Binûn

[Nisâ Suresi Tefsiri] — 12. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥)

{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً } “İyilik yapan biri olarak yüzünü (özünü) Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir? Allah, İbrâhim'i dost (halîl) edinmiştir.” (125)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً) فَضَّلَ دِينَ الْإِسْلَامِ عَلَى سَائِرِ الْأَدْيَانِ وَ (أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ) مَعْنَاهُ أَخْلَصَ دِينَهُ لِلَّهِ وَخَضَعَ لَهُ وَتَوَجَّهَ إِلَيْهِ بِالْعِبَادَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ ﵁. وَانْتَصَبَ (دِيناً) عَلَى الْبَيَانِ. (وَهُوَ مُحْسِنٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ مُوَحِّدٌ فَلَا يَدْخُلُ فِيهِ أَهْلُ الْكِتَابِ، لِأَنَّهُمْ تَرَكُوا الْإِيمَانَ بِمُحَمَّدٍ ﵇. وَالْمِلَّةُ الدِّينُ، وَالْحَنِيفُ الْمُسْلِمُ وَقَدْ تَقَدَّمَ.

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “İyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir?” buyruğu ile İslâm dini diğer bütün dinlerden üstün tutulmuştur. { أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Yüzünü Allah'a teslim eden” ifadesinin anlamı; dinini Allah için ihlaslı kılan, O'na boyun eğen ve ibadetle O'na yönelen kimsedir. İbn Abbâs: «[Bununla] Ebû Bekir es-Sıddîk'ı radıyallâhu anh kastetmiştir» demiştir. (دِيناً) kelimesi beyân (temyiz) olarak mansub kılınmıştır. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “İyilik yapan biri olarak” ifadesi, hâl konumunda mübteda ve haberdir; yani muvahhid (Allah'ı birleyen) kimsedir. Dolayısıyla Ehl-i kitap buna dahil olmaz; zira onlar Muhammed'e aleyhisselâm imanı terk etmişlerdir. Millet (الْمِلَّةُ), din demektir. Hanîf (الْحَنِيفُ) ise Müslüman demektir ve [bunun açıklaması] daha önce geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا) قَالَ ثَعْلَبٌ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْخَلِيلُ خَلِيلًا لِأَنَّ مَحَبَّتَهُ تَتَخَلَّلُ الْقَلْبَ فَلَا تَدَعُ فِيهِ خَلَلًا إِلَّا مَلَأَتْهُ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ بَشَّارٍ:

Yüce Allah'ın: { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } “Allah, İbrâhim'i dost (halîl) edinmiştir” buyruğu hakkında Sa‘leb şöyle demiştir: «Halîl'e (dosta) halîl denmesinin sebebi, onun sevgisinin kalbin aralıklarına (hücrelerine) nüfuz edip orada doldurmadık hiçbir boşluk bırakmamasıdır.» Ve Beşşâr'ın şu beytini okumuştur:

قَدْ تَخَلَّلْتَ مَسْلَكَ الرُّوحِ مِنِّي ... وَبِهِ سُمِّيَ الْخَلِيلُ خَلِيلًا

Benden ruhun geçtiği yollara nüfuz ettin (tahallül ettin) ... İşte bu yüzden halîl'e (dosta) halîl denmiştir.

وَخَلِيلٌ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ كَالْعَلِيمِ بِمَعْنَى الْعَالِمِ. وَقِيلَ: هُوَ [بِمَعْنَى] الْمَفْعُولِ كَالْحَبِيبِ بِمَعْنَى الْمَحْبُوبِ، وَإِبْرَاهِيمُ كَانَ مُحِبًّا لِلَّهِ وَكَانَ مَحْبُوبًا [لِلَّهِ]. وَقِيلَ: الْخَلِيلُ مِنَ الِاخْتِصَاصِ فَاللَّهُ ﷿ أَعْلَمُ اخْتَصَّ إِبْرَاهِيمَ فِي وَقْتِهِ لِلرِّسَالَةِ. وَاخْتَارَ هَذَا النَّحَّاسُ قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ (وَقَدِ اتَّخَذَ اللَّهُ صَاحِبَكُمْ خَلِيلًا) يَعْنِي نَفْسَهُ. وَقَالَ ﷺ: (لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلًا لَاتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلًا) أَيْ لَوْ كُنْتُ مُخْتَصًّا أَحَدًا بِشَيْءٍ لَاخْتَصَصْتُ أَبَا بَكْرٍ. ﵁. وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى مَنْ زَعَمَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اخْتَصَّ بَعْضَ أَصْحَابِهِ بِشَيْءٍ مِنَ الدِّينِ. وَقِيلَ: الْخَلِيلُ الْمُحْتَاجُ، فَإِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ اللَّهِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ فَقِيرٌ مُحْتَاجٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، كَأَنَّهُ الَّذِي بِهِ الِاخْتِلَالُ. وَقَالَ زُهَيْرٌ يَمْدَحُ هَرِمَ بْنَ سِنَانٍ:

Halîl (خَلِيلٌ), el-Alîm'in el-Âlim anlamında olması gibi fâil (etken) anlamında faîl veznindedir. el-Habîb'in el-Mahbûb anlamında olması gibi mef'ûl (edilgen) [anlamında] olduğu da söylenmiştir; İbrâhim hem Allah'ı seven biriydi hem de [Allah tarafından] sevilen biriydi. Halîl'in 'ihtisas'tan (özel olarak seçilmekten) geldiği de söylenmiştir; nitekim aziz ve celil olan Allah, kendi vaktinde risâlet için İbrâhim'i özel olarak seçmiştir. en-Nehhâs bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Bunun delili, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah arkadaşınızı halîl (dost) edinmiştir» -yani kendisini kastetmektedir- buyruğudur. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eğer bir halîl edinecek olsaydım Ebû Bekir'i halîl edinirdim» buyurmuştur; yani bir kimseyi herhangi bir hususla özel kılacak olsaydım, Ebû Bekir radıyallâhu anh'ı özel kılardım. Bunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinden bir şeyi ashabından bazılarına özel kıldığını iddia edenlere bir reddiye vardır. Halîl'in 'muhtaç olan' anlamına geldiği de söylenmiştir; dolayısıyla İbrâhim'in 'Halîlullah' olması, onun Yüce Allah'a fakir ve muhtaç olması anlamındadır, sanki onda bir ihtiyaç ve darlık (ihtilâl) varmış gibi. Züheyr, Herim b. Sinân'ı överken şöyle demiştir:

وَإِنْ أَتَاهُ خَلِيلٌ يَوْمَ مَسْغَبَةٍ ... يَقُولُ لا غالب ما لي وَلَا حَرِمُ

Bir kıtlık gününde ona bir halîl (muhtaç/dost) gelse ... 'Malım elden çıkmış değildir ve haram/yasak da kılınmamıştır' der.

أَيْ لَا مَمْنُوعٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَعْنَى الْخَلِيلِ: الَّذِي لَيْسَ فِي مَحَبَّتِهِ خَلَلٌ، فَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ سُمِّيَ خَلِيلًا لِلَّهِ بِأَنَّهُ الَّذِي أَحَبَّهُ وَاصْطَفَاهُ مَحَبَّةً تَامَّةً. وَجَائِزٌ أَنْ يُسَمَّى خَلِيلَ اللَّهِ أَيْ فَقِيرًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ لَمْ يَجْعَلْ فَقْرَهُ وَلَا فَاقَتَهُ إِلَّا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مُخْلِصًا فِي ذَلِكَ. وَالِاخْتِلَالُ الْفَقْرُ، فَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا رُمِيَ بِالْمَنْجَنِيقِ وَصَارَ فِي الْهَوَاءِ أَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ: أَلَكَ حَاجَةٌ؟ قَالَ: أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا. فَخَلَّةُ اللَّهِ تَعَالَى لِإِبْرَاهِيمَ نُصْرَتُهُ إِيَّاهُ. وَقِيلَ: سُمِّيَ بِذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّهُ مَضَى إِلَى خَلِيلٍ لَهُ بِمِصْرَ، وَقِيلَ: بِالْمَوْصِلِ لِيَمْتَارَ مِنْ عِنْدِهِ طَعَامًا فَلَمْ يَجِدْ صَاحِبَهُ، فَمَلَأَ غَرَائِرَهُ رَمْلًا وَرَاحَ بِهِ إِلَى أَهْلِهِ فَحَطَّهُ وَنَامَ، فَفَتَحَهُ أَهْلُهُ فَوَجَدُوهُ دَقِيقًا فَصَنَعُوا لَهُ مِنْهُ، فَلَمَّا قَدَّمُوهُ إِلَيْهِ قَالَ: مِنْ أَيْنَ لَكُمْ هَذَا؟ قَالُوا: مِنَ الَّذِي جِئْتَ بِهِ مِنْ عِنْدِ خَلِيلِكَ الْمِصْرِيِّ، فَقَالَ: هُوَ مِنْ عِنْدِ خَلِيلِي، يَعْنِي اللَّهَ تَعَالَى، فَسُمِّيَ خَلِيلَ اللَّهِ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ أَضَافَ رُؤَسَاءَ الْكُفَّارِ وَأَهْدَى لَهُمْ هَدَايَا وَأَحْسَنَ إِلَيْهِمْ فَقَالُوا لَهُ: مَا حَاجَتُكَ؟ قال: حاجتي أن تسجدوا

Yani menedilmiş/yasaklanmış değildir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Halîl'in anlamı; sevgisinde hiçbir kusur ve noksanlık (halel) bulunmayan kimsedir. Dolayısıyla onun, Allah'ın kendisini tam bir sevgiyle sevip seçtiği kimse olması sebebiyle 'Allah'ın halîli' diye isimlendirilmiş olması câizdir. Yine onun, fakirliğini ve ihtiyacını bu hususta ihlaslı olarak yalnızca Yüce Allah'a arzettiği için 'Yüce Allah'a muhtaç olan' anlamında Allah'ın halîli diye isimlendirilmiş olması da câizdir. Zira 'ihtilâl' (اِخْتِلَال) fakirlik/ihtiyaç demektir. Nitekim rivayet edildiğine göre o mancınıkla [ateşe] atılıp havada bulunduğu sırada Cebrâîl aleyhisselâm ona gelerek: «Bir ihtiyacın var mı?» dedi. O da: «Sana ise, hayır!» dedi. Yüce Allah'ın İbrâhim'e olan hulleti (dostluğu ve yardımı), ona nusret vermesidir. Şöyle de denilmiştir: O, erzak temin etmek üzere Mısır'daki -Musul'da olduğu da söylenmiştir- bir dostuna gittiğinde o dostunu bulamadı; bunun üzerine çuvallarını kumla doldurup ailesinin yanına getirdi, çuvalları bırakıp uyudu. Ailesi çuvalları açtığında unla dolu olduğunu gördü ve ondan kendisine [yemek] yaptılar. Yemeği önüne koyduklarında: «Bu size nereden geldi?» dedi. Onlar da: «Mısırlı dostunun yanından getirdiğin şeyden» dediler. Bunun üzerine: «O, Dostumun -yani Yüce Allah'ın- katındandır» dedi ve bu sebeple 'Halîlullâh' (Allah'ın dostu) diye isimlendirildi. Yine şöyle denilmiştir: O, kâfirlerin ileri gelenlerini misafir etti, onlara hediyeler verip ihsanda bulundu. Bunun üzerine onlar kendisine: «İhtiyacın/talebin nedir?» dediler. O da: «Talebim, [Allah'a] bir secde etmenizdir» dedi.

سَجْدَةً، فَسَجَدُوا فَدَعَا اللَّهَ تَعَالَى وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ مَا أَمْكَنَنِي فَافْعَلِ اللَّهُمَّ مَا أَنْتَ أَهْلٌ لِذَلِكَ، فَوَفَّقَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْإِسْلَامِ فَاتَّخَذَهُ اللَّهُ خَلِيلًا لِذَلِكَ. وَيُقَالُ: لَمَّا دَخَلَتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ بِشَبَهِ الْآدَمِيِّينَ وَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ فَلَمْ يَأْكُلُوا مِنْهُ وَقَالُوا: إِنَّا لَا نَأْكُلُ شَيْئًا بِغَيْرِ ثَمَنٍ فَقَالَ لَهُمْ: أَعْطُوا ثَمَنَهُ وَكُلُوا، قَالُوا: وَمَا ثَمَنُهُ؟ قَالَ: أَنْ تَقُولُوا فِي أَوَّلِهِ بِاسْمِ اللَّهِ وَفِي آخِرِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَقَالُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ: حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ يَتَّخِذَهُ خَلِيلًا، فَاتَّخَذَهُ اللَّهُ خَلِيلًا. وروى جابر ابن عَبْدِ اللَّهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا لِإِطْعَامِهِ الطَّعَامَ وَإِفْشَائِهِ السَّلَامَ وَصَلَاتِهِ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ (. وَرَوَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:) يَا جِبْرِيلُ لِمَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا (؟ قَالَ: لِإِطْعَامِهِ الطَّعَامَ يَا مُحَمَّدُ. وَقِيلَ: مَعْنَى الْخَلِيلِ الَّذِي يُوَالِي فِي اللَّهِ وَيُعَادِي فِي اللَّهِ. وَالْخُلَّةُ بَيْنَ الْآدَمِيِّينَ الصَّدَاقَةُ، مُشْتَقَّةٌ مِنْ تَخَلُّلِ الْأُسَرَارِ بَيْنَ الْمُتَخَالِّينَ. وَقِيلَ: هِيَ مِنَ الْخَلَّةِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَلِيلَيْنِ يَسُدُّ خَلَّةَ صَاحِبِهِ. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (الرَّجُلُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ مَنْ يُخَالِلْ). وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:

Bir secde yaptılar; bunun üzerine Yüce Allah'a dua edip şöyle dedi: «Allahım, ben gücümün yettiğini yaptım; Allahım, Sen de Şanına yaraşanı yap!» Yüce Allah da onları İslâm'a muvaffak kıldı ve bu sebeple Allah onu halîl (dost) edindi. Yine şöyle denilir: Melekler insan sûretinde onun yanına girdiğinde, o semiz bir buzağı getirdi. Fakat onlar ondan yemediler ve: «Biz karşılığını ödemeden hiçbir şey yemeyiz» dediler. O da onlara: «Karşılığını verin ve yiyin» dedi. «Karşılığı nedir?» dediler. O da: «Başında 'Bismillah', sonunda ise 'Elhamdülillâh' demenizdir» dedi. Bunun üzerine melekler kendi aralarında: «Allah'ın onu halîl edinmesi hakikaten O'nun şanına layıktır» dediler; böylece Allah onu halîl edindi. Câbir b. Abdillâh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah İbrâhim'i; yemek yedirmesi, selâmı yayması ve insanlar uykudayken gece namaz kılması sebebiyle halîl edinmiştir.» Abdullâh b. Amr b. el-Âs da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Ey Cibrîl! Allah İbrâhim'i niçin halîl edindi?» Cibrîl: «Yemek yedirmesi sebebiyle ey Muhammed!» dedi. Halîl'in anlamının, 'Allah için dostluk kuran ve Allah için düşmanlık besleyen kimse' olduğu da söylenmiştir. İnsanlar arasındaki hullet (dostluk) samimi arkadaşlıktır; iki dost arasındaki sırların birbirine nüfuz etmesinden (tahallülünden) türetilmiştir. İki dosttan her birinin arkadaşının ihtiyacını (halletini) gidermesinden türediği de söylenmiştir. Ebû Dâvûd'un Musannef'inde Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kişi dostunun dini üzeredir; bu yüzden her biriniz kiminle dostluk kurduğuna iyi baksın.» Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:

مَنْ لَمْ تَكُنْ فِي اللَّهِ خُلَّتُهُ ... فَخَلِيلُهُ مِنْهُ عَلَى خَطَرِ

Dostluğu Allah için olmayanın ... Dostu kendisi açısından tehlikededir.

آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِذَا مَا كُنْتَ مُتَّخِذًا خَلِيلًا ... فَلَا تَثِقَنْ بِكُلِّ أَخِي إِخَاءِ

Bir dost edineceğin vakit ... Kardeşlik taslayan herkese güvenme.

فَإِنْ خُيِّرْتَ بَيْنَهُمُ فَأَلْصِقْ ... بِأَهْلِ الْعَقْلِ مِنْهُمْ وَالْحَيَاءِ

Aralarında bir seçim yapacak olursan ... Akıl ve hayâ sahiplerine sımsıkı bağlan.

فَإِنَّ الْعَقْلَ لَيْسَ لَهُ إِذَا مَا ... تَفَاضَلَتِ الْفَضَائِلُ مِنْ كِفَاءِ

Çünkü erdemler birbiriyle yarışacak olduğunda ... Aklın bir dengi bulunmaz.

وَقَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ ﵁:

Hassân b. Sâbit radıyallâhu anh da şöyle demiştir:

أَخِلَّاءُ الرِّجَالِ هُمُ كَثِيرٌ ... وَلَكِنْ فِي الْبَلَاءِ هُمُ قَلِيلُ

İnsanların dostları pek çoktur ... Fakat sıkıntı anında pek azdırlar.

فَلَا تَغْرُرْكَ خُلَّةُ مَنْ تُؤَاخِي ... فَمَا لَكَ عِنْدَ نَائِبَةٍ خَلِيلُ

Kardeşlik kurduğun kimsenin dostluğu seni aldatmasın ... Başına bir felaket geldiğinde yanında hiçbir dost bulamazsın.

وَكُلُّ أَخٍ يَقُولُ أَنَا وَفِيٌّ ... وَلَكِنْ لَيْسَ يَفْعَلُ مَا يَقُولُ

Her kardeş 'Ben vefakârım' der ... Fakat dediğini yapmaz.

سِوَى خِلٍّ لَهُ حَسَبٌ وَدِينٌ ... فَذَاكَ لِمَا يَقُولُ هُوَ الفعول

Soylu ve dindar olan dost müstesna ... İşte o, söylediğini bihakkın yapandır.

[سورة النساء (٤): آية ١٢٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 126]

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦)

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Allah her şeyi çepeçevre kuşatandır.” (126)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) أَيْ مِلْكًا وَاخْتِرَاعًا. وَالْمَعْنَى إِنَّهُ اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا بِحُسْنِ طَاعَتِهِ لَا لِحَاجَتِهِ إِلَى مُخَالَّتِهِ وَلَا لِلتَّكْثِيرِ بِهِ وَالِاعْتِضَادِ، وَكَيْفَ وَلَهُ مَا في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ؟ وَإِنَّمَا أَكْرَمَهُ لِامْتِثَالِهِ لِأَمْرِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً) أي أحاط علمه بكل الأشياء.

Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” buyruğu, mülk ve yaratma bakımından demektir. Anlamı şudur: O, İbrâhim'i dostluğuna ihtiyaç duyduğu için veya onunla çoğalıp güç kazanmak için değil, güzel itaati sebebiyle dost edinmiştir. Nasıl öyle olmasın ki, göklerde ve yerde ne varsa zaten O'nundur? O, İbrâhim'i ancak emrine boyun eğmesi sebebiyle onurlandırmıştır. Yüce Allah'ın: { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Allah her şeyi çepeçevre kuşatandır” buyruğu; yani O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır demektir.

[سورة النساء (٤): آية ١٢٧]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 127]

وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧)

{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: 'Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor; kitapta size okunanlar da kendilerine yazılmış olan (miras)ı vermediğiniz ve kendileriyle nikâhlanmak istediğiniz yetim kadınlar, güçsüz bırakılmış çocuklar ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hakkında (size hükmü bildiriyor).' Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” (127)

نَزَلَتْ بِسَبَبِ سُؤَالِ قَوْمٍ مِنَ الصَّحَابَةِ عَنْ أَمْرِ النِّسَاءِ وَأَحْكَامِهِنَّ فِي الْمِيرَاثِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، فَأَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﵇ أَنْ يَقُولَ [لَهُمُ]: اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ، أَيْ يُبَيِّنُ لَكُمْ حُكْمَ مَا سَأَلْتُمْ عَنْهُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ رُجُوعٌ إِلَى مَا افْتُتِحَتْ بِهِ السُّورَةُ مِنْ أَمْرِ النِّسَاءِ، وَكَانَ قَدْ بَقِيَتْ لَهُمْ أَحْكَامٌ لَمْ يَعْرِفُوهَا فَسَأَلُوا فَقِيلَ لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ. رَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُسْأَلُ فَلَا يُجِيبُ حَتَّى يَنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ، وَذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ (وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ). (وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى). و (يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ). (وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ) (مَا) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، عَطْفٌ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْمَعْنَى: وَالْقُرْآنُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ، وَهُوَ قوله: (فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ) وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ) أَيْ وَتَرْغَبُونَ عَنْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ، ثُمَّ حُذِفَتْ (عَنْ).

Bu âyet, sahâbîlerden bir grubun kadınların durumu, miras ve diğer hususlardaki hükümleri hakkında soru sormaları sebebiyle inmiştir. Bunun üzerine Allah, Peygamberi'ne (aleyhisselâm) onlara şöyle demesini emretmiştir: { اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “Allah onlar hakkında size fetva veriyor/hükmü açıklıyor”, yani hakkında soru sorduğunuz şeyin hükmünü size açıklıyor. Bu âyet, sûrenin başında ele alınan kadınlarla ilgili konulara bir dönüştür. Sahâbîlerin henüz bilmediği bazı hükümler kalmıştı; bunun üzerine sordular ve kendilerine: “Şüphesiz Allah onlar hakkında size fetva veriyor” denildi. Eşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e soru sorulur, o da kendisine vahiy inene kadar cevap vermezdi. Bu durum Allah'ın Kitâbı'nda [şöyle yer alır]: { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: 'Allah onlar hakkında size fetva veriyor...'”, { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Sana yetimleri soruyorlar...”, { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar...” ve { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } “Sana dağlar hakkında soruyorlar...” Yüce Allah'ın: { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “ve Kitap'ta size okunanlar da...” buyruğundaki { ما } (mâ) lafzı, ref mahalinde olup Yüce Allah'ın ismine [lâfza-i celâle] matuftur. Mânası şöyledir: “Kur'ân da onlar hakkında size hükmü bildiriyor”; bu da O'nun: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “beğendiğiniz kadınlardan nikâhlayın” buyruğudur ki bu daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } buyruğu; “onlarla nikâhlanmaktan yüz çevirirsiniz / kaçınırsınız” mânasında olup akabinde { عَنْ } (an) harf-i cerri hazfedilmiştir.

وَقِيلَ: وَتَرْغَبُونَ فِي أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ ثُمَّ حُذِفَتْ (فِي). قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: وَيُرْغَبُ في نكاحها وإذا كَانَتْ كَثِيرَةَ الْمَالِ. وَحَدِيثُ عَائِشَةَ يُقَوِّي حَذْفَ (عَنْ) فَإِنَّ فِي حَدِيثِهَا: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ رَغْبَةَ أَحَدِكُمْ عَنْ يَتِيمَتِهِ الَّتِي تَكُونُ فِي حِجْرِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ، وَقَدْ تقدم أول السورة.

Buradaki ifadenin 'kendileriyle evlenmeye rağbet ettiğiniz' (rağibe fî) anlamında olduğu ve sonrasında { فِي } harf-i cerrinin hazfedildiği de söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid şöyle demiştir: Kadın çok mal sahibi olduğunda onunla nikâhlanmaya rağbet edilirdi. Âişe'nin hadisi ise { عَنْ } harf-i cerrinin hazfedilmiş olduğu görüşünü güçlendirmektedir; nitekim onun rivayetinde şöyle geçmektedir: «{ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } buyruğu; sizden birinin, velayeti altındaki yetim kızın malı ve güzelliği az olduğunda onunla evlenmekten yüz çevirmesi gibidir.» Bu husus sûrenin başında geçmişti.

[سورة النساء (٤): آية ١٢٨]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 128]

وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨)

{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden yahut yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler bencil tutkulara (cimriliğe) meyilli kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (128)

فيه سبع مسائل: الاولى- قوله تعالى: (وَإِنِ امْرَأَةٌ) رُفِعَ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ يُفَسِّرُهُ مَا بعده. و (خافَتْ) بِمَعْنَى تَوَقَّعَتْ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: [خَافَتْ [تَيَقَّنَتْ خَطَأٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى وَإِنِ امْرَأَةٌ. خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا دَوَامَ النُّشُوزِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْفَرْقُ بَيْنَ النُّشُوزِ وَالْإِعْرَاضِ أَنَّ النُّشُوزَ التَّبَاعُدُ، وَالْإِعْرَاضَ أَلَّا يُكَلِّمَهَا وَلَا يَأْنَسَ بِهَا. وَنَزَلَتِ الْآيَةُ بِسَبَبِ سَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَشِيتُ سَوْدَةَ أَنْ يُطَلِّقَهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: لَا تُطَلِّقْنِي وَأَمْسِكْنِي، وَاجْعَلْ يَوْمِي مِنْكَ لِعَائِشَةَ، فَفَعَلَ فَنَزَلَتْ: (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ) فَمَا اصْطَلَحَا عَلَيْهِ من شي فَهُوَ جَائِزٌ، قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ كَانَتْ تحته خولة ابنة مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ، فَكَرِهَ مِنْ أَمْرِهَا إِمَّا كِبَرًا وَإِمَّا غَيْرَهُ، فَأَرَادَ أَنْ يُطَلِّقَهَا فَقَالَتْ: لَا تُطَلِّقْنِي وَاقْسِمْ لِي مَا شِئْتَ، فَجَرَتِ السنة بذلك ونزلت (وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً). وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ (وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً) قَالَتِ: الرَّجُلُ تَكُونُ عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ لَيْسَ بِمُسْتَكْثِرٍ مِنْهَا يُرِيدُ أَنْ يُفَارِقَهَا فَتَقُولُ: أَجْعَلُكَ مِنْ شَأْنِي فِي حِلٍّ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآية. وقراءة العامة (أن يصالحا).

Burada yedi mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَإِنِ امْرَأَةٌ } “Eğer bir kadın...” buyruğundaki [imraetün kelimesi], sonrasının açıkladığı gizli bir fiil sebebiyle merfû kılınmıştır. { خافَتْ } kelimesi "bekledi, endişe etti" manasındadır. [Âyetteki] 'hâfet' [ خَافَتْ ] kelimesinin "kesin olarak bildi" manasına geldiğini söyleyen kimsenin sözü hatalıdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Manası; 'Eğer bir kadın kocasından geçimsizliğin devam etmesinden endişelenirse...' şeklindedir." en-Nehhâs ise şöyle demiştir: "Nüşûz (geçimsizlik) ile i'râd (yüz çevirme) arasındaki fark şudur: Nüşûz uzaklaşmak, i'râd ise kadınla konuşmamak ve onunla yakınlık kurmamaktır." Bu âyet Sevde bint Zem'a sebebiyle inmiştir. Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Sevde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini boşamasından endişe etti ve: 'Beni boşama, nikâhında tut; benim [nöbet] günümü de Âişe'ye ver' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de öyle yaptı ve bunun üzerine: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır” âyeti indi. Dolayısıyla üzerinde anlaştıkları her türlü şey caizdir.» [Tirmizî] dedi ki: "Bu, hasen-garîb bir hadistir." İbn Uyeyne'nin ez-Zührî'den, onun da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre Râfi' b. Hadîc'in nikâhı altında Muhammed b. Mesleme'nin kızı Havle vardı. Râfi', kadının ya yaşlılığından ya da başka bir sebepten ötürü durumundan hoşlanmadı ve onu boşamak istedi. Kadın: "Beni boşama, benim için [gece taksimatından] dilediğin kadar pay ayır" dedi. Sünnet bu şekilde cereyan etti ve: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden yahut yüz çevirmesinden endişe ederse...” âyeti indi. Buhârî'nin Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden yahut yüz çevirmesinden endişe ederse...” âyeti hakkında şöyle demiştir: «Bu, yanında bulunan kadına fazla rağbet etmeyip onu boşamak isteyen, kadının da: 'Benimle ilgili haklarından seni muaf tutuyorum' dediği erkektir. İşte bu âyet bunun üzerine inmiştir.» Cumhurun kıraati { أَنْ يُصَالِحَا } şeklindedir.

وَقَرَأَ أَكْثَرُ الْكُوفِيِّينَ (أَنْ يُصْلِحا). وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَعُثْمَانُ الْبَتِّيُّ (أَنْ يَصَّلِحَا) وَالْمَعْنَى يَصْطَلِحَا ثُمَّ أُدْغِمَ. الثَّانِيةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْفِقْهِ الرَّدُّ عَلَى الرُّعْنِ الْجُهَّالِ الَّذِينَ يَرَوْنَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَخَذَ شَبَابَ الْمَرْأَةِ وَأَسَنَّتْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَبَدَّلَ بِهَا. قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ: إِنَّ سَوْدَةَ بِنْتَ زَمْعَةَ لَمَّا أَسَنَّتْ أَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُطَلِّقَهَا، فَآثَرَتِ الْكَوْنَ مَعَهُ، فَقَالَتْ لَهُ: أَمْسِكْنِي وَاجْعَلْ يَوْمِي لِعَائِشَةَ، فَفَعَلَ ﷺ، وَمَاتَتْ وَهِيَ مِنْ أَزْوَاجِهِ. قُلْتُ: وَكَذَلِكَ فَعَلَتْ بِنْتُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ، رَوَى مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَّهُ تَزَوَّجَ بِنْتَ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ الْأَنْصَارِيَّةَ، فَكَانَتْ عِنْدَهُ حَتَّى كَبِرَتْ، فَتَزَوَّجَ عَلَيْهَا فَتَاةً شَابَّةً، فَآثَرَ الشَّابَّةَ عَلَيْهَا، فَنَاشَدَتْهُ الطَّلَاقَ، فَطَلَّقَهَا وَاحِدَةً، ثُمَّ أَهْمَلَهَا حَتَّى إِذَا كَانَتْ تَحِلُّ رَاجَعَهَا، ثُمَّ عَادَ فَآثَرَ الشَّابَّةَ عَلَيْهَا فَنَاشَدَتْهُ الطَّلَاقَ فَطَلَّقَهَا وَاحِدَةً، ثُمَّ رَاجَعَهَا فَآثَرَ الشَّابَّةَ عَلَيْهَا فَنَاشَدَتْهُ الطَّلَاقَ فَقَالَ: [مَا شِئْتِ [إِنَّمَا بَقِيَتْ وَاحِدَةٌ، فَإِنْ شِئْتِ اسْتَقْرَرْتِ عَلَى مَا تَرَيْنَ مِنَ الْأَثَرَةِ، وَإِنْ شِئْتِ فَارَقْتُكِ. قَالَتْ: بَلْ أَسْتَقِرُّ عَلَى الْأَثَرَةِ. فَأَمْسَكَهَا عَلَى ذَلِكَ، وَلَمْ يَرَ رَافِعٌ عَلَيْهِ إِثْمًا حِينَ قَرَّتْ عِنْدَهُ عَلَى الْأَثَرَةِ. رَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِلَفْظِهِ وَمَعْنَاهُ وَزَادَ: فَذَلِكَ الصُّلْحُ الَّذِي بَلَغَنَا أَنَّهُ نَزَلَ فِيهِ (وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ). قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: قَوْلُهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ: (فَآثَرَ الشَّابَّةَ عَلَيْهَا) يُرِيدُ فِي الْمَيْلِ بِنَفْسِهِ إِلَيْهَا وَالنَّشَاطِ لَهَا، لَا أَنَّهُ آثَرَهَا عَلَيْهَا فِي مَطْعَمٍ وَمَلْبَسٍ وَمَبِيتٍ، لِأَنَّ هَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُظَنَّ بِمِثْلِ رَافِعٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حرب عن خالد ابن عَرْعَرَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: هِيَ الْمَرْأَةُ تَكُونُ عِنْدَ الرَّجُلِ فَتَنْبُو عَيْنَاهُ عَنْهَا مِنْ دَمَامَتِهَا أَوْ فَقْرِهَا أَوْ كِبَرِهَا أَوْ سُوءِ خُلُقِهَا وَتَكْرَهُ فِرَاقَهُ، فَإِنْ وَضَعَتْ لَهُ مِنْ مَهْرِهَا شَيْئًا حَلَّ لَهُ] أَنْ يَأْخُذَ [وَإِنْ جَعَلَتْ لَهُ مِنْ أَيَّامِهَا فَلَا حَرَجَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: لَا بَأْسَ أَنْ يَنْقُصَهَا مِنْ حَقِّهَا إِذَا تَزَوَّجَ مَنْ هِيَ أَشَبُّ مِنْهَا وَأَعْجَبُ إِلَيْهِ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: هُوَ الرَّجُلُ تَكُونُ تَحْتَهُ الْمَرْأَةُ الْكَبِيرَةُ فَيَتَزَوَّجُ عَلَيْهَا الشَّابَّةَ، فَيَقُولُ لِهَذِهِ الْكَبِيرَةِ:

Kûfelilerin çoğu { أَنْ يُصْلِحا } şeklinde okumuştur. el-Cahderî ve Osmân el-Bettî ise { أَنْ يَصَّلِحَا } şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı 'yas-talihâ' olup sonra idgam yapılmıştır. İkinci Mesele: Bu âyette fıkıh açısından; bir erkeğin, kadının gençliğini tüketip kadın yaşlanınca onun yerine başkasını almasının (veya onu boşamasının) uygun olmadığını düşünen ahmak cahillere bir reddiye vardır. İbn Ebî Müleyke şöyle demiştir: Sevde bint Zem'a yaşlanınca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu boşamak istedi. O ise Peygamber'in yanında kalmayı tercih edip ona şöyle dedi: “Beni nikâhında tut ve benim günümü Âişe'ye ver.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle yaptı ve Sevde onun zevcelerinden biri olarak vefat etti. Derim ki: Muhammed b. Mesleme'nin kızı da böyle yapmıştır. Mâlik'in İbn Şihâb'dan, onun da Râfi' b. Hadîc'den rivayet ettiğine göre Râfi', Muhammed b. Mesleme el-Ensâriyye'nin kızıyla evlenmişti. Kadın yaşlanıncaya kadar yanında kaldı. Sonra onun üzerine genç bir kızla evlendi ve genci ona tercih etti. Kadın ondan boşanmayı talep etti, o da onu bir talakla boşadı. Sonra iddeti bitmek üzereyken kadını terk etmeyip ona geri döndü. Sonra tekrar genç kadını ona tercih etti. Kadın yine boşanmayı talep edince onu bir talakla [daha] boşadı. Sonra ona yine döndü ve genç kadını ona tercih etti. Kadın yine boşanmayı talep edince [Râfi'] şöyle dedi: “[Nasıl istersen], geriye sadece tek bir [talak hakkı] kaldı. İstersen gördüğün bu tercihe/tarafgirliğe razı olup [yanımda] kalırsın, istersen senden ayrılırım.” Kadın: “Bilakis bu tercihe razı olup kalırım” dedi. Râfi' de onu bu şartla yanında tuttu ve kadın bu tercihe razı olup yanında kaldığı için kendisine bir günah terettüp ettiğini görmedi. Bunu Ma'mer, ez-Zührî'den aynı lafız ve anlamla rivayet etmiş ve şu fazlalığı eklemiştir: “İşte bize ulaştığına göre: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden yahut yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır” âyetinin hakkında indiği sulh budur.” Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: Allahu a'lem, onun “genci ona tercih etti” sözü; gönül meyli ve istek duyma hususundadır; yoksa yeme, giyim ve geceleme hususunda onu diğerine tercih etmiş değildir. Zira Râfi' gibi birisi hakkında böyle bir şey zannedilemez. Doğrusunu Allah bilir. Ebû Bekr b. Ebî Şeybe zikredip şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk b. Harb'den, o Hâlid b. Ar'ara'dan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre bir adam ona bu âyeti sordu. O da şöyle dedi: “Bu, bir erkeğin nikâhında bulunan ve çirkinliğinden, fakirliğinden, yaşlılığından yahut kötü ahlakından ötürü erkeğin gözünün kendisinden kaçındığı, kadının ise ondan ayrılmayı kerih gördüğü durumdur. Şayet kadın mehirden kocasına bir şey bağışlarsa, [kocanın bunu alması] helal olur. Eğer günlerinden kocasına devrederse bunda da bir sakınca yoktur.” Dahhâk şöyle demiştir: Erkek, kendisinden daha genç ve daha çok hoşuna giden biriyle evlendiğinde, önceki kadının hakkından eksiltmesinde bir beis yoktur. Mukâtil b. Hayyân da şöyle demiştir: “Bu, nikâhı altında yaşlı bir kadın olup da üzerine genç bir kadınla evlenen ve bu yaşlı kadına şöyle diyen kimsedir:”

أُعْطِيكِ مِنْ مَالِي عَلَى أَنْ أَقْسِمَ لِهَذِهِ الشَّابَّةِ أَكْثَرَ مِمَّا أَقْسِمُ لَكِ مِنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَتَرْضَى الْأُخْرَى بِمَا اصْطَلَحَا عَلَيْهِ، وَإِنْ أَبَتْ أَلَّا تَرْضَى فَعَلَيْهِ أَنْ يَعْدِلَ بَيْنَهُمَا فِي الْقَسْمِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَفِي هَذَا أَنَّ أَنْوَاعَ الصُّلْحِ كُلَّهَا مُبَاحَةٌ فِي هَذِهِ النَّازِلَةِ، بِأَنْ يُعْطِيَ الزَّوْجُ عَلَى أَنْ تَصْبِرَ هِيَ، أَوْ تُعْطِيَ هِيَ عَلَى أَنْ يُؤْثِرَ الزَّوْجُ، أَوْ عَلَى أَنْ يُؤْثِرَ وَيَتَمَسَّكَ بِالْعِصْمَةِ، أَوْ يَقَعَ الصُّلْحُ عَلَى الصَّبْرِ وَالْأَثَرَةِ مِنْ غَيْرِ عَطَاءٍ، فَهَذَا كُلُّهُ مُبَاحٌ. وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ تُصَالِحَ إِحْدَاهُنَّ صَاحِبَتَهَا عَنْ يَوْمِهَا بِشَيْءٍ تُعْطِيهَا، كَمَا فَعَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ غَضِبَ عَلَى صَفِيَّةَ، فَقَالَتْ لِعَائِشَةَ: أَصْلِحِي بَيْنِي وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَدْ وَهَبْتُ يَوْمِي لَكِ. ذَكَرَهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ فِي أَحْكَامِهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: وَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى صفية في شي، فَقَالَتْ لِي صَفِيَّةُ: هَلْ لَكِ أَنْ تُرْضِينَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِّي وَلَكِ يَوْمِي؟ قَالَتْ: فَلَبِسْتُ خِمَارًا كَانَ عِنْدِي مَصْبُوغًا بِزَعْفَرَانٍ وَنَضَحْتُهُ، ثُمَّ جِئْتُ فَجَلَسْتُ إِلَى جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (إِلَيْكِ عَنِّي فَإِنَّهُ لَيْسَ بِيَوْمِكِ). فَقُلْتُ: ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ، وَأَخْبَرْتُهُ الْخَبَرَ، فَرَضِيَ عَنْهَا. وَفِيهِ أَنَّ تَرْكَ التَّسْوِيَةِ بَيْنَ النِّسَاءِ وَتَفْضِيلِ بَعْضِهِنَّ عَلَى بَعْضٍ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِإِذْنِ الْمَفْضُولَةِ وَرِضَاهَا. الرَّابِعَةُ- قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ (يُصْلِحا). وَالْبَاقُونَ (أَنْ يَصَّالَحَا). الْجَحْدَرِيُّ (يَصَّلِحَا) فَمَنْ قَرَأَ (يَصَّالَحَا) فَوَجْهُهُ أَنَّ الْمَعْرُوفَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِذَا كَانَ بَيْنَ قَوْمٍ تَشَاجُرٌ أَنْ يُقَالَ: تَصَالَحَ الْقَوْمُ، وَلَا يُقَالُ: أَصْلَحَ الْقَوْمُ؟ وَلَوْ كَانَ أَصْلَحَ لَكَانَ مَصْدَرُهُ إِصْلَاحًا. وَمَنْ قَرَأَ (يُصْلِحا) فَقَدِ اسْتَعْمَلَ مِثْلَهُ فِي التَّشَاجُرِ وَالتَّنَازُعِ، كَمَا قَالَ (فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ). وَنُصِبَ قوله: (يُصْلِحا) عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ، وَهُوَ اسْمٌ مِثْلُ الْعَطَاءِ مِنْ أَعْطَيْتُ. فَأَصْلَحْتُ صُلْحًا مِثْلُ أَصْلَحْتُ أَمْرًا، وَكَذَلِكَ هُوَ مَفْعُولٌ أَيْضًا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ (يَصَّالَحَا) لِأَنَّ تَفَاعُلَ قَدْ جَاءَ مُتَعَدِّيًا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا حذفت زوائده. ومن قرأ (يصلحا)

[Kocanın:] «Gece ve gündüzden sana ayırdığım paydan daha fazlasını bu genç kadına ayırmam şartıyla sana malımdan vereyim» [demesi]; diğerinin de üzerinde anlaştıkları bu hususa razı olması hâlidir. Şayet kadın razı olmaktan kaçınırsa, [erkeğin] ikisi arasında taksimde adil davranması gerekir. Üçüncü Mesele: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu âyette, bu tür bir hadisede sulh çeşitlerinin hepsinin mubah olduğuna [delil vardır]. Şöyle ki: Kadının sabretmesi karşılığında kocanın vermesi veya kocanın [diğer kadını] tercih etmesi karşılığında kadının vermesi ya da [diğerini] tercih edip nikâh bağını sürdürmesi karşılığında [kadının vermesi] yahut da herhangi bir bedel olmaksızın sadece sabır ve tercihe dayalı olarak sulhun gerçekleşmesi; bunların tamamı mubahtır. Kadınlardan birinin, vereceği bir şey karşılığında gününü diğerine bırakarak onunla anlaşması da caizdir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları da böyle yapmıştır. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Safiyye'ye kızmıştı. [Safiyye] Âişe'ye: «Benimle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arasını düzelt, günümü sana hibe edeyim» dedi. Bunu İbn Huveyzimendâd, Ahkâm'ında Âişe'den naklen zikretmiştir; Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir husustan dolayı Safiyye'ye darılmıştı. Safiyye bana: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i benden razı etmen karşılığında günümü sana vermemi ister misin?» dedi. Âişe dedi ki: «Bunun üzerine yanımda bulunan safranla boyanmış bir başörtüsünü takındım, üzerine su serptim, sonra gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına oturdum. Bunun üzerine o: «Benden uzak dur; zira bugün senin günün değildir» buyurdu. Ben de: { ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ } “Bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütuftur” dedim ve durumu ona haber verdim; [Resûlullah] da ondan razı oldu.» Burada, kadınlar arasında eşitliği terk etmenin ve bir kısmını diğerine üstün tutmanın, ancak hakkı eksiltilen kadının izni ve rızasıyla caiz olabileceğine delil vardır. Dördüncü Mesele: Kûfeliler { يُصْلِحا } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise { أَنْ يَصَّالَحَا } şeklinde okumuşlardır. el-Cahderî ise { يَصَّلِحَا } şeklinde okumuştur. { يَصَّالَحَا } şeklinde okuyanların gerekçesi şudur: Arapların kelâmında bilinen, bir topluluk arasında anlaşmazlık çıktığında 'topluluk birbiriyle uzlaştı' anlamında «تَصَالَحَ الْقَوْمُ» denilmesidir; «أَصْلَحَ الْقَوْمُ» denilmez. Eğer [fiil] 'aslaha' (أصلح) olsaydı masdarı 'ıslâh' (إصلاح) olurdu. { يُصْلِحا } şeklinde okuyan kimse ise bu fiili de çekişme ve ihtilaf durumlarında kullanılan bir lafız olarak değerlendirmiştir; nitekim { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } [âyetinde de böyle] buyurmuştur. Bu kıraate göre { صُلْحًا } ifadesi mef'ûl olarak mensub kılınmıştır; 'a'taytu' fiilinden türeyen 'atâ' lafzı gibi bir isimdir. Dolayısıyla 'aslahtu sulhan', 'aslahtu emran' (bir işi düzelttim) gibidir. Aynı şekilde bu kelime { يَصَّالَحَا } şeklinde okuyanın kıraatine göre de mef'ûldür; çünkü 'tefâ'ale' kalıbı bazen geçişli (müteaddî) olarak da kullanılır. Ziyade harfleri hazfedilmiş bir masdar olması da muhtemeldir. { يَصَّلِحَا } şeklinde okuyana gelince;

فَالْأَصْلُ (يَصْتَلِحَا) ثُمَّ صَارَ إِلَى يَصْطَلِحَا، ثُمَّ أُبْدِلَتِ الطَّاءُ صَادًا وَأُدْغِمَتْ فِيهَا الصَّادُ،، وَلَمْ تُبَدَّلِ الصَّادُ طَاءً لِمَا فِيهَا مِنَ امْتِدَادِ الزَّفِيرِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالصُّلْحُ خَيْرٌ) لَفْظٌ عَامٌّ مُطْلَقٌ يَقْتَضِي أَنَّ الصُّلْحَ الْحَقِيقِيَّ الَّذِي تَسْكُنُ إِلَيْهِ النُّفُوسُ وَيَزُولُ بِهِ الْخِلَافُ خَيْرٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ. وَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْمَعْنَى جَمِيعُ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ الصُّلْحُ بَيْنَ الرَّجُلِ وَامْرَأَتِهِ في مال أو وطئ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ. (خَيْرٌ) أَيْ خَيْرٌ مِنَ الْفُرْقَةِ، فَإِنَّ التَّمَادِيَ عَلَى الْخِلَافِ وَالشَّحْنَاءِ وَالْمُبَاغَضَةِ هِيَ قَوَاعِدُ الشَّرِّ، وَقَالَ ﵇ فِي الْبِغْضَةِ: (إِنَّهَا الْحَالِقَةُ) يَعْنِي حَالِقَةَ الدِّينِ لَا حَالِقَةَ الشَّعْرِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ) إِخْبَارٌ بِأَنَّ الشُّحَّ فِي كُلِّ أَحَدٍ. وَأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا بُدَّ أَنْ يَشِحَّ بِحُكْمِ خِلْقَتِهِ وَجِبِلَّتِهِ حَتَّى يَحْمِلَ صَاحِبَهُ عَلَى بَعْضِ مَا يَكْرَهُ، يُقَالُ: شَحَّ يَشِحُّ (بِكَسْرِ الشِّينِ) قَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ شُحُّ الْمَرْأَةِ بِالنَّفَقَةِ مِنْ زَوْجِهَا وَبِقَسْمِهِ لَهَا أَيَّامَهَا. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الشُّحُّ هُنَا مِنْهُ وَمِنْهَا. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا أَحْسَنُ، فَإِنَّ الْغَالِبَ عَلَى الْمَرْأَةِ الشُّحُّ بِنَصِيبِهَا مِنْ زَوْجِهَا، وَالْغَالِبُ عَلَى الزَّوْجِ الشُّحُّ بِنَصِيبِهِ مِنَ الشَّابَّةِ. وَالشُّحُّ الضَّبْطُ عَلَى الْمُعْتَقَدَاتِ وَالْإِرَادَةِ وَفِي الْهِمَمِ وَالْأَمْوَالِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَمَا أَفْرَطَ مِنْهُ عَلَى الدِّينِ فَهُوَ مَحْمُودٌ، وَمَا أَفْرَطَ مِنْهُ فِي غَيْرِهِ فَفِيهِ بَعْضُ الْمَذَمَّةِ، وَهُوَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ فِيهِ: (وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ). وَمَا صَارَ إِلَى حَيِّزِ مَنْعِ الْحُقُوقِ الشَّرْعِيَّةِ] أَوِ [الَّتِي تَقْتَضِيهَا الْمُرُوءَةُ فَهُوَ الْبُخْلُ وَهِيَ رَذِيلَةٌ. وَإِذَا آلَ الْبُخْلُ إِلَى هَذِهِ الْأَخْلَاقِ الْمَذْمُومَةِ وَالشِّيَمِ اللَّئِيمَةِ لَمْ يَبْقَ مَعَهُ خَيْرٌ مَرْجُوٌّ وَلَا صَلَاحٌ مَأْمُولٌ. قُلْتُ: وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْأَنْصَارِ: (مَنْ سَيِّدُكُمْ)؟ قَالُوا: الْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ عَلَى بُخْلٍ فِيهِ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (وَأَيُّ دَاءٍ أَدْوَى مِنَ الْبُخْلِ)! قَالُوا: وَكَيْفَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (إِنَّ قَوْمًا نَزَلُوا بِسَاحِلِ [الْبَحْرِ] فَكَرِهُوا لِبُخْلِهِمْ نُزُولَ الْأَضْيَافِ بِهِمْ فَقَالُوا لِيَبْعُدِ الرِّجَالُ مِنَّا عَنِ النِّسَاءِ حَتَّى يَعْتَذِرَ الرِّجَالُ إِلَى الْأَضْيَافِ بِبُعْدِ النساء وتعتذر

Bunun aslı (يَصْتَلِحَا) idi; sonra (يَصْطَلِحَا) şekline dönüştü. Ardından tâ harfi sâd'a dönüştürülüp sâd harfi onda idgam edildi. Sâd harfi nefes uzatması özelliğinden ötürü tâ harfine dönüştürülmemiştir. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Sulh daha hayırlıdır” âyeti, nefislerin kendisiyle sükûnet bulduğu ve anlaşmazlığın kendisiyle ortadan kalktığı hakiki sulhun mutlak anlamda hayırlı olmasını gerektiren genel ve mutlak bir ifadedir. Erkek ile hanımı arasında mal, cinsel birliktelik veya başka hususlarda gerçekleşen her türlü sulh bu anlamın kapsamına girer. { خَيْرٌ } “Daha hayırlıdır” ifadesi, yani ayrılıktan daha hayırlıdır. Çünkü anlaşmazlık, kin ve düşmanlıkta ısrar etmek kötülüğün esaslarıdır. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm kin ve buğz hakkında şöyle buyurmuştur: « إِنَّهَا الْحَالِقَةُ » «O [kökten] kazıyıcıdır»; yani saçı değil, dini kökten kazıyıcıdır. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe/bencilliğe hazır kılınmıştır” âyeti, cimriliğin her insanda bulunduğunu haber vermektedir. İnsan, yaratılışı ve fıtratı gereği cimrilik ve hırs gösterir; hatta arkadaşını/eşini hoşlanmadığı bazı şeylere mecbur bırakır. (Şîn harfinin kesresiyle) 'şeha yeşihhu' denir. İbn Cübeyr şöyle demiştir: 'Bu, kadının kocasından nafaka alması ve erkeğin günleri taksim etmesi konusundaki hırsıdır.' İbn Zeyd ise: 'Buradaki cimrilik/hırs hem erkekten hem de kadındandır' demiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: 'Bu görüş daha güzeldir; zira çoğunlukla kadında kocasından alacağı paya karşı hırs/cimrilik ağır basar, kocada ise genç kadından alacağı paya karşı hırs ağır basar.' Şuhh (şiddetli cimrilik/hırs), inançlara, iradeye, gayretlere, mallara ve benzeri şeylere sıkı sıkıya sarılmaktır. Bundan din konusunda aşırı olanı övgüye değerdir; din dışındaki konularda aşırı olanında ise bir miktar yergi vardır. Yüce Allah'ın hakkında: { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyurduğu da budur. Şer'î hakları [yahut] mürüvvetin gerektirdiği hakları engelleme boyutuna varan şey ise cimriliktir (buhul) ve o bir rezilliktir. Cimrilik bu yerilmiş ahlâka ve aşağılık huylara varınca, artık onunla beraber umulan hiçbir hayır ve beklenen hiçbir iyilik kalmaz. Derim ki: Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'a: « مَنْ سَيِّدُكُمْ » «Sizin efendiniz/reisiniz kimdir?» diye sormuş; onlar: 'İçindeki biraz cimriliğe rağmen el-Cedd b. Kays'tır' demişlerdir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « وَأَيُّ دَاءٍ أَدْوَى مِنَ الْبُخْلِ » «Cimrilikten daha amansız hangi hastalık vardır!» buyurmuştur. Onlar: 'Nasıl yani ey Allah'ın Resûlü?' deyince şöyle buyurmuştur: « إِنَّ قَوْمًا نَزَلُوا بِسَاحِلِ [الْبَحْرِ] فَكَرِهُوا لِبُخْلِهِمْ نُزُولَ الْأَضْيَافِ بِهِمْ فَقَالُوا لِيَبْعُدِ الرِّجَالُ مِنَّا عَنِ النِّسَاءِ حَتَّى يَعْتَذِرَ الرِّجَالُ إِلَى الْأَضْيَافِ بِبُعْدِ النساء وتعتذر... » «Bir topluluk [deniz] sahiline konaklamıştı. Cimriliklerinden ötürü misafirlerin kendilerine uğramasından hoşlanmadılar ve: 'Erkeklerimiz kadınlardan ayrılsın ki, erkekler misafirlere kadınların uzaklığını mazeret göstersin, kadınlar da...

النِّسَاءُ بِبُعْدِ الرِّجَالِ، فَفَعَلُوا وَطَالَ ذَلِكَ بِهِمْ، فَاشْتَغَلَ الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَالنِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ (. وَقَدْ تَقَدَّمَ، ذِكْرُهُ الْمَاوَرْدِيُّ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا) شَرْطٌ (فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً) جَوَابُهُ. وَهَذَا خِطَابٌ لِلْأَزْوَاجِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ لِلزَّوْجِ أَنْ يَشِحَّ وَلَا يُحْسِنَ، أَيْ إِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فِي عِشْرَةِ النِّسَاءِ بِإِقَامَتِكُمْ عَلَيْهِنَّ مَعَ كَرَاهِيَتِكُمْ لِصُحْبَتِهِنَّ وَاتِّقَاءِ ظُلْمِهِنَّ فَهُوَ أفضل لكم.

Bu rivayet daha önce geçmişti; el-Mâverdî bunu zikretmiştir. Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا } “Eğer iyilik eder ve sakınırsanız” ifadesi şart; { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” ifadesi ise onun cevabıdır. Bu, kocanın cimrilik edip iyilik yapmama ihtimali bulunması bakımından kocalara yönelik bir hitaptır; yani kadınlarla beraberlikten hoşlanmadığınız halde onlarla bir arada durup onlara haksızlık etmekten sakınarak kadınlarla geçimde iyilik eder ve takva sahibi olursanız, bu sizin için daha faziletlidir.

[سورة النساء (٤): آية ١٢٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 129]

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩)

{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyledip de onu askıdaymış gibi bırakmayın. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (129)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ) أَخْبَرَ تَعَالَى بِنَفْيِ الِاسْتِطَاعَةِ فِي الْعَدْلِ بَيْنَ النِّسَاءِ، وَذَلِكَ فِي مَيْلِ الطَّبْعِ بِالْمَحَبَّةِ وَالْجِمَاعِ وَالْحَظِّ مِنَ الْقَلْبِ. فَوَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَةَ الْبَشَرِ وَأَنَّهُمْ بِحُكْمِ الْخِلْقَةِ لَا يَمْلِكُونَ مَيْلَ قُلُوبِهِمْ إِلَى بَعْضٍ دُونَ بَعْضٍ، وَلِهَذَا كَانَ ﵇ يَقُولُ: (اللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ قِسْمَتِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلَا أَمْلِكُ). ثُمَّ نَهَى فَقَالَ: (فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ). قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا تَتَعَمَّدُوا الْإِسَاءَةَ بَلِ الْزَمُوا التَّسْوِيَةَ فِي الْقَسْمِ وَالنَّفَقَةِ، لِأَنَّ هَذَا مِمَّا يُسْتَطَاعُ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي (الْأَحْزَابِ) مَبْسُوطًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَرَوَى قَتَادَةُ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ فَلَمْ يَعْدِلْ بَيْنَهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ مَائِلٌ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ) أَيْ لَا هِيَ مُطَلَّقَةٌ وَلَا ذَاتُ زَوْجٍ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَهَذَا تَشْبِيهٌ بِالشَّيْءِ الْمُعَلَّقِ من شي، لِأَنَّهُ لَا عَلَى الْأَرْضِ اسْتَقَرَّ وَلَا عَلَى مَا عُلِّقَ عَلَيْهِ انْحَمَلَ، وَهَذَا مُطَّرِدٌ فِي قَوْلِهِمْ فِي الْمَثَلِ: (ارْضَ مِنَ الْمَرْكَبِ بِالتَّعْلِيقِ). وفي عرف النحويين فمن تعليق

Yüce Allah'ın: { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyledip de...” buyruğu: Yüce Allah, kadınlar arasında adaleti sağlamanın imkânsız olduğunu haber vermiştir; bu da sevgi, cinsel ilişki ve kalbî meyil gibi fıtrî temayüller hususundadır. Yüce Allah insanın tabiatını ve yaratılışları gereği kalplerinin bazılarına meyletmesine mâlik olamayacaklarını bildirmiştir. Bundan dolayı [Peygamber] aleyhisselâm şöyle dua ederdi: « اللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ قِسْمَتِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلَا أَمْلِكُ » «Allahım! Bu benim mâlik olduğum hususlardaki taksimimdir; Sen'in mâlik olup benim mâlik olmadığım hususlarda ise beni kınama!» Daha sonra [Yüce Allah] bunu nehyederek: { فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Öyleyse büsbütün meyledip de...” buyurmuştur. Mücâhid şöyle demiştir: Kasten haksızlık ve kötülük yapmayın, bilakis gece taksimi ve nafakada eşitliği gözetin; çünkü güç yetirilebilen husus budur. Bunun açıklaması inşallah Yüce Allah'ın izniyle Ahzâb [Suresi'nde] ayrıntılı olarak gelecektir. Katâde, Nadr b. Enes'ten, o Beşîr b. Nehîk'ten, o da Ebû Hüreyre'den [şöyle] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ فَلَمْ يَعْدِلْ بَيْنَهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ مَائِلٌ » «Kimin iki hanımı olur da aralarında adalet gözetmezse, kıyamet gününde bir tarafı felçli/eğik olarak gelir.» Yüce Allah'ın: { فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ } “...onu askıdaymış gibi bırakmayın” buyruğu: Yani ne boşanmış ne de evli durumdadır; Hasan[-ı Basrî] böyle demiştir. Bu, bir şeyden asılı bırakılan nesneye bir benzetmedir; zira o ne yere oturup yerleşmiş ne de asıldığı şey onu [tamamen] taşımıştır. Bu durum, onların darbımesellerinde geçen: (ارْضَ مِنَ الْمَرْكَبِ بِالتَّعْلِيقِ) “Binek bulamadıysan askıda/ilişerek gitmeye razı ol” sözünde de yaygındır. Nahivcilerin ıstılahında ise...

الْفِعْلِ. وَمِنْهُ فِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ فِي قَوْلِ الْمَرْأَةِ: زَوْجِي الْعَشَنَّقُ، إِنْ أَنْطِقْ أُطَلَّقْ، وَإِنْ أَسْكُتْ أُعَلَّقْ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَالْمَسْجُونَةِ، وَكَذَا قَرَأَ أُبَيٌّ (فَتَذَرُوهَا كَالْمَسْجُونَةِ). وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ (فَتَذَرُوهَا كَأَنَّهَا مُعَلَّقَةٌ). وَمَوْضِعُ (فَتَذَرُوها) نَصْبٌ، لِأَنَّهُ جَوَابُ النَّهْيِ. وَالْكَافُ فِي (كَالْمُعَلَّقَةِ) فِي مَوْضِعِ نصب أيضا.

gelmektedir. Ümmü Zer' hadisinde kadının şu sözünde de bu anlam vardır: «Kocam el-Aşannak'tır (uzun boyludur); konuşursam boşanırım, susarsam askıda (muallakta) bırakılırım.» Katâde: «Hapsedilmiş gibi» demiştir; nitekim Übeyy de { فَتَذَرُوهَا كَالْمَسْجُونَةِ } şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ise { فَتَذَرُوهَا كَأَنَّهَا مُعَلَّقَةٌ } şeklinde okumuştur. { فَتَذَرُوها } fiilinin mahalli, nehyin cevabı olduğu için mansuptur. { كَالْمُعَلَّقَةِ } ifadesindeki kâf harfi de aynı şekilde nasb mahallindedir.

[سورة النساء (٤): الآيات ١٣٠ الى ١٣٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 130-132]

وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢)

{ وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç etmez (zengin kılar). Allah lütfu geniş olandır, hüküm ve hikmet sahibidir. (130) Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan sakının' diye tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övgüye lâyık olandır. (131) Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter. (132)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ) أَيْ وَإِنْ لَمْ يَصْطَلِحَا بَلْ تَفَرَّقَا فَلْيُحْسِنَا ظَنَّهُمَا بِاللَّهِ، فَقَدْ يُقَيَّضُ لِلرَّجُلِ امْرَأَةٌ تَقَرُّ بِهَا عَيْنُهُ، وَلِلْمَرْأَةِ مَنْ يُوَسِّعُ عَلَيْهَا. وَرُوِيَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّ رَجُلًا شَكَا إِلَيْهِ الْفَقْرَ، فَأَمَرَهُ بِالنِّكَاحِ، فَذَهَبَ الرَّجُلُ وَتَزَوَّجَ، ثُمَّ جَاءَ إِلَيْهِ وَشَكَا إِلَيْهِ الْفَقْرَ، فَأَمَرَهُ بِالطَّلَاقِ، فَسُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: أَمَرْتُهُ بِالنِّكَاحِ لَعَلَّهُ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْآيَةِ: (إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ تِلْكَ الْآيَةِ أَمَرْتُهُ بِالطَّلَاقِ فَقُلْتُ: فَلَعَلَّهُ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْآيَةِ (وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ) أَيِ الْأَمْرُ بِالتَّقْوَى كَانَ عَامًّا لِجَمِيعِ الْأُمَمِ: وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي التَّقْوَى. (وَإِيَّاكُمْ) عَطْفٌ عَلَى (الَّذِينَ). (أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ بِأَنِ اتَّقُوا اللَّهَ. وَقَالَ بَعْضُ الْعَارِفِينَ: هَذِهِ الْآيَةُ هِيَ رَحَى آيِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ جَمِيعَهُ يَدُورُ عَلَيْهَا.

Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer [karı-koca] ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfuyla [diğerinden] müstağni kılar (ihtiyaçsız hâle getirir)” buyruğu şu manaya gelir: Yani aralarında uzlaşamaz da ayrılırlarsa, Allah hakkında güzel zanda bulunsunlar. Çünkü bazen erkeğe gözünü aydın edecek bir kadın, kadına da geçimini genişletecek bir kimse nasip edilir. Ca‘fer b. Muhammed'den rivayet edildiğine göre, bir adam kendisine fakirlikten dert yandı; o da adama evlenmesini emretti. Adam gidip evlendi, ardından tekrar gelip yine fakirlikten şikâyet etti. Bunun üzerine ona [eşini] boşamasını emretti. Kendisine bu [hükmün hikmeti] sorulduğunda şöyle dedi: “Ben ona belki { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin kılar” ayetinin muhataplarından olur ümidiyle evlenmesini emretmiştim. O bu ayetin ehlinden olmayınca [eşini] boşamasını emrettim ve: ‘Belki de o, { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfuyla zengin kılar” ayetinin muhataplarındandır’ dedim.” Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere... tavsiye ettik” buyruğu, takva emrinin bütün ümmetler için genel olduğunu ifade etmektedir. Takva ile ilgili açıklamalar daha önce geçmişti. { وَإِيَّاكُمْ } “[ve] size de” ifadesi, { الَّذِينَ } lafzına matuftur. { أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkup sakının diye” ifadesi nasb mahallindedir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Yani “Allah'tan korkup sakınmanızı [tavsiye ettik]” (بِأَنِ اتَّقُوا اللَّهَ) takdirindedir. Âriflerden bazıları şöyle demiştir: Bu ayet, Kur'an ayetlerinin değirmen taşı (mihveri) gibidir; çünkü Kur'an'ın tamamı bunun etrafında döner.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً. وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا) إِنْ قَالَ قَائِلٌ: مَا فَائِدَةُ هَذَا التَّكْرِيرِ؟ فَعَنْهُ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ كُرِّرَ تَأْكِيدًا، لِيَتَنَبَّهَ الْعِبَادُ وَيَنْظُرُوا مَا فِي مَلَكُوتِهِ وَمُلْكِهِ وَأَنَّهُ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ. الْجَوَابُ الثَّانِي- أَنَّهُ كُرِّرَ لِفَوَائِدَ: فَأَخْبَرَ فِي الْأَوَّلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُغْنِي كُلًّا من سعته، لان له ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ فَلَا تَنْفَدُ خَزَائِنُهُ. ثُمَّ قَالَ: أَوْصَيْنَاكُمْ وَأَهْلَ الْكِتَابِ بِالتَّقْوَى (وَإِنْ تَكْفُرُوا) [أَيْ وَإِنْ تَكْفُرُوا] فَإِنَّهُ غَنِيٌّ عَنْكُمْ، لِأَنَّ له ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ. ثُمَّ أَعْلَمَ فِي الثَّالِثِ بِحِفْظِ خَلْقِهِ وَتَدْبِيرِهِ إِيَّاهُمْ بِقَوْلِهِ: (وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا) لان له ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ. وَقَالَ: (مَا فِي السَّماواتِ) ولم يقل من في السموات، لأنه ذهب به مذهب الجنس، وفي السموات والأرض من يعقل ومن لا يعقل.

Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً. وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övgüye lâyık olandır. Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter” buyrukları hakkında biri: «Bu tekrarın faydası nedir?» diyecek olursa, buna iki cevap verilir: Birincisi: Bu ifade, kulların uyanması, O'nun mülk ve melekûtuna bakmaları ve O'nun âlemlerden müstağni olduğunu anlamaları için bir tekit olarak tekrarlanmıştır. İkinci cevap: Ayrı faydalar için tekrarlanmıştır: Birincisinde Yüce Allah'ın geniş lütfundan her birini zengin kılacağını haber vermiştir; zira göklerde ve yerde ne varsa O'nundur, dolayısıyla O'nun hazineleri tükenmez. Sonra size ve Ehl-i kitaba takvayı vasiyet ettiğimizi bildirip { وَإِنْ تَكْفُرُوا } [yani inkâr ederseniz] O'nun size muhtaç olmadığını belirtmiştir; çünkü göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Ardından üçüncüsünde { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” buyruğuyla yaratıklarını koruyup onları sevk ve idare ettiğini bildirmiştir; çünkü göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Yüce Allah 'Men fi's-semâvât' (göklerdeki kimseler) demeyip { مَا فِي السَّماواتِ } (göklerdeki şeyler) demiştir; çünkü cins manasını kastetmiştir; göklerde ve yerde akıl sahibi olan varlıklar da akıl sahibi olmayanlar da vardır.

[سورة النساء (٤): آية ١٣٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 133]

إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣)

{ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً } “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi giderir (yok eder) ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir.” (133)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ) يَعْنِي بِالْمَوْتِ (أَيُّهَا النَّاسُ). يُرِيدُ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ. (وَيَأْتِ بِآخَرِينَ) يَعْنِي بِغَيْرِكُمْ. وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى ظَهْرِ سَلْمَانَ وَقَالَ: (هُمْ قَوْمُ هَذَا). وَقِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ، أَيْ وَإِنْ تَكْفُرُوا يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ أَطْوَعَ لِلَّهِ مِنْكُمْ. وَهَذَا كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: (وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ). وَفِي الْآيَةِ تَخْوِيفٌ وَتَنْبِيهٌ لجميع من كانت له ولاية وإمارة ورئاسة فَلَا يَعْدِلُ فِي رَعِيَّتِهِ، أَوْ كَانَ عَالِمًا فَلَا يَعْمَلُ بِعِلْمِهِ وَلَا يَنْصَحُ النَّاسَ، أَنْ يُذْهِبَهُ وَيَأْتِيَ بِغَيْرِهِ. (وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً) وَالْقُدْرَةُ صِفَةٌ أَزَلِيَّةٌ، لَا تَتَنَاهَى مَقْدُورَاتُهُ، كَمَا لَا تَتَنَاهَى مَعْلُومَاتُهُ، وَالْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلُ فِي صِفَاتِهِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَإِنَّمَا خُصَّ الْمَاضِي بِالذِّكْرِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمُ أَنَّهُ يَحْدُثُ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ. وَالْقُدْرَةُ هِيَ الَّتِي يَكُونُ بِهَا الْفِعْلُ وَلَا يجوز وجود العجز معها.

Yüce Allah'ın: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer O dilerse sizi giderir” buyruğu, yani ölümle [yok eder] demektir. { أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” hitabıyla müşrikleri ve münafıkları kastetmektedir. { وَيَأْتِ بِآخَرِينَ } “Ve başkalarını getirir”; yani sizden başkalarını getirir. Bu âyet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Selmân'ın sırtına vurup: «Onlar bunun kavmidir» buyurmuştur. Âyetin umumi olduğu da söylenmiştir; yani inkâr ederseniz sizi yok eder ve Allah'a sizden daha itaatkâr bir topluluk getirir. Nitekim başka bir âyette şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin benzerleriniz de olmazlar.” Bu âyette; üzerinde herhangi bir velayet, idarecilik ve riyaset bulunup da tebaasına adaletle davranmayan yahut âlim olup ilmiyle amel etmeyen ve insanlara nasihat etmeyen herkes için, Allah'ın kendisini giderip yerine başkasını getireceğine dair bir korkutma ve uyarı vardır. { وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً } “Allah buna hakkıyla güç yetirendir.” Kudret ezeli bir sıfattır; O'nun malumatı (bildikleri) sonsuz olduğu gibi makduratı (güç yetirdikleri) de sonsuzdur. O'nun sıfatlarında geçmiş ve gelecek aynı manadadır; geçmiş zamanın zikredilmesi ise O'nun zatında ve sıfatlarında sonradan olma (hâdis olma) vehmini engellemek içindir. Kudret, fiilin kendisiyle vuku bulduğu sıfattır ve onunla birlikte acziyetin bulunması caiz değildir.

[سورة النساء (٤): آية ١٣٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 134]

مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤)

{ مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Kim dünya mükâfatını isterse [bilsin ki], dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (134)

أَيْ مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ طَلَبًا لِلْآخِرَةِ آتَاهُ اللَّهُ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ، وَمَنْ عَمِلَ طَلَبًا لِلدُّنْيَا آتَاهُ بِمَا كُتِبَ لَهُ فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ ثَوَابٍ، لِأَنَّهُ عَمِلَ لِغَيْرِ اللَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ). وَقَالَ تَعَالَى: (أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ). وَهَذَا عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْآيَةِ الْمُنَافِقُونَ وَالْكُفَّارُ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَرُوِيَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا لَا يُؤْمِنُونَ بِالْقِيَامَةِ، وَإِنَّمَا يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِيُوَسِّعَ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا وَيَرْفَعَ عَنْهُمْ مَكْرُوهَهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ (مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً) أَيْ يَسْمَعُ مَا يَقُولُونَهُ ويبصر ما يسرونه.

Yani kim ahireti arzulayarak Allah'ın kendisine farz kıldığı şeylerle amel ederse Allah ona bunun mükâfatını ahirette verir. Kim de dünyayı arzulayarak amel ederse Allah ona dünyada takdir edilen kadarını verir, fakat ahirette onun hiçbir sevabı olmaz; çünkü o Allah'tan başkası için amel etmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ } “Ahirette onun hiçbir nasibi yoktur.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ } “İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir.” Bu açıklama, âyetle münafıkların ve kâfirlerin kastedilmiş olması esasına göredir ki et-Taberî'nin tercihi de budur. Rivayet edildiğine göre müşrikler kıyamete inanmıyorlar, sadece dünyada rızıklarının bollaşması ve hoşlanmadıkları şeylerin kendilerinden kaldırılması için Yüce Allah'a yakınlaşmaya çalışıyorlardı. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: { مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” âyetini indirdi; yani O, söylediklerini işitir ve gizlediklerini görür.

[سورة النساء (٤): آية ١٣٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 135]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitler olarak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. İster zengin olsun ister fakir olsun, Allah ikisine de (sizden) daha yakındır. Öyleyse adaletten sapmamak için nefsin hevasına (arzularına) uymayın. Eğer (şahitlik ederken dili) eğer büker yahut yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (135)

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥) فيه عشر مسائل: الاولى- قوله تعالى: (كُونُوا قَوَّامِينَ) (قَوَّامِينَ) بِنَاءُ مُبَالَغَةٍ، أَيْ لِيَتَكَرَّرْ مِنْكُمُ الْقِيَامُ بِالْقِسْطِ، وَهُوَ الْعَدْلُ فِي شَهَادَتِكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَشَهَادَةُ الْمَرْءِ عَلَى نَفْسِهِ إِقْرَارُهُ بِالْحُقُوقِ عَلَيْهَا. ثُمَّ ذَكَرَ الْوَالِدَيْنِ لِوُجُوبِ بِرِّهِمَا وَعِظَمِ قَدْرِهِمَا، ثُمَّ ثَنَّى بِالْأَقْرَبِينَ إِذْ هُمْ مَظِنَّةُ الْمَوَدَّةِ وَالتَّعَصُّبِ، فَكَانَ الْأَجْنَبِيُّ مِنَ النَّاسِ أَحْرَى أَنْ يُقَامَ عَلَيْهِ بِالْقِسْطِ وَيُشْهَدَ عَلَيْهِ، فَجَاءَ الْكَلَامُ فِي السُّورَةِ فِي حِفْظِ حُقُوقِ الْخَلْقِ فِي الْأَمْوَالِ. الثَّانِيةُ- لَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي صِحَّةِ أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّ شَهَادَةَ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدَيْنِ [الْأَبِ وَالْأُمِّ] مَاضِيَةٌ، وَلَا يَمْنَعُ ذَلِكَ مِنْ بِرِّهِمَا، بَلْ مِنْ بِرِّهِمَا أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْهِمَا وَيُخَلِّصَهُمَا مِنَ الْبَاطِلِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا) فَإِنْ شَهِدَ لَهُمَا أَوْ شَهِدَا له وهي:

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitlik eden kimseler olarak adaleti titizlikle ayakta tutun. [Aleyhine şahitlikte bulunduğunuz kişi] ister zengin olsun ister fakir olsun, Allah her ikisine de [sizden] daha yakındır. Artık adaleti yerine getirmede heva ve hevesinize uymayın. Eğer [dili] eğer büker yahut [şahitlikten] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” buyruğunda on mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { كُونُوا قَوَّامِينَ } “Titizlikle ayakta tutan kimseler olun” buyruğundaki { قَوَّامِينَ } [kavvâmîn] lafzı mübalağa sıygasıdır. Yani, kendi aleyhinize şahitlikte kıstı -ki bu adalettir- tekrar tekrar yerine getirin. Kişinin kendi aleyhine şahitliği, üzerindeki hakları ikrar etmesidir. Sonra onlara iyilik yapmanın vacip olması ve kadirlerinin büyüklüğü sebebiyle ana babayı zikretmiş, ardından da sevgi ve tarafgirlik odağı oldukları için yakınları ikinci olarak belirtmiştir. [Böyle olunca] insanlardan yabancı olan kimse aleyhine adaleti yerine getirmek ve onun aleyhinde şahitlik etmek çok daha evladır. Dolayısıyla bu suredeki söz, kulların mallara dair haklarının muhafazası hakkında gelmiştir. İkinci Mesele: İlim ehli arasında bu ayetin hükümlerinin geçerliliği ve evladın ana babası [babası ve annesi] aleyhine şahitliğinin geçerli olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bu durum onlara iyilik etmeye engel teşkil etmez; bilakis onlar aleyhine şahitlik edip onları batıldan kurtarmak onlara iyilik etmenin ta kendisidir. Nitekim Yüce Allah'ın: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } “Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlarla taşlar olan bir ateşten koruyun!” buyruğunun manası da budur. Şayet evlat onlar lehine yahut onlar evlat lehine şahitlik ederlerse ki bu:

الثَّالِثَةُ- فَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهَا قَدِيمًا وَحَدِيثًا، فَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ: كَانَ مَنْ مَضَى مِنَ السَّلَفِ الصَّالِحِ يُجِيزُونَ شَهَادَةَ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَخِ، وَيَتَأَوَّلُونَ فِي ذَلِكَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: (كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ) فلم يكن أحديتهم فِي ذَلِكَ مِنَ السَّلَفِ الصَّالِحِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. ثُمَّ ظَهَرَتْ مِنَ النَّاسِ أُمُورٌ حَمَلَتِ الْوُلَاةَ عَلَى اتِّهَامِهِمْ، فَتُرِكَتْ شَهَادَةُ مَنْ يُتَّهَمُ، وَصَارَ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ فِي الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ وَالْأَخِ وَالزَّوْجِ وَالزَّوْجَةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْحَسَنِ وَالنَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَشُرَيْحٍ وَمَالِكٍ وَالثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَابْنِ حَنْبَلٍ. وَقَدْ أَجَازَ قَوْمٌ شَهَادَةَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ إِذَا كَانُوا عُدُولًا. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ أَجَازَهُ، وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ وَالثَّوْرِيُّ وَالْمُزَنِيُّ. وَمَذْهَبُ مَالِكٍ جَوَازُ شَهَادَةِ الْأَخِ لِأَخِيهِ إِذَا كَانَ عَدْلًا إِلَّا فِي النَّسَبِ. وَرَوَى عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ أَنَّهَا لَا تَجُوزُ إِذَا كَانَ فِي عِيَالِهِ أَوْ فِي نَصِيبٍ مِنْ مَالٍ يَرِثُهُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: شَهَادَةُ الزَّوْجِ لِزَوْجَتِهِ لَا تُقْبَلُ، لِتَوَاصُلِ مَنَافِعِ الْأَمْلَاكِ بَيْنَهُمَا وَهِيَ مَحِلُّ الشَّهَادَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: تَجُوزُ شَهَادَةُ الزَّوْجَيْنِ بَعْضُهُمَا لِبَعْضٍ، لِأَنَّهُمَا أَجْنَبِيَّانِ، وَإِنَّمَا بَيْنَهُمَا عَقْدُ الزَّوْجِيَّةِ وَهُوَ مُعَرَّضٌ لِلزَّوَالِ. وَالْأَصْلُ قَبُولُ الشَّهَادَةِ إِلَّا حَيْثُ خُصَّ فِيمَا عَدَا الْمَخْصُوصِ فَبَقِيَ عَلَى الْأَصْلِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، فَإِنَّ الزَّوْجِيَّةَ تُوجِبُ الْحَنَانَ وَالْمُوَاصَلَةَ وَالْأُلْفَةَ وَالْمَحَبَّةَ، فَالتُّهَمَةُ قَوِيَّةٌ ظَاهِرَةٌ. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ سليمان بن موسى عن عمرو ابن شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَدَّ شَهَادَةَ الْخَائِنِ وَالْخَائِنَةِ وَذِي الْغِمْرِ عَلَى أَخِيهِ، وَرَدَّ شَهَادَةَ الْقَانِعِ لِأَهْلِ الْبَيْتِ وَأَجَازَهَا لِغَيْرِهِمْ. قَالَ الخطابي: ذو الغمر هو الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ عَدَاوَةٌ ظَاهِرَةٌ، فَتُرَدُّ شَهَادَتُهُ [عَلَيْهِ] لِلتُّهَمَةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: شَهَادَتُهُ عَلَى الْعَدُوِّ مَقْبُولَةٌ إِذَا كَانَ عَدْلًا. وَالْقَانِعُ السَّائِلُ وَالْمُسْتَطْعِمُ، وَأَصْلُ الْقُنُوعِ السُّؤَالُ. وَيُقَالُ فِي الْقَانِعِ: إِنَّهُ الْمُنْقَطِعُ إِلَى الْقَوْمِ يَخْدُمُهُمْ وَيَكُونُ فِي حَوَائِجِهِمْ، وَذَلِكَ مِثْلُ الْأَجِيرِ أَوِ الْوَكِيلِ وَنَحْوِهِ. وَمَعْنَى رَدِّ هَذِهِ الشَّهَادَةِ التُّهَمَةُ فِي جَرِّ الْمَنْفَعَةِ إِلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّ الْقَانِعَ لِأَهْلِ الْبَيْتِ يَنْتَفِعُ بِمَا يَصِيرُ إِلَيْهِمْ مِنْ نَفْعٍ. وَكُلُّ مَنْ جَرَّ إِلَى نَفْسِهِ بِشَهَادَتِهِ نفعا

Üçüncü Mesele: Bu konuda geçmişte ve günümüzde ihtilaf edilmiştir. İbn Şihâb ez-Zührî şöyle demiştir: Geçmişteki selef-i sâlihîn, anne-babanın ve kardeşin şahitliğini caiz görür ve bu hususta Yüce Allah'ın: { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ } “Adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun” buyruğunu tevil ederlerdi. Selef-i sâlihînden -rıdvânullâhi aleyhim- hiç kimse bu hususta töhmet altında tutulmazdı. Sonra insanlardan, idarecileri onları itham etmeye sevk eden birtakım durumlar ortaya çıktı. Bunun üzerine töhmet altında bulunan kimsenin şahitliği terk edildi ve bu durum evlat, anne-baba, kardeş, koca ve eş hakkında caiz olmaz hale geldi. Bu; el-Hasan, en-Nehaî, eş-Şa'bî, Şüreyh, Mâlik, es-Sevrî, eş-Şâfiî ve İbn Hanbel'in mezhebidir (görüşüdür). Bir topluluk ise adil oldukları takdirde birbirleri lehine şahitlik yapmalarını caiz görmüştür. Ömer b. el-Hattâb'dan bunu caiz gördüğü rivayet edilmiştir. Aynı şekilde Ömer b. Abdilazîz'den de [böyle] rivayet edilmiş olup İshâk, es-Sevrî ve el-Müzenî de bu görüşü benimsemiştir. Mâlik'in mezhebine göre ise kardeş, adil olduğu takdirde nesep (soy) dışındaki konularda kardeşi lehine şahitlik yapabilir. İbn Vehb'in ondan naklettiği bir rivayette ise kardeşin, ailesinin (bakımının) altında olması veya miras alacağı bir mal hissesi bulunması halinde [şahitliği] caiz değildir. Mâlik ve Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Kocanın eşi lehine şahitliği kabul edilmez; çünkü aralarındaki mülkiyet menfaatleri birbiriyle irtibatlıdır ve şahitliğin konusu da budur. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: Eşlerin birbirleri lehine şahitliği caizdir; çünkü onlar [nesep bakımından] yabancıdırlar, aralarında sadece sona ermeye açık olan bir evlilik akdi vardır. Aslolan şahitliğin kabul edilmesidir; tahsis edilen (istisna tutulan) yerler hariç tutulduğunda, tahsis dışındaki durumlar asıl üzere kalır. Ancak bu [görüş] zayıftır; zira evlilik şefkat, bağlılık, ülfet ve muhabbeti gerektirir, dolayısıyla töhmet güçlü ve açıktır. Ebû Dâvûd, Süleymân b. Mûsâ yoluyla Amr b. Şuayb'dan, o da babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hain erkeğin, hain kadının ve din kardeşine karşı kin besleyenin (zü'l-gımr) şahitliğini reddetmiş; hane halkına bağlı olan kimsenin (el-kāni') onlar lehine şahitliğini reddedip başkaları lehine ise caiz görmüştür. el-Hattâbî şöyle demiştir: Zü'l-gımr (ذُو الْغِمْرِ); kendisiyle aleyhine şahitlik yapılan kimse arasında açık bir düşmanlık bulunan kişidir. Dolayısıyla töhmetten ötürü aleyhine şahitliği reddedilir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Adil olduğu takdirde düşmanı aleyhine şahitliği kabul edilir. el-Kāni' (الْقَانِعُ) ise isteyen ve yiyecek talep eden kimsedir; el-kunû' (الْقُنُوعُ) kelimesinin aslı istemektir. Kāni' hakkında şöyle de denilmiştir: O, bir topluluğa bağlanıp onlara hizmet eden ve onların işlerini gören kimsedir; ücretli çalışan (ecîr) veya vekil ve benzeri kimseler gibi. Bu şahitliğin reddedilmesinin gerekçesi, menfaati kendine çekme töhmetidir; çünkü hane halkına bağlı kimse, onlara ulaşan her menfaatten kendisi de faydalanır. Şahitliğiyle kendi lehine menfaat sağlayan herkes...

فَشَهَادَتُهُ مَرْدُودَةٌ، كَمَنْ شَهِدَ لِرَجُلٍ عَلَى شِرَاءِ دَارٍ هُوَ شَفِيعُهَا، أَوْ كَمَنْ حُكِمَ لَهُ عَلَى رَجُلٍ بِدَيْنٍ وَهُوَ مُفْلِسٌ، فَشَهِدَ الْمُفْلِسُ عَلَى رَجُلٍ بِدَيْنٍ وَنَحْوِهِ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: وَمَنْ رَدَّ شَهَادَةَ الْقَانِعِ لِأَهْلِ الْبَيْتِ بِسَبَبِ جَرِّ الْمَنْفَعَةِ فَقِيَاسُ قَوْلِهِ أَنْ يَرُدَّ شَهَادَةَ الزَّوْجِ لِزَوْجَتِهِ، لِأَنَّ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ التُّهَمَةِ فِي جَرِّ الْمَنْفَعَةِ أَكْثَرُ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ أَجَازَ شَهَادَةَ الْأَبِ لِابْنِهِ، لِأَنَّهُ يَجُرُّ بِهِ النَّفْعَ لِمَا جبل عليه من حبه والميل إليه، ولان يمتلك عليه مَالَهُ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: (أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ). وَمِمَّنْ تُرَدُّ شَهَادَتُهُ عِنْدَ مالك البدوي على الفروي، قَالَ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي بَادِيَةٍ أَوْ قَرْيَةٍ، فَأَمَّا الَّذِي يُشْهِدُ فِي الْحَضَرِ بَدَوِيًّا وَيَدَعُ جِيرَتَهُ مِنْ أَهْلِ الْحَضَرِ عِنْدِي مُرِيبٌ. وقد روى أبو داود والدرا قطني عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ بَدَوِيٍّ عَلَى صَاحِبِ قَرْيَةٍ). قَالَ [مُحَمَّدُ] ابن [عَبْدِ] الْحَكَمِ: تَأَوَّلَ مَالِكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الشَّهَادَةُ فِي الْحُقُوقِ وَالْأَمْوَالِ، وَلَا تُرَدُّ الشَّهَادَةُ فِي الدِّمَاءِ وَمَا فِي مَعْنَاهَا مِمَّا يَطْلُبُ بِهِ الْخَلْقَ. وَقَالَ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ: شَهَادَةُ الْبَدَوِيِّ إِذَا كَانَ عَدْلًا يُقِيمُ الشَّهَادَةَ عَلَى وَجْهِهَا جَائِزَةٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي (الْبَقَرَةِ)، وَيَأْتِي فِي (بَرَاءَةٌ) تَمَامُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (شُهَداءَ لِلَّهِ) نَصْبٌ عَلَى النَّعْتِ لِ (قَوَّامِينَ)، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَجْوَدُ مِنْ هَذَيْنَ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الْحَالِ بِمَا فِي (قَوَّامِينَ) مِنْ ذِكْرِ الَّذِينَ آمَنُوا، لِأَنَّهُ نَفْسُ الْمَعْنَى، أَيْ كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْعَدْلِ عِنْدَ شَهَادَتِكُمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْحَالُ فِيهِ ضَعِيفَةٌ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّهَا تَخْصِيصُ الْقِيَامِ بِالْقِسْطِ إِلَى مَعْنَى الشَّهَادَةِ فَقَطْ. وَلَمْ يَنْصَرِفْ (شُهَداءَ) لِأَنَّ فِيهِ أَلِفَ التَّأْنِيثِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلَّهِ) مَعْنَاهُ لِذَاتِ اللَّهِ وَلِوَجْهِهِ وَلِمَرْضَاتِهِ وَثَوَابِهِ. (وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ) مُتَعَلِّقٌ بِ (شُهَداءَ)، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ الَّذِي فَسَّرَ عَلَيْهِ النَّاسُ، وَأَنَّ هَذِهِ الشَّهَادَةَ الْمَذْكُورَةَ هِيَ فِي الْحُقُوقِ فَيُقِرُّ بِهَا لِأَهْلِهَا، فَذَلِكَ قِيَامُهُ بِالشَّهَادَةِ عَلَى نَفْسِهِ، كَمَا تقدم.

[Bu durumda] onun şahitliği reddedilir; tıpkı kendisinin şüf'a hakkı bulunduğu bir evin satın alınması hususunda bir adam lehine şahitlik eden kimse yahut iflas etmiş olduğu halde bir adam aleyhine kendi lehine borç hükmü verilen, ardından bu müflisin bir adam aleyhine borç için şahitlik etmesi ve benzeri durumlarda olduğu gibi. el-Hattâbî şöyle demiştir: Menfaat temin etme gerekçesiyle hane halkına bağımlı olan kimsenin (el-kāni') [onlar lehine] şahitliğini reddeden kişinin benimsediği kıyasın gereği, kocanın karısı lehine şahitliğini de reddetmektir; zira menfaat sağlama noktasında aralarındaki töhmet çok daha fazladır. Ebû Hanîfe de bu görüşe varmıştır. Bu hadis, babanın oğlu lehine şahitliğini caiz gören kimseye karşı bir delildir; çünkü baba, fıtratında var olan sevgi ve ona olan meylinden ötürü bu yolla [kendisine] menfaat sağlamaktadır ve onun malı üzerinde tasarruf hakkına sahiptir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ » “Sen de malın da babana aitsiniz” buyurmuştur. İmam Mâlik'e göre şahitliği reddedilenlerden biri de bedevînin şehirli aleyhine olan şahitliğidir. [Mâlik] şöyle demiştir: "Çölde veya bir köyde bulunması müstesnadır. Şehirde şehir halkından olan komşularını bırakıp da bir bedevîyi şahit tutan kimseye gelince, bu bana göre şüpheli bir durumdur." Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: « لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ بَدَوِيٍّ عَلَى صَاحِبِ قَرْيَةٍ » “Bir bedevînin şehir/köy halkından olan bir kimse aleyhine şahitliği caiz değildir.” [Muhammed] İbn [Abdi'l-]Hakem şöyle demiştir: Mâlik bu hadisi, kastedilenin haklar ve mallar hususundaki şahitlik olduğu şeklinde yorumlamıştır; kan davalarında ve insanların talep ettiği benzeri hususlarda ise şahitlik reddedilmez. İlim ehlinin geneli ise şöyle demiştir: Bedevî âdil olup şahitliği gerektiği gibi yerine getirdiğinde şahitliği caizdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bu konudaki açıklama daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti; tamamı da inşâallâhu teâlâ Berâe (et-Tevbe) Suresi'nde gelecektir. Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { شُهَداءَ لِلَّهِ } buyruğu, { قَوَّامِينَ } lafzının sıfatı (na't) olarak mansubdur; dilerseniz haberden sonra gelen [ikinci bir] haber de olabilir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu iki izahtan daha üstün olanı, { قَوَّامِينَ } lafzında iman edenlerin zikredilmiş olmasından dolayı hâl olarak mansub olmasıdır; çünkü mana aynıdır, yani: "Şahitlik yaparken adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun." İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Anlam bakımından burada hâl olması zayıftır; zira bu, adaletle ayakta durmayı sadece şahitlik manasına tahsis etmek olur. { شُهَداءَ } kelimesi ise kendisinde te'nis (dişillik) elifi bulunduğu için gayri munsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { لِلَّهِ } buyruğunun anlamı; Allah'ın zatı için, rızası için, hoşnutluğu ve mükâfatı için demektir. { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } buyruğu { شُهَداءَ } lafzına müteallıktır; insanların tefsir ettiği açık (zahir) mana da budur. Zikredilen bu şahitlik haklar hususundadır ve kişi hak sahipleri lehine bunu ikrar eder ki, daha önce geçtiği üzere kişinin kendi aleyhine şahitlikte bulunması işte budur.

أَدَّبَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ الْمُؤْمِنِينَ بِهَذَا، كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أُمِرُوا أَنْ يَقُولُوا الْحَقَّ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: (شُهَداءَ لِلَّهِ) مَعْنَاهُ بِالْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ، وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: (وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ) بِ (قَوَّامِينَ) وَالتَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ أَبْيَنُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما) فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ وَهُوَ اسْمُ كَانَ، أَيْ إِنْ يَكُنِ الطَّالِبُ أَوِ الْمَشْهُودُ عَلَيْهِ غَنِيًّا فَلَا يُرَاعَى لِغِنَاهُ وَلَا يُخَافُ مِنْهُ، وَإِنْ يَكُنْ فَقِيرًا فَلَا يُرَاعَى إِشْفَاقًا عَلَيْهِ. (فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما) [أَيْ] فِيمَا اخْتَارَ لَهُمَا مِنْ فَقْرٍ وَغِنًى. قَالَ السُّدِّيُّ: اخْتَصَمَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ غَنِيٌّ وَفَقِيرٌ، فَكَانَ ضَلْعُهُ [ﷺ] مَعَ الْفَقِيرِ، وَرَأَى أَنَّ الْفَقِيرَ لَا يَظْلِمُ الْغَنِيَّ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما) إِنَّمَا قَالَ (بِهِما) وَلَمْ يَقُلْ (بِهِ) وَإِنْ كَانَتْ (أَوْ) إِنَّمَا تَدُلُّ عَلَى الْحُصُولِ الْوَاحِدِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى فَاللَّهُ أَوْلَى بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: تَكُونُ (أَوْ) بِمَعْنَى الْوَاوِ، أَيْ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا وَفَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِالْخَصْمَيْنِ كَيْفَمَا كَانَا، وَفِيهِ ضَعْفٌ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ (بِهِما) لِأَنَّهُ قد تقدم ذكر هما، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ). الثامنة- قولع تَعَالَى: (فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى) نَهْيٌ، فَإِنَّ اتِّبَاعَ الْهَوَى مُرْدٍ، أَيْ مُهْلِكٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) فَاتِّبَاعُ الْهَوَى يَحْمِلُ عَلَى الشَّهَادَةِ بِغَيْرِ الْحَقِّ، وَعَلَى الْجَوْرِ فِي الْحُكْمِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: أَخَذَ اللَّهُ ﷿ عَلَى الْحُكَّامِ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَلَّا يَتَّبِعُوا الْهَوَى، وَأَلَّا يَخْشَوُا النَّاسَ وَيَخْشَوْهُ، وَأَلَّا يَشْتَرُوا بِآيَاتِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا. (أَنْ تَعْدِلُوا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا) قُرِئَ (وَإِنْ تَلْوُوا) مِنْ لَوَيْتُ فُلَانًا حَقَّهُ لَيًّا إِذَا دَفَعْتُهُ بِهِ، وَالْفِعْلُ مِنْهُ (لَوَى) وَالْأَصْلُ فِيهِ (لَوَى) قُلِبَتِ الْيَاءُ أَلِفًا لِحَرَكَتِهَا وَحَرَكَةِ مَا قَبْلَهَا، وَالْمَصْدَرُ (لَيًّا) وَالْأَصْلُ لَوْيًا، وَلِيَّانًا وَالْأَصْلُ لِوْيَانًا، ثُمَّ أدغمت الواو

Azîz ve Celîl olan Allah, İbn Abbâs'ın da belirttiği gibi müminleri bu şekilde terbiye etmiştir: Kendileri aleyhine bile olsa hakkı söylemekle emrolunmuşlardır. { شُهَداءَ لِلَّهِ } “Allah için şahitler olun” kavlinin, Allah'ın birliğine [şahitlik edenler] manasına gelmesi; { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “velev ki kendi aleyhinize olsun” kavlinin ise { قَوَّامِينَ } “titizlikle ayakta tutanlar” lafzına taalluk etmesi de muhtemeldir. Ancak birinci tevil daha açıktır. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “[Hakkında şahitlik yapılan kimse] zengin de olsa fakir de olsa, Allah her ikisine de daha yakındır” kavlinde bir zamir gizlenmesi (izmar) vardır ki bu da «kâne»nin ismidir. Yani; hak talep eden yahut aleyhine şahitlik edilen kimse zengin ise zenginliğinden ötürü gözetilmez ve ondan korkulmaz; şayet fakir ise ona acındığı için [hak aleyhine] gözetilmez. { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Allah her ikisine de daha yakındır” [yani] onlar için tercih ettiği fakirlik ve zenginlik hususunda [onları en iyi bilendir]. es-Süddî şöyle demiştir: Bir zengin ile bir fakir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar. Fakirin zengine zulmetmeyeceğini düşünerek onun meyli [sallallâhu aleyhi ve sellem] fakirden yana oldu; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Allah her ikisine de daha yakındır” kavlinde «ev» (veya) edatı yalnızca birinin vuku bulmasına delalet ettiği halde tekil olarak «bihî» (ona) demeyip tesniye olarak { بِهِما } “ikisine de” buyurmuştur; zira mana “Allah onların her birine daha yakındır” şeklindedir. el-Ahfeş ise şöyle demiştir: «Ev» edatı «vâv» manasındadır; yani “Zengin de fakir de olsa, nasıl olurlarsa olsunlar Allah iki hasma da daha layıktır/yakındır.” Ancak bu görüşte zayıflık vardır. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın: { وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ } “Bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa bunlardan her birine altıda bir düşer” ayetinde olduğu gibi, her ikisinin de zikri önceden geçtiği için tesniye olarak { بِهِما } “ikisine de” buyurmuştur. Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى } “Artık nefsin arzusuna uymayın” kavli bir nehiydir (yasaklamadır). Çünkü hevese uymak helak edicidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “İnsanlar arasında adaletle hükmet, nefsin arzusuna uyma; sonra bu seni Allah'ın yolundan saptırır”. Zira hevese uymak, haksız yere şahitlik yapmaya, hükümde zulmetmeye ve benzeri şeylere sevk eder. eş-Şa'bî şöyle demiştir: “Azîz ve Celîl olan Allah hâkimlerden üç şey hususunda söz almıştır: Hevese uymamaları, insanlardan korkmayıp yalnızca Kendisinden korkmaları ve O'nun ayetlerini az bir bedel karşılığında satmamalarıdır.” { أَنْ تَعْدِلُوا } “adaletle davranasınız diye” ifadesi nasb mahallindedir. Dokuzuncu Mesele: Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا } “Eğer [şahitlik ederken dili] eğip büker veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz” kavli; bir kimsenin hakkını savsaklayıp vermediğin zaman kullanılan «Leveytü fülânen hak愣ahû leyyen» (falanın hakkını savsakladım) sözünden hareketle { وَإِنْ تَلْوُوا } şeklinde okunmuştur. Bunun fiili { لَوَى } şeklindedir; aslı da «leveye» olup «yâ» harfi, kendisi ve bir önceki harf harekeli olduğu için elife dönüşmüştür. Masdarı { لَيًّا } olup aslı «levyen»dir; ayrıca «liyânen» şeklinde de gelir ki aslı «livyânen»dir; ardından vâv

فِي الْيَاءِ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: (تَلْوُوا) مِنَ اللَّيِّ فِي الشَّهَادَةِ وَالْمَيْلِ إِلَى أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكُوفِيُّونَ (تَلُوا) أَرَادَ قُمْتُمْ بِالْأَمْرِ [وَأَعْرَضْتُمْ، مِنْ قَوْلِكَ: وَلَّيْتُ الْأَمْرَ، فَيَكُونُ فِي الكلام معنى التَّوْبِيخُ لِلْإِعْرَاضِ عَنِ الْقِيَامِ بِالْأَمْرِ]. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى (تَلُوا) الْإِعْرَاضُ. فَالْقِرَاءَةُ بِضَمِّ اللَّامِ تُفِيدُ مَعْنَيَيْنِ: الْوِلَايَةُ وَالْإِعْرَاضُ، وَالْقِرَاءَةُ بِوَاوَيْنِ تُفِيدُ مَعْنًى وَاحِدًا وَهُوَ الْإِعْرَاضُ. وَزَعَمَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ أَنَّ مَنْ قَرَأَ (تَلُوا) فَقَدْ لَحَنَ، لِأَنَّهُ لَا معنى للولاية ها هنا. قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ: وَلَيْسَ يَلْزَمُ هَذَا [وَلَكِنْ تَكُونُ] (تَلُوا) بِمَعْنَى (تَلْوُوا) وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَهُ (تَلْوُوا) فَاسْتُثْقِلَتِ الضَّمَّةُ عَلَى الْوَاوِ بَعْدَهَا وَاوٌ أُخْرَى، فَأُلْقِيَتِ الْحَرَكَةُ عَلَى اللَّامِ وَحُذِفَتْ إِحْدَى الْوَاوَيْنِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَهِيَ كَالْقِرَاءَةِ بِإِسْكَانِ اللَّامِ وَوَاوَيْنِ، ذَكَرَهُ مَكِّيٌّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَتِهِ (وَإِنْ تَلْوُوا) ثُمَّ هَمَزَ الْوَاوَ الْأُولَى فصارت (تلووا) ثُمَّ خُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ بِإِلْقَاءِ حَرَكَتِهَا عَلَى اللَّامِ فَصَارَتْ (تَلُوا) وَأَصْلُهَا (تَلْوُوا). فَتَتَّفِقُ الْقِرَاءَتَانِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ. وَذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَمَكِّيٌّ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ فِي الْخَصْمَيْنِ يَجْلِسَانِ بَيْنَ يَدَيِ الْقَاضِي فَيَكُونُ لَيُّ الْقَاضِي وَإِعْرَاضُهُ لِأَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، فَاللَّيُّ عَلَى هَذَا مَطْلُ الْكَلَامِ وَجَرُّهُ حَتَّى يَفُوتَ فَصْلُ الْقَضَاءِ وَإِنْفَاذُهُ لِلَّذِي يَمِيلُ الْقَاضِي إِلَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ شَاهَدْتُ بَعْضَ الْقُضَاةِ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، وَاللَّهُ حَسِيبُ الْكُلِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ: هِيَ فِي الشُّهُودِ يَلْوِي الشَّاهِدُ الشَّهَادَةَ بِلِسَانِهِ وَيُحَرِّفُهَا فَلَا يَقُولُ الْحَقَّ فِيهَا، أَوْ يُعْرِضُ عَنْ أَدَاءِ الْحَقِّ فِيهَا. وَلَفْظُ الْآيَةِ يَعُمُّ الْقَضَاءَ وَالشَّهَادَةَ، وَكُلُّ إِنْسَانٍ مَأْمُورٌ بِأَنْ يَعْدِلَ. وَفِي الْحَدِيثِ: (لَيُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ). قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: عُقُوبَتُهُ حَبْسُهُ، وَعِرْضُهُ شِكَايَتُهُ. الْعَاشِرَةُ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي رَدِّ شَهَادَةِ الْعَبْدِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْحَاكِمَ شَاهِدًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الشَّهَادَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الِاسْتِقْلَالُ بِهَذَا الْمُهِمِّ إِذَا دَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ، وَلَا يَتَأَتَّى ذَلِكَ مِنَ العبد أصلا فلذلك ردت الشهادة.

... ye harfindedir. el-Kutebî şöyle demiştir: (تَلْوُوا) kelimesi, şahitlikte hakkı eğip bükmek (leyy) ve iki hasımdan birine meyletmekten gelir. İbn Âmir ve Kûfeliler ise (تَلُوا) şeklinde okumuşlardır; [yani] işi üstlendiniz [ve yüz çevirdiniz. Bu, 'işi üstlendim/yönettim' anlamına gelen (وَلَّيْتُ الْأَمْرَ) sözünden gelir; buna göre kelamda işi yerine getirmekten yüz çevirmeye yönelik bir azarlama anlamı bulunur]. (تَلُوا) kıraatinin anlamının yüz çevirme (i'râz) olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla lâm harfinin zammeli okunuşu iki anlam ifade eder: velâyet (yönetme/üstlenme) ve i'râz (yüz çevirme). İki vâv ile okunuş ise tek bir anlam ifade eder ki o da [şahitlikten] yüz çevirmedir. Bazı nahivciler, (تَلُوا) şeklinde okuyanın lahin (dil hatası) yaptığını iddia etmişlerdir; çünkü burada velâyetin (yöneticiliğin) bir anlamı yoktur. en-Nehhâs ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu [hüküm] zorunlu değildir; [bilakis] (تَلُوا) lafzı (تَلْوُوا) anlamındadır. Şöyle ki, bunun aslı (تَلْوُوا) idi; ardından başka bir vâv gelen vâv harfi üzerindeki zamme ağır görüldü, böylece hareke lâm harfine aktarıldı ve iki sakinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle vâv'lardan biri hazfedildi (düşürüldü). Bu okuyuş, lâm harfinin sükûnu ve iki vâv ile yapılan okuyuş gibidir; bunu Mekkî zikretmiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu okuyuşa göre anlam (وَإِنْ تَلْوُوا) şeklindedir; sonra birinci vâv hemzelenerek (تلووا) olmuş, ardından hemzenin harekesi lâm harfine aktarılarak hemze hafifletilmiş ve (تَلُوا) haline gelmiştir; aslı ise (تَلْوُوا) lafzıdır. Bu takdire göre iki kıraat birbiriyle uyuşmaktadır. Bunu en-Nehhâs, Mekkî, İbnü'l-Arabî ve başkaları zikretmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, hâkimin huzurunda oturan iki hasım hakkındadır; hâkimin iki hasımdan biri lehine diğerinin aleyhine eğilip bükülmesi ve yüz çevirmesidir. Buna göre leyy (eğip bükme), hâkimin meylettiği kimse için hükmün ayrışıp infaz edilmesini engellemek amacıyla sözü uzatıp sürüncemede bırakmasıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bazı hâkimlerin bunu yaptıklarını bizzat gördüm; Allah herkesin hesabını görendir. Yine İbn Abbâs, es-Süddî, İbn Zeyd, ed-Dahhâk ve Mücâhid şöyle demişlerdir: Bu, şahitler hakkındadır; şahit, diliyle şahitliği eğip büker, tahrif eder de onda hakkı söylemez veya onda hakkı yerine getirmekten yüz çevirir. Âyetin lafzı hem yargıyı (kaza) hem de şahitliği kapsar; zira her insan adaletli olmakla emrolunmuştur. Hadiste şöyle buyrulmuştur: « لَيُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ » «İmkânı olan zenginin borcunu erteleyip savsaklaması, haysiyetinin rencide edilmesini (kınanmasını) ve cezalandırılmasını helal kılar.» İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Onun cezalandırılması hapsedilmesi, haysiyetinin rencide edilmesi ise hakkında şikâyette bulunulmasıdır. Onuncu Mesele: Bazı ilim adamları, kölenin şahitliğinin reddedilmesi hususunda bu âyetle delil getirerek şöyle demişlerdir: Yüce Allah bu âyette hâkimi bir şahit kılmıştır. Bu da kölenin şahitlik ehlinden olmadığına en açık delildir; çünkü bundan kastedilen, ihtiyaç duyulduğunda bu önemli görevi müstakil olarak yerine getirebilmektir. Bu ise köleden hiçbir şekilde meydana gelmez; bu sebeple [kölenin] şahitliği reddedilmiştir.

[سورة النساء (٤): آية ١٣٦]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 136]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği Kitaba ve daha önce indirmiş olduğu Kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüş olur.” (136)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا) الْآيَةُ. نَزَلَتْ فِي جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْمَعْنَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ صَدَّقُوا أَقِيمُوا عَلَى تَصْدِيقِكُمْ وَاثْبُتُوا عَلَيْهِ. (وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ) أَيِ الْقُرْآنُ. (وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ) أَيْ كُلُّ كِتَابٍ أَنْزَلَ عَلَى النَّبِيِّينَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ (نُزِّلَ) وَ (أُنْزِلَ) بِالضَّمِّ. الْبَاقُونَ (نَزَّلَ) وَ (أَنْزَلَ) بِالْفَتْحِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِيمَنْ آمَنَ بِمَنْ تَقَدَّمَ مُحَمَّدًا ﷺ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. قيل: إِنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُنَافِقِينَ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فِي الظَّاهِرِ أَخْلِصُوا لِلَّهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْمُشْرِكُونَ، وَالْمَعْنَى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّاتِ وَالْعُزَّى وَالطَّاغُوتِ آمِنُوا بِاللَّهِ، أَيْ صدقوا بالله وبكتبه.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا } “Ey iman edenler! İman edin” âyeti bütün müminler hakkında inmiştir. Manası şudur: Ey tasdik edenler! Tasdikinizi devam ettirin ve onun üzerinde sebat gösterin. { وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ } yani Kur'ân'a. { وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } yani peygamberlere indirilmiş olan her kitaba. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir zamme ile { نُزِّلَ } ve { أُنْزِلَ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise fetha ile { نَزَّلَ } ve { أَنْزَلَ } şeklinde okumuşlardır. Bu âyetin, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce gelen peygamberlere (hepsine selam olsun) iman edenler hakkında indiği de söylenmiştir. Münafıklara bir hitap olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: “Ey zahiren iman edenler! Allah'a ihlasla yönelin” şeklinde olur. Kastedilenlerin müşrikler olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: “Ey Lât'a, Uzzâ'ya ve Tağut'a inananlar! Allah'a iman edin”; yani Allah'ı ve kitaplarını tasdik edin demektir.

[سورة النساء (٤): آية ١٣٧]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 137]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً } “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra tekrar iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları Allah ne bağışlayacak ne de onları doğru bir yola iletecektir.” (137)

قِيلَ: الْمَعْنَى آمَنُوا بِمُوسَى وَكَفَرُوا بِعُزَيْرٍ، ثُمَّ آمَنُوا بِعُزَيْرٍ ثُمَّ كَفَرُوا بِعِيسَى، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى ثُمَّ آمَنُوا بِعُزَيْرٍ، ثُمَّ كَفَرُوا بَعْدَ عُزَيْرٍ بِالْمَسِيحِ، وَكَفَرَتِ النَّصَارَى بِمَا جَاءَ بِهِ مُوسَى وَآمَنُوا بِعِيسَى، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَمَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْقُرْآنِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَغْفِرُ شَيْئًا مِنَ الْكُفْرِ فَكَيْفَ قَالَ: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ) فَالْجَوَابُ أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا آمَنَ غُفِرَ لَهُ كُفْرُهُ، فَإِذَا رَجَعَ فَكَفَرَ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ الْكُفْرُ الْأَوَّلُ، وَهَذَا كَمَا جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ أُنَاسٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ:

Şöyle denilmiştir: Manası, Mûsâ'ya iman ettiler, Üzeyr'i inkâr ettiler; sonra Üzeyr'e iman ettiler, sonra Îsâ'yı inkâr ettiler; sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [inkâr ederek] küfürlerini artırdılar demektir. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz onlar Mûsâ'ya iman ettiler, sonra Üzeyr'e iman ettiler; sonra Üzeyr'in ardından Mesîh'i inkâr ettiler; Hristiyanlar ise Mûsâ'nın getirdiğini inkâr edip Îsâ'ya iman ettiler; sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve getirdiği Kur'ân'ı inkâr ederek küfürlerini artırdılar. Eğer: “Yüce Allah küfrün hiçbir çeşidini bağışlamazken nasıl olur da: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } ‘Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra tekrar iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları Allah bağışlayacak değildir’ buyurmuştur?” diye sorulursa; buna cevap şudur: Kâfir iman ettiği zaman [önceki] küfrü bağışlanır; fakat tekrar dönüp inkâr ederse artık önceki küfrü de bağışlanmaz. Bu durum Sahîh-i Müslim'de Abdullah'tan rivayet edildiği gibidir; o şöyle demiştir: İnsanlardan bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki:

[يَا رَسُولَ اللَّهِ] أَنُؤَاخَذُ بِمَا عَمِلْنَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ؟ قَالَ: (أَمَّا مَنْ أَحْسَنَ مِنْكُمْ فِي الْإِسْلَامِ فَلَا يُؤَاخَذُ بِهَا وَمَنْ أَسَاءَ أُخِذَ بِعَمَلِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالْإِسْلَامِ (. وَفِي رِوَايَةٍ (وَمَنْ أَسَاءَ فِي الْإِسْلَامِ أُخِذَ بِالْأَوَّلِ وَالْآخِرِ). الْإِسَاءَةُ هُنَا بِمَعْنَى الْكُفْرِ، إِذْ لَا يَصِحُّ أَنْ يُرَادَ بِهَا [هُنَا] ارْتِكَابُ سَيِّئَةٍ، فَإِنَّهُ يَلْزَمُ عَلَيْهِ أَلَّا يَهْدِمَ الْإِسْلَامُ مَا سَبَقَ قَبْلَهُ إِلَّا لِمَنْ يُعْصَمُ مِنْ جَمِيعِ السَّيِّئَاتِ إِلَّا حِينَ مَوْتِهِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ. وَمَعْنَى: (ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً) أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ. (لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ) يُرْشِدَهُمْ. (سَبِيلًا) طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: لَا يَخُصُّهُمْ بِالتَّوْفِيقِ كَمَا يَخُصُّ أَوْلِيَاءَهُ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ رَدٌّ عَلَى أَهْلِ الْقَدَرِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَهْدِي الْكَافِرِينَ طَرِيقَ خَيْرٍ لِيَعْلَمَ الْعَبْدُ أَنَّهُ إِنَّمَا يَنَالُ الْهُدَى بِاللَّهِ تَعَالَى، وَيُحْرَمُ الْهُدَى بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَيْضًا. وَتَضَمَّنَتِ الْآيَةُ أَيْضًا حُكْمَ الْمُرْتَدِّينَ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِمْ فِي (الْبَقَرَةِ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ).

«[Ey Allah'ın Resûlü!] Cahiliye döneminde yaptıklarımızdan dolayı hesaba çekilecek miyiz?» Şöyle buyurdu: «(أَمَّا مَنْ أَحْسَنَ مِنْكُمْ فِي الْإِسْلَامِ فَلَا يُؤَاخَذُ بِهَا وَمَنْ أَسَاءَ أُخِذَ بِعَمَلِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالْإِسْلَامِ) Sizden kim İslâm'da güzel davranırsa ondan hesaba çekilmez; kim de kötülük yaparsa hem cahiliyedeki hem de İslâm'daki ameliyle hesaba çekilir.» Bir rivayette ise: «(وَمَنْ أَسَاءَ فِي الْإِسْلَامِ أُخِذَ بِالْأَوَّلِ وَالْآخِرِ) Kim de İslâm'da kötülük yaparsa hem önceki hem sonrakiyle hesaba çekilir» şeklindedir. Buradaki «isâe» (kötülük yapma) küfür manasındadır; zira [burada] bununla bir günah işlemenin kastedilmiş olması sahih olamaz. Aksi takdirde İslâm'ın önceki günahları silmesi durumu, ancak ölüm anına kadar bütün günahlardan korunan kimselere has kılınmış olurdu ki bu da icmâ ile bâtıldır. { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } buyruğunun manası: Küfürde ısrar ettiler demektir. { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ } onları eriştirecek/yöneltecek değildir. { سَبِيلًا } cennete giden bir yola. Şöyle de denilmiştir: Dostlarına tahsis ettiği gibi onları muvaffakiyete has kılacak değildir. Bu âyette Kaderiyye fırkasına bir reddiye vardır; çünkü Yüce Allah kâfirlere hayır yolunu hidayet etmeyeceğini açıklamıştır ki kul hidayete ancak Yüce Allah ile ulaşacağını, hidayetten mahrum kalmanın da yine Yüce Allah'ın iradesiyle olduğunu bilsin. Âyet aynı zamanda mürtedlerin hükmünü de ihtiva etmektedir; onlar hakkındaki açıklama [el-Bakara] Sûresi'nde Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse...” buyruğunda geçmişti.

[سورة النساء (٤): آية ١٣٨]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 138]

بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨)

{ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Münafıklara, kendileri için elem verici bir azap olduğunu müjdele!” (138)

التَّبْشِيرُ الْإِخْبَارُ بِمَا ظَهَرَ أَثَرُهُ عَلَى الْبَشَرَةِ، وَقَدْ تقدم بيانه في (البقرة) ومعنى النفاق.

«Tebşîr» (müjdelemek), eseri yüzde (beşerede) ortaya çıkan şeyi haber vermektir; bunun ve nifakın manasının açıklaması daha önce [el-Bakara] Sûresi'nde geçmişti.

[سورة النساء (٤): آية ١٣٩]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 139]

الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩)

{ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinen kimselerdir. Onların yanında izzet (güç ve şeref) mi arıyorlar? Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır.” (139)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ) (الَّذِينَ) نَعْتٌ لِلْمُنَافِقِينَ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ عَمِلَ مَعْصِيَةً مِنَ الْمُوَحِّدِينَ لَيْسَ بِمُنَافِقٍ، لِأَنَّهُ لَا يَتَوَلَّى الْكُفَّارَ. وَتَضَمَّنَتِ الْمَنْعَ مِنْ مُوَالَاةِ الْكَافِرِ، وَأَنْ يُتَّخَذُوا أَعْوَانًا عَلَى الْأَعْمَالِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالدِّينِ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ لَحِقَ بِالنَّبِيِّ ﷺ يُقَاتِلُ مَعَهُ، فَقَالَ لَهُ: (ارْجِعْ فَإِنَّا لَا نَسْتَعِينُ بِمُشْرِكٍ). (الْعِزَّةَ) أَيِ الْغَلَبَةُ، عَزَّهُ يعزه

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinen kimselerdir” buyruğunda yer alan { الَّذِينَ } “onlar” lafzı, münafıkların sıfatıdır. Bunda, muvahhidlerden (Allah'ı birleyenlerden) bir günah işleyenin, kâfirleri dost edinmediği için münafık sayılmayacağına bir delil vardır. [Bu ayet], kâfiri dost edinmenin ve dinle ilgili işlerde onları yardımcı tutmanın yasaklığını içermektedir. Sahîh'te Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre müşriklerden bir adam, beraberinde savaşmak üzere Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in peşinden yetişti. Bunun üzerine [Resûlullah] ona: « ارْجِعْ فَإِنَّا لَا نَسْتَعِينُ بِمُشْرِكٍ » «Geri dön; zira biz bir müşrikten asla yardım almayız!» buyurdu. { الْعِزَّةَ } “İzzet”, galebe (üstünlük) demektir. [Arapçada] bir kimse diğerine üstün geldiğinde «azzehu ye'uzzuhu» denilir.

عِزًّا إِذَا غَلَبَهُ. (فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً) أَيِ الْغَلَبَةُ وَالْقُوَّةُ لِلَّهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (يَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ) يريد عند بَنِي قَيْنُقَاعَ، فَإِنَّ ابْنَ أُبَيٍّ كَانَ يُوَالِيهِمْ.

«ızzen» denilir ki ona üstün geldi demektir. { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } yani galebe ve kuvvet bütünüyle Allah'ındır. İbn Abbâs şöyle demiştir: { يَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ } ifadesiyle Kaynukâoğulları'nın yanını kastetmektedir; çünkü İbn Übey onlarla dostluk kurmaktaydı.

[سورة النساء (٤): الآيات ١٤٠ الى ١٤١]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyetler 140-141]

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠) الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١)

{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠) الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً } “Oysa Allah size Kitap'ta şunu indirmiştir: Allah'ın âyetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla bir arada oturmayın. Yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah münafıkları ve kâfirleri cehennemde bir araya toplayacaktır. (140) Onlar sizi gözetleyip duran kimselerdir. Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) gelirse: «Biz sizinle beraber değil miydik?» derler. Şayet kâfirlere bir pay (zafer) düşerse: «Size üstünlük sağlamadık mı ve sizi müminlerden korumadık mı?» derler. Artık kıyamet günü Allah aranızda hükmünü verecektir. Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir.” (141)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها) الْخِطَابُ لِجَمِيعِ مَنْ أَظْهَرَ الْإِيمَانَ مِنْ مُحِقٍّ وَمُنَافِقٍ، لِأَنَّهُ إِذَا أَظْهَرَ الْإِيمَانَ فَقَدْ لَزِمَهُ أَنْ يَمْتَثِلَ أَوَامِرَ كِتَابِ اللَّهِ. فَالْمُنَزَّلُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ). وكان المنافقين يَجْلِسُونَ إِلَى أَحْبَارِ الْيَهُودِ فَيَسْخَرُونَ مِنَ الْقُرْآنِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ (وَقَدْ نَزَّلَ) بِفَتْحِ النُّونِ وَالزَّايِ وَشَدِّهَا، لِتَقَدُّمِ اسْمِ اللَّهِ ﷻ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً). وَقَرَأَ حُمَيْدٌ كَذَلِكَ، إِلَّا أَنَّهُ خَفَّفَ الزَّايَ. الْبَاقُونَ (نُزِّلَ) غَيْرُ مُسَمَّى الْفَاعِلِ. (أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ) مَوْضِعُ (أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ) عَلَى قِرَاءَةِ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ نَصْبٌ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ. وَفِي قِرَاءَةِ الْبَاقِينَ رَفْعٌ، لِكَوْنِهِ اسْمَ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. (يُكْفَرُ بِها) أَيْ إِذَا سَمِعْتُمُ الْكُفْرَ وَالِاسْتِهْزَاءَ بِآيَاتِ اللَّهِ، فَأَوْقَعَ السماع

Yüce Allah'ın: { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها } “Oysa [Allah] Kitap'ta size: ‘Allah'ın âyetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman...’ diye indirmişti” buyruğundaki hitap; ister hakiki mümin ister münafık olsun, imanı izhar eden herkesedir. Çünkü [bir kimse] imanı izhar ettiğinde, Allah'ın Kitabı'nın emirlerine uyması kendisine gerekli olur. İndirilmiş olan [hüküm] ise Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Âyetlerimiz hakkında [ileri geri konuşmaya] dalanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir” buyruğudur. Münafıklar yahudi bilginlerinin yanına oturur ve Kur'ân ile alay ederlerdi. Âsım ve Ya'kûb, Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” buyruğunda Allah ﷻ isminin daha önce geçmiş olmasından ötürü { وَقَدْ نَزَّلَ } [lafzını] nûn ve zâ'nın fethası ve [zâ'nın] şeddesi ile [etken/mâlum olarak: nezzela şeklinde] okumuşlardır. Humeyd de aynı şekilde okumuş, ancak zâ harfini şeddesiz [nezele şeklinde] okumuştur. Geri kalanlar ise fâili zikredilmeyen [edilgen/meçhul olarak: nüzzile şeklinde] okumuşlardır. { أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ } buyruğundaki { أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ } ifadesinin [i'rabdaki] yeri; Âsım ve Ya'kûb'un kıraatine göre, fiilin mefulü olarak üzerine vaki olması sebebiyle nasb mahallindedir. Diğerlerinin kıraatinde ise fâili zikredilmeyenin nâibi (nâib-i fâil) olması sebebiyle ref mahallindedir. { يُكْفَرُ بِها } yani Allah'ın âyetlerine karşı yapılan küfrü ve alayı işittiğiniz zaman [demektir]. [Burada] işitme fiilini

عَلَى الْآيَاتِ، وَالْمُرَادُ سَمَاعُ الْكُفْرِ وَالِاسْتِهْزَاءِ، كَمَا تَقُولُ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ يُلَامُ، أَيْ سَمِعْتُ اللَّوْمَ فِي عَبْدِ اللَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ) أَيْ غَيْرِ الْكُفْرِ. (إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ) فَدَلَّ بِهَذَا عَلَى وُجُوبِ اجْتِنَابِ أَصْحَابِ الْمَعَاصِي إِذَا ظَهَرَ مِنْهُمْ مُنْكَرٌ، لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَجْتَنِبْهُمْ فَقَدْ رَضِيَ فِعْلَهُمْ، وَالرِّضَا بِالْكُفْرِ كُفْرٌ، قَالَ اللَّهُ ﷿: (إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ). فَكُلُّ مَنْ جَلَسَ فِي مَجْلِسِ مَعْصِيَةٍ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ يَكُونُ مَعَهُمْ فِي الْوِزْرِ سَوَاءً، وَيَنْبَغِي أَنْ يُنْكِرَ عَلَيْهِمْ إِذَا تَكَلَّمُوا بِالْمَعْصِيَةِ وَعَمِلُوا بِهَا، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى النَّكِيرِ عَلَيْهِمْ فَيَنْبَغِي أَنْ يَقُومَ عَنْهُمْ حَتَّى لَا يَكُونَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ [﵁] أَنَّهُ أَخَذَ قَوْمًا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ، فَقِيلَ لَهُ عَنْ أَحَدِ الْحَاضِرِينَ: إِنَّهُ صَائِمٌ، فَحَمَلَ عَلَيْهِ الْأَدَبَ وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ (إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ) أَيْ إِنَّ الرِّضَا بِالْمَعْصِيَةِ مَعْصِيَةٌ، وَلِهَذَا يُؤَاخَذُ الْفَاعِلُ وَالرَّاضِي بِعُقُوبَةِ الْمَعَاصِي حَتَّى يَهْلَكُوا بِأَجْمَعِهِمْ. وَهَذِهِ الْمُمَاثَلَةُ لَيْسَتْ فِي جَمِيعِ الصِّفَاتِ، وَلَكِنَّهُ إِلْزَامٌ شُبِّهَ بِحُكْمِ الظَّاهِرِ مِنَ الْمُقَارَنَةِ، كَمَا قَالَ:

âyetler üzerine vaki kılınmış olup kastedilen ise küfrü ve alayı işitmektir; nitekim senin: «Semi'tü Abdallâhi yulâmu» (Abdullah'ın kınandığını işittim) demen gibi ki bu «Semi'tü'l-levme fî Abdillâh» (Abdullah hakkında yapılan kınamayı işittim) demektir. Yüce Allah'ın: { فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } buyruğu; yani küfürden başka bir söze [dalıncaya kadar] demektir. { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } buyruğu ise, onlardan bir münker ortaya çıktığında günahkâr kimselerden uzak durmanın vacip olduğuna delalet etmektedir; zira onlardan uzak durmayan kimse onların yaptıklarına razı olmuş demektir, küfre rıza göstermek ise küfürdür. Nitekim Allah Azze ve Celle: { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } buyurmuştur. Dolayısıyla bir günah meclisinde oturup da onlara engel olmayan herkes günah konusunda onlarla eşit olur. Günah konuştuklarında ve onu işlediklerinde onlara engel olmak gerekir; eğer onları engellemeye gücü yetmiyorsa, bu âyetin muhataplarından olmamak için onların yanından kalkıp gitmelidir. Ömer b. Abdilazîz'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o, şarap içen bir topluluğu yakalamıştı. Orada bulunanlardan biri hakkında: “O oruçludur” denildi. Bunun üzerine ona da had/tazir cezasını uyguladı ve şu âyeti okudu: { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “Yoksa siz de onlar gibi olursunuz”; yani günaha rıza göstermek günahtır. İşte bu sebeple işleyen de rıza gösteren de günahların cezasıyla muahaze olunur, nihayet hepsi birden helak olur. Bu benzerlik her sıfatta değildir; fakat zahirdeki beraberliğin hükmüne benzetilmiş bir ilzamdır; şairin dediği gibi:

فَكُلُّ قَرِينٍ بِالْمُقَارِنِ يَقْتَدِي

«Her arkadaş beraber olduğu kimseye uyar.»

وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَإِذَا ثَبَتَ تَجَنُّبُ أَصْحَابِ الْمَعَاصِي كَمَا بَيَّنَّا فَتَجَنُّبُ أَهْلِ الْبِدَعِ وَالْأَهْوَاءِ أَوْلَى. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَوْلُهُ تَعَالَى (فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ) نُسِخَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ). وَقَالَ عَامَّةُ الْمُفَسِّرِينَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ. وَرَوَى جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: دَخَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّ مُحْدِثٍ فِي الدِّينِ مُبْتَدِعٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ) الْأَصْلُ (جَامِعٌ) بِالتَّنْوِينِ فَحُذِفَ اسْتِخْفَافًا، فَإِنَّهُ بِمَعْنَى يَجْمَعُ. (الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ، أَيْ ينتظرون بكم الدوائر.

Bu husus daha önce geçmişti. Açıkladığımız üzere günah ehlinden sakınmak sabit olduğuna göre, bidat ve heva ehlinden sakınmak öncelikle [gereklidir]. El-Kelbî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “O hâlde onlar başka bir söze dalıncaya kadar yanlarında oturmayın” buyruğu, Yüce Allah'ın: { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara onların hesabından bir şey [sorumluluk] yoktur” buyruğu ile neshedilmiştir (hükmü kaldırılmıştır). Müfessirlerin geneli ise bu [ayetin] muhkem olduğunu söylemiştir. Cüveybir'in ed-Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Dinde sonradan ihdas eden (ortaya çıkaran) her bidatçi kıyamet gününe kadar bu ayetin kapsamına girer.» Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ } “Şüphesiz ki Allah, münafıkları toplayıcıdır” buyruğunda asıl olan, hafifletmek amacıyla tenvini hazfedilen { جَامِعٌ } kelimesidir; zira bu, «toplar» (يَجْمَعُ) anlamındadır. { الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } “Onlar sizi gözetleyip duranlardır” buyruğuyla münafıklar kastedilmektedir; yani başınıza felaketlerin ve zamanın devranının gelmesini beklerler.

(فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ) أَيْ غَلَبَةٌ عَلَى الْيَهُودِ وَغَنِيمَةٌ. (قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ) أَيْ أَعْطُونَا مِنَ الْغَنِيمَةِ. (وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ) أَيْ ظَفَرٌ. (قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ) أَيْ أَلَمْ نَغْلِبْ عَلَيْكُمْ حَتَّى هَابَكُمُ الْمُسْلِمُونَ وَخَذَلْنَاهُمْ عَنْكُمْ. يُقَالُ: اسْتَحْوَذَ عَلَى كَذَا أَيْ غَلَبَ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ). وَقِيلَ: أَصْلُ الِاسْتِحْوَاذِ الْحَوْطُ، حَاذَهُ يَحُوذُهُ حَوْذًا إِذَا حَاطَهُ. وَهَذَا الْفِعْلُ جَاءَ عَلَى الْأَصْلِ، وَلَوْ أُعِلَّ لَكَانَ أَلَمْ نَسْتَحِذْ، وَالْفِعْلُ عَلَى الْإِعْلَالِ اسْتَحَاذَ يَسْتَحِيذُ، وَعَلَى غَيْرِ الْإِعْلَالِ اسْتَحْوَذَ يَسْتَحْوِذُ. (وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) أَيْ بِتَخْذِيلِنَا إِيَّاهُمْ عَنْكُمْ، وَتَفْرِيقِنَا إِيَّاهُمْ مِمَّا يُرِيدُونَهُ مِنْكُمْ. وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ [كَانُوا يَخْرُجُونَ فِي الْغَزَوَاتِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَلِهَذَا قَالُوا: أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ؟ وَتَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ] كَانُوا لَا يُعْطُونَهُمُ الْغَنِيمَةَ وَلِهَذَا طَلَبُوهَا وَقَالُوا: أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ! وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدُوا بِقَوْلِهِمْ (أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ) الِامْتِنَانَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. أَيْ كُنَّا نُعْلِمُكُمْ بِأَخْبَارِهِمْ وَكُنَّا أَنْصَارًا لَكُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا) لِلْعُلَمَاءِ فِيهِ تَأْوِيلَاتٌ خَمْسٌ: أَحَدُهَا- مَا رُوِيَ عَنْ يُسَيْعَ الْحَضْرَمِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ عَلِيِّ [بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁] فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا) كَيْفَ ذَلِكَ، وَهُمْ يُقَاتِلُونَنَا وَيَظْهَرُونَ عَلَيْنَا أَحْيَانًا! فَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: مَعْنَى ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَوْمَ الْحُكْمِ. وَكَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ذَاكَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَبِهَذَا قَالَ جَمِيعُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا ضَعِيفٌ: لِعَدَمِ فَائِدَةِ الْخَبَرِ فِيهِ، وإن أو هم صَدْرُ الْكَلَامِ مَعْنَاهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَخَّرَ الْحُكْمَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَجَعَلَ الْأَمْرَ فِي الدُّنْيَا دُوَلًا تَغْلِبُ الكفار تارة وتغلب أخرى،

{ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ } “Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) gelirse” yani Yahudilere karşı bir üstünlük ve ganimet [elde ederseniz], { قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } “'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler” yani 'Bize ganimetten pay verin' [derler]. { وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ } “Eğer kâfirlere bir pay düşerse” yani bir zafer [kazanırlarsa], { قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “'Biz size üstünlük sağlayıp [yardım etmedik mi?]' derler” yani 'Müslümanlar sizden çekinsin diye biz sizi koruyup kollamadık mı ve onları sizden vazgeçirip yardımsız bırakmadık mı?' [derler]. Bir şeye galip gelip hâkim olmak anlamında "istahveze alâ kezâ" (اسْتَحْوَذَ عَلَى كَذَا) denir; nitekim Yüce Allah'ın: { اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan onları hâkimiyeti altına almıştır” buyruğu da bu köktendir. İstihvâz kelimesinin aslının "havt" (kuşatıp korumak) olduğu da söylenmiştir; nitekim bir kimse bir şeyi kuşatıp koruduğu zaman "hâzehû yehûzuhû havzen" (حَاذَهُ يَحُوذُهُ حَوْذًا) denilir. Bu fiil [kural gereği asıl] kökü üzere gelmiştir; şayet i'lâl yapılsaydı "elem nestehiz" (أَلَمْ نَسْتَحِذْ) şeklinde olurdu. Fiil i'lâlli olarak "istehâze yestehîzu" (اسْتَحَاذَ يَسْتَحِيذُ), i'lâlsiz olarak ise "istahveze yestahvizu" (اسْتَحْوَذَ يَسْتَحْوِذُ) şeklinde gelir. { وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve sizi müminlerden korumadık mı?” yani 'Müminleri sizden vazgeçirip yardımsız bırakarak ve sizden istedikleri şeyden onları alıkoyarak [korumadık mı?]' demektir. Âyet, münafıkların [müminlerle birlikte gazvelere çıktıklarına, bundan dolayı da "Biz sizinle beraber değil miydik?" dediklerine ve onların] kendilerine ganimet verilmediğine, bu sebeple onu talep edip: "Biz sizinle beraber değil miydik!" dediklerine delalet etmektedir. Münafıkların { أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } “Biz sizinle beraber değil miydik?” sözleriyle Müslümanlara minnet etmeyi kastetmiş olmaları da muhtemeldir; yani: 'Biz size onların haberlerini bildiriyorduk ve sizin yardımcılarınızdık' [demek istemişlerdir]. Yüce Allah'ın: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” buyruğu hakkında âlimlerin beş tevili bulunmaktadır: Birincisi: Yüsey' el-Hadramî'den rivayet edilen görüştür. O şöyle demiştir: Ben Ali [b. Ebî Tâlib'in -radıyallâhu anh-] yanında idim. Bir adam ona: "Ey Müminlerin Emîri! Allah'ın: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } 'Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir' buyruğu hakkında ne dersin? Bu nasıl olur, zira onlar bizimle savaşıyor ve bazen bize galip geliyorlar!" dedi. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh: "Bunun manası kıyamet günü, yani hüküm günüdür." dedi. İbn Abbâs da aynı şekilde: "Bu kıyamet günüdür." demiştir. İbn Atıyye: "Bütün tevil ehli bu görüştedir." demiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: "Bu [görüş] zayıftır; çünkü bu durumda haberde bir fayda kalmaz. Gerçi sözün başı bu manayı vehmettirmektedir; zira Yüce Allah: { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } 'Artık Allah kıyamet günü aranızda hükmedecektir' buyurarak hükmü kıyamet gününe tehir etmiş ve dünya hayatındaki durumu, kâfirlerin bazen galip gelip bazen de mağlup olduğu nöbetleşe [bir düzen] kılmıştır...

بِمَا رَأَى مِنَ الْحِكْمَةِ وَسَبَقَ مِنَ الْكَلِمَةِ. ثُمَّ قَالَ: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا) فَتَوَهَّمَ مَنْ تَوَهَّمَ أَنَّ آخِرَ الْكَلَامِ يَرْجِعُ إِلَى أَوَّلِهِ، وَذَلِكَ يُسْقِطُ فَائِدَتَهُ، إِذْ يَكُونُ تَكْرَارًا. الثَّانِي- إِنَّ اللَّهَ لَا يَجْعَلُ لَهُمْ سَبِيلًا يَمْحُو بِهِ دَوْلَةَ الْمُؤْمِنِينَ، ويذهب ءاثارهم وَيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ، كَمَا جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ ثَوْبَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (وَإِنِّي سَأَلْتُ رَبِّي أَلَّا يُهْلِكَهَا بِسَنَةٍ عَامَّةٍ وَأَلَّا يُسَلَّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ فَيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَإِنَّ رَبِّي قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي إِذَا قَضَيْتُ قَضَاءً فَإِنَّهُ لَا يُرَدُّ وَإِنِّي قَدْ أَعْطَيْتُكَ لِأُمَّتِكَ أَلَّا أُهْلِكَهُمْ بِسَنَةٍ عَامَّةٍ وَأَلَّا أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ فَيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَلَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ مَنْ بِأَقْطَارِهَا حَتَّى يَكُونَ بَعْضُهُمْ يُهْلِكُ بَعْضًا وَيَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا (. الثَّالِثُ- إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يَجْعَلُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا [مِنْهُ] إِلَّا أَنْ يَتَوَاصَوْا بِالْبَاطِلِ وَلَا يَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَيَتَقَاعَدُوا عَنِ التَّوْبَةِ فَيَكُونُ تَسْلِيطُ الْعَدُوِّ مِنْ قِبَلِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ). قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا نَفِيسٌ جِدًّا. قُلْتُ: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﵇ فِي حَدِيثِ ثَوْبَانَ (حَتَّى يَكُونَ بَعْضُهُمْ يُهْلِكُ بَعْضًا وَيَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا) وَذَلِكَ أَنَّ (حَتَّى) غَايَةٌ، فَيَقْتَضِي ظَاهِرُ الْكَلَامِ أَنَّهُ لَا يُسَلِّطُ عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ فَيَسْتَبِيحُهُمْ إِلَّا إِذَا كَانَ مِنْهُمْ إِهْلَاكُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَسَبْيُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَقَدْ وُجِدَ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْأَزْمَانِ بِالْفِتَنِ الْوَاقِعَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، فَغَلُظَتْ شَوْكَةُ الْكَافِرِينَ وَاسْتَوْلَوْا عَلَى بِلَادِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى لَمْ يَبْقَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا أَقَلُّهُ، فَنَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يَتَدَارَكَنَا بِعَفْوِهِ وَنَصْرِهِ وَلُطْفِهِ. الرَّابِعُ- إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يَجْعَلُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا شَرْعًا، فَإِنْ وُجِدَ فَبِخِلَافِ الشَّرْعِ. الْخَامِسُ- (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا) أَيْ حُجَّةً عَقْلِيَّةً وَلَا شَرْعِيَّةً يستظهرون بها إلا أبطلها ودحضت.

...hikmetine uygun gördüğü ve ezelî sözünde takdir ettiği şekilde [hüküm verecektir]. Sonra şöyle buyurdu: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah, müminlerin aleyhine kâfirlere asla bir yol vermeyecektir.” Bazıları sözün sonunun başına döndüğünü vehmetmiştir; oysa bu durum onun faydasını düşürür, zira tekrar olur. İkincisi: Şüphesiz Allah, onlar için müminlerin hâkimiyetini tamamen ortadan kaldıracak, izlerini yok edecek ve köklerini kazıyacak bir yol kılmaz. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Sevbân'dan rivayet edilen hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « وَإِنِّي سَأَلْتُ رَبِّي أَلَّا يُهْلِكَهَا بِسَنَةٍ عَامَّةٍ وَأَلَّا يُسَلَّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ فَيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَإِنَّ رَبِّي قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي إِذَا قَضَيْتُ قَضَاءً فَإِنَّهُ لَا يُرَدُّ وَإِنِّي قَدْ أَعْطَيْتُكَ لِأُمَّتِكَ أَلَّا أُهْلِكَهُمْ بِسَنَةٍ عَامَّةٍ وَأَلَّا أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ فَيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَلَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ مَنْ بِأَقْطَارِهَا حَتَّى يَكُونَ بَعْضُهُمْ يُهْلِكُ بَعْضًا وَيَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا » «Ben Rabbimden ümmetimi genel bir kıtlıkla helâk etmemesini ve kendi dışlarından, onların kökünü kazıyacak bir düşmanı üzerlerine musallat kılmamasını istedim. Rabbim de şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Ben bir hüküm takdir ettiğimde o artık geri çevrilmez. Ben sana ümmetin için onları genel bir kıtlıkla helâk etmeyeceğimi ve yeryüzünün dört bir yanındakiler aleyhlerine bir araya gelseler bile, onlar birbirlerini helâk edip birbirlerini esir almadıkça kendi dışlarından köklerini kazıyacak bir düşmanı üzerlerine musallat kılmayacağımı vaad ettim.» Üçüncüsü: Allah Sübhânehu, bâtılı birbirlerine tavsiye etmeleri, kötülükten nehyetmemeleri ve tövbeden geri durmaları durumu hariç, kâfirler için müminlerin aleyhine [kendi katından] bir yol kılmaz; [böyle yaparlarsa] düşmanın musallat olması bizzat kendileri sebebiyle gerçekleşir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] sebebiyledir”. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu pek kıymetli [bir tespit]dir. Derim ki: [Peygamber] aleyhisselâm'ın Sevbân hadisinde geçen: « حَتَّى يَكُونَ بَعْضُهُمْ يُهْلِكُ بَعْضًا وَيَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا » «Onlar birbirlerini helâk edip birbirlerini esir alıncaya kadar» buyruğu da buna delalet eder. Çünkü (حَتَّى / hattâ) gaye (son sınır) bildirir; dolayısıyla sözün zâhiri gereğince, onlar birbirlerini helâk edip birbirlerini esir almadıkça, düşmanlarını üzerlerine musallat edip köklerini kazıtmaz. Nitekim bu durum, bu asırlarda Müslümanlar arasında meydana gelen fitneler sebebiyle vuku bulmuş; böylece kâfirlerin gücü artmış ve İslâm'dan pek az bir kısım kalıncaya dek Müslümanların beldelerini istila etmişlerdir. Allah'tan af, yardım ve lütfuyla imdadımıza yetişmesini dileriz. Dördüncüsü: Allah Sübhânehu şer'î bakımdan kâfirlerin müminler aleyhine bir yolunu kılmaz; şayet böyle bir durum vaki olursa bu, şeriatın [hükmünün] hilafınadır. Beşincisi: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah, müminlerin aleyhine kâfirlere asla bir yol vermeyecektir” yani kâfirlerin üstünlük sağlayabilecekleri aklî yahut şer'î hiçbir hüccet kılmayacaktır; aksine [böyle bir delil öne sürerlerse Allah] onu mutlaka iptal eder ve çürütür.

الثَّانِيةُ- ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَنَزَعَ عُلَمَاؤُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي الِاحْتِجَاجِ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ لَا يَمْلِكُ الْعَبْدَ الْمُسْلِمَ. وَبِهِ قَالَ أَشْهَبُ وَالشَّافِعِيُّ: لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ نَفَى السَّبِيلَ لِلْكَافِرِ عَلَيْهِ، [وَالْمِلْكُ [بِالشِّرَاءِ سَبِيلٌ، فَلَا يُشْرَعُ لَهُ وَلَا يَنْعَقِدُ الْعَقْدُ بِذَلِكَ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنَّ مَعْنَى (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا) فِي دَوَامِ الْمِلْكِ، لِأَنَّا نَجِدُ الِابْتِدَاءَ يَكُونُ لَهُ [عَلَيْهِ [وَذَلِكَ بِالْإِرْثِ. وَصُورَتُهُ أَنْ يُسْلِمَ عَبْدٌ كَافِرٌ فِي يَدِ كَافِرٍ فَيَلْزَمُ الْقَضَاءَ عَلَيْهِ بِبَيْعِهِ، فَقَبْلَ الْحُكْمِ عَلَيْهِ بِبَيْعِهِ مَاتَ، فَيَرِثُ العبد المسلم [وارث [الكافر. فهده سَبِيلٌ قَدْ ثَبَتَ قَهْرًا لَا قَصْدَ فِيهِ، وَإِنْ مَلَكَ الشِّرَاءَ ثَبَتَ بِقَصْدِ النِّيَّةِ، فَقَدْ أَرَادَ الْكَافِرُ تَمَلُّكَهُ بِاخْتِيَارِهِ، فَإِنْ حُكِمَ بِعَقْدِ بَيْعِهِ وَثُبُوتِ مِلْكِهِ فَقَدْ حُقِّقَ فِيهِ قَصْدُهُ، وَجُعِلَ لَهُ سَبِيلٌ عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ عِتْقَ النَّصْرَانِيِّ أَوِ الْيَهُودِيِّ لِعَبْدِهِ الْمُسْلِمِ صَحِيحٌ نَافِذٌ عَلَيْهِ. وَأَجْمَعُوا أَنَّهُ إِذَا أَسْلَمَ عَبْدُ الْكَافِرِ فَبِيعَ عَلَيْهِ أَنَّ ثَمَنَهُ يُدْفَعُ إِلَيْهِ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ عَلَى مِلْكِهِ بِيعَ وَعَلَى مِلْكِهِ ثَبَتَ الْعِتْقُ لَهُ، إِلَّا أَنَّهُ مِلْكٌ غَيْرُ مُسْتَقِرٍّ لِوُجُوبِ بَيْعِهِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا) يُرِيدُ الِاسْتِرْقَاقَ وَالْمِلْكَ وَالْعُبُودِيَّةَ مِلْكًا مُسْتَقِرًّا دَائِمًا. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي شِرَاءِ الْعَبْدِ الْكَافِرِ الْعَبْدَ الْمُسْلِمَ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- الْبَيْعُ مَفْسُوخٌ. وَالثَّانِي- الْبَيْعُ صَحِيحٌ وَيُبَاعُ عَلَى الْمُشْتَرِي. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي رَجُلٍ نَصْرَانِيٍّ دَبَّرَ عَبْدًا لَهُ نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمَ الْعَبْدُ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ: يُحَالُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْعَبْدِ، وَيُخَارَجُ عَلَى سَيِّدِهِ النَّصْرَانِيِّ، وَلَا يُبَاعُ عَلَيْهِ حَتَّى يُتَبَيَّنَ أَمْرُهُ. فَإِنْ هَلَكَ النَّصْرَانِيُّ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ قُضِيَ دَيْنُهُ مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ الْمُدَبَّرِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي مَالِهِ مَا يَحْمِلُ الْمُدَبَّرَ فَيَعْتِقُ الْمُدَبَّرَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ: إِنَّهُ يُبَاعُ عَلَيْهِ سَاعَةَ أَسْلَمَ، وَاخْتَارَهُ الْمُزَنِيُّ، لِأَنَّ الْمُدَبَّرَ وَصِيَّةٌ وَلَا يَجُوزُ تَرْكُ مُسْلِمٍ

İkincisi- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimlerimiz, kâfirin Müslüman bir köleye malik olamayacağına bu ayeti delil getirmişlerdir. Eşheb ve Şâfiî de bu görüştedir; zira Allah Sübhânehu kâfirin onun üzerinde bir yolu olmasını nefyetmiştir (ortadan kaldırmıştır). Satın alma yoluyla mülkiyet ise bir yoldur; bu sebeple onun için meşru kılınmaz ve bu şekilde akit münakit olmaz (bağlayıcılık kazanmaz). İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayetine göre -ki bu Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür-: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” ayetinin anlamı mülkiyetin devamlılığı hususundadır. Çünkü biz mülkiyetin kâfir için onun üzerinde başlangıçta sabit olduğunu görmekteyiz ki bu da miras yoluyladır. Bunun şekli şöyledir: Kâfirin elinde bulunan kâfir bir köle Müslüman olur ve kölenin satılması yönünde kâfir aleyhine hüküm verilmesi gerekir; fakat aleyhine satış hükmü verilmeden önce [efendi] ölür, böylece Müslüman köle kâfirin vârisine miras kalır. İşte bu, içinde kasıt bulunmaksızın cebren sabit olmuş bir yoldur. Şayet satın alma yoluyla mülk edinirse bu niyet ve kasıtla sabit olur; nitekim kâfir kendi tercihiyle ona malik olmak istemiştir. Eğer onun satış akdine ve mülkiyetinin sübutuna hükmedilirse, onun kastı tahakkuk ettirilmiş ve onun için [müminin] aleyhine bir yol tanınmış olur. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Müslümanlar, Hristiyan veya Yahudi'nin Müslüman kölesini azat etmesinin geçerli ve bağlayıcı olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Yine kâfirin kölesi Müslüman olduğunda onun aleyhine satılırsa bedelinin kendisine verileceği hususunda da icmâ etmişlerdir. Bu da gösterir ki köle onun mülkü üzerindeyken satılmış ve azat hakkı onun mülkü üzerindeyken sabit olmuştur; ancak aleyhine satışının zorunlu olması sebebiyle bu istikrarlı (kesin/sürekli) bir mülkiyet değildir. Bu da -Allah en iyisini bilir ya- Allah Azze ve Celle'nin: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” buyruğundan dolayıdır. Burada istikrarlı ve sürekli bir mülkiyet olarak köleleştirmeyi, mülkiyeti ve kulluğu kastetmektedir. Âlimler, kâfir bir kölenin Müslüman bir köleyi satın alması hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi; satış feshedilir. İkincisi; satış geçerlidir ve alıcı aleyhine satılır. Üçüncüsü- Âlimler bu babtan olmak üzere, Hristiyan bir kölesini müdebber kılan (efendisinin ölümünden sonra azat edilmesini şart koşan) ve akabinde kölesi Müslüman olan Hristiyan bir adam hakkında da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve iki görüşünden birinde Şâfiî şöyle demiştir: Efendi ile kölenin arası ayrılır, Hristiyan efendisinin aleyhine köleye kazanç vergisi konur ve durumu netleşene kadar onun aleyhine satılmaz. Şayet Hristiyan ölür de üzerinde borç bulunursa borcu müdebber kölenin bedelinden ödenir; ancak malında müdebber köleyi karşılayacak miktar varsa köle azat edilir. Şâfiî diğer görüşünde ise şöyle demiştir: Müslüman olduğu anda köle onun aleyhine satılır. Müzenî de bunu tercih etmiştir; zira müdebber kılmak bir vasiyettir ve bir Müslümanın...

فِي مِلْكِ مُشْرِكٍ يُذِلُّهُ وَيُخَارِجُهُ، وَقَدْ صَارَ بِالْإِسْلَامِ عَدُوًّا لَهُ. وَقَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: يُبَاعُ النَّصْرَانِيُّ مِنْ مُسْلِمٍ فَيُعْتِقُهُ، وَيَكُونُ وَلَاؤُهُ لِلَّذِي اشْتَرَاهُ وَأَعْتَقَهُ، وَيُدْفَعُ إِلَى النَّصْرَانِيِّ ثَمَنُهُ. وَقَالَ سُفْيَانُ وَالْكُوفِيُّونَ: إِذَا أَسْلَمَ مُدَبَّرُ النَّصْرَانِيِّ قُوِّمَ قِيمَتَهُ فَيُسْعَى فِي قِيمَتِهِ، فَإِنْ مَاتَ النَّصْرَانِيُّ قَبْلَ أَنْ يَفْرُغَ الْمُدَبَّرُ مِنْ سِعَايَتِهِ عتق العبد وبطلت السعاية.

onu zelil kılacak ve ondan vergi/bedel alacak bir müşrikin mülkünde bırakmak caiz değildir; üstelik o, İslâm ile birlikte efendisine düşman haline gelmiştir. Leys b. Sa'd şöyle demiştir: Bir Müslümana satılır, o da onu azat eder; velâ hakkı da onu satın alıp azat edene ait olur, Hristiyan'a ise bedeli ödenir. Süfyân ve Kûfeliler şöyle demişlerdir: Hristiyan'ın müdebber kıldığı kölesi Müslüman olursa onun kıymeti takdir edilir ve bedelini kazanması için çalıştırılır (siaye). Şayet müdebber köle siayesini tamamlamadan önce Hristiyan ölürse köle azat olur ve siaye borcu düşer.

[سورة النساء (٤): آية ١٤٢]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 142]

إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢)

{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya kalkışırlar; oysa O, onları aldatandır (tuzaklarını başlarına geçirendir). Namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar.” (142)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ)

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ } buyruğuna gelince:

قَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) مَعْنَى الْخَدْعِ. وَالْخِدَاعُ مِنَ اللَّهِ مُجَازَاتُهُمْ عَلَى خِدَاعِهِمْ أَوْلِيَاءَهُ وَرُسُلَهُ. قَالَ الْحَسَنُ: يُعْطَى كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْ مُؤْمِنٍ ومنافق نور يوم القيامة فيفرج الْمُنَافِقُونَ وَيَظُنُّونَ أَنَّهُمْ قَدْ نَجَوْا، فَإِذَا جَاءُوا إِلَى الصِّرَاطِ طُفِئَ نُورُ كُلِّ مُنَافِقٍ، فَذَلِكَ قَوْلُهُمْ: (انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى)

[el-Bakara] Sûresi'nde «el-Had'» (aldatma) kelimesinin manası geçmişti. Allah'ın onları aldatması (hud'ası) ise, O'nun dostlarına ve elçilerine hile yapmalarına karşı onlara ceza vermesidir. el-Hasan şöyle demiştir: “Kıyamet gününde mümin ve münafık her insana bir nur verilir; münafıklar sevinir ve kurtulduklarını zannederler. Fakat Sırat'a geldiklerinde her münafığın nuru söndürülür; işte onların: { انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } ‘Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım’ sözleri bundan ötürüdür.” Yüce Allah'ın: { وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى } “Namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar” buyruğuna gelince:

أَيْ يُصَلُّونَ مُرَاءَاةً وَهُمْ مُتَكَاسِلُونَ مُتَثَاقِلُونَ، لَا يَرْجُونَ ثوابا ولا يعتقدون على تَرْكَهَا عِقَابًا. وَفِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ: (إِنَّ أَثْقَلَ صَلَاةٍ عَلَى الْمُنَافِقِينَ الْعَتَمَةُ وَالصُّبْحُ). فَإِنَّ الْعَتَمَةَ تَأْتِي وَقَدْ أَتْعَبَهُمْ عَمَلُ النَّهَارِ فَيَثْقُلُ عَلَيْهِمْ الْقِيَامُ إِلَيْهَا، وَصَلَاةُ الصُّبْحِ تَأْتِي وَالنَّوْمُ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ مَفْرُوحٍ بِهِ، وَلَوْلَا السَّيْفُ مَا قَامُوا. وَالرِّيَاءُ: إِظْهَارُ الْجَمِيلِ لِيَرَاهُ النَّاسُ، لَا لِاتِّبَاعِ أَمْرِ اللَّهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. ثُمَّ وَصَفَهُمْ بِقِلَّةِ الذِّكْرِ عِنْدَ الْمُرَاءَاةِ وَعِنْدَ الْخَوْفِ. وَقَالَ ﷺ ذَامًّا لِمَنْ أَخَّرَ الصَّلَاةَ: (تِلْكَ صَلَاةُ الْمُنَافِقِينَ- ثَلَاثًا- يَجْلِسُ أَحَدُهُمْ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَيِ الشيطان- أوعلى قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَ أَرْبَعًا لَا يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا) رَوَاهُ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ. فَقِيلَ: وَصَفَهُمْ بِقِلَّةِ الذِّكْرِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ بِقِرَاءَةٍ وَلَا تَسْبِيحٍ، وَإِنَّمَا كَانُوا يَذْكُرُونَهُ بِالتَّكْبِيرِ. وَقِيلَ: وَصَفَهُ بِالْقِلَّةِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَقْبَلُهُ. وَقِيلَ: لِعَدَمِ الْإِخْلَاصِ فِيهِ. وهنا مسألتان:

Yani gösteriş için, üşenerek ve ağırlık duyarak namaz kılarlar; ne bir sevap umarlar ne de onu terk etmede bir ceza olduğuna inanırlar. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «إِنَّ أَثْقَلَ صَلَاةٍ عَلَى الْمُنَافِقِينَ الْعَتَمَةُ وَالصُّبْحُ» «Münafıklara en ağır gelen namaz, yatsı ve sabah namazıdır.» Çünkü yatsı vakti geldiğinde gündüzün meşakkati onları yormuştur ve bu yüzden namaza kalkmak onlara ağır gelir. Sabah namazı vakti geldiğinde ise uyku onlara sevinç duyulacak her şeyden daha sevgilidir. Kılıç [korkusu] olmasaydı kesinlikle [namaza] kalkmazlardı. Riya: Allah'ın emrine uymak için değil, insanların görmesi için güzel [ameller] sergilemektir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Sonra [Allah], riya esnasında ve korku anında onları zikrinin azlığıyla nitelemiştir. sallallâhu aleyhi ve sellem de namazı geciktiren kimseyi yererek şöyle buyurmuştur: «تِلْكَ صَلَاةُ الْمُنَافِقِينَ -ثَلَاثًا- يَجْلِسُ أَحَدُهُمْ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَيِ الشيطان -أوعلى قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ- قَامَ فَنَقَرَ أَرْبَعًا لَا يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا» «İşte bu münafıkların namazıdır -bunu üç kere tekrarladı-. Onlardan biri oturup güneşi gözetler; güneş şeytanın iki boynuzu arasına -veya şeytanın iki boynuzu üzerine- geldiğinde kalkar ve tavuğun yem gagalaması gibi dört rekatı alelacele kılar, içinde Allah'ı pek az zikreder.» Bunu Mâlik ve başkaları rivayet etmiştir. Denildi ki: [Âyette] onları az zikretmekle nitelemesi, kıraat ve tesbih ile Allah'ı zikretmeyip sadece tekbirle zikrettikleri içindir. Yine denildi ki: Allah Teâlâ kabul buyurmadığı için azlıkla nitelenmiştir. Bir diğer görüşe göre de bundaki ihlas yokluğundan dolayıdır. Burada iki mesele bulunmaktadır:

الْأُولَى- بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ صَلَاةَ الْمُنَافِقِينَ، وَبَيَّنَهَا رَسُولُهُ مُحَمَّدٌ ﷺ، فَمَنْ صَلَّى كَصَلَاتِهِمْ وَذَكَرَ كَذِكْرِهِمْ لَحِقَ بِهِمْ فِي عَدَمِ الْقَبُولِ، وَخَرَجَ مِنْ مُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ. الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ). وَسَيَأْتِي. اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ عُذْرٌ فَيُقْتَصَرُ عَلَى الْفَرْضِ حَسَبَ مَا عَلَّمَهُ النَّبِيُّ ﷺ لِلْأَعْرَابِيِّ حِينَ رَآهُ أَخَلَّ بِالصَّلَاةِ فَقَالَ لَهُ: (إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلَاةِ فَأَسْبِغِ الْوُضُوءَ ثم استقبل القبلة فكبر ثُمَّ اقْرَأْ مَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا ثُمَّ افْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلَاتِكَ كُلِّهَا (. رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ. وَقَالَ ﷺ:) لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِأُمِّ الْقُرْآنِ (. وَقَالَ:) لَا تُجْزِئُ صَلَاةٌ لَا يُقِيمُ الرَّجُلُ فِيهَا صُلْبَهُ. الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ (. أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، يَرَوْنَ أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: مَنْ لَا يُقِيمُ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فَصَلَاتُهُ فَاسِدَةٌ، لِحَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ: (لَا تُجْزِئُ صَلَاةٌ لَا يُقِيمُ الرَّجُلُ فِيهَا صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ). قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَذَهَبَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَأَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّ الطُّمَأْنِينَةَ لَيْسَتْ بِفَرْضٍ. وَهِيَ رِوَايَةٌ عِرَاقِيَّةٌ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنَ الْمَالِكِيِّينَ أَنْ يَشْتَغِلَ بِهَا. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) هَذَا الْمَعْنَى. الثَّانِيةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّ مَنْ صَلَّى صَلَاةً لِيَرَاهَا النَّاسُ وَيَرَوْنَهُ فِيهَا فَيَشْهَدُونَ لَهُ بِالْإِيمَانِ، أَوْ أَرَادَ طَلَبَ الْمَنْزِلَةِ وَالظُّهُورَ لِقَبُولِ الشَّهَادَةِ وَجَوَازِ الْإِمَامَةِ فَلَيْسَ ذَلِكَ بِالرِّيَاءِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ حَرَجٌ، وَإِنَّمَا الرِّيَاءُ الْمَعْصِيَةُ أَنْ يُظْهِرَهَا صَيْدًا لِلنَّاسِ وَطَرِيقًا إِلَى الْأَكْلِ، فَهَذِهِ نِيَّةٌ لَا تُجْزِئُ وَعَلَيْهِ الْإِعَادَةُ.

[Birinci Mesele]- Yüce Allah bu ayette münafıkların namazını açıklamış, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu beyan etmiştir. Dolayısıyla kim onların kıldığı gibi namaz kılar ve andıkları gibi anarsa, kabul edilmeme hususunda onlara katılmış ve Yüce Allah'ın: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ. الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Müminler gerçekten kurtuluşa ermişlerdir. Onlar ki namazlarında huşû içindedirler” kavlinin kapsamı dışına çıkmış olur. [Bunun açıklaması] ileride gelecektir. Ancak kişinin bir mazereti olup da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazı eksik kıldığını gördüğü bedevîye öğrettiği üzere sadece farzla yetinilmesi müstesnadır. Nitekim ona şöyle buyurmuştur: « إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلَاةِ فَأَسْبِغِ الْوُضُوءَ ثم استقبل القبلة فكبر ثُمَّ اقْرَأْ مَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا ثُمَّ افْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلَاتِكَ كُلِّهَا » «Namaza kalktığın zaman abdesti tam al, sonra kıbleye dön ve tekbir getir. Sonra Kur'ân'dan kolayına geleni oku. Ardından rükûda mutmain oluncaya (hareketsiz duruncaya) kadar rükû et; sonra tam doğruluncaya kadar kalk; sonra secdede mutmain oluncaya kadar secde et; sonra oturur halde mutmain oluncaya kadar kalk. Sonra bunu namazının tamamında yap.» Bunu imamlar (hadis otoriteleri) rivayet etmiştir. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِأُمِّ الْقُرْآنِ » «Ümmü'l-Kur'ân'ı (Fâtiha'yı) okumayanın namazı yoktur.» Ve şöyle buyurmuştur: « لَا تُجْزِئُ صَلَاةٌ لَا يُقِيمُ الرَّجُلُ فِيهَا صُلْبَهُ [فِي] الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ » «Kişinin rükû ve secdede belini doğrultmadığı namaz geçerli olmaz.» Bunu Tirmizî tahric etmiş ve: “Hasen-sahih bir hadistir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ve onlardan sonra gelen ilim ehlinin uygulaması bu doğrultudadır; onlar kişinin rükû ve secdede belini doğrultması gerektiği görüşündedirler” demiştir. Şâfiî, Ahmed ve İshâk şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَا تُجْزِئُ صَلَاةٌ لَا يُقِيمُ الرَّجُلُ فِيهَا صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ » «Kişinin rükû ve secdede belini doğrultmadığı namaz yeterli olmaz» hadisi gereğince, rükû ve secdede belini doğrultmayanın namazı fâsittir.” İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “İbnü'l-Kâsım ve Ebû Hanîfe ise tadil-i erkânın (tumânînetin) farz olmadığı görüşüne varmışlardır. Bu, Irak kaynaklı bir rivayettir ve Mâlikîlerden hiçbirinin bununla meşgul olması uygun değildir.” [el-Bakara] Sûresi'nde bu mana geçmişti. [İkinci Mesele]- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İnsanlar görsün ve namaz kıldığına şahitlik ederek imanına tanıklık etsinler diye namaz kılan veya şahitliğinin kabul edilmesi ve imamlığının caiz görülmesi için makam ve itibar elde etmeyi amaçlayan kimsenin bu yaptığı, yasaklanan riyâ kapsamında değildir ve bundan dolayı ona bir vebal yoktur. Günah olan riyâ ancak, insanları avlamak ve [menfaat] elde etmeye yol edinmek amacıyla namazı göstermektir; bu, geçerli olmayan bir niyettir ve bu kişinin namazı iade etmesi gerekir.

قلت: قوله (وَأَرَادَ طَلَبَ الْمَنْزِلَةِ وَالظُّهُورَ لِقَبُولِ. الشَّهَادَةِ) فِيهِ نَظَرٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي (النِّسَاءِ) فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الرِّيَاءَ يَدْخُلُ الْفَرْضَ وَالنَّفْلَ، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا)

Ben derim ki: Onun: «ve şahitliğinin kabulü için makam ve itibar talep eden...» sözü eleştiriye açıktır; bunun açıklaması [en-Nisâ] Sûresi'nde geçmişti, oraya bakılsın. Bu âyet riyânın hem farza hem de nâfileye girebileceğine delalet etmektedir; çünkü Yüce Allah: { وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا } “Namaza kalktıkları zaman kalkarlar...” buyurarak

فَعَمَّ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّمَا يَدْخُلُ النَّفْلَ خَاصَّةً، لِأَنَّ الْفَرْضَ وَاجِبٌ عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ وَالنَّفْلُ عُرْضَةٌ لِذَلِكَ. وَقِيلَ بِالْعَكْسِ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَأْتِ بِالنَّوَافِلِ لَمْ يؤاخذ بها.

genel bir ifade kullanmıştır. Bir topluluk ise riyânın yalnızca nâfileye gireceğini söylemiştir; çünkü farz bütün insanlara vaciptir, nâfile ise buna elverişlidir. Bunun tam aksi de söylenmiştir; çünkü nâfileleri kılmadığı takdirde bundan dolayı hesaba çekilmez.

[سورة النساء (٤): آية ١٤٣]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 143]

مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣)

{ مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً } “Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara (müminlere) ne de şunlara (kâfirlere) aittirler. Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın.” (143)

الْمُذَبْذَبُ: الْمُتَرَدِّدُ بَيْنَ أَمْرَيْنِ، وَالذَّبْذَبَةُ الِاضْطِرَابُ. يُقَالُ: ذَبْذَبْتُهُ فَتَذَبْذَبَ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةُ:

«el-Müzebzeb», iki iş arasında tereddüt edip bocalayan kimsedir; «ez-Zebzebe» ise çalkalanma ve kararsızlıktır. «Zebzebtühû fe-tezebzebe» (Onu sarstım da bocaladı) denir. en-Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَعْطَاكَ سُورَةً ... تَرَى كُلَّ مَلِكٍ دُونَهَا يَتَذَبْذَبُ

«Görmedin mi, Allah sana öyle bir mertebe verdi ki / Ondan aşağıda kalan her hükümdarın bocaladığını görürsün.»

آخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

خَيَالٌ لِأُمِّ السَّلْسَبِيلِ وَدُونَهَا ... مَسِيرَةُ شَهْرٍ لِلْبَرِيدِ الْمُذَبْذِبِ

«Ümmü Selsebîl'in hayali göründü; oysa onunla aramızda / Kararsız ve telaşlı bir ulak için bir aylık mesafe vardır.»

كَذَا رُوِيَ بِكَسْرِ الذَّالِ الثَّانِيةِ. قَالَ ابْنُ جِنِّي: أَيِ الْمُهْتَزِّ الْقَلِقِ الَّذِي لَا يَثْبُتُ وَلَا يَتَمَهَّلُ. فَهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ مُتَرَدِّدُونَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، لَا مُخْلِصِينَ الْإِيمَانَ وَلَا مُصَرِّحِينَ بِالْكُفْرِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (مَثَلُ الْمُنَافِقِ كَمَثَلِ الشَّاةِ الْعَائِرَةِ بَيْنَ الْغَنَمَيْنِ تَعِيرُ إِلَى هَذِهِ مَرَّةً وَإِلَى هَذِهِ أُخْرَى) وَفِي رِوَايَةٍ (تَكِرُّ) بَدَلَ (تَعِيرُ). وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (مُذَبْذَبِينَ) بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ الذَّالَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِكَسْرِ الذَّالِ الثَّانِيةِ. وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ (مُتَذَبْذِبِينَ). وَيَجُوزُ الْإِدْغَامُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ (مُذَّبْذِبِينَ) بِتَشْدِيدِ الذَّالِ الْأُولَى وَكَسْرِ الثَّانِيةِ. وَعَنِ الْحَسَنِ (مَذَبْذَبِينَ) بِفَتْحِ الميم والذالين.

[Şiirdeki bu kelime] ikinci zâl harfinin kesresiyle (el-müzebzib şeklinde) rivayet edilmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: "Yani yerinde duramayan, aceleci, sarsılıp duran ve huzursuz olan kimse demektir." İşte bu münafıklar da imanlarında samimi olmayıp küfürlerini de açıkça ifade etmeyerek müminler ile müşrikler arasında bocalayıp durmaktadırlar. Sahîh-i Müslim'de İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَثَلُ الْمُنَافِقِ كَمَثَلِ الشَّاةِ الْعَائِرَةِ بَيْنَ الْغَنَمَيْنِ تَعِيرُ إِلَى هَذِهِ مَرَّةً وَإِلَى هَذِهِ أُخْرَى » «Münafığın durumu, iki koyun sürüsü arasında şaşkınca bocalayan, bir o sürüye bir bu sürüye gidip gelen koyun gibidir.» Bir rivayette ise (تَعِيرُ) [te‘îru] yerine (تَكِرُّ) [tekürru / dönüp duran] lafzı yer almıştır. Cumhûr, mîm'in zammesi ve her iki zâl'in fethasıyla { مُذَبْذَبِينَ } (müzebzebîne) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise ikinci zâl'in kesresiyle [müzebzibîne şeklinde] okumuştur. Übeyy'in kıraatinde ise (مُتَذَبْذِبِينَ) [mütezebzibîne] şeklindedir. Bu kıraate göre birinci zâl'in şeddesi ve ikincisinin kesresiyle (مُذَّبْذِبِينَ) [müzzebbzibîne] şeklinde idgam yapılması da caizdir. el-Hasan'dan ise mîm'in ve her iki zâl'in fethasıyla (مَذَبْذَبِينَ) [mezebzebîne] şeklinde rivayet edilmiştir.

[سورة النساء (٤): آية ١٤٤]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 144]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin. Kendi aleyhinize Allah'a apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?” (144)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ) مَفْعُولَانِ، أَيْ لَا تَجْعَلُوا خَاصَّتَكُمْ وَبِطَانَتَكُمْ مِنْهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. (أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً) أَيْ فِي تَعْذِيبِهِ إِيَّاكُمْ بِإِقَامَتِهِ حُجَّتَهُ عَلَيْكُمْ إِذْ قَدْ نَهَاكُمْ.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ } buyruğu iki mef'uldür; yani onlardan sırdaşlar ve yakın dostlar edinmeyin demektir; bu mana daha önce geçmişti. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } yani O sizi nehyetmişken O'nun aleyhinize hüccetini ikâme etmesi suretiyle sizi cezalandırmasına [apaçık bir delil mi kılmak istiyorsunuz] demektir.

[سورة النساء (٤): آية ١٤٥]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 145]

إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥)

{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً } “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar ve onlar için asla bir yardımcı bulamazsın.” (145)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي الدَّرْكِ) قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ (الدَّرْكِ) بِإِسْكَانِ الرَّاءِ، وَالْأُولَى أَفْصَحُ، لِأَنَّهُ يُقَالُ فِي الْجَمْعِ: أَدْرَاكٌ مِثْلَ جَمَلٍ وَأَجْمَالٍ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هُمَا لُغَتَانِ كَالشَّمْعِ وَالشَّمَعِ وَنَحْوِهِ، وَالْجَمْعُ أَدْرَاكٌ. وَقِيلَ: جَمْعُ الدَّرْكِ أَدْرُكٌ، كَفَلْسٍ وَأَفْلُسٍ. وَالنَّارُ دَرَكَاتٌ سَبْعَةٌ، أَيْ طَبَقَاتٌ وَمَنَازِلُ، إِلَّا أَنَّ اسْتِعْمَالَ الْعَرَبِ لِكُلِّ مَا تَسَافَلَ أَدْرَاكٌ. يُقَالُ: لِلْبِئْرِ أَدْرَاكٌ، وَلِمَا تَعَالَى دَرَجٌ، فَلِلْجَنَّةِ دَرَجٌ، وَلِلنَّارِ أَدْرَاكٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا. فَالْمُنَافِقُ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ وَهِيَ الْهَاوِيَةُ، لِغِلَظِ كُفْرِهِ وَكَثْرَةِ غَوَائِلِهِ وَتَمَكُّنِهِ مِنْ أَذَى الْمُؤْمِنِينَ. وَأَعْلَى الدَّرَكَاتِ جَهَنَّمُ ثُمَّ لَظَى ثُمَّ الْحُطَمَةُ ثُمَّ السَّعِيرُ ثُمَّ سَقَرُ ثُمَّ الْجَحِيمُ ثُمَّ الْهَاوِيَةُ، وَقَدْ يُسَمَّى جَمِيعُهَا بِاسْمِ الطَّبَقَةِ الْأُولَى، أَعَاذَنَا اللَّهُ مِنْ عَذَابِهَا بِمَنِّهِ وَكَرَمِهِ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ) قَالَ: تَوَابِيتُ مِنْ حَدِيدٍ مُقْفَلَةٍ فِي النَّارِ تُقْفَلُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ [ثَلَاثَةٌ]: الْمُنَافِقُونَ، وَمَنْ كَفَرَ مِنْ أَصْحَابِ الْمَائِدَةِ، وَآلُ فِرْعَوْنَ، تَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ). وقال تعالى أَصْحَابِ الْمَائِدَةِ: (فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ). وَقَالَ فِي آلَ فِرْعَوْنَ: (أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ).

Yüce Allah'ın: { فِي الدَّرْكِ } “...tabakasında...” lafzına dair: Kûfeliler { الدَّرْكِ } lafzını râ harfinin sükûnu ile (ed-Derk şeklinde) okumuşlardır. Birincisi [fethalı okuyuş] daha fasihtir; çünkü cemelin çoğulunun ecmâl gelmesi gibi bunun çoğulunda da edrâk denilir. Bunu en-Nehhâs söylemiştir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: "Bunlar, şem' ve şeme' (mum) ile benzerleri gibi iki ayrı lehçedir; çoğulu ise edrâk'tır." ed-Derk kelimesinin çoğulunun, fels ve eflüs gibi edrük olduğu da söylenmiştir. Cehennem yedi derekâttır (tabakadır); yani tabakalar ve menzillerdir. Ne var ki Arapların kullanımı, aşağıya doğru inen her mertebe için edrâk şeklindedir. Nitekim kuyu için edrâk, yukarı doğru çıkan için ise derec denilir. Dolayısıyla cennet için dereceler (derec), cehennem için ise derekeler (edrâk) vardır. Bu husus daha önce geçmişti. Münafık ise, küfrünün katılığı, hile ve tuzaklarının çokluğu ve müminlere eziyet etme imkânı bulabilmesi sebebiyle ateşin en aşağı derekesindedir (ed-derkü'l-esfel) ki o da Hâviye'dir. Derekelerin en üstü Cehennem, sonra Lezâ, sonra Hutame, sonra Saîr, sonra Sakar, sonra Cahîm, sonra da Hâviye'dir. Bazen bunların tamamı birinci tabakanın ismiyle [Cehennem olarak] adlandırılır. Allah lütuf ve keremiyle bizi onun azabından korusun. İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] Yüce Allah'ın: { فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “ateşin en aşağı tabakasındadırlar” kavlinin tefsirine dair şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Onlar, cehennemde üzerlerine kilit vurulmuş demir sandıklardır." İbn Ömer [radıyallâhu anhümâ] ise şöyle demiştir: "Kıyamet gününde insanların azap bakımından en şiddetlisi [üç gruptur]: Münafıklar, Mâide ashabından inkâr edenler ve Firavun ailesi. Bunun doğrulaması Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndadır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar.” Mâide ashabı hakkında da şöyle buyurmuştur: { فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “...şüphesiz Ben onu, âlemlerden hiçbir kimseye etmeyeceğim bir azapla cezalandırırım.” Firavun ailesi hakkında ise şöyle buyurmuştur: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!”

[سورة النساء (٤): آية ١٤٦]

[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 146]

إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦)

{ إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦) } “Ancak tevbe edenler, ıslah edenler, Allah'a sımsıkı sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere büyük bir ecir verecektir.” (146)