اسْتِثْنَاءٌ مِمَّنْ نَافَقَ. وَمِنْ شَرْطِ التَّائِبِ مِنَ النِّفَاقِ أَنْ يُصْلِحَ فِي قَوْلِهِ وَفِعْلِهِ، وَيَعْتَصِمَ بِاللَّهِ أَيْ يَجْعَلُهُ مَلْجَأً وَمَعَاذًا، وَيُخْلِصَ دِينَهُ لِلَّهِ، كَمَا نَصَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، وَإِلَّا فَلَيْسَ بِتَائِبٍ، وَلِهَذَا أَوْقَعَ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي التَّسْوِيفِ لِانْضِمَامِ الْمُنَافِقِينَ إِلَيْهِمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ الْأَسْوَدِ قَالَ: كُنَّا فِي حَلْقَةِ عَبْدِ اللَّهِ فَجَاءَ حُذَيْفَةُ حَتَّى قَامَ عَلَيْنَا فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ: لَقَدْ نَزَلَ النِّفَاقُ عَلَى قَوْمٍ خَيْرٍ مِنْكُمْ، قَالَ الْأَسْوَدُ: سُبْحَانَ اللَّهِ! إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: (إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ). فَتَبَسَّمَ عَبْدُ اللَّهِ وَجَلَسَ حُذَيْفَةُ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ، فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ فَتَفَرَّقَ أَصْحَابُهُ فَرَمَانِي بِالْحَصَى فَأَتَيْتُهُ. فَقَالَ حُذَيْفَةُ: عَجِبْتُ مِنْ ضَحِكِهِ وَقَدْ عَرَفَ مَا قُلْتُ: لَقَدْ أُنْزِلَ النِّفَاقُ عَلَى قَوْمٍ كَانُوا خَيْرًا مِنْكُمْ ثُمَّ تَابُوا فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَى (فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ) أَيْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: حَادَ عَنْ كَلَامِهِمْ غَضَبًا عَلَيْهِمْ فَقَالَ: (فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ) وَلَمْ يَقُلْ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَحُذِفَتِ الْيَاءُ مِنْ (يُؤْتِ) فِي الْخَطِّ كَمَا حُذِفَتْ فِي اللَّفْظِ، لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ اللَّامِ بَعْدَهَا، ومثله (يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ) و (سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ) و (يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ) حذفت الواوات لالتقاء الساكنين.
Nifak ehlinden yapılmış bir istisnadır. Nifaktan tevbe edenin şartlarından biri; bu ayetin açıkça belirttiği gibi sözünde ve fiilinde ıslah etmesi, Allah'a sarılması yani O'nu bir sığınak ve melce kılması ve dinini Allah için halis kılmasıdır. Aksi takdirde tevbe etmiş sayılmaz. İşte bu sebeple Allah, münafıkların müminlere katılması dolayısıyla müminlerin ecrini tehir kipiyle (tesvîf ile) zikretmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. el-Buhârî el-Esved'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Biz Abdullah'ın meclisinde idik. Huzeyfe gelip başımızda dikildi, selam verdi ve şöyle dedi: “Şüphesiz nifak sizden daha hayırlı bir topluluğa indi.” el-Esved: “Sübhânallah! Şüphesiz Allah Teâlâ: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Münafıklar şüphesiz ateşin en aşağı tabakasındadırlar” buyuruyor!” dedi. Bunun üzerine Abdullah gülümsedi, Huzeyfe de mescidin bir kenarına oturdu. Sonra Abdullah kalktı, arkadaşları dağıldı; bana çakıl taşı attı, yanına vardım. Huzeyfe şöyle dedi: “Onun gülmesine şaştım; oysa ne dediğimi bilmişti: Nifak sizden daha hayırlı olan bir topluluğa indirildi, sonra tevbe ettiler de Allah tevbelerini kabul etti.” el-Ferrâ şöyle demiştir: { فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğunun manası “onlar müminlerdendir” demektir. el-Kutebî ise şöyle demiştir: [Allah] onlara öfkesinden dolayı doğrudan hitap etmekten kaçındı ve “onlar müminlerdir” demeyip: { فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “İşte onlar müminlerle beraberdirler” buyurdu. { يُؤْتِ } kelimesindeki yâ harfi, kendisinin ve ardından gelen lâm harfinin sakin olması sebebiyle lafızda düştüğü gibi yazıda da düşürülmüştür. { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ }, { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } ve { يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ } misalleri de böyledir; vāv harfleri iki sakinin yan yana gelmesi (iltikā-i sâkineyn) sebebiyle düşürülmüştür.
[سورة النساء (٤): آية ١٤٧]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 147]
مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧)
{ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧) } “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir.” (147)
اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّقْرِيرِ لِلْمُنَافِقِينَ. التَّقْدِيرُ: أَيُّ مَنْفَعَةٍ لَهُ فِي عَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ، فَنَبَّهَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ الشَّاكِرَ الْمُؤْمِنَ، وَأَنَّ تَعْذِيبَهُ عِبَادَهُ لَا يَزِيدُ فِي مُلْكِهِ، وَتَرْكَهُ عُقُوبَتَهُمْ عَلَى فِعْلِهِمْ لَا يَنْقُصُ مِنْ سُلْطَانِهِ. وَقَالَ مَكْحُولٌ: أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كُنَّ لَهُ، وَثَلَاثٌ مِنْ كن
[Bu], münafıklara yönelik ikrar (takrîr) anlamında bir istifhamdır (sorudur). Takdiri şöyledir: “Eğer şükreder ve iman ederseniz, O'nun size azap etmesinde [O'na] ne fayda vardır?” Allah Teâlâ, şükreden mümini cezalandırmayacağına, kullarına azap etmesinin mülkünü artırmayacağına ve işlediklerine karşılık onları cezalandırmayı terk etmesinin de O'nun hükümranlığından bir şey eksiltmeyeceğine dikkat çekmiştir. Mekhûl şöyle demiştir: “Dört şey vardır ki kimde bulunursa onun lehinedir; üç şey de vardır ki kimde
فِيهِ كُنَّ عَلَيْهِ، فَالْأَرْبَعُ اللَّاتِي لَهُ: فَالشُّكْرُ وَالْإِيمَانُ وَالدُّعَاءُ وَالِاسْتِغْفَارُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ) وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) وقال تعالى: (قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ). وَأَمَّا الثَّلَاثُ اللَّاتِي عَلَيْهِ: فَالْمَكْرُ وَالْبَغْيُ وَالنَّكْثُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ). وَقَالَ تَعَالَى: (وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ) وَقَالَ تَعَالَى: (إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ.) (وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً) أَيْ يَشْكُرُ عِبَادَهُ عَلَى طَاعَتِهِ. وَمَعْنَى (يَشْكُرُهُمْ) يُثِيبُهُمْ، فَيَتَقَبَّلُ الْعَمَلَ الْقَلِيلَ وَيُعْطِي عَلَيْهِ الثَّوَابَ الْجَزِيلَ، وَذَلِكَ شُكْرٌ مِنْهُ عَلَى عِبَادَتِهِ. وَالشُّكْرُ فِي اللُّغَةِ الظُّهُورُ، يُقَالُ: دَابَّةٌ شَكُورٌ إِذَا أَظْهَرَتْ مِنَ السِّمَنِ فَوْقَ مَا تُعْطَى مِنَ الْعَلَفِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى مُسْتَوْفًى. وَالْعَرَبُ تَقُولُ فِي الْمَثَلِ: (أَشْكَرُ مِنْ بَرْوَقَةٍ) لِأَنَّهَا يُقَالُ: تَخْضَرُّ وَتَنْضُرُ بِظِلِّ السَّحَابِ دُونَ مَطَرٍ. والله أعلم.
onun aleyhinedir. Kişinin lehine olan dört şey: Şükür, iman, dua ve istiğfardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Sen onların içinde iken Allah onlara azap edecek değildir; onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edici değildir.” Yine şöyle buyurmuştur: { قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ } “De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?” Kişinin aleyhine olan üç şeye gelince: Hilekârlık (mekir), taşkınlık/haddi aşmak (bağy) ve ahdi bozmaktır (neks). Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ } “Artık kim ahdini bozarsa, ancak kendi aleyhine bozmuş olur.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Ey insanlar! Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir.” { وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً } buyruğu; yani kullarına, Kendisine yaptıkları itaatten ötürü karşılık verir demektir. “Onlara şükreder” ifadesinin anlamı; onlara sevap verir, az ameli kabul edip karşılığında bol mükâfat verir demektir ki bu, kulluğuna karşı O'nun bir şükrüdür (karşılık vermesidir). Şükür lügatte ortaya çıkmak ve görünmektir. Verilen yemin üzerinde bir semizlik gösterdiğinde hayvan için «Dâbbetün şekûr» denilir. Bu mana daha önce etraflıca geçmişti. Araplar darb-ı meselde şöyle derler: “Çiriş otundan daha şükredici” (Aşkeru min bervakatin). Çünkü onun yağmursuz da olsa bulutun gölgesiyle yeşerip tazelendiği söylenir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
تم الجزء الخامس مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء السادس، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ"
el-Kurtubî Tefsiri'nin beşinci cildi tamamlandı. Allah Teâlâ dilerse onu, başı Yüce Allah'ın: "لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ" buyruğu olan altıncı cilt takip edecektir.
مصححه أبو إسحاق إبراهيم اطفيش
Musahhihi: Ebû İshâk İbrâhîm Itfeyyiş.
الجزء السادس
Altıncı Cilt
[تتمة تفسير سُورَةُ النِّسَاءِ]
[NİSÂ SÛRESİ TEFSİRİNİN DEVAMI]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
[سُورَةُ النساء (٤): الآيات ١٤٨ الى ١٤٩]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyetler 148-149]
لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩)
{ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩) } “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (148) Bir hayrı açıklar yahut gizlerseniz ya da bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye gücü yetendir.” (149)
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ) وَتَمَّ الكلام. ثم قال جل وعز" إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ لَكِنْ مَنْ ظُلِمَ فَلَهُ أَنْ يَقُولَ ظَلَمَنِي فُلَانٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ أَنْ يَجْهَرَ أَحَدٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ. وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ" ظُلِمَ" بِضَمِّ الظَّاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ، وَيَجُوزُ إِسْكَانُهَا. وَمَنْ قَرَأَ" ظَلَمَ" بِفَتْحِ الظَّاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ وَهُوَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُمَا عَلَى مَا يَأْتِي، فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُسَكِّنَ اللَّامَ لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ. فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى قَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمَعْنَى لَا يُحِبُّ اللَّهُ أَنْ يَجْهَرَ أَحَدٌ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ فَلَا يُكْرَهُ لَهُ الْجَهْرُ بِهِ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ الْجَهْرِ بِالسُّوءِ وَمَا هُوَ الْمُبَاحُ مِنْ ذَلِكَ، فَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الرَّجُلُ يَظْلِمُ الرَّجُلَ فَلَا يَدْعُ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ لِيَقُلِ: اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِ، اللَّهُمَّ اسْتَخْرِجْ حَقِّي، اللَّهُمَّ حُلْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا يُرِيدُ مِنْ ظُلْمِي. فَهَذَا دُعَاءٌ فِي الْمُدَافَعَةِ وَهِيَ أَقَلُّ مَنَازِلِ السُّوءِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: الْمُبَاحُ لِمَنْ ظُلِمَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ، وَإِنْ صَبَرَ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ، فَهَذَا إِطْلَاقٌ فِي نَوْعِ الدُّعَاءِ عَلَى الظَّالِمِ. وَقَالَ أَيْضًا هُوَ وَالسُّدِّيُّ: لَا بَأْسَ لِمَنْ ظُلِمَ أَنْ يَنْتَصِرَ مِمَّنْ ظَلَمَهُ بِمِثْلِ ظُلْمِهِ وَيَجْهَرَ لَهُ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ. وَقَالَ ابْنُ الْمُسْتَنِيرِ:" إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" مَعْنَاهُ، إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ عَلَى أَنْ يَجْهَرَ بِسُوءٍ مِنَ الْقَوْلِ كُفْرٍ أَوْ نَحْوِهِ فَذَلِكَ مُبَاحٌ. وَالْآيَةُ عَلَى هَذَا فِي الْإِكْرَاهِ، وَكَذَا قَالَ قطرب:
Burada üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } “Allah, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” buyruğudur ve söz [burada] tamamlanmıştır. Sonra Azîz ve Celîl [olan Allah]: “إِلَّا مَنْ ظُلِمَ” [buyurmuştur ki bu,] önceki [cümle]den olmayan [munkatı] bir istisnadır ve nasb mahallindedir; yani “Fakat zulme uğrayan kimsenin ‘Falan bana zulmetti’ demesi [müstesnadır, caizdir].” Ref mahallinde olması da caizdir; takdiri şöyle olur: “Allah, zulme uğrayan dışında hiç kimsenin kötülüğü açıkça söylemesini sevmez.” Cumhurun kıraati zâ harfinin dammesi ve lâm harfinin kesresiyle “ظُلِمَ” şeklindedir; [lâm harfini] sakin okumak da caizdir. Zâ harfinin fethası ve lâm harfinin fethasıyla “ظَلَمَ” şeklinde okuyan kimseye gelince -ki bu, ileride geleceği üzere Zeyd b. Eslem, İbn Ebî İshâk ve başkalarıdır-, fethanın hafifliğinden ötürü lâmı sakin kılması caiz değildir. Birinci kıraate göre bir topluluk şöyle demiştir: Mana; “Allah, zulme uğrayan kimse müstesna, hiç kimsenin kötü sözü açıkça söylemesini sevmez; binaenaleyh zulme uğrayanın bunu açıkça söylemesi mekruh değildir” şeklindedir. Sonra kötü sözü açıkça söylemenin keyfiyeti ve bundan mübah olanın ne olduğu hususunda ihtilaf ettiler. el-Hasan şöyle demiştir: “Bu, bir adamın [diğer bir] adama zulmetmesi [halidir]; o da aleyhine beddua etmesin, lâkin şöyle desin: ‘Allahım, ona karşı bana yardım et! Allahım, hakkımı çıkarıp al! Allahım, onunla bana yapmak istediği zulmün arasına engel koy!’” Bu, [zulmü] defetme kabilinden bir duadır ve kötülüğün en alt derecesidir. İbn Abbâs ve başkaları ise şöyle demiştir: Zulme uğrayan kimseye mübah olan, kendisine zulmedene beddua etmesidir; şayet sabrederse bu kendisi için daha hayırlıdır. Bu ise zâlime yapılacak beddua türünde bir serbestliktir. Yine o [İbn Abbâs] ve es-Süddî şöyle demiştir: Zulme uğrayan kimsenin, kendisine zulmedenden zulmünün misliyle intikam almasında (hakkını aramasında) ve ona karşı kötü sözü açıkça söylemesinde bir beis yoktur. İbnü'l-Müstênîr ise şöyle demiştir: “إِلَّا مَنْ ظُلِمَ” ifadesinin manası; küfür veya benzeri kötü bir sözü açıkça söylemeye zorlanan kimse müstesnadır, zira bu [onun için] mübahtır. Âyet buna göre ikrah (zorlama) hakkındadır; Kutrub da böyle demiştir:
" إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" يُرِيدُ الْمُكْرَهَ، لِأَنَّهُ مَظْلُومٌ فَذَلِكَ مَوْضُوعٌ عَنْهُ وَإِنْ كَفَرَ، قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى" إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" عَلَى الْبَدَلِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ، أَيْ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الظَّالِمَ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: يُحِبُّ مَنْ ظُلِمَ أَيْ يَأْجُرُ مَنْ ظُلِمَ. وَالتَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ ذَا الْجَهْرِ بِالسُّوءِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ، عَلَى الْبَدَلِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي الضِّيَافَةِ فَرُخِّصَ لَهُ أَنْ يَقُولَ فِيهِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ ضاف رجلا بفلاة من الأرض فلم يضيفه فَنَزَلَتْ" إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" فِي الرَّجُلِ يَمُرُّ بِالرَّجُلِ فَلَا يُضِيفُهُ فَرُخِّصَ لَهُ أَنْ يَقُولَ فِيهِ: إِنَّهُ لَمْ يُحْسِنْ ضِيَافَتَهُ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَنْ أَوْجَبَ الضِّيَافَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالُوا: لِأَنَّ الظُّلْمَ مَمْنُوعٌ مِنْهُ فَدَلَّ عَلَى وُجُوبِهَا، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهَا مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَسَيَأْتِي بَيَانُهَا فِي" هُودٍ" وَالَّذِي يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ لِلْمَظْلُومِ أَنْ ينتصر من ظالمه- ولكن مع اقتصاد- إن كَانَ مُؤْمِنًا كَمَا قَالَ الْحَسَنُ، فَأَمَّا أَنْ يُقَابِلَ الْقَذْفَ بِالْقَذْفِ وَنَحْوِهِ فَلَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". وَإِنْ كَانَ كَافِرًا فَأَرْسِلْ لِسَانَكَ وَادْعُ بِمَا شِئْتَ مِنَ الْهَلَكَةِ وَبِكُلِّ دُعَاءٍ، كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ حَيْثُ قَالَ: (اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرٍ وَاجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ) وَقَالَ: (اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِفُلَانٍ وَفُلَانٍ) سَمَّاهُمْ. وَإِنْ كَانَ مُجَاهِرًا بِالظُّلْمِ دُعِيَ عَلَيْهِ جَهْرًا، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ عِرْضٌ مُحْتَرَمٌ وَلَا بَدَنٌ مُحْتَرَمٌ وَلَا مَالٌ مُحْتَرَمٌ. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَائِشَةَ قال: سرق لها شي فَجَعَلَتْ تَدْعُو عَلَيْهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تُسَبِّخِي عَنْهُ) أَيْ لَا تُخَفِّفِي عَنْهُ الْعُقُوبَةَ بِدُعَائِكِ عَلَيْهِ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَيُّ الْوَاجِدِ ظُلْمٌ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ). قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: يُحِلُّ عِرْضَهُ يُغَلِّظُ لَهُ، وَعُقُوبَتُهُ يُحْبَسُ] لَهُ [. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ (مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ). فَالْمُوسِرُ الْمُتَمَكِّنُ إِذَا طُولِبَ بِالْأَدَاءِ ومطل ظلم، وذلك يبيح من
{ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } [ifadesiyle] baskı ve zorlama altında bırakılan kimseyi (mükrehi) kastetmektedir; zira o zulme uğramıştır, dolayısıyla küfür [sözü] söylese dahi bu sorumluluk kendisinden kaldırılmıştır. Şöyle de demiştir: { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } ifadesinin bedel [irabıyla] gelmiş olması da caizdir; sanki şöyle buyurmuş gibidir: "Allah zulme uğrayandan başkasını sevmez", yani Allah zâlimi sevmez; sanki O: "Zulme uğrayanı sever", yani zulme uğrayana mükâfat verir, buyurmaktadır. Bu görüşe göre cümlenin takdiri bedel yoluyla: "Allah, zulme uğrayan kimse hariç kötü sözü açığa vuran kimseyi sevmez" şeklindedir. Mücâhid şöyle demiştir: [Bu ayet] misafirlik hakkında inmiştir; dolayısıyla [ev sahibi hakkında] konuşmasına ruhsat verilmiştir. İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakleder: Bu ayet, ıssız bir arazide bir adama misafir olan fakat adamın kendisini ağırlamadığı bir kimse hakkında nazil olmuştur; bunun üzerine { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } ayeti inmiştir. İbn Ebî Necîh de Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } ayeti, bir adama uğrayıp da o adamın kendisini misafir etmediği kimse hakkında inmiştir; böylece onun hakkında 'kendisini güzel ağırlamadığını' söylemesine ruhsat verilmiştir. Misafir ağırlamayı vacip görenler bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: "Zulüm yasaklandığına göre, bu durum [misafir ağırlamanın] vacip olduğuna delalet eder." Bu, Leys b. Sa'd'ın görüşüdür. Cumhur ise misafirperverliğin ahlakî güzelliklerden (mekârim-i ahlâktan) olduğu kanaatindedir; bunun açıklaması Hûd [suresinde] gelecektir. Ayetin zahirinin gerektirdiği mana şudur: Zulme uğrayan kimse, -Hasan'ın da dediği gibi- eğer [haksızlık eden] bir mümin ise aşırıya kaçmaksızın ölçülü bir şekilde zâlimden hakkını alabilir (ona karşı gelebilir). Ancak kazfe (iftira ve hakarete) kazfle ve benzeriyle karşılık vermesi caiz değildir; bu husus daha önce Bakara [suresinde] geçmişti. Şayet [haksızlık eden] bir kâfir ise, dilini serbest bırak; helak olması yönünde dilediğin gibi ve her türlü beddua ile beddua et. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرٍ وَاجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ » «Allahım! Mudar kabilesi üzerindeki baskını/cezalandırmanı şiddetlendir ve onların üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi kıtlık yılları ver!» buyurarak ve isimlerini bizzat zikredip: « اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِفُلَانٍ وَفُلَانٍ » «Allahım! Falanı ve falanı sana havale ediyorum!» diyerek böyle yapmıştır. Şayet zulmünü açıkça işleyen biri ise, ona açıktan beddua edilir; onun ne saygın bir ırzı (şerefi), ne saygın bir bedeni ne de saygın bir malı kalmıştır. Nitekim Ebû Dâvûd, Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet etmiştir: Kendisine ait bir eşya çalınmış ve hırsıza beddua etmeye başlamıştı; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تُسَبِّخِي عَنْهُ » «Onun [cezasını] hafifletme!» yani "Ona beddua etmek suretiyle onun cezasını hafifletme" buyurmuştur. Yine Amr b. eş-Şerîd'den, babası vasıtasıyla Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « لَيُّ الْوَاجِدِ ظُلْمٌ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ » «Ödeme gücü olan kimsenin [borcunu] savsaklaması bir zulümdür; [bu durum] onun ırzını (kınanmasını) ve cezalandırılmasını helal kılar.» İbnü'l-Mübârek şöyle demiştir: "Irzını helal kılar demek, ona karşı sert söz söylenir; cezalandırılması ise kendisi için hapsedilmesidir." Sahîh-i Müslim'de de şöyle yer almaktadır: « مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ » «Zenginin borcunu geciktirmesi bir zulümdür.» Dolayısıyla hali vakti yerinde olup ödeme imkânı bulunan kimse, kendisinden eda talep edildiğinde borcunu savsaklarsa zulmetmiş olur; bu durum da onun...
عِرْضِهِ أَنْ يُقَالَ فِيهِ: فُلَانٌ يَمْطُلُ النَّاسَ وَيَحْبِسُ حُقُوقَهُمْ وَيُبِيحُ لِلْإِمَامِ أَدَبَهُ وَتَعْزِيرَهُ حَتَّى يَرْتَدِعَ عَنْ ذَلِكَ، حُكِيَ مَعْنَاهُ عَنْ سُفْيَانَ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ الْمُبَارَكِ ﵄. الثَّانِيةُ- وَلَيْسَ مِنْ هَذَا الْبَابِ مَا وَقَعَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ قَوْلِ الْعَبَّاسِ فِي عَلِيٍّ ﵄ بِحَضْرَةِ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا الْكَاذِبِ الْآثِمِ الْغَادِرِ الْخَائِنِ. الْحَدِيثَ. وَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ وَاحِدٌ مِنْهُمْ، لِأَنَّهَا كَانَتْ حُكُومَةً، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَعْتَقِدُهَا لِنَفْسِهِ، حَتَّى أَنْفَذَ فِيهَا عَلَيْهِمْ عُمَرُ الْوَاجِبَ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذَا إِنَّمَا يَكُونُ فِيمَا إِذَا اسْتَوَتِ الْمَنَازِلُ أَوْ تَقَارَبَتْ، وَأَمَّا إِذَا تَفَاوَتَتْ، فَلَا تُمَكَّنُ الْغَوْغَاءُ مِنْ أَنْ تَسْتَطِيلَ عَلَى الْفُضَلَاءِ، وَإِنَّمَا تَطْلُبُ حَقَّهَا بِمُجَرَّدِ الدَّعْوَى مِنْ غَيْرِ تَصْرِيحٍ بِظُلْمٍ وَلَا غَضَبٍ، وَهَذَا صَحِيحٌ وَعَلَيْهِ تَدُلُّ الْآثَارُ. وَوَجْهٌ آخَرُ- وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَخْرَجَهُ مِنَ الْعَبَّاسِ الْغَضَبُ وَصَوْلَةُ سُلْطَةِ الْعُمُومَةِ! فَإِنَّ الْعَمَّ صِنْوُ الْأَبِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَبَ إِذَا أَطْلَقَ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ عَلَى وَلَدِهِ إِنَّمَا يَحْمِلُ ذَلِكَ مِنْهُ عَلَى أَنَّهُ قَصَدَ الْإِغْلَاظَ وَالرَّدْعَ مُبَالَغَةً فِي تَأْدِيبِهِ، لَا أَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِتِلْكَ الْأُمُورِ، ثُمَّ انْضَافَ إِلَى هَذَا أَنَّهُمْ فِي مُحَاجَّةِ وِلَايَةٍ دِينِيَّةٍ، فَكَانَ الْعَبَّاسُ يَعْتَقِدُ أَنَّ مُخَالَفَتَهُ فِيهَا لَا تَجُوزُ، وَأَنَّ مُخَالَفَتَهُ فِيهَا تُؤَدِّي إِلَى أَنْ يَتَّصِفَ الْمُخَالِفُ بِتِلْكَ الْأُمُورِ، فَأَطْلَقَهَا بِبَوَادِرِ الْغَضَبِ عَلَى هَذِهِ الْأَوْجُهِ، وَلَمَّا عَلِمَ الْحَاضِرُونَ ذَلِكَ لَمْ يُنْكِرُوا عَلَيْهِ، أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَازِرِيُّ وَالْقَاضِي عِيَاضٌ وَغَيْرُهُمَا. الثَّالِثَةُ- فَأَمَّا مَنْ قَرَأَ" ظَلَمَ" بِالْفَتْحِ فِي الظَّاءِ وَاللَّامِ- وَهِيَ قِرَاءَةُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَكَانَ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِالْقُرْآنِ بِالْمَدِينَةِ بَعْدَ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، وَقِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ وَالضَّحَّاكِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ وَعَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ- فَالْمَعْنَى: إِلَّا مَنْ ظَلَمَ فِي فِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ فَاجْهَرُوا لَهُ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ، فِي مَعْنَى النَّهْيِ عَنْ فِعْلِهِ وَالتَّوْبِيخِ لَهُ وَالرَّدِّ عَلَيْهِ، الْمَعْنَى لَا يُحِبُّ اللَّهُ أَنْ يُقَالَ لِمَنْ تَابَ مِنَ النِّفَاقِ: أَلَسْتَ نَافَقْتَ؟ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ، أَيْ أَقَامَ عَلَى النِّفَاقِ، وَدَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا". قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَذَلِكَ أَنَّهُ سبحانه لما أخبر عن المنافقين
haysiyetinin [helal olması], onun hakkında: “Falan kimse insanları oyalamakta ve haklarını alıkoymaktadır” denilmesi; devlet başkanının da bundan vazgeçene kadar onu terbiye edip ta'zir cezası vermesinin mubah olmasıdır. Bunun manası Süfyân'dan rivayet edilmiştir ve İbnü'l-Mübârek'in rahimehullâh sözünün anlamı da budur. İkinci Mesele: Sahîh-i Müslim'de geçen, Ömer, Osman, ez-Zübeyr ve Abdurrahman b. Avf'ın huzurunda Abbâs'ın, Ali radıyallâhu anhümâ hakkında söylediği: « Ey Müminlerin Emîri! Benimle şu yalancı, günahkâr, vefasız, hain kimse arasında hükmet! » hadisi bu kabilden değildir. Onlardan hiçbiri de ona itiraz etmemiştir. Çünkü bu bir dava idi ve her biri hakkın kendisinde olduğuna inanıyordu; nihayet Ömer onlar hakkında gerekeni uyguladı. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu [itiraz edilmeme durumu], ancak [tarafların] mertebeleri eşit veya birbirine yakın olduğu zaman söz konusu olur. Mertebeler farklı olduğunda ise ayak takımının faziletli kimselere dil uzatmasına imkân verilmez; bilakis onlar haklarını, zulüm veya öfke isnat etmeksizin sırf iddia yoluyla talep ederler. Bu [görüş] sahihtir ve rivayetler de buna delalet etmektedir. Diğer bir yön ise şudur: Bu sözü Abbâs'a söyleten şey öfke ve amcalık makamının heybetidir! Zira amca, babanın benzeridir. Şüphe yok ki baba evladına bu kelimeleri sarf ettiğinde, bu durum onun gerçekten o vasıfları taşıdığına değil; onu terbiye etmede mübalağa ederek sert davranmayı ve sakındırmayı amaçladığına hamledilir. Buna ilaveten onlar dinî bir vilâyet konusundaki münakaşa içindeydiler; dolayısıyla Abbâs bu meselede kendisine muhalefet etmenin caiz olmadığına ve kendisine muhalefet etmenin o muhalifi bu vasıflarla nitelenmeye sevk edeceğine inanıyordu. Böylece öfkenin ilk heyecanıyla bu yönler sebebiyle o sözleri söyleyivermiştir. Orada hazır bulunanlar da bunu bildikleri için ona itiraz etmemişlerdir. el-Mâzerî, el-Kâdî İyâz ve başkaları buna işaret etmiştir. Üçüncü Mesele: “Zulmetti” (ظَلَمَ) lafzını zâ ve lâm harflerinin fethasıyla okuyan kimseye gelince -ki bu, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den sonra Medine'de Kur'an âlimlerinden olan Zeyd b. Eslem'in, ayrıca İbn Ebî İshâk'ın, ed-Dahhâk'ın, İbn Abbâs'ın, İbn Cübeyr'in ve Atâ b. es-Sâib'in kıraatidir- mana şöyledir: “Ancak fiilinde veya sözünde zulmeden kimse müstesnadır; kötülükten sakındırma, onu azarlama ve ona reddiye manasında ona kötü sözü açıkça söyleyin.” Mana [şudur]: Allah, nifaktan tövbe etmiş kimseye: “Sen münafık değil miydin?” denilmesini sevmez; “ancak zulmeden” yani nifak üzere ısrar eden kimse müstesnadır. Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “Ancak tövbe edenler müstesnadır” buyruğu da buna delalet etmektedir. İbn Zeyd dedi ki: Bu şundandır: O [Allah] Subhânehu münafıklar hakkında haber verip...
أَنَّهُمْ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ كَانَ ذَلِكَ جَهْرًا بِسُوءٍ مِنَ الْقَوْلِ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ:" مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ"] النساء: ١٤٧] عَلَى مَعْنَى التَّأْنِيسِ وَالِاسْتِدْعَاءِ إِلَى الشُّكْرِ وَالْإِيمَانِ. ثُمَّ قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ:" لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" فِي إِقَامَتِهِ عَلَى النِّفَاقِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ لَهُ: أَلَسْتَ الْمُنَافِقَ الْكَافِرَ الَّذِي لَكَ فِي الْآخِرَةِ الدَّرْكُ الْأَسْفَلُ مِنَ النَّارِ؟ وَنَحْوَ هَذَا مِنَ الْقَوْلِ. وَقَالَ قَوْمٌ: مَعْنَى الْكَلَامِ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ أَنْ يَجْهَرَ أَحَدٌ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا، أَيْ لَكِنْ مَنْ ظُلِمَ فَإِنَّهُ يَجْهَرُ بِالسُّوءِ ظُلْمًا وَعُدْوَانًا وَهُوَ ظَالِمٌ فِي ذَلِكَ. قُلْتُ: وَهَذَا شَأْنُ كَثِيرٍ مِنَ الظَّلَمَةِ وَدَأْبِهِمْ، فَإِنَّهُمْ مَعَ ظُلْمِهِمْ يَسْتَطِيلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَيَنَالُونَ مِنْ عِرْضِ مَظْلُومِهِمْ مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى" إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" فَقَالَ سُوءًا، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ تَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ، وَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ. قُلْتُ: وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَحَادِيثُ مِنْهَا قَوْلُهُ ﵇: (خُذُوا عَلَى أَيْدِي سُفَهَائِكُمْ). وَقَوْلُهُ: (انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا) قَالُوا: هَذَا نَنْصُرُهُ مَظْلُومًا فَكَيْفَ نَنْصُرُهُ ظَالِمًا؟ قَالَ: (تَكُفُّهُ عَنِ الظُّلْمِ). وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" إِلَّا مَنْ ظُلِمَ" يَعْنِي وَلَا مَنْ ظَلَمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً) تَحْذِيرٌ لِلظَّالِمِ حَتَّى لَا يَظْلِمَ، وَلِلْمَظْلُومِ حَتَّى لَا يَتَعَدَّى الْحَدَّ فِي الِانْتِصَارِ. ثُمَّ أَتْبَعَ هَذَا بِقَوْلِهِ:" إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ" فَنَدَبَ إِلَى الْعَفْوِ وَرَغَّبَ فِيهِ. وَالْعَفْوُ مِنْ صِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى الِانْتِقَامِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" فَضْلُ الْعَافِينَ] عَنِ النَّاسِ [. فَفِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْيَسِيرَةِ مَعَانٍ كَثِيرَةٌ لِمَنْ تَأَمَّلَهَا. وَقِيلَ: إِنْ عَفَوْتَ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْفُو عَنْكَ. رَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: حَدَّثَنِي مَنْ سَمِعَ الْحَسَنَ يقول: إذا جئت الْأُمَمُ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نُودِيَ لِيَقُمْ مَنْ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فَلَا يَقُومُ إِلَّا مَنْ عَفَا فِي الدُّنْيَا، يُصَدِّقُ هَذَا الْحَدِيثَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ" [الشورى: ٤٠]
onların cehennemin en aşağı derekesinde olduklarını [açıklaması], kötü sözün açıkça söylenmesi kabilindendi. Ardından onlara, ısındırmak ve şükür ile imana çağırmak gayesiyle: { مَّا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ } [en-Nisâ: 147] “Allah size azap edip de ne yapsın?” buyurdu. Sonra da nifakında ısrar eden kimse hakkında müminlere: { لَّا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَن ظُلِمَ } “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” buyurdu. Zira böylesi birine: “Sen ahirette yeri cehennemin en aşağı derekesi olan kâfir münafık değil misin?” ve benzeri sözler söylenir. Bir grup da şöyle demiştir: Sözün manası, “Allah hiç kimsenin kötü sözü açıkça söylemesini sevmez” demektir. Ardından munkatı bir istisna yaparak [şöyle buyurmuştur]; yani: Ancak zulmeden kimse, zulüm ve düşmanlıkla kötü sözü açıkça söyler ki o bunda zâlimdir. Ben de derim ki: Zâlimlerin çoğunun hâli ve âdeti budur; zira onlar zulmetmekle birlikte dillerini de uzatır ve mazlumlarının kendilerine haram kılınmış olan ırzlarına dil uzatırlar. Ebû İshâk ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Mananın “ancak haksızlık eden ve kötü söz söyleyen kimse müstesna; zira sizin onun elini tutmanız (ona engel olmanız) gerekir” şeklinde olması da caizdir ve bu durumda istisna evvelkinden (aynı cinsten) olmaz. Ben de derim ki: Buna birtakım hadisler delalet etmektedir. Bunlardan biri [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « خُذُوا عَلَى أَيْدِي سُفَهَائِكُمْ » «Beyinsizlerinizin ellerinden tutun (onlara engel olun)!» buyruğudur. Yine O'nun: « انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا » «Kardeşine zâlim de olsa mazlum da olsa yardım et!» buyruğudur. “Ey Allah'ın Resûlü! Mazlum iken ona yardım ederiz, peki zâlim iken ona nasıl yardım edeceğiz?” dediklerinde: « تَكُفُّهُ عَنِ الظُّلْمِ » «Onu zulümden alıkoyarsın» buyurmuştur. el-Ferrâ ise: “{ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } yani zulmeden kimseyi de [sevmez]” demiştir. Yüce Allah'ın: { وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğu, zâlime zulmetmemesi, mazluma da hakkını alırken haddi aşmaması için bir uyarıdır. Ardından bunu: { إِن تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَن سُوءٍ } “Bir hayrı açıklar yahut gizlerseniz veya bir kötülüğü affederseniz...” buyruğuyla takip ettirerek affetmeye teşvik etmiş ve buna rağbet ettirmiştir. Affetmek, intikam almaya güç yetirdiği halde Yüce Allah'ın sıfatlarındandır. Âl-i İmrân [sûresinde] [insanları] affedenlerin fazileti daha önce geçmişti. Düşünen kimse için bu az kelimede pek çok mana vardır. Bir görüşe göre: “Sen affedersen, Allah da seni affeder” demektir. İbnü'l-Mübârek rivayet edip dedi ki: el-Hasan'ı şöyle derken işiten kimse bana anlattı: “Kıyamet gününde ümmetler Âlemlerin Rabbinin huzuruna getirildiğinde: 'Ecri Allah'a ait olan kalksın!' diye nida edilir. Dünyada iken affetmiş olandan başkası kalkmaz.” Yüce Allah'ın: { فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } [eş-Şûrâ: 40] “Kim affeder ve ıslah ederse artık onun ecri Allah'a aittir” buyruğu da bu hadisi doğrulamaktadır.
[سورة النساء (٤): الآيات ١٥٠ الى ١٥١]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyetler 150-151]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١) } “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr eden, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyen ve: «Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz» diyen ve bunun arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; (150) işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz de kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.” (151)
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ) لَمَّا ذَكَرَ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ ذَكَرَ الْكُفَّارَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، إِذْ كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْكُفْرَ بِهِ كُفْرٌ بِالْكُلِّ، لِأَنَّهُ مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا وَقَدْ أَمَرَ قومه بالايمان بحمد ﷺ وَبِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. وَمَعْنَى (يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ) أَيْ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ، فَنَصَّ سُبْحَانَهُ عَلَى أَنَّ التَّفْرِيقَ بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ كُفْرٌ، وَإِنَّمَا كَانَ كُفْرًا لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَعْبُدُوهُ بِمَا شَرَعَ لَهُمْ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ، فَإِذَا جَحَدُوا الرُّسُلَ رَدُّوا عَلَيْهِمْ شَرَائِعَهُمْ وَلَمْ يَقْبَلُوهَا مِنْهُمْ، فَكَانُوا مُمْتَنِعِينَ مِنَ الْتِزَامِ الْعُبُودِيَّةِ الَّتِي أُمِرُوا بِالْتِزَامِهَا، فَكَانَ كَجَحْدِ الصَّانِعِ سُبْحَانَهُ، وَجَحْدُ الصَّانِعِ كُفْرٌ لِمَا فِيهِ مِنْ تَرْكِ الْتِزَامِ الطَّاعَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ. وَكَذَلِكَ التَّفْرِيقُ بَيْنَ رُسُلِهِ فِي الْإِيمَانِ بهم كفر، وهي: المسألة الثانية- لقوله تَعَالَى: (وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ) وَهُمُ الْيَهُودُ آمَنُوا بِمُوسَى وَكَفَرُوا بِعِيسَى وَمُحَمَّدٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ فِي" الْبَقَرَةِ". وَيَقُولُونَ لِعَوَامِّهِمْ: لَمْ نَجِدْ ذِكْرَ مُحَمَّدٍ فِي كُتُبِنَا. (وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا) أَيْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْجَحْدِ طَرِيقًا، أَيْ دِينًا مُبْتَدَعًا بَيْنَ الْإِسْلَامِ وَالْيَهُودِيَّةِ. وَقَالَ:" ذلِكَ" وَلَمْ يَقُلْ ذَيْنَكَ، لِأَنَّ ذَلِكَ تَقَعُ لِلِاثْنَيْنِ وَلَوْ كَانَ ذَيْنُكَ لَجَازَ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا) تَأْكِيدٌ يُزِيلُ التَّوَهُّمَ فِي إِيمَانِهِمْ حِينَ وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَنْفَعُهُمْ إِذَا كَفَرُوا بِرَسُولِهِ، وإذا
Bunda üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ } “Şüphesiz inkâr edenler” buyruğudur. [Cenâb-ı Hak] müşrikleri ve münafıkları zikrettikten sonra, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettikleri için Ehl-i Kitap'tan olan kâfirleri, Yahudileri ve Hristiyanları zikretmiş ve ona küfretmenin [tüm peygamberleri] inkâr etmek olduğunu açıklamıştır. Çünkü her peygamber, mutlaka kavmine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve bütün peygamberlere -aleyhimüssalâtü vesselâm- iman etmeyi emretmiştir. { يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isterler” buyruğunun anlamı; Allah'a iman ile peygamberlerine iman arasını ayırmak [isterler], demektir. Yüce Allah, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmanın küfür olduğunu açıkça belirtmiştir. Bunun küfür olması ise şundandır: Çünkü Yüce Allah insanlara, peygamberlerin diliyle kendilerine teşri buyurduğu (hüküm kıldığı) şeyler ile Kendisine kulluk etmelerini farz kılmıştır. Onlar peygamberleri inkâr ettiklerinde, getirdikleri şeriatları da reddetmiş ve onlardan kabul etmemiş olurlar. Böylece riayet etmekle emrolundukları kulluk yükümlülüğünü yerine getirmekten kaçınmış olurlar. Bu ise Yüce Sâni'i (Sanatkâr Yaratıcı'yı) inkâr etmek gibidir. Yaratıcı'yı inkâr etmek de itaate ve kulluğa bağlılığı terk etmeyi barındırdığından dolayı küfürdür. Aynı şekilde peygamberlerine iman konusunda onların arasını ayırmak da küfürdür. Bu da: İkinci meseledir- Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “Ve: «Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz» derler” buyruğu gereğidir. Bunlar Yahudilerdir; Mûsâ'ya iman edip Îsâ'yı ve Muhammed'i inkâr etmişlerdir. Onların bu sözü daha önce el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. Avamlarına da: «Kitaplarımızda Muhammed'in zikrinin geçtiğini bulamadık» demektedirler. { وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “Ve bunun arasında bir yol tutmak isterler” buyruğu; iman ile inkâr arasında bir yol, yani İslâm ile Yahudilik arasında uydurma/ihdas edilmiş bir din edinmek isterler, demektir. [Ayet-i kerimede tesniye zamiri olan] «zeyneke» denilmeyip { ذلِكَ } “bunun” buyrulmuştur; çünkü «zâlike» iki şey için de kullanılabilir; şayet «zeynüke» olsaydı da caiz olurdu. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا } “İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir” buyruğudur. Bu, onların: «Bir kısmına inanırız» dediklerini vasfettiğinde onların imanına dair oluşabilecek vehmi ortadan kaldıran ve peygamberini inkâr ettiklerinde bunun kendilerine bir fayda vermeyeceğini bildiren bir teyittir. Ve...
كَفَرُوا بِرَسُولِهِ فَقَدْ كَفَرُوا بِهِ ﷿، وَكَفَرُوا بِكُلِّ رَسُولٍ مُبَشِّرٍ بِذَلِكَ الرَّسُولِ، فَلِذَلِكَ صاروا الكافرين حقا. و (لِلْكافِرِينَ) يقوم مقام المفعول الثاني لاعتدنا، أَيْ أَعْتَدْنَا لِجَمِيعِ أَصْنَافِهِمْ (عَذاباً مُهِيناً) أَيْ مذلا.
inkâr ettiklerinde Azîz ve Celîl olan Allah'ı inkâr etmiş ve o peygamberi müjdeleyen bütün peygamberleri de inkâr etmiş olurlar; işte bu sebeple gerçekten kâfirlerin ta kendileri olmuşlardır. { لِلْكافِرِينَ } ifadesi «a'tednâ» fiilinin ikinci mef'ûlü makamına kaimdir; yani onların bütün sınıflarına: { عَذاباً مُهِيناً } yani alçaltıcı bir azap hazırladık.
[سورة النساء (٤): آية ١٥٢]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 152]
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢) } “Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlara gelince, işte onlara mükâfatlarını verecektir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (152)
يَعْنِي بِهِ النَّبِيَّ ﷺ وأمته.
Bununla Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetini kastetmektedir.
[سورة النساء (٤): آية ١٥٣]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 153]
يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣)
{ يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣) } “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: «Bize Allah'ı açıkça göster» demişlerdi. Bunun üzerine zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarpmıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler. Yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir delil/hükümranlık verdik.” (153)
سَأَلَتِ الْيَهُودُ مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يَصْعَدَ إِلَى السَّمَاءِ وَهُمْ يَرَوْنَهُ فَيُنَزِّلُ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مَكْتُوبًا فِيمَا يَدَّعِيهِ عَلَى صِدْقِهِ دَفْعَةً وَاحِدَةً، كَمَا أَتَى مُوسَى بِالتَّوْرَاةِ، تَعَنُّتًا لَهُ ﷺ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ ﷿ أَنَّ آبَاءَهُمْ قَدْ عَنَّتُوا مُوسَى ﵇ بِأَكْبَرَ مِنْ هَذَا" فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً" أَيْ عِيَانًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ في" البقرة". و" جهرة" نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ رُؤْيَةً جَهْرَةً، فَعُوقِبُوا بِالصَّاعِقَةِ لِعِظَمِ مَا جَاءُوا بِهِ مِنَ السُّؤَالِ وَالظُّلْمِ] مِنْ [ بَعْدِ مَا رَأَوْا مِنَ الْمُعْجِزَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: فَأَحْيَيْنَاهُمْ فَلَمْ يَبْرَحُوا فَاتَّخَذُوا الْعِجْلَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" وَيَأْتِي ذِكْرُهُ فِي" طه"] إِنْ شَاءَ اللَّهُ [. (مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ) أَيِ الْبَرَاهِينُ وَالدَّلَالَاتُ وَالْمُعْجِزَاتُ الظَّاهِرَاتُ من اليد والعصا وفلق البحر وغيرها
Yahudiler, Mûsâ'nın Tevrât'ı getirdiği gibi, kendisine inat ve zorluk çıkarmak maksadıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den, kendileri bakıp dururken göğe yükselmesini ve iddia ettiği peygamberliğindeki doğruluğuna dair yazılı bir kitabı kendilerine toptan indirmesini istediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah, onların atalarının da Mûsâ aleyhisselâm'a bundan daha büyüğüyle zorluk çıkardıklarını bildirdi: { فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı apaçık göster dediler” yani gözle görülür şekilde. Bu [husus] daha önce el-Bakara [Sûresi'nde] geçmişti. "Cehreten" (جَهْرَةً) kelimesi, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani rü'yeten cehreten (apaçık bir görüşle) demektir. Mucizeleri gördükten sonra[ki] bu haksızlıkları ve ileri sürdükleri talebin büyüklüğü sebebiyle yıldırım çarpması ile cezalandırıldılar. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } “Sonra buzağıyı [ilah] edindiler” buyruğunda hazif (düşürülmüş bir ifade) vardır ki takdiri şöyledir: [Bunun ardından] kendilerini tekrar dirilttik, fakat onlar [inatlarından] vazgeçmeyip buzağıyı [ilah] edindiler. Bu [kıssa] daha önce el-Bakara [Sûresi'nde] geçmişti; [inşallah] Tâhâ [Sûresi'nde] de zikri gelecektir. { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” yani el (yed-i beyzâ), asâ, denizin yarılması ve benzeri apaçık burhanlar, deliller ve zahir mucizeler...
بِأَنَّهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّهُ ﷿. (فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ) أَيْ عَمَّا كَانَ مِنْهُمْ مِنَ التَّعَنُّتِ. (وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً) أَيْ حُجَّةً بَيِّنَةً وَهِيَ الْآيَاتُ الَّتِي جَاءَ بِهَا، وَسُمِّيَتْ سُلْطَانًا لِأَنَّ مَنْ جَاءَ بِهَا قَاهِرٌ بِالْحُجَّةِ، وَهِيَ قَاهِرَةٌ لِلْقُلُوبِ، بِأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي قُوَى الْبَشَرِ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهَا.
Azîz ve Celîl olan Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına dair apaçık bürhanlar, deliller ve açık mucizeler geldikten sonra [buzağıyı ilah edindiler]. { فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ } yani yaptıkları bu inat ve taşkınlığı affettik. { وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً } yani apaçık bir hüccet verdik ki bu getirdiği ayetlerdir (mucizelerdir). Buna sultân denilmiştir; çünkü onu getiren kimse hüccetle galip gelir ve bu hüccetler, insanların güçlerinin benzerini getirmeye yetmeyeceğini bilmeleri suretiyle kalpleri boyun eğdirir.
[سورة النساء (٤): آية ١٥٤]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 154]
وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤)
{ وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤) } “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık ve onlara: «Kapıdan secde ederek girin» dedik; onlara: «Cumartesi gününde haddi aşmayın» dedik ve onlardan sağlam bir söz aldık.” (154)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ" أَيْ بِسَبَبِ نَقْضِهِمُ الْمِيثَاقَ الَّذِي أُخِذَ مِنْهُمْ، وَهُوَ الْعَمَلُ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ رَفْعُ الْجَبَلِ وَدُخُولُهُمُ الباب في" البقرة". و" سُجَّداً" نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. وَقَرَأَ وَرْشٌ وَحْدَهُ" وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ" بِفَتْحِ الْعَيْنِ مِنْ عَدَا يَعْدُو عَدْوًا وَعُدْوَانًا وَعُدُوًّا وَعَدَاءً، أَيْ بِاقْتِنَاصِ الْحِيتَانِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". والأصل فيه وتعتدوا أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يَجُوزُ إِسْكَانُ الْعَيْنِ وَلَا يُوصَلُ إِلَى الْجَمْعِ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ فِي هَذَا، وَالَّذِي يَقْرَأُ بِهِ إِنَّمَا يَرُومُ الْخَطَأَ. (وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً) يَعْنِي الْعَهْدَ الَّذِي أُخِذَ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ. وَقِيلَ: عَهْدٌ مُؤَكَّدٌ بِالْيَمِينِ فَسُمِّيَ غَلِيظًا لِذَلِكَ.
Yüce Allah'ın: { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ } buyruğu; yani Tevrat'ta olanla amel etmek üzere kendilerinden alınan misakı bozmaları sebebiyle [Tûr'u üzerlerine kaldırdık] demektir. Dağın kaldırılması ve kapıdan girmeleri hususu Bakara Sûresi'nde geçmişti. "سُجَّداً" lafzı hâl olarak mansubdur. Yalnızca Verş, "edâ-ya'dû-adv-udvân-udüvv-adâ'" kökünden ayn harfinin fethasıyla: "وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ" şeklinde okumuştur; yani Bakara Sûresi'nde geçtiği üzere balık avlamak suretiyle haddi aşmayın demektir. Kelimenin aslı «ve ta'tedû» olup «ü» tē harfi dāl harfine idğam edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ayn harfini sakin kılmak caiz değildir ve bunda iki sakinin bir araya gelmesine yol açılamaz; bu şekilde okuyan kimse ancak hataya yönelmiş olur. { وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } yani Tevrat'ta kendilerinden alınan ahiddir. Yeminle pekiştirilmiş bir ahid olup bundan ötürü «galîz» (sağlam/ağır) diye isimlendirildiği de söylenmiştir.
[سورة النساء (٤): الآيات ١٥٥ الى ١٥٦]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyetler 155-156]
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦)
{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦) } “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, haksız yere peygamberleri öldürmeleri ve «Kalplerimiz örtülüdür» demeleri sebebiyle [onları lânetledik]. Hayır, küfürleri yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir. Artık pek azı hariç inanmazlar. (155) Ve inkârları ile Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle...” (156)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ) " فَبِما نَقْضِهِمْ" خفض بالباء و" فَبِما" زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ كَقَوْلِهِ:" فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ" [آل عمران: ١٥٩] وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَالْبَاءُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، التَّقْدِيرُ: فَبِنَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ، عَنْ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ. وَحُذِفَ هَذَا لِعِلْمِ السَّامِعِ. وَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ حَمْزَةَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَالْمَعْنَى فأخذتهم الصاعقة بظلمهم
Yüce Allah'ın: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” buyruğundaki { فَبِما نَقْضِهِمْ } lafzı bâ (ب) harf-i cerri sebebiyle mecrûrdur. Buradaki “mâ” (ما) ise, tıpkı Yüce Allah'ın: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle...” [Âl-i İmrân 3/159] buyruğunda olduğu gibi pekiştirme (tekit) ifade eden zâid bir edattır; bu husus daha önce geçmişti. Bâ (ب) harf-i cerri mahzûf (düşmüş) bir kelimeye müteallıktır (bağlıdır). Katâde ve başkalarından nakledildiğine göre takdiri: “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik” şeklindedir. Muhatap bunu bildiği için bu kısım hazfedilmiştir. Ebu'l-Hasen Ali b. Hamza el-Kisâî ise şöyle demiştir: Bu [ifade], kendisinden önceki kısma müteallıktır; mânası da: “Zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarptı” şeklindedir.
إِلَى قَوْلِهِ:" فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ" قَالَ: فَفَسَّرَ ظُلْمَهُمُ الَّذِي أَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ مِنْ أَجْلِهِ بِمَا بَعْدَهُ مِنْ نَقْضِهِمُ الْمِيثَاقَ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ وَسَائِرِ مَا بَيَّنَ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي ظَلَمُوا فِيهَا أَنْفُسَهُمْ. وَأَنْكَرَ ذَلِكَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ، لِأَنَّ الَّذِينَ أَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ كَانُوا عَلَى عَهْدِ مُوسَى، وَالَّذِينَ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ وَرَمَوْا مَرْيَمَ بِالْبُهْتَانِ كَانُوا بَعْدَ مُوسَى بِزَمَانٍ، فَلَمْ تَأْخُذِ الصَّاعِقَةُ الَّذِينَ أَخَذَتْهُمْ بِرَمْيِهِمْ مَرْيَمَ بِالْبُهْتَانِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُخْبِرَ عَنْهُمْ وَالْمُرَادُ آبَاؤُهُمْ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ".] قَالَ [ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى فَبِنَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ، لِأَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ مُمْتَدَّةٌ إِلَى قَوْلِهِ:" فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا"] النساء: ١٦٠]. وَنَقْضِهِمُ الْمِيثَاقَ أَنَّهُ أُخِذَ عَلَيْهِمْ أَنْ يُبَيِّنُوا صِفَةَ النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَبِنَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَفِعْلِهِمْ كَذَا وَفِعْلِهِمْ كَذَا طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَبِنَقْضِهِمْ لا يؤمنون إلا قليلا، والفاء مقحمة. و" كُفْرِهِمْ" عطف، وكذا و" قَتْلِهِمُ". والمراد" بِآياتِ اللَّهِ" كتبهم التي حرفوها. و" غُلْفٌ" جَمْعُ غِلَافٍ، أَيْ قُلُوبُنَا أَوْعِيَةٌ لِلْعِلْمِ فَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى عِلْمٍ سِوَى مَا عِنْدَنَا. وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ أَغْلَفَ وَهُوَ الْمُغَطَّى بِالْغِلَافِ، أَيْ قُلُوبُنَا فِي أَغْطِيَةٍ فَلَا نَفْقَهُ مَا تقول، وهو كقوله:" قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ" [فصلت: ٥] وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" وَغَرَضُهُمْ بِهَذَا دَرْءُ حُجَّةِ الرُّسُلِ. وَالطَّبْعُ الْخَتْمُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ"." بِكُفْرِهِمْ" أَيْ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ، كَمَا قَالَ:" بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ" [البقرة: ٨٨] أَيْ إِلَّا إِيمَانًا قَلِيلًا أَيْ بِبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ، وَذَلِكَ غَيْرُ نَافِعٍ لَهُمْ. ثُمَّ كَرَّرَ" وَبِكُفْرِهِمْ" لِيُخْبِرَ أَنَّهُمْ كَفَرُوا كُفْرًا بَعْدَ كُفْرٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" وَبِكُفْرِهِمْ" بِالْمَسِيحِ، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ مَا بَعْدَهُ عَلَيْهِ، وَالْعَامِلُ فِي" بِكُفْرِهِمْ" هُوَ الْعَامِلُ فِي" نَقْضِهِمْ" لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِيهِ" طَبَعَ". وَالْبُهْتَانُ الْعَظِيمُ رَمْيُهَا بِيُوسُفَ النَّجَّارِ وَكَانَ مِنَ الصَّالِحِينَ مِنْهُمْ. وَالْبُهْتَانُ الْكَذِبُ الْمُفْرِطُ الَّذِي يُتَعَجَّبُ مِنْهُ وَقَدْ تَقَدَّمَ. [وَاللَّهُ ﷾ أعلم].
... Yüce Allah'ın: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } buyruğuna kadar [olan kısmı zikredip] şöyle demiştir: "Yıldırımın kendilerini çarpmasına sebep olan zulümlerini, bundan sonra gelen sözlerini bozmaları, peygamberleri öldürmeleri ve kendi nefislerine zulmettikleri beyan edilen diğer hususlarla tefsir etmiştir." Taberî ve başkaları ise bunu kabul etmeyerek şöyle demiştir: Çünkü yıldırımın çarptığı kimseler Mûsâ zamanındaydı; peygamberleri öldürenler ve Meryem'e iftira atanlar ise Mûsâ'dan uzun bir zaman sonraydı. Dolayısıyla yıldırım, çarptığı kimseleri Meryem'e iftira atmaları sebebiyle çarpmış değildir. el-Mehdevî ve başkaları da şöyle demiştir: Bu [itiraz] zorunlu/geçerli değildir; zira daha önce Bakara Sûresi'nde geçtiği üzere, kastedilenler ataları olduğu halde onların şahsında haber verilmesi caizdir. Zeccâc [şöyle] demiştir: Anlam, "Sözlerini bozmaları sebebiyle kendilerine helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık" şeklindedir. Çünkü bu kıssa, { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا } [en-Nisâ: 160] “Yahudilerin zulmü sebebiyle... haram kıldık” buyruğuna kadar uzanmaktadır. Sözlerini bozmaları (nakz-ı mîsâk) ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını açıklamak üzere kendilerinden teminat alınmış olmasıdır. Bir görüşe göre anlam şöyledir: "Sözlerini bozmaları ve şöyle şöyle yapmaları sebebiyle Allah onların kalplerini mühürledi." Yine bir görüşe göre anlam şöyledir: "Sözlerini bozmaları sebebiyle ancak pek azı iman eder"; buradaki fâ (فاء) harfi ise zaiddir (mükhamedir). "ve küfürleri" lafzı atıftır; aynı şekilde "ve peygamberleri öldürmeleri" lafzı da [öyledir]. { بِآياتِ اللَّهِ } "Allah'ın ayetlerini" ifadesinden kasıt, tahrif ettikleri kendi kitaplarıdır. { غُلْفٌ } kelimesi gılâf (غِلاف) kelimesinin çoğuludur; yani "Kalplerimiz ilim kaplarıdır, dolayısıyla yanımızdakinden başka bir ilme ihtiyacımız yoktur" demektir. Bir görüşe göre de kılıf içine konulup örtülmüş anlamına gelen ağlef (أَغْلَف) kelimesinin çoğuludur; yani "Kalplerimiz örtüler içindedir, bundan ötürü senin söylediklerini anlamıyoruz" demektir. Bu da Yüce Allah'ın: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ } [Fussilet: 5] “Kalplerimiz örtüler içindedir” buyruğu gibidir; bu husus daha önce Bakara Sûresi'nde geçmişti. Onların bundan maksatları ise elçilerin hüccetini savuşturmaktır (defetmektir). Tab' (الْطَّبْع), mühürlemek demektir ve Bakara Sûresi'nde geçmişti. { بِكُفْرِهِمْ } "İnkârları sebebiyle" ifadesi, inkârlarına bir ceza olarak demektir; nitekim Yüce Allah: { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } [el-Bakara: 88] “Aksine inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; bu yüzden pek azı iman eder” buyurmuştur; yani ancak pek az bir iman ile yahut peygamberlerin sadece bir kısmına iman ederler ki bu da kendilerine bir fayda sağlamaz. Daha sonra, art arda ve katmerli bir şekilde inkâr ettiklerini bildirmek için { وَبِكُفْرِهِمْ } “ve inkârları sebebiyle” ifadesini tekrarlamıştır. Bir görüşe göre anlam, "Mesih'i inkâr etmeleri sebebiyle" şeklindedir; sonrasındaki ifadenin buna delalet etmesi sebebiyle [Mesih lafzı] hazfedilmiştir. { بِكُفْرِهِمْ } lafzındaki âmil, { نَقْضِهِمْ } lafzındaki âmilin aynısıdır; zira ona matuftur. Bundaki âmilin { طَبَعَ } olması ise caiz değildir. Büyük bühtan (iftira) ise [Meryem'e], kendi içlerinden salih bir kimse olan Neccâr Yûsuf ile zina isnadında bulunmalarıdır. Bühtan (iftira), aşırı derecede ve hayret uyandıracak boyuttaki yalandır; bu da daha önce geçmişti. [En doğrusunu Yüce Allah bilir.]
[سورة النساء (٤): الآيات ١٥٧ الى ١٥٨]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyetler 157-158]
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٥٨)
{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٥٨) } “Ve: «Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük» demeleri yüzünden... Hâlbuki onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat onlara öyle benzetildi. Onun hakkında ihtilafa düşenler, bu konuda tam bir şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka buna dair hiçbir bilgileri yoktur ve onu kesinlikle öldürmediler. (157) Bilakis Allah onu Kendisine yükseltmiştir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (158)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ) كُسِرَتْ" إِنَّ" لِأَنَّهَا مُبْتَدَأَةٌ بَعْدَ الْقَوْلِ وَفَتْحُهَا لُغَةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" اشْتِقَاقُ لَفْظِ الْمَسِيحِ. (رَسُولَ اللَّهِ) بَدَلٌ، وَإِنْ شِئْتَ عَلَى مَعْنَى أَعْنِي. (وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ) رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ. (وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ) أَيْ أُلْقِيَ شَبَهُهُ عَلَى غَيْرِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ". وَقِيلَ: لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَ شَخْصَهُ وَقَتَلُوا الَّذِي قَتَلُوهُ وَهُمْ شَاكُّونَ فِيهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ). وَالْإِخْبَارُ قِيلَ: إِنَّهُ عَنْ جَمِيعِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمْ يَخْتَلِفْ فِيهِ إِلَّا عَوَامُّهُمْ، وَمَعْنَى اخْتِلَافِهِمْ قَوْلُ بَعْضِهِمْ إِنَّهُ إِلَهٌ، وَبَعْضُهُمْ هُوَ ابْنُ اللَّهِ. قَالَهُ الْحَسَنُ: وَقِيلَ اخْتِلَافُهُمْ أَنَّ عَوَامَّهُمْ قَالُوا قَتَلْنَا عِيسَى. وَقَالَ مَنْ عَايَنَ رَفْعَهُ إِلَى السَّمَاءِ: مَا قَتَلْنَاهُ. وَقِيلَ: اخْتِلَافُهُمْ أَنَّ النُّسْطُورِيَّةَ مِنَ النَّصَارَى قَالُوا: صُلِبَ عِيسَى مِنْ جِهَةِ نَاسُوتِهِ لَا مِنْ جِهَةِ لَاهُوتِهِ. وَقَالَتِ الْمَلْكَانِيَّةُ: وَقَعَ الصَّلْبُ وَالْقَتْلُ عَلَى الْمَسِيحِ بِكَمَالِهِ نَاسُوتِهِ وَلَاهُوتِهِ. وَقِيلَ: اخْتِلَافُهُمْ هُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ كَانَ هَذَا صَاحِبَنَا فَأَيْنَ عِيسَى؟! وَإِنْ كَانَ هَذَا عِيسَى فَأَيْنَ صَاحِبُنَا؟! وَقِيلَ: اخْتِلَافُهُمْ هُوَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: نَحْنُ قَتَلْنَاهُ، لِأَنَّ يَهُوذَا رَأْسَ الْيَهُودِ هُوَ الَّذِي سَعَى فِي قَتْلِهِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ النَّصَارَى: بَلْ قَتَلْنَاهُ نَحْنُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَى السَّمَاءِ وَنَحْنُ نَنْظُرُ إِلَيْهِ. (مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ) مِنْ زائدة، وتم الكلام. ثم قال ﷿: (إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ) استثناء ليس من
Yüce Allah'ın: { وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } “Ve: «Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük» demeleri...” kavline gelince; "kavil" (söz) lafzından sonra başlangıç cümlesi olduğu için "inne" (إِنَّ) kesreli okunmuştur; fethalı okunması ise bir lehçedir. Mesih lafzının iştikakı (türeyişi) Âl-i İmrân [sûresinde] geçmişti. { رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın elçisi” ifadesi bedeldir; dilerseniz "kastediyorum/yani" anlamında [mensub] da olabilir. { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ } “Hâlbuki onu ne öldürdüler ne de çarmıha gerdiler” ifadesi, onların sözlerine bir reddiyedir. { وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Fakat [öldürdükleri kişi] kendilerine ona benzer gösterildi” yani Âl-i İmrân [sûresinde] geçtiği üzere onun benzerliği başkasının üzerine bırakıldı. Şöyle de denilmiştir: Onlar onun şahsını tanımıyorlardı ve öldürdükleri kimseyi hakkında şüphe içinde oldukları hâlde öldürdüler; nitekim Yüce Allah: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } “Onun hakkında ihtilafa düşenler, bu hususta tam bir şüphe içindedirler” buyurmuştur. Bu haber vermenin, onların tamamı hakkında olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de onun hakkında sadece avam tabakası (halk) ihtilafa düşmüştür. İhtilaflarının anlamı da bazılarının "O ilâhtır", bazılarının ise "O Allah'ın oğludur" demeleridir. Bunu el-Hasan söylemiştir. İhtilaflarının şu olduğu da söylenmiştir: Avamları "Biz Îsâ'yı öldürdük" demiş; onun göğe yükseltildiğini bizzat görenler ise "Biz onu öldürmedik" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onların ihtilafı şudur; Hristiyanlardan Nastûrîler: "Îsâ lâhûtî (tanrısal) yönüyle değil, nâsûtî (insani) yönüyle çarmıha gerildi" demişlerdir. Melkâiyye (Melkitler) ise: "Çarmıha gerilme ve öldürülme, nâsûtu ve lâhûtuyla eksiksiz olarak Mesih'in bizzat kendisinde gerçekleşmiştir" demiştir. Yine şöyle denilmiştir: Onların ihtilafı, "Şayet bu bizim arkadaşımızsa Îsâ nerede?! Yok eğer bu Îsâ ise o vakit bizim arkadaşımız nerede?!" demeleridir. Bir diğer görüşe göre de ihtilafları şudur: Yahudiler: "Onu biz öldürdük; zira onun öldürülmesi için çabalayan kişi Yahudilerin reisi Yahûzâ idi" dediler. Hristiyanlardan bir grup: "Aksine onu biz öldürdük" derken, diğer bir grup da: "Bilakis biz bakıp dururken Allah onu göğe yükseltti" dedi. { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ } “Onların buna dair hiçbir bilgisi yoktur” ifadesindeki "min" (مِنْ) zâidedir ve kelâm burada tamamlanmıştır. Sonra azîz ve celîl olan Allah: { إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Zanna uymaktan başka...” buyurmuştur ki bu [istisna] birinciden...
الْأَوَّلِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الْبَدَلِ، أَيْ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
nasb mahallinde bir istisnadır. Bedel yoluyla ref mahallinde olması da caizdir; yani zanna uymaktan başka buna dair hiçbir bilgileri yoktur. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:
وَبَلْدَةٍ لَيْسَ بِهَا أَنِيسُ ... إِلَّا الْيَعَافِيرُ وَإِلَّا الْعِيسُ
“Nice beldeler vardır ki orada beyaz ceylanlar ve boz develerden başka hiçbir yoldaş yoktur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: الْمَعْنَى مَا قَتَلُوا ظَنَّهُمْ يَقِينًا، كَقَوْلِكَ: قَتَلْتُهُ عِلْمًا إِذَا عَلِمْتَهُ عِلْمًا تَامًّا، فَالْهَاءُ عَائِدَةٌ عَلَى الظَّنِّ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَلَوْ كَانَ الْمَعْنَى وَمَا قَتَلُوا عِيسَى يَقِينًا لَقَالَ: وَمَا قَتَلُوهُ فَقَطْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَا قَتَلُوا الَّذِي شُبِّهَ لَهُمْ أَنَّهُ عِيسَى يَقِينًا، فَالْوَقْفُ عَلَى هَذَا عَلَى" يَقِيناً". وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَمَا قَتَلُوا عِيسَى، وَالْوَقْفُ على" وَما قَتَلُوهُ" و" يَقِيناً" نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَفِيهِ تَقْدِيرَانِ: أَحَدُهُمَا- أَيْ قَالُوا هَذَا قَوْلًا يَقِينًا، أَوْ قَالَ اللَّهُ هَذَا قَوْلًا يَقِينًا. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ- أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَمَا عَلِمُوهُ عِلْمًا يَقِينًا. النَّحَّاسُ: إِنْ قَدَّرْتَ الْمَعْنَى بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ يَقِينًا فَهُوَ خَطَأٌ، لِأَنَّهُ لَا يَعْمَلُ مَا بَعْدَ" بَلْ" فِيمَا قَبْلَهَا لِضَعْفِهَا. وَأَجَازَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ الْوَقْفَ عَلَى" وَما قَتَلُوهُ" عَلَى أَنْ يُنْصَبَ" يَقِيناً" بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ هُوَ جَوَابُ الْقَسَمِ، تَقْدِيرُهُ: وَلَقَدْ صَدَّقْتُمْ يَقِينًا أَيْ صِدْقًا يَقِينًا. (بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ) ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مُسْتَأْنَفٍ، أَيْ إِلَى السَّمَاءِ، وَاللَّهُ تَعَالَى مُتَعَالٍ عَنِ الْمَكَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ كَيْفِيَّةُ رَفْعِهِ فِي" آلِ عِمْرَانَ". (وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً) أَيْ قَوِيًّا بِالنِّقْمَةِ مِنْ الْيَهُودِ فَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ بُطْرُسَ بْنَ أَسْتِيسَانُوسَ الرُّومِيَّ فَقَتَلَ مِنْهُمْ مَقْتَلَةً عَظِيمَةً. (حَكِيماً) حَكَمَ عَلَيْهِمْ باللعنة والغضب.
Yüce Allah'ın: { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً } buyruğu hakkında İbn Abbâs ve es-Süddî şöyle demiştir: Manası; bir şeyi tam manasıyla bildiğinde “onu ilmen öldürdüm (hakkıyla kavradım)” dediğin gibi, zanlarını kesin bir bilgiye ulaştıramadılar demektir; dolayısıyla zamir zanna dönmektedir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Şayet mana “Îsâ'yı kesin olarak öldürmediler” olsaydı, sadece: “ve mâ katelehu” derdi. “Kendilerine Îsâ gibi gösterilen kişiyi yakinen (kesin olarak) öldürmediler” manasında olduğu da söylenmiştir; buna göre vakıf "يَقِيناً" lafzı üzerindedir. Mananın “Îsâ'yı öldürmediler” olduğu da söylenmiştir; bu takdirde vakıf "وَما قَتَلُوهُ" üzerindedir ve "يَقِيناً" mahzuf bir masdarın sıfatıdır. Bunda iki takdir vardır: Birincisi; yani onlar bunu kesin bir söz olarak söylediler yahut Allah bunu kesin bir söz olarak söyledi demektir. Diğer kavil ise; onu kesin bir bilgiyle bilmediler manasında olmasıdır. en-Nehhâs şöyle der: Eğer manayı “bilakis Allah onu kesin olarak Kendisine yükseltti” şeklinde takdir edersen bu yanlıştır; zira zayıflığından ötürü "بَلْ" edatından sonrası, öncesinde amel etmez. İbnü'l-Enbârî, "وَما قَتَلُوهُ" üzerinde durmayı ve "يَقِيناً" lafzının yeminin cevabı olan muzmer (gizli) bir fiille mansub kılınmasını caiz görmüştür; takdiri: “Ve andolsun ki kesin bir doğrulukla doğruladınız” şeklindedir. { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } yeni bir cümlenin başlangıcıdır (müste'neftir); yani semâya yükseltti demektir; Allah Teâlâ ise mekândan münezzehtir. Onun yükseltilişinin keyfiyeti Âl-i İmrân Sûresi'nde geçmişti. { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } yani Yahudilerden intikam almakla güçlüdür; bu sebeple üzerlerine Romalı Petrus b. Astîsânos'u musallat kılmış, o da onlardan pek çok kimseyi öldürmüştür. { حَكِيماً } onlara lânet ve gazapla hükmetmiştir.
[سورة النساء (٤): آية ١٥٩]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyet 159]
وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (١٥٩)
{ وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (١٥٩) } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölmeden önce ona mutlaka iman etmiş olmasın. Kıyamet gününde de o, onların aleyhine şahit olacaktır.” (159)
قوله تعالى: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ). قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: الْمَعْنَى لَيُؤْمِنَنَّ بِالْمَسِيحِ" قَبْلَ مَوْتِهِ" أَيِ الْكِتَابِيِّ، فَالْهَاءُ الْأُولَى عَائِدَةٌ عَلَى عِيسَى، وَالثَّانِيةُ عَلَى الْكِتَابِيِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ أحد من أهل الكتاب
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölmeden önce ona mutlaka iman etmiş olmasın” buyruğu hakkında İbn Abbâs, el-Hasan, Mücâhid ve İkrime şöyle demişlerdir: [Bunun] manası, “ölümünden önce” yani Ehl-i kitaptan olan kimse ölmeden önce mutlaka Mesîh'e iman edecektir, demektir. Dolayısıyla birinci [zamir olan] “hâ” (ـه) Îsâ'ya, ikincisi ise Ehl-i kitaptan olan kimseye râcidir. Bunun sebebi şudur ki, Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki
الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى إِلَّا وَيُؤْمِنُ بِعِيسَى ﵇ إِذَا عَايَنَ الْمَلَكَ، وَلَكِنَّهُ إِيمَانٌ لَا يَنْفَعُ، لِأَنَّهُ إِيمَانٌ عِنْدَ الْيَأْسِ وَحِينَ التَّلَبُّسِ بِحَالَةِ الْمَوْتِ، فَالْيَهُودِيُّ يُقِرُّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِأَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَالنَّصْرَانِيُّ يُقِرُّ بِأَنَّهُ كَانَ رَسُولَ اللَّهِ. وَرُوِيَ أَنَّ الْحَجَّاجَ سَأَلَ شَهْرَ بْنَ حَوْشَبٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: إِنِّي لَأُوتَى بِالْأَسِيرِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَآمُرُ بِضَرْبِ عُنُقِهِ، وَأَنْظُرُ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَلَا أَرَى مِنْهُ الْإِيمَانَ، فَقَالَ لَهُ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: إِنَّهُ حِينَ عَايَنَ أَمْرَ الْآخِرَةِ يُقِرُّ بِأَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ فَيُؤْمِنُ بِهِ وَلَا يَنْفَعُهُ، فَقَالَ لَهُ الْحَجَّاجُ: مِنْ أَيْنَ أَخَذْتَ هَذَا؟ قَالَ: أَخَذْتُهُ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ، فَقَالَ لَهُ الْحَجَّاجُ: أَخَذْتَ مِنْ عَيْنٍ صَافِيَةٍ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا يُؤْمِنُ بِعِيسَى قَبْلَ مَوْتِهِ، فَقِيلَ لَهُ: إِنْ غَرِقَ أَوِ احْتَرَقَ أَوْ أَكَلَهُ السَّبُعُ يُؤْمِنُ بِعِيسَى؟ فَقَالَ: نَعَمْ! وَقِيلَ: إِنَّ الْهَاءَيْنِ جَمِيعًا لِعِيسَى ﵇، وَالْمَعْنَى لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ مَنْ كَانَ حَيًّا حين نزوله يوم القيامة، قاله قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمَا وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ. وَرَوَى يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ" قَالَ: قَبْلَ مَوْتِ عِيسَى، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَحَيٌّ عِنْدَ اللَّهِ الْآنَ، وَلَكِنْ إِذَا نَزَلَ آمَنُوا بِهِ أَجْمَعُونَ، وَنَحْوَهُ عَنِ الضَّحَّاكِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَقِيلَ:" لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ" أَيْ بِمُحَمَّدٍ ﵇ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَقَاصِيصَ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ وَالْمَقْصُودُ الْإِيمَانُ بِهِ، وَالْإِيمَانُ بِعِيسَى يَتَضَمَّنُ الْإِيمَانَ بِمُحَمَّدٍ ﵊ أَيْضًا، إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَهُمْ. وَقِيلَ:" لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ" أَيْ بِاللَّهِ تَعَالَى قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ وَلَا يَنْفَعُهُ الْإِيمَانُ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ. وَالتَّأْوِيلَانِ الْأَوَّلَانِ أَظْهَرُ. وَرَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: لَيَنْزِلَنَّ ابْنُ مَرْيَمَ حَكَمًا عَدْلًا فَلَيَقْتُلَنَّ الدَّجَّالَ وَلَيَقْتُلَنَّ الْخِنْزِيرَ وَلَيَكْسِرَنَّ الصَّلِيبَ وَتَكُونُ السَّجْدَةُ وَاحِدَةً لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (، ثُمَّ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ" قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: قَبْلَ مَوْتِ عِيسَى، يُعِيدُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَحَدٌ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ. وَتَقْدِيرُ الْكُوفِيِّينَ: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا مَنْ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ، وَفِيهِ قُبْحٌ، لِأَنَّ فِيهِ حَذْفَ الْمَوْصُولِ، وَالصِّلَةُ بَعْضُ الموصول فكأنه حذف بعض الاسم.
-Yahudilerden ve Hristiyanlardan- [hiç kimse yoktur ki], meleği bizzat gördüğü zaman Îsâ aleyhisselâm'a iman etmesin. Fakat bu, fayda vermeyen bir imandır; çünkü ye's (ümitsizlik) ânında ve ölüm hâline girildiği sırada gerçekleşen bir imandır. Yahudi o vakitte onun Allah'ın elçisi olduğunu ikrar eder, Hristiyan da [onun ilah değil] Allah'ın elçisi olduğunu ikrar eder. Rivayet edildiğine göre Haccâc, Şehr b. Havşeb'e bu ayeti sormuş ve şöyle demiştir: "Bana Yahudi ve Hristiyanlardan bir esir getiriliyor, boynunun vurulmasını emrediyorum; o esnada ona bakıyorum da onda [Îsâ'ya dair] bir iman görmüyorum." Bunun üzerine Şehr b. Havşeb ona şöyle demiştir: "O, âhiret işini bizzat müşahede ettiği anda Îsâ'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu ikrar eder, böylece ona iman eder; fakat bu [iman] ona fayda vermez." Haccâc ona: "Bunu nereden aldın?" diye sorunca, o: "Bunu Muhammed b. el-Hanefiyye'den aldım" demiştir. Haccâc da ona: "[Onu] berrak bir pınardan almışsın" demiştir. Mücâhid'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölmeden önce Îsâ'ya iman etmiş olmasın." Kendisine: "Boğulsa, yansa yahut onu yırtıcı bir hayvan yese de mi Îsâ'ya iman eder?" diye sorulunca; "Evet!" demiştir. Şöyle de denilmiştir: [Âyetteki] iki zamir de Îsâ aleyhisselâm'a aittir. Manası; kıyamet günü onun inişi esnasında hayatta olan kimseler ona mutlaka iman edeceklerdir, demektir. Bunu Katâde, İbn Zeyd ve başkaları söylemiş, Taberî de bu görüşü tercih etmiştir. Yezîd b. Zürey', bir adam vasıtasıyla Hasan'dan, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Îsâ'nın ölümünden önce [ona iman edeceklerdir]. Allah'a yemin olsun ki o, şu anda Allah katında diridir; fakat indiği zaman onların hepsi ona iman edecektir." Benzer bir görüş ed-Dahhâk ve Saîd b. Cübeyr'den de rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: { لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ } "Ona mutlaka iman edeceklerdir"; yani adı açıkça geçmese bile Muhammed aleyhisselâm'a [iman edeceklerdir] demektir. Çünkü bu kıssalar ona indirilmiştir ve asıl maksat ona imandır. Ayrıca Îsâ'ya iman etmek, Muhammed aleyhimesselâm'a da imanı zorunlu kılar; zira onların arasını ayırmak caiz değildir. Şöyle de denilmiştir: { لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ } "Ona mutlaka iman edeceklerdir"; yani ölmeden önce Yüce Allah'a [iman edeceklerdir], fakat [ölüm meleklerini ve hakikati] bizzat müşahede ânındaki iman ona fayda vermez. Ancak ilk iki tevil daha açıktır. ez-Zührî, Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَيَنْزِلَنَّ ابْنُ مَرْيَمَ حَكَمًا عَدْلًا فَلَيَقْتُلَنَّ الدَّجَّالَ وَلَيَقْتُلَنَّ الْخِنْزِيرَ وَلَيَكْسِرَنَّ الصَّلِيبَ وَتَكُونُ السَّجْدَةُ وَاحِدَةً لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ » «Meryem oğlu [Îsâ], adil bir hakem olarak mutlaka inecek; Deccâl'i öldürecek, domuzu öldürecek, haçı kıracak ve secde yalnızca Âlemlerin Rabbi olan Allah için olacaktır.» Sonra Ebû Hureyre: "Dilerseniz { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } ayetini okuyunuz" demiş ve bunu üç defa tekrar ederek: "Îsâ'nın ölümünden önce" demiştir. Sîbeveyh'e göre ayetin takdiri şöyledir: "Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki ona mutlaka iman edecek olmasın" (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَحَدٌ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ). Kûfelilerin takdiri ise şöyledir: "Kitap ehlinden ona mutlaka iman edecek kimseden başkası yoktur" (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا مَنْ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ). Ancak bu takdirde bir kusur/hoş olmayan bir durum vardır; çünkü bu takdirde ism-i mevsûl hazfedilmiştir, sıla cümlesi ise mevsûlün bir parçası gibidir; dolayısıyla bu, ismin bir parçasını hazfetmek gibidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً) أَيْ بِتَكْذِيبِ مَنْ كَذَّبَهُ وَتَصْدِيقِ مَنْ صَدَّقَهُ.
Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } buyruğu; yani kendisini yalanlayanı yalanlaması ve kendisini tasdik edeni de tasdik etmesiyle [şahit olacaktır] demektir.
[سورة النساء (٤): الآيات ١٦٠ الى ١٦١]
[en-Nisâ Sûresi (4): Âyetler 160-161]
فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١)
{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) } “Yahudilerin zulmü, birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları, (160) kendilerine yasaklandığı hâlde faizi almaları ve insanların mallarını haksız yere yemeleri sebebiyle, [daha önce] kendilerine helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık. İçlerinden kâfir olanlara da can yakıcı bir azap hazırladık.” (161)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا" قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا بَدَلٌ مِنْ" فَبِما نَقْضِهِمْ". وَالطَّيِّبَاتُ مَا نَصَّهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ" [الانعام: ١٤٦]. وَقَدَّمَ الظُّلْمَ عَلَى التَّحْرِيمِ إِذْ هُوَ الْغَرَضُ الَّذِي قَصَدَ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِأَنَّهُ سَبَبُ التَّحْرِيمِ. (وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ وَبِصَدِّهِمْ أَنْفُسَهُمْ وَغَيْرَهُمْ عَنِ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ. (وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ) كُلُّهُ تَفْسِيرٌ لِلظُّلْمِ الَّذِي تَعَاطَوْهُ، وَكَذَلِكَ مَا قَبْلَهُ مِنْ نَقْضِهِمُ الْمِيثَاقَ وَمَا بَعْدَهُ، وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" أَنَّ اخْتِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِي سَبَبِ التَّحْرِيمِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ هَذَا أَحَدُهَا. الثَّانِيةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَا خِلَافَ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ قَدْ نُهُوا عَنِ الرِّبَا وَأَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ خَبَرًا عَمَّا نَزَلَ عَلَى مُحَمَّدٍ فِي الْقُرْآنِ وَأَنَّهُمْ دَخَلُوا فِي الْخِطَابِ فَبِهَا وَنِعْمَتْ، وَإِنْ كَانَ خَبَرًا عَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى فِي التَّوْرَاةِ، وَأَنَّهُمْ بَدَّلُوا وَحَرَّفُوا وَعَصَوْا وَخَالَفُوا فَهَلْ يَجُوزُ لَنَا مُعَامَلَتُهُمْ وَالْقَوْمُ قَدْ أَفْسَدُوا أَمْوَالَهُمْ فِي دِينِهِمْ أَمْ لَا؟ فَظَنَّتْ طَائِفَةٌ أَنَّ مُعَامَلَتَهُمْ لَا تَجُوزُ، وَذَلِكَ لِمَا فِي أَمْوَالِهِمْ مِنْ هَذَا الْفَسَادِ. وَالصَّحِيحُ جَوَازُ مُعَامَلَتِهِمْ مَعَ رِبَاهُمْ وَاقْتِحَامِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ، فَقَدْ قَامَ الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَى ذَلِكَ قُرْآنًا وَسُنَّةً، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ" [المائدة: ٥]
Burada iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerin zulmü... sebebiyle” buyruğudur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu, [önceki ayette geçen] { فَبِما نَقْضِهِمْ } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle...” ifadesinden bedeldir. Temiz ve helal şeyler (et-tayyibât) ise Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } [el-En'âm: 146] “Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık...” buyruğunda açıkça belirttiği hususlardır. Zulmün haram kılmadan önce zikredilmesi, haram kılmanın sebebi olduğunu haber verme gayesine matuf olmasındandır. { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları” yani gerek kendilerini gerekse başkalarını Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymaktan alıkoymaları [sebebiyle] demektir. { وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “ve kendilerine yasaklandığı hâlde faizi almaları ve insanların mallarını haksız yere yemeleri sebebiyle” buyruklarının tamamı, irtikâp ettikleri zulmün açıklamasıdır. Aynı şekilde bundan önceki ahitlerini bozmaları ve bundan sonraki hususlar da böyledir. İlim adamlarının haram kılınış sebebi konusundaki ihtilafının üç görüş üzere olduğu ve bu [zulüm gerekçesinin] de onlardan biri olduğu Âl-i İmrân sûresinde geçmişti. İkincisi: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mâlik'in mezhebinde kâfirlerin [şer'î hükümlerle] muhatap oldukları hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Nitekim Allah bu ayette onların faizden ve malları haksız yere yemekten nehyedildiklerini beyan etmiştir. Şayet bu, Kur'an'da Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e inen hükümlerden ve onların da bu hitaba dâhil olduklarından bir haber ise ne âlâ! Yok eğer Allah'ın Tevrat'ta Mûsâ'ya indirdiği ve onların da bunu değiştirip tahrif ettikleri, isyan edip muhalefet ettiklerine dair bir haber ise; bu kavim kendi dinlerinde mallarını fesada uğratmış/harama bulaştırmış oldukları hâlde bizim onlarla muamele yapmamız caiz midir, değil midir? Bir grup, mallarındaki bu fesat sebebiyle onlarla muamelenin caiz olmadığını zannetmiştir. Sahih olan ise, faiz yemelerine ve Yüce Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyleri pervasızca irtikâp etmelerine rağmen onlarla muamele yapmanın caiz oluşudur. Zira buna dair Kur'an'dan ve sünnetten kesin delil ikame edilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } [el-Mâide: 5] “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir.”
وَهَذَا نَصٌّ، وَقَدْ عَامَلَ النَّبِيُّ ﷺ الْيَهُودَ وَمَاتَ وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ فِي شَعِيرٍ أَخَذَهُ لِعِيَالِهِ. وَالْحَاسِمُ لِدَاءِ الشَّكِّ وَالْخِلَافِ اتِّفَاقُ الْأُمَّةِ عَلَى جَوَازِ التِّجَارَةِ مَعَ أَهْلِ الْحَرْبِ، وَقَدْ سَافَرَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَيْهِمْ تَاجِرًا، وَذَلِكَ مِنْ سَفَرِهِ أَمْرٌ قَاطِعٌ عَلَى جَوَازِ السَّفَرِ إِلَيْهِمْ وَالتِّجَارَةِ مَعَهُمْ. فَإِنْ قِيلَ: كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ، قُلْنَا: إِنَّهُ لَمْ يَتَدَنَّسْ قَبْلَ النُّبُوَّةِ بِحَرَامٍ- ثَبَتَ ذَلِكَ تَوَاتُرًا- وَلَا اعْتَذَرَ عَنْهُ إِذْ بُعِثَ، وَلَا مَنَعَ مِنْهُ إِذْ نُبِّئَ، وَلَا قَطَعَهُ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي حَيَاتِهِ، وَلَا أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَقَدْ كَانُوا يُسَافِرُونَ فِي فَكِّ الْأَسْرَى وَذَلِكَ وَاجِبٌ، وَفِي الصُّلْحِ كَمَا أَرْسَلَ عُثْمَانُ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ يَجِبُ وَقَدْ يَكُونُ نَدْبًا، فَأَمَّا السَّفَرُ إِلَيْهِمْ لمجرد التجارة فمباح.
Bu açık bir hükümdür (nasstır). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerle muamele yapmış ve vefat ettiğinde zırhı, ailesi için aldığı arpa karşılığında bir Yahudinin yanında rehin bulunuyordu. Şüphe ve ihtilaf illetini kökünden kesip atan delil ise, ümmetin harbîlerle ticaret yapmanın cevazı üzerindeki icmaıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tüccar olarak onların diyarına seyahat etmiştir; onun bu seyahati, onların diyarına gitmenin ve onlarla ticaret yapmanın caiz olduğuna kesin bir delildir. Şayet: “Bu nübüvvetten önceydi” denilirse, biz deriz ki: O, nübüvvetten önce hiçbir haramla kirlenmemiştir -bu tevâtüren sabittir-; peygamber olarak gönderildiğinde bundan dolayı bir özür dilememiş, nebi kılındığında bunu yasaklamamış, sahabeden hiç kimse onun hayatında bunu kesmemiş ve vefatından sonra da Müslümanlardan hiç kimse bunu terk etmemiştir. Nitekim onlar esirlerin kurtarılması için seyahat ederlerdi ki bu vaciptir; Osman ve başkalarının elçi gönderdiği gibi sulh için de seyahat ederlerdi; bu bazen vacip, bazen de mendup olur. Sırf ticaret amacıyla onların diyarına seyahat etmeye gelince bu mubahtır.
[سورة النساء (٤): آية ١٦٢]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 162]
لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢)
{ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢) } “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler; sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. Namazı kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe inananlar... İşte onlara büyük bir ecir vereceğiz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ" اسْتَثْنَى مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ أَنْكَرُوا وَقَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ كَانَتْ حَرَامًا فِي الْأَصْلِ وَأَنْتَ تُحِلُّهَا وَلَمْ تَكُنْ حُرِّمَتْ بِظُلْمِنَا، فَنَزَلَ" لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ" وَالرَّاسِخُ هُوَ الْمَبَالِغُ فِي عِلْمِ الْكِتَابِ الثَّابِتِ فِيهِ، وَالرُّسُوخُ الثُّبُوتُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَالْمُرَادُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَكَعْبُ الْأَحْبَارِ وَنُظَرَاؤُهُمَا." وَالْمُؤْمِنُونَ" أَيْ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﵇." وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ" وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ وَجَمَاعَةٌ:" وَالْمُقِيمُونَ" عَلَى الْعَطْفِ، وَكَذَا هُوَ فِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَمَّا حَرْفُ أُبَيٍّ فَهُوَ فِيهِ" وَالْمُقِيمِينَ" كَمَا فِي الْمَصَاحِفِ. وَاخْتُلِفَ فِي نَصْبِهِ عَلَى أَقْوَالٍ سِتَّةٍ، أَصَحُّهَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ بِأَنَّهُ نَصْبٌ عَلَى الْمَدْحِ، أَيْ وَأَعْنِي الْمُقِيمِينَ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: هَذَا بَابُ مَا يَنْتَصِبُ عَلَى التَّعْظِيمِ، وَمِنْ ذَلِكَ" وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ" وَأَنْشَدَ:
Yüce Allah'ın: { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ } “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar...” buyruğu, Ehl-i Kitap'tan iman edenleri istisna etmektedir. Çünkü Yahudiler inkâr edip şöyle demişlerdi: "Bu şeyler aslında haramdı ve sen bunları helal kılıyorsun; bunlar bizim zulmümüz sebebiyle haram kılınmış değildi." Bunun üzerine: { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar...” ayeti indi. er-Râsih (الرَّاسِخُ), Kitap ilminde derinleşmiş ve onda sebat etmiş kimsedir. er-Rüsûh (الرُّسُوخُ) ise sebat etmek demektir; bu [açıklama] daha önce Âl-i İmrân'da geçmişti. Kastedilen kimseler Abdullah b. Selâm, Kâ'b el-Ahbâr ve benzerleridir. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “...ve müminler...” yani Muhacirler ve Ensar'dan Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıdır. { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } “...namazı kılanlar...” [ifadesini] el-Hasan, Mâlik b. Dînâr ve bir topluluk, atıf yoluyla { وَالْمُقِيمُونَ } şeklinde [merfû olarak] okumuştur. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde de böyledir. Übey'in kıraatinde ise mushaflarda olduğu gibi { وَالْمُقِيمِينَ } şeklindedir. Bunun mansub olması hususunda altı farklı görüş ileri sürülmüştür; bunların en sahihi Sîbeveyh'in, bunun övgü (medih) üzere mansub olduğu yönündeki görüşüdür. Yani: "Namaz kılanları överim / kastediyorum" demektir. Sîbeveyh şöyle demiştir: "Bu, tazim (yüceltme) üzere mansub olanlar babındandır. { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } de bunlardandır." Ve şu beyti inşad etmiştir:
وَكُلُّ قَوْمٍ أَطَاعُوا أَمْرَ سَيِّدِهِمْ ... إِلَّا نُمَيْرًا أَطَاعَتْ أَمْرَ غَاوِيهَا
Ve her kavim efendisinin emrine itaat etti... / Azgınlarının emrine itaat eden Nümeyr hariç.
وَيُرْوَى (أَمْرَ مُرْشِدِهِمْ).
(أَمْرَ مُرْشِدِهِمْ) "mürşitlerinin emrine" şeklinde de rivayet edilir.
الظَّاعِنِينَ وَلَمَّا يُظْعِنُوا أَحَدًا ... وَالْقَائِلُونَ لِمَنْ دَارٌ نُخَلِّيهَا
Göç edenler ki henüz kimseyi göç ettirmemişlerken... / Ve "Terk edeceğimiz yurt kimindir?" diyenler.
وَأَنْشَدَ:
Ve şunu da inşad etti:
لَا يَبْعَدْنَ قَوْمِي الَّذِينَ هُمْ ... سُمُّ الْعُدَاةِ وَآفَةُ الْجُزْرِ
Uzak kalmasın kavmim ki onlar... / Düşmanların zehri, [kesilen] develerin afetidirler.
النَّازِلِينَ بِكُلِ مُعْتَرَكٍ ... وَالطَّيِّبُونَ مَعَاقِدَ الْأُزْرِ
Her savaş meydanına inenler... / Ve peştamalların düğümleri temiz olanlar (iffetliler).
قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي" الْمُقِيمِينَ". وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" وَالْمُقِيمِينَ" مَعْطُوفٌ على" بِما". قَالَ النَّحَّاسُ قَالَ الْأَخْفَشُ: وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَكُونُ وَيُؤْمِنُونَ بِالْمُقِيمِينَ. وَحَكَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِنَّ الْمُقِيمِينَ هَاهُنَا الْمَلَائِكَةُ ﵈، لِدَوَامِهِمْ عَلَى الصَّلَاةِ وَالتَّسْبِيحِ وَالِاسْتِغْفَارِ، وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ، وَحَكَى أَنَّ النَّصْبَ عَلَى الْمَدْحِ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمَدْحَ إِنَّمَا يَأْتِي بَعْدَ تَمَامِ الْخَبَرِ، وَخَبَرُ الرَّاسِخِينَ فِي" أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً" فَلَا يَنْتَصِبُ" الْمُقِيمِينَ" عَلَى الْمَدْحِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ فِي قَوْلِهِ:" وَالْمُؤْتُونَ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هُوَ مَرْفُوعٌ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ هُمُ الْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ. وَقِيلَ:" وَالْمُقِيمِينَ" عَطْفٌ عَلَى الْكَافِ الَّتِي فِي" قَبْلِكَ". أَيْ مِنْ قَبْلِكَ وَمِنْ قَبْلِ الْمُقِيمِينَ. وَقِيلَ:" الْمُقِيمِينَ" عَطْفٌ عَلَى الْكَافِ الَّتِي فِي" إِلَيْكَ". وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى الْهَاءِ وَالْمِيمِ، أَيْ مِنْهُمْ وَمِنَ الْمُقِيمِينَ، وَهَذِهِ الْأَجْوِبَةُ الثَّلَاثَةُ لَا تَجُوزُ، لِأَنَّ فِيهَا عَطْفَ مُظْهَرٍ عَلَى مُضْمَرٍ مَخْفُوضٍ. وَالْجَوَابُ السَّادِسُ- مَا رُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ سُئِلَتْ عَنْ هَذِهِ الآية وعن قوله:" إِنْ هذانِ لَساحِرانِ ٢٠: ٦٣" [طه: ٦٣] وَقَوْلِهِ:" وَالصَّابِئُونَ" فِي] الْمَائِدَةِ: ٦٩]، فَقَالَتْ لِلسَّائِلِ: يَا ابن أخي الكتاب أخطئوا. وقال
en-Nehhâs şöyle demiştir: "{ الْمُقِيمِينَ } [namazı dosdoğru kılanlar] hakkında söylenenlerin en sahihi budur." el-Kisâî ise: "{ وَالْمُقِيمِينَ } lafzı, { بِمَا } lafzına matuftur" demiştir. en-Nehhâs dedi ki: el-Ahfeş şöyle demiştir: "Bu [ihtimal] uzaktır; zira o takdirde mana 'namazı dosdoğru kılanlara iman ederler' şeklinde olur." Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] ise kendisine şöyle denildiğini nakletmiştir: "Buradaki 'el-mukîmîn' [namazı dosdoğru kılanlar], namaza, tesbihe ve istiğfara devamlılıkları sebebiyle meleklerdir aleyhimüsselâm." O da bu görüşü tercih etmiş ve medih (övgü) sebebiyle mansub olmasının uzak bir ihtimal olduğunu aktarmıştır; çünkü medih ancak haber tamamlandıktan sonra gelir. 'er-Râsihûn'un haberi ise { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “İşte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz” kısmındadır; dolayısıyla { الْمُقِيمِينَ } medih üzere mansub olamaz. en-Nehhâs dedi ki: Sîbeveyh'in mezhebine göre { وَالْمُؤْتُونَ } kavlindeki [kelime] ibtida (mübteda) ile merfudur. Başkası ise şöyle demiştir: O, takdiri bir mübteda ile merfudur; yani: "Onlar zekâtı verenlerdir" (hümü'l-mü'tûne'z-zekâh) demektir. Şöyle de denilmiştir: { وَالْمُقِيمِينَ }, { قَبْلِكَ } ibaresindeki "kâf" zamirine matuftur; yani: "Senden önce ve namazı dosdoğru kılanlardan önce" demektir. Şöyle de denilmiştir: { الْمُقِيمِينَ }, { إِلَيْكَ } ibaresindeki "kâf" zamirine matuftur. Şöyle de denilmiştir: O, "hâ" ve "mîm" [zamirine] matuftur; yani: "Onlardan ve namazı dosdoğru kılanlardan" demektir. Bu üç cevap (görüş) caiz değildir; çünkü bunlarda açık ismin (muzhar), cer halindeki zamire (muzmer-i mahfûd) atfedilmesi söz konusudur. Altıncı cevap ise şudur: Âişe'ye radıyallâhu anhâ bu ayet, { إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ } [Tâhâ: 63] kavli ve [el-Mâide: 69'daki] { وَالصَّابِئُونَ } kavli hakkında sorulduğu; onun da soruyu sorana: "Ey kardeşimin oğlu! Kâtipler hata ettiler" dediği rivayet edilmiştir. Ve...
أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ: كَانَ الْكَاتِبُ يُمْلَى عَلَيْهِ فَيَكْتُبُ فَكَتَبَ" لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ" ثُمَّ قَالَ لَهُ: مَا أَكْتُبُ؟ فَقِيلَ لَهُ: اكْتُبْ" وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ" فَمِنْ ثَمَّ وَقَعَ هَذَا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا الْمَسْلَكُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الَّذِينَ جَمَعُوا الْكِتَابَ كَانُوا قُدْوَةً فِي اللُّغَةِ، فَلَا يُظَنُّ بِهِمْ أَنَّهُمْ يُدْرِجُونَ فِي الْقُرْآنِ مَا لَمْ يُنْزَلْ. وَأَصَحُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ الْخَلِيلِ، وَقَوْلُ الْكِسَائِيِّ هُوَ اختيار القفال والطبري، [والله أعلم]
Ebân b. Osman: "Kâtibe yazdırılıyor, o da yazıyordu. { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ } kısmını yazdı. Sonra ona: 'Ne yazayım?' dedi. Ona: '{ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } yaz' dendi, işte bu durum buradan kaynaklandı." el-Kuşeyrî şöyle demiştir: "Bu yaklaşım batıldır, çünkü Kitab'ı cemedenler dilde önder idiler; dolayısıyla indirilmeyen bir şeyi Kur'an'a dahil edecekleri düşünülemez." Bu görüşlerin en sahihi Sîbeveyh'in görüşüdür ki el-Halîl'in de görüşüdür. el-Kisâî'nin görüşü ise el-Kaffâl ve et-Taberî'nin tercihidir, [en doğrusunu Allah bilir].
[سورة النساء (٤): آية ١٦٣]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 163]
إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣)
{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) } “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ) هَذَا متصل بقوله:" يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ" [النساء: ١٥٣]، فَأَعْلَمَ تَعَالَى أَنَّ أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَأَمْرِ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِيمَا ذَكَرَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْيَهُودِ- مِنْهُمْ سُكَيْنٌ وَعَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ- قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: مَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَى أَحَدٍ مِنْ بَعْدِ مُوسَى فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ. وَالْوَحْيُ إِعْلَامٌ فِي خَفَاءٍ، يُقَالُ: وَحَى إِلَيْهِ بِالْكَلَامِ يَحِي وَحْيًا، وَأَوْحَى يُوحِي إِيحَاءً." إِلى نُوحٍ" قَدَّمَهُ لِأَنَّهُ أَوَّلُ نَبِيٍّ شُرِعَتْ عَلَى لِسَانِهِ الشَّرَائِعُ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا، ذَكَرَ الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ الْمُغِيرَةِ عَنْ هِشَامِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَوَّلُ نَبِيٍّ بَعَثَهُ اللَّهُ] تَبَارَكَ وَتَعَالَى [فِي الْأَرْضِ إِدْرِيسُ وَاسْمُهُ أَخْنُوخُ، ثُمَّ انْقَطَعَتِ الرُّسُلُ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ نُوحَ بْنَ لَمَكِ بْنِ مَتُّوشَلَخَ بْنِ أَخْنُوخَ، وَقَدْ كَانَ سَامُ بْنُ نُوحٍ نَبِيًّا، ثُمَّ انْقَطَعَتِ الرُّسُلُ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ نَبِيًّا وَاتَّخَذَهُ خَلِيلًا، وَهُوَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ تَارَخَ وَاسْمُ تَارَخَ آزَرُ، ثُمَّ بُعِثَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فَمَاتَ بِمَكَّةَ، ثُمَّ إسحاق بن إبراهيم
Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ } “Nûh'a vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” buyruğu, { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ } “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler” (en-Nisâ 4/153) buyruğuyla bağlantılıdır. Böylece Yüce Allah, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) durumunun, kendisinden önceki peygamberlerin durumu gibi olduğunu bildirmiştir. İbn İshâk'ın naklettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet, aralarında Sükeyn ve Adiy b. Zeyd'in de bulunduğu Yahudilerden bir grup hakkında inmiştir. Onlar Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Allah, Mûsâ'dan sonra hiç kimseye vahiy indirmemiştir” demişler, Allah da onları yalanlamıştır. Vahiy (el-vahy), gizli bir şekilde bildirmektir. Dilbilgisinde vahâ ileyhi bi'l-kelâmî yehî vahyen (وَحَى إِلَيْهِ بِالْكَلَامِ يَحِي وَحْيًا) ve evhâ yûhî îhâen (أَوْحَى يُوحِي إِيحَاءً) denir. Ayette { إِلى نُوحٍ } “Nûh'a” ifadesinin öne alınması, şeriatlar lisanı üzere ilk vazedilen peygamber olmasındandır. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Zübeyr b. Bekkâr zikredip şöyle demiştir: Ebu'l-Hasen Ali b. el-Mugīre, Hişâm b. Muhammed b. es-Sâib'den, o da babasından şöyle dediğini rivayet etti: “Allah [Tebâreke ve Teâlâ'nın] yeryüzüne gönderdiği ilk peygamber İdris'tir; adı da Ahnûh'tur. Sonra peygamberlerin ardı kesildi; nihayet Allah, Ahnûh oğlu Metûşelah oğlu Lemek oğlu Nûh'u gönderdi. Nûh oğlu Sâm da bir peygamberdi. Sonra yine peygamberlerin ardı kesildi; nihayet Allah İbrâhim'i peygamber olarak gönderdi ve onu dost (halîl) edindi. O, Târah oğlu İbrâhim'dir; Târah'ın adı da Âzer'dir. Sonra İbrâhim oğlu İsmâil gönderildi ve Mekke'de vefat etti. Sonra İbrâhim oğlu İshâk...
فَمَاتَ بِالشَّامِ، ثُمَّ لُوطٌ وَإِبْرَاهِيمُ عَمُّهُ، ثُمَّ يَعْقُوبُ وَهُوَ إِسْرَائِيلُ بْنُ إِسْحَاقُ ثُمَّ يُوسُفُ ابن يَعْقُوبَ ثُمَّ شُعَيْبُ بْنُ يَوْبَبَ، ثُمَّ هُودُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، ثُمَّ صَالِحُ بْنُ أَسِفَ، ثُمَّ مُوسَى وَهَارُونُ ابْنَا عِمْرَانَ، ثُمَّ أَيُّوبُ ثُمَّ الْخَضِرُ وَهُوَ خَضِرُونُ، ثُمَّ دَاوُدُ بْنُ إيشا، ثم سليمان ابن دَاوُدَ، ثُمَّ يُونُسُ بْنُ مَتَّى، ثُمَّ إِلْيَاسُ، ثُمَّ ذَا الْكِفْلِ وَاسْمُهُ عُوَيْدِنَا مِنْ سِبْطِ يهوذا ابن يَعْقُوبَ، قَالَ: وَبَيْنَ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ وَمَرْيَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ أُمِّ عِيسَى أَلْفُ سَنَةٍ وَسَبْعُمِائَةِ سَنَةٍ وَلَيْسَا مِنْ سِبْطٍ، ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ النَّبِيُّ ﷺ. قَالَ الزُّبَيْرُ: كُلُّ نَبِيٍّ ذُكِرَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ غَيْرَ إِدْرِيسَ وَنُوحٍ وَلُوطٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ. وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْعَرَبِ أَنْبِيَاءٌ إِلَّا خَمْسَةٌ: هُودٌ وَصَالِحٌ وَإِسْمَاعِيلُ وَشُعَيْبٌ وَمُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، وَإِنَّمَا سُمُّوا عَرَبًا لِأَنَّهُ لَمْ يَتَكَلَّمْ بِالْعَرَبِيَّةِ غَيْرُهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ) هَذَا يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ قَالَ:" وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ" فَخَصَّ أَقْوَامًا بِالذِّكْرِ تَشْرِيفًا لَهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ" ثُمَّ قَالَ: (وَعِيسى وَأَيُّوبَ) قَدَّمَ عِيسَى عَلَى قَوْمٍ كَانُوا قَبْلَهُ، لِأَنَّ الْوَاوَ لَا تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ، وَأَيْضًا فِيهِ تَخْصِيصُ عِيسَى رَدًّا عَلَى الْيَهُودِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَنْبِيهٌ عَلَى قَدْرِ نَبِيِّنَا ﷺ وَشَرَفِهِ، حَيْثُ قَدَّمَهُ فِي الذِّكْرِ عَلَى أَنْبِيَائِهِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ"] الأحزاب: ٧] الْآيَةَ، وَنُوحٌ مُشْتَقٌّ مِنَ النَّوْحِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مُوعَبًا فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَانْصَرَفَ وَهُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، لِأَنَّهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ فَخَفَّ، فَأَمَّا إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ [وَإِسْحَاقُ] فَأَعْجَمِيَّةٌ وَهِيَ مُعَرَّفَةٌ وَلِذَلِكَ لَمْ تَنْصَرِفْ، وَكَذَا يَعْقُوبُ وَعِيسَى وَمُوسَى إِلَّا أَنَّ عِيسَى وَمُوسَى يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْأَلِفُ فِيهِمَا لِلتَّأْنِيثِ فَلَا يَنْصَرِفَانِ فِي مَعْرِفَةٍ وَلَا نَكِرَةٍ، فَأَمَّا يُونُسُ وَيُوسُفُ فَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَرَأَ" وَيُونِسَ" بِكَسْرِ النُّونِ وَكَذَا" يُوسِفَ" يَجْعَلُهُمَا مِنْ آنَسَ وَآسَفَ، وَيَجِبُ عَلَى هَذَا أَنْ يُصْرَفَا وَيُهْمَزَا وَيَكُونُ جَمْعُهُمَا يَآنِسُ ويآسف. ومن لم يهمز قال: يوانس
[ve] Şam'da vefat etti. Sonra Lût -ki İbrâhim onun amcasıdır-, sonra İshâk'ın oğlu İsrâîl olan Ya'kûb, sonra Ya'kûb'un oğlu Yûsuf, sonra Yevbeb'in oğlu Şuayb, sonra Abdullah'ın oğlu Hûd, sonra Asif'in oğlu Sâlih, sonra İmrân'ın oğulları Mûsâ ve Hârûn, sonra Eyyûb, sonra el-Hızır -ki o Hadrûn'dur-, sonra Îşâ'nın oğlu Dâvûd, sonra Dâvûd'un oğlu Süleymân, sonra Mettâ'nın oğlu Yûnus, sonra İlyâs, sonra Ya'kûb'un oğlu Yehûzâ'nın sıbtından (soyundan) gelen ve adı Uveydinâ olan Zülkifl gelir. [İbn İshâk] dedi ki: İmrân oğlu Mûsâ ile Îsâ'nın annesi İmrân kızı Meryem arasında bin yedi yüz yıl vardır ve aynı kabileden/soydan (sıbt) değildirler. Sonra da Peygamber Muhammed b. Abdillâh b. Abdilmuttalib sallallâhu aleyhi ve sellem gelir. ez-Zübeyr şöyle demiştir: İdrîs, Nûh, Lût, Hûd ve Sâlih hariç Kur'ân'da zikredilen bütün peygamberler İbrâhim'in soyundandır. Araplardan ise sadece beş peygamber gelmiştir: Hûd, Sâlih, İsmâil, Şuayb ve Muhammed -Allah'ın salâtı onun ve hepsinin üzerine olsun-. Kendilerine 'Arap' denilmesi, o dönemde Arapça konuşan başkası bulunmadığındandır. Allah Teâlâ'nın: (وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ) “ve ondan sonraki peygamberlere” buyruğu bütün peygamberleri kapsamaktadır. Ardından: { وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'e de vahyettik” buyurarak, kendilerine şeref ve üstünlük vermek maksadıyla birtakım kimseleri özellikle zikretmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “meleklerine, peygamberlerine, Cebrâil'e ve Mîkâil'e” buyruğu da böyledir. Sonra: (وَعِيسى وَأَيُّوبَ) “Îsâ'ya, Eyyûb'a” buyurmuştur. Kendisinden önce yaşamış olan bir topluluğun önüne Îsâ'yı geçirmiştir; çünkü 'vâv' [bağlacı] sıralama (tertip) gerektirmez. Ayrıca bunda yahudilere bir reddiye olmak üzere Îsâ'yı hususi olarak zikretme anlamı da vardır. Bu ayette, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadrine ve şerefine bir dikkat çekme vardır; zira Allah onu zikirde diğer peygamberlerin önüne geçirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } [el-Ahzâb: 7] “Hani biz peygamberlerden söz almıştık; senden de, Nûh'tan da...” ayeti de böyledir. 'Nûh' kelimesi 'en-nevh' (ağlayıp inlemek) kökünden türemiştir; onunla ilgili bilgi Âl-i İmrân [suresinde] etraflıca geçmişti. Yabancı (acemî) bir isim olduğu halde üç harfli olup telaffuzu hafif kaldığı için munsarıf olmuştur (tenvin almıştır). İbrâhim, İsmâil [ve İshâk] isimlerine gelince; bunlar hem yabancı (acemî) hem de marife (özel isim) olduklarından gayrimunsarıftırlar (tenvin ve kesre almazlar). Ya'kûb, Îsâ ve Mûsâ da böyledir. Şu kadar var ki Îsâ ve Mûsâ isimlerindeki elifin müenneslik elifi olması da muhtemeldir; bu takdirde hem marife hem de nekire olduklarında gayrimunsarıf olurlar. Yûnus ve Yûsuf isimlerine gelince; Hasan[-ı Basrî]'den nun harfinin kesrasıyla 'Yûnis' (وَيُونِسَ) şeklinde ve aynı şekilde 'Yûsif' (يُوسِفَ) olarak okuduğu rivayet edilmiştir. O, bu iki ismi 'ânese' (آنَسَ) ve 'âsefe' (آسَفَ) fiillerinden türemiş kabul etmektedir. Bu takdirde bu isimlerin munsarıf olmaları, hemzeli okunmaları ve çoğullarının 'yeânis' (يَآنِسُ) ile 'yeâsif' (يَآسِفُ) olması gerekir. Hemzesiz okuyan kimse ise 'yevânis' (يَوَانِسُ)
وَيَوَاسِفُ. وَحَكَى أَبُو زَيْدٍ: يُونَسَ وَيُوسَفَ بِفَتْحِ النُّونِ وَالسِّينِ، قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَكَأَنَّ" يُونِسَ" فِي الْأَصْلِ فِعْلٌ مَبْنِيٌّ لِلْفَاعِلِ، وَ" يُونَسَ" فِعْلٌ مَبْنِيٌّ لِلْمَفْعُولِ، فَسُمِّيَ بِهِمَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً) الزَّبُورُ كِتَابُ دَاوُدَ وَكَانَ مِائَةً وَخَمْسِينَ سُورَةً لَيْسَ فِيهَا حُكْمٌ وَلَا حَلَالٌ وَلَا حَرَامٌ، وَإِنَّمَا هِيَ حِكَمٌ وَمَوَاعِظُ. وَالزُّبُرُ الْكِتَابَةُ، وَالزَّبُورُ بِمَعْنَى الْمَزْبُورِ أَيِ الْمَكْتُوبِ، كَالرَّسُولِ وَالرَّكُوبِ وَالْحَلُوبِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" زُبُورًا" بِضَمِّ الزَّايِ جَمْعُ زَبْرٍ كَفَلْسٍ وَفُلُوسٍ، وَزَبْرٌ بِمَعْنَى الْمَزْبُورِ، كَمَا يُقَالُ: هَذَا الدِّرْهَمُ ضَرْبُ الْأَمِيرِ أَيْ مَضْرُوبُهُ، وَالْأَصْلُ فِي الْكَلِمَةِ التَّوْثِيقُ، يُقَالُ: بِئْرٌ مَزْبُورَةٌ أَيْ مَطْوِيَّةٌ بِالْحِجَارَةِ، وَالْكِتَابُ يُسَمَّى زَبُورًا لِقُوَّةِ الْوَثِيقَةِ بِهِ. وَكَانَ دَاوُدُ ﵇ حَسَنَ الصَّوْتِ، فَإِذَا أَخَذَ فِي قِرَاءَةِ الزَّبُورِ اجْتَمَعَ إِلَيْهِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ وَالطَّيْرُ وَالْوَحْشُ لِحُسْنِ صَوْتِهِ، وَكَانَ مُتَوَاضِعًا يَأْكُلُ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ، رَوَى أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَنْ كَانَ دَاوُدُ ﷺ لَيَخْطُبُ النَّاسَ وَفِي يَدِهِ الْقُفَّةُ مِنَ الْخُوصِ، فَإِذَا فَرَغَ نَاوَلَهَا بَعْضَ مَنْ إِلَى جَنْبِهِ يَبِيعُهَا، وَكَانَ يَصْنَعُ الدُّرُوعَ، وَسَيَأْتِي. وَفِي الْحَدِيثِ: (الزُّرْقَةُ فِي الْعَيْنِ يُمْنٌ) وَكَانَ داود أزرق.
ve yevâsif der. Ebû Zeyd, nun ve sin harflerinin fethasıyla yûnase ve yûsafe (يُونَسَ وَيُوسَفَ) şeklini nakletmiştir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Sanki "يُونِسُ" aslında etken (mâlum) bir fiil, "يُونَسُ" ise edilgen (meçhul) bir fiildi de bu ikisiyle isim verildiler. Allah Teâlâ'nın: (وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً) “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” buyruğunda geçen ez-Zebûr (الزَّبُورُ), Dâvûd'un kitabıdır ve içinde hiçbir hüküm, helal veya haram bulunmayan, sadece hikmetler ve öğütlerden ibaret yüz elli sure idi. ez-Zübür (الزُّبُرُ) yazı demektir; ez-Zebûr ise mektûb (yazılmış) anlamında mezbûr (الْمَزْبُورُ) demektir; nitekim rasûl (elçi), rekûb (binilen) ve halûb (sağılan) kelimeleri de böyledir. Hamza, zây harfinin zammesiyle "زُبُورًا" okumuştur ki fels (فَلْس) ve fulûs (فُلُوس) gibi zebr (زَبْر) kelimesinin çoğuludur; zebr ise mezbûr anlamındadır, nitekim: "Bu dirhem emirin darbetmesidir (ضَرْبُ الْأَمِيرِ)" yani basılmışıdır (مَضْرُوبُهُ) denildiği gibi. Kelimenin aslı sağlamlaştırmaktır; taşla sağlamca örülmüş kuyuya (بِئْرٌ مَزْبُورَةٌ) denir. Kitaba da kendisiyle belgelemenin sağlamlığı sebebiyle zebûr adı verilmiştir. Dâvûd aleyhisselâm güzel sesliydi; Zebûr'u okumaya başladığında, sesinin güzelliğinden dolayı insanlar, cinler, kuşlar ve vahşi hayvanlar onun etrafında toplanırdı. O mütevazı bir kimseydi, elinin emeğinden yerdi. Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet etti: Bize Ebû Üsâme, Hişâm b. Urve'den, o da babasından anlattı: Dâvûd aleyhisselâm elinde hurma yaprağından örülmüş bir sepet olduğu halde insanlara hitap ederdi; hitabını bitirince onu satması için yanındakilerden birine verirdi. O zırh yapardı, bu konu ileride gelecektir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: (الزُّرْقَةُ فِي الْعَيْنِ يُمْنٌ) “Gözdeki gök rengi/mavilik uğurdur.” Dâvûd da gök (mavi) gözlüydü.
[سورة النساء (٤): آية ١٦٤]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 164]
وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤)
{ وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) } “Daha önce sana anlattığımız resuller ve sana anlatmadığımız resuller de [gönderdik]. Ve Allah, Mûsâ ile gerçekten konuştu.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ" يَعْنِي بِمَكَّةَ." وَرُسُلًا" مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، أي وأرسلنا رسلا، لان معنى" أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ" وَأَرْسَلْنَا نُوحًا. وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ" قَصَصْناهُمْ" أَيْ وَقَصَصْنَا رُسُلًا، وَمِثْلُهُ مَا أَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce sana anlattığımız resuller” buyruğu, yani Mekke'de [anlattığımız] demektir. { وَرُسُلًا } kelimesi gizli bir fiille mansubdur; yani "ve resuller gönderdik" anlamındadır, çünkü { أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ } ifadesinin anlamı "ve Nûh'u gönderdik" demektir. Bir görüşe göre ise { قَصَصْناهُمْ } ifadesinin delalet ettiği bir fiille mansubdur; yani "ve resuller anlattık" anlamındadır. Sîbeveyh'in inşad ettiği şu beyit de bunun gibidir:
أَصْبَحْتُ لَا أَحْمِلُ السِّلَاحَ وَلَا ... أَمْلِكُ رَأْسَ الْبَعِيرِ إِنْ نَفَرَا
Öyle bir hale geldim ki silah taşıyamıyorum ve... / Ürkse devenin başına sahip olamıyorum.
وَالذِّئْبَ أَخْشَاهُ إِنْ مَرَرْتُ بِهِ ... وَحْدِي وَأَخْشَى الرياح والمطرا
Yalnız başıma yanından geçersem kurttan korkuyorum... Rüzgârlardan ve yağmurdan da korkuyorum.
أَيْ وَأَخْشَى الذِّئْبَ. وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ" وَرُسُلٌ" بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ وَمِنْهُمْ رُسُلٌ. ثُمَّ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَصَّ فِي كِتَابِهِ بَعْضَ أَسْمَاءِ أَنْبِيَائِهِ، وَلَمْ يَذْكُرْ أَسْمَاءَ بَعْضٍ، وَلِمَنْ ذَكَرَ فَضْلٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَذْكُرْ. قَالَتِ الْيَهُودُ: ذَكَرَ مُحَمَّدٌ الْأَنْبِيَاءَ وَلَمْ يَذْكُرْ مُوسَى، فَنَزَلَتْ" وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً"" تَكْلِيماً" مَصْدَرٌ مَعْنَاهُ التَّأْكِيدُ، يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ مَنْ يَقُولُ: خَلَقَ لِنَفْسِهِ كَلَامًا فِي شَجَرَةٍ فَسَمِعَهُ مُوسَى، بَلْ هُوَ الْكَلَامُ الْحَقِيقِيُّ الَّذِي يَكُونُ بِهِ الْمُتَكَلِّمُ مُتَكَلِّمًا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَجْمَعَ النَّحْوِيُّونَ عَلَى أَنَّكَ إِذَا أَكَّدْتَ الْفِعْلَ بِالْمَصْدَرِ لَمْ يَكُنْ مَجَازًا، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:
Yani "ve kurttan korkuyorum" demektir. Übeyy'in kıraatinde: "وَمِنْهُمْ رُسُلٌ" (ve onlardan resuller vardır) takdiriyle merfu olarak "وَرُسُلٌ" şeklindedir. Sonra şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ Kitab'ında peygamberlerinin bazılarının isimlerini anlatıp bazılarının isimlerini zikretmeyince -zikredilenlerin zikredilmeyenlere bir üstünlüğü olmakla birlikte- Yahudiler: "Muhammed peygamberleri andı da Mûsâ'yı anmadı" dediler. Bunun üzerine: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah, Mûsâ ile gerçekten konuştu” ayeti indi. { تَكْلِيماً } kelimesi anlamı pekiştirme (tekit) olan bir masdardır; "Allah ağaçta kendisi için bir kelam yarattı da Mûsâ onu işitti" diyenlerin görüşünün batıl olduğuna delalet eder; bilakis o, konuşanın kendisiyle konuşan olduğu hakiki kelamdır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Nahivciler, fiili masdarı ile tekit ettiğin zaman bunun mecaz olmayacağı ve şairin şu sözünde:
امْتَلَأَ الْحَوْضُ وَقَالَ قَطْنِي
Havuz doldu ve "Yeter bana" dedi,
أَنْ يَقُولَ: قَالَ قَوْلًا، فَكَذَا لَمَّا قَالَ:" تَكْلِيماً" وَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا عَلَى الْحَقِيقَةِ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي يُعْقَلُ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: إِنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ:" يَا رَبِّ بِمَ اتَّخَذْتَنِي كَلِيمًا"؟ طَلَبَ الْعَمَلَ الَّذِي أَسْعَدَهُ اللَّهُ بِهِ لِيُكْثِرَ مِنْهُ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: أَتَذْكُرُ إِذْ نَدَّ مِنْ غَنَمِكَ جَدْيٌ فَاتَّبَعْتَهُ أَكْثَرَ النَّهَارِ وَأَتْعَبَكَ، ثُمَّ أَخَذْتَهُ وَقَبَّلْتَهُ وَضَمَمْتَهُ إِلَى صَدْرِكَ وَقُلْتَ لَهُ: أَتْعَبْتَنِي وَأَتْعَبْتَ نَفْسَكَ، وَلَمْ تَغْضَبْ عَلَيْهِ، مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ اتَّخَذْتُكَ كليما.
"sözle söyledi (قَالَ قَوْلًا)" demesinin caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir. İşte bunun gibi { تَكْلِيماً } buyurduğunda, bunun akledilen kelam türünden hakiki bir kelam olması vacip olmuştur. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Ne sebeple beni kelîm (seninle konuşan) edindin?" dedi; çoğaltmak amacıyla Allah'ın kendisini onunla bahtiyar kıldığı ameli öğrenmek istedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle buyurdu: "Hatırlar mısın hani koyunlarından bir oğlak kaçmıştı da günün çoğunda onun peşinden koşup yorulmuştun; sonra onu tutup öpmüş, bağrına basmış ve ona: 'Beni de yordun, kendini de yordun' demiştin de ona kızmamıştın; işte bundan dolayı seni kelîm edindim."
[سورة النساء (٤): آية ١٦٥]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 165]
رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥)
{ رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥) } “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak resuller [gönderdik] ki, resullerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ) هُوَ نَصْبٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ" وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ، وَيَجُوزُ نَصْبُهُ عَلَى الْحَالِ، أَيْ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا. (لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ) فَيَقُولُوا مَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا، وَمَا أَنْزَلْتَ عَلَيْنَا كِتَابًا، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا" [الاسراء: ١٥]، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ ٢٠: ١٣٤" [طه: ١٣٤] وفي هذا كله دليل واضح على أنه لا يجب شي مِنْ نَاحِيَةِ الْعَقْلِ. وَرُوِيَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ الْأَنْبِيَاءُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ ألف. وقال مقاتل: كان الأنبياء
Cenâb-ı Hakk'ın: (رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ) “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak resuller [gönderdik]” buyruğu, { وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ } “ve [daha önce] sana anlattığımız resuller” ifadesinden bedel olarak nasb edilmiştir (mansûbtur). Gizli bir fiil sebebiyle [mansûb] olması câiz olduğu gibi, hâl olarak nasb edilmiş olması da câizdir; yani Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi resuller olarak [gönderdik]. (لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ) “Resullerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın [diye]” yani: «Bize bir resul göndermedin ve bize bir kitap indirmedin» demesinler [diye]. Nitekim indirilen Kur'an'da şöyle buyrulmaktadır: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir resul göndermedikçe azap ediciler değiliz.” [el-İsrâ: 15] Cenâb-ı Hak şöyle de buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helâk etseydik, mutlaka: «Rabbimiz! Bize bir resul gönderseydin de âyetlerine tâbi olsaydık ya!» derlerdi.” [Tâhâ: 134] Bütün bunlarda, akıl cihetinden [kula] hiçbir şeyin vâcip (zorunlu) olmadığına dair apaçık bir delil vardır. Ka'b el-Ahbâr'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Peygamberler iki milyon iki yüz bin idi. Mukâtil ise şöyle demiştir: Peygamberler...
أَلْفَ أَلْفٍ وَأَرْبَعَمِائَةِ أَلْفٍ وَأَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ أَلْفًا. وَرَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (بُعِثْتُ عَلَى أَثَرِ ثَمَانِيَةِ آلَافٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ) ذَكَرَهُ أَبُو اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيُّ فِي التَّفْسِيرِ لَهُ، ثُمَّ أَسْنَدَ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَمْ كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ وَكَمْ كَانَ الْمُرْسَلُونَ؟ قَالَ: (كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ مِائَةَ أَلْفِ نَبِيٍّ وَأَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ أَلْفَ نَبِيٍّ وَكَانَ الْمُرْسَلُونَ ثَلَاثَمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ). قُلْتُ: هَذَا أَصَحُّ مَا رُوِيَ فِي ذَلِكَ، خَرَّجَهُ الْآجُرِّيُّ وَأَبُو حَاتِمٍ البستي في المسند الصحيح له.
bir milyon dört yüz yirmi dört bin idi. Enes b. Mâlik, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (بُعِثْتُ عَلَى أَثَرِ ثَمَانِيَةِ آلَافٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ) “Ben, dördü Benî İsrâîl'den olmak üzere sekiz bin peygamberin ardından gönderildim.” Bunu Ebü'l-Leys es-Semerkandî kendi tefsirinde zikretmiş, ardından Şu'be'den, Ebû İshâk'tan, el-Hâris el-A'ver'den, Ebû Zer el-Gıfârî'den isnad ederek rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberler ne kadardı ve resuller ne kadardı?" dedim. Şöyle buyurdu: (كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ مِائَةَ أَلْفِ نَبِيٍّ وَأَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ أَلْفَ نَبِيٍّ وَكَانَ الْمُرْسَلُونَ ثَلَاثَمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ) “Peygamberler yüz yirmi dört bin peygamber idi; resuller ise üç yüz on üç kişiydi.” Ben [Kurtubî] derim ki: Bu hususta rivayet edilenlerin en sahihi budur; bunu el-Âcurrî ile Ebû Hâtim el-Büstî Sahih Müsned'inde tahric etmiştir.
[سورة النساء (٤): آية ١٦٦]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 166]
لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦)
{ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦) } “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder; onu kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ" رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَإِنْ شِئْتَ شَدَّدْتَ النُّونَ وَنَصَبْتَ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، كَأَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا: مَا نَشْهَدُ لَكَ يَا مُحَمَّدُ فِيمَا تَقُولُ فَمَنْ يَشْهَدُ لَكَ؟ فَنَزَلَ" لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ". وَمَعْنَى (أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ) أَيْ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّكَ أَهْلٌ لِإِنْزَالِهِ عَلَيْكَ، وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِعِلْمٍ. (وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ) ذَكَرَ شَهَادَةَ الْمَلَائِكَةِ لِيُقَابِلَ بِهَا نَفْيَ شَهَادَتِهِمْ. (وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً) أي كفى الله شاهدا، والباء زائدة.
Allah Teâlâ'nın: { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } “Fakat Allah şahitlik eder” buyruğu mübtedâ olarak merfudur; dilersen nûn harfini şeddeler ve [lafzatullahı] nasb edersin. Sözde, cümlenin akışının delalet ettiği bir hazif vardır; sanki kâfirler: "Ey Muhammed! Söylediklerinde biz senin lehine şahitlik etmiyoruz, peki sana kim şahitlik edecek?" demişler, bunun üzerine de { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } “Fakat Allah şahitlik eder” ayeti inmiştir. (أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ) “Onu kendi ilmiyle indirdi” buyruğunun anlamı; yani O, senin onu sana indirmeye layık olduğunu bilerek [indirdi] demektir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın bir ilim ile âlim olduğuna delalet etmiştir. (وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ) “Melekler de şahitlik ederler”: Onların şahitliği inkâr etmelerine karşılık meleklerin şahitliğini zikretmiştir. (وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً) “Şahit olarak Allah yeter”: Yani şahit olarak Allah kâfidir; ba harfi ise zaiddir.
[سورة النساء (٤): آية ١٦٧]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 167]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧) } “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak derin bir sapıklıkla sapmışlardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا) يَعْنِي الْيَهُودَ] أَيْ ظَلَمُوا [. (وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ عَنِ اتِّبَاعِ] الرَّسُولِ [ مُحَمَّدٍ ﷺ بِقَوْلِهِمْ: مَا نَجِدُ صِفَتَهُ فِي كِتَابِنَا، وَإِنَّمَا النُّبُوَّةُ فِي وَلَدِ هَارُونَ وَدَاوُدَ، وَإِنَّ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ شَرْعَ مُوسَى لَا يُنْسَخُ. (قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً) لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا وَمَعَ ذَلِكَ مَنَعُوا النَّاسَ من الإسلام.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler” buyruğu, Yahudileri kastetmektedir [yani zulmettiler]. { وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolundan alıkoyanlar” buyruğu ise; "Biz onun vasfını Kitabımızda bulamıyoruz; peygamberlik ancak Hârûn ve Dâvûd'un soyundadır ve şüphesiz Tevrat'ta Mûsâ'nın şeriatının neshedilmeyeceği [yazılıdır]" diyerek [Resul] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olmaktan [alıkoyanlar demektir]. { قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً } “muhakkak derin bir sapıklıkla sapmışlardır” buyruğuna gelince; çünkü onlar hem inkâr etmişler hem de bununla birlikte insanları İslâm'dan menetmişlerdir.
[سورة النساء (٤): الآيات ١٦٨ الى ١٦٩]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayetler 168-169]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩) } “Şüphesiz inkâr edenleri ve zulmedenleri Allah bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir; (168) Ancak içinde ebedî kalacakları cehennem yolunu [gösterir]. Bu da Allah'a pek kolaydır. (169)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا) يَعْنِي الْيَهُودَ، أَيْ ظَلَمُوا مُحَمَّدًا بِكِتْمَانِ نَعْتِهِ، وَأَنْفُسَهُمْ إِذْ كَفَرُوا، وَالنَّاسَ إِذْ كَتَمُوهُمْ. (لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ) هَذَا فِيمَنْ يموت على كفره ولم يتب.
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا) “Şüphesiz inkâr edenler ve zulmedenler” buyruğu Yahudileri kasteder; yani sıfatını gizleyerek Muhammed'e zulmettiler, inkâr ederek kendilerine zulmettiler ve [hakikati] onlardan gizleyerek insanlara zulmettiler. (لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ) “Allah onları bağışlayacak değildir”: Bu, küfrü üzere ölen ve tövbe etmeyen kimseler hakkındadır.
[سورة النساء (٤): آية ١٧٠]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 170]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠) } “Ey insanlar! Resul size Rabbinizden hak ile gelmiştir; öyleyse iman edin, hakkınızda hayırlı olur. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ) هَذَا خِطَابٌ لِلْكُلِّ. (قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ) ١٧٠ يُرِيدُ مُحَمَّدًا ﵊. (بِالْحَقِّ) بِالْقُرْآنِ. وَقِيلَ: بِالدِّينِ الْحَقِّ، وَقِيلَ: بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَقِيلَ: الْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ، أَيْ جَاءَكُمْ وَمَعَهُ الْحَقُّ، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ) ١٧٠ فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ وَأْتُوا خَيْرًا لَكُمْ، هَذَا مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ، وَعَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ إِيمَانًا خَيْرًا لَكُمْ، وَعَلَى قَوْلِ أَبِي عبيدة يكن خيرا لكم.
Allah Teâlâ'nın: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ) “Ey insanlar!” buyruğu, herkese yönelik bir hitaptır. (قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ) 170 “Resul size gelmiştir”: Muhammed aleyhisselâm'ı kastetmektedir. (بِالْحَقِّ) “Hak ile”: Kur'an ile [gelmiştir]. Hak din ile denilmiştir; Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik ile denilmiştir; ba harfinin ta'diye (geçişlilik) için olduğu da söylenmiştir; yani beraberinde hak olduğu halde size gelmiştir, dolayısıyla hal konumundadır. Allah Teâlâ'nın: (فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ) 170 “İman edin, hakkınızda hayırlı olur” buyruğunda gizli bir unsur vardır; yani "hakkınızda hayırlı olanı yapın" demektir; bu Sîbeveyh'in mezhebidir. el-Ferrâ'nın görüşüne göre mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani "sizin için hayırlı olan bir iman ile [iman edin]" demektir. Ebû Ubeyde'nin görüşüne göre ise "sizin için daha hayırlı olur" anlamındadır.
[سورة النساء (٤): آية ١٧١]
[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 171]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١) } “Ey Kitap ehli! Dininizde aşırılığa gitmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah'ın resulü, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Artık Allah'a ve resullerine iman edin; '[Tanrı] üçtür' demeyin. Kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin. Allah ancak tek bir ilahtır. O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Vekil olarak Allah yeter.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ) نَهْيٌ عَنِ الْغُلُوِّ. وَالْغُلُوُّ التَّجَاوُزُ فِي الْحَدِّ، وَمِنْهُ غَلَا السِّعْرُ يَغْلُو غَلَاءً، وَغَلَا الرَّجُلُ فِي الْأَمْرِ غُلُوًّا، وَغَلَا بِالْجَارِيَةِ لَحْمُهَا وَعَظْمُهَا إِذَا أَسْرَعَتِ الشَّبَابَ فَجَاوَزَتْ لِدَاتِهَا، وَيَعْنِي بِذَلِكَ فِيمَا ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ غُلُوَّ الْيَهُودِ فِي عِيسَى حَتَّى قَذَفُوا مَرْيَمَ، وَغُلُوَّ النَّصَارَى فِيهِ حَتَّى جَعَلُوهُ رَبًّا، فَالْإِفْرَاطُ وَالتَّقْصِيرُ كُلُّهُ سَيِّئَةٌ وَكُفْرٌ، وَلِذَلِكَ قَالَ مُطَرِّفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: الْحَسَنَةُ بَيْنَ سَيِّئَتَيْنِ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: (يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ) “Ey Kitap ehli! Dininizde aşırılığa gitmeyin” buyruğu, gulüvden (aşırılıktan) nehiydir. el-Gulüv (الْغُلُوُّ), haddi aşmaktır; fiyat pahalandığında (غَلَا السِّعْرُ يَغْلُو غَلَاءً), adam bir işte haddi aştığında (غَلَا الرَّجُلُ فِي الْأَمْرِ غُلُوًّا) ve genç kız çabucak büyüyüp etlenip kemiklendiğinde ve yaşıtlarını geçtiğinde (غَلَا بِالْجَارِيَةِ لَحْمُهَا وَعَظْمُهَا) denilir. Müfessirlerin zikrettiğine göre bununla, Yahudilerin Îsâ hakkında aşırı gidip Meryem'e iftira atmaları ve Hristiyanların da onun hakkında aşırı gidip onu rab edinmeleri kastedilmektedir. İfrat (aşırılık) ve tefrit (ihmal) hepsi kötülük ve küfürdür; bu sebeple Mutarrif b. Abdillâh: "İyilik, iki kötülük arasındadır" demiştir. Şair de şöyle demiştir:
وَأَوْفِ ولا تسوف حَقَّكَ كُلَّهُ ... وَصَافِحْ فَلَمْ يَسْتَوْفِ قَطُّ كَرِيمُ
Hakkını tam ver ve geciktirme tamamını... / Ve bağışlayıcı ol, zira kerim olan asla hakkının tamamını almaya çalışmamıştır.
وَلَا تَغْلُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَمْرِ وَاقْتَصِدْ ... كِلَا طَرَفَيْ قَصْدِ الْأُمُورِ ذَمِيمُ
Hiçbir işte aşırıya kaçma ve orta yolu tut... / Çünkü işlerde dengenin her iki ucu da yerilmiştir.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
عَلَيْكَ بِأَوْسَاطِ الْأُمُورِ فَإِنَّهَا ... نَجَاةٌ وَلَا تَرْكَبْ ذَلُولًا وَلَا صَعْبَا
İşlerin orta olanına sarıl, zira onda... / Kurtuluş vardır; ne fazla uysalına ne de pek hırçınına bin.
وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْهُ ﵇: (لَا تُطْرُونِي كَمَا أَطْرَتِ النَّصَارَى عِيسَى وَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ) أَيْ لا تقولوا إن له شريكا أو أبناء ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى حَالَ عِيسَى ﵇ وَصِفَتَهُ فَقَالَ:" إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ" وَفِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأَوْلَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّمَا الْمَسِيحُ" الْمَسِيحُ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَ" عِيسَى" بَدَلٌ مِنْهُ وَكَذَا" ابْنُ مَرْيَمَ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرَ الِابْتِدَاءِ وَيَكُونُ الْمَعْنَى: إِنَّمَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ. وَدَلَّ بِقَوْلِهِ:" عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ" عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ مَنْسُوبًا بِوَالِدَتِهِ كَيْفَ يَكُونُ إِلَهًا، وَحَقُّ الْإِلَهِ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا لَا مُحْدَثًا. وَيَكُونُ" رَسُولُ اللَّهِ" خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ. الثَّانِيةُ: لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ ﷿ امْرَأَةً وَسَمَّاهَا بِاسْمِهَا فِي كِتَابِهِ إِلَّا مَرْيَمَ ابْنَةَ عِمْرَانَ، فَإِنَّهُ ذَكَرَ اسْمَهَا فِي نَحْوٍ مِنْ ثَلَاثِينَ مَوْضِعًا لِحِكْمَةٍ ذَكَرَهَا بعض الأشياخ، فإن الملوك والاشراف
Sahîh-i Buhârî'de ondan [Peygamber] aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: «(لَا تُطْرُونِي كَمَا أَطْرَتِ النَّصَارَى عِيسَى وَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ) Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı aşırı övdükleri gibi beni haddinden fazla övmeyin; [bana sadece] Allah'ın kulu ve Rasûlü deyin.» Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin” buyruğu, yani O'nun bir ortağı veya çocukları olduğunu söylemeyin [demektir]. Daha sonra Yüce Allah, İsa aleyhisselâm'ın durumunu ve vasfını açıklayarak şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ } “Meryem oğlu İsa Mesih, ancak Allah'ın elçisi ve O'nun kelimesidir.” Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { إِنَّمَا الْمَسِيحُ } “Mesih ancak” buyruğunda geçen “el-Mesîh” kelimesi, mübteda (özne) olarak merfûdur. “İsa” kelimesi ondan bedeldir; “İbn Meryem” de böyledir. [İbn Meryem kelimesinin] mübtedanın haberi (yüklemi) olması da caizdir; bu takdirde mana: “Mesih ancak Meryem'in oğludur” şeklinde olur. [Allah Teâlâ], { عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “Meryem oğlu İsa” buyruğuyla annesine nispet edilen bir kimsenin nasıl ilah olabileceğine delil getirmiştir; zira ilahın hakkı, sonradan yaratılmış (muhdes) değil, kadîm (ezelî) olmasıdır. “Rasûlullâh” ifadesi ise haberden sonra gelen ikinci bir haberdir. İkincisi: Azîz ve Celîl olan Allah, Kitabı'nda İmran kızı Meryem'den başka hiçbir kadını açıkça adını vererek anmamıştır. Nitekim O, bazı âlimlerin zikrettiği bir hikmete binaen onun ismini yaklaşık otuz yerde zikretmiştir. Çünkü hükümdarlar ve ileri gelen eşraf...
لَا يَذْكُرُونَ حَرَائِرَهُمْ فِي الْمَلَإِ، وَلَا يَبْتَذِلُونَ أَسْمَاءَهُنَّ، بَلْ يُكَنُّونَ عَنِ الزَّوْجَةِ بِالْعِرْسِ وَالْأَهْلِ وَالْعِيَالِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَإِنْ ذَكَرُوا الْإِمَاءَ لَمْ يُكَنُّوا عَنْهُنَّ وَلَمْ يَصُونُوا أَسْمَاءَهُنَّ عَنِ الذِّكْرِ وَالتَّصْرِيحِ بِهَا، فَلَمَّا قَالَتِ النَّصَارَى فِي مَرْيَمَ مَا قَالَتْ، وَفِي ابْنِهَا صَرَّحَ اللَّهُ بِاسْمِهَا، وَلَمْ يُكَنِّ عَنْهَا بِالْأُمُوَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ الَّتِي هِيَ صِفَةٌ لَهَا، وَأَجْرَى الْكَلَامَ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي ذِكْرِ إِمَائِهَا. الثَّالِثَةُ- اعْتِقَادُ أَنَّ عِيسَى ﵇ لَا أَبَ لَهُ وَاجِبٌ، فَإِذَا تَكَرَّرَ اسْمُهُ مَنْسُوبًا لِلْأُمِّ اسْتَشْعَرَتِ الْقُلُوبُ مَا يَجِبُ عَلَيْهَا اعْتِقَادُهُ مِنْ نَفْيِ الْأَبِ عَنْهُ، وَتَنْزِيهِ الْأُمِّ الطَّاهِرَةِ عَنْ مَقَالَةِ الْيَهُودِ لَعَنَهُمُ اللَّهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ) أَيْ هُوَ مُكَوَّنٌ بِكَلِمَةِ" كُنْ" فَكَانَ بَشَرًا مِنْ غَيْرِ أَبٍ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الشَّيْءَ بِاسْمِ الشَّيْءِ إِذَا كَانَ صَادِرًا عَنْهُ. وَقِيلَ:" كَلِمَتُهُ" بِشَارَةُ اللَّهِ تَعَالَى مَرْيَمَ ﵍، وَرِسَالَتُهُ إِلَيْهَا عَلَى لِسَانِ جِبْرِيلَ] ﵇ [، وَذَلِكَ قَوْلُهُ:" إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ"] آل عمران: ٤٥]. وَقِيلَ:" الْكَلِمَةُ" هَاهُنَا بِمَعْنَى الْآيَةِ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها"] التحريم: ١٢] و" ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ"] لقمان: ٢٧]. وَكَانَ لِعِيسَى أَرْبَعَةُ أَسْمَاءٍ، الْمَسِيحُ وَعِيسَى وَكَلِمَةٌ وَرُوحٌ، وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا مِمَّا لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ. وَمَعْنَى" أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ" أَمَرَ بِهَا مَرْيَمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرُوحٌ مِنْهُ). هَذَا الَّذِي أَوْقَعَ النَّصَارَى فِي الْإِضْلَالِ، فَقَالُوا: عِيسَى جُزْءٌ مِنْهُ فَجَهِلُوا وَضَلُّوا، وَعَنْهُ أَجْوِبَةٌ ثَمَانِيَةٌ: الْأَوَّلُ- قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: خَلَقَ اللَّهُ أَرْوَاحَ بَنِي آدَمَ لَمَّا أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ، ثُمَّ رَدَّهَا إِلَى صُلْبِ آدَمَ وَأَمْسَكَ عِنْدَهُ رُوحَ عِيسَى ﵇، فَلَمَّا أَرَادَ خَلْقَهُ أَرْسَلَ ذَلِكَ الرُّوحَ إِلَى مَرْيَمَ، فَكَانَ مِنْهُ عِيسَى ﵇، فَلِهَذَا قَالَ:" وَرُوحٌ مِنْهُ". وَقِيلَ: هَذِهِ الْإِضَافَةُ لِلتَّفْضِيلِ وَإِنْ كَانَ جَمِيعُ الْأَرْوَاحِ مِنْ خَلْقِهِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ:" وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ"] الحج: ٢٦]، وَقِيلَ: قَدْ يُسَمَّى مَنْ تَظْهَرُ مِنْهُ الْأَشْيَاءُ الْعَجِيبَةُ رُوحًا، وَتُضَافُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَيُقَالُ: هَذَا رُوحٌ مِنَ اللَّهِ أَيْ مِنْ خَلْقِهِ، كَمَا يُقَالُ فِي النِّعْمَةِ إِنَّهَا مِنَ اللَّهِ. وَكَانَ عِيسَى يُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَيُحْيِي الْمَوْتَى فاستحق هذا الاسم. وقيل:
[Araplar] topluluk içinde hür kadınlarını anmaz, onların isimlerini uluorta söylemezler; bilakis eşten 'irs', 'ehl', 'ıyâl' ve benzeri lafızlarla kinaye yoluyla bahsederlerdi. Cariyelerden bahsettiklerinde ise kinaye yapmaz, isimlerini anmaktan ve açıkça söylemekten çekinmezlerdi. Hristiyanlar Meryem ve oğlu hakkında söylediklerini söyleyince, Allah onun adını açıkça zikretti; ona ait birer vasıf olan annelik ve kulluk sıfatlarıyla kinaye yapmadı ve sözü, Arapların cariyelerinden bahsetme âdetine uygun olarak sevk etti. Üçüncüsü: Îsâ aleyhisselâm'ın bir babasının bulunmadığına inanmak vaciptir. Dolayısıyla onun ismi anneye nispet edilerek tekrarlandıkça, kalpler onun bir babası olmadığını ve Allah'ın lanetine uğrayası Yahudilerin o temiz anne hakkındaki iftiralarından tenzih edilmesi gerektiğini idrak edip benimser. En doğrusunu Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } “ve Meryem'e ulaştırdığı kelimesidir” buyruğu; o, 'Kün' (Ol!) kelimesiyle var edilmiş ve böylece babasız bir insan olmuştur, demektir. Nitekim Araplar bir şeyi, kendisinden sâdır olduğu şeyin adıyla da isimlendirirler. Bir diğer görüşe göre 'kelimesi' [ifadesi], Allah Teâlâ'nın Cebrail [aleyhisselâm'ın] diliyle Meryem aleyhasselâm'a ulaştırdığı müjdesi ve elçiliğidir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } “Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor' demişlerdi” [Âl-i İmrân 3/45] buyurmuştur. Burada geçen 'el-Kelime'nin 'ayet/mucize' anlamına geldiği de söylenmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها } “Rabbinin kelimelerini tasdik etti” [Tahrîm 66/12] ve { ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ } “Allah'ın kelimeleri tükenmezdi” [Lokmân 31/27] buyurmuştur. Îsâ'nın dört ismi vardı: el-Mesîh, Îsâ, Kelime ve Rûh. Kur'an'da yer almayan başka isimlerin olduğu da söylenmiştir. { أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } “Onu Meryem'e ulaştırdı” ifadesinin anlamı ise onu Meryem'e emretti demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَرُوحٌ مِنْهُ } “ve O'ndan bir ruhtur” buyruğuna gelince; işte Hristiyanları saptıran bu ifade olmuştur. Onlar: 'Îsâ, O'ndan (Allah'tan) bir parçadır' dediler; böylece cehalete düşüp saptılar. Bu hususta sekiz cevap verilmiştir: Birincisi: Übey b. Kâ'b şöyle demiştir: Allah Teâlâ, Âdemoğullarından mîsak aldığında onların ruhlarını yarattı; sonra onları Âdem'in sulbüne geri döndürdü, Îsâ aleyhisselâm'ın ruhunu ise kendi katında tuttu. Onu yaratmayı murat ettiğinde o ruhu Meryem'e gönderdi ve Îsâ aleyhisselâm ondan meydana geldi. İşte bundan dolayı: { وَرُوحٌ مِنْهُ } “O'ndan bir ruhtur” buyurmuştur. Bir görüşe göre, bütün ruhlar O'nun yaratması olmakla birlikte bu tamlama (izâfet) şereflendirme ve üstün kılma (teşrif) gayesiyledir; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ } “Tavaf edenler için evimi tertemiz tut” [Hac 22/26] buyruğu gibidir. Bir diğer görüşe göre, kendisinden olağanüstü/harikulade şeyler zuhur eden kimseye 'ruh' adı verilebilir ve bu durum Allah Teâlâ'ya nispet edilerek 'Bu, Allah'tan bir ruhtur' yani O'nun yaratmasıdır denilir; nitekim nimet hakkında da 'Allah'tandır' denildiği gibi. Îsâ da anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiriyor, ölüleri diriltiyordu; bu sebeple bu ismi hak etmiştir. Bir diğer görüşe göre ise:
يُسَمَّى رُوحًا بِسَبَبِ نَفْخَةِ جِبْرِيلَ ﵇، وَيُسَمَّى النَّفْخُ رُوحًا، لِأَنَّهُ رِيحٌ يَخْرُجُ مِنَ الرُّوحِ. قَالَ الشَّاعِرُ- هُوَ ذُو الرُّمَّةِ-:
Cebrail aleyhisselâm'ın üflemesi sebebiyle ruh olarak isimlendirilmiştir; üflemeye de ruhtan çıkan bir rüzgâr (hava) olduğu için ruh adı verilir. Şair -o Zü'r-Rümme'dir- şöyle demiştir:
فَقُلْتُ له أرفعها إليك وأحبها ... بِرُوحِكَ وَاقْتَتْهُ لَهَا قِيتَةً قَدْرَا
Ona dedim ki: Onu (ateşi) kendine doğru kaldır ve nefesinle üfle; ona ölçülü bir şekilde azık ver.