال: (هل تنتج إبل قومك صحاحا
İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını kesinlikle değiştirecekler” buyruğudur. [Kelimelerin başındaki] bütün lâm harfleri yemin içindir. Âlimler bu değiştirmenin neye raci olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup; bunun [hayvanları] burmak (hadım etmek), gözlerini oymak ve kulaklarını kesmek/yarmak olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs, Enes, İkrime ve Ebû Sâlih de bu anlama gelen sözler söylemişlerdir. Bütün bunlar ise hayvana eziyet etmek, taşkınlıkla haram ve helal kılmak, hüccetsiz ve delilsiz söz söylemektir. En'âmda (koyun, sığır, deve gibi sağmal hayvanlarda) kulaklar bir güzellik ve menfaattir; diğer uzuvlar da böyledir. İşte bu sebeple şeytan, onlar vasıtasıyla Yüce Allah'ın yaratışını değiştirmeyi [onlara telkin etmeyi] uygun görmüştür. Iyâz b. Hımâr el-Mücâşiî'nin rivayet ettiği hadiste [Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur]: « وَإِنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنَفَاءَ كُلَّهُمْ وَأَنَّ الشَّيَاطِينَ أَتَتْهُمْ فَاجْتَالَتْهُمْ عَنْ دِينِهِمْ فَحَرَّمَتْ عَلَيْهِمْ مَا أَحْلَلْتُ لَهُمْ وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يُشْرِكُوا بِي مَا لَمْ أُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يُغَيِّرُوا خَلْقِي » «Ben kullarımı bütünüyle muvahhid (bâtıldan uzak) olarak yarattım; fakat şeytanlar onlara gelip onları dinlerinden saptırdılar, onlara helal kıldığım şeyleri kendilerine haram kıldılar, haklarında hiçbir delil indirmediğim şeyleri bana ortak koşmalarını ve yarattığımı değiştirmelerini emrettiler.» Hadisin devamı da vardır; onu Kâdî İsmâil ve Müslim de tahric etmiştir. İsmâil rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'l-Velîd ve Süleymân b. Harb rivayet edip dediler ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da babasından nakletti; babası şöyle demiştir: Üstüm başım pejmürde bir vaziyette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım. O: « هَلْ لَكَ مِنْ مَالٍ » «Malın mülkün var mı?» buyurdu. [Ravi] dedi ki: 'Evet' dedim. « مِنْ أَيِّ الْمَالِ » «Ne tür maldan?» buyurdu. Ben: 'Her çeşit maldan; attan, deveden ve köleden' dedim. -Ebü'l-Velîd: 've koyundan' [ifadesini ekledi]- Resûlullah: « فَإِذَا آتَاكَ اللَّهُ مَالًا فَلْيُرَ عَلَيْكَ أَثَرُهُ » «Allah sana bir mal verdiği zaman, O'nun [nimetinin] eseri üzerinde görünsün» buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: « هَلْ تُنْتَجُ إِبِلُ قَوْمِكَ صِحَاحًا... » «Kavminin develeri kulakları sağlam olarak mı yavrular...
آذَانُهَا فَتَعْمِدُ إِلَى مُوسَى فَتَشُقُّ آذَانَهَا وَتَقُولُ هذه بمر وَتَشُقُّ جُلُودَهَا وَتَقُولُ هَذِهِ صُرُمٌ لِتُحَرِّمَهَا عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِكَ (؟ قَالَ: قُلْتُ أَجَلْ. قَالَ:) وَكُلُّ مَا آتَاكَ اللَّهُ حِلٌّ وَمُوسَى اللَّهِ أَحَدُّ مِنْ مُوسَاكَ، وَسَاعِدُ اللَّهِ أَشَدُّ مِنْ سَاعِدِكَ (. قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ رَجُلًا نَزَلْتُ بِهِ فَلَمْ يُقْرِنِي ثُمَّ نَزَلَ بِي أفأقريه أم أكافئه؟ فقال:) بل أقره (. الثانية- وَلَمَّا كَانَ هَذَا مِنْ فِعْلِ الشَّيْطَانِ وَأَثَرِهِ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَيْنَ وَالْأُذُنَ وَلَا نُضَحِّيَ بِعَوْرَاءَ وَلَا مُقَابَلَةٍ وَلَا مُدَابَرَةٍ وَلَا خَرْقَاءَ وَلَا شَرْقَاءَ) أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: أَمَرَنَا، فَذَكَرَهُ. الْمُقَابَلَةُ: الْمَقْطُوعَةُ طَرَفَ الْأُذُنِ. وَالْمُدَابَرَةُ الْمَقْطُوعَةُ مُؤَخَّرَ الْأُذُنِ. وَالشَّرْقَاءُ: مَشْقُوقَةُ الْأُذُنِ. وَالْخَرْقَاءُ الَّتِي تَخْرِقُ أُذُنَهَا السِّمَةُ. وَالْعَيْبُ فِي الْأُذُنِ مُرَاعًى عِنْدَ جَمَاعَةِ الْعُلَمَاءِ. قَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ: الْمَقْطُوعَةُ الْأُذُنَ أَوْ جُلُّ الْأُذُنِ لَا تُجْزِئُ، وَالشَّقُّ لِلْمِيسَمِ يُجْزِئُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَجَمَاعَةُ الْفُقَهَاءِ. فَإِنْ كَانَتْ سَكَّاءَ، وَهِيَ الَّتِي خُلِقَتْ بِلَا أُذُنٍ فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: لَا تَجُوزُ. وَإِنْ كَانَتْ صَغِيرَةَ الْأُذُنِ أَجْزَأَتْ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ مِثْلَ ذَلِكَ. الرَّابِعَةُ- وَأَمَّا خِصَاءُ الْبَهَائِمِ فَرَخَّصَ فِيهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا قُصِدَتْ فِيهِ الْمَنْفَعَةُ إِمَّا لِسِمَنٍ أَوْ غَيْرِهِ. وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَجَمَاعَتِهِمْ عَلَى أَنَّهُ لَا بَأْسَ أَنْ يُضَحَّى بِالْخَصِيِّ، وَاسْتَحْسَنَهُ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ أَسْمَنَ مِنْ غَيْرِهِ. وَرَخَّصَ فِي خِصَاءِ الْخَيْلِ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ. وَخَصَى عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ بَغْلًا لَهُ. وَرَخَّصَ مَالِكٌ فِي خِصَاءِ ذُكُورِ الْغَنَمِ، وَإِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يُقْصَدُ بِهِ تَعْلِيقُ الْحَيَوَانِ بِالدِّينِ لِصَنَمٍ يُعْبَدُ، وَلَا لِرَبٍّ يُوَحَّدُ، وَإِنَّمَا يُقْصَدُ بِهِ تَطْيِيبُ اللَّحْمِ [فِيمَا يُؤْكَلُ]، وَتَقْوِيَةُ الذَّكَرِ إِذَا انْقَطَعَ أَمَلُهُ عَنِ الْأُنْثَى. وَمِنْهُمْ مَنْ كَرِهَ ذَلِكَ، لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (إِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ). واختاره ابن المنذر وقال: لان ذلك
[...kulakları tam olarak doğurur da] sen bir ustura alıp kulaklarını yararak 'Bu bahîredir' der misin ve derilerini yarıp 'Bu surumdur' diyerek onu kendine ve ailene haram kılar mısın?" [Râvi] dedi ki: 'Evet' dedim. Buyurdu ki: «Allah'ın sana verdiği her şey helaldir. Allah'ın usturası senin usturandan daha keskin, Allah'ın bileği senin bileğinden daha güçlüdür.» [Râvi] dedi ki: Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bir adama varsam da beni misafir etmeyip ağırlamasa, sonra o bana gelse ben onu ağırlar mıyım yoksa [misilleme ile] karşılık mı veririm?' Buyurdu ki: «Bilakis onu ağırla.» İkincisi: Bu durum şeytanın bir fiili ve eseri olduğu için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize: «Gözü ve kulağı iyice incelememizi, tek gözü kör olan, kulağının önü kesilmiş (mukâbele), kulağının arkası kesilmiş (müdâbere), kulağı delinmiş (harkâ) ve kulağı enlemesine yarılmış (şarkâ) hayvanları kurban etmememizi» emretmiştir. Bunu Ebû Dâvûd, Ali [radıyallâhu anh]'den rivayet etmiş olup o: "[Resûlullah] bize emretti..." diyerek hadisi zikretmiştir. Mukâbele (المقابلة): Kulağının ön tarafı kesilmiş olandır. Müdâbere (المدابرة): Kulağının arka tarafı kesilmiş olandır. Şarkâ (الشرقاء): Kulağı yarılmış olandır. Harkâ (الخرقاء) ise damga aletinin kulağını delip geçtiği hayvandır. Kulaktaki kusur âlimler topluluğunca dikkate alınır. Mâlik ve el-Leys şöyle demiştir: Kulağı veya kulağının çoğu kesilmiş olan hayvan [kurban için] kâfi gelmez; damga vurmak için yarılması ise kâfi gelir. Bu, Şâfiî'nin ve fakihler topluluğunun da görüşüdür. Şayet sekkâ (kulağı doğuştan olmayan) ise Mâlik ve Şâfiî: "[Kurban edilmesi] caiz değildir" demiştir. Kulağı küçük ise kâfi gelir; Ebû Hanîfe'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Dördüncüsü: Hayvanların burulmasına (hadım edilmesine) gelince; ilim ehlinden bir topluluk, semizleşmesi veya başka bir gerekçeyle menfaat kastedildiğinde buna ruhsat vermiştir. Âlimlerin cumhuruna ve çoğunluğuna göre burulmuş hayvanın kurban edilmesinde bir sakınca yoktur. Hatta bazısı, diğerlerinden daha semiz olduğu takdirde bunu güzel görmüştür. Ömer b. Abdilazîz atların burulmasına ruhsat vermiştir. Urve b. ez-Zübeyr de kendisine ait bir katırı burdurmuştur. Mâlik koyunların erkeklerinin burulmasına ruhsat vermiştir. Bunun caiz olmasının sebebi; bununla hayvanın ibadet edilen bir puta veya birliği ikrar edilen bir Rabbe dinen bağlanması kastedilmeyip, yalnızca [eti yenen hayvanlarda] etin lezzetlendirilmesi ve dişiye olan arzusu kesildiğinde erkeğin güçlenmesi kastedilmiş olmasıdır. Onlardan bazıları ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bunu ancak bilmeyenler yapar» buyruğu sebebiyle bunu mekruh görmüştür. İbnü'l-Münzir de bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü bu...
ثَابِتٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَكَانَ يَقُولُ: هُوَ نَمَاءُ خَلْقِ اللَّهِ، وَكَرِهَ ذَلِكَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: كَانُوا يَكْرَهُونَ خِصَاءَ كل شي لَهُ نَسْلٌ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِيهِ حَدِيثَانِ: أَحَدُهُمَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنْ خِصَاءِ الْغَنَمِ وَالْبَقَرِ وَالْإِبِلِ وَالْخَيْلِ. وَالْآخَرُ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنْ صَبْرِ الرُّوحِ وَخِصَاءِ الْبَهَائِمِ. وَالَّذِي فِي الْمُوَطَّأِ مِنْ هَذَا الْبَابِ مَا ذَكَرَهُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ الْإِخْصَاءَ وَيَقُولُ: فِيهِ تَمَامُ الْخَلْقِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: يَعْنِي فِي تَرْكِ الْإِخْصَاءِ تَمَامُ الْخَلْقِ، وَرُوِيَ نَمَاءُ الْخَلْقِ. قُلْتُ: أَسْنَدَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يقول: (لَا تَخْصُوا مَا يُنَمِّي خَلْقَ اللَّهِ). رَوَاهُ عَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ شَيْخُهُ، قَالَ: حَدَّثَنَا [أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْمُعَدِّلُ حَدَّثَنَا] عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا أَبُو مَالِكٍ النَّخَعِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، فَذَكَرَهُ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَرَوَاهُ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ. الْخَامِسَةُ- وَأَمَّا الْخِصَاءُ فِي الْآدَمِيِّ فَمُصِيبَةٌ، فَإِنَّهُ إِذَا خُصِيَ بَطَلَ قَلْبُهُ وَقُوَّتُهُ، عَكْسُ الْحَيَوَانِ، وَانْقَطَعَ نَسْلُهُ الْمَأْمُورُ بِهِ فِي قَوْلِهِ ﵇: (تَنَاكَحُوا تَنَاسَلُوا فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ) ثُمَّ إِنَّ فِيهِ أَلَمًا عَظِيمًا رُبَّمَا يُفْضِي بِصَاحِبِهِ إِلَى الْهَلَاكِ، فَيَكُونُ فِيهِ تَضْيِيعُ مَالٍ وَإِذْهَابُ نَفْسٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ. ثُمَّ هَذِهِ مُثْلَةٌ، وَقَدْ نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ الْمُثْلَةِ، وَهُوَ صَحِيحٌ. وَقَدْ كَرِهَ جَمَاعَةٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْحِجَازِيِّينَ وَالْكُوفِيِّينَ شِرَاءَ الْخَصِيِّ مِنَ الصَّقَالِبَةِ وَغَيْرِهِمْ وَقَالُوا: لَوْ لَمْ يُشْتَرَوْا مِنْهُمْ لَمْ يُخْصَوْا. وَلَمْ يَخْتَلِفُوا أَنَّ خِصَاءَ بَنِي آدَمَ لَا يَحِلُّ وَلَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ مُثْلَةٌ وَتَغْيِيرٌ لِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ قَطْعُ سَائِرِ أَعْضَائِهِمْ في غير حد ولا قود، قال أَبُو عُمَرَ. السَّادِسَةُ- وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْوَسْمَ وَالْإِشْعَارَ مُسْتَثْنًى مِنْ نَهْيِهِ ﵇ عَنْ شَرِيطَةِ الشَّيْطَانِ، وَهِيَ مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ نَهْيِهِ عَنْ تَعْذِيبِ الْحَيَوَانِ بِالنَّارِ، وَالْوَسْمُ: الْكَيُّ بِالنَّارِ وَأَصْلُهُ الْعَلَامَةُ، يُقَالُ: وَسَمَ الشَّيْءَ يَسِمُهُ إِذَا عَلَّمَهُ بِعَلَامَةٍ يُعْرَفُ بِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ). فَالسِّيمَا الْعَلَامَةُ وَالْمِيسَمُ الْمِكْوَاةُ. وَثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أنس
[Bu husus] İbn Ömer'den sabit olmuştur; o şöyle derdi: "O, Allah'ın yarattığının gelişip çoğalmasıdır." Abdülmelik b. Mervân da bunu mekruh görmüştür. Evzâî şöyle demiştir: "Onlar, nesli olan her canlının burulmasını (hadım edilmesini) mekruh görürlerdi." İbnü'l-Münzir de şöyle demiştir: "Bu konuda iki hadis vardır: Birincisi İbn Ömer'den [rivayet edilen], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in koyun, sığır, deve ve atların burulmasını yasakladığına dair [hadistir]. Diğeri ise İbn Abbâs'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in can taşıyan bir varlığın hedef yapılıp hapsedilerek öldürülmesini (sabredilmesini) ve hayvanların burulmasını yasakladığına dair hadisidir." el-Muvatta'da bu bâbdan zikredilen ise Nâfi'in İbn Ömer'den yaptığı şu rivayettir: O, burmayı mekruh görür ve "Bunda (burmayı terk etmekte) yaratılışın tamamlanması vardır" derdi. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Yani burmayı terk etmekte yaratılışın tamamlanması vardır; 'yaratılışın gelişip çoğalması' şeklinde de rivayet edilmiştir." Derim ki: Ebû Muhammed Abdülganî bunu Ömer b. İsmâîl'in Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayetiyle müsned olarak nakletmiştir: İbn Ömer dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: «Allah'ın yarattığı [nesli] çoğaltacak olan şeyleri burmayınız (hadım etmeyiniz).» Bunu Dârekutnî'den hocası rivayet edip dedi ki: Bize [Ebû Abdillâh el-Muaddil anlattı, bize] Abbâs b. Muhammed anlattı, bize Ebû Mâlik en-Nehaî, Ömer b. İsmâîl'den anlattı diyerek [hadisi] zikretti. Dârekutnî dedi ki: "Bunu Abdüssamed b. Nu'mân da Ebû Mâlik'ten rivayet etmiştir." Beşincisi: İnsanın burulmasına (hadım edilmesine) gelince, bu büyük bir felakettir. Zira insan hadım edildiğinde -hayvanın aksine- kalbi (cesareti) ve gücü yok olur; ayrıca Peygamber aleyhisselâm'ın: «Evleniniz, çoğalınız; zira ben diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla övüneceğim» hadisinde emredilen nesli kesilmiş olur. Ayrıca bunda çoğu zaman sahibini helake götüren büyük bir acı vardır; dolayısıyla bu, malın zayi edilmesine ve canın yok edilmesine yol açar ki bunların tamamı yasaklanmıştır. Üstelik bu bir müsle (uzuv keserek işkence etme)dir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müsleyi yasaklamıştır ve bu rivayet sahihtir. Hicazlı ve Kûfeli fukahadan bir grup, Slavlar ve diğerlerinden hadım edilmiş köle satın almayı mekruh görmüş ve: "Eğer onlardan satın alınmasaydı hadım edilmezlerdi" demişlerdir. Âdemoğullarının hadım edilmesinin helal ve caiz olmadığı hususunda ise ihtilaf etmemişlerdir; çünkü bu bir müsle ve Allah Teâlâ'nın yarattığını değiştirmektir. Aynı şekilde bir had cezası veya kısas olmaksızın diğer organlarının kesilmesi de böyledir; bunu Ebû Ömer ifade etmiştir. Altıncısı: Bu sabit olduğuna göre bil ki vesm (damgalama) ve iş'âr (kurbanlık hayvanın hörgücünü işaretleme), Peygamber aleyhisselâm'ın "şeytanın yarığı/kesiği"ni yasaklamasından istisna edilmiştir; bu yasak da hayvanın ateşle azap edilmesine dair daha önce zikrettiğimiz husustur. Vesm (الْوَسْمُ), ateşle dağlamaktır; asıl anlamı ise işarettir. Bir şeyi tanınacağı bir işaretle işaretlediğinde "ve seme'ş-şey'e yesimuhû" (وَسَمَ الشَّيْءَ يَسِمُهُ) denir. Yüce Allah'ın: { سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ } “Onların alametleri yüzlerindedir” buyruğu da bu köktendir. Sîmâ (السِّيمَا) alamet/işaret, mîsem (الْمِيسَمُ) ise dağlama aletidir. Sahîh-i Müslim'de Enes'ten sabit olduğuna göre...
قَالَ: رَأَيْتُ فِي يَدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْمِيسَمَ وَهُوَ يَسِمُ إِبِلَ الصَّدَقَةِ وَالْفَيْءِ وَغَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى يُعْرَفَ كُلُّ مَالٍ فَيُؤَدَّى فِي حَقِّهِ، وَلَا يُتَجَاوَزُ بِهِ إِلَى غَيْرِهِ. السَّابِعَةُ- وَالْوَسْمُ جَائِزٌ فِي كُلِّ الْأَعْضَاءِ غَيْرَ الْوَجْهِ، لِمَا رَوَاهُ جَابِرٌ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الضَّرْبِ فِي الْوَجْهِ وَعَنِ الْوَسْمِ فِي الْوَجْهِ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ لِشَرَفِهِ عَلَى الْأَعْضَاءِ، إِذْ هُوَ مَقَرُّ الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ، وَلِأَنَّ بِهِ قِوَامَ الْحَيَوَانِ، وَقَدْ مَرَّ النَّبِيُّ ﷺ بِرَجُلٍ يَضْرِبُ عَبْدَهُ فَقَالَ: (اتَّقِ الْوَجْهَ فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ). أَيْ عَلَى صُورَةِ الْمَضْرُوبِ، أَيْ وَجْهِ هَذَا الْمَضْرُوبِ يُشْبِهُ وَجْهَ آدَمَ، فَيَنْبَغِي أَنْ يُحْتَرَمَ لِشَبَهِهِ. وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْإِشَارَةُ بِالتَّغْيِيرِ إِلَيَّ الْوَشْمِ وَمَا جَرَى مَجْرَاهُ مِنَ التصنع للحسن، قال ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ. وَمِنْ ذَلِكَ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ [قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ]: (لَعَنَ اللَّهُ الْوَاشِمَاتِ وَالْمُسْتَوْشِمَاتِ [وَالنَّامِصَاتِ] وَالْمُتَنَمِّصَاتِ [وَالْمُتَفَلِّجَاتِ] لِلْحُسْنِ، الْمُغَيِّرَاتِ خَلْقَ اللَّهِ) الْحَدِيثُ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ فِي الْحَشْرِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالْوَشْمُ يَكُونُ فِي الْيَدَيْنِ، وَهُوَ أَنْ يَغْرِزَ ظَهْرَ كَفِّ الْمَرْأَةِ وَمِعْصَمِهَا بِإِبْرَةٍ ثُمَّ يُحْشَى بِالْكُحْلِ أَوْ بِالنَّئُورِ فَيَخْضَرُّ. وَقَدْ وَشَمَتْ تَشِمُ وَشْمًا فَهِيَ وَاشِمَةٌ. وَالْمُسْتَوْشِمَةُ الَّتِي يُفْعَلُ ذَلِكَ بِهَا، قَالَ الْهَرَوِيُّ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَرِجَالُ صِقِلِّيَةَ وَإِفْرِيقِيَّةَ يَفْعَلُونَهُ، لِيَدُلَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى رُجْلَتِهِ فِي حَدَاثَتِهِ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَوَقَعَ فِي رِوَايَةِ الْهَرَوِيِّ- أَحَدُ رُوَاةِ مُسْلِمٍ- مَكَانَ (الْوَاشِمَةِ وَالْمُسْتَوْشِمَةِ) (الْوَاشِيَةَ وَالْمُسْتَوْشِيَةَ) (بِالْيَاءِ مَكَانَ الْمِيمِ) وَهُوَ مِنَ الْوَشْيِ وَهُوَ التَّزَيُّنُ، وَأَصْلُ الْوَشْيِ نَسْجُ الثَّوْبِ عَلَى لَوْنَيْنِ، وَثَوْرٌ مُوَشًّى فِي وَجْهِهِ وَقَوَائِمِهِ سَوَادٌ، أَيْ تَشِي الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا بِمَا تَفْعَلُهُ فِيهَا مِنَ التَّنْمِيصِ وَالتَّفْلِيجِ وَالْأَشْرِ. وَالْمُتَنَمِّصَاتُ جَمْعُ مُتَنَمِّصَةٍ وَهِيَ الَّتِي تَقْلَعُ الشَّعْرَ مِنْ وَجْهِهَا بِالْمِنْمَاصِ، وَهُوَ الَّذِي يَقْلَعُ الشَّعْرَ، وَيُقَالُ لَهَا النَّامِصَةُ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَهْلُ مِصْرَ يَنْتِفُونَ شَعْرَ الْعَانَةِ وَهُوَ مِنْهُ، فَإِنَّ السُّنَّةَ حَلْقُ الْعَانَةِ وَنَتْفُ الْإِبْطِ، فَأَمَّا نَتْفُ الْفَرْجِ فَإِنَّهُ يرخيه ويؤذيه، ويبطل كثيرا من المنفعة
[Râvi] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde dağlama aletini (el-mîsem) gördüm; her malın bilinip hakkının tam olarak yerine getirilmesi ve başka bir yere harcanmaması için zekât, fey ve benzeri mallara ait develeri dağlayıp işaretliyordu. Yedincisi: Dağlayarak işaretleme (el-vesm), yüz dışındaki bütün organlarda caizdir. Zira Câbir'in rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüze vurmayı ve yüzü dağlayarak işaretlemeyi yasakladı. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Bunun sebebi, yüzün diğer organlara göre şerefli olmasıdır; zira yüz, güzellik ve letafetin merkezidir ve canlının dirliği onunla kaimdir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kölesini döven bir adamın yanından geçmiş ve: «Yüze vurmaktan sakın; zira Allah Âdem'i onun sûretinde yaratmıştır» buyurmuştur. Yani dövülen kimsenin sûretinde [yaratmıştır]; zira bu dövülen kişinin yüzü Âdem'in yüzüne benzemektedir ve bu benzerliğinden ötürü hürmet gösterilmesi gerekir. Bu hadisin tevilinde söylenenlerin en güzeli budur; en doğrusunu Allah bilir. Bir grup âlim ise şöyle demiştir: [Ayetteki] değiştirmekten (et-tağyîr) kasıt dövme (el-veşm) ve güzelleşmek maksadıyla yapılan benzeri sun'î işlemlerdir; İbn Mes'ûd ve el-Hasan böyle demiştir. Abdullah [b. Mes'ûd]'dan gelen şu sahih hadis de bu kabildendir: O şöyle demiştir: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu]: «Allah, dövme yapan ve yaptıran, [kaş/yüz kıllarını yolan] ve yolduran, güzellik uğruna [dişlerinin aralığını] açarak Allah'ın yarattığını değiştiren kadınlara lanet etmiştir» hadisidir. Bunu Müslim rivayet etmiştir; inşâallahu teâlâ tamamı Haşr Suresi'nde gelecektir. Dövme (el-veşm) ellerde olur; kadının elinin sırtını ve bileğini iğne ile delip ardından buraya sürme veya is (en-neûr) doldurarak yeşertmesidir. Bir kadın dövme yaptığında "veşemet teşimu veşmen" denir, kendisi "vâşime"dir. Kendisine bu işlem yapılan kadına ise "müstevşime" denir; bunu el-Herevî söylemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Sicilya ve İfrîkıye erkekleri, gençlik çağlarında her biri kendi delikanlılığını/erkekliğini göstersin diye bunu yaparlar. Kâdî İyâz şöyle demiştir: Müslim'in râvilerinden biri olan el-Herevî'nin rivayetinde (el-vâşime ve'l-müstevşime) yerine (mim yerine yâ ile) (el-vâşiye ve'l-müstevşiye) şeklinde yer almıştır; bu da süslenmek manasına gelen el-vaşy (الْوَشْي) kökündendir. Vaşy kelimesinin aslı, kumaşın iki renk üzerine dokunmasıdır; nitekim yüzünde ve ayaklarında siyahlık bulunan boğaya sevr-i muveşşâ (ثَوْرٌ مُوَشًّى) denir. Yani kadın, yüzdeki tüyleri alma, dişlerin arasını açma ve törpüleme gibi yaptığı şeylerle kendini süslemektedir. Mütenammisât (الْمُتَنَمِّصَات), mütenammisa'nın çoğuludur; bu da minmâs (cımbız) ile yüzündeki kılları yolan kadındır; minmâs ise kıl koparan alettir ve bunu yapana nâmisa da denir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mısır halkı avret mahallindeki kılları yolar ki bu da bu nevidendir. Zira sünnet olan, etek traşı olmak (tıraş etmek) ve koltuk altını yolmaktır; ferç bölgesini yolmaya gelince, bu durum orayı gevşetir, zarar verir ve pek çok faydasını yok eder.
فِيهِ. وَالْمُتَفَلِّجَاتُ جَمْعُ مُتَفَلِّجَةٍ، وَهِيَ الَّتِي تَفْعَلُ الْفَلَجَ فِي أَسْنَانِهَا، أَيْ تُعَانِيهِ حَتَّى تَرْجِعَ الْمُصْمَتَةُ الْأَسْنَانَ خِلْقَةً فَلْجَاءَ صَنْعَةً. وَفِي غَيْرِ كِتَابِ مُسْلِمٍ: (الْوَاشِرَاتُ)، وَهِيَ جَمْعُ وَاشِرَةٍ، وَهِيَ الَّتِي تَشِرُ أَسْنَانَهَا، أَيْ تَصْنَعُ فِيهَا أَشْرًا، وَهِيَ التَّحْزِيزَاتُ الَّتِي تَكُونُ فِي أَسْنَانِ الشُّبَّانِ، تَفْعَلُ ذَلِكَ الْمَرْأَةُ الْكَبِيرَةُ تَشَبُّهًا بِالشَّابَّةِ. وَهَذِهِ الْأُمُورُ كُلُّهَا قَدْ شَهِدَتِ الْأَحَادِيثُ بِلَعْنِ فَاعِلِهَا وَأَنَّهَا مِنَ الْكَبَائِرِ. وَاخْتُلِفَ فِي الْمَعْنَى الَّذِي نُهِيَ لِأَجْلِهَا، فَقِيلَ: لِأَنَّهَا مِنْ بَابِ التَّدْلِيسِ. وَقِيلَ: مِنْ بَابِ تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَهُوَ أَصَحُّ، وَهُوَ يَتَضَمَّنُ الْمَعْنَى الْأَوَّلَ. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا الْمَنْهِيُّ عَنْهُ إِنَّمَا هُوَ فِيمَا يَكُونُ بَاقِيًا، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، فَأَمَّا مالا يَكُونُ بَاقِيًا كَالْكُحْلِ وَالتَّزَيُّنِ بِهِ لِلنِّسَاءِ فَقَدْ أَجَازَ الْعُلَمَاءُ ذَلِكَ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ، وَكَرِهَهُ مَالِكٌ لِلرِّجَالِ. وَأَجَازَ مَالِكٌ أَيْضًا أَنْ تَشِيَ الْمَرْأَةُ يَدَيْهَا بِالْحِنَّاءِ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ إِنْكَارُ ذَلِكَ وَقَالَ: إِمَّا أَنْ تَخْضِبَ يَدَيْهَا كُلَّهَا وَإِمَّا أَنْ تَدَعَ، وَأَنْكَرَ مَالِكٌ هَذِهِ الرِّوَايَةَ عَنْ عُمَرَ، وَلَا تَدَعُ الْخِضَابَ بِالْحِنَّاءِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى امْرَأَةً لَا تختضب فقال: (لا تدع أحدا كن يَدَهَا كَأَنَّهَا يَدُ رَجُلٍ) فَمَا زَالَتْ تَخْتَضِبُ وَقَدْ جَاوَزَتِ التِّسْعِينَ حَتَّى مَاتَتْ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَجَاءَ حَدِيثٌ بِالنَّهْيِ عَنْ تَسْوِيدِ الْحِنَّاءِ، ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْمَصَابِيحِ وَلَا تَتَعَطَّلُ، وَيَكُونُ فِي عُنُقِهَا قِلَادَةٌ مِنْ سَيْرٍ فِي خَرَزٍ، فَإِنَّهُ يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِعَائِشَةَ [رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا]: (إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونِي بِغَيْرِ قِلَادَةٍ إِمَّا بِخَيْطٍ وَإِمَّا بِسَيْرٍ. وَقَالَ أَنَسٌ: يُسْتَحَبُّ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُعَلِّقَ فِي عُنُقِهَا فِي الصَّلَاةِ وَلَوْ سَيْرًا. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّبَرِيُّ: فِي حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تغيير شي مِنْ خَلْقِهَا الَّذِي خَلَقَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ، الْتِمَاسَ الْحُسْنِ لِزَوْجٍ أَوْ غَيْرِهِ، سَوَاءً فَلَجَتْ أَسْنَانَهَا أَوْ وَشَرَتْهَا، أَوْ كَانَ لَهَا سِنٌّ زَائِدَةٌ فَأَزَالَتْهَا أَوْ أَسْنَانٌ طِوَالٌ فَقَطَعَتْ أَطْرَافَهَا. وَكَذَا لَا يَجُوزُ لَهَا حَلْقُ لِحْيَةٍ أَوْ شَارِبٍ أَوْ عَنْفَقَةٍ إِنْ نَبَتَتْ لَهَا، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ تَغْيِيرُ خَلْقِ اللَّهِ. قَالَ عِيَاضٌ: وَيَأْتِي عَلَى مَا ذَكَرَهُ أَنَّ مَنْ خُلِقَ بِأُصْبُعٍ زَائِدَةٍ أَوْ عُضْوٍ زَائِدٍ لَا يَجُوزُ لَهُ قَطْعُهُ وَلَا نَزْعُهُ، لِأَنَّهُ مِنْ تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الزَّوَائِدُ تُؤْلِمُهُ فَلَا بَأْسَ بِنَزْعِهَا عند أبي جعفر وغيره.
...bunun içindedir. el-Mütefellicât (dişlerinin arasını açanlar), mütefellice kelimesinin çoğuludur; bu da dişlerinde açıklık (felec) oluşturan, yani doğuştan bitişik dişli olan [kadın] yapay olarak dişlerinin arası açık hale gelsin diye bununla uğraşan kadındır. Müslim'in kitabı dışındaki [rivayetlerde] ise (el-Vâşirât / dişlerini inceltip törpüleyenler) [ifadesi yer almaktadır]. Bu da vâşire kelimesinin çoğuludur; o da dişlerini törpüleyen, yani dişlerinde gençlerin dişlerinde bulunan tırtıklar gibi tırtıklar (eşer) oluşturan kadındır. Yaşlı kadın bunu genç kadına benzemek için yapar. Bütün bu fiilleri yapanların lanetlendiğine ve bunların büyük günahlardan olduğuna dair hadisler tanıklık etmiştir. Bunların yasaklanma gerekçesi hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre aldatma (tedlîs) kabilinden olduğu içindir. Diğer bir görüşe göre ise İbn Mes‘ûd'un belirttiği gibi Yüce Allah'ın yaratışını değiştirme kabilinden olduğu içindir ki daha sahih olan da budur ve bu [ikinci gerekçe] birinci anlamı da kapsamaktadır. Sonra şöyle de denilmiştir: Yasaklanan bu durum sadece kalıcı olan şeylerle ilgilidir; çünkü kalıcı olan, Allah Teâlâ'nın yaratışını değiştirme kabilindendir. Sürme çekmek ve kadınların sürme ile süslenmesi gibi kalıcı olmayan şeylere gelince, Mâlik ve diğer âlimler bunu caiz görmüş, Mâlik bunu erkekler için ise mekruh saymıştır. Mâlik ayrıca kadının ellerine kına ile nakış yapmasını da caiz görmüştür. Ömer'den bunu inkâr ettiği rivayet edilmiş ve o: «[Kadın] ellerini ya tamamen kınalasın ya da hiç sürmesin» demiştir; ancak Mâlik, Ömer'den gelen bu rivayeti kabul etmemiştir. [Kadın] kına ile boyanmayı terk etmemelidir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kına yakmayan bir kadın görmüş ve: «Sizden biriniz elini erkek eli gibi [kınasız] bırakmasın» buyurmuştur. Bunun üzerine o kadın doksan yaşını geçtiği halde vefat edene kadar kına yakmaya devam etmiştir. Kādî İyâz şöyle demiştir: Kınayı siyaha boyamanın yasaklandığına dair bir hadis gelmiştir; bunu el-Mesâbîh müellifi zikretmiştir. [Kadın] süssüz de kalmamalıdır; boynunda boncuk dizili deri bir kordon bulunmalıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âişe'ye [radıyallâhu anhâ] şöyle buyurduğu rivayet edilmektedir: «Senin boynunda ya bir iplik ya da deri bir kordon ile de olsa gerdanlıksız kalman uygun düşmez.» Enes de şöyle demiştir: Kadının namazda boynuna bir deri kordon dahi olsa bir şey takması müstehaptır. Ebû Ca‘fer et-Taberî şöyle demiştir: İbn Mes‘ûd'un hadisinde, kadının -kocası veya bir başkası için güzellik arayışıyla- Allah'ın kendisini yarattığı şekilden herhangi bir şeyi artırma veya eksiltme yoluyla değiştirmesinin caiz olmadığına delil vardır; ister dişlerinin arasını açsın veya onları törpülesin, ister fazla bir dişi bulunup onu çektirsin yahut uzun dişleri olup uçlarını kestirsin. Aynı şekilde, şayet kendisinde çıkacak olursa sakalını, bıyığını veya alt dudak altındaki sakalını (anfaka) tıraş etmesi de caiz değildir; çünkü bütün bunlar Allah'ın yaratışını değiştirmektir. İyâz şöyle demiştir: Onun zikrettiği bu hususun gereği olarak, fazla bir parmakla veya fazla bir uzuvla yaratılan kimsenin onu kesmesi ve söküp atması caiz olmaz; zira bu Allah Teâlâ'nın yaratışını değiştirmektir. Ancak bu fazlalıklar kişiye acı veriyorsa, Ebû Ca‘fer ve diğer âlimlere göre bunları aldırmakta bir sakınca yoktur.
الثَّامِنَةُ- قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ ﷺ: (لَعَنَ اللَّهُ الْوَاصِلَةَ وَالْمُسْتَوْصِلَةَ وَالْوَاشِمَةَ وَالْمُسْتَوْشِمَةَ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. فَنَهَى ﷺ عَنْ وَصْلِ الْمَرْأَةِ شَعْرَهَا، وَهُوَ أَنْ يُضَافَ إِلَيْهِ شَعْرٌ آخَرُ يَكْثُرُ بِهِ، وَالْوَاصِلَةُ هِيَ الَّتِي تَفْعَلُ ذَلِكَ، وَالْمُسْتَوْصِلَةُ هِيَ الَّتِي تَسْتَدْعِي مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ بِهَا. مُسْلِمٌ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: زَجَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ تَصِلَ الْمَرْأَةُ بِشَعْرِهَا شَيْئًا. وَخَرَّجَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ قَالَتْ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ لِي ابْنَةً عُرَيِّسًا أَصَابَتْهَا حَصْبَةٌ فَتَمَرَّقَ شَعْرُهَا أَفَأَصِلُهُ؟ فَقَالَ: (لَعَنَ اللَّهُ الْوَاصِلَةَ وَالْمُسْتَوْصِلَةَ). وَهَذَا كُلُّهُ نَصٌّ فِي تَحْرِيمِ وَصْلِ الشَّعْرِ، وَبِهِ قَالَ مالك وجماعة العلماء. ومنعوا الوصل بكل شي مِنَ الصُّوفِ وَالْخِرَقِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى وَصْلِهِ بِالشَّعْرِ. وَشَذَّ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ فَأَجَازَ وَصْلَهُ بِالصُّوفِ وَالْخِرَقِ وَمَا لَيْسَ بِشَعْرٍ، وَهَذَا أَشْبَهُ بِمَذْهَبِ أَهْلِ الظَّاهِرِ. وَأَبَاحَ آخَرُونَ وَضْعَ الشَّعْرِ عَلَى الرَّأْسِ وَقَالُوا: إِنَّمَا جَاءَ النَّهْيُ عَنِ الْوَصْلِ خَاصَّةً، وَهَذِهِ ظَاهِرِيَّةٌ مَحْضَةٌ وَإِعْرَاضٌ عَنِ الْمَعْنَى. وَشَذَّ قَوْمٌ فَأَجَازُوا الْوَصْلَ مُطْلَقًا، وَهُوَ قَوْلٌ بَاطِلٌ قَطْعًا تَرُدُّهُ الْأَحَادِيثُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ وَلَمْ يَصِحَّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: إِنَّ أُمِّي كَانَتْ تَمْشُطُ النِّسَاءَ، أَتَرَانِي آكُلُ مِنْ مَالِهَا؟ فَقَالَ: إِنْ كَانَتْ تَصِلُ فَلَا. وَلَا يَدْخُلُ فِي النَّهْيِ مَا رُبِطَ [مِنْهُ] بِخُيُوطِ الْحَرِيرِ الْمُلَوَّنَةِ عَلَى وَجْهِ الزِّينَةِ وَالتَّجْمِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُرَادُ بِالتَّغْيِيرِ لِخَلْقِ اللَّهِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْأَحْجَارَ وَالنَّارَ وَغَيْرَهَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ، لِيُعْتَبَرَ بِهَا وَيُنْتَفَعَ بِهَا، فَغَيَّرَهَا الْكُفَّارُ بِأَنْ جَعَلُوهَا آلِهَةً مَعْبُودَةً. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْأَنْعَامَ لِتُرْكَبَ وَتُؤْكَلَ فَحَرَّمُوهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَجَعَلَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْحِجَارَةَ مُسَخَّرَةً لِلنَّاسِ فَجَعَلُوهَا آلِهَةً يَعْبُدُونَهَا، فَقَدْ غَيَّرُوا مَا خَلَقَ اللَّهُ. وَقَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ (فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ) دين الله، وقاله النَّخَعِيُّ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ قَالَ: وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ معناه
Sekizincisi: Derim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in « لَعَنَ اللَّهُ الْوَاصِلَةَ وَالْمُسْتَوْصِلَةَ وَالْوَاشِمَةَ وَالْمُسْتَوْشِمَةَ » «Allah, saç ekleyene ve ekletene, dövme yapana ve yaptırana lânet etsin!» hadisi de bu kabildendir; bunu Müslim rivayet etmiştir. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadının saçına saç eklemesini yasaklamıştır. Bu da, saçın çoğalması için ona başka bir saçın eklenmesidir. Vâsıle (ekleyen), bunu yapan; müstevsıle (ekleten) ise bunu kendisine yapacak birini talep eden kadındır. Müslim, Câbir'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kadının saçına herhangi bir şey eklemesini menetti.» Yine [Müslim], Esmâ bint Ebî Bekir'den şöyle dediğini tahric etmiştir: Bir kadın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim yeni evli bir kızım var; kızamık hastalığına yakalandı ve saçları döküldü. Saçına ekleme yapayım mı?" Bunun üzerine Resûlullah: « لَعَنَ اللَّهُ الْوَاصِلَةَ وَالْمُسْتَوْصِلَةَ » «Allah, saç ekleyene de ekletene de lânet etsin!» buyurdu. Bütün bunlar saç eklemenin haramlığı hususunda açık birer nastır; Mâlik ve âlimler topluluğu da bu görüştedir. Onlar yün, bez parçaları ve benzeri her türlü şeyle ekleme yapmayı da yasaklamışlardır; zira bu da saçla ekleme yapmak anlamındadır. Leys b. Sa'd ise kural dışına çıkarak yün, bez parçaları ve saç olmayan şeylerle ekleme yapmayı caiz görmüştür; bu görüş Zâhirî mezhebine daha uygundur. Başkaları ise başın üzerine saç koymayı mubah görmüş ve: "Yasak sadece saç eklemek (vasl) hakkında gelmiştir" demişlerdir. Bu ise sırf bir Zâhirîlik ve manayı göz ardı etmektir. Bir topluluk da kural dışına çıkarak saç eklemeyi mutlak olarak caiz görmüştür ki bu, hadislerin reddettiği kesinlikle bâtıl bir görüştür. Bu [görüş] Âişe radıyallâhu anhâ'dan da rivayet edilmiş ancak sahih olmamıştır. İbn Sîrîn'den rivayet edildiğine göre bir adam ona şöyle sormuştur: "Annem kadınların saçını tarardı, onun kazancından yiyebilir miyim?" O da: "Eğer saç ekliyorsa hayır" demiştir. Süs ve güzelleşme amacıyla saçın renkli ipek ipliklerle bağlanması [ondan] bu yasağın kapsamına girmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Dokuzuncusu: Bir topluluk şöyle demiştir: "Allah'ın yarattığını değiştirmekten" maksat şudur: Allah Teâlâ güneşi, ayı, taşları, ateşi ve diğer yaratılmışları ibret alınsın ve kendilerinden faydalanılsın diye yaratmıştır; kâfirler ise bunları tapılan ilahlar haline getirerek değiştirmişlerdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Allah Teâlâ hayvanları binilsin ve etleri yensin diye yarattı; onlar ise bunları kendilerine haram kıldılar. Güneşi, ayı ve taşları da insanların hizmetine verdi; onlar ise bunları tapındıkları ilahlar yaptılar. Böylece Allah'ın yarattığını değiştirmiş oldular." Müfessirlerden bir grup da bu görüşü benimsemiştir: Mücâhid, ed-Dahhâk, Saîd b. Cübeyr ve Katâde. İbn Abbâs'tan { فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” ayetinin "Allah'ın dinini [değiştirecekler]" anlamına geldiği rivayet edilmiştir; en-Nehaî de bunu söylemiş, et-Taberî de bunu tercih ederek şöyle demiştir: "Bunun manası böyle olunca...
دَخَلَ فِيهِ [فِعْلُ] كُلِّ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ مِنْ خِصَاءٍ وَوَشْمٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَعَاصِي، لِأَنَّ الشَّيْطَانَ يَدْعُو إِلَى جَمِيعِ الْمَعَاصِي، أَيْ فَلَيُغَيِّرُنَّ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي دِينِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ أَيْضًا: (فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ) فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا، يَعْنِي أَنَّهُمْ وُلِدُوا عَلَى الْإِسْلَامِ فَأَمَرَهُمُ الشَّيْطَانُ بِتَغْيِيرِهِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ وَيُمَجِّسَانِهِ). فَيَرْجِعُ مَعْنَى الْخَلْقِ إِلَى مَا أَوْجَدَهُ فِيهِمْ يَوْمَ الذَّرِّ مِنَ الْإِيمَانِ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى). قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: رُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ كَانَ لَا يَحْضُرُ نِكَاحَ سَوْدَاءَ بِأَبْيَضَ وَلَا بَيْضَاءَ بِأَسْوَدَ، وَيَقُولُ: هَذَا مِنْ قَوْلِ اللَّهِ (فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ). قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا وَإِنْ كَانَ يَحْتَمِلُهُ اللَّفْظُ فَهُوَ مَخْصُوصٌ بِمَا أَنْفَذَهُ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ نِكَاحِ مَوْلَاهُ زَيْدٍ وَكَانَ أَبْيَضَ، بِظِئْرِهِ بَرَكَةَ الْحَبَشِيَّةِ أُمِّ أُسَامَةَ وَكَانَ أَسْوَدَ مِنْ أَبْيَضَ، وَهَذَا مِمَّا خَفِيَ عَلَى طَاوُسٍ مَعَ عِلْمِهِ. قُلْتُ: ثُمَّ أَنْكَحَ أُسَامَةَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ وَكَانَتْ بَيْضَاءَ قُرَشِيَّةً. وَقَدْ كَانَتْ تَحْتَ بِلَالٍ أُخْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ زُهْرِيَّةُ. وَهَذَا أَيْضًا يَخُصُّ، وَقَدْ خَفِيَ عليهما.
Allah'ın yasakladığı burma, dövme ve benzeri diğer bütün günahları [işlemek] bu kapsama girer; zira şeytan bütün günahlara çağırır. Yani Allah'ın dininde yarattığını değiştireceklerdir.' Mücâhid de şöyle demiştir: { فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır; yani onlar İslâm üzere doğmuşken şeytan onlara bunu değiştirmelerini emretmiştir. Peygamber aleyhisselâm'ın: (Her doğan fıtrat üzere doğar; sonra anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir) hadisinin anlamı da budur. Böylece yaratılışın anlamı, Yüce Allah'ın: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim? 'Evet' dediler” kavlinde olduğu gibi zürriyet gününde içlerine yerleştirdiği O'na iman etmeye raci olur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Tâvûs'tan, siyah bir kadının beyaz bir erkekle yahut beyaz bir kadının siyah bir erkekle evlenmesine katılmadığı ve: 'Bu, Allah'ın { فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } kavli kapsamındadır' dediği rivayet edilmiştir.' Kâdı şöyle demiştir: 'Bu, lafız buna ihtimal tanısa bile, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in -kendisi beyaz olan- azatlısı Zeyd'i, sütninesi olan Habeşli Bereke (Ümmü Eymen) ile evlendirmesiyle tahsis edilmiştir; oysa Ümmü Eymen beyaz bir babadan doğma siyahtı. Bu durum, ilmine rağmen Tâvûs'a gizli kalmıştır.' Derim ki: Daha sonra Üsame'yi, beyaz ve Kureyşli bir kadın olan Fâtıma bnt. Kays ile evlendirmiştir. Bilâl'in nikâhı altında da Abdurrahman b. Avf'ın Zühreli kız kardeşi vardı. Bu da tahsis eder ve bu ikisine gizli kalmıştır.
[سورة النساء (٤): الآيات ١٢٠ الى ١٢٢]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 120-122]
يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢)
{ يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا } “Onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez.” (120) { أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا } “İşte onların barınağı cehennemdir ve ondan kaçacak hiçbir sığınak bulamazlar.” (121) { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacağız. Bu, Allah'ın hak olan vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?” (122)
الْمَعْنَى يَعِدُهُمْ أَبَاطِيلَهُ وَتُرَّهَاتِهِ مِنَ الْمَالِ وَالْجَاهِ وَالرِّيَاسَةِ، وَأَنْ لَا بَعْثَ وَلَا عِقَابَ، وَيُوهِمُهُمُ الْفَقْرَ حَتَّى لَا يُنْفِقُوا فِي الْخَيْرِ (وَيُمَنِّيهِمْ) كَذَلِكَ (وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً) أَيْ خَدِيعَةً. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْغُرُورُ مَا رَأَيْتَ له ظاهرا تحبه وفية
Mana şudur: [Şeytan] onlara mal, mevki ve liderlik gibi batıl ve asılsız şeyleri; ayrıca yeniden dirilişin ve cezanın olmadığını vadeder. Hayır yolunda infak etmesinler diye de onlara fakirlik vehmini verir. { وَيُمَنِّيهِمْ } “ve onları kuruntulara düşürür” ifadesi de böyledir. { وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا } “Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez” yani hiledir. İbn Arefe şöyle demiştir: Gurûr (الْغُرُورُ); hoşuna giden zahirini gördüğün, içinde ise
بَاطِنٌ مَكْرُوهٌ أَوْ مَجْهُولٌ. وَالشَّيْطَانُ غَرُورٌ، لِأَنَّهُ يَحْمِلُ عَلَى مَحَابِّ النَّفْسِ، وَوَرَاءَ ذَلِكَ مَا يَسُوءُ. (أُولئِكَ) ابْتِدَاءٌ (مَأْواهُمْ) ابْتِدَاءٌ ثَانٍ (جَهَنَّمُ) خبر الثاني والجملة خبر الأول. و (مَحِيصاً) مَلْجَأً، وَالْفِعْلُ مِنْهُ حَاصَ يَحِيصُ. (وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. (قِيلًا) عَلَى الْبَيَانِ، قَالَ قِيلًا وَقَوْلًا وَقَالًا، بِمَعْنَى [أَيْ] لَا أَحَدَ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيُ مِنَ المعاني والحمد لله.
hoşlanılmayan veya bilinmeyen bir batını olan şeydir. Şeytan gurûrdur (aldatıcıdır); çünkü nefsin hoşlandığı şeylere sevk eder, fakat onun arkasında kötü olan şeyler vardır. { أُولَئِكَ } mübtedadır; { مَأْوَاهُمْ } ikinci mübtedadır; { جَهَنَّمُ } ikincinin haberidir ve cümle birincinin haberidir. { مَحِيصًا } sığınak demektir; fiili 'hâsa yahîsu'dur. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } mübteda ve haberdir. { قِيلًا } temyizdir (açıklamadır); 'kāle kîlen ve kavlen ve kālen' denir, [yani] Allah'tan daha doğru sözlü hiç kimse yoktur anlamındadır. Bu âyetlerin ihtiva ettiği anlamlara dair açıklamalar daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun.
[سورة النساء (٤): آية ١٢٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 123]
لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣)
{ لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i kitabın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir.” (123)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ). قرأ أَبُو جَعْفَرٍ الْمَدَنِيُّ (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أهل الكتاب) بتخفيف الياء فيها جَمِيعًا. وَمِنْ أَحْسَنِ مَا رُوِيَ فِي نُزُولِهَا مَا رَوَاهُ الْحَكَمُ بْنُ أَبَانٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنَّا. وَقَالَتْ قُرَيْشٌ: لَيْسَ نُبْعَثُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ (لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ). وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: تَفَاخَرَ الْمُؤْمِنُونَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ فَقَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: نَبِيُّنَا قَبْلَ نَبِيِّكُمْ وَكِتَابُنَا قَبْلَ كِتَابِكُمْ وَنَحْنُ أَحَقُّ بِاللَّهِ مِنْكُمْ. وَقَالَ الْمُؤْمِنُونَ: نَبِيُّنَا خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَكِتَابُنَا يَقْضِي عَلَى سَائِرِ الْكُتُبِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ). السوء ها هنا الشِّرْكُ، قَالَ الْحَسَنُ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْكَافِرِ، وَقَرَأَ (وَهَلْ يُجَازَى إِلَّا الْكَفُورُ). وَعَنْهُ أَيْضًا (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ) قَالَ: ذَلِكَ لمن أراد الله هو انه، فَأَمَّا مَنْ أَرَادَ كَرَامَتَهُ فَلَا، قَدْ ذَكَرَ اللَّهُ قَوْمًا فَقَالَ: (أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ). وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَكُفَّارَ الْعَرَبِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: لَفْظُ الْآيَةِ عَامٌّ، وَالْكَافِرُ وَالْمُؤْمِنُ مُجَازًى بِعَمَلِهِ السُّوءِ، فَأَمَّا مُجَازَاةُ الْكَافِرِ فالنار، لان كفره أو بقه، وَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَبِنَكَبَاتِ الدُّنْيَا، كَمَا رَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ
Yüce Allah'ın: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i kitabın kuruntularıyladır” âyeti hakkında: Ebû Ca'fer el-Medenî, { لَيْسَ بِأَمَانِيكُمْ وَلَا أَمَانِيِ أَهْلِ الْكِتَابِ } şeklinde her ikisinde de yâ harfini şeddesiz (tahfîf ile) okumuştur. Bu âyetin nüzulü hakkında rivayet edilenlerin en güzeli, el-Hakem b. Ebân'ın İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Yahudiler ve Hristiyanlar: "Cennete ancak bizden olanlar girecektir" dediler. Kureyş ise: "Biz [öldükten sonra] diriltilmeyeceğiz" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i kitabın kuruntularıyladır” âyetini indirdi. Katâde ve es-Süddî ise şöyle demiştir: Müminler ile Ehl-i kitap birbirlerine karşı övündüler. Ehl-i kitap: "Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, bizim kitabımız sizin kitabınızdan öncedir ve biz Allah'a sizden daha layığız" dediler. Müminler de: "Bizim peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur, kitabımız da diğer bütün kitaplara hâkimdir" dediler. Bunun üzerine bu âyet indi. Yüce Allah'ın: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” âyetine gelince; buradaki kötülük (es-sû'), şirktir. el-Hasan şöyle demiştir: "Bu âyet kâfir hakkındadır." Nitekim o: { وَهَلْ يُجَازَى إِلَّا الْكَفُورُ } “Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” [kıraatini] okumuştur. Yine ondan { مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” âyeti hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bu, Allah'ın zelil ve perişan etmeyi dilediği kimseler içindir. Kendisine ikram etmeyi dilediği kimseye gelince, hayır [o böyle değildir]. Nitekim Allah bir topluluktan bahsederek şöyle buyurmuştur: { أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ } “İşte bunlar, cennetlikler arasında olup kendilerinden yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz ve kötülüklerini bağışlayacağımız kimselerdir. Bu, kendilerine vadedilmiş olan doğru bir sözdür.”" Dahhâk ise: "Yani Yahudiler, Hristiyanlar, Mecûsîler ve Arap müşrikleridir" demiştir. Cumhur ise şöyle demiştir: Âyetin lafzı umumidir (âmmdır). Kâfir de mümin de yaptığı kötülük sebebiyle cezalandırılır. Kâfirin cezası ateştir; çünkü küfrü onu helake sürüklemiştir. Müminin cezası ise dünyadaki musibetlerdir. Nitekim Müslim, Sahîh'inde Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki:
قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ) بَلَغَتْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَبْلَغًا شَدِيدًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (قَارِبُوا وَسَدِّدُوا فَفِي كُلِّ مَا يُصَابُ بِهِ الْمُسْلِمُ كَفَّارَةٌ حَتَّى النَّكْبَةَ يُنْكَبُهَا وَالشَّوْكَةَ يُشَاكُهَا). وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ، فِي الْفَصْلِ الْخَامِسِ وَالتِّسْعِينَ) حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُسْتَمِرِّ الْهُذَلِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سُلَيْمِ بْنِ حَيَّانَ أَبُو زَيْدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي يَذْكُرُ عَنْ أَبِيهِ قَالَ صَحِبْتُ ابْنَ عُمَرَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَقَالَ لِنَافِعٍ: لَا تَمُرَّ بِي عَلَى الْمَصْلُوبِ، يَعْنِي ابْنَ الزُّبَيْرِ، قَالَ: فما فجأه فِي جَوْفِ اللَّيْلِ أَنْ صَكَّ مَحْمَلَهُ جِذْعُهُ، [فَجَلَسَ] فَمَسَحَ عَيْنَيْهِ ثُمَّ قَالَ: يَرْحَمُكَ اللَّهُ أَبَا خُبَيْبٍ أَنْ كُنْتَ وَأَنْ كُنْتَ! وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَاكَ الزُّبَيْرَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ) فَإِنْ يَكُ هَذَا بِذَاكَ فَهِيهْ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: فَأَمَّا فِي التَّنْزِيلِ فَقَدْ أَجْمَلَهُ فَقَالَ: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً) فَدَخَلَ فِيهِ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ وَالْعَدُوُّ وَالْوَلِيُّ وَالْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ، ثُمَّ مَيَّزَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ بَيْنَ الْمَوْطِنَيْنِ فَقَالَ: (يُجْزَ بِهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ) وَلَيْسَ يُجْمَعُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ فِي الْمَوْطِنَيْنِ، أَلَا تَرَى أَنَّ ابْنَ عُمَرَ قَالَ: فَإِنْ يَكُ هَذَا بِذَاكَ فَهِيهْ، مَعْنَاهُ أَنَّهُ قَاتَلَ فِي حَرَمِ اللَّهِ وَأَحْدَثَ فِيهِ حَدَثًا عَظِيمًا حَتَّى أُحْرِقَ الْبَيْتُ وَرُمِيَ الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ بِالْمَنْجَنِيقِ فَانْصَدَعَ حَتَّى ضُبِّبَ بِالْفِضَّةِ فَهُوَ إِلَى يَوْمِنَا [هَذَا] كَذَلِكَ، وَسُمِعَ لِلْبَيْتِ أَنِينًا: آهْ آهْ! فَلَمَّا رَأَى ابْنُ عُمَرَ فِعْلَهُ ثُمَّ رَآهُ مَقْتُولًا مَصْلُوبًا ذَكَرَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ). ثُمَّ قَالَ: إِنْ يَكُ هَذَا الْقَتْلُ بِذَاكَ الَّذِي فَعَلَهُ فَهِيهْ، أَيْ كَأَنَّهُ جُوزِيَ بِذَلِكَ السُّوءِ هَذَا الْقَتْلُ وَالصَّلْبُ. ﵀! ثُمَّ مَيَّزَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَدِيثٍ آخَرَ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، حَدَّثَنَا أَبِي ﵀ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَادِ اللَّيْثِيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ) قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁: مَا هَذِهِ بِمُبْقِيَةٍ مِنَّا، قَالَ: (يَا أَبَا بَكْرٍ إِنَّمَا يُجْزَى الْمُؤْمِنُ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَيُجْزَى بِهَا الْكَافِرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ). حَدَّثَنَا الْجَارُودُ قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَعَبْدَةُ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خالد عن أبي بكر
Şöyle dedi: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [ayeti] indiğinde bu, Müslümanlara pek ağır geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «قَارِبُوا وَسَدِّدُوا فَفِي كُلِّ مَا يُصَابُ بِهِ الْمُسْلِمُ كَفَّارَةٌ حَتَّى النَّكْبَةَ يُنْكَبُهَا وَالشَّوْكَةَ يُشَاكُهَا» «Orta yolu tutun ve dosdoğru olun. Zira Müslümanın başına gelen her şey, hatta ayağının tökezlemesi ve kendisine batan bir diken dahi [onun için] bir kefarettir.» Hakîm et-Tirmizî, *Nevâdiru'l-usûl* adlı eserinde (doksan beşinci fasılda) rivayet etti: Bize İbrâhim b. el-Müstemir el-Hüzelî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Süleym b. Hayyân Ebû Zeyd anlattı, dedi ki: Babamın, dedesinden naklettiğini işittim, o şöyle dedi: Mekke'den Medine'ye kadar İbn Ömer'e yoldaşlık ettim. [İbn Ömer] Nâfi'e: “Beni o asılmış kişinin —yani İbnü'z-Zübeyr'in— yanından geçirme” dedi. [Râvi] dedi ki: Gecenin bir yarısında devesinin semerine aniden onun asıldığı hurma kütüğünün çarpmasıyla irkildi. [Bunun üzerine doğrulup oturdu], gözlerini sildi ve şöyle dedi: “Allah sana merhamet etsin ey Ebû Hubeyb! Sen gerçekten şöyle idin, böyle idin! Andolsun ki baban ez-Zübeyr'in şöyle dediğini işitmiştim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ» «Kim bir kötülük yaparsa dünyada yahut ahirette onunla cezalandırılır» buyurdu. Eğer bu [başına gelen], onun [yaptıklarının] karşılığı ise artık mesele bitmiştir (kurtulmuştur).” Ebû Abdillâh et-Tirmizî şöyle dedi: Kur'an'daki nüzulde ise [Yüce Allah] bunu mutlak bırakarak: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir” buyurmuştur. Böylece [bu hükmün] kapsamına iyi de kötü de, düşman da dost da, mümin de kâfir de girmiştir. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadiste iki yurdun arasını ayırarak: «يُجْزَ بِهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ» «Dünyada yahut ahirette onunla cezalandırılır» buyurmuştur; ceza her iki yurtta birden birleştirilmez. Görmez misin ki İbn Ömer: “Eğer bu [başına gelen], onun [yaptıklarının] karşılığı ise artık mesele bitmiştir” demiştir. Bunun anlamı şudur: O, Allah'ın hareminde savaşmış ve orada büyük bir hadiseye yol açmıştı; öyle ki Beytullah yakılmış ve Hacerülesved mancınıkla taşlanıp çatlamış, nihayet gümüşle kaplanmıştı. İşte o, [bu] günümüze kadar bu haldedir. Beytullah'tan da “Âh âh!” diye bir inilti duyulmuştu. İbn Ömer onun yaptıklarını görüp ardından da öldürülmüş ve asılmış olduğunu görünce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyruğunu hatırladı. Sonra da: “Eğer bu öldürülme, onun yapmış olduğu şeylerin karşılığı ise artık mesele bitmiştir” dedi. Yani sanki o kötülüğün karşılığı, bu öldürülme ve asılma ile verilmiş oldu. Allah ona rahmet eylesin! Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başka bir hadiste iki zümrenin arasını ayırdı: Babam —Allah ona rahmet eylesin— bize anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim, Yezîd b. Abdillâh b. Üsâme b. el-Hâd el-Leysî'den anlattı, o şöyle dedi: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [ayeti] indiğinde Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh: “Bu [ayet], hiçbirimizi [helak olmaktan] kurtarmaz!” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «يَا أَبَا بَكْرٍ إِنَّمَا يُجْزَى الْمُؤْمِنُ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَيُجْزَى بِهَا الْكَافِرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» «Ey Ebû Bekir! Mümin dünyada bununla cezalandırılır; kâfir ise kıyamet gününde bununla cezalandırılır.» Bize el-Cârûd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Ebû Muâviye ve Abde, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Bekir...
ابن [أَبِي] زُهَيْرٍ الثَّقَفِيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ) قَالَ أَبُو بَكْرٍ: كَيْفَ الصَّلَاحُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَعَ هَذَا؟ كل شي عَمِلْنَاهُ جُزِينَا بِهِ، فَقَالَ: (غَفَرَ اللَّهُ لَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ أَلَسْتَ تَنْصَبُ، أَلَسْتَ تَحْزَنُ، أَلَسْتَ تُصِيبُكَ اللَّأْوَاءُ)؟ قَالَ: بَلَى. قَالَ (فَذَلِكَ مِمَّا تُجْزَوْنَ بِهِ) فَفَسَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا أَجْمَلَهُ التَّنْزِيلُ مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ (. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهَا لَمَّا نَزَلَتْ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ:) أَمَّا أَنْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ وَالْمُؤْمِنُونَ فَتُجْزَوْنَ بِذَلِكَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ وَلَيْسَ لَكُمْ ذُنُوبٌ وَأَمَّا الْآخَرُونَ فَيُجْمَعُ ذَلِكَ لَهُمْ حَتَّى يُجْزَوْا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (. قَالَ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ: وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ، وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ، ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَأَحْمَدُ بْنُ حنبل. ومولى بن سِبَاعٍ مَجْهُولٌ، وَقَدْ رُوِيَ هَذَا مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَلَيْسَ لَهُ إِسْنَادٌ صَحِيحٌ أَيْضًا، وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ. قُلْتُ: خَرَّجَهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْقَاضِي قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بن حرب قال حدثنا حماد ابن سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أُمِّهِ أَنَّهَا سَأَلَتْ عَائِشَةَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ (وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ) وَعَنْ هَذِهِ الْآيَةِ (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ) فَقَالَتْ عَائِشَةُ: مَا سَأَلَنِي أَحَدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْهَا، فَقَالَ: (يَا عَائِشَةُ، هَذِهِ مُبَايَعَةُ اللَّهِ بِمَا يُصِيبُهُ مِنَ الْحُمَّى وَالنَّكْبَةِ وَالشَّوْكَةِ حَتَّى الْبِضَاعَةِ يَضَعُهَا فِي كُمِّهِ فَيَفْقِدُهَا فَيَفْزَعُ فَيَجِدُهَا فِي عَيْبَتِهِ، حَتَّى إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَمَا يَخْرُجُ التِّبْرُ مِنَ الْكِيرِ (. وَاسْمُ (لَيْسَ) مُضْمَرٌ فِيهَا فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْأَقْوَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ الْكَائِنُ مِنْ أُمُورِكُمْ مَا تَتَمَنَّوْنَهُ، بَلْ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَيْسَ ثَوَابُ اللَّهِ بِأَمَانِيِّكُمْ، إِذْ قَدْ تَقَدَّمَ (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً) يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ) وقيل:
... İbn [Ebî] Züheyr es-Sekafî'den [rivayet ettiğine göre] o şöyle demiştir: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [âyeti] indiği zaman Ebû Bekir: “Ey Allah'ın Resûlü! Bununla birlikte kurtuluş nasıl mümkün olur? Yaptığımız her kötülüğün cezasını çekecek miyiz?” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah seni bağışlasın ey Ebû Bekir! Sen hiç yorulmaz mısın, hiç üzülmez misin, başına hiç sıkıntı ve darlık gelmez mi?» buyurdu. O: “Evet [gelir]” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «İşte bu, kendisiyle cezalandırıldığınız (günahlarınıza kefaret kılınan) şeylerdendir» buyurdu. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, vahyin: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyruğunda mücmel bıraktığı (öz olarak bildirdiği) hususu açıklamış oldu. Tirmizî'nin Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'dan rivayet ettiğine göre, bu [âyet] indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: «Sana ve müminlere gelince; Allah'ın huzuruna üzerinizde hiçbir günah kalmamış olarak çıkıncaya kadar bunlarla dünyada cezalandırılırsınız. Diğerlerine (kâfirlere) gelince; kıyamet günü cezalandırılmaları için bu [günahlar] onlar aleyhine biriktirilir.» [Tirmizî] şöyle demiştir: “Bu garîb bir hadistir, senedinde tenkit (söz) vardır. Mûsâ b. Ubeyde hadis ilminde zayıf sayılır; onu Yahyâ b. Saîd el-Kattân ve Ahmed b. Hanbel zayıf görmüştür. İbn Sibâ'ın azatlısı ise meçhuldür. Bu rivayet Ebû Bekir'den başka yollarla da nakledilmiştir; ancak onun da sahih bir senedi yoktur. Bu konuda Âişe'den de rivayet vardır.” Ben derim ki: Bunu el-Kâdî İsmâîl b. İshâk tahric edip şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Harb rivayet etti, [o da] bize Hammâd b. Seleme'nin Ali b. Zeyd'den, onun da annesinden rivayet ettiğini söyledi. Annesi Âişe'ye şu { وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ } “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de...” âyetini ve { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” âyetini sormuş, Âişe de şöyle demiştir: “Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğumdan beri bana hiç kimse sormamıştı. [O zaman] o şöyle buyurmuştu: «Ey Âişe! Bu, [kulun] maruz kaldığı sıtma, musibet, ayağına batan diken ve hatta yenine koyup da kaybedince telaşlandığı, sonra heybesinde bulduğu eşya sebebiyle Allah'ın [kulunun günahlarına karşılık] muamelesidir; öyle ki mümin, körükten çıkan saf altın gibi günahlarından arınmış olarak çıkar.»” Bu görüşlerin tamamına göre { لَيْسَ } fiilinin ismi zamir olarak gizlidir (müzmerdir). Takdiri ise şöyledir: Durumlarınızdan gerçekleşecek olan şey temenni ettiğiniz gibi değildir; bilakis kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: [Ey müminler!] Allah'ın sevabı sizin temennilerinizle elde edilmez; zira daha önce { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ } “İman edip salih ameller işleyenleri ise... cennetlere koyacağız” [âyeti] geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir” buyruğu müşrikleri kastetmektedir; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } “Şüphesiz ki biz resullerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin duracağı [kıyamet] gününde mutlaka yardım ederiz.” Şöyle de denilmiştir:
(مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ) إِلَّا أَنْ يَتُوبَ. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ (وَلا يَجِدْ لَهُ) بِالْجَزْمِ عَطْفًا عَلَى (يُجْزَ بِهِ). وَرَوَى ابْنُ بَكَّارٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ (وَلَا يَجِدْ) بِالرَّفْعِ اسْتِئْنَافًا. فَإِنْ حُمِلَتِ الْآيَةُ عَلَى الْكَافِرِ فَلَيْسَ لَهُ غَدًا وَلِيٌّ وَلَا نَصِيرٌ. وَإِنْ حُمِلَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِ فَلَيْسَ [لَهُ] وَلِيٌّ وَلَا نَصِيرٌ دُونَ الله.
{ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”; meğerki tövbe etmiş olsun. Çoğunluğun kıraatinde { وَلا يَجِدْ لَهُ } kelimesi { يُجْزَ بِهِ } üzerine atıfla meczûmdur. İbn Bekkâr ise İbn Âmir'den { وَلَا يَجِدُ } kelimesini istînâf olarak merfû okuduğunu rivayet etmiştir. Şayet âyet kâfire hamletilirse yarın onun için hiçbir dost ve yardımcı yoktur. Şayet mümine hamletilirse Allah'tan başka [onun] hiçbir dostu ve yardımcısı yoktur.
[سورة النساء (٤): آية ١٢٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 124]
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤)
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا } “Erkek olsun, kadın olsun her kim mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar.” (124)
شَرَطَ الْإِيمَانَ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَدْلَوْا بِخِدْمَةِ الْكَعْبَةِ وَإِطْعَامِ الْحَجِيجِ وَقَرْيِ الْأَضْيَافِ، وَأَهْلِ الْكِتَابِ بِسَبْقِهِمْ، وَقَوْلِهِمْ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْأَعْمَالَ الْحَسَنَةَ لَا تُقْبَلُ مِنْ غَيْرِ إِيمَانٍ. وَقَرَأَ (يُدْخَلُونَ الْجَنَّةَ) الشَّيْخَانِ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ (بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ) عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْخَاءِ، يَعْنِي يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِأَعْمَالِهِمْ. وَقَدْ مَضَى ذِكْرُ النَّقِيرِ وَهِيَ النُّكْتَةُ في ظهر النواة.
İmanı şart koşmuştur; çünkü müşrikler Kâbe'ye hizmet etmekle, hacıları doyurmakla ve misafir ağırlamakla; Ehl-i kitap ise öncelikleriyle ve 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' sözleriyle övünmekteydiler. Yüce Allah ise güzel amellerin iman olmadan kabul edilmeyeceğini beyan buyurdu. İki şeyh Ebû Amr ve İbn Kesîr, meçhul fiil kalıbında ye harfinin dammesi ve hâ harfinin fethasıyla { يُدْخَلُونَ الْجَنَّةَ } “Cennete girdirilirler” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise ye harfinin fethası ve hâ harfinin dammesiyle [yedhulûne] okumuşlardır; yani amelleri sebebiyle cennete girerler. en-Nakîr (النَّقِير) kelimesinin açıklaması daha önce geçmişti; o da hurma çekirdeğinin sırtındaki çukurdur (zerre/çentik).
[سورة النساء (٤): آية ١٢٥]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 125]