Binûn

Mâide Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

. وَقِيلَ يَرْجِعُ إِلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنِ الِاسْتِحْلَالِ لِجَمِيعِ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ، وكل شي مِنْهَا فِسْقٌ وَخُرُوجٌ مِنَ الْحَلَالِ إِلَى الْحَرَامِ، وَالِانْكِفَافُ عَنْ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ مِنَ الْوَفَاءِ بِالْعُقُودِ، إذ قال:" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ"] المائدة: ١]. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ) يَعْنِي أَنْ تَرْجِعُوا إِلَى دِينِهِمْ كُفَّارًا. قَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حِينَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَتَحَ مَكَّةَ لِثَمَانٍ بَقِينَ مِنْ رَمَضَانَ سَنَةَ تِسْعٍ، وَيُقَالُ: سَنَةَ ثَمَانٍ، وَدَخَلَهَا وَنَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ" أَلَا مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَنْ وَضَعَ السِّلَاحَ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمن". وفي" يئس" لغتان، يئس ييئس يأسا، وأيس يأيس

[Bunun] zikredilen bu haramların tamamını helal sayma durumunun bütününe râci olduğu da söylenmiştir. Bunların her biri bir fısk ve helalden harama çıkıştır. Bu haramlardan kaçınmak ise; nitekim [Yüce Allah]: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ahitleri yerine getirin” [el-Mâide 5/1] buyurmuştur, akitlere vefa göstermenin bir gereğidir. Yirmi Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir” buyruğu; sizin kâfir olarak onların dinine dönmenizden [ümitlerini kesmişlerdir] anlamına gelir. Dahhâk şöyle demiştir: Bu ayet Mekke'nin fethi esnasında inmiştir. Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretin dokuzuncu yılında -sekizinci yılında da denilmiştir- Ramazan ayının bitimine sekiz gün kala Mekke'yi fethetmesiyle gerçekleşmiştir. Resûlullah oraya girmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi şöyle seslenmiştir: « أَلَا مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَنْ وَضَعَ السِّلَاحَ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمن » «Haberiniz olsun; kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse emniyettedir, kim silahını bırakırsa emniyettedir ve kim kapısını [üzerine] kapatırsa emniyettedir.» "Yeise" (يَئِسَ) kelimesinde iki lügat (kullanım) vardır: Yeise / yey'esü / ye'sen (يَئِسَ يَيْأَسُ يَأْسًا) ve eyise / ye'yisü (أَيِسَ يَأْيِسُ)...

إِيَاسًا وَإِيَاسَةً، قَالَهُ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ. (فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي) ١٥٠ أَيْ لَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِي فَإِنِّي أَنَا الْقَادِرُ عَلَى نَصْرِكُمْ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ) وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حِينَ كَانَ بِمَكَّةَ لَمْ تَكُنْ إِلَّا فَرِيضَةُ الصَّلَاةِ وَحْدَهَا، فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ أَنْزَلَ اللَّهُ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ إِلَى أَنْ حَجَّ، فَلَمَّا حَجَّ وَكَمُلَ الدِّينُ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" الْآيَةَ، عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ. رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ آيَةٌ فِي كِتَابِكُمْ تَقْرَءُونَهَا لَوْ عَلَيْنَا أُنْزِلَتْ مَعْشَرَ الْيَهُودِ لَاتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا، قَالَ: وَأَيُّ آيَةٍ؟ قَالَ:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً" فَقَالَ عُمَرُ: إِنِّي لَأَعْلَمُ الْيَوْمَ الَّذِي أُنْزِلَتْ فِيهِ] وَالْمَكَانَ الَّذِي أُنْزِلَتْ فِيهِ [

iyâsen ve iyâseten (إِيَاسًا وَإِيَاسَةً). Bunu Nadr b. Şümeyl söylemiştir. (فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي) "Onlardan korkmayın, benden korkun" yani onlardan korkmayın, benden korkun; çünkü size yardım etmeye gücü yeten yalnızca benim. Yirmi İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ) "Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim" buyruğuna gelince; şüphesiz Peygamber ﷺ Mekke'de iken sadece namaz farizası vardı. Medine'ye geldiğinde Allah, haccedinceye kadar helali ve haramı indirdi. Haccettiğinde ve din kemale erdiğinde, açıklayacağımız üzere bu "Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim..." ayeti indi. İmamlar Târık b. Şihâb'dan rivayet etmişlerdir: Yahudilerden bir adam Ömer'e gelip: "Ey Müminlerin Emîri! Kitabınızda okuduğunuz bir ayet vardır ki, şayet biz Yahudi topluluğuna inmiş olsaydı o günü bayram edinirdik" dedi. Ömer: "Hangi ayet?" dedi. O da: "Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve size din olarak İslam'ı seçip razı oldum" ayetidir dedi. Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: "Ben onun indiği günü [ve indiği yeri] kesinlikle biliyorum

، نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعَرَفَةَ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ. لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَعِنْدَ النَّسَائِيِّ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ. وَرُوِيَ أَنَّهَا لَمَّا نَزَلَتْ فِي يَوْمِ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ وَقَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَكَى عُمَرُ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ما يُبْكِيكَ)؟ فَقَالَ: أَبْكَانِي أَنَّا كُنَّا فِي زِيَادَةٍ مِنْ دِينِنَا فَأَمَّا إِذْ كَمُلَ فَإِنَّهُ لَمْ يكمل شي إِلَّا نَقَصَ. فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (صَدَقْتَ). وَرَوَى مُجَاهِدٌ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ. قُلْتُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ وَكَانَ يَوْمَ عَرَفَةَ بَعْدَ الْعَصْرِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ سَنَةَ عَشْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ عَلَى نَاقَتِهِ الْعَضْبَاءِ، فَكَادَ عَضُدُ النَّاقَةِ يَنْقَدُّ مِنْ ثِقَلِهَا فَبَرَكَتْ. و" الْيَوْمَ" قَدْ يُعَبَّرُ بِجُزْءٍ مِنْهُ عَنْ جَمِيعِهِ، وَكَذَلِكَ عَنِ الشَّهْرِ بِبَعْضِهِ، تَقُولُ: فَعَلْنَا فِي شَهْرِ كذا كذا وَفِي سَنَةِ كَذَا كَذَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّكَ لَمْ تَسْتَوْعِبِ الشَّهْرَ وَلَا السَّنَةَ، وَذَلِكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ. وَالدِّينُ عِبَارَةٌ عَنِ الشَّرَائِعِ الَّتِي شَرَعَ وَفَتَحَ لَنَا، فَإِنَّهَا نَزَلَتْ نُجُومًا وَآخِرُ مَا نَزَلَ مِنْهَا هَذِهِ الْآيَةُ، وَلَمْ يَنْزِلْ بَعْدَهَا حُكْمٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْمُرَادُ مُعْظَمُ الْفَرَائِضِ وَالتَّحْلِيلُ وَالتَّحْرِيمُ، قالوا: وقد نزل

, bir cuma günü Arafat'ta Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem inmiştir. Bu, Müslim'in lafzıdır. Nesâî'de ise "cuma gecesi" şeklindedir. Rivayet edildiğine göre bu [ayet] Hacc-ı Ekber günü inip de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu okuyunca Ömer ağladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Seni ağlatan nedir?» diye sordu. O da: "Bizi ağlatan, dinimizde sürekli bir artış içinde oluşumuzdur. Din kemale erdiğine göre, kemale eren hiçbir şey yoktur ki eksilmesin!" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Doğru söyledin» buyurdu. Mücâhid ise bu ayetin Mekke'nin fethi günü indiğini rivayet etmiştir. Derim ki: Birinci görüş daha sahihtir; zira o, hicri onuncu yılda Veda Haccı'nda, bir cuma gününde ve Arafat günü ikindiden sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'ta Adbâ adlı devesinin üzerindeyken inmiştir. [Ayetin] ağırlığından devenin pazu kemiği neredeyse yarılacaktı da deve çöktü. "el-Yevm" (gün) kelimesi bazen bir parçasından hareketle günün tamamını ifade etmek için kullanılır; aynı şekilde ayın bir kısmı anılarak da ay ifade edilir. Nitekim: "Şu ayda şunu şunu yaptık, şu yılda bunu bunu yaptık" dersin; oysa o ayın veya o yılın tamamını kapsamadığın malumdur. Bu [kullanım], hem Arapların hem de Arap olmayanların dilinde yaygındır. "ed-Dîn" ise [Allah'ın] bizim için koyduğu ve açıkladığı şeriatlardan/hükümlerden ibarettir. Bunlar peyderpey inmiş olup bu hükümlerden en son inen de bu ayettir; bundan sonra hiçbir hüküm inmemiştir. Bunu İbn Abbâs ve es-Süddî söylemiştir. Cumhur ise şöyle demiştir: Kastedilen, farzların çoğunluğu ile helal ve haram kılınan hükümlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Bundan sonra da

بَعْدَ ذَلِكَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ، وَنَزَلَتْ آيَةُ الرِّبَا، وَنَزَلَتْ آيَةُ الْكَلَالَةِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا كمل معظم الدين وأمر الحج، إذا لَمْ يَطُفْ مَعَهُمْ فِي هَذِهِ السَّنَةِ مُشْرِكٌ، وَلَا طَافَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ، وَوَقَفَ النَّاسُ كُلُّهُمْ بِعَرَفَةَ. وَقِيلَ:" أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" بِأَنْ أَهْلَكْتُ] لَكُمْ [ عَدُوَّكُمْ وَأَظْهَرْتُ دِينَكُمْ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ كَمَا تَقُولُ: قَدْ تَمَّ لَنَا مَا نُرِيدُ إِذَا كُفِيتَ عَدُوَّكَ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي" أَيْ بِإِكْمَالِ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ وَإِظْهَارِ دِينِ الْإِسْلَامِ كَمَا وَعَدْتُكُمْ، إِذْ قُلْتُ: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ ١٥٠] البقرة: ١٥٠] وَهِيَ دُخُولُ مَكَّةَ آمِنِينَ مُطْمَئِنِّينَ وَغَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا انْتَظَمَتْهُ هَذِهِ الْمِلَّةُ الْحَنِيفِيَّةُ إِلَى دُخُولِ الْجَنَّةِ فِي رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- لَعَلَّ قَائِلًا يَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدِّينَ كَانَ غَيْرَ كَامِلٍ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ جَمِيعُ مَنْ مَاتَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ شَهِدُوا بَدْرًا وَالْحُدَيْبِيَةَ وَبَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ الْبَيْعَتَيْنِ جَمِيعًا، وَبَذَلُوا أَنْفُسَهُمْ لِلَّهِ مَعَ عَظِيمِ مَا حَلَّ بِهِمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْمِحَنِ مَاتُوا عَلَى دِينٍ نَاقِصٍ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي ذَلِكَ كَانَ يَدْعُو النَّاسَ إِلَى دِينٍ نَاقِصٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ النَّقْصَ عَيْبٌ، وَدِينُ اللَّهِ تَعَالَى قِيَمٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" دِيناً قِيَماً"] الانعام: ١٦١] فَالْجَوَابُ أَنْ يُقَالَ لَهُ: لِمَ قُلْتَ إِنَّ كُلَّ نَقْصٍ فَهُوَ عَيْبٌ وَمَا دَلِيلُكُ عَلَيْهِ؟ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ: أَرَأَيْتَ نُقْصَانَ الشَّهْرِ هَلْ كون عَيْبًا، وَنُقْصَانَ صَلَاةِ الْمُسَافِرِ أَهُوَ عَيْبٌ لَهَا، وَنُقْصَانَ الْعُمْرِ الَّذِي أَرَادَهُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ:" وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ"] فاطر: ١١] أَهُوَ عَيْبٌ لَهُ، وَنُقْصَانُ أَيَّامِ الْحَيْضِ عَنِ الْمَعْهُودِ، وَنُقْصَانَ أَيَّامِ الْحَمْلِ، وَنُقْصَانَ الْمَالِ بِسَرِقَةٍ أَوْ حَرِيقٍ أَوْ غَرَقٍ إِذَا لَمْ يَفْتَقِرْ صَاحِبُهُ، فَمَا أَنْكَرْتَ أَنَّ نُقْصَانَ أَجْزَاءِ الدِّينِ فِي الشَّرْعِ قَبْلَ أَنْ تَلْحَقَ بِهِ الْأَجْزَاءُ الْبَاقِيَةُ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى هَذِهِ لَيْسَتْ بِشَيْنٍ وَلَا عَيْبٍ، وَمَا أَنْكَرْتَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" يُخَرَّجُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَلَّغْتُهُ أَقْصَى الْحَدِّ الَّذِي كَانَ لَهُ عِنْدِي فِيمَا قَضَيْتُهُ وَقَدَّرْتُهُ، وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ مَا قَبْلَ ذَلِكَ نَاقِصًا نُقْصَانَ عَيْبٍ، لكنه يوصف بنقصان مقيد

...Bundan sonra pek çok Kur'an [ayeti] inmiş; faiz ayeti inmiş, kelâle ayeti ve bunlardan başka ayetler inmiştir. Aslında dinin ve hac konusunun büyük çoğunluğu tamamlanmıştır; zira bu yıl onlarla birlikte hiçbir müşrik tavaf etmemiş, Kâbe'yi çıplak kimse tavaf etmemiş ve bütün insanlar Arafat'ta vakfe yapmıştır. Şöyle de denilmiştir: { أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Dininizi sizin için kemale erdirdim” yani düşmanınızı [sizin için] helak ettim ve dininizi bütün dinlere üstün kıldım; tıpkı düşmanından korunduğunda bir kimsenin 'İstediğimiz şey bizim için tamam oldu' demesi gibi. Yirmi Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “Üzerinizdeki nimetimi tamamladım” buyruğuna gelince; bu, şeriatleri ve hükümleri kemale erdirerek ve: { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “...üzerinize olan nimetimi tamamlayayım” [el-Bakara 2/150] buyurduğumda size vadettiğim gibi İslam dinini üstün kılarak [olmuştur]. Bu da Mekke'ye güven ve huzur içinde girmek ve bu Hanîf dinin içine aldığı diğer hususlardan başlayıp Yüce Allah'ın rahmetiyle cennete girmeye kadar uzanan şeylerdir. Yirmi Dördüncü [Mesele]- Olur ki birisi şöyle diyebilir: Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” buyruğu, dinin vakitlerden bir vakitte kâmil olmadığına delalet eder. Bu da Muhacirler ve Ensar'dan, Bedir'de ve Hudeybiye'de hazır bulunup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e her iki biati de yapmış olan ve başlarına gelen çeşit çeşit büyük sıkıntılara rağmen canlarını Allah yolunda feda etmiş bulunan kimselerin hepsinin eksik bir din üzere öldüklerini ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o esnada insanları eksik bir dine davet etmiş olduğunu gerektirir. Bilinmektedir ki eksiklik bir kusurdur, oysa Yüce Allah'ın dini dosdoğrudur; nitekim Yüce Allah: { دِيناً قِيَماً } “Dosdoğru bir din...” [el-En'âm 6/161] buyurmuştur. Buna verilecek cevap şudur: Ona şöyle denir: 'Her noksanlığın bir kusur olduğunu nereden çıkardın ve buna dair delilin nedir?' Sonra ona şöyle denilir: 'Söyle bakalım, ayın [yirmi dokuz çekip] noksan olması bir ayıp mıdır? Yolcunun namazının noksan (kısaltılmış) olması onun için bir kusur mudur? Allah'ın: { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ } “Hiçbir yaşayana ömür verilmez ve onun ömründen eksiltilmez ki...” [Fâtır 35/11] buyruğu ile murat ettiği ömrün eksilmesi onun için bir kusur mudur? Âdet günlerinin alışılmıştan az olması, hamilelik günlerinin noksan olması, malın çalınma, yangın veya boğulma ile sahibi fakir düşmeyecek şekilde eksilmesi [birer kusur mudur]?' Öyleyse şeriatte dinin kısımlarının, Allah Teâlâ'nın ilminde ona eklenecek olan diğer kısımlar eklenmeden önce eksik bulunmasının bir ayıp ve kusur olmadığını nasıl inkâr edersin? Ve yine Allah Teâlâ'nın: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” buyruğunun manasının iki veche hamledilebileceğini nasıl reddedersin: Birincisi, muradın 'Hükmedip takdir ettiğim şeyler içinde katımda onun için belirlenmiş olan en son sınıra onu ulaştırdım' olmasıdır; bu da bundan öncekilerin kusur kabilinden bir noksanlıkla noksan olmasını gerektirmez, aksine kayıtlı bir noksanlıkla nitelenir.

فَيُقَالُ] لَهُ [: إِنَّهُ كَانَ نَاقِصًا عَمَّا كَانَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ مُلْحِقُهُ بِهِ وَضَامُّهُ إِلَيْهِ، كَالرَّجُلِ يُبَلِّغُهُ اللَّهُ مِائَةَ سَنَةٍ فَيُقَالُ: أَكْمَلَ اللَّهُ عُمُرَهُ، وَلَا يَجِبُ عَنْ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ عُمُرُهُ حِينَ كَانَ ابْنَ سِتِّينَ كَانَ نَاقِصًا نَقْصَ قُصُورٍ وَخَلَلٍ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ: (مَنْ عَمَّرَهُ اللَّهُ سِتِّينَ سَنَةً فَقَدْ أَعْذَرَ إِلَيْهِ فِي الْعُمُرِ). وَلَكِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُوصَفَ بِنُقْصَانٍ مُقَيَّدٍ فَيُقَالُ: كَانَ نَاقِصًا عَمَّا كَانَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ مُبَلِّغُهُ إِيَّاهُ وَمُعَمِّرُهُ إِلَيْهِ. وَقَدْ بَلَغَ اللَّهُ بِالظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْعِشَاءِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ، فَلَوْ قِيلَ عِنْدَ ذَلِكَ أَكْمَلَهَا لَكَانَ الْكَلَامُ صَحِيحًا، وَلَا يَجِبُ عَنْ ذَلِكَ أَنَّهَا كَانَتْ حِينَ كَانَتْ رَكْعَتَيْنِ نَاقِصَةً نَقْصَ قُصُورٍ وَخَلَلٍ، وَلَوْ قِيلَ: كَانَتْ نَاقِصَةً عَمَّا عِنْدَ اللَّهِ أَنَّهُ ضَامُّهُ إِلَيْهَا وَزَائِدُهُ عَلَيْهَا لَكَانَ ذَلِكَ صَحِيحًا فَهَكَذَا، هَذَا فِي شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَمَا كَانَ شُرِعَ مِنْهَا شَيْئًا فَشَيْئًا إِلَى أَنْ أَنْهَى اللَّهُ الدِّينَ مُنْتَهَاهُ الَّذِي كَانَ لَهُ عِنْدَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ: أَنَّهُ أَرَادَ بِقَوْلِهِ:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" أَنَّهُ وَفَّقَهُمْ لِلْحَجِّ الَّذِي لَمْ يَكُنْ بَقِيَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَرْكَانِ الدِّينِ غَيْرُهُ، فَحَجُّوا، فَاسْتَجْمَعَ لَهُمُ الدِّينُ أَدَاءً لِأَرْكَانِهِ وَقِيَامًا بِفَرَائِضِهِ، فَإِنَّهُ يَقُولُ ﵇: (بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ) الْحَدِيثَ. وَقَدْ كَانُوا تَشَهَّدُوا وَصَلُّوا وَزَكُّوا وَصَامُوا وَجَاهَدُوا وَاعْتَمَرُوا وَلَمْ يَكُونُوا حَجُّوا، فَلَمَّا حَجُّوا ذَلِكَ الْيَوْمَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى وَهُمْ بِالْمَوْقِفِ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي" فَإِنَّمَا أَرَادَ أَكْمَلَ وَضْعَهُ لَهُمْ وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الطَّاعَاتِ كُلَّهَا دِينٌ وَإِيمَانٌ وَإِسْلَامٌ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً" أَيْ أَعْلَمْتُكُمْ بِرِضَايَ بِهِ لَكُمْ دِينًا، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَزَلْ رَاضِيًا بِالْإِسْلَامِ لَنَا دِينًا، فَلَا يَكُونُ لِاخْتِصَاصِ الرِّضَا بِذَلِكَ الْيَوْمِ فَائِدَةٌ إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى ظَاهِرِهِ. وَ" دِيناً" نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَإِنْ شِئْتَ عَلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَرَضِيتُ عَنْكُمْ إِذَا انْقَدْتُمْ لِيَ بِالدِّينِ الَّذِي شَرَعْتُهُ لَكُمْ. وَيَحْتَمِلُ أن يريد" رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً" أَيْ وَرَضِيَتُ إِسْلَامَكُمُ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ الْيَوْمَ دِينًا بَاقِيًا بِكَمَالِهِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ لَا أَنْسَخُ مِنْهُ شَيْئًا. وَاللَّهُ أعلم. و" الْإِسْلامَ" فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تعالى:

[Ona] şöyle denilir: O, Yüce Allah'ın katında kendisine eklemeyi ve katmayı takdir buyurduğu şeylere nispetle eksikti. Nitekim Allah'ın kendisini yüz yaşına ulaştırdığı bir kimse hakkında "Allah onun ömrünü tamamladı/ikmal etti" denilir. Bundan, o kimsenin altmış yaşında iken ömrünün bir kusur ve noksanlık anlamında eksik olması gerekmez; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: « مَنْ عَمَّرَهُ اللَّهُ سِتِّينَ سَنَةً فَقَدْ أَعْذَرَ إِلَيْهِ فِي الْعُمُرِ » «Allah kime altmış yıl ömür verirse, ömür hususunda onun mazeretini ortadan kaldırmış olur.» Fakat mukayyet (kayıtlı/izafi) bir noksanlıkla nitelenmesi caizdir ve: "Allah Teâlâ'nın katında onu ulaştıracağı ve kendisiyle ömürlendireceği süreye nispetle eksikti" denilebilir. Allah; öğle, ikindi ve yatsı [namazlarını] da dört rekata ulaştırmıştır. O vakit "onları ikmal etti/tamamladı" denseydi bu söz doğru olurdu. Bundan dolayı iki rekat iken onların bir kusur ve noksanlık anlamında eksik olması gerekmez. Şayet: "Allah katında onlara eklemeyi ve artırmayı murat ettiği şeylere nispetle eksikti" denseydi bu da doğru olurdu. İşte İslam'ın şeriatları ve bunlardan peyderpey teşri kılınan hükümler, Allah Teâlâ dini Kendi katında belirlenmiş olan nihai sınırına ulaştırıncaya kadar bu şekilde devam etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Diğer bir vecih şudur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” buyruğuyla, dinin rükünlerinden üzerlerinde yerine getirmedikleri sadece hac kalmışken onları hacca muvaffak kıldığını murat etmiştir. Onlar da haccedince, rükünlerini ifa ve farzlarını ikame etmek suretiyle din onlar için toplanıp kemale ermiştir; zira Peygamber aleyhisselâm: « بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ » «İslam beş [esas] üzerine bina edilmiştir» hadisini buyurmaktadır. Onlar daha önce kelime-i şehadet getirmiş, namaz kılmış, zekat vermiş, oruç tutmuş, cihad etmiş ve umre yapmışlardı; ancak henüz hac yapmamışlardı. İşte o gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hac yaptıklarında, onlar Arafat akşamı vakfe yerindeyken Allah Teâlâ: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım” ayetini indirdi. Bununla onlar için [dini] vazetmeyi/hükümlerini koymayı tamamlamayı kastetmiştir. Bunda, bütün taatlerin din, iman ve İslam olduğuna dair bir delil vardır. Yirmi Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } “Ve sizin için din olarak İslam'dan razı oldum” buyruğu; "Sizin için din olarak ondan razı olduğumu size bildirdim" demektir. Çünkü O Yüce Allah, bizim için din olarak İslam'dan ezelden beri razıdır; dolayısıyla ayeti zahirine hamletseydik rızanın o güne tahsis edilmesinin bir faydası kalmazdı. "Dînen (دِيناً)" kelimesi temyiz olarak mansubdur, dilerseniz ikinci meful de sayabilirsiniz. Bir görüşe göre anlam şöyledir: "Sizin için teşri ettiğim dine teslim olup boyun eğdiğinizde sizden razı oldum." Şöyle kastedilmiş olması da muhtemeldir: { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } yani "Bugün üzerinde bulunduğunuz İslamınızı, ayetin sonuna kadar kemaliyle baki kalan ve ondan hiçbir şeyi nesh etmeyeceğim bir din olarak razı kıldım." Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bu ayetteki "el-İslam" kelimesi, Yüce Allah'ın şu buyruğundaki ile aynıdır:

" إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ"] آل عمران: ١٩] وَهُوَ الَّذِي يُفَسَّرُ فِي سُؤَالِ جِبْرِيلَ لِلنَّبِيِّ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَهُوَ الْإِيمَانُ وَالْأَعْمَالُ وَالشُّعَبُ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ) يَعْنِي مَنْ دَعَتْهُ ضَرُورَةٌ إِلَى أَكْلِ الْمَيْتَةِ وَسَائِرِ الْمُحَرَّمَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالْمَخْمَصَةُ الْجُوعُ وَخَلَاءُ الْبَطْنِ مِنَ الطَّعَامِ. وَالْخَمْصُ ضُمُورُ الْبَطْنِ. وَرَجُلٌ خَمِيصٌ وَخُمْصَانٌ وَامْرَأَةٌ خَمِيصَةٌ وَخُمْصَانَةٌ، وَمِنْهُ أَخْمَصُ الْقَدَمِ، وَيُسْتَعْمَلُ كَثِيرًا فِي الْجُوعِ وَالْغَرَثِ، قَالَ الْأَعْشَى:

"Şüphesiz Allah katında din İslam'dır" [Âl-i İmrân 3/19]. Cibrîl'in Peygamber aleyhimesselâtü vesselâm'a sorduğu soruda tefsir edilen İslam da budur; o da iman, ameller ve şubelerdir. Yirmi Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: (فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ) "Kim bir açlık anında mecbur kalırsa" buyruğu, bir zaruret sebebiyle bu ayette geçen leş ve diğer haramları yemeye mecbur kalan kimse demektir. Mahmasa (الْمَخْمَصَةُ) açlık ve karnın yemekten boş kalmasıdır. Hams (الْخَمْصُ) ise karnın çekilip düzleşmesidir. Karnı aç olan erkeğe hamîs (خَمِيصٌ) ve humsân (خُمْصَانٌ); kadına da hamîsa (خَمِيصَةٌ) ve humsâne (خُمْصَانَةٌ) denir. Ayak tabanının çukurluğuna da (ahmasu'l-kadem) denmesi bundandır. Bu kelime açlık ve şiddetli açlık (garas) hakkında çokça kullanılır. el-A'şâ şöyle demiştir:

تَبِيتُونَ فِي الْمَشْتَى مِلَاءً بُطُونُكُمْ ... وَجَارَاتُكُمْ غَرْثَى يَبِتْنَ خَمَائِصَا

Sizler kış günlerinde karınlarınız tok olarak gecelersiniz ... Komşularınız olan kadınlar ise aç, karınları içeri çökmüş olarak geceler.

أَيْ مُنْطَوِيَاتٍ عَلَى الْجُوعِ قَدْ أَضْمَرَ بُطُونَهُنَّ. وَقَالَ النَّابِغَةُ فِي خَمْصِ الْبَطْنِ مِنْ جِهَةٍ ضُمْرِهِ:

Yani karınları içeri çekilmiş, açlığı sarmalamış halde [gecelerler]. en-Nâbiğa da karnın inceliği ve çekikliği anlamındaki hams hakkında şöyle demiştir:

وَالْبَطْنُ ذُو عُكَنٍ خَمِيصٌ لَيِّنٌ ... وَالنَّحْرُ تَنْفُجُهُ بِثَدْيٍ مقعد

Karnı boğumlu, zayıf ve yumuşaktır ... Göğsünü ise dik duran memeleriyle kabartır.

وفي الحديث: (خماص البطون جفاف الظُّهُورِ). الْخِمَاصُ جَمْعُ الْخَمِيصِ الْبَطْنِ، وَهُوَ الضَّامِرُ. أَخْبَرَ أَنَّهُمْ أَعِفَّاءُ عَنْ أَمْوَالِ النَّاسِ، وَمِنْهُ الحديث: (إن الطير تغدو خماصا وتروج بِطَانًا). وَالْخَمِيصَةُ أَيْضًا ثَوْبٌ، قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْخَمَائِصُ ثِيَابُ خَزٍّ أَوْ صُوفٍ مُعْلَمَةٍ، وَهِيَ سَوْدَاءُ، كَانَتْ مِنْ لِبَاسِ النَّاسِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الاضطرار وحكمه في البقرة»

Hadiste: (خماص البطون جفاف الظُّهُورِ) "Karınları aç, sırtları kurudur" buyrulmuştur. Hımâs (الْخِمَاصُ), karnı çekik ve zayıf kimse demek olan hamîsin (الْخَمِيصُ) çoğuludur. [Peygamber] onların insanların mallarına karşı iffetli olduklarını bildirmiştir. Hadisteki: (إن الطير تغدو خماصا وتروح بِطَانًا) "Kuşlar sabahleyin karınları aç çıkar, akşamleyin karınları tok dönerler" ifadesi de bundandır. Hamîsa (الْخَمِيصَةُ) aynı zamanda bir elbisedir. Asmaî şöyle demiştir: Hamâis (الْخَمَائِصُ), ipek veya yünden yapılmış çizgili siyah elbiselerdir; bunlar insanların giydiği elbiselerdendi. Muztar kalmanın (ıztırâr) anlamı ve hükmü Bakara Suresi'nde geçmişti «٤».

. السابعة والعشرن- قَوْلُهُ تَعَالَى: (غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ) أَيْ غَيْرَ مَائِلٍ لِحَرَامٍ، وَهُوَ بِمَعْنَى" غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ"] البقرة: ١٧٣] وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْجَنَفُ الْمَيْلُ، وَالْإِثْمُ الْحَرَامُ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ ﵁: مَا تَجَانَفْنَا فِيهِ لِإِثْمٍ، أَيْ مَا مِلْنَا وَلَا تَعَمَّدْنَا وَنَحْنُ نَعْلَمُهُ: وَكُلُّ مَائِلٍ فَهُوَ مُتَجَانِفٍ وَجَنِفٍ. وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالسُّلَمِيُّ مُتَجَنِّفٌ دُونَ أَلِفٍ، وَهُوَ أَبْلَغُ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ شَدَّ الْعَيْنِ يَقْتَضِي مُبَالَغَةً وَتَوَغُّلًا فِي الْمَعْنَى وَثُبُوتًا لِحُكْمِهِ، وَتَفَاعُلٌ إِنَّمَا هُوَ مُحَاكَاةُ الشَّيْءِ

Yirmi yedinci [mesele]- Yüce Allah'ın: { غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ } “günaha meyledici olmaksızın” buyruğu; harama meyletmeksizin demektir. Bu da: { غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ } [el-Bakara 173] “haddi aşmamak ve saldırmamak üzere” buyruğu anlamındadır ve [açıklaması] daha önce geçmişti. Cenef (الْجَنَفُ), meyletmektir; ism (الْإِثْمُ) ise haramdır. Ömer radıyallâhu anh'ın şu sözü de bundandır: « مَا تَجَانَفْنَا فِيهِ لِإِثْمٍ » «Biz onda günaha meyletmedik» yani biz [günah olduğunu] bildiğimiz halde [ona] meyletmedik ve bilerek kastetmedik. Meyleden herkes için "mütecânif" (مُتَجَانِف) ve "cenif" (جَنِف) denir. en-Nehaî, Yahyâ b. Vessâb ve es-Sülemî [bu kelimeyi] elifsiz olarak "mütecennif" (مُتَجَنِّفٌ) şeklinde okumuşlardır. Bu, mana bakımından daha beliğdir; çünkü ayne'l-fiilin şeddelenmesi mübalağayı, anlamda derinleşmeyi ve hükmün sübut bulmasını gerektirir. "Tefâul" (تَفَاعُل) kalıbı ise ancak bir şeyi andırma...

والتقرب منه، ألا ترى أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: تَمَايَلَ الْغُصْنُ فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي تَأَوُّدًا وَمُقَارَبَةَ مَيْلٍ، وَإِذَا قُلْتَ: تَمَيَّلَ فَقَدْ ثَبَتَ حُكْمُ الْمَيْلِ، وَكَذَلِكَ تَصَاوَنَ الرَّجُلُ وَتَصَوَّنَ، وَتَعَاقَلَ وَتَعَقَّلَ، فَالْمَعْنَى غَيْرُ مُتَعَمِّدٍ لِمَعْصِيَةٍ فِي مَقْصِدِهِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَالشَّافِعِيُّ. (فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) أَيْ فَإِنَّ اللَّهَ لَهُ غَفُورٌ رحيم فحذف، وأنشد سيبويه:

ve ona yaklaşmak içindir. Görmez misin ki "temâyele'l-gusnu" (dal salındı) dediğinde bu, bir eğilme ve eğilmeye yaklaşma gerektirir; "temeyyele" dediğinde ise meyil hükmü kesinleşmiş olur. Aynı şekilde "tesâvene'r-racul" ve "tesavvene", "te'âkale" ve "te'akkale" kelimeleri de böyledir. Buna göre anlam: Kastında günahı murad etmeyen kimsedir. Bunu Katâde ve Şâfiî söylemiştir. (فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) "Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir" yani şüphesiz Allah onun için çok bağışlayıcı ve çok merhamet edicidir; [zamir] hazfedilmiştir. Sîbeveyh şu beyti nakletmiştir:

قَدْ أَصْبَحَتْ أُمُّ الْخِيَارِ تَدَّعِي ... عَلَيَّ ذَنْبًا كُلُّهُ لَمْ أَصْنَعِ

Ümmü'l-Hıyâr benim aleyhime bir günah iddia eder oldu, ... Oysa onun hiçbirini işlemedim.

أَرَادَ لَمْ أَصْنَعْهُ فَحَذَفَ. والله أعلم.

"Onu işlemedim" (lem asna'hu) demek istemiş de [zamiri] hazfetmiştir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة المائدة (٥): آية ٤]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 4]

يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤)

{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤) } “Sana kendilerine nelerin helal kılındığını soruyorlar. De ki: 'Bütün temiz ve güzel şeyler size helal kılınmıştır. Allah'ın size öğrettiğinden öğreterek alıştırdığınız avcı hayvanların sizin için tuttuklarından da yiyin ve üzerine Allah'ın adını anın. Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.'” (4)

فيه ثماني عشرة مسألة: الاولى- قوله تعالى: (يَسْئَلُونَكَ) الْآيَةُ نَزَلَتْ بِسَبَبِ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَزَيْدِ بْنِ مُهَلْهَلٍ وَهُوَ زَيْدُ الْخَيْلِ الَّذِي سَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَيْدُ الْخَيْرِ، قَالَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا قَوْمٌ نَصِيدُ بِالْكِلَابِ وَالْبُزَاةِ، وَإِنَّ الْكِلَابَ تَأْخُذُ الْبَقَرَ وَالْحُمُرَ وَالظِّبَاءَ فَمِنْهُ مَا نُدْرِكُ ذَكَاتَهُ، وَمِنْهُ مَا تَقْتُلُهُ فَلَا نُدْرِكَ ذَكَاتَهُ، وَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ الْمَيْتَةَ فَمَاذَا يَحِلُّ لَنَا؟ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ) " مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بالابتداء، والخبر" أُحِلَّ لَهُمْ" و" ذا" زَائِدَةٌ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَتْ بِمَعْنَى الَّذِي، وَيَكُونُ الْخَبَرُ" قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ" وَهُوَ الْحَلَالُ، وَكُلُّ حَرَامٍ فَلَيْسَ بِطَيِّبٍ. وَقِيلَ: مَا الْتَذَّهُ آكِلُهُ وَشَارِبُهُ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ فِيهِ ضَرَرٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: الطَّيِّبَاتُ الذَّبَائِحُ، لِأَنَّهَا طَابَتْ بِالتَّذْكِيَةِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما عَلَّمْتُمْ) أَيْ وَصَيْدَ مَا عَلَّمْتُمْ، فَفِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ لَا بُدَّ مِنْهُ، وَلَوْلَاهُ لَكَانَ الْمَعْنَى يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْحِلُّ الْمَسْئُولُ عَنْهُ متنا ولا للمعلم من الجوارح المكلبين،

Bu [ayette] on sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar” buyruğudur. Bu ayet Adî b. Hâtim ile Zeyd b. Mühelhel sebebiyle inmiştir. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Zeydü'l-Hayr" diye isimlendirdiği Zeydü'l-Hayl'dir. Her ikisi şöyle demişlerdir: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz köpekler ve doğanlarla avlanan bir topluluğuz. Köpekler sığırları, yaban eşeklerini ve ceylanları yakalıyor; bunlardan kimine yetişip boğazlıyoruz, kimini ise [köpekler] öldürüyor ve boğazlamaya yetişemiyoruz. Allah ise leşi haram kılmıştır. Bu durumda bize helal olan nedir?" Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. İkincisi: Yüce Allah'ın { مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Kendilerine nelerin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Bütün temiz ve güzel şeyler size helal kılındı” buyruğudur. "Mâ" (مَا) kelimesi mübteda (özne) olarak merfû konumundadır; haber (yüklem) ise { أُحِلَّ لَهُمْ } kısmıdır. "Zâ" (ذَا) ise zâiddir. Dilersen [zâ], "ellezî" (الَّذِي) anlamında da olabilir. Bu takdirde haber { قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } cümlesi olur. [Tayyibât], helal olandır; her haram ise tayyib (temiz) değildir. Bir görüşe göre: Yiyip içenin lezzet aldığı, dünyada ve ahirette kendisine hiçbir zararı olmayan şeylerdir. Bir diğer görüşe göre de tayyibât: Kesilen hayvanlardır; zira bunlar şer'î boğazlama ile temiz hale gelmiştir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَما عَلَّمْتُمْ } “ve eğittiğiniz [avcı hayvanların avladıkları]” buyruğudur. Yani "eğittiğiniz [hayvanların] avı" demektir. Dolayısıyla ifadede bulunması zorunlu bir hazif/takdir vardır. Şayet bu olmasaydı, mana helal kılınması sorulan şeyin av için eğitilmiş yırtıcı hayvanların bizzat kendilerini kapsamasını gerektirirdi,

وَذَلِكَ لَيْسَ مَذْهَبًا لِأَحَدٍ، فَإِنَّ الَّذِي يُبِيحُ لَحْمَ الْكَلْبِ فَلَا يُخَصِّصُ الْإِبَاحَةَ بِالْمُعَلَّمِ، وَسَيَأْتِي مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي أَكْلِ الْكَلْبِ فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ مَنْ صَنَّفَ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِبَاحَةَ تَتَنَاوَلُ مَا عَلَّمْنَاهُ مِنَ الْجَوَارِحِ، وَهُوَ يَنْتَظِمُ الْكَلْبَ وَسَائِرَ جَوَارِحِ الطَّيْرِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ إِبَاحَةَ سَائِرِ وُجُوهِ الِانْتِفَاعِ، فَدَلَّ عَلَى جَوَازِ بَيْعِ الْكَلْبِ وَالْجَوَارِحِ وَالِانْتِفَاعِ بِهَا بِسَائِرِ وُجُوهِ الْمَنَافِعِ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَهُوَ الْأَكْلُ مِنَ الْجَوَارِحِ أَيِ الْكَوَاسِبِ مِنَ الْكِلَابِ وَسِبَاعِ الطَّيْرِ، وَكَانَ لِعَدِيٍّ كِلَابٌ خَمْسَةٌ قَدْ سَمَّاهَا بِأَسْمَاءِ أَعْلَامٍ، وَكَانَ أَسْمَاءُ أَكْلُبِهِ سَلْهَبٌ وَغَلَّابٌ وَالْمُخْتَلِسُ وَالْمُتَنَاعِسُ، قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَخَامِسٌ أَشُكُّ، قَالَ فِيهِ أَخْطَبُ، أَوْ قَالَ فِيهِ وَثَّابٌ. الرَّابِعَةُ- أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْكَلْبَ إِذَا لَمْ يَكُنْ أَسْوَدَ وَعَلَّمَهُ مُسْلِمٌ فينشلي إذا أشلي ويجيب إذ دُعِيَ، وَيَنْزَجِرُ بَعْدَ ظَفَرِهِ بِالصَّيْدِ إِذَا زُجِرَ، وَأَنْ يَكُونَ لَا يَأْكُلُ مِنْ صَيْدِهِ الَّذِي صَادَهُ، وَأَثَّرَ فِيهِ بِجُرْحٍ أَوْ تَنْيِيبٍ، وَصَادَ بِهِ مُسْلِمٌ وَذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ عِنْدَ إِرْسَالِهِ أَنَّ صَيْدَهُ صَحِيحٌ يُؤْكَلُ بِلَا خِلَافٍ، فَإِنِ انْخَرَمَ شَرْطٌ مِنْ هَذِهِ الشُّرُوطِ دَخَلَ الْخِلَافُ. فَإِنْ كَانَ الَّذِي يُصَادُ بِهِ غَيْرُ كَلْبٍ كَالْفَهْدِ وَمَا أَشْبَهَهُ وَكَالْبَازِي وَالصَّقْرِ وَنَحْوِهِمَا مِنَ الطَّيْرِ فَجُمْهُورُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا صَادَ بَعْدَ التَّعْلِيمِ فَهُوَ جَارِحٌ كَاسِبٌ. يُقَالُ: جَرَحَ فُلَانٌ وَاجْتَرَحَ إِذَا اكْتَسَبَ، وَمِنْهُ الْجَارِحَةُ لِأَنَّهَا يُكْتَسَبُ بِهَا، وَمِنْهُ اجْتِرَاحُ السَّيِّئَاتِ. وَقَالَ الْأَعْشَى:

oysa bu hiçbir kimsenin mezhebi değildir. Zira köpek etini mubah gören kimse bu mubahlığı eğitilmiş olanla sınırlandırmaz. Âlimlerin köpek eti yeme konusundaki görüşleri inşallah Teâlâ "el-En'âm" Suresi'nde gelecektir. Ahkâmü'l-Kur'ân üzerine eser yazan bazı âlimler, ayetin avcı hayvanlardan eğittiklerimizin mubahlığına delalet ettiğini, bunun köpeği ve diğer yırtıcı kuşları kapsadığını, bunun da diğer bütün faydalanma şekillerinin mubah olmasını gerektirdiğini belirtmişlerdir. Dolayısıyla bu, köpeğin ve avcı hayvanların satılmasının ve -yırtıcı hayvanlardan ve yırtıcı kuşlardan olan avcı hayvanların etini yemek gibi delilin istisna kıldığı husus hariç- diğer bütün faydalanma yollarıyla onlardan istifade edilmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir. Adiy'in özel isimler verdiği beş köpeği vardı. Köpeklerinin isimleri Selheb, Gallâb, el-Muhtelis ve el-Mütenâıs idi. es-Süheylî der ki: "Beşincisinde şüphe ediyorum; onun hakkında Ahtab dedi veya Vessâb dedi." Dördüncü [Mesele]- Ümmet, köpek siyah olmadığında, bir Müslüman tarafından eğitilip kışkırtıldığında avın peşine düşer, çağrıldığında gelir, avı yakaladıktan sonra menedildiğinde vazgeçerse, yakaladığı avdan yemezse, avda bir yara açarak veya dişleyerek iz bırakırsa, bir Müslüman onunla avlanır ve onu salarken besmele çekerse, onun avının sahih olup ihtilafsız yeneceği hususunda icma etmiştir. Bu şartlardan biri eksilirse ihtilaf başlar. Şayet kendisiyle avlanılan hayvan köpek dışında pars ve benzeri bir hayvan yahut doğan, şahin ve benzeri yırtıcı kuşlardan olursa ümmetin cumhuruna göre eğitildikten sonra avladığı her hayvan bir "cârih" (kazanan/avlayan) sayılır. Nitekim bir kimse kazandığı zaman: "Cereha fulânun vecteraha" (falanca kazandı) denir; uzuvlara (câriha) denmesi de onlarla kazanıldığı içindir. Günah işlemeye "ictirâhu's-seyyiât" denmesi de bundandır. el-A'şâ şöyle demiştir:

ذَا جُبَارٌ مُنْضِجًا مِيسَمُهْ ... يُذْكِرُ الْجَارِحَ مَا كَانَ اجْتَرَحْ

Bu öyle bir telef edicidir ki damgası olgunlaştırır ... Avcıya kazandığı şeyi hatırlatır.

وَفِي التَّنْزِيلِ" وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ٦٠"] الانعام: ٦٠] وقال:" أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ

Kur'an-ı Kerim'de: "Gündüzün ne kazandığınızı bilir" [el-En'âm 6/60] ve yine: "Yoksa kötülükleri işleyenler (kazananlar) sandılar mı?"

الجاثية: ٢١]. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُكَلِّبِينَ) مَعْنَى" مُكَلِّبِينَ" أَصْحَابُ الْكِلَابِ وَهُوَ كَالْمُؤَدِّبِ صَاحِبِ التَّأْدِيبِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مضرين على الصيد كما تضرى الكلاب، قال الرماني: وكلا

[el-Câsiye 45/21]. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مُكَلِّبِينَ } “(Av için hayvan) eğitenler olarak” buyruğu: “Mükellibîn” (مُكَلِّبِينَ) kelimesinin anlamı; köpek sahipleri (onları eğitenler) demektir. Bu da terbiye sahibi olan müeddib (eğitici) gibidir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; köpeklerin ava alıştırıldığı gibi ava alıştırılmış [avcılar] demektir. er-Rummânî: “Her iki

الْقَوْلَيْنِ مُحْتَمَلٌ. وَلَيْسَ فِي" مُكَلِّبِينَ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا أُبِيحَ صَيْدُ الْكِلَابِ خَاصَّةً، لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ:" مُؤْمِنِينَ" وَإِنْ كَانَ قَدْ تَمَسَّكَ بِهِ مَنْ قَصَرَ الْإِبَاحَةَ عَلَى الْكِلَابِ خَاصَّةً. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِيمَا حَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: وَأَمَّا مَا يُصَادُ بِهِ مِنَ الْبُزَاةِ وَغَيْرِهَا مِنَ الطَّيْرِ فَمَا أَدْرَكْتَ ذَكَاتَهُ فَذَكِّهِ فَهُوَ لَكَ حَلَالٌ، وَإِلَّا فَلَا تطعمه. قال ابن المنذر: وسيل أَبُو جَعْفَرٍ عَنِ الْبَازِي يَحِلُّ صَيْدُهُ قَالَ: لَا، إِلَّا أَنْ تُدْرِكَ ذَكَاتَهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ:" وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ" هِيَ الْكِلَابُ خَاصَّةً، فَإِنْ كَانَ الْكَلْبُ أَسْوَدَ بَهِيمًا فَكَرِهَ صَيْدَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالنَّخَعِيُّ. وَقَالَ أَحْمَدُ: مَا أَعْرِفُ أَحَدًا يُرَخِّصُ فِيهِ إِذَا كَانَ بَهِيمًا، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهْوَيْهِ، فَأَمَّا عَوَامُّ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْمَدِينَةِ وَالْكُوفَةِ فَيَرَوْنَ جَوَازَ صَيْدِ كُلِّ كَلْبٍ مُعَلَّمٍ، أَمَّا مَنْ مَنَعَ صَيْدَ الْكَلْبِ الْأَسْوَدِ فَلِقَوْلِهِ ﷺ: (الْكَلْبُ الْأَسْوَدُ شَيْطَانٌ)، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. احْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِعُمُومِ الْآيَةِ، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا فِي جَوَازِ صَيْدِ الْبَازِي بِمَا ذُكِرَ مِنْ سَبَبِ النُّزُولِ، وَبِمَا خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ صَيْدِ الْبَازِي فَقَالَ: (مَا أَمْسَكَ عَلَيْكَ فَكُلْ). فِي إِسْنَادِهِ مُجَالِدٌ وَلَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ جِهَتِهِ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَبِالْمَعْنَى وَهُوَ أَنَّ كُلَّ مَا يَتَأَتَّى مِنَ الْكَلْبِ يَتَأَتَّى مِنَ الْفَهْدِ مَثَلًا فَلَا فَارِقَ إِلَّا فِيمَا لَا مَدْخَلَ لَهُ فِي التَّأْثِيرِ، وَهَذَا هُوَ الْقِيَاسُ فِي مَعْنَى الْأَصْلِ، كَقِيَاسِ السَّيْفِ عَلَى الْمُدْيَةِ وَالْأَمَةِ عَلَى الْعَبْدِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. السَّادِسَةُ- وإذا تقرر هذا فأعلم أنه لا بد لِلصَّائِدِ أَنْ يَقْصِدَ عِنْدَ الْإِرْسَالِ التَّذْكِيَةَ وَالْإِبَاحَةَ، وَهَذَا لَا يُخْتَلَفُ فِيهِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلْ) وَهَذَا يَقْتَضِي النِّيَّةَ وَالتَّسْمِيَةَ، فَلَوْ قَصَدَ مَعَ ذَلِكَ اللَّهْوَ فَكَرِهَهُ مَالِكٌ وَأَجَازَهُ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ، وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِ اللَّيْثِ: مَا رَأَيْتُ حَقًّا أَشْبَهَ بِبَاطِلٍ مِنْهُ، يَعْنِي الصَّيْدَ، فَأَمَّا لَوْ فَعَلَهُ بِغَيْرِ نِيَّةِ التَّذْكِيَةِ فَهُوَ حَرَامٌ، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ الْفَسَادِ وَإِتْلَافِ حَيَوَانٍ لِغَيْرِ مَنْفَعَةٍ، وَقَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَتْلِ الْحَيَوَانِ إِلَّا لِمَأْكَلَةٍ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ التَّسْمِيَةَ لَا بُدَّ مِنْهَا بِالْقَوْلِ عِنْدَ الْإِرْسَالِ، لِقَوْلِهِ: (وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ) فَلَوْ لَمْ تُوجَدْ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ كَانَ لَمْ يُؤْكَلِ الصَّيْدُ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَهْلِ الظَّاهِرِ وَجَمَاعَةُ أَهْلِ الْحَدِيثِ. وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ

görüş de muhtemeldir" demiştir. "Mükellibîn" lafzında yalnızca köpek avının mubah kılındığına dair bir delil yoktur; çünkü bu ifade Yüce Allah'ın "müminler olarak" buyruğu gibidir; gerçi mubahlığı yalnızca köpeklere has kılanlar buna tutunmuşlardır. İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer'den aktardığına göre o şöyle demiştir: "Doğan ve diğer yırtıcı kuşlarla yapılan ava gelince; canlı yetişip boğazladığını boğazla, o sana helaldir; aksi takdirde onu yeme." İbnü'l-Münzir dedi ki: Ebû Ca'fer'e doğanın avladığı hayvanın helal olup olmadığı soruldu, o da: "Hayır, canlı yetişip boğazlamadıkça helal değildir" dedi. Dahhâk ve Süddî şöyle demiştir: "Alıştırdığınız avcı hayvanlardan" ifadesi yalnızca köpeklerdir. Şayet köpek simsiyah olursa Hasan, Katâde ve Nehaî onun avını kerih görmüşlerdir. Ahmed şöyle demiştir: "Simsiyah olduğunda onun avına ruhsat veren bir kimse bilmiyorum." İshâk b. Râhûye de bu görüştedir. Medine ve Kûfe ehlinden ilim ehlinin geneli ise eğitilmiş her köpeğin avının caiz olduğunu savunurlar. Siyah köpeğin avını menedenlerin delili, Peygamber ﷺ'in: (الْكَلْبُ الْأَسْوَدُ شَيْطَانٌ) "Siyah köpek şeytandır" hadisidir; bunu Müslim rivayet etmiştir. Cumhûr ise ayetin umumiliğini delil getirmiştir. Ayrıca doğanla avlanmanın caiz olduğuna iniş sebebinde zikredilen hususu ve Tirmizî'nin Adiy b. Hâtim'den tahric ettiği şu hadisi delil göstermişlerdir: "Resûlullah ﷺ'e doğanın avını sordum, şöyle buyurdu: (مَا أَمْسَكَ عَلَيْكَ فَكُلْ) 'Senin için tuttuğundan ye.'" Bu hadisin senedinde Mücâlid vardır ve hadis sadece onun kanalıyla bilinir, o da zayıftır. Bir de mana yönüyle [delil getirmişlerdir]: Köpekten hâsıl olan her şey örneğin parstan da hâsıl olur; binaenaleyh hükmün tesirinde yeri olmayan husus dışında bir fark yoktur. Bu da kılıcın bıçağa, cariyenin köleye kıyas edilmesi gibi aslın manasına yapılan kıyastır ve bu daha önce geçmişti. Altıncı [Mesele]- Bu sabit olduğuna göre bil ki avcının hayvanı salarken usulünce boğazlamayı ve helalliği kastetmesi şarttır; bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Zira Peygamber aleyhisselâm: (إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلْ) "Köpeğini saldığında ve üzerine Allah'ın adını andığında [onun avından] ye" buyurmuştur. Bu da niyeti ve besmeleyi gerektirir. Şayet bununla birlikte eğlenceyi kastederse Mâlik bunu kerih görmüş, İbn Abdi'l-Hakem ise caiz görmüştür. Leys'in: "Avdan daha çok batıla benzeyen hiçbir hak görmedim" sözünün zahiri de budur. Şayet avı boğazlama niyeti olmaksızın yaparsa bu haramdır; çünkü bu fesat türünden olup bir hayvanı hiçbir fayda olmaksızın telef etmektir. Oysa Resûlullah ﷺ yenilmek kastı dışında hayvanın öldürülmesini yasaklamıştır. Âlimlerin cumhuru hayvanı salarken sözlü olarak besmele çekmenin şart olduğu görüşüne varmışlardır; çünkü: "Allah'ın adını anarsan" buyrulmuştur. Dolayısıyla besmele her ne suretle olursa olsun bulunmazsa av yenmez; bu, Zâhirîler ile hadis ehli bir topluluğun mezhebidir. Bizim [Mâlikî] ashabımızdan

مِنْ أَصْحَابِنَا وَغَيْرِهِمْ إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَكْلُ مَا صَادَهُ الْمُسْلِمُ وَذَبَحَهُ وَإِنْ تَرَكَ التَّسْمِيَةَ عَمْدًا، وَحَمَلُوا الْأَمْرَ بِالتَّسْمِيَةِ عَلَى النَّدْبِ. وَذَهَبَ مَالِكٌ فِي الْمَشْهُورِ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ تَرْكِ التَّسْمِيَةِ عَمْدًا أَوْ سَهْوًا فَقَالَ: لَا تُؤْكَلُ مَعَ الْعَمْدِ وَتُؤْكَلُ مَعَ السَّهْوِ، وَهُوَ قَوْلُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ، وَأَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَسَتَأْتِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. ثم لأبد أَنْ يَكُونَ انْبِعَاثُ الْكَلْبِ بِإِرْسَالٍ مِنْ يَدِ الصَّائِدِ بِحَيْثُ يَكُونُ زِمَامُهُ بِيَدِهِ. فَيُخَلِّي عَنْهُ وَيُغْرِيهِ عَلَيْهِ فَيَنْبَعِثُ، أَوْ يَكُونَ الْجَارِحُ سَاكِنًا مَعَ رُؤْيَتِهِ الصَّيْدَ فَلَا يَتَحَرَّكُ لَهُ إِلَّا بِالْإِغْرَاءِ مِنَ الصَّائِدِ، فَهَذَا بِمَنْزِلَةِ مَا زِمَامُهُ بِيَدِهِ فَأَطْلَقَهُ مُغْرِيًا لَهُ عَلَى أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ، فَأَمَّا لَوِ انْبَعَثَ الْجَارِحُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ إِرْسَالٍ وَلَا إِغْرَاءٍ فَلَا يَجُوزُ صَيْدُهُ وَلَا يَحِلُّ أَكْلُهُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا صَادَ لِنَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ إِرْسَالٍ وَأَمْسَكَ عَلَيْهَا، وَلَا صُنْعَ لِلصَّائِدِ فِيهِ، فَلَا يُنْسَبُ إِرْسَالُهُ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﵇: (إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ الْمُعَلَّمَ). وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالْأَوْزَاعِيُّ: يُؤْكَلُ صَيْدُهُ إِذَا كَانَ أَخْرَجَهُ لِلصَّيْدِ. السَّابِعَةُ- قَرَأَ الْجُمْهُورُ" عَلَّمْتُمْ" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَاللَّامِ. وَابْنُ عَبَّاسٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَكَسْرِ اللَّامِ، أَيْ مِنْ أَمْرِ الْجَوَارِحِ وَالصَّيْدِ بِهَا. وَالْجَوَارِحُ الْكَوَاسِبُ، وَسُمِّيَتْ أَعْضَاءُ الْإِنْسَانِ جَوَارِحَ لِأَنَّهَا تَكْسِبُ وَتَتَصَرَّفُ. وَقِيلَ: سُمِّيَتْ جَوَارِحَ لِأَنَّهَا تَجْرَحُ وَتُسِيلُ الدَّمَ، فَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْجِرَاحِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، وَأَهْلُ اللُّغَةِ عَلَى خِلَافِهِ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَوْمٍ. وَ" مُكَلِّبِينَ" قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِفَتْحِ الْكَافِ وَشَدِّ اللَّامِ، وَالْمُكَلِّبُ مُعَلِّمُ الْكِلَابِ وَمُضْرِيهَا. وَيُقَالُ لِمَنْ يُعَلِّمُ غَيْرَ الْكَلْبِ: مُكَلِّبٌ، لِأَنَّهُ يَرُدُّ ذَلِكَ الْحَيَوَانَ كَالْكَلْبِ، حَكَاهُ بَعْضُهُمْ. وَيُقَالُ لِلصَّائِدِ: مُكَلِّبٌ فَعَلَى هَذَا مَعْنَاهُ صَائِدِينَ. وَقِيلَ: الْمُكَلِّبُ صَاحِبُ الْكِلَابِ، يُقَالُ: كَلَّبَ فَهُوَ مُكَلِّبٌ وَكَلَّابٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" مُكْلِبِينَ" بِسُكُونِ الْكَافِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ، وَمَعْنَاهُ أَصْحَابُ كِلَابٍ، يُقَالُ: أَمْشَى الرَّجُلُ كَثُرَتْ مَاشِيَتُهُ، وَأَكْلَبَ كَثُرَتْ

ve başkalarından bir topluluk ise Müslümanın kasten besmeleyi terk etse bile avladığı ve boğazladığı hayvanın yenilmesinin caiz olduğu görüşüne varmışlar ve besmele emrini mendubluğa hamletmişlerdir. Mâlik ise meşhur görüşünde kasten terk etmek ile unutarak terk etmek arasını ayırmış ve: "Kasten terk edildiğinde yenmez, unutarak terk edildiğinde yenir" demiştir. Şehirlerin fukahasının görüşü ve Şâfiî'nin iki görüşünden biri de budur. Bu mesele inşallah Teâlâ "el-En'âm" Suresi'nde gelecektir. Sonra köpeğin harekete geçmesinin, tasması elinde bulunup onu salması ve üzerine kışkırtmasıyla harekete geçmesi şeklinde avcının elinden bir salma ile olması yahut avcı hayvanın avı görmesine rağmen sakin durup ancak avcının kışkırtmasıyla harekete geçmesi şarttır. Bu durum, iki görüşten birine göre tasması elinde olup kışkırtarak saldığı hayvan hükmündedir. Şayet avcı hayvan herhangi bir salma ve kışkırtma olmaksızın kendiliğinden harekete geçerse cumhura, Mâlik'e, Şâfiî'ye, Ebû Sevr'e ve re'y ehline göre onun avı caiz değildir ve yenmesi helal olmaz; çünkü o salma olmaksızın kendisi için avlamış ve avı kendisi için tutmuştur, avcının bunda hiçbir dahli yoktur. Dolayısıyla onun salınışı avcıya nispet edilmez; zira Peygamber aleyhisselâm'ın: (إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ الْمُعَلَّمَ) "Eğitilmiş köpeğini saldığında..." buyruğu onun hakkında gerçekleşmiş olmaz. Atâ b. Ebî Rabâh ve Evzâî ise: "Şayet onu av için çıkarmışsa avı yenir" demişlerdir. Yedinci [Mesele]- Cumhûr "allemtüm" (عَلَّمْتُمْ) kelimesini ayn ve lâm harflerinin fethasıyla okumuştur. İbn Abbâs ve Muhammed b. el-Hanefiyye ise ayn'ın dammesi ve lâm'ın kesresiyle [ullimtüm] okumuşlardır; yani avcı hayvanlar ve onlarla avlanma işinden [size öğretilenler] demektir. Cevârih (الْجَوَارِحُ) kazananlar/avlayanlar demektir; insanın organlarına da kazanıp tasarrufta bulundukları için "cevârih" adı verilmiştir. Bir görüşe göre: Yaralayıp kan akıttıkları için bunlara "cevârih" denilmiştir, bu durumda kelime "cerâh" (yara) kökünden alınmadır; fakat bu görüş zayıftır ve lügat ehli bunun aksini savunur. İbnü'l-Münzir bunu bir topluluktan nakletmiştir. "Mükellibîn" (مُكَلِّبِينَ) kelimesi cumhurun kıraatinde kâf harfinin fethası ve lâm harfinin şeddesiyle okunmuştur. Mükellib, köpekleri eğiten ve onları ava alıştıran kimsedir. Köpek dışındaki bir hayvanı eğiten kimseye de -bazılarının aktardığına göre- o hayvanı köpek gibi itaatkâr kıldığı için "mükellib" denir. Avcıya da "mükellib" denir; buna göre manası avcılar demektir. Bir görüşe göre mükellib, köpek sahibidir; köpeği oldu anlamında "kellebe, fe-hüve mükellibun ve kellâb" denir. Hasan ise bu kelimeyi kâf'ın sükûnu ve lâm'ın şeddesiz oluşuyla "müklibîn" (مُكْلِبِينَ) şeklinde okumuştur; manası köpek sahipleri demektir. Nitekim davarı çoğalan kimse için "emşe'r-raculu", köpekleri çoğalan kimse için de "eklebe" (أَكْلَبَ)

كِلَابُهُ، وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ:

denir. Asmaî şu beyti nakletmiştir:

وَكُلُّ فَتًى وَإِنْ أَمْشَى فَأَثْرَى ... سَتُخْلِجُهُ عَنِ الدُّنْيَا مَنُونَ

Her genç, davarı çoğalıp zenginleşse bile, Ecel onu mutlaka dünyadan koparıp alacaktır.

الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ) أَنَّثَ الضَّمِيرَ مُرَاعَاةً لِلَفْظِ الْجَوَارِحِ، إِذْ هُوَ جَمْعُ جَارِحَةٍ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي شَرْطَيْنِ فِي التَّعْلِيمِ وَهُمَا: أَنْ يَأْتَمِرَ إِذَا أُمِرَ وَيَنْزَجِرَ إِذَا زُجِرَ، لَا خِلَافَ فِي هَذَيْنَ الشَّرْطَيْنِ فِي الْكِلَابِ وَمَا فِي مَعْنَاهَا مِنْ سِبَاعِ الْوُحُوشِ. وَاخْتُلِفَ فِيمَا يُصَادُ بِهِ مِنَ الطَّيْرِ، فَالْمَشْهُورُ أَنَّ ذَلِكَ مُشْتَرَطٌ فِيهَا عِنْدَ الْجُمْهُورِ. وَذَكَرَ ابْنُ حَبِيبٍ أَنَّهُ لَا يُشْتَرَطُ فِيهَا أَنْ تَنْزَجِرَ إِذَا زُجِرَتْ، فَإِنَّهُ لَا يَتَأَتَّى ذَلِكَ فِيهَا غَالِبًا، فَيَكْفِي أَنَّهَا إِذَا أُمِرَتْ أَطَاعَتْ. وَقَالَ رَبِيعَةُ: مَا أَجَابَ مِنْهَا إِذَا دُعِيَ فَهُوَ الْمُعَلَّمُ الضَّارِي، لِأَنَّ أَكْثَرَ الْحَيَوَانِ بِطَبْعِهِ يَنْشَلِي. وَقَدْ شَرَطَ الشَّافِعِيُّ وَجُمْهُورٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي التَّعْلِيمِ أَنْ يُمْسِكَ عَلَى صَاحِبِهِ، وَلَمْ يَشْتَرِطْهُ مَالِكٌ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْمُعَلَّمُ هُوَ الَّذِي إِذَا أَشْلَاهُ صَاحِبُهُ انْشَلَى، وَإِذَا دَعَاهُ إِلَى الرُّجُوعِ رَجَعَ إِلَيْهِ، وَيُمْسِكُ الصَّيْدَ عَلَى صَاحِبِهِ وَلَا يَأْكُلُ مِنْهُ، فَإِذَا فَعَلَ هَذَا مِرَارًا وَقَالَ أَهْلُ الْعُرْفِ: صَارَ مُعَلَّمًا فَهُوَ الْمُعَلَّمُ. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا وَالْكُوفِيِّينَ: إِذَا أُشْلِيَ فَانْشَلَى وَإِذَا أَخَذَ حَبَسَ وَفَعَلَ ذَلِكَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ أُكِلَ صَيْدُهُ فِي الثَّالِثَةِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ: يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَيُؤْكَلُ صَيْدُهُ فِي الرَّابِعَةِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِذَا فَعَلَ] ذَلِكَ [ مَرَّةً فَهُوَ مُعَلَّمٌ وَيُؤْكَلُ صَيْدُهُ فِي الثَّانِيَةِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ) أَيْ حَبَسْنَ لَكُمْ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَالنَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَعِكْرِمَةُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَالنُّعْمَانُ وَأَصْحَابُهُ: الْمَعْنَى وَلَمْ يَأْكُلْ، فَإِنْ أَكَلَ لَمْ يُؤْكَلْ مَا بَقِيَ، لِأَنَّهُ أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ وَلَمْ يُمْسِكْ عَلَى رَبِّهِ. وَالْفَهْدُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ كَالْكَلْبِ وَلَمْ يَشْتَرِطُوا ذَلِكَ فِي الطُّيُورِ بَلْ يُؤْكَلُ مَا أَكَلَتْ مِنْهُ. وَقَالَ سعد بن أبي وقاص وعبد الله ابن عُمَرَ وَسَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ وَأَبُو هُرَيْرَةَ أَيْضًا: الْمَعْنَى وَإِنْ أَكَلَ، فَإِذَا أَكَلَ الْجَارِحُ كَلْبًا كَانَ أَوْ فَهْدًا أَوْ طَيْرًا أُكِلَ مَا بَقِيَ مِنَ الصَّيْدِ وَإِنْ لَمْ يَبْقَ إِلَّا بَضْعَةٌ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ، وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي لِلشَّافِعِيِّ، وَهُوَ الْقِيَاسُ. وَفِي الْبَابِ حَدِيثَانِ بِمَعْنَى مَا ذَكَرْنَا أَحَدُهُمَا: حَدِيثُ عَدِيٍّ فِي الْكَلْبِ الْمُعَلَّمِ (وَإِذَا أَكَلَ فَلَا تَأْكُلْ فَإِنَّمَا أمسك على نفسه) أخرجه مسلم. الثاني-

Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size öğrettiğinden kendilerine öğrettiğiniz...” buyruğunda zamir, "cevârih" lafzı "câriha"nın çoğulu olduğu için müennes getirilmiştir. Âlimler arasında [av hayvanının] eğitiminde iki şart konusunda görüş ayrılığı yoktur; bunlar: Emredildiğinde buyruğu tutması ve engellendiğinde vazgeçmesidir. Köpekler ve yırtıcı vahşi hayvanlardan köpek hükmünde olanlarda bu iki şart hususunda ihtilaf yoktur. Kendisiyle avlanılan kuşlar konusunda ise ihtilaf edilmiştir. Meşhur olan, cumhura göre bunun kuşlarda da şart koşulduğudur. İbn Habîb, kuşlarda engellendiğinde vazgeçmesinin şart koşulmadığını, zira çoğunlukla bunun kuşlarda mümkün olamayacağını, binaenaleyh emredildiğinde itaat etmesinin yeterli olduğunu zikretmiştir. Rebîa ise şöyle demiştir: Kuşlardan çağrıldığında icabet eden, eğitilmiş ve alışkın olandır; çünkü çoğu hayvan tabiatı gereği [avın peşine] kışkırtılır. Şâfiî ve âlimlerin cumhuru eğitimde [avı] sahibi için tutmasını şart koşmuşlardır; Mâlik ise kendisinden gelen meşhur rivayette bunu şart koşmamıştır. Şâfiî şöyle demiştir: Eğitilmiş hayvan; sahibi onu saldığında giden, dönmesi için çağırdığında ona geri dönen, avı sahibi için tutup ondan yemeyendir. Bunu defalarca yapar ve işin ehli olanlar: "Eğitilmiş oldu" derlerse işte o eğitilmiştir. Yine Şâfiî'den ve Kûfelilerden nakledildiğine göre: Saldığında gider, yakaladığında tutar ve bunu birbiri ardınca yaparsa üçüncü defada avladığı yenir. Âlimlerden bazısı: "Bunu üç defa yapar, dördüncüde avladığı yenir" demiştir. Bazıları da: "Bunu bir defa [yaptığında] eğitilmiş olur ve ikinci avladığı yenir" demiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “Artık onların sizin için tuttuklarından yiyin” yani sizin için alıkoyduklarından [yiyin] buyruğunun tevilinde âlimler ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, en-Nehaî, Katâde, İbn Cübeyr, Atâ b. Ebî Rabâh, İkrime, Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, en-Nu'mân (Ebû Hanîfe) ve arkadaşları şöyle demişlerdir: Manası, [ondan] yememiş olmasıdır. Eğer yerse geriye kalan yenmez; çünkü o [avı] kendisi için tutmuştur, sahibi için tutmamıştır. Ebû Hanîfe ve arkadaşlarına göre pars da köpek gibidir; kuşlarda ise bunu şart koşmamışlar, bilakis kuşun yediği avdan kalan kısmın yeneceğini söylemişlerdir. Sa'd b. Ebî Vakkâs, Abdullah b. Ömer, Selmân-ı Fârisî ve yine Ebû Hüreyre ise şöyle demişlerdir: Manası, [avdan] yemiş olsa bile [yiyin demektir]. Avcı hayvan köpek, pars veya kuş olsun, avdan yediğinde -geriye bir lokma/et parçası bile kalmış olsa- o avdan geriye kalan yenir. Bu, Mâlik'in ve bütün arkadaşlarının görüşü olup Şâfiî'nin ikinci görüşüdür ve kıyasa uygun olan da budur. Bu hususta zikrettiğimiz anlama gelen iki hadis vardır. Birincisi: Adiy'in eğitilmiş köpek hakkındaki: « وَإِذَا أَكَلَ فَلَا تَأْكُلْ فَإِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ » «Eğer yerse yeme, zira o ancak kendisi için tutmuştur» hadisidir; bunu Müslim tahric etmiştir. İkincisi ise-

حَدِيثُ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي صَيْدِ الْكَلْبِ: (إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلْ وَإِنْ أَكَلَ مِنْهُ وَكُلْ مَا ردت عليك يدك) أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَرُوِيَ عَنْ عَدِيٍّ وَلَا يَصِحُّ، وَالصَّحِيحُ عَنْهُ حَدِيثُ مُسْلِمٍ، وَلَمَّا تَعَارَضَتِ الرِّوَايَتَانِ رَامَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا وَغَيْرِهِمِ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا فَحَمَلُوا حَدِيثَ النَّهْيِ عَلَى التَّنْزِيهِ وَالْوَرَعِ، وَحَدِيثَ الْإِبَاحَةِ عَلَى الْجَوَازِ، وَقَالُوا: إِنَّ عَدِيًّا كَانَ مُوَسَّعًا عَلَيْهِ فَأَفْتَاهُ النَّبِيُّ ﷺ بِالْكَفِّ وَرَعًا، وَأَبَا ثَعْلَبَةَ كَانَ مُحْتَاجًا فَأَفْتَاهُ بِالْجَوَازِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى صحة هذا التأويل قول ﵊ فِي حَدِيثِ عَدِيٍّ: (فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ إِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ) هَذَا تَأْوِيلُ عُلَمَائِنَا. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ" الِاسْتِذْكَارِ": وَقَدْ عَارَضَ حَدِيثَ عَدِيٍّ هَذَا حَدِيثُ أَبِي ثَعْلَبَةَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي ثَعْلَبَةَ نَاسِخٌ لَهُ، فَقَوْلُهُ: وَإِنْ أَكَلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (وَإِنْ أَكَلَ). قُلْتُ: هَذَا فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ التَّارِيخَ مَجْهُولٌ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ أَوْلَى مَا لَمْ يُعْلَمِ التَّارِيخُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ فَقَالُوا: إِنْ كَانَ الْأَكْلُ عَنْ فَرْطِ جُوعٍ مِنَ الْكَلْبِ أُكِلَ وَإِلَّا لَمْ يُؤْكَلْ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ سُوءِ تَعْلِيمِهِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ قَوْمٍ مِنَ السَّلَفِ التَّفْرِقَةُ بَيْنَ مَا أَكَلَ مِنْهُ الْكَلْبُ وَالْفَهْدُ فَمَنَعُوهُ، وَبَيْنَ مَا أَكَلَ مِنْهُ الْبَازِي فَأَجَازُوهُ، قال النَّخَعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالُوا: الْكَلْبُ وَالْفَهْدُ يُمْكِنُ ضَرْبُهُ وَزَجْرُهُ، وَالطَّيْرُ لَا يُمْكِنُ ذَلِكَ فِيهِ، وَحَدُّ تَعْلِيمِهِ أَنْ يُدْعَى فَيُجِيبُ، وَأَنْ يُشْلَى فَيَنْشَلِي، لَا يُمْكِنُ فِيهِ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ، وَالضَّرْبُ يُؤْذِيهِ. الْعَاشِرَةُ- وَالْجُمْهُورُ مِنَ العلماء عل أَنَّ الْجَارِحَ إِذَا شَرِبَ مِنْ دَمِ الصَّيْدِ أَنَّ الصَّيْدَ يُؤْكَلُ، قَالَ عَطَاءٌ: لَيْسَ شُرْبُ الدَّمِ بِأَكْلٍ، وَكَرِهَ أَكْلَ ذَلِكَ الصَّيْدِ الشَّعْبِيُّ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِهِمْ أَنَّ سَبَبَ إِبَاحَةِ الصَّيْدِ الَّذِي هُوَ عَقْرُ الْجَارِحِ لَهُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ مُتَحَقِّقًا غَيْرَ مَشْكُوكٍ فِيهِ، وَمَعَ الشَّكِّ لَا يَجُوزُ الْأَكْلُ، وَهِيَ: الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ وَجَدَ الصَّائِدُ مَعَ كَلْبِهِ كَلْبًا آخَرَ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُرْسَلٍ مِنْ صَائِدٍ آخَرَ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا انْبَعَثَ فِي طَلَبِ الصَّيْدِ بِطَبْعِهِ وَنَفْسِهِ، وَلَا يُخْتَلَفُ فِي هَذَا، لِقَوْلِهِ ﵊:

Ebû Sa'lebe el-Huşenî'nin hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ köpeğin avı hakkında: (إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلْ وَإِنْ أَكَلَ مِنْهُ وَكُلْ مَا ردت عليك يدك) "Köpeğini saldığında ve üzerine Allah'ın adını andığında ondan yemiş olsa bile ye ve elinin sana geri çevirdiğini ye" buyurmuştur. Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Bu hadis Adiy'den de rivayet edilmişse de sahih değildir; Adiy'den gelen sahih rivayet Müslim'in hadisidir. İki rivayet birbiriyle çatışınca ashabımızdan bazıları ve başkaları aralarını cem' etmeye çalışmış; yasaklama hadisini tenzîhe ve takvaya (veraya), mubahlık hadisini ise cevaza hamletmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Adiy varlıklı bir kimseydi, Peygamber ﷺ ona takva gereği kaçınmasını fetva verdi; Ebû Sa'lebe ise muhtaç bir kimseydi, ona da cevaz fetvası verdi. Doğrusunu Allah bilir. Adiy hadisinde Peygamber aleyhisselâm'ın: (فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ إِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَيْكَ) "Çünkü ben onun avı kendisi için tutmuş olmasından korkarım" buyurması bu tevilin doğruluğuna delalet etmiştir. Bu, âlimlerimizin tevilidir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] "el-İstizkâr" adlı kitabında şöyle demiştir: Adiy'in bu hadisine Ebû Sa'lebe'nin hadisi muarız olmuştur; zahir olan, Ebû Sa'lebe hadisinin onu neshettiğidir. Nitekim: "Ondan yemiş olsa bile mi ey Allah'ın Resûlü?" sorusuna: (وَإِنْ أَكَلَ) "Yemiş olsa bile" buyurmuştur. Derim ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; çünkü tarihler bilinmemektedir. Tarih bilinmediği sürece iki hadisin arasını cem' etmek daha evladır. Doğrusunu Allah bilir. Şâfiî'nin ashabı ise şöyle demişlerdir: Eğer köpeğin yemesi aşırı açlıktan kaynaklanıyorsa yenir; aksi halde yenmez, çünkü bu onun eğitiminin bozukluğundandır. Selef'ten bir topluluktan köpeğin ve parsın yediği av ile doğanın yediği av arasını ayırdıkları rivayet edilmiştir: Köpek ve parsın yediğini yasaklamışlar, doğanın yediğini ise caiz görmüşlerdir. Bunu Nehaî, Sevrî, re'y ehli ve Hammâd b. Ebî Süleymân söylemiş; İbn Abbâs'tan da nakledilmiştir. Şöyle demişlerdir: Köpek ve parsa vurulup onlar azarlanabilir; kuşta ise bu mümkün değildir. Onun eğitiminin sınırı çağrıldığında gelmesi ve salındığında gitmesidir; onda bundan fazlası mümkün değildir, vurmak ise ona zarar verir. Onuncu [Mesele]- Âlimlerin cumhuruna göre avcı hayvan avın kanından içerse o av yenir. Atâ: "Kan içmek yemek sayılmaz" demiştir. Şa'bî ve Süfyân es-Sevrî ise o avın yenmesini kerih görmüşlerdir. Âlimler arasında avın helal kılınma sebebi olan avcı hayvanın onu yaralamasının şüpheli değil kesin olması gerektiğinde ihtilaf yoktur; şüphe halinde yemek caiz değildir. Bu da şudur: On Birinci [Mesele]- Avcı, köpeğinin yanında başka bir köpek bulursa bu diğer köpeğin başka bir avcı tarafından salınmadığına, kendi tabiatı ve nefsiyle av peşine düştüğüne hamledilir. Bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur; zira Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur:

(وَإِنْ خَالَطَهَا كِلَابٌ مِنْ غَيْرِهَا فَلَا تَأْكُلْ- فِي رِوَايَةٍ- فَإِنَّمَا سَمَّيْتَ عَلَى كَلْبِكَ وَلَمْ تُسَمِّ عَلَى غَيْرِهِ). فَأَمَّا لَوْ أَرْسَلَهُ صَائِدٌ آخَرُ فَاشْتَرَكَ الْكَلْبَانِ فِيهِ فَإِنَّهُ لِلصَّائِدَيْنِ يَكُونَانِ شَرِيكَيْنِ فِيهِ. فَلَوْ أَنْفَذَ أَحَدُ الْكَلْبَيْنِ مَقَاتِلَهُ ثُمَّ جَاءَ الْآخَرُ فَهُوَ لِلَّذِي أَنْفَذَ مَقَاتِلَهُ، وَكَذَلِكَ لَا يُؤْكَلُ مَا رُمِيَ بِسَهْمٍ فَتَرَدَّى مِنْ جَبَلٍ أَوْ غَرِقَ فِي مَاءٍ، لِقَوْلِهِ ﵊ لِعَدِيٍّ: (وَإِنْ رَمَيْتَ بِسَهْمِكَ فَاذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ فَإِنْ غَابَ عَنْكَ يَوْمًا فَلَمْ تَجِدْ فِيهِ إِلَّا أَثَرَ سَهْمِكَ فَكُلْ وَإِنْ وَجَدْتَهُ غَرِيقًا فِي الْمَاءِ فَلَا تَأْكُلْ فإنك لا تدري الماء قتله أو سهمك (. وَهَذَا نَصٌّ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- لَوْ مَاتَ الصَّيْدُ فِي أَفْوَاهِ الْكِلَابِ مِنْ غَيْرِ بَضْعٍ لَمْ يُؤْكَلْ، لِأَنَّهُ مَاتَ خَنْقًا فَأَشْبَهَ أَنْ يُذْبَحَ بِسِكِّينٍ كَالَّةٍ فَيَمُوتُ فِي الذَّبْحِ قَبْلَ أَنْ يُفْرَى حَلْقُهُ. وَلَوْ أَمْكَنَهُ أَخْذُهُ مِنَ الْجَوَارِحِ وَذَبْحُهُ فَلَمْ يَفْعَلْ حَتَّى مَاتَ لَمْ يُؤْكَلْ، وَكَانَ مُقَصِّرًا فِي الذَّكَاةِ، لِأَنَّهُ قَدْ صَارَ مَقْدُورًا عَلَى ذَبْحِهِ، وَذَكَاةُ الْمَقْدُورِ عَلَيْهِ تُخَالِفُ ذَكَاةَ غَيْرِ الْمَقْدُورِ عَلَيْهِ. وَلَوْ أَخَذَهُ ثُمَّ مَاتَ قَبْلَ أَنْ يُخْرِجَ السِّكِّينَ، أَوْ تَنَاوَلَهَا وَهِيَ مَعَهُ جَازَ أَكْلُهُ، وَلَوْ لَمْ تَكُنِ السِّكِّينُ مَعَهُ فَتَشَاغَلَ بِطَلَبِهَا لَمْ تُؤْكَلْ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: فِيمَا نَالَتْهُ الْجَوَارِحُ وَلَمْ تُدْمِهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا- أَلَّا يُؤْكَلَ حَتَّى يُجْرَحَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" مِنَ الْجَوارِحِ" وهو قول ابن الْقَاسِمِ، وَالْآخَرُ- أَنَّهُ حِلٌّ وَهُوَ قَوْلُ أَشْهَبَ، قَالَ أَشْهَبُ: إِنْ مَاتَ مِنْ صَدْمَةِ الْكَلْبِ أُكِلَ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ: (فَإِنْ غَابَ عَنْكَ يَوْمًا فَلَمْ تَجِدْ فِيهِ إِلَّا أَثَرَ سَهْمِكَ فَكُلْ) وَنَحْوُهُ فِي حَدِيثِ أَبِي ثَعْلَبَةَ الَّذِي خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ، غَيْرَ أَنَّهُ زَادَ (فَكُلْهُ بَعْدَ ثَلَاثٍ مَا لَمْ يُنْتِنْ) يُعَارِضُهُ قَوْلُهُ ﵇: (كُلْ مَا أَصْمَيْتَ وَدَعْ مَا أَنْمَيْتَ). فَالْإِصْمَاءُ مَا قُتِلَ مُسْرِعًا وَأَنْتَ تَرَاهُ، وَالْإِنْمَاءُ أَنْ تَرْمِيَ الصَّيْدَ فَيَغِيبُ عَنْكَ فَيَمُوتُ وَأَنْتَ لَا تَرَاهُ، يُقَالُ: قَدْ أَنْمَيْتُ الرَّمِيَّةَ فَنَمَتْ تَنْمِي إِذَا غَابَتْ ثُمَّ مَاتَتْ قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

(وَإِنْ خَالَطَهَا كِلَابٌ مِنْ غَيْرِهَا فَلَا تَأْكُلْ- فِي رِوَايَةٍ- فَإِنَّمَا سَمَّيْتَ عَلَى كَلْبِكَ وَلَمْ تُسَمِّ عَلَى غَيْرِهِ) "Eğer aralarına başka köpekler karışmışsa yeme -bir rivayette- çünkü sen ancak kendi köpeğinin üzerine besmele çektin, başkasının üzerine besmele çekmedin." Fakat şayet diğer köpeği de başka bir avcı salmış ve iki köpek avda ortak olmuşlarsa, o av iki avcınındır ve onda ortak olurlar. Şayet iki köpekten biri avın can alıcı yerine darbe vurup öldürdükten sonra diğeri gelmişse, av can alıcı darbeyi vuranındır. Aynı şekilde ok atılıp da dağdan yuvarlanan veya suda boğulan av da yenmez. Nitekim Peygamber aleyhisselâm Adiy'e şöyle buyurmuştur: (وَإِنْ رَمَيْتَ بِسَهْمِكَ فَاذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ فَإِنْ غَابَ عَنْكَ يَوْمًا فَلَمْ تَجِدْ فِيهِ إِلَّا أَثَرَ سَهْمِكَ فَكُلْ وَإِنْ وَجَدْتَهُ غَرِيقًا فِي الْمَاءِ فَلَا تَأْكُلْ فإنك لا تدري الماء قتله أو سهمك) "Okunu attığında Allah'ın adını an; şayet av senden bir gün kaybolur da üzerinde okunun izinden başka bir iz bulamazsan ye; fakat onu suda boğulmuş bulursan yeme, çünkü onu suyun mu yoksa okunun mu öldürdüğünü bilemezsin." Bu açık bir nastır. On İkinci [Mesele]- Av, köpeklerin ağzında parçalanmaksızın ölürse yenmez; çünkü boğularak ölmüştür ve bu durum kör bir bıçakla kesilip de boğazı yarılmadan önce kesim esnasında ölen hayvana benzer. Şayet avcı avı hayvanların elinden alıp boğazlaması mümkün iken bunu yapmayıp hayvan ölene kadar beklerse yenmez; avcı usulünce boğazlama hususunda kusurlu davranmış olur. Çünkü hayvan artık boğazlanmaya muktedir olunmuş bir hale gelmiştir; muktedir olunan hayvanın boğazlanması ise muktedir olunamayanınkinden farklıdır. Şayet onu alır da henüz bıçağı çıkarmadan ölürse yahut bıçak yanında iken onu eline alırsa yenmesi caizdir; fakat bıçak yanında olmayıp da onu aramakla meşgul olursa yenmez. Şâfiî, avcı hayvanların yakalayıp da kanatmadığı av hakkında iki görüş belirtmiştir: Birincisi, Yüce Allah'ın: "avcı hayvanlardan" buyruğu gereğince yaralanmadıkça yenmemesidir ki bu İbnü'l-Kâsım'ın da görüşüdür. İkincisi ise helal olmasıdır ki bu da Eşheb'in görüşüdür. Eşheb: "Köpeğin çarpmasıyla ölse bile yenir" demiştir. On Üçüncü [Mesele]- Hadisteki: (فَإِنْ غَابَ عَنْكَ يَوْمًا فَلَمْ تَجِدْ فِيهِ إِلَّا أَثَرَ سَهْمِكَ فَكُلْ) "Şayet senden bir gün kaybolur da üzerinde okunun izinden başka bir iz bulamazsan ye" buyruğu ile Ebû Dâvûd'un tahric ettiği Ebû Sa'lebe hadisindeki buna benzer -ancak orada: (فَكُلْهُ بَعْدَ ثَلَاثٍ مَا لَمْ يُنْتِنْ) "Kokuşmadığı sürece üç gün sonra da onu ye" fazlalığı bulunan- ifadeye, Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğu muarız görünmektedir: (كُلْ مَا أَصْمَيْتَ وَدَعْ مَا أَنْمَيْتَ) "Gözünün önünde hemen öldürdüğünü ye, gözünden kaybolup gideni bırak." İsmâ' (الإصماء), senin gördüğün halde süratle öldürülen avdır. İnmâ' (الإنماء) ise avı vurup da senden kaybolması ve görmediğin bir yerde ölmesidir. Nitekim: "Avı vurdum, o da kaybolup sonra öldü" anlamında "enmeytü'r-ramiyyete fe-nemat tenmî" denir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

فَهْوَ لَا تَنْمِي رَمِيَّتُهُ ... مَالَهُ لَا عُدَّ مِنْ نَفَرِهْ

Onun vurduğu av kaybolup gitmez ... Ona ne oldu ki kabilesinden sayılmadı!

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَكْلِ الصَّيْدِ الْغَائِبِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: يُؤْكَلُ، وَسَوَاءٌ قَتَلَهُ السَّهْمُ أَوِ الْكَلْبُ. الثَّانِي: لا يؤكل شي مِنْ ذَلِكَ إِذَا غَابَ، لِقَوْلِهِ: (كُلْ مَا أَصْمَيْتَ وَدَعْ مَا أَنْمَيْتَ).

Âlimler gözden kaybolan avın yenmesi hususunda üç görüşe ayrılmışlardır: [Birincisi:] İster ok öldürmüş olsun ister köpek öldürmüş olsun yenir. İkincisi: Peygamber'in: (كُلْ مَا أَصْمَيْتَ وَدَعْ مَا أَنْمَيْتَ) "Gözünün önünde hemen öldürdüğünü ye, gözünden kaybolup gideni bırak" buyruğundan dolayı gözden kaybolduğunda bunlardan hiçbiri yenmez.

وَإِنَّمَا لَمْ يُؤْكَلْ مَخَافَةَ أَنْ يَكُونَ قَدْ أَعَانَ عَلَى قَتْلِهِ غَيْرُ السَّهْمِ مِنَ الْهَوَامِّ. الثَّالِثُ: الْفَرْقُ بَيْنَ السَّهْمِ فَيُؤْكَلُ وَبَيْنَ الْكَلْبِ فَلَا يُؤْكَلُ، وَوَجْهُهُ أَنَّ السَّهْمَ يَقْتُلُ عَلَى جِهَةٍ وَاحِدَةٍ فَلَا يُشْكِلُ، وَالْجَارِحُ عَلَى جِهَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ فَيُشْكِلُ، وَالثَّلَاثَةُ الْأَقْوَالُ لِعُلَمَائِنَا. وَقَالَ مَالِكٌ فِي غَيْرِ الْمُوَطَّأِ: إِذَا بَاتَ الصَّيْدُ ثُمَّ أَصَابَهُ مَيِّتًا لَمْ يُنْفِذِ الْبَازِي أَوِ الْكَلْبُ أَوِ السَّهْمُ مَقَاتِلَهُ لَمْ يَأْكُلْهُ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَهَذَا يَدُلُّكَ عَلَى أَنَّهُ إِذَا بَلَغَ مَقَاتِلَهُ كَانَ حَلَالًا عِنْدَهُ أَكْلُهُ وَإِنْ بَاتَ، إِلَّا أَنَّهُ يَكْرَهُهُ إِذَا بَاتَ، لِمَا جَاءَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" وَإِنْ غَابَ عَنْكَ لَيْلَةً فَلَا تَأْكُلْ" وَنَحْوُهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ قَالَ: إِذَا غَابَ عَنْكَ يَوْمًا كَرِهْتُ أَكْلَهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْقِيَاسُ أَلَّا يَأْكُلَهُ إِذَا غَابَ عَنْهُ مَصْرَعُهُ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِنْ وَجَدَهُ مِنَ الْغَدِ مَيِّتًا وَوَجَدَ فِيهِ سَهْمَهُ أَوْ أَثَرًا مِنْ كَلْبِهِ فَلْيَأْكُلْهُ، وَنَحْوَهُ قَالَ أَشْهَبُ وَعَبْدُ الْمَلِكِ وَأَصْبَغُ، قَالُوا: جَائِزٌ أَكْلُ الصَّيْدِ وَإِنْ بَاتَ إِذَا نَفَذَتْ مَقَاتِلَهُ، وَقَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ: (مَا لَمْ يُنْتِنْ) تَعْلِيلٌ، لِأَنَّهُ إِذَا أَنْتَنَ لَحِقَ بِالْمُسْتَقْذَرَاتِ الَّتِي تَمُجُّهَا الطِّبَاعُ فَيُكْرَهُ أَكْلُهَا، فَلَوْ أَكَلَهَا لَجَازَ، كَمَا أَكَلَ النَّبِيُّ ﷺ الْإِهَالَةُ السَّنِخَةُ وَهِيَ الْمُنْتِنَةُ. وَقِيلَ: هُوَ مُعَلَّلٌ بِمَا يُخَافُ مِنْهُ الضَّرَرُ عَلَى آكِلِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّعْلِيلِ يَكُونُ أَكْلُهُ مُحَرَّمًا إِنْ كَانَ الْخَوْفُ مُحَقَّقًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي الصَّيْدِ بِكَلْبِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ إِذَا كَانَ مُعَلَّمًا، فَكَرِهَهُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَأَمَّا كَلْبُ الْمَجُوسِيِّ وَبَازُهُ وَصَقْرُهُ فكره الصيد بها جابر ابن عَبْدِ اللَّهِ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَالنَّخَعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ، وَأَجَازَ الصَّيْدَ بِكِلَابِهِمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ إِذَا كَانَ الصَّائِدُ مُسْلِمًا، قَالُوا: وَذَلِكَ مِثْلَ شَفْرَتِهِ. وَأَمَّا إِنْ كَانَ الصَّائِدُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَجُمْهُورُ الْأُمَّةِ عَلَى جَوَازِ صَيْدِهِ غَيْرَ مَالِكٍ، وَفَرَّقَ بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ ذَبِيحَتِهِ، وَتَلَا:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ"] المائدة: ٩٤]، قَالَ: فَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ فِي هَذَا الْيَهُودَ وَلَا النَّصَارَى. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ وَأَشْهَبُ: صَيْدُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ حَلَالٌ كَذَبِيحَتِهِ، وَفِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ لَا يَجُوزُ صَيْدُ الصَّابِئِ وَلَا ذَبْحُهُ، وَهُمْ قوم بين اليهود والنصارى

[Bu durumda] yenmemesi, okun dışında yer haşeratından bir şeyin onun öldürülmesine yardım etmiş olabileceği endişesindendir. Üçüncüsü: Ok ile avlanan [hayvanın] yenmesi, köpeğin avladığının ise yenmemesi şeklinde ayrım yapmaktır. Bunun gerekçesi şudur: Ok tek bir yönden öldürür, bu sebeple şüphe doğurmaz; avcı hayvan ise muhtelif şekillerde [öldürebilir], bu sebeple şüphe doğurur. Bu üç görüş de bizim âlimlerimize [Mâlikîlere] aittir. Mâlik el-Muvatta dışındaki bir rivayette şöyle demiştir: Av geceleyip [ertesi gün] ölü olarak bulunduğunda doğan, köpek yahut ok onun can alıcı yerlerini delip geçmemişse [avcı] onu yemez. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Bu ifade sana göstermektedir ki, eğer [ok veya avcı hayvan avın] can alıcı yerlerine ulaşmışsa gece kalsa dahi onun yenmesi [İmam Mâlik'e] göre helaldir; ancak gece kaldığı takdirde İbn Abbâs'tan gelen: "Eğer senden bir gece gözden kaybolursa yeme" rivayeti sebebiyle bunu mekruh görür. Benzer bir rivayet es-Sevrî'den de nakledilmiştir; o şöyle demiştir: "Senden bir gün kaybolursa onun yenmesini mekruh görürüm." Şâfiî şöyle demiştir: Kıyas, vurulduğu/öldüğü yer kendisinden gizli kaldığı takdirde onu yememesidir. Evzâî ise şöyle demiştir: Ertesi gün onu ölü bulur ve üzerinde kendi okunu yahut köpeğinin izini görürse onu yesin. Benzerini Eşheb, Abdülmelik ve Asbağ da söylemiş ve şöyle demişlerdir: Can alıcı yerleri delinmişse gece kalmış olsa dahi avın yenmesi caizdir. Hadiste geçen « مَا لَمْ يُنْتِنْ » «kokmadığı sürece» ifadesi bir gerekçelendirmedir; çünkü koktuğu zaman tabiatların tiksindiği pis şeylere dahil olur ve yenmesi mekruh hale gelir. Şayet yerse caizdir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bozulup kokusu değişmiş yağı yemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, yiyen kimseye zarar verme endişesiyle gerekçelendirilmiştir. Bu gerekçelendirmeye göre eğer [zarar görme] endişesi kesin ise onun yenmesi haram olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Dördüncü [Mesele]- Âlimler bu konuda eğitilmiş olması halinde Yahudi ve Hristiyan'ın köpeğiyle avlanma hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hasan-ı Basrî bunu mekruh görmüştür. Mecûsî'nin köpeği, doğanı ve şahiniyle avlanmaya gelince; Câbir b. Abdillâh, Hasan, Atâ, Mücâhid, en-Nehaî, es-Sevrî ve İshak bunlarla avlanmayı mekruh görmüşlerdir. Mâlik, Şâfiî ve Ebû Hanîfe ise avcı Müslüman olduğu takdirde onların köpekleriyle avlanmayı caiz görmüş ve şöyle demişlerdir: "Bu, onun [Mecûsî'nin] bıçağı [ile kesmek] gibidir." Şayet avcı Ehl-i Kitap'tan olursa Mâlik müstesna ümmetin cumhuru onun avının caiz olduğu görüşündedir. [İmam Mâlik] bununla [Ehl-i Kitab'ın] boğazladığı hayvan arasında ayrım yapmış ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği bir avla sizi elbette imtihan edecektir” [el-Mâide 5/94] ayetini okuyarak şöyle demiştir: "Allah bu ayette Yahudileri de Hristiyanları da zikretmemiştir." İbn Vehb ve Eşheb ise şöyle demiştir: Yahudi ve Hristiyan'ın avı da kestiği gibi helaldir. Muhammed['in el-Mevvâziyye] kitabında ise Sâbiîlerin ne avı ne de kestikleri caizdir; onlar Yahudiler ile Hristiyanlar arasında bir topluluktur

وَلَا دِينَ لَهُمْ. وَأَمَّا إِنْ كَانَ الصَّائِدُ مجوسا فَمَنَعَ مِنْ أَكْلِهِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ وَجُمْهُورُ النَّاسِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ فِيهَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- كَقَوْلِ هَؤُلَاءِ، وَالْآخَرُ: أَنَّ الْمَجُوسَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَأَنَّ صَيْدَهُمْ جَائِزٌ. وَلَوْ اصْطَادَ السَّكْرَانُ أَوْ ذَبَحَ لَمْ يُؤْكَلْ صَيْدُهُ وَلَا ذَبِيحَتُهُ، لِأَنَّ الذَّكَاةَ تَحْتَاجُ إِلَى قَصْدٍ، وَالسَّكْرَانُ لَا قَصْدَ لَهُ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: وَاخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي" مِنْ" فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ" فَقَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ زَائِدَةٌ كَقَوْلِهِ:" كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ"] الانعام: ١٤١]. وَخَطَّأَهُ الْبَصْرِيُّونَ وَقَالُوا:" مِنْ" لَا تُزَادُ فِي الْإِثْبَاتِ وَإِنَّمَا تُزَادُ فِي النَّفْيِ وَالِاسْتِفْهَامِ، وَقَوْلُهُ:" مِنْ ثَمَرَةٍ"،" يُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ"] البقرة: ٢٧١] و" لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ ١٠"] الأحقاف: ٣١] لِلتَّبْعِيضِ، أَجَابَ فَقَالَ: قَدْ قَالَ:" يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ "] نوح: ٤] بِإِسْقَاطِ" مِنْ" فَدَلَّ عَلَى زِيَادَتِهَا فِي الْإِيجَابِ، أُجِيبُ بِأَنَّ" مِنْ" هَاهُنَا لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَحِلُّ مِنَ الصَّيْدِ اللَّحْمُ دُونَ الْفَرْثِ وَالدَّمِ. قُلْتُ: هَذَا لَيْسَ بِمُرَادٍ وَلَا مَعْهُودٍ فِي الْأَكْلِ فَيُعَكِّرُ عَلَى مَا قَالَ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ" مِمَّا أَمْسَكْنَ" أَيْ مِمَّا أَبْقَتْهُ الْجَوَارِحُ لَكُمْ، وَهَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: لَوْ أَكَلَ الْكَلْبُ الْفَرِيسَةَ لَمْ يَضُرْ وَبِسَبَبِ هَذَا الِاحْتِمَالِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِ أَكْلِ الصَّيْدِ إِذَا أَكَلَ الْجَارِحُ مِنْهُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ اتِّخَاذِ الْكِلَابِ وَاقْتِنَائِهَا لِلصَّيْدِ، وَثَبَتَ ذَلِكَ فِي صَحِيحِ السُّنَّةِ وَزَادَتِ الْحَرْثَ وَالْمَاشِيَةَ، وَقَدْ كَانَ أَوَّلَ الْإِسْلَامِ أَمْرٌ بِقَتْلِ الْكِلَابِ حَتَّى كَانَ يُقْتَلُ كَلْبُ الْمُرَيَةِ مِنَ الْبَادِيَةِ يَتْبَعُهَا، رَوَى مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنِ اقْتَنَى كَلْبًا إِلَّا كَلْبَ صَيْدٍ أَوْ مَاشِيَةٍ نَقَصَ مِنْ أَجْرِهِ كُلَّ يَوْمٍ قِيرَاطَانِ). وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنِ اتَّخَذَ كَلْبًا إِلَّا كَلْبَ مَاشِيَةٍ أَوْ صَيْدٍ أَوْ زَرْعٍ انْتَقَصَ مِنْ أَجْرِهِ كُلَّ يَوْمٍ قِيرَاطٌ). قَالَ الزُّهْرِيُّ: وَذُكِرَ لِابْنِ عُمَرَ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ فَقَالَ: يَرْحَمُ اللَّهُ أَبَا هُرَيْرَةَ، كَانَ صَاحِبَ زَرْعٍ، فَقَدْ دَلَّتِ السُّنَّةُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَجُعِلَ النَّقْصُ مِنْ أَجْرِ مَنِ اقْتَنَاهَا عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ المنفعة، إما لترويع الكلب المسلمين

...ve onların bir dini de yoktur. Avı yapan kimse Mecûsî ise Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe, onların arkadaşları ve âlimlerin çoğunluğu (cumhûr) onun avladığının yenmesini yasaklamıştır. Ebû Sevr ise bu konuda iki görüş olduğunu belirtmiştir: Birincisi, bu âlimlerin görüşü gibidir; diğeri ise Mecûsîlerin Ehl-i kitap'tan olduğu ve onların avlarının caiz olduğudur. Şayet sarhoş biri avlarsa veya [hayvan] keserse, onun avı da kestiği hayvan da yenmez; çünkü tezkiye (şer'î boğazlama) bir kasıt (niyet) gerektirir, sarhoşun ise kastı yoktur. On Beşinci [Mesele]: Nahivciler (dilciler), Yüce Allah'ın: { مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } [ifadesindeki] "min" (مِنْ) edatı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ahfeş: "Bu edat, O'nun: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “Onun meyvesinden yiyin” buyruğunda olduğu gibi zâiddir (fazlalıktır)" demiştir. Basralılar ise onu hatalı bulmuş ve şöyle demişlerdir: "Min edatı olumlu cümlede zâid olmaz; ancak olumsuzlukta ve soru cümlelerinde zâid olur. Yüce Allah'ın: 'meyveden', { يُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ } “...günahlarınızın bir kısmını örter” ve { لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “...günahlarınızdan [bir kısmını] bağışlasın diye...” buyruklarındaki [min edatları] teb'îz (bir kısmını bildirme) içindir." [Ahfeş buna] cevap vererek: "Nitekim Yüce Allah: { يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ } “Günahlarınızı bağışlasın” buyruğunda 'min' edatını düşürerek zikretmiştir; bu da onun olumlu cümlede zâid olabileceğine delalet eder" demiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: "Buradaki 'min' teb'îz içindir; zira avdan ancak eti helal olur, işkembesi ve kanı helal olmaz." Ben derim ki: Bu kastedilen bir mana olmadığı gibi yemek konusunda da bilinen bir durum değildir; dolayısıyla onun söylediği görüşü zedeler. { مِمَّا أَمْسَكْنَ } ifadesinin, "avcı hayvanların sizin için geriye bıraktıklarından" manasında olması da muhtemeldir. Bu da köpeğin avdan yemesinin zarar vermeyeceğini söyleyenlerin görüşüne dayanır. Nitekim daha önce geçtiği üzere avcı hayvanın avdan yemesi durumunda o avın yenilmesinin caiz olup olmadığı hususundaki âlimlerin ihtilafı da bu ihtimalden kaynaklanmaktadır. On Altıncı [Mesele]: Bu ayet, av amacıyla köpek edinmenin ve beslemenin caiz olduğuna delalet etmektedir. Bu durum Sahîh Sünnet'le de sabit olmuş, buna ziraat (ekin) ve sürü köpekleri de eklenmiştir. İslam'ın ilk dönemlerinde köpeklerin öldürülmesi emredilmişti; öyle ki çöl halkından bir kadının (müreyye) peşinden giden köpeği bile öldürülürdü. Müslim, İbn Ömer'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنِ اقْتَنَى كَلْبًا إِلَّا كَلْبَ صَيْدٍ أَوْ مَاشِيَةٍ نَقَصَ مِنْ أَجْرِهِ كُلَّ يَوْمٍ قِيرَاطَانِ » «Kim av veya sürü köpeği dışında bir köpek edinirse, her gün onun ecrinden iki kırat eksilir.» Yine Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنِ اتَّخَذَ كَلْبًا إِلَّا كَلْبَ مَاشِيَةٍ أَوْ صَيْدٍ أَوْ زَرْعٍ انْتَقَصَ مِنْ أَجْرِهِ كُلَّ يَوْمٍ قِيرَاطٌ » «Kim sürü, av veya ziraat köpeği dışında bir köpek edinirse, her gün onun ecrinden bir kırat eksilir.» Zührî dedi ki: İbn Ömer'e Ebû Hüreyre'nin bu sözü zikredilince o: "Allah Ebû Hüreyre'ye rahmet eylesin; kendisi ekin sahibiydi" dedi. Sünnet zikrettiğimiz hususa delalet etmiştir. Bu sayılan faydaların dışında köpek edinen kimsenin ecrinden eksilme olması ise, ya köpeğin Müslümanları korkutması...

وَتَشْوِيشِهِ عَلَيْهِمْ بِنُبَاحِهِ- كَمَا قَالَ بَعْضُ شُعَرَاءِ الْبَصْرَةِ، وَقَدْ نَزَلَ بِعَمَّارٍ فَسَمِعَ لِكِلَابِهِ نُبَاحًا فَأَنْشَأَ يَقُولُ:

ve havlamasıyla onları rahatsız etmesi sebebiyledir -nitekim Basra şairlerinden biri Ammâr'a misafir olmuş, onun köpeklerinin havlamasını duyunca şu şiiri söylemeye başlamıştır:

نَزَلْنَا بِعَمَّارٍ فَأَشْلَى كِلَابَهُ ... عَلَيْنَا فَكِدْنَا بَيْنَ بَيْتَيْهِ

Ammâr'a misafir olduk; köpeklerini üzerimize ... Kışkırttı da iki evi arasında neredeyse

نُؤْكَلُ فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي أُسِرُّ إِلَيْهِمُ ... أَذَا الْيَوْمُ أَمْ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَطْوَلُ

Yenilecektik! Arkadaşlarıma gizlice şöyle dedim: ... Bu gün mü daha uzun yoksa kıyamet günü mü?

أَوْ لِمَنْعِ دُخُولِ الْمَلَائِكَةِ الْبَيْتَ، أَوْ لِنَجَاسَتِهِ عَلَى مَا يَرَاهُ الشَّافِعِيُّ، أَوْ لِاقْتِحَامِ النَّهْيِ عَنِ اتِّخَاذِ مَا لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ: (قِيرَاطَانِ) وَفِي الْأُخْرَى (قِيرَاطٌ) وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِي نَوْعَيْنِ مِنَ الْكِلَابِ أَحَدُهُمَا أَشَدُّ أَذًى مِنَ الْآخَرِ، كَالْأَسْوَدِ الَّذِي أَمَرَ ﵊ بِقَتْلِهِ، وَلَمْ يُدْخِلْهُ فِي الِاسْتِثْنَاءِ حِينَ نَهَى عَنْ قَتْلِهَا فَقَالَ: (عَلَيْكُمْ بِالْأَسْوَدِ الْبَهِيمِ ذِي النُّقْطَتَيْنِ فَإِنَّهُ شَيْطَانٌ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِاخْتِلَافِ الْمَوَاضِعِ، فَيَكُونُ مُمْسِكُهُ بِالْمَدِينَةِ مَثَلًا أَوْ بِمَكَّةَ يُنْقَصُ قِيرَاطَانِ، وَبِغَيْرِهِمَا قِيرَاطٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا الْمُبَاحُ اتِّخَاذُهُ فَلَا يَنْقُصُ أَجْرُ مُتَّخِذِهِ كَالْفَرَسِ وَالْهِرِّ، وَيَجُوزُ بَيْعُهُ وَشِرَاؤُهُ، حَتَّى قَالَ سَحْنُونٌ: وَيَحُجُّ بِثَمَنِهِ. وَكَلْبُ الْمَاشِيَةِ الْمُبَاحُ اتِّخَاذُهُ عِنْدَ مَالِكٍ هُوَ الَّذِي يَسْرَحُ مَعَهَا لَا الَّذِي يَحْفَظُهَا فِي الدَّارِ مِنَ السُّرَّاقِ. وَكَلْبُ الزَّرْعِ هُوَ الَّذِي يَحْفَظُهُ مِنَ الْوُحُوشِ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَا مِنَ السُّرَّاقِ. وَقَدْ أَجَازَ غَيْرُ مَالِكٍ اتِّخَاذُهَا لِسُرَّاقِ الْمَاشِيَةِ وَالزَّرْعِ وَالدَّارِ فِي الْبَادِيَةِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعَالِمَ لَهُ مِنَ الْفَضِيلَةِ مَا لَيْسَ لِلْجَاهِلِ، لِأَنَّ الْكَلْبَ إِذَا عُلِمَ يَكُونُ لَهُ فَضِيلَةٌ عَلَى سَائِرِ الْكِلَابِ، فَالْإِنْسَانُ إِذَا كَانَ لَهُ عِلْمٌ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ لَهُ فَضْلٌ عَلَى سَائِرِ النَّاسِ، لَا سِيَّمَا إِذَا عَمِلَ بِمَا عَلِمَ، وَهَذَا كَمَا رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ كَرَّمَ اللَّهُ وجهه أنه قال: لكل شي قِيمَةٌ وَقِيمَةُ الْمَرْءِ مَا يُحْسِنُهُ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ) أَمْرٌ بِالتَّسْمِيَةِ، قِيلَ: عِنْدَ الْإِرْسَالِ عَلَى الصَّيْدِ، وَفِقْهُ الصَّيْدِ وَالذَّبْحِ فِي] مَعْنَى [ التَّسْمِيَةِ وَاحِدٌ، يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَنْعَامِ". وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالتَّسْمِيَةِ هُنَا التَّسْمِيَةُ عِنْدَ الْأَكْلِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ

Yahut meleklerin eve girmesine engel olduğu için, yahut Şâfiî'nin benimsediği görüş doğrultusunda [köpeğin] necis olması sebebiyle ya da faydası bulunmayan bir şeyi edinme yasağını çiğnemekten ötürüdür. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İki rivayetten birinde: «İki kırat», diğerinde ise: «Bir kırat» buyurmuştur. Bu [farklılık], birinin eziyeti diğerinden daha şiddetli olan iki ayrı köpek türüne yönelik olabilir; nitekim Resûlullah aleyhisselâm'ın öldürülmesini emrettiği ve köpeklerin öldürülmesini yasakladığında istisna kapsamına almayıp şöyle buyurduğu siyah köpek gibi: « عَلَيْكُمْ بِالْأَسْوَدِ الْبَهِيمِ ذِي النُّقْطَتَيْنِ فَإِنَّهُ شَيْطَانٌ » «Gözlerinin üstünde iki nokta bulunan kapkara köpeğe dikkat edin [onu öldürün]; zira o şeytandır.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Bu [farklılığın], mekanların farklılığından kaynaklanması da muhtemeldir; öyle ki onu Medine veya Mekke'de besleyenin [sevabından] iki kırat, bunların dışındaki yerlerde ise bir kırat eksilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Edinilmesi mubah olan hayvana gelince; at ve kedi gibi, onu edinen kimsenin ecri eksilmez. Alınıp satılması caizdir; hatta Sahnûn: "Onun bedeliyle haccedilir" demiştir. Mâlik'e göre beslenmesi mubah olan sürü köpeği, davarla birlikte otlağa gidip gelendir; evi hırsızlara karşı koruyan değildir. Ziraat köpeği ise gece ve gündüzleyin ekini yabani hayvanlardan koruyan köpektir, hırsızlardan koruyan değil. Mâlik dışındaki âlimler ise kırda/çölde davar, ekin ve ev hırsızlarına karşı da köpek beslenmesine cevaz vermişlerdir. On Yedinci [Mesele]- Bu ayette, âlimin cahilde bulunmayan bir üstünlüğe sahip olduğuna dair delil vardır. Çünkü köpek eğitildiği zaman diğer köpeklere karşı bir üstünlük kazanır; dolayısıyla insanın ilim sahibi olduğunda diğer insanlara karşı üstünlüğünün bulunması -özellikle bildiğiyle amel ettiği takdirde- çok daha evladır. Bu durum, Ali b. Ebî Tâlib'den kerremallâhu vecheh rivayet edilen şu söz gibidir: "Her şeyin bir değeri vardır; kişinin değeri ise iyi bildiği/güzel yaptığı şeydir." On Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adını anın” buyruğu besmele çekme emridir. Denildi ki: [Bu emir] avın üzerine salınırken [besmele çekmektir]. Av ve boğazlama fıkhı besmelenin anlamı hususunda birdir; bunun açıklaması el-En'âm [Suresi'nde] gelecektir. Buradaki besmeleden maksadın yemek esnasındaki besmele olduğu da söylenmiştir ki daha açık/kuvvetli olanı budur. Sahîh-i Müslim'de geçtiğine göre Peygamber sallallâhu

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لِعُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ: (يَا غُلَامُ سَمِّ اللَّهَ وَكُلْ بِيَمِينِكَ وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ). وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أن الشَّيْطَانَ لَيَسْتَحِلُّ الطَّعَامَ إِلَّا يُذْكَرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ) الْحَدِيثَ. فَإِنْ نَسِيَ التَّسْمِيَةَ أَوَّلَ الْأَكْلِ فليسم آخره، وروى النسائي عن أمية ابن مَخْشِيٍّ- وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى رَجُلًا يَأْكُلُ وَلَمْ يُسَمِّ اللَّهَ، فَلَمَّا كَانَ فِي آخِرِ لُقْمَةٍ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ أَوَّلَهُ وَآخِرَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا زَالَ الشَّيْطَانُ يَأْكُلُ مَعَهُ فَلَمَّا سَمَّى قَاءَ مَا أَكَلَهُ). التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) أَمْرٌ بِالتَّقْوَى عَلَى الْجُمْلَةِ، وَالْإِشَارَةُ الْقَرِيبَةُ هِيَ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَاتُ مِنَ الْأَوَامِرِ. وَسُرْعَةُ الْحِسَابِ هِيَ مِنْ حَيْثُ كَوْنُهُ تَعَالَى قَدْ أحاط بكل شي علما وأحصى كل شي عَدَدًا، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى مُحَاوَلَةِ عَدٍّ وَلَا عَقْدٍ كَمَا يَفْعَلُهُ الْحُسَّابُ، وَلِهَذَا قَالَ:" وَكَفى بِنا حاسِبِينَ"] الأنبياء: ٤٧] فَهُوَ سُبْحَانُهُ يُحَاسِبُ الْخَلَائِقَ دُفْعَةً وَاحِدَةً. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ وَعِيدًا بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّ حِسَابَ اللَّهِ لَكُمْ سَرِيعٌ إِتْيَانُهُ، إِذْ يَوْمُ الْقِيَامَةِ قَرِيبٌ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِالْحِسَابِ الْمُجَازَاةَ، فَكَأَنَّهُ تَوَعَّدَ فِي الدُّنْيَا بِمُجَازَاةٍ سَرِيعَةٍ قريبة إن لم يتقوا الله.

aleyhi ve sellem Ömer b. Ebî Seleme'ye şöyle buyurmuştur: (يَا غُلَامُ سَمِّ اللَّهَ وَكُلْ بِيَمِينِكَ وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ) "Ey çocuk! Besmele çek, sağ elinle ye ve önünden ye." Huzeyfe'nin hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: (أن الشَّيْطَانَ لَيَسْتَحِلُّ الطَّعَامَ إِلَّا يُذْكَرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ) "Şüphesiz şeytan, üzerine Allah'ın adı anılmayan yemeği kendine helal sayar..." Hadis. Şayet yemeğin başında besmeleyi unutursa sonunda çeksin. Nesâî, Resûlullah ﷺ'in ashabından olan Ümeyye b. Mahşî'den rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ bir adamın yemek yediğini ve besmele çekmediğini gördü. Son lokmaya geldiğinde adam: "Bismillâhi evvelehû ve âhirehû" (başında da sonunda da Allah'ın adıyla) dedi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: (مَا زَالَ الشَّيْطَانُ يَأْكُلُ مَعَهُ فَلَمَّا سَمَّى قَاءَ مَا أَكَلَهُ) "Şeytan onunla birlikte yemeye devam etti; adam besmele çekince şeytan yediklerini kustu." On Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) "Allah'tan korkun" buyruğu genel olarak takva emridir; buradaki en yakın işaret ise bu ayetlerin ihtiva ettiği emirlerdir. Hesabın çabuk görülmesi ise O Teâlâ'nın her şeyi ilmiyle kuşatmış ve her şeyi tek tek saymış olması yönündendir; dolayısıyla O, hesap yapanların yaptığı gibi saymaya ve parmakla hesap etmeye muhtaç değildir. Nitekim bundan dolayı: "Hesap görücüler olarak biz yeteriz" [el-Enbiyâ 21/47] buyurmuştur; binaenaleyh O Sübhânehu bütün mahlûkatı tek bir anda hesaba çeker. Bunun kıyamet günü ile bir tehdit olması da muhtemeldir; sanki: "Kıyamet günü yakın olduğu için Allah'ın sizi hesaba çekmesi çok çabuk gelecektir" demiştir. Hesaptan kastın ceza ve karşılık olması da muhtemeldir; sanki Allah'tan korkmazlarsa dünyada pek yakın ve çabuk bir ceza ile onları tehdit etmiştir.

[سورة المائدة (٥): آية ٥]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 5]

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٥)

{ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٥) } “Bugün size temiz ve güzel şeyler helal kılındı. Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helal, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir. Mümin kadınlardan iffetli olanlar ile -kendilerine mehirlerini vermeniz, iffetli yaşamanız, zina etmemeniz ve gizli dost tutmamanız şartıyla- sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helal kılındı]. Kim imanı inkâr ederse ameli boşa çıkmıştır ve o ahirette hüsrana uğrayanlardandır.” (5)

فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ) أَيْ" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" وَ" الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ" فَأَعَادَ تَأْكِيدًا أَيْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ الَّتِي سألتم عنها، وكانت

Bunda on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Bugün size temiz ve helal şeyler helal kılındı” buyruğudur. Yani: “Bugün size dininizi kemale erdirdim” ve “Bugün size temiz ve helal şeyler helal kılındı” buyrulmuştur; [Cenâb-ı Hak] tekit (pekiştirme) amacıyla bunu tekrarlamıştır. Yani hakkında soru sorduğunuz temiz şeyler size helal kılındı. Oysa...

الطَّيِّبَاتُ أُبِيحَتْ لِلْمُسْلِمِينَ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَهَذَا جَوَابُ سُؤَالِهِمْ إِذْ قَالُوا: مَاذَا أُحِلَّ لَنَا؟. وَقِيلَ: أَشَارَ بِذِكْرِ الْيَوْمِ إِلَى وَقْتِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَمَا يُقَالُ: هَذِهِ أَيَّامُ فُلَانٍ، أَيْ هَذَا أَوَانُ ظُهُورِكُمْ وَشُيُوعِ الْإِسْلَامِ، فَقَدْ أَكْمَلْتُ بِهَذَا دِينَكُمْ، وَأَحْلَلْتُ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الطَّيِّبَاتِ فِي الْآيَةِ قَبْلَ هَذَا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَالطَّعَامُ اسْمٌ لِمَا يُؤْكَلُ وَالذَّبَائِحُ مِنْهُ، وَهُوَ هُنَا خَاصٌّ بِالذَّبَائِحِ عِنْدَ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالتَّأْوِيلِ. وَأَمَّا مَا حُرِّمَ عَلَيْنَا مِنْ طَعَامِهِمْ فَلَيْسَ بِدَاخِلٍ تَحْتَ عُمُومِ الْخِطَابِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ"] الانعام: ١٢١]، ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ:" وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ" يَعْنِي ذَبِيحَةَ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ، وَإِنْ كَانَ النَّصْرَانِيُّ يَقُولُ عِنْدَ الذَّبْحِ: بِاسْمِ الْمَسِيحِ وَالْيَهُودِيُّ يَقُولُ: بِاسْمِ عُزَيْرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَذْبَحُونَ عَلَى الْمِلَّةِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: كُلْ مِنْ ذَبِيحَةِ النَّصْرَانِيِّ وَإِنْ قَالَ بِاسْمِ الْمَسِيحِ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَبَاحَ ذَبَائِحَهُمْ، وَقَدْ عَلِمَ مَا يَقُولُونَ. وَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُخَيْمِرَةَ: كُلْ مِنْ ذَبِيحَتِهِ وَإِنْ قَالَ بِاسْمِ سَرْجِسَ - اسْمُ كَنِيسَةٍ لَهُمْ- وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ وَالشَّعْبِيِّ وَمَكْحُولٍ، وَرُوِيَ عن صحابيين: عن أبي الدرداء وعبادة ابن الصَّامِتِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِذَا سَمِعْتَ الْكِتَابِيَّ يُسَمِّي غَيْرَ اسْمِ اللَّهِ ﷿ فَلَا تَأْكُلْ، وَقَالَ بِهَذَا مِنَ الصَّحَابَةِ عَلِيٌّ وَعَائِشَةُ وَابْنُ عُمَرَ، وَهُوَ قَوْلُ طَاوُسٍ وَالْحَسَنِ مُتَمَسِّكِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ"] الانعام: ١٢١]. وَقَالَ مَالِكٌ: أَكْرَهُ ذَلِكَ، وَلَمْ يُحَرِّمْهُ. قُلْتُ: الْعَجَبُ مِنِ إلْكِيَا الطَّبَرِيِّ الَّذِي حَكَى الِاتِّفَاقَ عَلَى جَوَازِ ذَبِيحَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ، ثُمَّ أَخَذَ يَسْتَدِلُّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ التَّسْمِيَةَ عَلَى الذَّبِيحَةِ لَيْسَتْ بِشَرْطٍ فَقَالَ: وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ لَا يُسَمُّونَ عَلَى الذَّبِيحَةِ إِلَّا الْإِلَهَ الَّذِي لَيْسَ مَعْبُودًا حَقِيقَةً مِثْلَ الْمَسِيحِ وَعُزَيْرٍ، وَلَوْ سَمَّوُا الْإِلَهَ حَقِيقَةً لَمْ تَكُنْ تَسْمِيَتُهُمْ عَلَى طَرِيقِ الْعِبَادَةِ، وَإِنَّمَا كَانَ عَلَى طَرِيقٍ آخَرَ، وَاشْتِرَاطُ التَّسْمِيَةِ لَا عَلَى وَجْهِ الْعِبَادَةِ لَا يُعْقَلُ، وَوُجُودُ التَّسْمِيَةِ مِنَ الْكَافِرِ وَعَدَمِهَا بِمَثَابَةٍ وَاحِدَةٍ، إِذَا لَمْ تُتَصَوَّرْ مِنْهُ الْعِبَادَةُ، وَلِأَنَّ النَّصْرَانِيَّ إِنَّمَا يَذْبَحُ عَلَى اسْمِ الْمَسِيحِ، وَقَدْ حَكَمَ اللَّهُ بِحِلِّ ذَبَائِحِهِمْ مُطْلَقًا، وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ على أن

Temiz şeyler bu ayet inmeden önce de Müslümanlara mubah kılınmıştı. Bu da onların: "Bize ne helal kılındı?" dediklerindeki sorularının cevabıdır. Şöyle de denilmiştir: "Bugün" ifadesiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamanına işaret edilmiştir; nitekim "Bu falanın günleridir" denilir; yani bu sizin üstünlük vaktiniz ve İslam'ın yayılma çağıdır; işte bununla dininizi kemale erdirdim ve size temiz şeyleri helal kıldım. Temiz şeylerin zikri bundan önceki ayette geçmişti. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği de size helaldir” buyruğu mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). Taam (yiyecek), yenilen şeylerin adıdır ve boğazlanan hayvanlar da bundandır. Bu [ifade], tevil ehli âlimlerin çoğuna göre burada özellikle boğazlanan hayvanlara mahsustur. Onların yiyeceklerinden bize haram kılınanlar ise bu hitabın genel kapsamına girmez. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yüce Allah: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmayan şeylerden yemeyin” [el-En'âm: 121] buyurmuş, sonra istisna ederek: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği de size helaldir” buyurmuştur; yani Hristiyan keserken "Mesih'in adıyla" ve Yahudi "Üzeyr'in adıyla" dese bile Yahudi ve Hristiyan'ın boğazladığı hayvandır; çünkü onlar din üzere boğazlamaktadırlar. Atâ şöyle demiştir: "Hristiyan, Mesih'in adıyla dese bile onun boğazladığından ye; çünkü aziz ve celil olan Allah, onların ne dediklerini bildiği halde boğazladıklarını mubah kılmıştır." Kâsım b. Muhaymire şöyle demiştir: "Onlara ait bir kilise adı olan Sercis'in adıyla dese dahi onun kestiğinden ye." Bu; Zührî, Rebîa, Şa'bî ve Mekhûl'ün de görüşüdür. Sahabeden iki kişiden; Ebü'd-Derdâ ve Ubâde b. es-Sâmit'ten de rivayet edilmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: "Kitap ehlinin aziz ve celil olan Allah'tan başkasının adını andığını duyarsan [kestiğinden] yeme." Sahabeden Ali, Âişe ve İbn Ömer bu görüştedir; Tâvûs ile Hasen[-i Basrî]'nin görüşü de budur. Onlar Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Üzerine Allah'ın adı anılmayan şeylerden yemeyin; şüphesiz o bir fısktır (yoldan çıkmadır)” [el-En'âm: 121] buyruğuna tutunmuşlardır. Mâlik: "Bunu mekruh görürüm" demiş, ancak haram kılmamıştır. Derim ki: Ehl-i kitabın kestiğinin caiz olduğu hususunda icmâ bulunduğunu nakleden, ardından da bununla hayvan keserken besmele çekmenin şart olmadığına delil getiren İbnu'l-Kiyâ et-Taberî'ye şaşılır! Zira o şöyle demiştir: "Hiç şüphe yok ki onlar hayvan keserken ancak Mesih ve Üzeyr gibi gerçekte mabut olmayan bir ilahın adını anarlar. Gerçek İlah'ın adını ansalar bile onların bu adı anmaları ibadet yoluyla olmaz, aksine başka bir yolla olur. İbadet kastı taşımayan bir besmelenin şart koşulması ise akla uygun değildir. Kendisinden ibadet tasavvur edilemeyeceğine göre, kâfirden besmelenin sadır olmasıyla olmaması aynı durumdadır. Ayrıca Hristiyan hayvanı ancak Mesih'in adıyla keser ve Allah onların kestiklerinin helal olduğuna mutlak olarak hükmetmiştir. İşte bunda..."

التَّسْمِيَةَ لَا تُشْتَرَطُ أَصْلًا كَمَا يَقُولُ الشَّافِعِيُّ، وَسَيَأْتِي مَا فِي هَذَا لِلْعُلَمَاءِ فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ مَا لَا يَحْتَاجُ إِلَى ذَكَاةٍ كَالطَّعَامِ الَّذِي لَا مُحَاوَلَةَ فِيهِ كَالْفَاكِهَةِ وَالْبُرِّ جَائِزٌ أَكْلُهُ، إِذْ لَا يَضُرُّ فِيهِ تَمَلُّكُ أَحَدٍ. وَالطَّعَامُ الَّذِي تَقَعُ فِيهِ مُحَاوَلَةٌ عَلَى ضَرْبَيْنِ: أَحَدُهُمَا- مَا فِيهِ مُحَاوَلَةُ صَنْعَةٍ لَا تَعَلُّقَ لِلدِّينِ بِهَا، كَخَبْزِ الدَّقِيقِ، وَعَصْرِ الزَّيْتِ وَنَحْوِهِ، فَهَذَا إِنْ تُجُنِّبَ مِنَ الذِّمِّيِّ فَعَلَى وَجْهِ التَّقَزُّزِ. وَالضَّرْبُ الثَّانِي- هِيَ التَّذْكِيَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا أَنَّهَا هِيَ الَّتِي تَحْتَاجُ إِلَى الدِّينِ وَالنِّيَّةِ، فَلَمَّا كَانَ الْقِيَاسُ أَلَّا تَجُوزَ ذَبَائِحُهُمْ- كَمَا نَقُولُ إِنَّهُمْ لَا صَلَاةَ لَهُمْ وَلَا عِبَادَةَ مَقْبُولَةٌ- رَخَّصَ اللَّهُ تَعَالَى فِي ذَبَائِحِهِمْ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَأَخْرَجَهَا النَّصُّ عَنِ الْقِيَاسِ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا فِيمَا ذَكَّوْهُ هَلْ تَعْمَلُ الذَّكَاةُ فِيمَا حُرِّمَ عليهم أولا؟ عَلَى قَوْلَيْنِ، فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهَا عَامِلَةٌ فِي كُلِّ الذَّبِيحَةِ مَا حَلَّ لَهُ مِنْهَا وَمَا حُرِّمَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ مُذَكًّى. وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّمَا حَلَّ لَنَا مِنْ ذَبِيحَتِهِمْ مَا حَلَّ لَهُمْ، لِأَنَّ مَا لَا يَحِلُّ لَهُمْ لَا تَعْمَلُ فِيهِ تَذْكِيَتُهُمْ، فَمَنَعَتْ هَذِهِ الطَّائِفَةُ الطَّرِيفَ، وَالشُّحُومَ الْمَحْضَةَ مِنْ ذَبَائِحَ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَصَرَتْ لَفْظَ الطَّعَامِ عَلَى الْبَعْضِ، وَحَمَلَتْهُ الْأُولَى عَلَى الْعُمُومِ فِي جَمِيعِ مَا يُؤْكَلُ. وَهَذَا الْخِلَافُ مَوْجُودٌ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَكَرِهَ مَالِكٌ شُحُومَ الْيَهُودِ وَأَكْلَ مَا نَحَرُوا مِنَ الْإِبِلِ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يَرَوْنَ بِذَلِكَ بَأْسًا، وَسَيَأْتِي هَذَا فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَكَانَ مَالِكٌ ﵀ يَكْرَهُ مَا ذَبَحُوهُ إِذَا وُجِدَ مَا ذَبَحَهُ الْمُسْلِمُ، وَكَرِهَ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ أَسْوَاقٌ يَبِيعُونَ فِيهَا مَا يَذْبَحُونَ، وَهَذَا مِنْهُ ﵀ تَنَزُّهٌ. الْخَامِسَةُ- وَأَمَّا الْمَجُوسُ فَالْعُلَمَاءُ مُجْمِعُونَ- إِلَّا مَنْ شَذَّ مِنْهُمْ- عَلَى أَنَّ ذَبَائِحَهُمْ لَا تُؤْكَلُ وَلَا يُتَزَوَّجُ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا أَهْلَ كِتَابٍ عَلَى الْمَشْهُورِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ. ولا بأس بأكل

Şâfiî'nin dediği gibi besmele asla şart koşulmaz. İlim adamlarının bu husustaki görüşleri inşâallahu teâlâ el-En‘âm [suresinde] gelecektir. Üçüncü [Mesele]- Meyve ve buğday gibi insan emeği ve işçiliği gerektirmeyen, boğazlamaya da ihtiyaç duymayan yiyeceklerin yenilmesinin caiz olduğu konusunda ilim adamları arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur; çünkü bunda herhangi bir kimsenin mülkiyetinin bulunması [helalliğine] zarar vermez. İnsan emeği ve işçiliğinin karıştığı yiyecekler ise iki kısımdır: Birincisi: Un yoğurup ekmek yapmak, zeytinyağı sıkmak ve benzeri gibi din ile hiçbir ilgisi bulunmayan bir sanat ve işçilik içeren yiyeceklerdir. Zimminin elinden çıkan böyle bir şeyden kaçınılacak olursa bu ancak tiksinme (istizâr) sebebiyledir. İkinci kısım ise din ve niyete ihtiyaç duyduğunu belirttiğimiz boğazlama (tezkiye) ameliyesidir. Nitekim kıyasın gereği —onların namazlarının ve makbul bir ibadetlerinin olmadığını söylediğimiz gibi— kestiklerinin de caiz olmaması yönünde iken, Yüce Allah bu ümmete onların kestikleri hayvanlar konusunda ruhsat vermiş ve İbn Abbâs'ın sözünden aktardığımız üzere nass ile bunu kıyastan istisna kılmıştır; doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- İlim adamları ayrıca onların kestikleri hayvanlarda, kendilerine haram kılınmış olan kısımlarda boğazlamanın etkili olup olmadığı konusunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: İlim adamlarının çoğunluğu (cumhûr), boğazlanmış olduğu için kesimin hayvanın tamamında —kendisine helal olanında da haram kılınanında da— hüküm ifade ettiği kanaatindedir. Bir grup ilim ehli ise şöyle demiştir: Onların kestiklerinden bize helal olan sadece onlara helal olan kısımdır; zira kendilerine helal olmayan şeyde onların boğazlaması tesir etmez. Bu sebeple söz konusu grup, Ehl-i Kitab'ın kestiklerinden tarîfayı ve sırf iç yağları yasaklamış, yiyecek (taâm) lafzını [onlara helal olan] bir kısımla sınırlandırmışlardır. Birinci görüş sahipleri ise bunu yenen her şey hakkında genel (umum) manaya hamletmişlerdir. Bu ihtilaf Mâlik'in mezhebinde de mevcuttur. Ebû Ömer şöyle demiştir: Mâlik, Yahudilerin iç yağlarını ve kestikleri develeri yemeyi mekruh görmüştür; ilim ehlinin çoğunluğu ise bunda bir sakınca görmez. Bu husus inşâallahu teâlâ el-En‘âm [suresinde] gelecektir. Mâlik rahimehullâh, Müslümanın kestiği bulunduğu takdirde onların kestiklerini yemeyi mekruh görür ve kestiklerini satacakları kendilerine ait çarşı-pazarlarının bulunmasını da kerih görürdü; onun bu tutumu rahimehullâh takva ve nezahet gereğidir. Beşinci [Mesele]- Mecûsîlere gelince; ilim adamları —aykırı görüşte olanlar müstesna— ilim adamları nezdinde meşhur olan görüşe göre Ehl-i Kitap olmadıkları için kestiklerinin yenmeyeceğine ve kadınlarıyla evlenilemeyeceğine icmâ etmişlerdir. [Kitap ehli olmayanların yiyeceklerini yemekte sakınca yoktur...]

طَعَامِ مَنْ لَا كِتَابَ لَهُ كَالْمُشْرِكِينَ وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ مَا لَمْ يَكُنْ مِنْ ذَبَائِحِهِمْ وَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى ذَكَاةٍ، إِلَّا الْجُبْنَ، لِمَا فِيهِ مِنْ إِنْفَحَةِ الْمَيْتَةِ. فَإِنْ كَانَ أَبُو الصَّبِيِّ مَجُوسِيًّا وَأُمُّهُ كِتَابِيَّةٌ فَحُكْمُهُ حُكْمُ أَبِيهِ عِنْدَ مَالِكٍ، وَعِنْدَ غَيْرِهِ لَا تُؤْكَلُ ذَبِيحَةُ الصَّبِيِّ إِذَا كَانَ أَحَدُ أَبَوَيْهِ مِمَّنْ لَا تُؤْكَلُ ذَبِيحَتُهُ. السَّادِسَةُ- وَأَمَّا ذَبِيحَةُ نَصَارَى بَنِي تَغْلِبَ وَذَبَائِحُ كُلِّ دَخِيلٍ فِي الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ فَكَانَ عَلِيٌّ ﵁ يَنْهَى عَنْ ذَبَائِحِ بَنِي تَغْلِبَ، لِأَنَّهُمْ عَرَبٌ، وَيَقُولُ: إِنَّهُمْ لَمْ يَتَمَسَّكُوا بِشَيْءٍ مِنَ النَّصْرَانِيَّةِ إِلَّا بِشُرْبِ الْخَمْرِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَعَلَى هَذَا فَلَيْسَ يُنْهَى عَنْ ذَبَائِحِ النَّصَارَى الْمُحَقَّقِينَ مِنْهُمْ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْأُمَّةِ: إِنَّ ذَبِيحَةَ كُلِّ نَصْرَانِيٍّ حَلَالٌ، سَوَاءٌ كَانَ مِنْ بَنِي تَغْلِبَ أَوْ غَيْرِهِمْ، وَكَذَلِكَ الْيَهُودِيُّ. وَاحْتَجَّ ابْنُ عَبَّاسٍ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ"»

kitabı olmayan kimselerin yiyeceklerini -kestikleri hayvanlardan olmamak ve boğazlamaya muhtaç bulunmamak şartıyla- yemekte bir sakınca yoktur; ancak leş mayası ihtiva ettiğinden dolayı peynir bundan müstesnadır. Şayet çocuğun babası Mecûsî, annesi Kitâbî ise Mâlik'e göre onun hükmü babasının hükmü gibidir. Başkalarına göre ise anne babasından biri kestiği yenmeyen kimselerden olursa o çocuğun kestiği yenmez. Altıncı [Mesele]- Benî Tağlib Hristiyanlarının kestiklerine ve sonradan Yahudilik ile Hristiyanlığa girenlerin kestiklerine gelince; Ali radıyallâhu anh Arap oldukları için Benî Tağlib'in kestiklerini yasaklar ve: "Onlar şarap içmekten başka Hristiyanlıktan hiçbir şeye tutunmamışlardır" derdi. Şâfiî'nin görüşü de budur; buna göre asıl Hristiyan olanların kestikleri yasaklanmaz. Ümmetin cumhuru ise ister Benî Tağlib'den olsun ister başkalarından olsun her Hristiyanın kestiğinin helal olduğunu söylemiştir; Yahudi de böyledir. İbn Abbâs Yüce Allah'ın: "Sizden kim onları dost edinirse o da onlardandır" [el-Mâide 5/51] buyruğunu delil getirmiş ve:

] المائدة: ٥١]، فَلَوْ لَمْ تَكُنْ بَنُو تَغْلِبَ مِنَ النَّصَارَى إِلَّا بِتَوَلِّيهِمْ إِيَّاهُمْ لَأُكِلَتْ ذَبَائِحُهُمْ. السَّابِعَةُ- وَلَا بَأْسَ بِالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالطَّبْخِ فِي آنِيَةِ الْكُفَّارِ كُلِّهِمْ، مَا لَمْ تَكُنْ ذَهَبًا أَوْ فِضَّةً أَوْ جِلْدَ خِنْزِيرٍ بَعْدَ أَنْ تُغْسَلَ وَتُغْلَى، لِأَنَّهُمْ لَا يَتَوَقَّوْنَ النَّجَاسَاتِ وَيَأْكُلُونَ الْمَيْتَاتِ، فَإِذَا طَبَخُوا فِي تِلْكَ الْقُدُورِ تَنَجَّسَتْ، وَرُبَّمَا سَرَتِ النَّجَاسَاتُ فِي أَجْزَاءِ قُدُورِ الْفَخَّارِ، فَإِذَا طُبِخَ فِيهَا بَعْدَ ذَلِكَ تُوُقِّعَ مُخَالَطَةُ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ النَّجِسَةِ لِلْمَطْبُوخِ فِي الْقِدْرِ ثَانِيَةً، فَاقْتَضَى الْوَرَعُ الْكَفَّ عَنْهَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنْ كَانَ الْإِنَاءُ مِنْ نُحَاسٍ أَوْ حَدِيدٍ غُسِلَ، وَإِنْ كَانَ مِنْ فَخَّارٍ أُغْلِيَ فِيهِ الْمَاءُ ثُمَّ غُسِلَ- هَذَا إِذَا احْتِيجَ إِلَيْهِ- وَقَالَهُ مَالِكٌ، فَأَمَّا مَا يَسْتَعْمِلُونَهُ لِغَيْرِ الطَّبْخِ فَلَا بَأْسَ بِاسْتِعْمَالِهِ مِنْ غَيْرِ غَسْلٍ، لِمَا رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ مِنْ بَيْتٍ نَصْرَانِيٍّ فِي حُقٍّ نَصْرَانِيَّةٍ، وَهُوَ صَحِيحٌ وَسَيَأْتِي فِي" الْفُرْقَانِ " بِكَمَالِهِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ثَعْلَبَةَ؟؟ الْخُشَنِيِّ قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا بِأَرْضِ قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ كِتَابٍ نَأْكُلُ فِي آنِيَتِهِمْ، وَأَرْضِ صَيْدٍ، أَصِيدُ بِقَوْسِي وَأَصِيدُ بِكَلْبِيَ الْمُعَلَّمِ، وَأَصِيدُ بِكَلْبِيَ الَّذِي لَيْسَ بِمُعَلَّمٍ، فَأَخْبِرْنِي مَا الَّذِي يَحِلُّ لَنَا مِنْ ذَلِكَ؟ قَالَ: (أَمَّا مَا ذكرت

[el-Mâide: 51]. Şayet Benî Tağlib, Hristiyanlardan sadece onları dost edinmeleri sebebiyle [sayılmış] olmasaydı, kestikleri yenilirdi. Yedinci [Mesele]- Yıkanıp kaynatıldıktan sonra, altın, gümüş yahut domuz derisi olmadığı müddetçe bütün kâfirlerin kaplarında yemek yemekte, içmekte ve yemek pişirmekte bir sakınca yoktur. Çünkü onlar necis şeylerden sakınmazlar ve leş yerler. Bu tencerelerde yemek pişirdiklerinde tencereler necis olur. Kimi zaman da necis maddeler çömlek tencerelerin gözeneklerine işler. Bundan sonra onlarda yemek pişirildiğinde bu necis kısımların tencerede ikinci kez pişen yemeğe karışması muhtemeldir; bu sebeple takva (verâ), bu kaplardan uzak durmayı gerektirmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Kap eğer bakır veya demirden ise yıkanır; şayet çömlekten ise içinde su kaynatılır, sonra yıkanır -bu, ona ihtiyaç duyulduğu takdirdedir-." Mâlik de böyle demiştir. Yemek pişirme dışında kullandıkları eşyalara gelince, onları yıkamadan kullanmakta bir beis yoktur. Zira Dârekutnî'nin Hz. Ömer'den rivayet ettiğine göre o, Hristiyan bir kimsenin evinde Hristiyan bir kadına ait ahşap bir kapta abdest almıştır. Bu [rivayet] sahihtir ve "el-Furkân" [Suresi'nin tefsirinde] eksiksiz olarak gelecektir. Sahîh-i Müslim'de yer alan Ebû Sa'lebe el-Huşenî hadisinde o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz Ehl-i Kitap olan bir kavmin toprağındayız; onların kaplarında yemek yiyoruz. [Burası aynı zamanda] av yeridir; yayımla avlanıyorum, eğitilmiş köpeğimle avlanıyorum ve eğitilmemiş köpeğimle avlanıyorum. Bunlardan bize neyin helal olduğunu bana bildirir misiniz?" dedim. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Bahsettiğin...

أَنَّكُمْ بِأَرْضِ قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ كِتَابٍ تَأْكُلُونَ فِي آنِيَتِهِمْ فَإِنْ وَجَدْتُمْ غَيْرَ آنِيَتِهِمْ فَلَا تَأْكُلُوا فِيهَا وَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَاغْسِلُوهَا ثُمَّ كُلُوا فِيهَا) ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ مُخَاطَبُونَ بِتَفَاصِيلَ شَرْعِنَا، أَيْ إِذَا اشْتَرَوْا مِنَّا اللَّحْمَ يَحِلُّ لَهُمُ اللَّحْمُ وَيَحِلُّ لَنَا الثَّمَنُ الْمَأْخُوذُ مِنْهُمْ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ) الآية. قد تَقَدَّمَ مَعْنَاهَا فِي" الْبَقَرَةِ" وَ" النِّسَاءِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ". هُوَ عَلَى الْعَهْدِ دُونَ دَارِ الْحَرْبِ فَيَكُونُ خَاصًّا. وَقَالَ غَيْرُهُ: يَجُوزُ نِكَاحُ الذِّمِّيَّةِ وَالْحَرْبِيَّةِ لِعُمُومِ الْآيَةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ:" الْمُحْصَناتُ" الْعَفِيفَاتُ الْعَاقِلَاتُ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: هُوَ أَنْ تُحْصِنَ فَرْجَهَا فَلَا تَزْنِي، وَتَغْتَسِلُ مِنَ الْجَنَابَةِ. وَقَرَأَ الشَّعْبِيُّ" وَالْمُحْصِنَاتُ" بِكَسْرِ الصَّادِ، وَبِهِ قَرَأَ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" الْمُحْصَناتُ" الْحَرَائِرُ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ لَا يَحِلُّ نِكَاحُ إِمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ"] النساء: ٢٥] وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي عَلَيْهِ جُلَّةُ الْعُلَمَاءِ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ) قِيلَ: لَمَّا قال تعالى:" الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" قَالَ نِسَاءُ أَهْلِ الْكِتَابِ: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَضِيَ دِينَنَا لَمْ يُبِحْ لَكُمْ نِكَاحَنَا، فَنَزَلَتْ" وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ" أَيْ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ. وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: الْبَاءُ صِلَةٌ، أَيْ وَمَنْ يَكْفُرُ الْإِيمَانَ أَيْ يَجْحَدُهُ (فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ). وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ" فَقَدْ حَبِطَ" بِفَتْحِ الْبَاءِ. وَقِيلَ: لَمَّا ذُكِرَتْ فَرَائِضُ وَأَحْكَامٌ يَلْزَمُ الْقِيَامُ بِهَا، ذُكِرَ الْوَعِيدُ عَلَى مُخَالَفَتِهَا، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَأْكِيدِ الزَّجْرِ عَنْ تَضْيِيعِهَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ أَنَّ الْمَعْنَى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ، قَالَ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ: إِنْ صَحَّتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ فَمَعْنَاهَا بِرَبِّ الْإِيمَانِ. وَقَالَ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى الله إيمانا خلافا للحشوية والسالمية، لان

[...Gerçek şu ki] siz Ehl-i Kitap'tan bir topluluğun arazisindesiniz, onların kaplarında yemek yiyorsunuz. Eğer onların kaplarından başkasını bulursanız o kaplarda yemeyiniz; bulamazsanız onları yıkayınız, sonra içlerinde yiyiniz)” sonra hadisi zikretti. Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ } “Sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir.” buyruğu, onların da şeriatımızın teferruatıyla muhatap olduklarına delildir; yani onlar bizden et satın aldıklarında et onlara helal olur, onlardan alınan bedel de bize helal olur. Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Mümin kadınlardan hür ve iffetli olanlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar da [size helal kılındı].” ayeti[ne gelince], bunun anlamı el-Bakara ve en-Nisâ [surelerinde] geçmişti; Allah'a hamdolsun. İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: “Kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar...” buyruğu hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Bu, darülharp değil, ahit (zimmet) ehli hakkındadır; dolayısıyla [hüküm] özeldir. Başkası ise şöyle demiştir: Ayetin umumundan dolayı zimmî olan kadınla da harbî olan kadınla da evlenmek caizdir. İbn Abbâs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: el-Muhsanât (الْمُحْصَناتُ), iffetli ve akıllı kadınlardır. eş-Şa'bî ise şöyle demiştir: [İhsan], kadının iffetini koruması, yani zina etmemesi ve cünüplükten dolayı gusletmesidir. eş-Şa'bî, sâd harfinin kesresiyle el-Muhsinât (وَالْمُحْصِنَاتُ) şeklinde okumuştur; el-Kisâî de bu şekilde okumuştur. Mücâhid: el-Muhsanât (الْمُحْصَناتُ), hür kadınlardır, demiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: [Mücâhid], Yüce Allah'ın: { فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } “...sağ ellerinizin malik olduğu mümin cariyelerinizden [alsın].” [en-Nisâ: 25] buyruğundan dolayı Ehl-i Kitab'ın cariyeleriyle evlenmenin helal olmadığı görüşündedir. Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüş de budur. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı inkâr ederse...” buyruğu: Şöyle denilmiştir: Yüce Allah: “Kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar...” buyurunca, Ehl-i Kitap kadınları: "Şayet Yüce Allah bizim dinimizden razı olmasaydı sizin bizimle evlenmenizi helal kılmazdı" dediler; bunun üzerine { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı inkâr ederse...” yani Muhammed'e indirileni inkâr ederse [ayeti] nazil oldu. Ebü'l-Heysem şöyle demiştir: [Buradaki] bâ harfi sıladır (zâittir); yani kim imanı inkâr ederse, onu yalanlarsa { فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “şüphesiz onun ameli boşa gitmiştir.” demektir. İbnu's-Sümeyka' { فَقَدْ حَبَطَ } şeklinde bâ harfinin fethasıyla okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Yerine getirilmesi gereken farzlar ve hükümler zikredilince, bunları zayi etmekten sakındırmayı pekiştirmek amacıyla bunlara muhalefet etmeye yönelik tehdit zikredilmiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid'den anlamın: "Kim Allah'ı inkâr ederse" şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. el-Hasen b. el-Fadl şöyle demiştir: "Şayet bu rivayet sahih ise, anlamı 'imanın Rabbini [inkâr ederse]' demektir." Şeyh Ebü'l-Hasen el-Eş'arî ise şöyle demiştir: Haşviyye ve Sâlimiyye'nin aksine Allah'a "iman" adı verilmesi caiz değildir; çünkü

الْإِيمَانَ مَصْدَرُ آمَنَ يُؤْمِنُ إِيمَانًا، وَاسْمُ الْفَاعِلِ مِنْهُ مُؤْمِنٌ، وَالْإِيمَانُ التَّصْدِيقُ، وَالتَّصْدِيقُ لَا يَكُونُ إِلَّا كَلَامًا، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْبَارِي تعالى كلاما.

iman "âmene yü'minü îmânen" fiilinin masdarıdır; fail ismi ise "mümin"dir. İman tasdiktir; tasdik ise ancak kelam (söz) ile olur, Bârî Teâlâ'nın kelam olması ise caiz değildir.

[سورة المائدة (٥): آية ٦]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 6]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦) } “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı meshedin ve topuklara kadar ayaklarınızı da [yıkayın]. Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (boy abdesti alın). Şayet hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuşsanız ve su da bulamamışsanız o zaman temiz bir toprağa yönelin de yüzlerinizi ve ellerinizi ondan meshedin. Allah size bir güçlük çıkarmak istemez; fakat sizi tertemiz kılmak ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister, ta ki şükredesiniz.” (6)

فيه اثنتان وَثَلَاثُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- ذَكَرَ الْقُشَيْرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ عَائِشَةَ حِينَ فَقَدَتِ الْعِقْدَ فِي غَزْوَةِ الْمُرَيْسِيعِ، وَهِيَ آيَةُ الْوُضُوءِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لَكِنْ مِنْ حَيْثُ كَانَ الْوُضُوءُ مُتَقَرِّرًا عِنْدَهُمْ مُسْتَعْمَلًا، فَكَانَ الْآيَةُ لَمْ تَزِدْهُمْ فِيهِ إِلَّا تِلَاوَتُهُ، وَإِنَّمَا أَعْطَتْهُمُ الْفَائِدَةُ وَالرُّخْصَةُ فِي التَّيَمُّمِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي آيَةِ" النِّسَاءِ" خِلَافَ هَذَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمَضْمُونُ هَذِهِ الْآيَةِ دَاخِلٌ فِيمَا أُمِرَ بِهِ مِنَ الْوَفَاءِ بِالْعُقُودِ وَأَحْكَامِ الشَّرْعِ، وَفِيمَا ذُكِرَ مِنْ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ، فَإِنَّ هَذِهِ الرُّخْصَةَ مِنْ إِتْمَامِ النِّعَمِ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ:" إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ" عَلَى أَقْوَالٍ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هَذَا لَفْظٌ عَامٌّ فِي كُلِّ قِيَامٍ إِلَى الصَّلَاةِ سَوَاءٌ كَانَ الْقَائِمُ مُتَطَهِّرًا أَوْ مُحْدِثًا، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ أَنْ يَتَوَضَّأَ، وَكَانَ عَلِيٌّ يَفْعَلُهُ وَيَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ، ذَكَرَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ الدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدِهِ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ عِكْرِمَةَ. وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ: كَانَ الْخُلَفَاءُ يَتَوَضَّئُونَ لِكُلِّ صلاة.

Bu ayette otuz iki mesele vardır: Birincisi: Kuşeyrî ve İbn Atiyye, bu ayetin Müreysî gazvesinde Âişe'nin gerdanlığını kaybettiği kıssada indiğini ve bu ayetin abdest ayeti olduğunu zikretmişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Fakat abdest onların nezdinde zaten yerleşmiş ve uygulanır halde olduğundan, bu ayet onlar için sadece tilavetini artırmış gibiydi; ayet onlara asıl teyemmüm hususundaki faydayı ve ruhsatı vermiştir." Biz ise en-Nisâ ayetinde bunun aksini zikretmiştik, en doğrusunu Allah bilir. Bu ayetin muhtevası, akitlere ve şeriatın hükümlerine vefa gösterilmesine dair emredilen hususların ve zikredilen nimetin tamamlanmasının kapsamına girmektedir; zira bu ruhsat, nimetlerin tamamlanmasındandır. İkincisi: İlim ehli, { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaz için kalktığınızda” kavli ile kastedilen mana hususunda farklı görüşlere ayrılmışlardır. Bir grup şöyle demiştir: Bu, namaza kalkan kimse ister abdestli ister abdestsiz olsun, namaza her kalkış hususunda genel bir lafızdır; dolayısıyla namaza kalktığı zaman abdest alması gerekir. Ali [radıyallâhu anh] böyle yapar ve bu ayeti okurdu. Bunu Ebû Muhammed ed-Dârimî Müsned'inde zikretmiştir. Bunun bir benzeri İkrime'den de rivayet edilmiştir. İbn Sîrîn ise şöyle demiştir: Halifeler her namaz için abdest alırlardı.

قُلْتُ: فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا مُحْكَمَةٌ لَا نَسْخَ فِيهَا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْخِطَابُ خَاصٌّ بِالنَّبِيِّ ﷺ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَنْظَلَةَ بْنِ أَبِي عَامِرٍ الْغَسِيلُ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُمِرَ بِالْوُضُوءِ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ، فَأُمِرَ بِالسِّوَاكِ وَرُفِعَ عَنْهُ الْوُضُوءُ إِلَّا مِنْ حَدَثٍ. وَقَالَ عَلْقَمَةُ بْنُ الْفَغْوَاءِ عَنْ أَبِيهِ- وَهُوَ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَكَانَ دَلِيلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى تَبُوكَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ رُخْصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّهُ كَانَ لَا يَعْمَلُ عَمَلًا إِلَّا وَهُوَ عَلَى وُضُوءٍ، وَلَا يُكَلِّمُ أَحَدًا وَلَا يَرُدُّ سَلَامًا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَأَعْلَمَهُ اللَّهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْوُضُوءَ إِنَّمَا هُوَ لِلْقِيَامِ إِلَى الصَّلَاةِ فَقَطْ دُونَ سَائِرِ الْأَعْمَالِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ الْوُضُوءُ لِكُلِّ صَلَاةٍ طَلَبًا لِلْفَضْلِ، وَحَمَلُوا الْأَمْرَ عَلَى النَّدْبِ، وَكَانَ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْهُمِ ابْنُ عُمَرَ يَتَوَضَّئُونَ لِكُلِّ صَلَاةٍ طَلَبًا لِلْفَضْلِ، وَكَانَ ﵊ يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَى أَنْ جَمَعَ يَوْمَ الْفَتْحِ بَيْنَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ، إِرَادَةَ الْبَيَانِ لِأُمَّتِهِ ﷺ. قُلْتُ: وَظَاهِرُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ الْوُضُوءَ لِكُلِّ صَلَاةٍ قَبْلَ وُرُودِ النَّاسِخِ كَانَ مُسْتَحَبًّا لَا إِيجَابًا وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْأَمْرَ إِذَا وَرَدَ، مُقْتَضَاهُ الْوُجُوبُ، لَا سِيَّمَا عِنْدَ الصَّحَابَةِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنْ سِيرَتِهِمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ الْفَرْضَ فِي كُلِّ وُضُوءٍ كَانَ لِكُلِّ صَلَاةٍ ثُمَّ نُسِخَ فِي فَتْحِ مَكَّةَ، وَهَذَا غَلَطٌ لِحَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلَاةٍ، وَإِنَّ أُمَّتَهُ كَانَتْ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ، وَسَيَأْتِي، وَلِحَدِيثِ سويد ابن النُّعْمَانِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى وَهُوَ بِالصَّهْبَاءِ الْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ، وَذَلِكَ فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ، وَهِيَ سَنَةُ سِتٍّ، وَقِيلَ: سَنَةُ سَبْعٍ، وَفَتْحُ مَكَّةَ كَانَ فِي سَنَةِ ثَمَانٍ، وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ رَوَاهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ، وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ، فَبَانَ بِهَذَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ أَنَّ الْفَرْضَ لَمْ يَكُنْ قَبْلَ الْفَتْحِ لِكُلِّ صَلَاةٍ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ بُرَيْدَةَ بْنِ الْحُصَيْبِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلَاةٍ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْفَتْحِ صَلَّى الصَّلَوَاتِ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ، وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: لَقَدْ صَنَعْتَ الْيَوْمَ شَيْئًا لم تكن

Derim ki: Bu durumda ayet muhkemdir, onda nesih yoktur. Bir grup da şöyle demiştir: Hitap sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur. Abdullah b. Hanzala b. Ebî Âmir el-Gasîl şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e her namaz için abdest alması emredilmişti; bu ona meşakkatli gelince [kendisine] misvak kullanması emredildi ve abdest bozulması haricinde her namaz için abdest alma [mükellefiyeti] üzerinden kaldırıldı. Alkame b. el-Fagvâ, babasından -ki o sahabîlerdendir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük seferindeki rehberiydi- şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir ruhsat olarak indi; zira o abdestli olmaksızın hiçbir iş yapmaz, kimseyle konuşmaz, selama dahi karşılık vermezdi ve benzeri şeyleri yapardı. Yüce Allah bu ayetle ona, abdestin diğer ameller için değil, yalnızca namaza kalkmak için olduğunu bildirdi. Bir grup da şöyle demiştir: Ayetten maksat, fazilet talebiyle her namaz için abdest almaktır. Onlar bu emri mendupluğa hamletmişlerdir. Sahabenin pek çoğu, aralarında İbn Ömer de olmak üzere, fazilet arayışıyla her namaz için abdest alırlardı. Resûlullah aleyhisselam da ümmetine [hükmü] açıklamak arzusuyla sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke'nin fethi günü beş vakit namazı tek bir abdestle kılana kadar böyle yapmaktaydı. Derim ki: Bu görüşün zahirine göre, nâsih (hükmü kaldıran) gelmeden önce her namaz için abdest almak vacip değil, müstehap idi; oysa durum böyle değildir. Çünkü emir varit olduğunda onun gereği vücubdur (farziyettir); özellikle sahabeler radıyallâhu anhum nezdinde, onların yaşantısından bilindiği üzere durum böyledir. Başkaları ise şöyle demiştir: Her namaz için abdest alma farziyeti vardı, sonra Mekke'nin fethinde neshedildi. Bu da Enes'in şu hadisi sebebiyle hatalıdır; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her namaz için abdest alırdı, ümmeti ise bunun aksine hareket etmekteydi -bu rivayet ileride gelecektir-. Ayrıca Süveyd b. en-Nu'mân'ın hadisi sebebiyle de [bu görüş hatalıdır]; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem es-Sahbâ'da iken ikindi ve akşam namazlarını tek bir abdestle kılmıştır. Bu da Hayber gazvesinde idi ve Hayber hicri altıncı yılda -yedinci yılda da denilmiştir-, Mekke'nin fethi ise sekizinci yılda vuku bulmuştur. Bu, Mâlik'in Muvatta'ında rivayet ettiği, Buhârî ve Müslim'in de tahrîc ettiği sahih bir hadistir. Dolayısıyla bu iki hadisle açığa çıkmıştır ki fetihten önce de her namaz için [ayrı] abdest farz değildi. Eğer: 'Müslim, Büreyde b. el-Husayb'dan rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her namaz için abdest alırdı; fetih günü olunca [bütün] namazları tek bir abdestle kıldı ve mestleri üzerine meshetti. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: «Bugün daha önce yapmadığın bir şey yaptın» deyince...' denilirse...

تَصْنَعُهُ، فَقَالَ: (عَمْدًا صَنَعْتُهُ يَا عُمَرُ). فَلِمَ سَأَلَهُ عُمَرُ وَاسْتَفْهَمَهُ؟ قِيلَ لَهُ: إِنَّمَا سَأَلَهُ لِمُخَالَفَتِهِ عَادَتَهُ مُنْذُ صَلَاتِهِ بِخَيْبَرَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلَاةٍ طَاهِرًا وَغَيْرَ طَاهِرٍ، قَالَ حُمَيْدٌ: قُلْتُ لِأَنَسٍ: وَكَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ أَنْتُمْ؟ قَالَ: كُنَّا نَتَوَضَّأُ وُضُوءًا وَاحِدًا، قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (الْوُضُوءُ عَلَى الْوُضُوءِ نُورٌ) فَكَانَ ﵇ يَتَوَضَّأُ مُجَدِّدًا لِكُلِّ صَلَاةٍ، وَقَدْ سَلَّمَ عليه وجل وَهُوَ يَبُولُ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ حَتَّى تَيَمَّمَ ثُمَّ رَدَّ السَّلَامِ وَقَالَ: (إِنِّي كَرِهْتُ أَنْ أَذْكُرَ اللَّهَ إِلَّا عَلَى طُهْرٍ) رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: مَعْنَى الْآيَةِ" إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ" يُرِيدُ مِنَ الْمَضَاجِعِ يَعْنِي النَّوْمَ، وَالْقَصْدُ بِهَذَا التَّأْوِيلِ أَنْ يَعُمَّ الْأَحْدَاثُ بِالذِّكْرِ، وَلَا سِيَّمَا النَّوْمُ الَّذِي هُوَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ هَلْ هُوَ حَدَثٌ فِي نَفْسِهِ أَمْ لَا؟ وَفِي الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، التَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ مِنَ النَّوْمِ، أَوْ جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النِّسَاءَ- يَعْنِي الْمُلَامَسَةَ الصُّغْرَى- فَاغْسِلُوا، فَتَمَّتْ أَحْكَامُ الْمُحْدِثِ حَدَثًا أَصْغَرَ. ثُمَّ قَالَ:" وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا" فَهَذَا حُكْمُ نَوْعٍ آخَرَ، ثُمَّ قَالَ لِلنَّوْعَيْنِ جَمِيعًا:" وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً"] النساء: ٤٣]. وَقَالَ بِهَذَا التَّأْوِيلِ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ- ﵀ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَى الْآيَةِ إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ مُحْدِثِينَ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ عَلَى هَذَا تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، بَلْ تَرَتَّبَ فِي الْآيَةِ حُكْمُ وَاجِدِ الْمَاءِ إِلَى قَوْلِهِ: فَاطَّهَّرُوا" وَدَخَلَتِ الْمُلَامَسَةُ الصُّغْرَى فِي قَوْلِهِ" مُحْدِثِينَ". ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ قَوْلِهِ:" وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا" حُكْمَ عَادِمِ الْمَاءِ مِنَ النَّوْعَيْنِ جَمِيعًا، وَكَانَتِ الْمُلَامَسَةُ هِيَ الْجِمَاعَ، وَلَا بُدَّ أَنْ يَذْكُرَ الْجُنُبَ الْعَادِمَ الْمَاءَ كَمَا ذَكَرَ الْوَاجِدَ، وَهَذَا تَأْوِيلُ الشَّافِعِيِّ وغيره، وعليه تجئ أَقْوَالُ الصَّحَابَةِ كَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ] وَغَيْرِهِمْ [. قُلْتُ: وَهَذَانَ التَّأْوِيلَانِ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمَعْنَى" إِذا قُمْتُمْ" إِذَا أَرَدْتُمْ، كَمَا قال تعالى:" فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ"] النحل: ٩٨]، أَيْ إِذَا أَرَدْتَ، لِأَنَّ الْوُضُوءَ حَالَةَ الْقِيَامِ إلى الصلاة لا يمكن.

[...bunu] yapıyorsun." Bunun üzerine: «Ey Ömer! Bunu bilerek yaptım» buyurdu. Ömer ona neden sordu ve [bunun sebebini] anlamak istedi? Ona şöyle denildi: Hayber'deki namazından bu yana olan âdetine muhalefet ettiği için sordu, en doğrusunu Allah bilir. Tirmizî, Enes'ten rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, abdestli olsun veya olmasın her namaz için abdest alırdı. Humeyd şöyle dedi: Enes'e: "Peki siz ne yapıyordunuz?" dedim. O da: "Biz tek bir abdest alıyorduk" dedi. [Tirmizî:] "Bu, hasen sahih bir hadistir" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: «Abdest üzerine abdest nurdur.» Bu sebeple aleyhisselâm her namaz için abdestini tazelerdi. Bir adam, o küçük abdestini bozarken kendisine selam vermiş, o da teyemmüm edene kadar selamını almamış, sonra selamı alıp: «Ben temizlik [abdest] üzere olmaksızın Allah'ı anmaktan hoşlanmadım» buyurmuştur. Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir. Süddî ve Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalktığınız zaman” ayetinin anlamı; yataklardan [kalktığınız zaman], yani uykudan [kalktığınız zaman] demektir. Bu teville kastedilen şey, abdestsizlik durumlarının zikredilerek genellenmesidir; özellikle de kendisinin bizzat abdesti bozan bir durum olup olmadığı ihtilaflı olan uyku kastedilmiştir. Bu tevile göre ayette bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır. Takdiri şöyledir: [Ey iman edenler! Uykudan namaza kalktığınız zaman veya biriniz helâdan gelir yahut kadınlara dokunursanız -yani küçük dokunma- [yüzünüzü ve ellerinizi] yıkayın.] Böylece küçük abdestsizliği bulunan kimsenin hükümleri tamamlanmış olur. Sonra { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın)” buyurmuştur ki bu başka bir türün hükmüdür. Sonra her iki tür için birden şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } [en-Nisâ: 43] “Eğer hasta veya yolculukta iseniz ve su bulamamışsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin.” Mâlik'in ashâbından Muhammed b. Mesleme -rahmetullâhi aleyh- ve başkaları bu tevili benimsemiştir. İlim ehlinin cumhuru ise şöyle demiştir: Ayetin anlamı; "Abdestsiz olarak namaza kalktığınız zaman"dır. Buna göre ayette bir takdim ve tehir yoktur; bilakis ayette su bulan kimsenin hükmü, { فَاطَّهَّرُوا } “iyice temizlenin” sözüne kadar tertip edilmiş ve küçük dokunma da "abdestsizler" ifadesinin kapsamına girmiştir. Sonra { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin” buyruğundan sonra her iki türden su bulamayan kimsenin hükmünü zikretmiştir; burada dokunma (mülâmese) ise cinsel ilişkidir. [Ayetin] su bulan kimseyi zikrettiği gibi su bulamayan cünüp kimseyi de zikretmesi zorunludur. Bu, Şâfiî ve başkalarının tevilidir; Sa‘d b. Ebî Vakkâs, İbn Abbâs, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî [ve başkaları] gibi sahâbîlerin görüşleri de buna dayanmaktadır. Derim ki: Bu iki tevil, ayet hakkında söylenenlerin en güzelidir; en doğrusunu Allah bilir. { إِذا قُمْتُمْ } “Kalktığınız zaman” ifadesinin anlamı; "[Kalkmak] istediğiniz zaman" demektir. Nitekim Yüce Allah: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ } [en-Nahl: 98] “Kur'ân okuduğun zaman [Allah'a] sığın” yani [okumak] istediğin zaman buyurmuştur. Çünkü namaza fiilen kalkma halinde abdest almak mümkün değildir.

الثالثة- قوله تعالى: (فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ)] ذَكَرَ تَعَالَى أَرْبَعَةَ أَعْضَاءٍ: الْوَجْهُ وَفَرْضُهُ الْغَسْلُ وَالْيَدَيْنِ كَذَلِكَ وَالرَّأْسُ وَفَرْضُهُ الْمَسْحُ اتِّفَاقًا وَاخْتُلِفَ فِي الرِّجْلَيْنِ عَلَى مَا يَأْتِي، لَمْ يُذْكَرْ سِوَاهَا فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَا عَدَاهَا آدَابٌ وَسُنَنٌ. وَاللَّهُ] أَعْلَمُ [ وَلَا بُدَّ فِي غَسْلِ الْوَجْهِ مِنْ نَقْلِ الْمَاءِ إِلَيْهِ، وَإِمْرَارِ الْيَدِ عَلَيْهِ، وَهَذِهِ حَقِيقَةُ الْغَسْلِ عِنْدَنَا، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي" النِّسَاءِ". وَقَالَ غَيْرُنَا: إِنَّمَا عَلَيْهِ إِجْرَاءُ الْمَاءِ وَلَيْسَ عَلَيْهِ دَلْكٌ بِيَدِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ إِذَا انْغَمَسَ الرَّجُلُ فِي الْمَاءِ وَغَمَسَ وَجْهَهُ أَوْ يَدَهُ وَلَمْ يُدَلِّكْ يُقَالُ: غَسَلَ وَجْهَهُ وَيَدَهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يُعْتَبَرُ فِي ذَلِكَ غَيْرُ حُصُولِ الِاسْمِ، فَإِذَا حَصَلَ كَفَى. وَالْوَجْهُ فِي اللُّغَةِ مَأْخُوذٌ مِنَ الْمُوَاجَهَةِ، وَهُوَ عُضْوٌ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَعْضَاءٍ وَلَهُ طُولٌ وَعَرْضٌ، فَحَدُّهُ فِي الطُّولِ مِنْ مُبْتَدَأِ سَطْحِ الْجَبْهَةِ إِلَى مُنْتَهَى اللَّحْيَيْنِ، وَمِنَ الْأُذُنِ إِلَى الْأُذُنِ فِي الْعَرْضِ، وَهَذَا فِي الْأَمْرَدِ، وَأَمَّا الْمُلْتَحِي فَإِذَا اكْتَسَى الذَّقَنُ بِالشَّعْرِ فَلَا يَخْلُو أَنْ يَكُونَ خَفِيفًا أَوْ كَثِيفًا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ بِحَيْثُ تَبِينُ مِنْهُ الْبَشَرَةُ فَلَا بُدَّ مِنْ إِيصَالِ الْمَاءِ إِلَيْهَا، وَإِنْ كَانَ كَثِيفًا فَقَدِ انْتَقَلَ الْفَرْضُ إِلَيْهِ كَشَعْرِ الرَّأْسِ، ثُمَّ مَا زَادَ عَلَى الذَّقَنِ مِنَ الشَّعْرِ وَاسْتَرْسَلَ مِنَ اللِّحْيَةِ، فَقَالَ سَحْنُونٌ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: سَمِعْتُ مَالِكًا سُئِلَ: هَلْ سَمِعْتَ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ إِنَّ اللِّحْيَةَ مِنَ الْوَجْهِ فَلْيُمِرَّ عَلَيْهَا الْمَاءَ؟ قَالَ: نَعَمْ، وَتَخْلِيلُهَا فِي الْوُضُوءِ لَيْسَ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ، وَعَابَ ذَلِكَ عَلَى مَنْ فَعَلَهُ. وَذَكَرَ ابْنُ الْقَاسِمِ أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ قَالَ: يُحَرِّكُ الْمُتَوَضِّئُ ظَاهِرَ لِحْيَتِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُدْخِلَ يَدَهُ فِيهَا، قَالَ: وَهِيَ مِثْلُ أَصَابِعِ الرِّجْلَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: تَخْلِيلُ اللِّحْيَةِ وَاجِبٌ فِي الْوُضُوءِ وَالْغُسْلِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ خَلَّلَ لِحْيَتَهُ فِي الْوُضُوءِ مِنْ وُجُوهٍ كُلُّهَا ضَعِيفَةٌ. وَذَكَرَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: أَنَّ الْفُقَهَاءَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ تَخْلِيلَ اللِّحْيَةِ لَيْسَ بِوَاجِبٍ فِي الْوُضُوءِ، إلا شي رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَوْلَهُ: مَا بَالُ الرَّجُلِ يَغْسِلُ لِحْيَتَهُ قَبْلَ أَنْ تَنْبُتَ فَإِذَا نَبَتَتْ لَمْ يَغْسِلْهَا، وَمَا بَالُ الْأَمْرَدِ يَغْسِلُ ذَقْنَهُ وَلَا يَغْسِلُهُ ذُو اللِّحْيَةِ؟ قَالَ الطَّحَاوِيُّ: التَّيَمُّمُ وَاجِبٌ فِيهِ مَسْحُ الْبَشَرَةِ قَبْلَ نَبَاتِ الشَّعْرِ فِي الْوَجْهِ ثُمَّ سَقَطَ بَعْدَهُ عِنْدَ جَمِيعِهِمْ. فَكَذَلِكَ الْوُضُوءُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: مَنْ جَعَلَ غَسْلَ اللِّحْيَةِ كُلِّهَا وَاجِبًا جَعَلَهَا وَجْهًا، لِأَنَّ الْوَجْهَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْمُوَاجَهَةِ، وَاللَّهُ قَدْ أَمَرَ بِغَسْلِ الْوَجْهِ أَمْرًا مُطْلَقًا لَمْ يَخُصَّ صَاحِبَ لِحْيَةٍ مِنْ أَمْرَدَ، فَوَجَبَ غَسْلُهَا بظاهر القرآن لأنها بدل من البشرة.

Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Yüzlerinizi yıkayın” buyruğu: [Yüce Allah burada dört uzuv zikretmiştir: Yüz -ki farzı yıkamaktır-, eller de böyledir, baş -ki farzı ittifakla meshetmektir- ve ileride geleceği üzere hakkında ihtilaf edilen iki ayak. Bunlardan başkası zikredilmemiştir; bu da bunların dışındakilerin adab ve sünnetler olduğuna delalet etmiştir. En doğrusunu Allah] bilir. Yüzün yıkanmasında suyun ona ulaştırılması ve elin onun üzerinde gezdirilmesi (delk) zorunludur. Bizim mezhebimize göre yıkamanın (gasl) hakikati budur ve biz bunu Nisâ [Suresi'nde] açıkladık. Bizim dışımızdakiler ise şöyle demiştir: "Kişiye gereken sadece suyu akıtmaktır, eliyle ovması (delk) gerekmez. Şüphesiz bir kimse suya dalsa, yüzünü veya elini daldırıp ovmasa dahi ona 'yüzünü ve elini yıkadı' denilir. Malumdur ki bunda bu ismin gerçekleşmesinden başkası dikkate alınmaz; bu gerçekleştiğinde de yeterlidir." Lügatte yüz (vech), muvâcehe (karşı karşıya gelmek) kelimesinden türemiştir. O, birtakım organları içeren bir uzuv olup uzunluğu ve genişliği vardır. Uzunluktaki sınırı, alnın yüzeyinin başlangıcından iki çene kemiğinin bittiği yere kadar; genişlikteki sınırı ise kulaktan kulağadır. Bu [sınır], sakalsız (emred) kişi içindir. Sakallı kişiye gelince; çene kılla kaplandığında sakal ya seyrek ya da sık olur. Eğer birincisi gibi olup deri altından görünüyorsa, suyun deriye ulaştırılması zorunludur. Eğer sık ise, başın saçı gibi farz artık ona intikal etmiştir. Çeneden taşan ve sakaldan sarkan kıllara gelince; Sahnûn, İbnü'l-Kāsım'dan şöyle nakletmiştir: Mâlik'e şöyle sorulduğunu işittim: "İlim ehlinden bazılarının, 'Sakal da yüzdendir, dolayısıyla üzerine su akıtsın' dediğini duydunuz mu?" O: "Evet, ancak abdestte onu hilallemek insanların [yapageldiği] işlerden değildir" dedi ve bunu yapanı ayıpladı. İbnü'l-Kāsım yine Mâlik'ten şunu nakletmiştir: "Abdest alan kimse, elini içine sokmaksızın sakalının dışını hareket ettirir." Ve: "O, iki ayağın parmakları gibidir" dedi. İbn Abdilhakem ise: "Abdestte ve gusülde sakalı hilallemek vaciptir" demiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdestte sakalını hilallediği farklı yollardan rivayet edilmiştir, ancak hepsi zayıftır. İbn Huveyzimendâd ise fakihlerin abdestte sakalı hilallemenin vacip olmadığı hususunda ittifak ettiklerini belirtmiştir; ancak Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilen şu söz müstesnadır: "Kişiye ne oluyor ki bitmeden önce sakalını [sakal yerini] yıkıyor da bitince yıkamıyor? Sakalsıza ne oluyor ki çenesini yıkıyor da sakallı olan yıkamıyor?" Tahâvî şöyle demiştir: "Teyemmümde, yüzde kıl bitmeden önce deriyi meshetmek vaciptir, kıldan sonra ise hepsine göre bu zorunluluk düşer. Abdest de böyledir." Ebû Ömer şöyle demiştir: Sakalın tamamını yıkamayı vacip kılan kimse onu yüz saymıştır; çünkü vech (yüz), muvâcehe (karşılaşmak) kökünden alınmıştır. Allah ise sakallı ile sakalsızı ayırt etmeksizin mutlak olarak yüzün yıkanmasını emretmiştir. Dolayısıyla Kur'an'ın zahirine göre onu yıkamak vacip olmuştur; zira o derinin bedelidir.

قُلْتُ: وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَقَالَ: وَبِهِ أَقُولُ، لِمَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَغْسِلُ لِحْيَتَهُ، خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ، فَعُيِّنَ الْمُحْتَمَلُ بِالْفِعْلِ. وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ إِسْحَاقَ أَنَّ مَنْ تَرَكَ تَخْلِيلَ لِحْيَتِهِ عَامِدًا أَعَادَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُخَلِّلُ لِحْيَتَهُ، قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَمَنْ لَمْ يُوجِبْ غَسْلُ مَا انْسَدَلَ مِنَ اللِّحْيَةِ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْأَصْلَ الْمَأْمُورَ بِغَسْلِهِ الْبَشَرَةُ، فَوَجَبَ غَسْلُ مَا ظَهَرَ فَوْقَ الْبَشَرَةِ، وَمَا انْسَدَلَ مِنَ اللِّحْيَةِ لَيْسَ تَحْتَهُ مَا يَلْزَمُ غَسْلُهُ، فَيَكُونُ غَسْلُ اللِّحْيَةِ بَدَلًا مِنْهُ. وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي غَسْلِ مَا وَرَاءَ الْعِذَارِ إِلَى الْأُذُنِ، فَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: لَيْسَ مَا خَلْفَ الصُّدْغِ الَّذِي مِنْ وَرَاءِ شَعْرِ اللِّحْيَةِ إِلَى الذَّقَنِ مِنَ الْوَجْهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ قَالَ بِمَا رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: الْبَيَاضُ بَيْنَ الْعِذَارِ وَالْأُذُنِ مِنَ الْوَجْهِ. وَغَسْلُهُ وَاجِبٌ، وَنَحْوَهُ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ. وَقِيلَ: يُغْسَلُ الْبَيَاضُ اسْتِحْبَابًا، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ عِنْدِي أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ غَسْلُهُ إِلَّا لِلْأَمْرَدِ لَا لِلْمُعْذِرِ. قُلْتُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ، وَسَبَبُ الْخِلَافِ هَلْ تَقَعُ عَلَيْهِ الْمُوَاجَهَةُ أَمْ لَا؟ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَبِسَبَبِ هَذَا الِاحْتِمَالِ اخْتَلَفُوا هَلْ يَتَنَاوَلُ الْأَمْرُ بِغَسْلِ الْوَجْهِ بَاطِنَ الْأَنْفِ وَالْفَمِ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا إِلَى وُجُوبِ ذَلِكَ فِي الْوُضُوءِ وَالْغُسْلِ، إِلَّا أَنَّ أَحْمَدَ قَالَ: يُعِيدُ مَنْ تَرَكَ الِاسْتِنْشَاقَ فِي وُضُوئِهِ وَلَا يُعِيدُ مَنْ تَرَكَ الْمَضْمَضَةَ. وَقَالَ عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ: هُمَا سُنَّتَانِ فِي الْوُضُوءِ وَالْغُسْلِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ الظَّاهِرَ دُونَ الْبَاطِنِ، وَالْعَرَبُ لَا تُسَمِّي وَجْهًا إِلَّا مَا وَقَعَتْ بِهِ الْمُوَاجَهَةُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْهُمَا فِي كِتَابِهِ، وَلَا أَوْجَبَهُمَا الْمُسْلِمُونَ، وَلَا اتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَيْهِ، وَالْفَرَائِضُ لَا تَثْبُتُ إِلَّا مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" النِّسَاءِ". وَأَمَّا الْعَيْنَانِ فَالنَّاسُ كُلُّهُمْ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّ دَاخِلَ الْعَيْنَيْنِ لَا يَلْزَمُ غَسْلُهُ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَنْضَحُ الْمَاءَ فِي عَيْنَيْهِ، وإنما سقط غسلهما للتأذي

Ben de derim ki: İbnü'l-Arabî bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: "Ben de bunu söylüyorum; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalını yıkadığı rivayet edilmiştir. Bunu Tirmizî ve başkaları tahric etmiştir; böylece ihtimalli olan durum fiil ile belirlenmiştir." İbnü'l-Münzir de İshak'tan, sakalını hilallemeyi kasten terk eden kimsenin [abdestini] tekrarlayacağını nakletmiştir. Tirmizî, Osman b. Affân'dan rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sakalını hilallerdi. [Tirmizî]: "Bu, hasen sahih bir hadistir" demiştir. Ebû Ömer ise şöyle demiştir: Sakalın sarkan kısmını yıkamayı vacip görmeyen kimse, yıkanması emredilen asıl yerin deri olduğu, dolayısıyla derinin üzerinde görünen kısmın yıkanmasının vacip olduğu, sakalın sarkan kısmının altında ise yıkanması gereken bir yer bulunmadığı, dolayısıyla sakalı yıkamanın onun bedeli (yerine geçen) olacağı görüşüne dayanmıştır. Yine ızârın (yanak sakalının) arkasından kulağa kadar olan kısmın yıkanması hususunda da ihtilaf etmişlerdir. İbn Vehb, Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Şakaktan sonra sakal kıllarının arkasından çeneye kadar olan kısım yüzden değildir." Ebû Ömer: "Şehirlerin fıkıh âlimlerinden hiçbirinin, İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiği bu görüşü savunduğunu bilmiyorum" demiştir. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise: "Izâr ile kulak arasındaki beyazlık yüzden sayılır ve orayı yıkamak vaciptir" demişlerdir. Şâfiî ve Ahmed de buna benzer görüş bildirmişlerdir. Bu beyaz kısmın müstehap olarak yıkanacağı da söylenmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bana göre doğru olan; orayı yıkamanın emred (henüz sakalı bıyığı çıkmamış genç) için gerekli olduğu, mu'zir (favori kılları çıkmış kimse) için ise gerekli olmadığıdır." Ben de derim ki: Kâdı Abdülvehhâb'ın tercihi de budur. İhtilafın sebebi ise yüz yüze gelmenin (muvâcehe) oraya ulaşıp ulaşmadığıdır. En doğrusunu Allah bilir. Bu ihtimal sebebiyle, yüzü yıkama emrinin burnun ve ağzın içini kapsayıp kapsamadığı hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Ahmed b. Hanbel, İshak ve diğerleri hem abdestte hem de gusülde bunun vacip olduğu görüşüne varmışlardır. Ancak Ahmed: "Abdestinde burnuna su çekmeyi (istinşâk) terk eden kimse abdestini tekrarlar, ağzına su vermeyi (madmada) terk eden kimse ise tekrarlamaz" demiştir. Fıkıh âlimlerinin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Bu ikisi hem abdestte hem de gusülde sünnettir; zira emir ancak iç kısmı değil dış kısmı kapsar, Araplar da ancak karşı karşıya gelinen yere yüz (vech) adını verirler. Ayrıca Yüce Allah bunları Kitabında zikretmemiştir; Müslümanlar da bunları vacip kılmamış ve herkes bu hususta ittifak etmemiştir. Farzlar ise ancak bu yollarla sabit olur. Bu mana en-Nisâ [Suresi'nde] geçmişti. İki göze gelince; Abdullah b. Ömer'den gözlerinin içine su serptiğine dair gelen rivayet müstesna, insanların tamamı gözlerin içinin yıkanmasının gerekmediği konusunda icmâ etmiştir. Gözlerin yıkanması [yükümlülüğü] ancak bundan dolayı eziyet duyulacağı

بِذَلِكَ وَالْحَرَجِ بِهِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلِذَلِكَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَمَّا عَمِيَ يَغْسِلُ عَيْنَيْهِ إِذْ كَانَ لَا يَتَأَذَّى بِذَلِكَ، وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا مِنْ حُكْمِ الْوَجْهِ فَلَا بُدَّ مِنْ غَسْلِ جُزْءٍ مِنَ الرَّأْسِ مَعَ الْوَجْهِ مِنْ غَيْرِ تَحْدِيدٍ، كَمَا لَا بُدَّ عَلَى الْقَوْلِ بِوُجُوبِ عُمُومِ الرَّأْسِ مِنْ مَسْحِ جُزْءٍ مَعَهُ مِنَ الْوَجْهِ لَا يَتَقَدَّرُ، وَهَذَا يَنْبَنِي عَلَى أَصْلٍ مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ وَهُوَ:" أَنَّ مَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ وَاجِبٌ مِثْلُهُ" وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْوُضُوءَ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ نِيَّةٍ، لِقَوْلِهِ ﵇: (إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ). قَالَ الْبُخَارِيُّ: فَدَخَلَ فِيهِ الْإِيمَانُ وَالْوُضُوءُ وَالصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ وَالْحَجُّ وَالصَّوْمُ وَالْأَحْكَامُ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ"] الاسراء: ٨٤]، يَعْنِي عَلَى نِيَّتِهِ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ). وَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ: لَا حَاجَةَ إِلَى نِيَّةٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَنَفِيَّةِ، قَالُوا: لَا تَجِبُ النِّيَّةُ إِلَّا فِي الْفُرُوضِ الَّتِي هِيَ مَقْصُودَةٌ لِأَعْيَانِهَا وَلَمْ تُجْعَلْ سَبَبًا لِغَيْرِهَا، فَأَمَّا مَا كَانَ شَرْطًا لِصِحَّةِ فِعْلٍ آخَرَ فَلَيْسَ يَجِبُ ذَلِكَ فِيهِ بِنَفْسِ وُرُودِ الْأَمْرِ إِلَّا بِدَلَالَةٍ تُقَارِنُهُ، وَالطَّهَارَةُ شَرْطٌ، فَإِنَّ مَنْ لَا صَلَاةَ عَلَيْهِ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ فَرْضُ الطَّهَارَةِ، كَالْحَائِضِ وَالنُّفَسَاءِ. احْتَجَّ عُلَمَاؤُنَا وَبَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ" فَلَمَّا وَجَبَ فِعْلُ الْغَسْلِ كَانَتِ النِّيَّةُ شَرْطًا فِي صِحَّةِ الْفِعْلِ، أن الْفَرْضَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَنْبَغِي أَنْ يَجِبَ فِعْلُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، فَإِذَا قُلْنَا: إِنَّ النِّيَّةَ لَا تَجِبُ عَلَيْهِ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الْقَصْدُ إِلَى فِعْلِ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الَّذِي اغْتَسَلَ تَبَرُّدًا أَوْ لِغَرَضٍ مَا، قَصَدَ أَدَاءَ الْوَاجِبِ، وَصَحَّ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ الْوُضُوءَ يُكَفِّرُ، فَلَوْ صَحَّ بِغَيْرِ نِيَّةٍ لَمَا كَفَّرَ. وَقَالَ تَعَالَى:" وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ"] البينة: ٥]. الْخَامِسَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: إِنَّ مَنْ خَرَجَ إِلَى النَّهْرِ بِنِيَّةِ الْغُسْلِ أَجْزَأَهُ، وَإِنْ عَزَبَتْ نِيَّتُهُ فِي الطَّرِيقِ] وَلَوْ خَرَجَ إِلَى الْحَمَّامِ فَعَزَبَتْ فِي أَثْنَاءِ الطَّرِيقِ [ بَطَلَتِ النِّيَّةُ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ ﵁: فَرَكَّبَ عَلَى هَذَا سَفَاسِفَةُ الْمُفْتِينَ أَنَّ نِيَّةَ الصَّلَاةِ تَتَخَرَّجُ عَلَى الْقَوْلَيْنِ، وَأَوْرَدُوا فِيهَا نَصًّا عَمَّنْ لَا يُفَرِّقُ بين الظن واليقين بأنه قال:

...bununla ve bundan doğacak meşakkatle [alakalıdır]. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bundan dolayı Abdullah b. Ömer, gözleri kör olduğunda -bundan zarar görmediği için- gözlerini yıkardı." Yüzün hükmüne dair bu husus açıklığa kavuşunca, yüz ile birlikte baştan da [sınırları] belirlenmeksizin bir kısmın yıkanması zorunlu olur; nitekim başın tamamını [meshetmenin] vücubunu savunan görüşe göre, onunla birlikte yüzden de takdir edilmemiş (miktarı sınırlandırılmamış) bir kısmın meshedilmesi zorunludur. Bu da fıkıh usûlü kaidelerinden birine dayanır ki o da: "Kendisiz vacibin tamamlanamadığı şey de onun gibi vaciptir" [kaidesidir]. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- Âlimlerin cumhuru (büyük çoğunluğu), Peygamber aleyhisselâm'ın: « إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ » «Ameller ancak niyetlere göredir» buyruğu gereğince abdestte niyetin zorunlu olduğu görüşündedir. Buhârî şöyle demiştir: "İman, abdest, namaz, zekât, hac, oruç ve [bütün] hükümler buna dâhildir." Yüce Allah da: { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “De ki: Herkes kendi seciyesine göre hareket eder” [el-İsrâ 17/84] yani niyetine göre buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: « وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ » «Fakat cihad ve niyet [vardır]» buyurmuştur. Şâfiîlerin birçoğu: "Niyete gerek yoktur" demişlerdir ki bu aynı zamanda Hanefîlerin de görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Niyet ancak bizzat kendileri hedeflenen ve başka bir şeye sebep kılınmayan farzlarda vaciptir. Başka bir fiilin geçerliliği için şart olan şeye gelince, ona eşlik eden bir delil bulunmadıkça salt emrin vârid olmasıyla onda [niyet] vacip olmaz. Taharet ise bir şarttır; zira hayızlı ve lohusa kadın gibi üzerine namaz farz olmayan kimseye taharet farzı da vacip değildir. Bizim âlimlerimiz (Mâlikîler) ile bazı Şâfiîler, Yüce Allah'ın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın” buyruğunu delil getirmişlerdir: Yıkama fiili vacip kılınınca niyet de bu fiilin geçerliliği için bir şart olmuştur. Çünkü farz Yüce Allah tarafındandır; dolayısıyla Allah'ın emrettiği şeyi yapmanın kastedilmesi vacip olmalıdır. Şayet "Ona niyet vacip değildir" dersek, Yüce Allah'ın kendisine emrettiği fiili yapmayı kastetmesi ona vacip olmaz. Oysa serinlemek için veya herhangi bir maksatla yıkanan kimsenin de [şeklen bu fiili yaptığı] malumdur. Hadiste abdestin [günahlara] kefaret olduğu sahih olarak sabit olmuştur; şayet niyetsiz sahih olsaydı kefaret olmazdı. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Oysa onlar, dini yalnızca O'na halis kılan hanîfler olarak sadece Allah'a kulluk etmekle emrolunmuşlardı” [el-Beyyine 98/5]. Beşinci [Mesele]- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bazı âlimlerimiz şöyle dedi: "Gusül niyetiyle nehre doğru çıkan kimsenin, yolda niyeti zihninden çıksa (kaybolsa) dahi bu [guslü] yeterlidir. [Fakat hamama doğru çıksa da yol esnasında niyeti zihninden çıksa] niyet batıl olur." Kâdı Ebû Bekir b. el-Arabî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Değersiz fetvacılar buna dayanarak namaz niyetinin de bu iki görüşe dayandırılabileceği sonucunu çıkardılar ve bu hususta zan ile yakîni (kesin bilgiyi) birbirinden ayırt edemeyen birinden şöyle dediğine dair nakil getirdiler:

يَجُوزُ أَنْ تَتَقَدَّمَ فِيهَا النِّيَّةُ عَلَى التَّكْبِيرِ، وَيَا لَلَّهِ وَيَا لَلْعَالَمِينَ مِنْ أُمَّةٍ أَرَادَتْ أَنْ تَكُونَ مُفْتِيَةً مُجْتَهِدَةً فَمَا وَفَّقَهَا اللَّهُ وَلَا سَدَّدَهَا!، اعْلَمُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ أَنَّ النِّيَّةَ فِي الْوُضُوءِ مُخْتَلَفٌ فِي وُجُوبِهَا بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهَا قَوْلُ مَالِكٍ، فَلَمَّا نَزَلَتْ عَنْ مَرْتَبَةِ الِاتِّفَاقِ سُومِحَ فِي تَقْدِيمِهَا فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ، فَأَمَّا الصَّلَاةُ فَلَمْ يَخْتَلِفْ أَحَدٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ فِيهَا، وَهِيَ أَصْلٌ مَقْصُودٌ، فَكَيْفَ يُحْمَلُ الْأَصْلُ الْمَقْصُودُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ عَلَى الْفَرْعِ التَّابِعِ الْمُخْتَلَفِ فِيهِ! هَلْ هَذَا إِلَّا غَايَةُ الْغَبَاوَةِ؟ وَأَمَّا الصَّوْمُ فَإِنَّ الشَّرْعَ رَفَعَ الْحَرَجَ فِيهِ لَمَّا كَانَ ابْتِدَاؤُهُ فِي وَقْتِ الْغَفْلَةِ بِتَقْدِيمِ النِّيَّةِ عَلَيْهِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ" وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي دُخُولِ الْمَرَافِقِ فِي التَّحْدِيدِ، فَقَالَ قَوْمٌ: نَعَمْ، لِأَنَّ مَا بَعْدَ" إِلَى" إِذَا كَانَ مِنْ نَوْعِ ما قبلها دخل فيه، قاله سِيبَوَيْهِ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" مُبَيَّنًا. وَقِيلَ: لَا يَدْخُلُ الْمِرْفَقَانِ فِي الْغَسْلِ، وَالرِّوَايَتَانِ مَرْوِيَّتَانِ عَنْ مَالِكٍ، الثَّانِيَةُ لِأَشْهَبَ، وَالْأُولَى عَلَيْهَا أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا تَوَضَّأَ أَدَارَ الْمَاءَ عَلَى مَرْفِقَيْهِ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ" إِلَى" بِمَعْنَى مَعَ، كَقَوْلِهِمْ: الذَّوْدُ إِلَى الذَّوْدِ إِبِلٌ، أَيْ مَعَ الذَّوْدِ، وَهَذَا لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي" النِّسَاءِ"، وَلِأَنَّ الْيَدَ عِنْدَ الْعَرَبِ تَقَعُ عَلَى أَطْرَافِ الْأَصَابِعِ إِلَى الْكَتِفِ، وَكَذَلِكَ الرِّجْلُ تَقَعُ عَلَى الْأَصَابِعِ إِلَى أَصْلِ الْفَخِذِ، فَالْمِرْفَقُ دَاخِلٌ تَحْتَ اسْمِ الْيَدِ، فَلَوْ كَانَ الْمَعْنَى مَعَ الْمَرَافِقِ لَمْ يُفِدْ، فَلَمَّا قَالَ:" إِلَى" اقْتَطَعَ مِنْ حَدِّ الْمَرَافِقِ عَنِ الْغَسْلِ، وَبَقِيَتِ الْمَرَافِقُ مَغْسُولَةً إِلَى الظُّفْرِ، وَهَذَا كَلَامٌ صَحِيحٌ يَجْرِي عَلَى الْأُصُولِ لُغَةً وَمَعْنًى، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمَا فَهِمَ أَحَدٌ مَقْطَعَ الْمَسْأَلَةِ إِلَّا الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ فَإِنَّهُ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ" إِلَى الْمَرافِقِ" حَدٌّ لِلْمَتْرُوكِ مِنَ اليدين لا للمغسول فيه، ولذلك تدخل المرافق في الغسل. قلت: وما كَانَ الْيَدُ وَالرِّجْلُ تَنْطَلِقُ فِي اللُّغَةِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا كَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَبْلُغُ بِالْوُضُوءِ إِبْطَهُ وَسَاقَهُ وَيَقُولُ: سَمِعْتُ خَلِيلِي ﷺ يَقُولُ: (تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ

[... namazda] niyetin tekbirden önce yapılmasının caiz olduğu [iddia edilebilsin]. Müftü ve müctehid olmak isteyen, fakat Allah'ın kendisini muvaffak kılmadığı ve doğru yola eriştirmediği bir topluluktan ötürü Allah'a sığınılır ve feryat edilir! Allah size merhamet etsin, biliniz ki abdestte niyetin vacip olup olmadığı hususunda âlimler arasında ihtilaf vardır; İmam Mâlik'in bu konudaki görüşü de farklılık arz etmiştir. Niyet ittifak mertebesinden aşağı düşünce, bazı durumlarda onun öne alınması hoş görülmüştür. Namaza gelince, imamlardan hiçbiri onda ihtilaf etmemiştir ve namaz asıl ve maksut olandır. Üzerinde ittifak edilen asıl ve maksut bir ibadet, üzerinde ihtilaf edilen tâbi ve fer'î bir ibadete nasıl kıyas edilir! Bu, ahmaklığın son noktasından başka nedir ki? Oruca gelince; başlangıcı gaflet vaktinde olduğu için Şeriat, niyetin öne alınmasına ruhsat vererek bu hususta zorluğu kaldırmıştır. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ } “...ve dirseklere kadar ellerinizi [yıkayın]” buyruğudur. İnsanlar dirseklerin bu sınırlamaya dâhil olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk: "Evet [dâhildir], çünkü 'ilâ' (إِلَى) edatından sonrası, öncesinin türünden ise ona dâhil olur" demiştir. Bunu Sîbeveyh ve başkaları söylemiştir. Bu husus daha önce Bakara Sûresi'nde açıklanmıştı. Bir diğer görüşe göre ise dirsekler yıkamaya dâhil değildir. Her iki rivayet de Mâlik'ten nakledilmiştir; ikincisi Eşheb'in rivayetidir. Birinci görüş ise âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüştür ve sahih olan da budur; zira Dârekutnî'nin Câbir'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem abdest aldığında suyu dirseklerinin üzerinden dolaştırırdı. Onlardan bazıları: "Şüphesiz 'ilâ' (إِلَى) edatı 'mea' (مَعَ / ile, beraber) anlamındadır; nitekim onların: 'Az deveye az deve katıldığında deve sürüsü olur' yani 'deve sürüsü ile beraber' demeleri gibidir" demiştir. Nisâ Sûresi'nde açıkladığımız üzere buna ihtiyaç yoktur. Çünkü Araplara göre 'el' (yed) tabiri, parmak uçlarından omuza kadar olan kısma denir; aynı şekilde 'ayak' (ricl) tabiri de parmaklardan uyluğun köküne kadar olan kısma denir. Dolayısıyla dirsek, 'el' isminin altına girmektedir. Eğer mana 'dirseklerle beraber' olsaydı [ilâ edatının] bir faydası olmazdı. [Cenâb-ı Hak] 'ilâ' deyince, dirsekler sınırından [yukarısını] yıkamaktan hariç tutmuş, dirsekler ise tırnağa kadar yıkanmış olarak kalmıştır. Bu, hem dil hem de mana bakımından usule uygun, sahih bir açıklamadır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu meselenin can alıcı noktasını Kâdı Ebû Muhammed'den başkası kavrayamamıştır. Zira o şöyle demiştir: 'Dirseklere kadar' buyruğu, ellerin yıkanacak kısmının değil, [yıkamadan] terk edilecek kısmının sınırıdır; bu sebeple dirsekler yıkamaya dâhil olur." Derim ki: El ve ayak lügatte zikrettiğimiz anlama geldiği için Ebû Hureyre abdest alırken [yıkamayı] koltuğunun altına ve bacağına kadar ulaştırır ve şöyle derdi: Dostum [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ »

حَيْثُ يَبْلُغُ الْوُضُوءُ (. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَالنَّاسُ مُجْمِعُونَ عَلَى خِلَافِ هَذَا، وَأَلَّا يَتَعَدَّى بِالْوُضُوءِ حُدُودَهُ، لِقَوْلِهِ ﵇:) فَمَنْ زَادَ فَقَدْ تَعَدَّى وَظَلَمَ (. وَقَالَ غَيْرُهُ: كَانَ هَذَا الْفِعْلُ مَذْهَبًا لَهُ وَمِمَّا انْفَرَدَ بِهِ، وَلَمْ يَحْكِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَإِنَّمَا اسْتَنْبَطَهُ مِنْ قَوْلِهِ ﵇: (أَنْتُمُ الْغُرُّ الْمُحَجَّلُونَ) وَمِنْ قَوْلِهِ: (تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ) كَمَا ذُكِرَ. السابعة- قوله تعالى:" وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ" تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" أَنَّ الْمَسْحَ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ. وَأَمَّا الرَّأْسُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْجُمْلَةِ الَّتِي يَعْلَمُهَا النَّاسُ ضَرُورَةً وَمِنْهَا الْوَجْهُ، فَلَمَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ ﷿ فِي الْوُضُوءِ وَعَيَّنَ الْوَجْهَ لِلْغَسْلِ بَقِيَ بَاقِيهِ لِلْمَسْحِ، وَلَوْ لَمْ يَذْكُرِ الْغَسْلَ لَلَزِمَ مَسْحُ جَمِيعِهِ، مَا عَلَيْهِ شَعْرٌ مِنَ الرَّأْسِ وَمَا فِيهِ الْعَيْنَانِ وَالْأَنْفُ وَالْفَمُ، وَقَدْ أَشَارَ مَالِكٌ فِي وُجُوبِ مَسْحِ الرَّأْسِ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، فَإِنَّهُ سُئِلَ عَنِ الذِي يَتْرُكُ بَعْضَ رَأْسِهِ فِي الْوُضُوءِ فَقَالَ: أَرَأَيْتَ إِنْ تَرَكَ غَسْلَ بَعْضِ وَجْهِهِ أَكَانَ يُجْزِئُهُ؟ وَوَضَحَ بِهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الْأُذُنَيْنِ مِنَ الرَّأْسِ، وَأَنَّ حُكْمَهُمَا حُكْمُ الرَّأْسِ خِلَافًا لِلزُّهْرِيِّ حَيْثُ قَالَ: هُمَا مِنَ الْوَجْهِ يُغْسَلَانِ مَعَهُ، وَخِلَافًا لِلشَّعْبِيِّ، حَيْثُ قَالَ: مَا أَقْبَلَ مِنْهُمَا مِنَ الْوَجْهِ وَظَاهِرُهُمَا مِنَ الرَّأْسِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَإِسْحَاقَ، وَحَكَاهُ ابْنُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ حُجَّتِهِمَا، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الرَّأْسُ رَأْسًا لِعُلُوِّهِ وَنَبَاتُ الشَّعْرِ فِيهِ، وَمِنْهُ رَأْسُ الْجَبَلِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الرَّأْسَ اسْمٌ لِجُمْلَةِ أَعْضَاءٍ لِقَوْلِ الشَّاعِرِ:

حَيْثُ يَبْلُغُ الْوُضُوءُ ) (Müminin ziyneti/süsü, abdest suyunun ulaştığı yere kadar ulaşır). Kâdı İyâz şöyle demiştir: İnsanlar bunun aksine ve Peygamber aleyhisselâm'ın: (Kim [bunun üzerine] artırırsa haddi aşmış ve zulmetmiş olur) buyruğu sebebiyle abdestte sınırların aşılmaması gerektiğine icma etmişlerdir. Başkası ise şöyle demiştir: Bu fiil onun kendi mezhebi ve tek kaldığı görüşlerindendir; bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bizzat fiili olarak] rivayet etmemiş, bilakis onun aleyhisselâm: (Sizler yüzleri nurlu ve abdest azaları parıldayanlarsınız) buyruğundan ve zikredildiği üzere: (Ziynet ulaşır...) buyruğundan istinbat etmiştir. Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: "Başlarınızı meshedin" buyruğu... "en-Nisâ"da meshin müşterek bir lafız olduğu geçmişti. Başa gelince; o insanların zaruri olarak bildiği bütünün ifadesidir ve yüz de ondandır. Allah azze ve celle onu abdestte zikredip yüzü yıkamaya tahsis edince, geri kalanı meshedilmek üzere kalmıştır. Şayet yıkamayı zikretmeseydi başın üzerinde saç olan kısmı da gözlerin, burnun ve ağzın bulunduğu kısmı da dahil olmak üzere tamamını meshetmek gerekirdi. Mâlik de başın meshedilmesinin vacip oluşu hususunda zikrettiğimize işaret etmiştir; nitekim kendisine abdestte başının bir kısmını terk eden kimse sorulduğunda: "Yüzünün bir kısmını yıkamayı terk etseydi ona yeterli olur muydu, ne dersin?" demiştir. Bu zikrettiğimizle kulakların baştan olduğu ve hükümlerinin de başın hükmü olduğu açıklık kazanmıştır; Zührî'nin: "Onlar yüzdendir, yüzle beraber yıkanırlar" sözünün ve Şa'bî'nin: "Onların [yüze] bakan tarafı yüzden, dış tarafı ise baştandır" sözünün aksinedir ki bu Hasan ve İshak'ın görüşüdür; İbn Ebî Hureyre de bunu Şâfiî'den nakletmiştir. Her ikisinin delilinin açıklaması gelecektir. Baş, yüksekte bulunması ve üzerinde saç bitmesi sebebiyle 're's' (baş) olarak adlandırılmıştır; 'dağın başı' ifadesi de bundandır. Başın organların bütününe verilen bir isim olduğunu söylememiz ise şairin şu sözü sebebiyledir:

إِذَا احْتَمَلُوا رَأْسِيَ وَفِي الرَّأْسِ أَكْثَرِي ... وَغُودِرَ عِنْدَ الْمُلْتَقَى ثَمَّ سَائِرِي

"Başımı alıp götürdüklerinde -ki benim çoğum baştadır- / Geri kalanım ise karşılaşma yerinde orada terk edildi."

الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَقْدِيرِ مَسْحِهِ عَلَى أَحَدَ عَشَرَ قَوْلًا، ثَلَاثَةٌ لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَقَوْلَانِ لِلشَّافِعِيِّ، وَسِتَّةُ أَقْوَالٍ لِعُلَمَائِنَا، وَالصَّحِيحُ مِنْهَا وَاحِدٌ وَهُوَ وُجُوبُ التَّعْمِيمِ لِمَا ذَكَرْنَاهُ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ مَسَحَ رَأْسَهُ كُلَّهُ فَقَدْ أَحْسَنَ وَفَعَلَ مَا يَلْزَمُهُ، وَالْبَاءُ مُؤَكِّدَةٌ زَائِدَةٌ لَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ: وَالْمَعْنَى وَامْسَحُوا رُءُوسَكُمْ. وَقِيلَ: دُخُولُهَا حسن كدخولها في التيمم

Sekizinci [Mesele]- İlim adamları, [başın] meshedilme miktarının takdiri hususunda on bir görüşe ayrılmışlardır: Üçü Ebû Hanîfe'ye, ikisi Şâfiî'ye, altısı da bizim âlimlerimize [Mâlikîlere] aittir. Bunlardan sahih olanı ise bir tanedir; o da zikrettiğimiz gerekçelerden ötürü [başın] tamamını kaplamanın (ta'mîm) farz oluşudur. İlim adamları, başının tamamını mesheden kimsenin güzel bir iş yaptığı ve üzerine gerekeni yerine getirdiği hususunda icma etmişlerdir. [Ayette geçen] bâ (ب) harfi ise teb'îz (kısmilik) için değil, pekiştirme (tekit) bildiren zâid bir harftir; mana: 'Başlarınızı meshedin' (وَامْسَحُوا رُءُوسَكُمْ) demektir. [Bâ harfinin] buraya dahil oluşunun, teyemmümdeki dahil oluşu gibi güzel olduğu da söylenmiştir

فِي قَوْلِهِ:" فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ" فَلَوْ كَانَ مَعْنَاهَا التَّبْعِيضُ لَأَفَادَتْهُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، وَهَذَا قَاطِعٌ. وَقِيلَ: إِنَّمَا دَخَلَتْ لِتُفِيدَ مَعْنًى بَدِيعًا وَهُوَ أَنَّ الْغَسْلَ لُغَةً يَقْتَضِي مَغْسُولًا بِهِ، وَالْمَسْحَ لُغَةً لَا يَقْتَضِي مَمْسُوحًا بِهِ، فَلَوْ قَالَ: وَامْسَحُوا رُءُوسَكُمْ لَأَجْزَأَ الْمَسْحُ بِالْيَدِ إِمْرَارًا مِنْ غير شي عَلَى الرَّأْسِ، فَدَخَلَتِ الْبَاءُ لِتُفِيدَ مَمْسُوحًا بِهِ وَهُوَ الْمَاءُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمُ الْمَاءَ، وَذَلِكَ فَصِيحٌ فِي اللُّغَةِ عَلَى وَجْهَيْنِ، إِمَّا على القلب كما أنشد سيبويه:

Yüce Allah'ın: "Yüzlerinizi meshedin" buyruğundaki gibi buraya dahil olmasının da güzel olduğu söylenmiştir. Eğer onun anlamı teb'îz (kısmilik) olsaydı, o teyemmüm yerinde de teb'îz ifade ederdi; bu kesin bir delildir. Şöyle de denilmiştir: Bu harf ancak bedî bir anlam ifade etmek için dahil olmuştur; o da şudur: Yıkamak (gasl) sözlükte kendisiyle yıkanan bir nesneyi gerektirir, meshetmek (mesh) ise sözlükte kendisiyle meshedilen bir nesneyi gerektirmez. Dolayısıyla şayet: "Başlarınızı meshedin" (vemsahû ruûseküm) buyursaydı, başın üzerinden hiçbir şey olmaksızın sadece elin geçirilmesiyle mesih caiz olurdu. İşte kendisiyle meshedilen şeyi, yani suyu ifade etmek için "bâ" harfi dahil oldu; sanki: "Başlarınıza suyu meshedin" buyurmuş gibi oldu. Bu da dilde iki yönden fasih bir kullanımdır: Ya Sîbeveyh'in şu beyti inşad ettiği gibi kalb (lafızların yer değiştirmesi) yoluyladır:

كنواح ريش حمامة بخديه ... وَمَسَحْتِ بِاللِّثَتَيْنِ عَصْفَ الْإِثْمِدِ

"Yanaklarında bir güvercin tüyünün salınması gibi... / Ve sen iki diş etine ismid tozunu meshettin."

وَاللِّثَةُ هِيَ الْمَمْسُوحَةُ بِعَصْفِ الْإِثْمِدِ فَقَلَبَ، وَأَمَّا عَلَى الِاشْتِرَاكِ فِي الفعل والتساوي في نسبته كقول الشاعر:

Burada ismid tozuyla meshedilen bizzat diş etidir, ancak şair kalb (yer değiştirme) yapmıştır. Yahut şairin şu sözündeki gibi fiilde ortaklık ve nispetinde eşitlik yoluyladır:

مِثْلُ الْقَنَافِذِ هَدَّاجُونَ قَدْ بَلَغَتْ ... نَجْرَانَ أَوْ بلغت سوأتهم هَجَرُ

"Kirpiler gibidirler, telaşla yürürler; Necran'a ulaştı [ayıpları], / Yahut ayıpları Hecer'e ulaştı."

فَهَذَا مَا لِعُلَمَائِنَا فِي مَعْنَى الْبَاءِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: احْتَمَلَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ" بَعْضَ الرَّأْسِ وَمَسْحَ جَمِيعِهِ فَدَلَّتِ السُّنَّةُ أَنَّ مَسْحَ بَعْضِهِ يُجْزِئُ، وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ بِنَاصِيَتِهِ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: فَإِنْ قِيلَ قَدْ قَالَ اللَّهُ ﷿:" فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ" فِي التَّيَمُّمِ أَيُجْزِئُ بَعْضُ الْوَجْهِ فِيهِ؟ قِيلَ لَهُ: مَسْحُ الْوَجْهِ فِي التَّيَمُّمِ بَدَلٌ مِنْ غَسْلِهِ، فَلَا بُدَّ أَنْ يَأْتِيَ بِالْمَسْحِ عَلَى جَمِيعِ مَوْضِعِ الْغَسْلِ مِنْهُ، وَمَسْحُ الرَّأْسِ أَصْلٌ، فَهَذَا فَرْقُ مَا بَيْنَهُمَا. أَجَابَ عُلَمَاؤُنَا عَنِ الْحَدِيثِ بِأَنْ قَالُوا: لَعَلَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ ذَلِكَ لِعُذْرٍ لَا سِيَّمَا وَكَانَ هَذَا الْفِعْلُ مِنْهُ ﷺ فِي السَّفَرِ وَهُوَ مَظِنَّةُ الْأَعْذَارِ، وَمَوْضِعُ الِاسْتِعْجَالِ وَالِاخْتِصَارِ، وَحَذْفُ كَثِيرٍ مِنَ الْفَرَائِضِ لِأَجْلِ الْمَشَقَّاتِ وَالْأَخْطَارِ، ثُمَّ هُوَ لَمْ يَكْتَفِ بِالنَّاصِيَةِ حَتَّى مَسَحَ عَلَى الْعِمَامَةِ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ مَسْحُ جَمِيعِ الرَّأْسِ وَاجِبًا لَمَا مَسَحَ عَلَى الْعِمَامَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İşte âlimlerimizin [harf-i cer olan] bâ harfinin anlamı hakkındaki açıklamaları bunlardır. Şâfiî ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “Başlarınızı meshedin” kavli, başın bir kısmını meshetmeye de tamamını meshetmeye de ihtimallidir. Sünnet ise bir kısmını meshetmenin yeterli olduğuna delalet etmiştir; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in perçemini meshetmiş olmasıdır. Şâfiî başka bir yerde de şöyle demiştir: Eğer "Yüce Allah teyemmüm hakkında: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ } “Yüzlerinizi meshedin” buyurmuştur, teyemmümde yüzün bir kısmını meshetmek yeterli olur mu?" denilirse, ona şöyle cevap verilir: Teyemmümde yüzü meshetmek, onu yıkamanın bedelidir; dolayısıyla yüzün yıkanması gereken bütün kısımlarına meshin ulaştırılması zorunludur. Başın meshedilmesi ise asıldır; işte ikisi arasındaki fark budur. Âlimlerimiz ise bu hadise şöyle cevap vermişlerdir: Muhtemelen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bir mazeretten ötürü yapmıştır; bilhassa onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu fiili mazeretlerin bulunma ihtimali yüksek olan, acele etme, kısaltma ve meşakkatler ile tehlikeler sebebiyle pek çok farzın [hükmünün] düşürüldüğü sefer esnasında gerçekleşmiştir. Ayrıca o, sadece perçemle yetinmeyip sarığın üzerine de meshetmiştir. Bunu Müslim, Mugîre b. Şu‘be hadisinden rivayet etmiştir. Şayet başın tamamını meshetmek vacip olmasaydı sarığın üzerine meshetmezdi. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

التَّاسِعَةُ- وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ مَسْحَةً وَاحِدَةً مُوعِبَةً كَامِلَةً تُجْزِئُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَمْسَحُ رَأْسَهُ ثَلَاثًا، وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٍ. وَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ يَمْسَحُ مَرَّتَيْنِ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَأَحَادِيثُ عُثْمَانَ الصِّحَاحُ كُلُّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَسْحَ الرَّأْسِ مَرَّةً، فَإِنَّهُمْ ذَكَرُوا الْوُضُوءَ ثَلَاثًا، قَالُوا فِيهَا: وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَلَمْ يَذْكُرُوا عَدَدًا. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفُوا مِنْ أَيْنَ يَبْدَأُ بِمَسْحِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ: يَبْدَأُ بِمُقَدَّمِ رَأْسِهِ، ثُمَّ يَذْهَبُ بِيَدَيْهِ إِلَى مُؤَخَّرِهِ، ثُمَّ يَرُدُّهُمَا إِلَى مُقَدَّمِهِ، عَلَى حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَابْنُ حَنْبَلٍ. وَكَانَ الْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ يَقُولُ: يَبْدَأُ بِمُؤَخَّرِ الرَّأْسِ، عَلَى حَدِيثِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ بْنِ عَفْرَاءَ، وَهُوَ حَدِيثٌ يُخْتَلَفُ فِي أَلْفَاظِهِ، وَهُوَ يدور على عبد الله بن محمد ابن عَقِيلٍ وَلَيْسَ بِالْحَافِظِ عِنْدَهُمْ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ رِوَايَةِ بِشْرِ بْنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الرُّبَيِّعِ، وَرَوَى ابْنُ عَجْلَانَ عَنْهُ عَنِ الرُّبَيِّعِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَوَضَّأَ عِنْدَنَا فَمَسَحَ الرَّأْسَ كُلَّهُ مِنْ قَرْنِ الشَّعْرِ كُلِّ نَاحِيَةٍ بِمُنْصَبِّ الشَّعْرِ، لَا يُحَرِّكُ الشَّعْرَ عَنْ هَيْئَتِهِ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الصِّفَةُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَأَنَّهُ كَانَ يَبْدَأُ مِنْ وَسَطِ رَأْسِهِ. وَأَصَحُّ مَا فِي هَذَا الباب حديث عبد الله ابن زَيْدٍ، وَكُلُّ مَنْ أَجَازَ بَعْضَ الرَّأْسِ فَإِنَّمَا يَرَى ذَلِكَ الْبَعْضَ فِي مُقَدَّمِ الرَّأْسِ. وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَالشَّعْبِيِّ] أَنَّهُمَا [ قَالَا: أَيُّ نَوَاحِي رَأْسِكَ مَسَحْتَ أَجْزَأَ عَنْكَ. وَمَسَحَ عُمَرُ الْيَافُوخَ فَقَطْ. وَالْإِجْمَاعُ مُنْعَقِدٌ عَلَى اسْتِحْسَانِ الْمَسْحِ بِالْيَدَيْنِ مَعًا، وَعَلَى الْإِجْزَاءِ إِنْ مَسَحَ بِيَدٍ وَاحِدَةٍ. وَاخْتُلِفَ فِيمَنْ مَسَحَ بِإِصْبَعٍ وَاحِدَةٍ حَتَّى عَمَّ مَا يَرَى أَنَّهُ يُجْزِئُهُ مِنَ الرَّأْسِ، فَالْمَشْهُورُ أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُ، وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، قَالَ سُفْيَانُ: إِنْ مَسَحَ رَأْسَهُ بِإِصْبَعٍ وَاحِدَةٍ أَجْزَأَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ لَا يُجْزِئُ، لِأَنَّهُ خُرُوجٌ عَنْ سُنَّةِ الْمَسْحِ وَكَأَنَّهُ لَعِبَ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَنْ ضَرُورَةِ مَرَضٍ فَيَنْبَغِي أَلَّا يُخْتَلَفَ فِي الْإِجْزَاءِ. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: لَا يُجْزِئُ مَسْحُ الرَّأْسِ بأقل من ثلاث أَصَابِعَ، وَاخْتَلَفُوا فِي رَدِّ الْيَدَيْنِ عَلَى شَعْرِ الرَّأْسِ هَلْ هُوَ فَرْضٌ أَوْ سُنَّةٌ- بَعْدَ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ الْمَسْحَةَ الْأُولَى فَرْضٌ بِالْقُرْآنِ- فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ سُنَّةٌ. وَقِيلَ: هُوَ فَرْضٌ.

Dokuzuncu [Mesele]- Âlimlerin cumhuru, [bütün başı] tamamen ve tastamam kaplayan tek bir meshin yeterli olduğu görüşündedir. Şâfiî ise: "Başını üç defa mesheder" demiştir; bu [görüş], Enes, Saîd b. Cübeyr ve Atâ'dan da rivayet edilmiştir. İbn Sîrîn ise iki defa meshederdi. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: "Osman'ın sahih hadislerinin hepsi başı meshetmenin bir defa olduğuna delalet etmektedir; zira onlar abdestin üçer defa [alındığını] zikretmişler, bu [hadisler]de: 'Başını meshetti' demişler ve bir sayı zikretmemişlerdir." Onuncu [Mesele]- Mesh etmeye nereden başlayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: "Müslim'in tahric ettiği Abdullah b. Zeyd hadisine binaen başının ön tarafından başlar, sonra ellerini arkasına kadar götürür, sonra da onları başladığı ön kısma geri getirir" demiştir. Şâfiî ve İbn Hanbel de bu görüştedir. el-Hasan b. Hayy ise: "Rübeyyi' bint Muavviz b. Afrâ'nın hadisine binaen başın arkasından başlar" derdi. Bu, lafızlarında ihtilaf edilen bir hadistir ve hadisçilerin nezdinde hafız (sağlam bir râvi) olmayan Abdullah b. Muhammed b. Akîl etrafında dönmektedir. Ebû Dâvûd bunu Bişr b. el-Mufaddal rivayetiyle Abdullah'tan, o da Rübeyyi'den tahric etmiştir. İbn Aclân ise ondan, o da Rübeyyi'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizim yanımızda abdest aldı da saçın her bir tarafındaki çıkış yerinden saçın döküldüğü yere doğru, saçın şeklini bozmadan bütün başını meshetti.» Bu vasıf/sıfat İbn Ömer'den de rivayet edilmiştir; o başının ortasından başlardı. Bu baptaki en sahih rivayet Abdullah b. Zeyd'in hadisidir. Başın bir kısmını [meshetmeyi] caiz gören herkes, bu kısmı ancak başın ön tarafında görür. İbrâhim ve eş-Şa'bî'den rivayet edildiğine göre [onlar]: "Başının hangi tarafını meshetsen senin için yeterlidir" demişlerdir. Ömer ise sadece bıngıldağı meshetmiştir. İki elle birlikte meshetmenin müstehap olduğu ve tek elle meshedilmesi halinde de yeterli olacağı hususunda icmâ gerçekleşmiştir. Başından [meshi] yeterli gördüğü miktarı tek parmağıyla meshedip kaplayan kimse hakkında ise ihtilaf edilmiştir. Meşhur olan görüş bunun yeterli olacağıdır ki Süfyân es-Sevrî'nin kavli de budur. Süfyân: "Başını bir tek parmakla meshetse ona yeterlidir" demiştir. Bunun yeterli olmayacağı da söylenmiştir; çünkü bu, mesh sünnetinin dışına çıkmaktır ve adeta bir oyundur; ancak bunun bir hastalık zaruretinden ötürü olması müstesnadır; [bu durumda] caiz olmasında ihtilaf edilmemesi gerekir. Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed şöyle demişlerdir: "Başı üç parmaktan daha azıyla meshetmek yeterli olmaz." İlk meshin Kur'an ile farz olduğu hususundaki icmâdan sonra, elleri başın saçı üzerinde geri döndürmenin farz mı yoksa sünnet mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; cumhur sünnet olduğu görüşündedir. Farz olduğu da söylenmiştir.

الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- فَلَوْ غَسَلَ مُتَوَضِّئٌ رَأْسَهُ بَدَلَ الْمَسْحِ فَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَا نَعْلَمُ خِلَافًا أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُهُ، إِلَّا مَا أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ فَخْرُ الْإِسْلَامِ الشَّاشِيُّ فِي الدَّرْسِ عَنْ أَبِي العباس ابن الْقَاصِّ مِنْ أَصْحَابِهِمْ قَالَ: لَا يُجْزِئُهُ، وَهَذَا تَوَلُّجٌ فِي مَذْهَبِ الدَّاوُدِيَّةِ الْفَاسِدِ مِنِ اتِّبَاعِ الظَّاهِرِ الْمُبْطِلِ لِلشَّرِيعَةِ الَّذِي ذَمَّهُ اللَّهُ فِي قوله:" يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا"] الروم: ٧] وقال تعالى:" أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ"] الرعد: ٣٣] وَإِلَّا فَقَدْ جَاءَ هَذَا الْغَاسِلُ بِمَا أُمِرَ وَزِيَادَةٌ. فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ زِيَادَةٌ خَرَجَتْ عَنِ اللَّفْظِ الْمُتَعَبَّدِ بِهِ، قُلْنَا: وَلَمْ يَخْرُجْ عَنْ مَعْنَاهُ فِي إِيصَالِ الْفِعْلِ إِلَى الْمَحَلِّ، وَكَذَلِكَ لَوْ مَسَحَ رَأْسَهُ ثُمَّ حَلَقَهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ إِعَادَةُ الْمَسْحِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا الْأُذُنَانِ فهما الرَّأْسِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ وَالثَّوْرِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَغَيْرِهِمْ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي تَجْدِيدِ الْمَاءِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ: يَسْتَأْنِفُ لَهُمَا مَاءً جَدِيدًا سِوَى الْمَاءِ الَّذِي مَسَحَ بِهِ الرَّأْسَ، عَلَى مَا فَعَلَ ابْنُ عُمَرَ، وَهَكَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي تَجْدِيدِ الْمَاءِ، وَقَالَ: هُمَا سُنَّةٌ عَلَى حَالِهِمَا لَا مِنَ الْوَجْهِ وَلَا مِنَ الرَّأْسِ، لِاتِّفَاقِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْلِقُ مَا عَلَيْهِمَا مِنَ الشَّعْرِ فِي الْحَجِّ، وَقَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ فِي هَذَا كَقَوْلِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: يُمْسَحَانِ مَعَ الرَّأْسِ بِمَاءٍ وَاحِدٍ، وَرُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ مِثْلُ هَذَا الْقَوْلِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَقَالَ دَاوُدُ: إِنْ مَسَحَ أذنيه فحسن، وإلا فلا شي عَلَيْهِ، إِذْ لَيْسَتَا مَذْكُورَتَيْنِ فِي الْقُرْآنِ. قِيلَ لَهُ: اسْمُ الرَّأْسِ تَضَمَّنَهُمَا كَمَا بَيَّنَّاهُ. وَقَدْ جَاءَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ فِي كِتَابِ النَّسَائِيِّ وَأَبِيٍ دَاوُدَ وَغَيْرِهِمَا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ ظَاهِرَهُمَا وَبَاطِنَهُمَا، وَأَدْخَلَ أَصَابِعَهُ فِي صِمَاخَيْهِ، وَإِنَّمَا يَدُلُّ عَدَمُ ذِكْرِهِمَا مِنَ الْكِتَابِ عَلَى أَنَّهُمَا لَيْسَتَا بِفَرْضٍ كَغَسْلِ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ، وَثَبَتَتْ سُنَّةُ مَسْحِهِمَا بِالسُّنَّةِ. وَأَهْلُ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ لِلْمُتَوَضِّئِ تَرْكَ مَسْحِ أُذُنَيْهِ وَيَجْعَلُونَهُ تَارِكَ سُنَّةٍ مِنْ سُنَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَا يُوجِبُونَ عَلَيْهِ إِعَادَةً إِلَّا إِسْحَاقَ فَإِنَّهُ قَالَ: إِنْ تَرَكَ مَسْحَ أُذُنَيْهِ لَمْ يُجْزِهِ. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِنْ تَرَكَهُمَا عَمْدًا أَحْبَبْتُ أَنْ يعيد. وروي عن علي ابن زِيَادٍ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ تَرَكَ سُنَّةً مِنْ سُنَنِ الْوُضُوءِ أَوِ الصَّلَاةِ عَامِدًا أَعَادَ، وَهَذَا عِنْدَ الْفُقَهَاءِ ضَعِيفٌ، وَلَيْسَ لِقَائِلِهِ سَلَفٌ وَلَا لَهُ حَظٌّ مِنَ النَّظَرِ، ولو كان كذلك لم يعرف

On Birinci [Mesele]- Eğer abdest alan kimse meshetmek yerine başını yıkarsa, İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İmam Fahru'l-İslâm eş-Şâşî'nin derste kendi mezhep arkadaşlarından olan Ebu'l-Abbâs İbnü'l-Kâss'tan naklettiği: "Yeterli olmaz" şeklindeki görüşü müstesna, bunun yeterli olduğu konusunda bir ihtilaf bilmiyoruz. Bu ise Dâvûdîlerin şeriatı iptal eden zahire tâbi olma şeklindeki fasit mezhebine dâhil olmaktır ki Allah Teâlâ bunu şu buyruğunda yermiştir: { يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Onlar dünya hayatının sadece görünen yüzünü (zâhirini) bilirler” [Rûm 30/7]. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: { أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } “Yoksa kuru bir laftan mı ibaret?” [Ra'd 13/33]. Aksi takdirde başını yıkayan bu kişi emredileni fazlasıyla yerine getirmiştir. Şayet: "Bu, ibadet konusu olan lafzın dışına çıkmış bir ziyadedir/fazlalıktır" denilirse, deriz ki: Eylemin ilgili mahalle ulaştırılması bakımından onun manasının dışına çıkmamıştır. Nitekim başını meshedip ardından tıraş etse, meshi tekrarlaması gerekmez. On İkinci [Mesele]- Kulaklara gelince; Mâlik, Ahmed, Sevrî, Ebû Hanîfe ve diğerlerine göre kulaklar baştandır. Sonra suyun yenilenmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik ve Ahmed; İbn Ömer'in yaptığı gibi, başını meshettiği sudan ayrı olarak kulaklar için yeni bir su alır, demişlerdir. Şâfiî de suyun yenilenmesi konusunda böyle demiş ve şöyle eklemiştir: İkisi de bu halleriyle sünnettir; ne yüzden ne de baştandır. Zira hacda kulakların üzerindeki kılların tıraş edilmeyeceği hususunda âlimlerin ittifakı vardır. Ebû Sevr'in bu konudaki görüşü de Şâfiî'nin görüşü gibidir. Sevrî ve Ebû Hanîfe ise: "Başla birlikte tek bir su ile meshedilirler" demişlerdir. Sahabe ve tâbiînden oluşan selef âlimlerinden bir gruptan da bu görüşün benzeri rivayet edilmiştir. Dâvûd ise şöyle demiştir: "Kulaklarını meshederse güzeldir, meshetmezse bir şey gerekmez; zira Kur'an'da zikredilmemiştir." Ona şöyle cevap verilir: Baş ismi açıkladığımız üzere kulakları da kapsamaktadır. Nitekim Nesâî, Ebû Dâvûd ve diğerlerinin kitaplarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kulaklarının dışını ve içini meshettiği, parmaklarını kulak deliklerine soktuğu şeklinde sahih hadisler vârit olmuştur. Kitap'ta [açıkça] zikredilmemiş olmaları, sadece yüzü ve elleri yıkamak gibi bir farz olmadıklarına delalet eder; onların meshedilmesinin sünnet oluşu ise sünnet ile sabit olmuştur. İlim ehli, abdest alan kimsenin kulaklarını meshetmeyi terk etmesini mekruh görür ve onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetlerinden birini terk etmiş sayarlar; İshâk müstesna, ona abdesti yeniden almayı vacip kılmazlar. Zira İshâk: "Kulaklarını meshetmeyi terk ederse abdesti yeterli olmaz" demiştir. Ahmed ise: "Kasten terk ederse iade etmesini yeğlerim" demiştir. Mâlik'in talebelerinden Ali b. Ziyâd'dan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Abdestin veya namazın sünnetlerinden birini kasten terk eden kişi, onu iade eder." Bu görüş fakihlere göre zayıftır; bunu söyleyenin geçmişte bir selefi olmadığı gibi, nazar/kıyas açısından da bir tutar tarafı yoktur. Şayet böyle olsaydı...

الْفَرْضُ الْوَاجِبُ مِنْ غَيْرِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. احْتَجَّ مَنْ قَالَ: هُمَا مِنَ الْوَجْهِ بِمَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي سُجُودِهِ: (سَجَدَ وَجْهِي لِلَّذِي خَلَقَهُ وَصَوَّرَهُ وَشَقَّ سَمْعَهُ وَبَصَرَهُ) فَأَضَافَ السَّمْعَ إِلَى الْوَجْهِ فَثَبَتَ أَنْ يَكُونَ لَهُمَا حُكْمُ الْوَجْهِ. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عُثْمَانَ: فَغَسَلَ بُطُونَهُمَا وَظُهُورَهُمَا مَرَّةً وَاحِدَةً، ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: أَيْنَ السَّائِلُونَ عَنِ الْوُضُوءِ؟ هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَتَوَضَّأُ. احْتَجَّ مَنْ قَالَ: يُغْسَلُ ظاهرهما مع الوجه، وباطنها يُمْسَحُ مَعَ الرَّأْسِ بِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَمَرَ بِغَسْلِ الْوَجْهِ وَأَمَرَ بِمَسْحِ الرَّأْسِ، فَمَا وَاجَهَكَ مِنَ الْأُذُنَيْنِ وَجَبَ غَسْلُهُ، لِأَنَّهُ مِنَ الْوَجْهِ وَمَا لَمْ يُوَاجِهْكَ وَجَبَ مَسْحُهُ لِأَنَّهُ مِنَ الرَّأْسِ، وَهَذَا تَرُدُّهُ الْآثَارُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَمْسَحُ ظَاهِرَ أُذُنَيْهِ وَبَاطِنَهُمَا مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالرُّبَيِّعِ وَغَيْرِهِمْ. احْتَجَّ مَنْ قَالَ: هُمَا مِنَ الرَّأْسِ بِقَوْلِهِ ﷺ مِنْ حَدِيثِ الصُّنَابِحِيِّ: (فَإِذَا مَسَحَ رَأْسَهُ خرجت الخطايا من رأسه حتى تخرج أُذُنَيْهِ) الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ مَالِكٌ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَرْجُلَكُمْ" قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ" وَأَرْجُلَكُمْ" بِالنَّصْبِ، وَرَوَى الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ نافع أنه قسرأ" وَأَرْجُلُكُمْ" بِالرَّفْعِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَالْأَعْمَشُ سُلَيْمَانُ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ" وَأَرْجُلِكُمْ" بِالْخَفْضِ وَبِحَسَبِ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ اخْتَلَفَ الصَّحَابَةُ وَالتَّابِعُونَ، فمن قرأ بالنصب جعل العامل" فَاغْسِلُوا" وَبَنَى عَلَى أَنَّ الْفَرْضَ فِي الرِّجْلَيْنِ الْغَسْلُ دُونَ الْمَسْحِ، وَهَذَا مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ وَالْكَافَّةِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ الثَّابِتُ مِنْ فِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَاللَّازِمُ مِنْ قَوْلِهِ فِي غَيْرِ مَا حَدِيثٍ، وَقَدْ رَأَى قَوْمًا يَتَوَضَّئُونَ وَأَعْقَابُهُمْ تَلُوحُ فَنَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ (وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ أَسْبِغُوا الْوُضُوءَ). ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ حَدَّهُمَا فَقَالَ:" إِلَى الْكَعْبَيْنِ" كَمَا قَالَ فِي الْيَدَيْنِ" إِلَى الْمَرافِقِ" فَدَلَّ عَلَى وُجُوبِ غَسْلِهِمَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمَنْ قَرَأَ بِالْخَفْضِ جَعَلَ الْعَامِلَ الْبَاءَ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: اتَّفَقَتِ الْعُلَمَاءُ عَلَى وُجُوبِ غَسْلِهِمَا، وَمَا عَلِمْتُ مَنْ رَدَّ ذَلِكَ سِوَى الطَّبَرِيِّ مِنْ فُقَهَاءِ الْمُسْلِمِينَ، وَالرَّافِضَةِ مِنْ غَيْرِهِمْ، وَتَعَلَّقَ الطَّبَرِيُّ بِقِرَاءَةِ الْخَفْضِ.

vacip olan farz başkasından ayırt edilemezdi, en doğrusunu Allah bilir. Kulakların yüzden olduğunu söyleyenler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den secdesinde şöyle dediğinin sabit olmasını delil getirmişlerdir: (Yüzüm kendisini yaratan, ona şekil veren, kulağını ve gözünü yarıp açana secde etti). Burada kulağı yüze izafe etmiştir; böylece onlar için yüzün hükmü sabit olmuştur. Ebû Dâvûd'un Musannef'inde Osman hadisinden şu rivayet vardır: "Kulaklarının içini ve dışını bir defa yıkadı, sonra ayaklarını yıkadı ve ardından: 'Abdesti soranlar nerede? İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i böyle abdest alırken gördüm' dedi." "Kulakların dışı yüzle beraber yıkanır, içi ise baş ile beraber meshedilir" diyenler şunu delil getirmişlerdir: Allah azze ve celle yüzün yıkanmasını ve başın meshedilmesini emretmiştir; kulaklardan sana doğru bakan kısmı yüzden olduğu için yıkanması vacip olmuştur, sana doğru bakmayan kısmı ise baştan olduğu için meshedilmesi vacip olmuştur. Bu görüşü, Ali, Osman, İbn Abbâs, Rübeyyi' ve diğerlerinden gelen rivayetlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kulaklarının dışını ve içini meshettiğine dair nakledilen haberler reddetmektedir. Kulakların baştan olduğunu söyleyenler ise Sunâbihî'nin rivayet ettiği hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunu delil getirmişlerdir: (Başını meshettiği zaman günahlar başından çıkar, hatta kulaklarından çıkar). Bu hadisi Mâlik tahric etmiştir. On üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: "Ve ayaklarınızı da" buyruğu. Nâfi', İbn Âmir ve Kisâî "Ve ercülaküm" şeklinde nasb (üstün) ile okumuşlardır. Velîd b. Müslim, Nâfi'den "Ve ercülüküm" şeklinde ref (ötre) ile okuduğunu rivayet etmiştir ki bu Hasan'ın ve Süleyman el-A'meş'in kıraatidir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hamza ise "Ve erculiküm" şeklinde hafd/cer (esre) ile okumuşlardır. Bu kıraatlere göre sahabe ve tabiûn ihtilaf etmişlerdir: Nasb ile okuyan kimse amili "yıkayın" (feğsilû) fiili yapmış ve ayaklarda farz olanın meshetmek değil yıkamak olduğu esasına dayanmıştır; cumhurun ve ulemanın tamamının mezhebi budur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinden sabit olan ve pek çok hadisteki sözünden lüzum ifade eden de budur. Nitekim o, abdest alan ve topukları kuru kalıp parıldayan bir topluluk görmüş ve en yüksek sesiyle: (Ateşte yanacak topukların vay haline! Abdesti tastamam alın) diye seslenmiştir. Sonra Yüce Allah, tıpkı eller hakkında: "Dirseklere kadar" buyurduğu gibi ayaklar hakkında da: "Topuklara kadar" buyurarak onları sınırlandırmıştır; bu da o ikisini yıkamanın vücubuna delalet etmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Hafd (esre) ile okuyan kimse ise amili "bâ" harf-i cerri yapmıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimler ayakların yıkanmasının vücubu hususunda ittifak etmişlerdir; Müslüman fakihlerden Taberî ile onların dışındaki Râfızîlerden başkasının bunu reddettiğini bilmiyorum. Taberî ise cer kıraatine tutunmuştur.

قُلْتُ: قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْوُضُوءُ غَسْلَتَانِ وَمَسْحَتَانِ. وَرُوِيَ أَنَّ الْحَجَّاجَ خَطَبَ بِالْأَهْوَازِ فَذَكَرَ الْوُضُوءَ فَقَالَ: اغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وأيديكم وامسحوا برءوسكم وأرجلكم، فإنه ليس شي مِنِ ابْنِ آدَمَ أَقْرَبَ مِنْ خَبَثِهِ مِنْ قَدَمَيْهِ، فَاغْسِلُوا بُطُونَهُمَا وَظُهُورَهُمَا وَعَرَاقِيبَهُمَا. فَسَمِعَ ذَلِكَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ فَقَالَ: صَدَقَ اللَّهُ وَكَذَبَ الحجاج، قال الله وتعالى" وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ". قَالَ: وَكَانَ إِذَا مَسَحَ رِجْلَيْهِ بَلَّهُمَا، وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَ الْقُرْآنُ بِالْمَسْحِ وَالسُّنَّةُ بِالْغَسْلِ. وَكَانَ عِكْرِمَةُ يَمْسَحُ رِجْلَيْهِ وَقَالَ: لَيْسَ فِي الرِّجْلَيْنِ غَسْلٌ إِنَّمَا نَزَلَ فِيهِمَا الْمَسْحُ. وَقَالَ عَامِرٌ الشَّعْبِيُّ: نَزَلَ جِبْرِيلُ بِالْمَسْحِ، أَلَا تَرَى أَنَّ التَّيَمُّمَ يُمْسَحُ فِيهِ مَا كَانَ غُسْلًا، وَيُلْغَى مَا كَانَ مَسْحًا. وَقَالَ قَتَادَةُ: افْتَرَضَ اللَّهُ غَسْلَتَيْنِ وَمَسْحَتَيْنِ. وَذَهَبَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَنَّ فَرْضَهُمَا التَّخْيِيرُ بَيْنَ الْغَسْلِ وَالْمَسْحِ، وَجَعَلَ الْقِرَاءَتَيْنِ كَالرِّوَايَتَيْنِ»

Derim ki: İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Abdest iki yıkama ve iki meshten ibarettir." Rivayet edildiğine göre Haccâc Ahvaz'da bir hutbe irad edip abdestten bahsetti ve şöyle dedi: "Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın, başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin; zira Âdemoğlunun pisliğine ayaklarından daha yakın hiçbir şeyi yoktur, o halde ayaklarınızın tabanlarını, üstlerini ve aşil kirişlerini (araakîb) yıkayın." Bunu işiten Enes b. Mâlik şöyle dedi: "Allah doğru söyledi, Haccâc yalan söyledi. Yüce Allah: 'Başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin' buyurdu." Râvi dedi ki: Enes ayaklarını meshettiği zaman onları ıslatırdı. Enes'ten şöyle dediği de rivayet edilmiştir: "Kur'an meshetmekle indi, sünnet ise yıkamakla." İkrime ayaklarını mesheder ve: "Ayaklarda yıkamak yoktur, onlar hakkında ancak mesh inmiştir" derdi. Âmir eş-Şa'bî şöyle demiştir: "Cibrîl mesh ile indi; görmez misin ki teyemmümde yıkanan organlar meshedilir, meshedilen organ ise büsbütün düşürülür." Katâde: "Allah iki yıkama ve iki meshi farz kıldı" demiştir. İbn Cerîr et-Taberî ise ayakların farzının yıkamak ile meshetmek arasında muhayyerlik (seçimlik) olduğu görüşüne varmış ve iki kıraati iki rivayet gibi kılmıştır.

، قَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهِ، أَنَّ الْمَسْحَ وَالْغَسْلَ وَاجِبَانِ جَمِيعًا، فَالْمَسْحُ وَاجِبٌ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالْخَفْضِ، وَالْغَسْلُ وَاجِبٌ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ، وَالْقِرَاءَتَانِ بِمَنْزِلَةِ آيَتَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَهَبَ قَوْمٌ مِمَّنْ يَقْرَأُ بِالْكَسْرِ إِلَى أَنَّ الْمَسْحَ فِي الرِّجْلَيْنِ هُوَ الْغَسْلُ. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّ لَفْظَ الْمَسْحِ مُشْتَرَكٌ، يُطْلَقُ بِمَعْنَى الْمَسْحِ وَيُطْلَقُ بِمَعْنَى الْغَسْلِ، قَالَ الْهَرَوِيُّ: أَخْبَرَنَا الْأَزْهَرِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدٍ الدَّارِيُّ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي زَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: الْمَسْحُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ يَكُونُ غَسْلًا وَيَكُونُ مَسْحًا، وَمِنْهُ يُقَالُ:] لِلرَّجُلِ [ إِذَا تَوَضَّأَ فَغَسَلَ أَعْضَاءَهُ: قَدْ تَمَسَّحَ، وَيُقَالُ: مَسَحَ اللَّهُ مَا بِكَ إِذَا غَسَلَكَ وَطَهَّرَكَ مِنَ الذُّنُوبِ، فَإِذَا ثَبَتَ بِالنَّقْلِ عَنِ الْعَرَبِ أَنَّ الْمَسْحَ يَكُونُ بِمَعْنَى الْغَسْلِ فَتَرَجَّحَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقِرَاءَةِ الْخَفْضِ الْغَسْلُ، بِقِرَاءَةِ النَّصْبِ الَّتِي لَا احْتِمَالَ فِيهَا، وَبِكَثْرَةِ الْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ بِالْغَسْلِ، وَالتَّوَعُّدِ عَلَى تَرْكِ غَسْلِهَا فِي أَخْبَارٍ صِحَاحٍ لَا تُحْصَى كَثْرَةً أَخْرَجَهَا الْأَئِمَّةُ، ثُمَّ إِنَّ الْمَسْحَ فِي الرَّأْسِ إِنَّمَا دَخَلَ بَيْنَ مَا يُغْسَلُ لِبَيَانِ التَّرْتِيبِ عَلَى] أَنَّهُ [ مَفْعُولٌ قَبْلَ الرِّجْلَيْنِ، التَّقْدِيرُ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ، فَلَمَّا كان الرأس مفعولا قبل

Nehhâs şöyle demiştir: "Bu hususta söylenmiş olanların en güzeli şudur: Mesh de yıkamak da birlikte vaciptir. Cer ile okuyanın kıraatine göre mesh vaciptir, nasb ile okuyanın kıraatine göre ise yıkamak vaciptir. İki kıraat iki ayet mesabesindedir." İbn Atiyye şöyle demiştir: "Kesre ile okuyanlardan bir grup, ayakları meshetmenin yıkamak olduğu görüşüne varmıştır." Derim ki: Doğru olan da budur. Zira mesh lafzı müşterektir; hem mesh manasında hem de yıkamak manasında kullanılır. el-Herevî şöyle demiştir: Bize el-Ezherî haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Osmân b. Saîd ed-Dârî, Ebû Hâtim'den, o da Ebû Zeyd el-Ensârî'den naklen haber verdi; Ebû Zeyd şöyle demiştir: "Arap kelamında mesh hem yıkamak hem de meshetmek anlamına gelir. Bundan dolayı bir kimse abdest alıp uzuvlarını yıkadığında [o adama]: 'Temesseha' (mesh yaptı/yıkandı) denir. Yine [Allah] seni yıkayıp günahlardan arındırdığında: 'Mesehallâhu mâ bike' (Allah sendeki [günah kirini] temizlesin) denir." Mesh kelimesinin yıkamak manasına geldiği Araplardan yapılan nakille sabit olunca; cer kıraatinden muradın yıkamak olduğunu söyleyen kimsenin görüşü, başka bir ihtimal taşımayan nasb kıraatiyle, yıkamaya dair sabit hadislerin çokluğuyla ve imamların tahric ettiği sayılamayacak kadar çok sahih haberde ayakları yıkamayı terk etmeye yönelik tehditlerle racih olmuştur (tercih edilmiştir). Ayrıca başın meshedilmesi, iki ayaktan önce [onun] yapılacağını belirterek tertibi beyan etmek için yıkanan uzuvların arasına girmiştir. Takdiri şöyledir: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ } “Yüzlerinizi, dirseklere kadar ellerinizi ve topuklara kadar ayaklarınızı yıkayın, başlarınızı da meshedin.” Baş, [iki ayaktan] önce yapıldığı için

الرِّجْلَيْنِ قُدِّمَ عَلَيْهِمَا فِي التِّلَاوَةِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- لَا أَنَّهُمَا مُشْتَرِكَانَ مَعَ الرَّأْسِ لِتَقَدُّمِهِ عَلَيْهِمَا فِي صِفَةِ التَّطْهِيرِ. وَقَدْ رَوَى عَاصِمُ بْنُ كُلَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ قَالَ: قَرَأَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ- رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا- عَلَيَّ (وَأَرْجُلِكُمْ) فَسَمِعَ عَلِيٌّ ذَلِكَ وَكَانَ يَقْضِي بَيْنَ النَّاسِ فَقَالَ: (وَأَرْجُلَكُمْ) هَذَا مِنَ الْمُقَدَّمِ وَالْمُؤَخَّرِ مِنَ الْكَلَامِ. وَرَوَى أَبُو إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: اغْسِلُوا الْأَقْدَامَ إِلَى الْكَعْبَيْنِ. وَكَذَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مسعود وابن عباس أنهما قرءا (وَأَرْجُلَكُمْ) بِالنَّصْبِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْخَفْضَ فِي الرِّجْلَيْنِ إِنَّمَا جَاءَ مُقَيَّدًا لِمَسْحِهِمَا لَكِنْ إِذَا كَانَ عَلَيْهِمَا خُفَّانِ، وَتَلَقَّيْنَا هَذَا الْقَيْدَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، إِذْ لَمْ يَصِحْ عَنْهُ أَنَّهُ مَسَحَ رِجْلَيْهِ إِلَّا وَعَلَيْهِمَا خُفَّانِ، فَبَيَّنَ ﷺ بِفِعْلِهِ الْحَالَ الَّتِي تُغْسَلُ فِيهِ الرِّجْلُ وَالْحَالَ الَّتِي تُمْسَحُ فِيهِ، وَهَذَا حَسَنٌ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ مَنْسُوخٌ بِسُورَةِ (الْمَائِدَةِ) - وَقَدْ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَرَدَّ الْمَسْحَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةُ، وَأَنْكَرَهُ مَالِكٌ] فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ [ - فَالْجَوَابُ أَنَّ مَنْ نَفَى شَيْئًا وَأَثْبَتَهُ غَيْرُهُ فَلَا حُجَّةَ لِلنَّافِي، وَقَدْ أَثْبَتَ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ عَدَدٌ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَغَيْرِهِمْ، وَقَدْ قَالَ الْحَسَنُ: حَدَّثَنِي سَبْعُونَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُمْ مَسَحُوا عَلَى الْخُفَّيْنِ، وَقَدْ ثَبَتَ بِالنَّقْلِ الصَّحِيحِ عَنْ هَمَّامٍ قَالَ: بَالَ جَرِيرٌ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ، قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَالَ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ. قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: كَانَ يُعْجِبُهُمْ هَذَا الْحَدِيثُ، لِأَنَّ إِسْلَامَ جَرِيرٍ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ (الْمَائِدَةِ) وَهَذَا نَصٌّ يَرُدُّ مَا ذَكَرُوهُ وَمَا احْتَجُّوا بِهِ مِنْ رِوَايَةِ الواقدي عن عبد الحميد ابن جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ جَرِيرًا أَسْلَمَ فِي سِتَّةَ عَشَرَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَأَنَّ (الْمَائِدَةَ) نَزَلَتْ فِي ذِي الْحِجَّةِ يَوْمَ عَرَفَاتٍ، وَهَذَا حَدِيثٌ لَا يَثْبُتُ لِوَهَاهُ، وَإِنَّمَا نَزَلَ مِنْهَا يَوْمَ عَرَفَةَ" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" عَلَى مَا تَقَدَّمَ، قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: أَنَا أَسْتَحْسِنُ حَدِيثَ جَرِيرٍ فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ، لِأَنَّ إِسْلَامَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ (الْمَائِدَةِ) وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ﵄ فَلَا يَصِحُّ، أَمَّا عَائِشَةُ فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهَا بِذَلِكَ عِلْمٌ، وَلِذَلِكَ رَدَّتِ السَّائِلَ إِلَى عَلِيٍّ ﵁ وَأَحَالَتْهُ عَلَيْهِ فَقَالَتْ: سَلْهُ فَإِنَّهُ كَانَ يُسَافِرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، الحديث.

[başın] temizlenme niteliği bakımından iki ayaktan önce gelmesi sebebiyle, tilavette onların önüne geçirilmiştir -en doğrusunu Allah bilir-; yoksa baş ile ortak [hükme sahip] olduklarından dolayı değildir. Âsım b. Küleyb, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den şöyle rivayet etmiştir: Hasan ve Hüseyin -rahmetullâhi aleyhimâ- bana {(ve erculikum)} şeklinde okudular. İnsanlar arasında hüküm vermekte olan Ali bunu işitince şöyle dedi: «{(ve erculekum)}! Bu, kelamdaki takdim ve tehir kabilindendir.» Ebû İshâk'ın el-Hâris'ten, onun da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: «Ayakları topuklara kadar yıkayınız» demiştir. Aynı şekilde İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan da {(ve erculekum)} kelimesini nasb (üstün) ile okudukları rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: İki ayaktaki hafd (esre) kıraati, ancak üzerlerinde mest bulunduğu takdirde onların meshedilmesini kayıtlamak üzere gelmiştir. Biz bu kaydı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den aldık; zira üzerinde iki mest bulunmadığı sürece ayaklarını meshettiği ondan sahih olarak nakledilmemiştir. Böylece o sallallâhu aleyhi ve sellem fiiliyle, ayağın yıkandığı durum ile meshedildiği durumu açıklamış oldu. Bu da güzel bir açıklamadır. Şayet: «Mestler üzerine mesh, Mâide Suresi ile neshedilmiştir -nitekim bunu İbn Abbâs söylemiş, Ebû Hureyre ve Âişe meshi reddetmiş, Mâlik de [ondan gelen bir rivayette] bunu inkar etmiştir-» denilirse, cevaben deriz ki: Bir şeyi nefyeden (yok sayan) kimseye karşı, bir başkası onu ispat ediyorsa, nefyedenin lehine bir delil kalmaz. Nitekim sahabeden ve diğerlerinden pek çok kişi mestler üzerine meshi ispat etmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından yetmiş kişi bana mestleri üzerine meshettiklerini rivayet etti.» Sahih nakille Himmâm'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Cerîr bevletti, sonra abdest alıp mestleri üzerine meshetti.» İbrâhîm en-Nehaî şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bevletti, sonra abdest alıp mestleri üzerine meshetti.» İbrâhîm en-Nehaî [ayrıca]: «Bu hadis onların pek hoşuna giderdi; çünkü Cerîr'in Müslüman oluşu Mâide Suresi'nin nüzulünden sonraydı» demiştir. Bu, onların zikrettiklerini ve Vâkıdî'nin Abdülhamîd b. Ca'fer'den, onun da babasından aktardığı: «Cerîr ramazan ayının on altıncı gününde Müslüman oldu; Mâide Suresi ise Zilhicce ayında Arafat günü indi» şeklindeki delil getirdikleri rivayeti reddeden açık bir nassdır. Bu hadis, zayıflığından ötürü sabit değildir. Zira o sureden Arafat günü inen kısım, daha önce geçtiği üzere sadece: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” ayetidir. Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: «Cerîr'in mestler üzerine meshe dair hadisini pek beğenirim; zira onun Müslüman oluşu Mâide Suresi'nin inişinden sonraydı.» Ebû Hureyre ve Âişe radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilenlere gelince, bunlar sahih değildir. Âişe'ye gelince; onun bu hususta bilgisi yoktu. Bu yüzden soru soranı Ali radıyallâhu anh'a yönlendirip ona havale etmiş ve: «Ona sor; zira o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yolculuk yapardı» demiştir... (hadisin devamı).

وَأَمَّا مَالِكٌ فَمَا رُوِيَ عَنْهُ مِنَ الْإِنْكَارِ فَهُوَ مُنْكَرٌ لَا يَصِحُّ، وَالصَّحِيحُ مَا قَالَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ لِابْنِ نَافِعٍ قَالَ: إِنِّي كُنْتُ آخُذَ فِي خَاصَّةِ نَفْسِي بِالطُّهُورِ وَلَا أَرَى من مسح مقصرا فيما بجب عَلَيْهِ. وَعَلَى هَذَا حَمَلَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ مَا رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَا أَمْسَحُ فِي حَضَرٍ وَلَا سَفَرٍ. قَالَ أَحْمَدُ: كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ أَنْ يَمْسَحُوا خِفَافَهُمْ وَخَلَعَ هُوَ وَتَوَضَّأَ وَقَالَ: حُبِّبَ إِلَيَّ الْوُضُوءُ، وَنَحْوَهُ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ. وَقَالَ أَحْمَدُ ﵁: فَمَنْ تَرَكَ ذَلِكَ عَلَى نَحْوِ مَا تَرَكَهُ ابْنُ عُمَرَ وَأَبُو أَيُّوبَ وَمَالِكٌ لَمْ أُنْكِرْهُ عَلَيْهِ، وَصَلَّيْنَا خَلْفَهُ وَلَمْ نَعِبْهُ، إِلَّا أَنْ يَتْرُكَ ذَلِكَ وَلَا يَرَاهُ كَمَا صَنَعَ أَهْلُ الْبِدَعِ، فَلَا يُصَلَّى خَلْفَهُ.] وَاللَّهُ أَعْلَمُ [ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ" وَأَرْجُلَكُمْ" مَعْطُوفٌ عَلَى اللَّفْظِ دُونَ الْمَعْنَى، وَهَذَا أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى الْغَسْلِ فَإِنَّ الْمُرَاعَى الْمَعْنَى لَا اللَّفْظُ، وَإِنَّمَا خُفِضَ لِلْجِوَارِ كَمَا تَفْعَلُ الْعَرَبُ، وَقَدْ جَاءَ هَذَا فِي الْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَنُحاسٌ"] الرحمن: ٣٥] بِالْجَرِّ لِأَنَّ النُّحَاسَ الدُّخَانُ. وَقَالَ:" بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ. فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ"] البروج: ٢٢ - ٢١] بالجر. قال امرؤ القيس:

Mâlik'e gelince; onun inkar ettiğine dair yapılan rivayet münkerdir, sahih değildir. Sahih olan, ölüm döşeğinde İbn Nâfi'e söylediği şu sözdür: "Ben kendi şahsım adına yıkamayı (tuhûr) tercih ederdim; fakat mesheden birinin de üzerine vacip olan hususta kusur işlediğini görmüyorum." Ahmed b. Hanbel de İbn Vehb'in ondan rivayet ettiği: "Ne hazarda ne de seferde meshetmem" sözünü buna hamletmiştir. Ahmed şöyle demiştir: Nitekim İbn Ömer'den de insanlara mestlerini meshetmelerini emrettiği, kendisinin ise [mesti] çıkarıp abdest aldığı ve: "Abdest [yıkamak] bana daha sevimli kılındı" dediği rivayet edilmiştir; Ebû Eyyûb'dan da benzeri nakledilmiştir. Ahmed radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Kim bunu İbn Ömer, Ebû Eyyûb ve Mâlik'in bıraktığı şekilde [fazileti gözeterek] terk ederse bunu ayıplamam; arkasında namaz kılarız ve onu kınamayız. Ancak bidat ehlinin yaptığı gibi bunu büsbütün meşru görmeyerek terk ederse onun arkasında namaz kılınmaz." [Doğrusunu Allah bilir]. "Ve ayaklarınızı da" buyruğunun manaya değil sadece lafza matuf olduğu da söylenmiştir; bu da yıkamaya delalet eder, zira gözetilen husus lafız değil manadır. Ayaklar sadece Arapların yapageldiği gibi civar sebebiyle (komşuluk harekesiyle) mecrur (esreli) kılınmıştır. Bu durum Kur'an'da ve başka yerlerde de gelmiştir; Allah Teâlâ: { يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَنُحاسٌ } “Üzerinize ateşten bir alev ve duman gönderilir” [er-Rahmân: 35] buyruğunda nuhâs (duman) kelimesi cer ile okunmuştur. Yine: { بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ. فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ } “Hayır, o şerefli bir Kur’an’dır; Levh-i Mahfuz’dadır” [el-Burûc: 21-22] ayetinde [mahfûzin kelimesi] cer ile okunmuştur. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

كَبِيرُ أُنَاسٍ فِي بِجَادٍ مُزَمَّلِ

"Çizgili bir cübbeye bürünmüş kavmin büyüğü..."

فَخَفَضَ مُزَمَّلَ بِالْجِوَارِ، وَإِنَّ الْمُزَّمِّلَ الرَّجُلُ وَإِعْرَابُهُ الرَّفْعُ، قَالَ زُهَيْرٌ:

Burada "müzemmeli" kelimesini civar (komşuluk) sebebiyle cer ile okumuştur; oysa bürünen kişi adamdır ve onun irabı merfudur (öteredir). Züheyr şöyle demiştir:

لَعِبَ الزَّمَانُ بِهَا وَغَيَّرَهَا ... بَعْدِي سَوَافِي الْمُورِ وَالْقَطْرِ

"Zaman onunla oynadı ve benden sonra onu değiştirdi / Toz savuran rüzgarlar ve yağmurlar."

قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: كَانَ الْوَجْهُ الْقَطْرُ بِالرَّفْعِ وَلَكِنَّهُ جَرَّهُ عَلَى جِوَارِ الْمُورِ، كَمَا قَالَتِ الْعَرَبُ: هَذَا جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ، فَجَرُّوهُ وَإِنَّمَا هُوَ رَفْعٌ. وَهَذَا مَذْهَبُ الْأَخْفَشِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَرَدَّهُ النَّحَّاسُ وَقَالَ: هَذَا الْقَوْلُ غَلَطٌ عَظِيمٌ، لِأَنَّ الْجِوَارَ لَا يَكُونُ فِي الْكَلَامِ أَنْ يُقَاسَ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا هُوَ غَلَطٌ وَنَظِيرُهُ الْإِقْوَاءُ. قُلْتُ: وَالْقَاطِعُ فِي الْبَابِ مِنْ أَنَّ فَرْضَ الرِّجْلَيْنِ الْغَسْلُ مَا قَدَّمْنَاهُ، وَمَا ثَبَتَ مِنْ قَوْلِهِ ﵊ (وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ وَبُطُونِ الْأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ) فَخَوَّفَنَا بِذِكْرِ النار على

Ebû Hâtim şöyle demiştir: Doğru olan [el-katr kelimesinin] merfu (ötreli) olarak okunmasıydı; fakat [şair] onu el-mûr kelimesine civar (komşuluk) kuralı gereğince mecrur (kesreli) kılmıştır. Nitekim Arapların: "Hâzâ cuhru dabbin haribin" (Bu, harap olmuş bir keler deliğidir) demeleri de böyledir; [haribin kelimesini civardan ötürü] cer ile okumuşlardır, oysa irabı ref'tir (ötredir). Bu, el-Ahfeş ile Ebû Ubeyde'nin görüşüdür. en-Nehhâs ise bunu reddederek şöyle demiştir: "Bu görüş büyük bir hatadır. Çünkü kelamda komşuluk (civar), üzerine kıyas yapılacak bir kural değildir. Bu ancak bir hatadır ve bunun benzeri de ikvâdır (kafiye harekesi uyumsuzluğudur)." Ben de derim ki: İki ayağın farzının yıkamak olduğu hususunda bu konudaki kesin delil, daha önce zikrettiğimiz açıklamalar ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sabit olan şu sözüdür: « وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ وَبُطُونِ الْأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ » «Ateşten vay o ökçelerin ve ayak tabanlarının hâline!» Böylece [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] ateşin zikriyle bizi korkutmuştur...

مُخَالَفَةِ مُرَادِ اللَّهِ ﷿، وَمَعْلُومٌ أَنَّ النَّارَ لَا يُعَذَّبُ بِهَا إِلَّا مَنْ تَرَكَ الْوَاجِبَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَسْحَ لَيْسَ شَأْنَهُ الِاسْتِيعَابُ وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْقَائِلِينَ بِالْمَسْحِ عَلَى الرِّجْلَيْنِ أَنَّ ذَلِكَ عَلَى ظُهُورِهِمَا لَا عَلَى بُطُونِهِمَا، فَتَبَيَّنَ بِهَذَا الْحَدِيثِ بُطْلَانُ قَوْلِ مَنْ قَالَ بِالْمَسْحِ، إِذْ لَا مَدْخَلَ لِمَسْحِ بُطُونِهِمَا عِنْدَهُمْ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ يُدْرَكُ بِالْغَسْلِ لَا بِالْمَسْحِ. وَدَلِيلٌ آخر من وجهة الْإِجْمَاعِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ مَنْ غَسَلَ قَدَمَيْهِ فَقَدْ أَدَّى الْوَاجِبَ عَلَيْهِ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ مَسَحَ قَدَمَيْهِ، فَالْيَقِينُ مَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ دُونَ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ. وَنَقَلَ الْجُمْهُورُ كَافَّةً عَنْ كَافَّةٍ عَنْ نَبِيِّهِمْ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَغْسِلُ رِجْلَيْهِ فِي وُضُوئِهِ مَرَّةً وَاثْنَتَيْنِ وَثَلَاثًا حَتَّى يُنْقِّيَهُمَا، وَحَسْبُكَ بِهَذَا حُجَّةٌ فِي الْغَسْلِ مَعَ مَا بَيَّنَّاهُ، فَقَدْ وَضَحَ وَظَهَرَ أَنَّ قِرَاءَةَ الْخَفْضِ الْمَعْنِيُّ فِيهَا الْغَسْلُ لَا الْمَسْحُ كَمَا ذَكَرْنَا، وَأَنَّ الْعَامِلَ فِي قَوْلِهِ" وَأَرْجُلَكُمْ" قَوْلَهُ:" فَاغْسِلُوا" وَالْعَرَبُ قَدْ تَعْطِفُ الشَّيْءَ عَلَى الشَّيْءِ بِفِعْلٍ يَنْفَرِدُ بِهِ أَحَدُهُمَا تَقُولُ: أَكَلْتُ الْخُبْزَ وَاللَّبَنَ أَيْ وَشَرِبْتُ اللَّبَنَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

bilinmektedir ki ateşle ancak vacibi terk eden kimseye azap edilir. Yine bilinmektedir ki meshin özelliği organın tamamını kaplamak değildir ve ayakları meshetmeyi savunanlar arasında da bunun ayakların altına değil üstüne yapılacağı hususunda ihtilaf yoktur. Bu hadisle meshi savunan kimsenin sözünün batıl olduğu açığa çıkmıştır; zira onların nezdinde ayak tabanlarının meshedilmesinin yeri yoktur, oysa bu ancak yıkamakla elde edilir, meshetmekle değil. İcma cihetinden diğer bir delil de şudur: Onlar iki ayağını yıkayan kimsenin üzerine düşen vacibi eda ettiği hususunda ittifak etmişler, ayaklarını mesheden kimse hakkında ise ihtilaf etmişlerdir; dolayısıyla yakin (kesin) olan, üzerinde ihtilaf ettikleri değil üzerinde icma ettikleridir. Âlimlerin cumhuru da nesilden nesile Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdestinde ayaklarını tertemiz yapıncaya kadar bir, iki ve üç defa yıkadığını nakletmiştir. Açıkladığımız hususlarla birlikte yıkama konusunda bu delil sana yeter! Böylece cer kıraatinde kastedilenin zikrettiğimiz üzere mesh değil yıkamak olduğu; Yüce Allah'ın "ve ayaklarınızı da" buyruğundaki amilin: "Yıkayın" buyruğu olduğu açığa çıkmış ve belirginleşmiştir. Zira Araplar bir fiili, ikisinden birine has olan bir fiille diğerine atfedebilirler; nitekim: "Ekeltü'l-hubze ve'l-lebene" (Ekmeği [yedim] ve sütü [içtim]) dersin; yani sütü de içtim demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا

"Ona saman [yedirdim] ve soğuk su [içirdim]."

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَرَأَيْتُ زَوْجَكِ فِي الْوَغَى ... مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحًا

"Savaşta kocanı gördüm; / Kılıç kuşanmış ve mızrak [taşımış] bir haldeydi."

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَأَطْفَلَتْ ... بِالْجَلْهَتَيْنِ ظِبَاؤُهَا وَنَعَامُهَا

"Ve vadinin iki yakasında yavrulamıştır ceylanları ve devekuşları [yumurtadan çıkarmıştır yavrularını]."

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

شَرَّابُ أَلْبَانٍ وَتَمْرٍ وَأَقِطٍ

"Sütleri [içen], hurmayı ve keş peynirini [yiyen]."

التَّقْدِيرُ: عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَسَقَيْتُهَا مَاءً. وَمُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَحَامِلًا رُمْحًا. وَأَطْفَلَتْ بِالْجَلْهَتَيْنِ ظِبَاؤُهَا وَفَرَّخَتْ نَعَامُهَا، وَالنَّعَامُ لَا يَطْفُلُ إِنَّمَا يُفْرِخُ. وَأَطْفَلَتْ كان لها أطفال، والجلهتان

[Cümlenin] takdiri şöyledir: "Ona saman yedirdim ve [soğuk] su içirdim." "Kılıç kuşanmış ve mızrak taşımış olarak." "İki yamaçta ceylanları yavruladı ve devekuşları yumurtadan yavru çıkardı." Devekuşu doğurmaz, yalnızca yumurtadan yavru çıkarır. "Etfelet" (أَطْفَلَتْ), yavruları oldu demektir. "el-Celhetân" (الجَلْهَتَان) ise

جَنْبَتَا الْوَادِي. وَشَرَّابُ أَلْبَانٍ وَآكِلُ تَمْرٍ، فَيَكُونُ قوله:" وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ" عَطْفٌ بِالْغَسْلِ عَلَى الْمَسْحِ حَمْلًا عَلَى الْمَعْنَى وَالْمُرَادُ الْغَسْلُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَى الْكَعْبَيْنِ" رَوَى الْبُخَارِيُّ: حَدَّثَنِي موسى قال أنبأنا وهيب عن عمروهو ابْنُ يَحْيَى- عَنْ أَبِيهِ قَالَ شَهِدْتُ عَمْرَو بْنَ أَبِي حَسَنٍ سَأَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ عَنْ وُضُوءِ النَّبِيِّ ﷺ فَدَعَا بِتَوْرٍ مِنْ مَاءٍ، فَتَوَضَّأَ لَهُمْ وُضُوءَ النَّبِيِّ ﷺ، فَأَكْفَأَ عَلَى يَدِهِ مِنَ التَّوْرِ فَغَسَلَ يَدَيْهِ ثَلَاثًا، ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي التَّوْرِ فَمَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ. وَاسْتَنْثَرَ ثَلَاثَ غَرَفَاتٍ، ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلَاثًا، ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَيْهِ فَغَسَلَ يَدَيْهِ إِلَى الْمَرْفِقَيْنِ ثَلَاثًا، ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فَمَسَحَ رَأْسَهُ فَأَقْبَلَ بِهِمَا وَأَدْبَرَ مَرَّةً وَاحِدَةً، ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ، فَهَذَا الْحَدِيثُ دَلِيلٌ على أن الباء في قوله" وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ" زَائِدَةٌ لِقَوْلِهِ: فَمَسَحَ رَأْسَهُ وَلَمْ يَقُلْ بِرَأْسِهِ، وَأَنَّ مَسْحَ الرَّأْسِ مَرَّةٌ، وَقَدْ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي كِتَابِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: فَأَقْبَلَ بِهِمَا وَأَدْبَرَ، وَبَدَأَ بِمُقَدَّمِ رَأْسِهِ ثُمَّ ذَهَبَ بِهِمَا إِلَى قَفَاهُ، ثُمَّ رَدَّهُمَا حَتَّى رَجَعَ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي بَدَأَ مِنْهُ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْكَعْبَيْنِ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُمَا الْعَظْمَانِ النَّاتِئَانِ فِي جَنْبَيْ الرِّجْلِ. وَأَنْكَرَ الْأَصْمَعِيُّ قَوْلَ النَّاسِ: إِنَّ الْكَعْبَ فِي ظَهْرِ الْقَدَمِ، قَالَهُ فِي (الصِّحَاحِ) وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَبِهِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا جَعَلَ حَدَّ الْوُضُوءِ إِلَى هَذَا، وَلَكِنَّ عَبْدَ الْوَهَّابِ فِي التَّلْقِينِ جَاءَ فِي ذَلِكَ بِلَفْظٍ فِيهِ تَخْلِيطٌ وَإِيهَامٌ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَمْ أَعْلَمْ مُخَالِفًا فِي أَنَّ الْكَعْبَيْنِ هُمَا الْعَظْمَانِ فِي مَجْمَعِ مَفْصِلِ السَّاقِ، وَرَوَى الطَّبَرِيُّ عَنْ يُونُسَ عَنْ أَشْهَبَ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: الْكَعْبَانِ اللَّذَانِ يَجِبُ الْوُضُوءُ إِلَيْهِمَا هُمَا الْعَظْمَانِ الْمُلْتَصِقَانِ بِالسَّاقِ الْمُحَاذِيَانِ لِلْعَقِبِ، وَلَيْسَ] الْكَعْبُ [ بِالظَّاهِرِ فِي وَجْهِ الْقَدَمِ. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ لُغَةً وَسُنَّةً فَإِنَّ الْكَعْبَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَأْخُوذٌ مِنَ الْعُلُوِّ وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الْكَعْبَةُ، وَكَعَبَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا فَلَّكَ ثَدْيُهَا، وَكَعْبُ الْقَنَاةِ أنبوبها، وأنبوب ما بين كل عقدتين

vadinin iki yamacı demektir. "Süt içen ve hurma yiyen" [cümlesinde olduğu gibidir]. Bu durumda { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ } “Başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin” buyruğu, manaya hamledilerek meshetmek fiili üzerine yıkamak fiilinin atfedilmesi kabilindendir; kastedilen ise yıkamaktır. En doğrusunu Allah bilir. On dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { إِلَى الْكَعْبَيْنِ } “Topuklara kadar” buyruğu: Buhârî rivayet etmiştir: Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Vuheyb, Amr'dan -ki o İbn Yahyâ'dır- o da babasından şöyle nakletti: Amr b. Ebî Hasan'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdestini Abdullah b. Zeyd'e sorduğuna şahit oldum. Bunun üzerine o, içinde su bulunan bir tevr (kap) istedi ve onlara Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdesti gibi abdest aldı. Tevrden eline su döküp ellerini üç defa yıkadı. Sonra elini devre daldırıp üç avuç suyla ağzına ve burnuna su verip burnunu temizledi. Sonra elini daldırıp yüzünü üç defa yıkadı. Sonra iki elini daldırıp dirseklere kadar ellerini üçer defa yıkadı. Sonra elini daldırıp başını meshetti; [ellerini] bir defa öne ve arkaya götürüp getirdi. Sonra ayaklarını topuklara kadar yıkadı. Bu hadis, { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “Başlarınızı meshedin” buyruğundaki bâ harfinin zâid olduğuna delildir; zira [hadiste] «...bi-re’sihî» dememiş, «...fe-meseha re’sehû / başını meshetti» demiştir. Ayrıca başın meshedilmesinin bir defa olduğuna da delildir. Nitekim Müslim'in kitabında Abdullah b. Zeyd hadisinde onun: «[Ellerini] öne ve arkaya götürüp getirdi» sözünün tefsirinde: «Başının ön tarafından başladı, sonra ellerini ensesine kadar götürdü, ardından başladığı yere varıncaya kadar onları geri getirdi» şeklinde açıklanmıştır. İlim adamları iki topuk (el-ka'beyn) konusunda ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin cumhuru bunların, ayağın iki yanındaki çıkıntılı iki kemik olduğu görüşündedir. Asmaî, insanların: "Ka'b ayağın sırtındadır" şeklindeki sözünü reddetmiştir. Bunu [Cevherî] es-Sıhâh'ta zikretmiştir; bu görüş İbnü'l-Kāsım'dan da rivayet edilmiş olup Muhammed b. el-Hasen de aynı görüşü benimsemiştir. İbn Atiyye şöyle der: "Abdestin sınırını burası yapan hiç kimseyi bilmiyorum; ancak Abdülvehhâb et-Telkīn'de bu hususta karışıklık ve vehim içeren bir lafız kullanmıştır." Şâfiî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: "İki topuğun, bacak ekleminin birleştiği yerdeki iki kemik olduğu hususunda muhalif bir kimse bilmiyorum." Taberî, Yûnus'tan, o Eşheb'den, o da Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Abdestte kendilerine kadar yıkanması vacip olan iki topuk, bacağa bitişik ve topuk çukurunun (ökçenin) hizasındaki iki kemiktir; [topuk] ayağın ön yüzündeki çıkıntı değildir." Derim ki: Lügat ve sünnet bakımından doğru olan budur. Çünkü ka'b (topuk) kelimesi Arap dilinde 'yükseklik' manasından alınmadır; Kâbe'ye de bu sebeple isim verilmiştir. Kadının göğüsleri yuvarlaklaşıp belirginleştiğinde de "ka'abet" denir. Kamışın "ka'b"ı ise boğumudur; iki boğum arasındaki her bir boğum aralığı

كَعْبٌ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الشَّرَفِ وَالْمَجْدِ تَشْبِيهًا، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ. (وَاللَّهِ لَا يَزَالُ كَعْبُكَ عَالِيًا). وَأَمَّا السُّنَّةُ فَقَوْلُهُ ﷺ فيما رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ (وَاللَّهِ لَتُقِيمُنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ) قَالَ: فَرَأَيْتُ الرَّجُلَ يُلْصِقُ مَنْكِبَهُ بِمَنْكِبِ صَاحِبِهِ، وَرُكْبَتَهِ بِرُكْبَةِ صَاحِبِهِ وَكَعْبَهِ بِكَعْبِهِ. وَالْعَقِبُ هُوَ مُؤَخَّرُ الرِّجْلِ تَحْتَ الْعُرْقُوبِ، وَالْعُرْقُوبُ هُوَ مَجْمَعُ مَفْصِلِ السَّاقِ وَالْقَدَمِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (وَيْلٌ لِلْعَرَاقِيبِ مِنَ النَّارِ) يَعْنِي إِذَا لَمْ تُغْسَلْ، كَمَا قَالَ: (وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ وَبُطُونِ الْأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ). الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَالَ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ: لَيْسَ عَلَى أَحَدٍ تَخْلِيلُ أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ فِي الْوُضُوءِ وَلَا فِي الْغُسْلِ، وَلَا خَيْرَ فِي الْجَفَاءِ وَالْغُلُوِّ، قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: تَخْلِيلُ أَصَابِعِ الرِّجْلَيْنِ مُرَغَّبٌ فِيهِ وَلَا بُدَّ مِنْ ذَلِكَ فِي أَصَابِعِ الْيَدَيْنِ، وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ: مَنْ لم يخلل أصابع رجليه فلا شي عَلَيْهِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ فِيمَنْ تَوَضَّأَ عَلَى نَهَرٍ فَحَرَّكَ رِجْلَيْهِ: إِنَّهُ لَا يُجْزِئُهُ حَتَّى يَغْسِلَهُمَا بِيَدَيْهِ، قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَإِنْ قَدَرَ عَلَى غَسْلِ إِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَى أَجْزَأَهُ. قُلْتُ: الصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا يُجْزِئُهُ فِيهِمَا إِلَّا غَسْلُ مَا بَيْنَهُمَا كَسَائِرِ الرِّجْلِ إِذْ ذَلِكَ مِنَ الرِّجْلِ، كَمَا أَنَّ مَا بَيْنَ أَصَابِعِ الْيَدِ مِنَ الْيَدِ، وَلَا اعْتِبَارَ بِانْفِرَاجِ أَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَانْضِمَامِ أَصَابِعِ الرِّجْلَيْنِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَأْمُورٌ بِغَسْلِ الرِّجْلِ جَمِيعِهَا كَمَا هُوَ مَأْمُورٌ بِغَسْلِ الْيَدِ جَمِيعِهِا. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا تَوَضَّأَ يَدْلُكُ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ بِخِنْصَرِهِ، مَعَ مَا ثَبَتَ أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَغْسِلُ رِجْلَيْهِ، وَهَذَا يَقْتَضِي الْعُمُومَ. وَقَدْ كَانَ مَالِكٌ ﵀ فِي آخِرِ عُمْرِهِ يَدْلُكُ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ بِخِنْصَرِهِ أَوْ بِبَعْضِ أَصَابِعِهِ لِحَدِيثٍ حَدَّثَهُ بِهِ ابْنُ وَهْبٍ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو الْغِفَارِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ الْقُرَشِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَتَوَضَّأُ فَيُخَلِّلُ بِخِنْصَرِهِ مَا بَيْنَ أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ، قَالَ ابْنُ وَهْبٍ، فَقَالَ لِي مَالِكٌ: إِنَّ هَذَا لَحَسَنٌ، وَمَا سَمِعْتُهُ قَطُّ إِلَّا السَّاعَةَ، قال ابن وهب: وسمعته سئل

...ka'b (topuk kemiği). Bazen teşbih yoluyla şeref ve yücelik anlamında da kullanılır. Nitekim şu hadis de bundandır: «(وَاللَّهِ لَا يَزَالُ كَعْبُكَ عَالِيًا) Allah'a yemin olsun ki senin şerefin daima yüksek kalacaktır.» Sünnetten [delile] gelince; Ebû Dâvûd'un Nu'mân b. Beşîr'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «(وَاللَّهِ لَتُقِيمُنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ) Allah'a yemin olsun ki ya saflarınızı düzeltirsiniz ya da Allah kalplerinizin arasını açar (birbirinize düşürür).» [Nu'mân] dedi ki: "Bunun üzerine adamın omuzunu arkadaşının omuzuna, dizini arkadaşının dizine ve topuğunu da arkadaşının topuğuna bitiştirdiğini gördüm." Akib (ökçe/topuk ardı), aşil tendonu/topuk kirişinin (urkūb) altındaki ayağın arka kısmıdır. Urkūb ise baldır ile ayağın birleştiği eklem yeridir. Nitekim hadiste geçen: «(وَيْلٌ لِلْعَرَاقِيبِ مِنَ النَّارِ) [İyice yıkanmayan] topuk kirişlerinin ateşten çekeceği var!» yani yıkanmadığı takdirde [azap göreceği] ifadesi bundandır. Nitekim şöyle de buyurmuştur: «(وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ وَبُطُونِ الْأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ) Ökçelerin ve ayak tabanlarının ateşten çekeceği var!» On beşinci [Mesele]- İbn Vehb, Mâlik'ten şöyle nakletmiştir: "Ne abdestte ne de gusülde ayak parmaklarının arasını hilallemek hiç kimseye [farz] değildir; katılıkta da aşırılıkta da hayır yoktur." İbn Vehb şöyle demiştir: "Ayak parmaklarının arasını hilallemek teşvik edilmiştir (müstehaptır); el parmaklarında ise bunu yapmak zorunludur." İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten: "Ayak parmaklarının arasını hilallemeyene hiçbir sorumluluk yoktur" dediğini rivayet etmiştir. Muhammed b. Hâlid'in İbnü'l-Kâsım'dan, onun da Mâlik'ten naklettiğine göre, nehirde abdest alıp ayaklarını suda hareket ettiren kimse hakkında: "Elleriyle yıkamadıkça bu ona kâfi gelmez" demiştir. İbnü'l-Kâsım ise: "Bir ayağını diğeriyle [ovarak] yıkayabiliyorsa bu ona yeter" demiştir. Derim ki: Doğru olan şudur: Ayağın diğer kısımları gibi parmak aralarını da yıkamadıkça abdesti geçerli olmaz; zira orası da ayaktandır, tıpkı el parmaklarının arasının elden sayılması gibi. El parmaklarının açık, ayak parmaklarının ise bitişik olmasına bakılmaz; çünkü insan elinin tamamını yıkamakla emrolunduğu gibi ayağının tamamını da yıkamakla emrolunmuştur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdest alırken ayak parmaklarının arasını serçe parmağıyla ovduğu rivayet edilmiştir. Bununla birlikte onun aleyhisselâm ayaklarını yıkadığı da sabittir ve bu durum [yıkamanın] genelliğini gerektirir. Mâlik rahimehullâh da ömrünün sonlarında, İbn Vehb'in; İbn Lehîa ve Leys b. Sa'd'dan, onların Yezîd b. Amr el-Gıfârî'den, onun Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'den, onun da el-Müstevrid b. Şeddâd el-Kureşî'den naklettiği şu hadis sebebiyle ayak parmaklarını serçe parmağıyla yahut diğer parmaklarından biriyle ovar olmuştu: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i abdest alırken gördüm; serçe parmağıyla ayak parmaklarının arasını hilalliyordu." İbn Vehb dedi ki: Bunun üzerine Mâlik bana: "Bu gerçekten güzel bir hadis, bunu şu âna kadar hiç işitmemiştim" dedi. İbn Vehb dedi ki: [Mâlik'in] kendisine daha sonra...

بَعْدَ ذَلِكَ عَنْ تَخْلِيلِ الْأَصَابِعِ فِي الْوُضُوءِ فَأَمَرَ بِهِ. وَقَدْ رَوَى حُذَيْفَةُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (خَلِّلُوا بَيْنَ الْأَصَابِعِ لَا تُخَلِّلُهَا النَّارُ) وَهَذَا نَصٌّ فِي الْوَعِيدِ عَلَى تَرْكِ التَّخْلِيلِ، فَثَبَتَ مَا قُلْنَاهُ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- أَلْفَاظُ الْآيَةِ تَقْتَضِي الْمُوَالَاةَ بَيْنَ الْأَعْضَاءِ، وَهِيَ إِتْبَاعُ الْمُتَوَضِّئِ الْفِعْلَ الْفِعْلَ إِلَى آخِرِهِ مِنْ غَيْرِ تَرَاخٍ بَيْنَ أَبْعَاضِهِ، وَلَا فَصْلَ بِفِعْلٍ لَيْسَ مِنْهُ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ ابْنُ أَبِي سَلَمَةَ وَابْنُ وَهْبٍ: ذَلِكَ مِنْ فُرُوضِ الْوُضُوءِ فِي الذِّكْرِ وَالنِّسْيَانِ، فَمَنْ فَرَّقَ بَيْنَ أَعْضَاءِ وُضُوئِهِ مُتَعَمِّدًا أَوْ نَاسِيًا لَمْ يُجْزِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: يُجْزِئُهُ نَاسِيًا وَمُتَعَمِّدًا. وَقَالَ مَالِكٌ فِي" الْمُدَوَّنَةِ" وَكِتَابِ مُحَمَّدٍ: إِنَّ الْمُوَالَاةَ سَاقِطَةٌ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ مَالِكٌ وَابْنُ الْقَاسِمِ: إِنْ فَرَّقَهُ مُتَعَمِّدًا لَمْ يُجْزِهِ وَيُجْزِئُهُ نَاسِيًا، وَقَالَ مَالِكٌ فِي رِوَايَةِ ابْنِ حَبِيبٍ: يُجْزِئُهُ فِي الْمَغْسُولِ وَلَا يُجْزِئُهُ فِي الْمَمْسُوحِ، فَهَذِهِ خَمْسَةُ أَقْوَالٍ ابْتُنِيَتْ عَلَى أَصْلَيْنِ: الْأَوَّلُ- أَنَّ اللَّهَ ﷾ أَمَرَ أَمْرًا مُطْلَقًا فَوَالِ أَوْ فَرِّقْ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ وُجُودُ الْغَسْلِ فِي جَمِيعِ الْأَعْضَاءِ عِنْدَ الْقِيَامِ إِلَى الصَّلَاةِ. وَالثَّانِي- أَنَّهَا عِبَادَاتٌ ذَاتُ أَرْكَانٍ مُخْتَلِفَةٍ فَوَجَبَ فِيهَا التَّوَالِي كَالصَّلَاةِ، وَهَذَا أَصَحُّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَتَتَضَمَّنُ أَلْفَاظُ الْآيَةِ أَيْضًا التَّرْتِيبَ وَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ، فَقَالَ الْأَبْهَرِيُّ: التَّرْتِيبُ سُنَّةٌ، وَظَاهِرُ الْمَذْهَبِ أَنَّ التَّنْكِيسَ لِلنَّاسِي يُجْزِئُ، وَاخْتُلِفَ فِي الْعَامِدِ فَقِيلَ: يُجْزِئُ وَيُرَتِّبُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْقَاضِي وَغَيْرُهُ: لَا يُجْزِئُ لِأَنَّهُ عَابِثٌ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَسَائِرُ أَصْحَابِهِ، وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو مُصْعَبٍ صَاحِبُ مَالِكٍ وَذَكَرَهُ فِي مُخْتَصَرِهِ، وَحَكَاهُ عَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَالِكٍ مَعَهُمْ فِي أَنَّ مَنْ قَدَّمَ فِي الْوُضُوءِ يَدَيْهِ عَلَى وَجْهِهِ، وَلَمْ يَتَوَضَّأْ عَلَى تَرْتِيبِ الْآيَةِ فَعَلَيْهِ الْإِعَادَةُ لِمَا صَلَّى بِذَلِكَ الْوُضُوءِ. وَذَهَبَ مَالِكٌ فِي أَكْثَرِ الرِّوَايَاتِ عَنْهُ وَأَشْهَرِهَا أَنَّ" الْوَاوَ" لَا تُوجِبُ التَّعْقِيبَ وَلَا تُعْطِي رُتْبَةً، وَبِذَلِكَ قَالَ أَصْحَابُهُ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالْمُزَنِيِّ وَدَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ" يَقْتَضِي الْإِجْزَاءَ فَرَّقَ أَوْ جَمَعَ أَوْ وَالَى عَلَى مَا هو الصحيح من مذهب الشافعي،

...bundan sonra abdestte parmak aralarını hilallemekten [soruldu], o da bunu emretti. Huzeyfe rivayet etmiştir ki Nebiyy sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « خَلِّلُوا بَيْنَ الْأَصَابِعِ لَا تُخَلِّلُهَا النَّارُ » «Parmakların arasını hilalleyiniz ki ateş onları hilallemesin.» Bu, hilallemeyi terk etmeye yönelik tehdit hususunda açık bir nasstır; dolayısıyla söylediğimiz şey sabit olmuştur. Muvaffak kılan Allah'tır. On altıncı [Mesele]- Ayetin lafızları [abdest] uzuvları arasında muvalâtı (ara vermeden peş peşe yıkamayı) gerektirmektedir. Muvalât; abdest alan kimsenin, kısımları arasına bir gecikme sokmaksızın ve abdestten olmayan bir fiille fasıla vermeksizin, bir fiili diğer fiilin peşine sonuna kadar eklemesidir. İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. İbn Ebî Seleme ve İbn Vehb şöyle demiştir: Bu, hatırlama halinde de unutma halinde de abdestin farzlarındandır; dolayısıyla abdest uzuvlarının arasını kasten veya unutarak ayıran kimsenin abdesti geçerli olmaz. İbnü'l-Hakem ise: Unutan kimse için de kasten yapan kimse için de geçerlidir, demiştir. Mâlik, el-Müdevvene'de ve Kitâbu Muhammed'de: Muvalât sakıttır (gerekli değildir), demiştir; Şâfiî de bu görüştedir. Mâlik ve İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Eğer kasten ayırırsa geçerli olmaz, unutarak ayırırsa geçerli olur. Mâlik, İbn Habîb'in rivayetinde şöyle demiştir: Yıkanan uzuvlarda geçerlidir, meshedilen uzuvda ise geçerli değildir. İşte bu beş görüş iki asıl üzerine bina edilmiştir: Birincisi: Yüce Allah mutlak bir emirle emretmiştir; ister peş peşe yap, ister ayrı yap; asıl kastedilen, namaza kalkıldığında bütün uzuvlarda yıkamanın gerçekleşmiş olmasıdır. İkincisi: Abdest, namaz gibi farklı rükünleri olan ibadetlerdendir; dolayısıyla namazda olduğu gibi onda da peş peşe yapmak vaciptir. Bu görüş daha sahihtir. En doğrusunu Allah bilir. On yedinci [Mesele]- Ayetin lafızları tertibi (sırayı) de tazammun etmektedir. Bu konuda ihtilaf edilmiştir. Ebherî: Tertip sünnettir, demiştir. Mezhebin zahirine göre unutan kimsenin sırayı tersine çevirmesi (tenkîs) geçerlidir. Kasten yapan hakkında ise ihtilaf edilmiştir; bir görüşe göre geçerlidir ve gelecekteki abdestlerinde tertibe riayet eder. Kadı Ebû Bekir ve başkaları ise şöyle demiştir: Geçerli değildir; çünkü o boş ve anlamsız bir iş (abes) yapmıştır. Şâfiî ve diğer bütün ashabı bu görüşe gitmiştir. Ahmed b. Hanbel, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm, İshâk ve Ebû Sevr de bunu söylemektedir. Mâlik'in talebesi Ebû Mus'ab da bu görüşe meyletmiş ve bunu Muhtasar'ında zikretmiştir; Medine ehlinden ve onlarla birlikte Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, abdestte ellerini yüzünden önceye alan ve ayetin tertibine göre abdest almayan kimsenin, bu abdestle kıldığı namazları iade etmesi gerekir. Mâlik'ten gelen rivayetlerin çoğunda ve en meşhur olanında ise o: Vâv (و) harfi peş peşeliği (ta'kîbi) gerektirmez ve bir derece/sıra bildirmez, görüşündedir. Ashabı da böyle demiştir; Ebû Hanîfe ve ashabının, Sevrî'nin, Evzâî'nin, Leys b. Sa'd'ın, Müzenî'nin ve Dâvûd b. Ali'nin görüşü de budur. İlkıyâ et-Taberî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın” buyruğunun zahiri, Şâfiî mezhebinin sahih olan kavline göre ister ayırsın ister birleştirsin ister peş peşe yapsın abdestin geçerli olmasını iktiza eder...

وَهُوَ مَذْهَبُ الْأَكْثَرِينَ مِنَ الْعُلَمَاءِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: إِلَّا أَنَّ مَالِكًا يَسْتَحِبُّ لَهُ اسْتِئْنَافُ الْوُضُوءِ عَلَى النَّسَقِ لِمَا يُسْتَقْبَلُ مِنَ الصَّلَاةِ، وَلَا يَرَى ذَلِكَ وَاجِبًا عَلَيْهِ، هَذَا تَحْصِيلُ مَذْهَبِهِ. وَقَدْ رَوَى عَلِيُّ بْنُ زِيَادٍ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: مَنْ غَسَلَ ذِرَاعَيْهِ ثُمَّ وَجْهَهُ ثُمَّ ذَكَرَ مَكَانَهُ أَعَادَ غَسْلَ ذِرَاعَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْ حَتَّى صَلَّى أَعَادَ الْوُضُوءَ وَالصَّلَاةَ، قَالَ عَلِيٌّ ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: لَا يُعِيدُ الصَّلَاةَ وَيُعِيدُ الْوُضُوءَ لِمَا يُسْتَأْنَفُ. وَسَبَبُ الْخِلَافِ مَا قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ" الْفَاءَ" تُوجِبُ التَّعْقِيبَ فِي قَوْلِهِ:" فَاغْسِلُوا" فَإِنَّهَا لَمَّا كَانَتْ جَوَابًا لِلشَّرْطِ رَبَطَتِ الْمَشْرُوطَ بِهِ، فَاقْتَضَتِ التَّرْتِيبَ فِي الْجَمِيعِ، وَأُجِيبَ بِأَنَّهُ إِنَّمَا اقْتَضَتِ الْبُدَاءَةَ فِي الْوَجْهِ إِذْ هُوَ جَزَاءُ الشَّرْطِ وَجَوَابُهُ، وَإِنَّمَا كُنْتَ تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ فِي الْجَمِيعِ لَوْ كَانَ جَوَابُ الشَّرْطِ مَعْنًى وَاحِدًا، فَإِذَا كَانَتْ جُمَلًا كُلُّهَا جَوَابًا لَمْ تُبَالِ بِأَيِّهَا بَدَأْتَ، إِذِ الْمَطْلُوبُ تَحْصِيلُهَا. قِيلَ: إِنَّ التَّرْتِيبَ إِنَّمَا جَاءَ مِنْ قِبَلِ الْوَاوِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّكَ تَقُولُ: تَقَاتَلَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو، وَتَخَاصَمَ بَكْرٌ وَخَالِدٌ، فَدُخُولُهَا فِي بَابِ الْمُفَاعَلَةِ يُخْرِجُهَا عَنِ التَّرْتِيبِ. وَالصَّحِيحُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ التَّرْتِيبَ مُتَلَقًّى مِنْ وُجُوهٍ أَرْبَعَةٍ: الْأَوَّلُ- أَنْ يَبْدَأَ بِمَا بَدَأَ الله به كم قَالَ ﵊ حِينَ حَجَّ: (نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ). الثَّانِي- مِنْ إِجْمَاعِ السَّلَفِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُرَتِّبُونَ. الثَّالِثُ- مِنْ تَشْبِيهِ الْوُضُوءِ بِالصَّلَاةِ. الرَّابِعُ- مِنْ مُوَاظَبَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى ذَلِكَ. احْتَجَّ مَنْ أَجَازَ ذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ عَلَى أَنْ لَا تَرْتِيبَ فِي غَسْلِ أَعْضَاءِ الْجَنَابَةِ، فَكَذَلِكَ غَسْلُ أَعْضَاءِ الْوُضُوءِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى فِي ذَلِكَ الْغَسْلُ لَا التَّبْدِيَةُ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: مَا أُبَالِي إِذَا أَتْمَمْتُ وُضُوئِي بِأَيِ أَعْضَائِي بَدَأْتُ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تَبْدَأَ بِرِجْلَيْكَ قَبْلَ يَدَيْكَ، قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: هَذَا مُرْسَلٌ وَلَا يَثْبُتُ، وَالْأَوْلَى وُجُوبُ التَّرْتِيبِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- إِذَا كَانَ فِي الِاشْتِغَالِ بِالْوُضُوءِ فَوَاتُ الْوَقْتِ لَمْ يَتَيَمَّمْ عِنْدَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَمَالِكٌ يُجَوِّزُ التَّيَمُّمَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ، لِأَنَّ التَّيَمُّمَ إِنَّمَا جَاءَ فِي الْأَصْلِ لِحِفْظِ وَقْتِ الصَّلَاةِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَوَجَبَ تَأْخِيرُ الصَّلَاةِ إِلَى حِينِ وُجُودِ الْمَاءِ. احْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا" وَهَذَا وَاجِدٌ، فَقَدْ عَدِمَ شَرْطَ صِحَّةِ التيمم فلا يتيمم.

Âlimlerin çoğunun mezhebi (görüşü) de budur. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Ancak Mâlik, gelecek namazlar için abdesti sırasına göre baştan almasını müstehap görür, bunu ona vacip görmez; onun mezhebinin hülasası budur. Ali b. Ziyâd, Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: "Kim kollarını sonra yüzünü yıkar da ardından olduğu yerde [sırayı karıştırdığını] hatırlarsa kollarını yeniden yıkar. Şayet namaz kılıncaya kadar hatırlamazsa abdesti de namazı da iade eder (yeniden kılar)." Ali dedi ki: Sonra bundan sonra [Mâlik] şöyle demiştir: "Namazı iade etmez, fakat bundan sonraki [namazlar] için abdesti iade eder." İhtilafın sebebi, bazılarının şöyle demesidir: { فَاغْسِلُوا } “yıkayın” kavlindeki "fâ" (ف) harfi ta‘kîb (peş peşelik) ifade eder. Şartın cevabı olduğundan dolayı meşrûtu (şarta bağlı olanı) ona bağlamış ve hepsinde tertibi (sırayı) gerektirmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu edat sadece yüze başlamayı gerektirmiştir, zira şartın cezası ve cevabı odur. Şartın cevabı tek bir mana olsaydı hepsinde tertibi gerektirirdi; ancak şartın cevabı hepsi birden cümleler olunca hangisiyle başladığına bakılmaz, zira matlup olan bunların gerçekleşmesidir. Tertibin ancak "vâv" (و) harfinden kaynaklandığı da söylenmiştir; fakat durum böyle değildir. Çünkü sen: "Zeyd ve Amr birbirleriyle savaştı" (تَقَاتَلَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو), "Bekir ve Hâlid birbirleriyle davalaştı" (تَخَاصَمَ بَكْرٌ وَخَالِدٌ) dersin; dolayısıyla vâvın müfâ‘ale bâbına girmesi onu tertip bildirmekten çıkarır. Doğru olan ise tertibin şu dört vecihten (yoldan) alındığının söylenmesidir: Birincisi: Allah'ın başladığı ile başlamaktır; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm haccederken: « نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ » «Allah'ın başladığı ile başlarız» buyurmuştur. İkincisi: Selef'in icmâındandır; zira onlar tertibe riayet ederlerdi. Üçüncüsü: Abdestin namaza kıyas edilmesindendir. Dördüncüsü: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buna devam etmesindendir. Buna [tertipsiz abdeste] cevaz verenler, cünüplük [gusül] azalarının yıkanmasında tertibin bulunmadığına dair icmâı delil getirmişlerdir; dolayısıyla abdest azalarının yıkanması da böyledir. Çünkü bundaki mana yıkamaktır, sırayla başlamak değildir. Ali'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Abdestimi tamamladıktan sonra hangi azamla başladığıma aldırmam." Abdullah b. Mes'ûd'dan da şöyle dediği nakledilmiştir: "Ellerinden önce ayaklarınla başlamanda bir beis yoktur." Dârekutnî şöyle demiştir: "Bu mürseldir ve sabit değildir; evlâ olan tertibin vacip olmasıdır." Doğrusunu en iyi Allah bilir. On sekizinci [Mesele]- Abdestle meşgul olmakta vaktin çıkması [tehlikesi] bulunduğunda, âlimlerin çoğuna göre teyemmüm yapılmaz. Mâlik ise böylesi bir durumda teyemmüme cevaz verir; çünkü teyemmüm aslında namaz vaktini korumak için meşru kılınmıştır, böyle olmasaydı su bulununcaya kadar namazı tehir etmek vacip olurdu. Cumhur ise Yüce Allah'ın: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } “...su da bulamazsanız teyemmüm edin” kavlini delil getirmiştir; bu kimse ise suyu bulmuştur, dolayısıyla teyemmümün sıhhat şartı ortadan kalkmıştır ve teyemmüm yapamaz.

التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ إِزَالَةَ النَّجَاسَةِ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ، لأنه قال:" إذ قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ" وَلَمْ يَذْكُرِ الِاسْتِنْجَاءَ وَذَكَرَ الْوُضُوءَ، فَلَوْ كَانَتْ إِزَالَتُهَا وَاجِبَةً لَكَانَتْ أَوَّلَ مَبْدُوءٍ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَهِيَ رِوَايَةُ أَشْهَبَ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ: إِزَالَتُهَا وَاجِبَةٌ فِي الذِّكْرِ وَالنِّسْيَانِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: تَجِبُ إِزَالَتُهَا مَعَ الذِّكْرِ، وَتَسْقُطُ مَعَ النِّسْيَانِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تَجِبُ إِزَالَةُ النَّجَاسَةِ إِذَا زَادَتْ عَلَى قَدْرِ الدِّرْهَمِ الْبَغْلِيِّ - يُرِيدُ الْكَبِيرُ الَّذِي هُوَ عَلَى هَيْئَةِ الْمِثْقَالِ- قِيَاسًا عَلَى فَمِ الْمَخْرَجِ الْمُعْتَادِ الَّذِي عُفِيَ عَنْهُ. وَالصَّحِيحُ رِوَايَةُ ابْنِ وَهْبٍ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي صَاحِبَيِ الْقَبْرَيْنِ: (إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ وَأَمَّا الْآخَرُ فَكَانَ لَا يَسْتَبْرِئُ مِنْ بَوْلِهِ) وَلَا يُعَذَّبُ إِلَّا عَلَى تَرْكِ الْوَاجِبِ، وَلَا حُجَّةَ فِي ظَاهِرِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷾ إِنَّمَا بَيَّنَ مِنْ آيَةِ الْوُضُوءِ صِفَةَ الْوُضُوءِ خَاصَّةً، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِإِزَالَةِ النَّجَاسَةِ وَلَا غَيْرِهَا. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ كَمَا بينا، ولمالك في ذلك ثلاث روايات: الْإِنْكَارُ مُطْلَقًا كَمَا يَقُولُهُ الْخَوَارِجُ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ مُنْكَرَةٌ وَلَيْسَتْ بِصَحِيحَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّانِيَةُ- يَمْسَحُ فِي السَّفَرِ دُونَ الْحَضَرِ، لِأَنَّ أَكْثَرَ الْأَحَادِيثِ بِالْمَسْحِ إِنَّمَا هِيَ فِي السَّفَرِ، وَحَدِيثُ السُّبَاطَةِ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الْمَسْحِ فِي الْحَضَرِ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ قَالَ: فَلَقَدْ رَأَيْتُنِي أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ نَتَمَاشَى، فَأَتَى سُبَاطَةَ قَوْمٍ خَلْفَ حَائِطٍ، فَقَامَ كَمَا يَقُومُ أَحَدُكُمْ فَبَالَ فَانْتَبَذْتُ مِنْهُ، فَأَشَارَ إِلَيَّ فَجِئْتُ فَقُمْتُ عِنْدَ عَقِبِهِ حَتَّى فَرَغَ- زَادَ فِي رِوَايَةٍ- فَتَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ. وَمِثْلُهُ حَدِيثُ شُرَيْحِ بْنِ هَانِئٍ قَالَ: أَتَيْتُ عَائِشَةَ أَسْأَلُهَا عَنِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ فَقَالَتْ: عَلَيْكَ بِابْنِ أَبِي طَالِبٍ فَسَلْهُ، فَإِنَّهُ كَانَ يُسَافِرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَسَأَلْنَاهُ فَقَالَ: جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلْمُسَافِرِ ثَلَاثَةَ أَيَّامِ وَلَيَالِيهِنَّ وَلِلْمُقِيمِ يَوْمًا وَلَيْلَةً،- وَهِيَ الرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ- يَمْسَحُ حضرا وسفرا، وقد تقدم ذكرها.

On dokuzuncu [Mesele]- Bazı âlimler bu ayeti, necasetin giderilmesinin vacip olmadığına delil getirmişlerdir; zira Allah Teâlâ: { إِذْ قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ } “Namaz kılmaya kalktığınız zaman” buyurmuş, istincâyı zikretmeyip abdesti zikretmiştir. Şayet necasetin giderilmesi vacip olsaydı, ilk başlanan şey o olurdu. Bu, Ebû Hanîfe'nin ashabının görüşü olup Mâlik'ten de Eşheb'in rivayetidir. İbn Vehb ise Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: "Hatırlama ve unutma durumunda [da] onun giderilmesi vaciptir." Bu, Şâfiî'nin de görüşüdür. İbnü'l-Kâsım ise: "Hatırlama halinde giderilmesi vacip olur, unutma halinde ise [bu vücubiyet] düşer" demiştir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Necaset, bağlî dirhem -bununla miskal hacmindeki büyük dirhemi kasteder- miktarını aştığında, af kapsamında tutulan mutat çıkış yerinin (mahrecin) ağzına kıyasla giderilmesi vacip olur." Sahih olan ise İbn Vehb'in rivayetidir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki kabir ehli hakkında şöyle buyurmuştur: « إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ وَأَمَّا الْآخَرُ فَكَانَ لَا يَسْتَبْرِئُ مِنْ بَوْلِهِ » «Şüphesiz onlar azap görmektedirler; hem de büyük [zor] bir şeyden dolayı azap görmüyorlar. Onlardan biri koğuculuk yapardı, diğeri ise idrarından sakınmazdı (temizlenmezdi).» Azap ancak vacibin terki sebebiyle olur. Kur'an'ın zahirinde ise [onlar için] bir delil yoktur; zira Allah azze ve celle abdest ayetinde yalnızca abdestin vasfını beyan etmiş, necasetin giderilmesine ve diğer hususlara değinmemiştir. Yirminci [Mesele]- Ayet, daha önce açıkladığımız üzere mestler üzerine meshetmeye de delalet etmiştir. Mâlik'in bu konuda üç rivayeti vardır: Haricîlerin dediği gibi mutlak olarak inkâr etmek; ancak bu rivayet münkerdir, sahih değildir ve daha önce geçmişti. İkincisi: Mukimken değil sadece yolculukta mesheder; çünkü meshe dair hadislerin çoğu ancak yolculuk hakkındadır. Çöplük hadisi ise mukim iken meshetmenin caiz olduğuna delalet eder. Müslim bunu Huzeyfe'nin şu hadisinden tahric etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürüdüğümüzü hatırlıyorum. Bir duvarın arkasındaki bir topluluğun çöplüğüne vardı ve sizden birinin durduğu gibi [ayakta] durup idrarını yaptı. Ben ondan uzaklaştım, bana işaret etti; gelip işini bitirinceye kadar topuğunun yanında durdum." -Bir rivayette şu ziyade yer almıştır:- "Sonra abdest aldı ve mestleri üzerine meshetti." Şüreyh b. Hâni'nin şu hadisi de böyledir: "Âişe'ye gelip ona mestler üzerine meshetmeyi sordum; o da şöyle dedi: 'İbn Ebî Tâlib'e git ve ona sor; zira o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yolculuk yapardı.' Biz de ona sorduk, o şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yolcu için üç gün ve gecelerini, mukim için ise bir gün ve bir gece tayin etti.'" -Bu da üçüncü rivayettir:- Mukim iken de yolcu iken de mesheder. Bunun zikri daha önce geçmişti.

الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَيَمْسَحُ الْمُسَافِرُ عِنْدَ مَالِكٍ عَلَى الْخُفَّيْنِ بِغَيْرِ تَوْقِيتٍ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ ابْنُ وَهْبٍ سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: لَيْسَ عِنْدَ أَهْلِ بَلَدِنَا فِي ذَلِكَ وَقْتٌ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ أُبَيِّ بْنِ عِمَارَةَ أَنَّهُ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْسَحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ؟ قَالَ: (نَعَمْ) قَالَ: يَوْمًا؟ قَالَ: (يَوْمًا) قَالَ: وَيَوْمَيْنِ؟ قَالَ: (وَيَوْمَيْنِ) قَالَ: وَثَلَاثَةَ] أيام [؟ قال: (نعم وما شئت) في رِوَايَةٍ (نَعَمْ وَمَا بَدَا لَكَ). قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي إِسْنَادِهِ وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَالنُّعْمَانُ وَالطَّبَرِيُّ: يَمْسَحُ الْمُقِيمُ يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَالْمُسَافِرُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ عَلَى حَدِيثِ شُرَيْحٍ وَمَا كَانَ مِثْلَهُ، وَرُوِيَ عن مالك في رسالته إلى هرون أَوْ بَعْضِ الْخُلَفَاءِ، وَأَنْكَرَهَا أَصْحَابُهُ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَالْمَسْحُ عِنْدَ جَمِيعِهِمْ لِمَنْ لَبِسَ خُفَّيْهِ عَلَى وضوء، لحديث المغيرة ابن شُعْبَةَ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ فِي مَسِيرٍ- الْحَدِيثَ- وَفِيهِ، فَأَهْوَيْتُ لِأَنْزِعَ خُفَّيْهِ فَقَالَ: (دَعْهُمَا فَإِنِّي أَدْخَلْتُهُمَا طَاهِرَتَيْنِ) وَمَسَحَ عَلَيْهِمَا. وَرَأَى أَصْبَغُ أَنَّ هَذِهِ طَهَارَةُ التَّيَمُّمِ، وَهَذَا بِنَاءً مِنْهُ عَلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ يَرْفَعُ الْحَدَثَ. وَشَذَّ دَاوُدُ فقال: المراد بالطهارة ها هنا هِيَ الطَّهَارَةُ مِنَ النَّجَسِ فَقَطْ، فَإِذَا كَانَتْ رِجْلَاهُ طَاهِرَتَيْنِ مِنَ النَّجَاسَةِ جَازَ الْمَسْحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ. وَسَبَبُ الْخِلَافِ الِاشْتِرَاكُ فِي اسْمِ الطَّهَارَةِ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَيَجُوزُ عِنْدَ مَالِكٍ الْمَسْحُ عَلَى الْخُفِّ وَإِنْ كَانَ فِيهِ خَرْقٌ يَسِيرٌ: قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: مَعْنَاهُ أَنْ يَكُونَ الْخَرْقُ لَا يَمْنَعُ مِنِ الِانْتِفَاعِ بِهِ وَمِنْ لُبْسِهِ، وَيَكُونُ مِثْلُهُ يُمْشَى فِيهِ. وَبِمِثْلِ قَوْلِ مَالِكٍ هَذَا قَالَ اللَّيْثُ وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَالطَّبَرِيُّ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الثَّوْرِيِّ وَالطَّبَرِيِّ إِجَازَةُ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ الْمُخَرَّقِ جُمْلَةً. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يُمْسَحُ عَلَى الْخُفِّ وَعَلَى مَا ظَهَرَ مِنَ الْقَدَمِ، وَهُوَ قَوْلُ الطَّبَرِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا كَانَ مَا ظَهَرَ مِنَ الرِّجْلِ أَقَلُّ مِنْ ثَلَاثِ أصابع مسح، ولا يمسح ذا ظَهَرَ ثَلَاثٌ، وَهَذَا تَحْدِيدٌ يَحْتَاجُ إِلَى تَوْقِيفٍ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَخْفَافَ الصَّحَابَةِ ﵃ وغيرهم من التابعين كانت

Yirmi birinci [Mesele]- Mâlik'e göre yolcu, bir vakit sınırlaması olmaksızın mestler üzerine mesheder; Leys b. Sa'd'ın görüşü de budur. İbn Vehb şöyle demiştir: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: "Bizim beldemizin ehline göre bu hususta belirli bir vakit yoktur." Ebû Dâvûd, Übeyy b. İmare'nin hadisinden rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü, mestler üzerine meshedeyim mi?» O da: «Evet» buyurdu. «Bir gün mü?» diye sordu, «Bir gün» buyurdu. «İki gün mü?» dedi, «İki gün de» buyurdu. «Peki üç [gün] mü?» deyince: «Evet, dilediğin kadar» -bir rivayette de «Evet, sana nasıl uygun görünürse»- buyurdu. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: "Bunun senedinde ihtilaf edilmiştir ve kuvvetli değildir." Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, en-Nu'mân (Ebû Hanîfe) ve Taberî ise Şüreyh hadisine ve benzerlerine dayanarak: "Mukim olan bir gün bir gece, yolcu ise üç gün mesheder" demişlerdir. Hârûn'a veya halifelerden birine yazdığı mektubunda Mâlik'ten de bu [görüş] rivayet edilmiş, fakat talebeleri bunu reddetmişlerdir. Yirmi ikinci [Mesele]- Hepsine göre meshetmek, mestlerini abdestli olarak giyen kimse içindir. Zira Muğîre b. Şu'be'nin rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir gece yolculukta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile berab Twiceerdim -hadisin devamında- ve şöyle dedi: Mestlerini çıkarmak için uzandım, bunun üzerine: «Onları bırak; zira ben onları abdestli/temiz iken giydim» buyurdu ve üzerlerine meshetti. Asbağ, bunun teyemmüm temizliği olduğu görüşündedir; bu da onun teyemmümün hadesi (hükmî kirliliği) kaldırdığı kabulüne dayanmaktadır. Dâvûd ise şâz bir görüş belirterek şöyle demiştir: "Buradaki taharetten maksat sadece necasetten temizliktir; binaenaleyh ayakları necasetten temiz ise mestlerin üzerine meshetmek caiz olur." İhtilafın sebebi ise "taharet" isminin müşterek (çok anlamlı) olmasıdır. Yirmi üçüncü [Mesele]- Mâlik'e göre üzerinde küçük bir yırtık olsa bile mest üzerine meshetmek caizdir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: "Bunun anlamı, yırtığın o mestten faydalanmaya ve onu giymeye engel olmaması ve benzeriyle yürünebilir olmasıdır." Mâlik'in bu sözünün benzerini Leys, Sevrî, Şâfiî ve Taberî de söylemiştir. Sevrî ve Taberî'den, yırtık mest üzerine mutlak olarak meshetmeye cevaz verdikleri de rivayet edilmiştir. Evzâî: "Mestin ve ayağın açığa çıkan kısmının üzerine meshedilir" demiştir ki bu, Taberî'nin de görüşüdür. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Ayaktan açığa çıkan kısım üç parmaktan az ise mesheder; şayet üç parmak açığa çıkmışsa meshetmez." Ancak bu, naklî bir delile (tevkife) muhtaç olan bir sınırlamadır. Bilinmektedir ki sahâbe-i kirâmın -radıyallâhu anhüm- ve tâbiînden diğer kimselerin mestleri

لَا تَسْلَمُ مِنَ الْخَرْقِ الْيَسِيرِ، وَذَلِكَ مُتَجَاوَزٌ عِنْدَ الْجُمْهُورِ مِنْهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ إِذَا كَانَ الْخَرْقُ فِي مُقَدَّمِ الرِّجْلِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ: يَمْسَحُ عَلَى الْخُفِّ إِذَا كَانَ مَا ظَهَرَ منه يغطيه الجورب، فإن ظهر شي مِنَ الْقَدَمِ لَمْ يَمْسَحْ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا عَلَى مَذْهَبِهِ فِي الْمَسْحِ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ إِذَا كَانَا ثَخِينَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ وَهِيَ: الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَلَا يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ إِلَّا أَنْ يَكُونَا مُجَلَّدَيْنِ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيْ مَالِكٍ. وَلَهُ قَوْلٌ آخَرُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَإِنْ كَانَا مُجَلَّدَيْنِ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنِ الْمُغِيرَةَ بْنِ شُعْبَةَ أن رسول الله ﷺ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَكَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ لَا يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ، لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ عَنِ الْمُغِيرَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ، وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ وَلَا بِالْمُتَّصِلِ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ] وَأَبُو [ مَسْعُودٍ وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَأَبُو أُمَامَةَ وَسَهْلُ بْنُ سَعْدٍ وَعَمْرُو بْنُ حُرَيْثٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنِ عَبَّاسٍ، ﵃ أَجْمَعِينَ. قُلْتُ: وَأَمَّا الْمَسْحُ عَلَى النَّعْلَيْنِ فَرَوَى أَبُو مُحَمَّدٍ الدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدِهِ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ قَالَ: رَأَيْتُ عَلِيًّا تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى النَّعْلَيْنِ فَوَسَّعَ ثُمَّ قَالَ: لَوْلَا أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَعَلَ كَمَا رَأَيْتُمُونِي فَعَلْتُ لَرَأَيْتُ أَنَّ بَاطِنَ الْقَدَمَيْنِ أَحَقُّ بِالْمَسْحِ مِنْ ظَاهِرِهِمَا، قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الدَّارِمِيُّ ﵀: هَذَا الْحَدِيثُ مَنْسُوخٌ بقوله تعالى:" فامسحوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ". قُلْتُ: وَقَوْلُ عَلِيٍّ- ﵁ لَرَأَيْتُ أَنَّ بَاطِنَ الْقَدَمَيْنِ أَحَقُّ بِالْمَسْحِ مِنْ ظَاهِرِهِمَا مِثْلُهُ قَالَ فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْهُ قَالَ: لَوْ كَانَ الدِّينُ بِالرَّأْيِ لَكَانَ بَاطِنُ الْخُفِّ أَوْلَى بِالْمَسْحِ مِنْ أَعْلَاهُ، وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَمْسَحُ على ظاهر خفيه. قال

...küçük yırtıklardan uzak kalmaz; bu durum ise onlardan cumhur nezdinde hoş görülmüştür. Şâfiî'den, yırtık ayağın ön tarafında olduğu takdirde onun üzerine meshetmenin caiz olmadığı rivayet edilmiştir. Hasan b. Hayy ise şöyle demiştir: Mestten açığa çıkan kısmı çorap örtüyorsa [mest] üzerine mesheder; şayet ayaktan bir şey açığa çıkarsa meshetmez. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu, onun kalın oldukları takdirde iki çorap üzerine meshetme mezhebine göredir. Bu aynı zamanda Sevrî, Ebû Yûsuf ve Muhammed'in de görüşüdür. Yirmi dördüncü [Mesele]- Ebû Hanîfe ve Şâfiî'ye göre altları deri kaplanmış (mücelled) olmadıkça iki çorap üzerine meshetmek caiz değildir. Bu aynı zamanda Mâlik'in iki görüşünden biridir. Mâlik'in diğer bir görüşü ise altları deri kaplanmış olsa dahi iki çorap üzerine meshetmenin caiz olmadığı şeklindedir. Ebû Dâvûd'un kitabında Mugîre b. Şu'be'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdest alıp iki çorap ve iki pabuç üzerine meshettiği [rivayet edilmiştir]. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Abdurrahman b. Mehdî bu hadisi rivayet etmezdi; çünkü Mugîre'den bilinen [meşhur rivayet], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mestler üzerine meshettiğidir. Bu hadis Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiş olmakla birlikte ne kuvvetlidir ne de muttasıldır. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Çoraplar üzerine Ali b. Ebî Tâlib, [Ebû] Mes'ûd, Berâ b. Âzib, Enes b. Mâlik, Ebû Ümâme, Sehl b. Sa'd ve Amr b. Hureys meshetmişlerdir. Bu durum Ömer b. el-Hattâb ile İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir —Allah hepsinden razı olsun—. Ben [Kurtubî] derim ki: İki pabuç üzerine meshetmeye gelince; Ebû Muhammed ed-Dârimî Müsned'inde rivayet edip [şöyle demiştir]: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Yûnus, Ebû İshak'tan, o da Abd-i Hayr'dan şöyle rivayet etti: Ali'yi abdest alırken ve iki pabuç üzerine [meshi] yayarak meshederken gördüm. Sonra şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i benim yaptığımı gördüğünüz gibi yaparken görmeseydim, ayakların altının meshedilmeye üstlerinden daha layık olduğunu düşünürdüm.» Ebû Muhammed ed-Dârimî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu hadis, Yüce Allah'ın: { فامسحوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ } “Başlarınızı ve topuklara kadar ayaklarınızı meshedin” buyruğu ile mensuhtur. Ben [Kurtubî] derim ki: Ali radıyallâhu anh'ın: «Ayakların altının meshedilmeye üstlerinden daha layık olduğunu düşünürdüm» sözünün bir benzerini o, mestler üzerine mesh hakkında da söylemiştir. Bunu Ebû Dâvûd ondan [şu lafızla] rivayet etmiştir: «Şayet din re'y (şahsi akıl yürütme) ile olsaydı, mestin altı meshedilmeye üstünden daha evla olurdu. Oysa ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i mestlerinin üstünü meshederken gördüm.»

مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِيمَنْ مَسَحَ ظُهُورَ خُفَّيْهِ دُونَ بُطُونِهِمَا: إِنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُهُ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا قَالَ: مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ أَعَادَ فِي الْوَقْتِ، وَمَنْ مَسَحَ عَلَى بَاطِنِ الْخُفَّيْنِ دُونَ ظَاهِرِهِمَا لَمْ يُجْزِهِ، وَكَانَ عَلَيْهِ الْإِعَادَةُ فِي الْوَقْتِ وَبَعْدِهِ، وَكَذَلِكَ قَالَ جَمِيعُ أَصْحَابِ مَالِكٍ إِلَّا شي رُوِيَ عَنْ أَشْهَبَ أَنَّهُ قَالَ: بَاطِنُ الْخُفَّيْنِ وَظَاهِرُهُمَا سَوَاءٌ، وَمَنْ مَسَحَ بَاطِنَهُمَا دُونَ ظَاهِرِهِمَا لَمْ يُعِدْ إِلَّا فِي الْوَقْتِ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ قَالَ يُجْزِئُهُ مَسْحُ بُطُونِهِمَا دُونَ ظُهُورِهِمَا، وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِهِ أَنَّهُ مَنْ مَسَحَ بُطُونَهُمَا وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِمَا لَمْ يُجْزِهِ وَلَيْسَ بِمَاسِحٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ: يَمْسَحُ ظَاهِرَيِ الْخُفَّيْنِ دُونَ بَاطِنِهِمَا، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ وَجَمَاعَةٌ، وَالْمُخْتَارُ عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِمَا مَسْحُ الْأَعْلَى وَالْأَسْفَلِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ شِهَابٍ، لِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: وَضَّأْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فَمَسَحَ أَعْلَى الْخُفِّ وَأَسْفَلِهِ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رُوِيَ أَنَّ ثَوْرًا لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ نَزَعَ خُفَّيْهِ وَقَدْ مَسَحَ عَلَيْهِمَا عَلَى أَقْوَالٍ ثَلَاثَةٍ: الْأَوَّلُ- يَغْسِلُ رِجْلَيْهِ مَكَانَهُ وَإِنْ أَخَّرَ اسْتَأْنَفَ الْوُضُوءَ، قَالَهُ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ، وَكَذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ، وَرُوِيَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَلَمْ يَذْكُرُوا مَكَانَهُ. الثَّانِي- يَسْتَأْنِفُ الْوُضُوءَ، قَالَهُ الْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ وَرُوِيَ عن الأوزاعي والنخعي. الثالث- ليس عليه شي وَيُصَلِّي كَمَا هُوَ، قَالَهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَهِيَ رِوَايَةٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ ﵃. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا) وَقَدْ مَضَى فِي" النِّسَاءِ" مَعْنَى الْجُنُبِ. وَ" اطَّهَّرُوا" أَمْرٌ بِالِاغْتِسَالِ بِالْمَاءِ، وَلِذَلِكَ رَأَى عُمَرُ وَابْنُ مَسْعُودٍ- ﵄ أَنَّ الْجُنُبَ لَا يَتَيَمَّمُ الْبَتَّةَ بَلْ يَدَعُ الصَّلَاةَ حَتَّى يَجِدَ الْمَاءَ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ النَّاسِ: بَلْ هَذِهِ الْعِبَارَةُ هِيَ لِوَاجِدِ الْمَاءِ، وَقَدْ ذُكِرَ الْجُنُبُ بَعْدُ فِي أحكام عادم الماء بقوله:" أو لامستم

Mâlik ve Şâfiî, mestlerinin altını bırakıp sadece üstünü mesheden kimse hakkında: "Bunun kendisi için yeterli olduğu" görüşündedirler. Ancak Mâlik şöyle demiştir: "Bunu yapan kimse [namazını] vakit içinde iade eder. Mestlerin üstünü bırakıp sadece altını mesheden kimse için ise bu yeterli olmaz; hem vakit içinde hem de vakit çıktıktan sonra iade etmesi gerekir." Mâlik'in bütün ashabı da böyle demiştir; yalnızca Eşheb'den rivayet edilen bir görüş müstesnadır; zira o şöyle demiştir: "Mestlerin altı ile üstü birdir. Üstünü bırakıp sadece altını mesheden kimse yalnızca vakit içinde [namazını] iade eder." Şâfiî'den ise mestlerin üstünü bırakıp sadece altını meshetmesinin yeterli olacağı rivayet edilmiştir. Fakat onun mezhebinde meşhur olan görüş; mestlerin altını meshedip sadece bununla yetinen kimsenin bu yaptığının yeterli olmayacağı ve meshetmiş sayılmayacağıdır. Ebû Hanîfe ve es-Sevrî: "Mestlerin altını değil, sadece üstünü mesheder" demişlerdir; Ahmed b. Hanbel, İshâk ve bir grup âlim de bu görüşü benimsemiştir. Mâlik, Şâfiî ve bu ikisinin ashabına göre tercih edilen ise hem üstünün hem de altının meshedilmesidir; bu aynı zamanda İbn Ömer ve İbn Şihâb'ın da görüşüdür. Zira Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî'nin Muğîre b. Şu'be'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: « وَضَّأْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فَمَسَحَ أَعْلَى الْخُفِّ وَأَسْفَلِهِ » «Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e abdest aldırdım; mestin hem üstünü hem de altını meshetti.» Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Sevr'in bu hadisi Recâ b. Hayve'den işitmediği rivayet edilmiştir. Yirmi beşinci [Mesele]- [Âlimler], mestlerini meshettikten sonra çıkaran kimse hakkında üç farklı görüş belirtmişlerdir: Birincisi: Hemen o anda ayaklarını yıkar; eğer geciktirirse abdesti baştan alır. Bunu Mâlik ve el-Leys söylemiştir; Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların ashabı da böyle demiştir. el-Evzâî ve en-Nehaî'den de rivayet edilmiş, ancak onlar "hemen o anda" kaydını zikretmemişlerdir. İkincisi: Abdesti baştan alır. Bunu Hasan b. Hayy söylemiştir; el-Evzâî ve en-Nehaî'den de bu görüş rivayet edilmiştir. Üçüncüsü: Kendisine hiçbir şey gerekmez ve mevcut hâliyle namazını kılar. Bunu İbn Ebî Leylâ ve el-Hasan el-Basrî söylemiştir; bu aynı zamanda İbrâhim en-Nehaî'den radıyallâhu anh gelen bir rivayettir. Yirmi altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın)” buyruğunda geçen "cünüb"ün anlamı Nisâ Sûresi'nde geçmişti. "Fattahherû (temizlenin)" lafzı ise su ile yıkanma emridir. Bundan dolayı Ömer ve İbn Mes'ûd radıyallâhu anhümâ, cünüp olanın kesinlikle teyemmüm edemeyeceği, bilakis su bulana kadar namazı bırakacağı görüşündeydiler. İnsanların çoğunluğu (cumhur) ise şöyle demiştir: Bilakis bu ifade suyu bulan kimse içindir. Nitekim cünüp olan kimse daha sonra su bulamayan kimsenin hükümleri içinde şu buyrukla zikredilmiştir: "Yahut... dokunmuşsanız"

النِّسَاءَ" وَالْمُلَامَسَةُ هُنَا الْجِمَاعُ، وَقَدْ صَحَّ عَنْ عمرو ابن مَسْعُودٍ أَنَّهُمَا رَجَعَا إِلَى مَا عَلَيْهِ النَّاسُ وَأَنَّ الْجُنُبَ يَتَيَمَّمُ. وَحَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ نَصٌّ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى رَجُلًا مُعْتَزِلًا لَمْ يُصَلِّ فِي الْقَوْمِ فَقَالَ: (يَا فُلَانٌ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُصَلِّيَ فِي الْقَوْمِ) فَقَالَ: يا رسول الله أصابتني جَنَابَةٌ وَلَا مَاءَ. قَالَ: (عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ فَإِنَّهُ يَكْفِيكَ) أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ) تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" مُسْتَوْفًى، وَنَزِيدُ هُنَا مَسْأَلَةً أُصُولِيَّةً أَغْفَلْنَاهَا هُنَاكَ، وَهِيَ تَخْصِيصُ الْعُمُومِ بِالْعَادَةِ الْغَالِبَةِ، فَإِنَّ الْغَائِطَ كِنَايَةٌ عَنِ الْأَحْدَاثِ الْخَارِجَةِ مِنَ الْمَخْرَجَيْنِ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي" النِّسَاءِ" فَهُوَ عَامٌّ، غَيْرَ أَنَّ جُلَّ عُلَمَائِنَا خَصَّصُوا ذَلِكَ بِالْأَحْدَاثِ الْمُعْتَادَةِ الْخَارِجَةِ. عَلَى الْوَجْهِ الْمُعْتَادِ، فَلَوْ خَرَجَ غَيْرُ الْمُعْتَادِ كَالْحَصَى وَالدُّودِ، أَوْ خَرَجَ الْمُعْتَادُ عَلَى وجه السلس والمرض لم يكن شي مِنْ ذَلِكَ نَاقِضًا. وَإِنَّمَا صَارُوا إِلَى اللَّفْظِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ مَهْمَا تَقَرَّرَ لِمَدْلُولِهِ عُرْفٌ غَالِبٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ، سَبَقَ ذَلِكَ الْغَالِبُ لِفَهْمِ السَّامِعِ حَالَةَ الْإِطْلَاقِ، وَصَارَ غَيْرُهُ مِمَّا وُضِعَ لَهُ اللَّفْظُ بَعِيدًا عَنِ الذِّهْنِ، فَصَارَ غَيْرَ مَدْلُولٍ لَهُ، وَصَارَ الْحَالُ فِيهِ كَالْحَالِ فِي الدَّابَّةِ، فَإِنَّهَا إِذَا أُطْلِقَتْ سَبَقَ مِنْهَا الذِّهْنُ إِلَى ذَوَاتِ الْأَرْبَعِ، وَلَمْ تَخْطُرِ النَّمْلَةُ بِبَالِ السَّامِعِ فَصَارَتْ غَيْرَ مُرَادَةٍ وَلَا مَدْلُولَةٍ لِذَلِكَ اللَّفْظِ ظاهرا. والمخالف يقول: لا يلزم من أسبقية الْغَالِبِ أَنْ يَكُونَ النَّادِرُ غَيْرَ مُرَادٍ، فَإِنَّ تَنَاوُلَ اللَّفْظِ لَهُمَا وَاحِدٌ وَضْعًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى شُعُورِ الْمُتَكَلِّمِ بِهِمَا قَصْدًا، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَتَتِمَّتُهُ فِي كُتُبِ الْأُصُولِ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ) رَوَى عُبَيْدَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: الْقُبْلَةُ مِنَ اللَّمْسِ، وَكُلُّ مَا دُونَ الْجِمَاعِ لَمْسٌ، وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَاخْتَارَهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ قَالَ: لِأَنَّهُ قَدْ ذَكَرَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ مَا يَجِبُ عَلَى مَنْ جَامَعَ فِي قَوْلِهِ:" وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا". وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ: اللَّمْسُ وَالْمَسُّ وَالْغِشْيَانُ الْجِمَاعُ، ولكنه ﷿ يكني. وقال

...kadınlar..." Burada mülâmese (dokunma), cinsel ilişkidir. Ömer ile İbn Mes'ûd'un insanların benimsediği görüşe [cumhura] döndükleri ve cünüp olanın teyemmüm edeceği [hükmünü benimsedikleri] sahih olarak rivayet edilmiştir. İmrân b. Husayn'ın hadisi de bu hususta açık bir delildir (nassdır); o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in cemaatle birlikte namaz kılmayıp bir kenara çekilmiş bir adamı görerek: « يَا فُلَانٌ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُصَلِّيَ فِي الْقَوْمِ » «Ey falan! Cemaatle birlikte namaz kılmaktan seni alıkoyan nedir?» buyurmasıdır. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Cünüp oldum, su da yok" deyince; [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ فَإِنَّهُ يَكْفِيكَ » «Temiz toprağa yönel; şüphesiz o sana yeter» buyurdu. Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Yirmi yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } “Eğer hasta iseniz veya yolculukta bulunursanız yahut biriniz ayak yolundan (tuvaletten) gelmişse...” buyruğu, Nisâ [Suresi'nde] eksiksiz olarak açıklanmıştı. Burada, orada temas etmediğimiz usûle dair bir meseleyi ekliyoruz ki o da umumun (genel ifadenin) galip âdet ile tahsis edilmesidir (özelleştirilmesidir). Zira gâit (ayak yolu), Nisâ [Suresi'nde] açıkladığımız üzere iki organdan çıkan abdest bozucu şeylerden (hadesten) kinayedir; dolayısıyla [kapsamı] geneldir. Ne var ki âlimlerimizin ekseriyeti bu [hükmü], alışılagelen şekilde çıkan mutad hadeslerle tahsis etmişlerdir. Şayet çakıl taşı ve kurt gibi mutad olmayan bir şey çıksa veya mutad olan [şey] idrar kaçırma (seles) ve hastalık yoluyla gelse, bunlardan hiçbiri abdesti bozmaz. [Âlimlerimiz] bu lafza şu gerekçeyle dayanmışlardır: Bir lafzın delalet ettiği manada kullanım bakımından galip bir örf yerleştiğinde, [o lafız] mutlak olarak kullanıldığı takdirde dinleyenin zihnine öncelikle o galip mana gelir; lafzın [aslen] kendisi için vazedildiği diğer manalar ise zihinden uzaklaşır ve artık onun delaleti olmaktan çıkar. Bu husustaki durum 'dâbbe' (yürüyen canlı) kelimesindeki durum gibidir; nitekim dâbbe mutlak olarak söylendiğinde zihin derhal dört ayaklı hayvanlara gider ve dinleyenin aklına karınca gelmez; böylece [karınca] zahiren o lafızdan kastedilen ve delalet edilen bir mana olmaktan çıkar. Karşı görüşte olan kimse ise şöyle der: Galip mananın zihne öncelikli gelmesinden, nâdir olanın kastedilmemiş olması gerekmez; çünkü lafzın her ikisini de kapsaması vaz' (dil koyumu) bakımından birdir. Bu da sözü söyleyenin bilinçli olarak her ikisini de kastettiğini gösterir. Ancak birinci görüş daha sahihtir; bunun tamamlayıcı izahı usûl-i fıkıh kitaplarındadır. Yirmi sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “...yahut kadınlara dokunmuşsanız...” buyruğu: Ubeyde, Abdullah b. Mes'ûd'un şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Öpmek dokunmadandır (lemstendir); cinsel ilişkinin altındaki her temas lemstir." İbn Ömer de böyle demiştir. Muhammed b. Yezîd de bu görüşü tercih ederek şöyle demiştir: "Çünkü [Yüce Allah] ayetin başında: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın)” buyruğunda cinsel ilişkide bulunan kimseye vacip olan hükmü zaten zikretmiştir." Abdullah b. Abbâs ise şöyle demiştir: "Lems, mess ve ğışyân, cinsel ilişkidir; fakat [şanı] Yüce [olan Allah] bunu kinaye ile ifade buyurmaktadır." [Mücâhid de] şöyle demiştir:

مُجَاهِدٌ فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً"] الفرقان: ٧٢] قَالَ: إِذَا ذَكَرُوا النِّكَاحَ كَنَّوْا عَنْهُ، وَقَدْ مَضَى فِي" النِّسَاءِ" الْقَوْلُ فِي هَذَا الْبَابِ مُسْتَوْفًى وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً) قَدْ تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" أَنَّ عَدَمَهُ يَتَرَتَّبُ لِلصَّحِيحِ الْحَاضِرِ بِأَنْ يُسْجَنَ أَوْ يُرْبَطَ، وَهُوَ الَّذِي يُقَالُ فِيهِ: إِنَّهُ إِنْ لَمْ يَجِدْ مَاءً وَلَا تُرَابًا وَخَشِيَ خُرُوجَ الْوَقْتِ، اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي حُكْمِهِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: الصَّحِيحُ عَلَى مَذْهَبِ مَالِكٍ بِأَنَّهُ لَا يُصَلِّي ولا شي عَلَيْهِ، قَالَ: وَرَوَاهُ الْمَدَنِيُّونَ عَنْ مَالِكٍ، قَالَ: وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْمَذْهَبِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يُصَلِّي وَيُعِيدُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَشْهَبُ: يُصَلِّي وَلَا يُعِيدُ. وَقَالَ أَصْبَغُ: لَا يُصَلِّي وَلَا يَقْضِي»

Yüce Allah'ın: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } [Furkan: 72] “Boş ve faydasız söze rastladıklarında vakar ve şerefle geçip giderler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Nikâhı (cinsel ilişkiyi) andıklarında ondan kinaye ile bahsederler." Bu konudaki söz Nisa Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti, Allah'a hamdolsun. Yirmi dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: (Su da bulamamışsanız) buyruğu: Nisa Suresi'nde suyun bulunmayışının, mukim ve sağlıklı bir kimse için hapsedilmesi veya bağlanması suretiyle gerçekleşeceği geçmişti. İşte bu durum hakkında: "Eğer su da toprak da bulamazsa ve vaktin çıkmasından korkarsa..." denilen durumdur. Fakihler bu kimsenin hükmü hakkında dört görüşe ayrılmışlardır: Birincisi- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Mâlik'in mezhebine göre sahih olan, onun namaz kılmayacağı ve üzerine bir şey gerekmeyeceğidir. O: "Bunu Medineliler Mâlik'ten rivayet etmişlerdir ve mezhebin sahih olan görüşü budur" demiştir. İbnü'l-Kâsım ise: "Namaz kılar ve [sonra] iade eder" demiştir ki bu Şâfiî'nin de görüşüdür. Eşheb: "Namaz kılar ve iade etmez" demiştir. Asbağ ise: "Ne namaz kılar ne de kaza eder"

، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: مَا أَعْرِفُ كَيْفَ أَقْدَمَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ عَلَى أَنْ جَعَلَ الصَّحِيحَ مِنَ الْمَذْهَبِ مَا ذَكَرَ، وَعَلَى خِلَافِهِ جُمْهُورُ السَّلَفِ وَعَامَّةُ الْفُقَهَاءِ وَجَمَاعَةُ الْمَالِكِيِّينَ. وَأَظُنُّهُ ذَهَبَ إِلَى ظَاهِرِ حَدِيثِ مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ- الْحَدِيثَ- وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُمْ صَلَّوْا، وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ. وَقَدْ ذَكَرَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُمْ صَلَّوْا بِغَيْرِ وُضُوءٍ وَلَمْ يَذْكُرْ إِعَادَةً، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا طَائِفَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ. قَالَ أَبُو ثَوْرٍ: وَهُوَ الْقِيَاسُ. قُلْتُ: وَقَدِ احْتَجَّ الْمُزَنِيُّ فِيمَا ذَكَرَهُ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ بِمَا ذُكِرَ فِي قِصَّةِ الْقِلَادَةِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ حِينَ ضَلَّتْ، وَأَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ الَّذِينَ بَعَثَهُمْ لِطَلَبِ الْقِلَادَةِ صَلَّوْا بِغَيْرِ تَيَمُّمٍ وَلَا وُضُوءٍ وَأَخْبَرُوهُ بِذَلِكَ، ثُمَّ نَزَلَتْ آيَةُ التَّيَمُّمِ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ فِعْلَهَا بِلَا وُضُوءٍ وَلَا تَيَمُّمٍ، وَالتَّيَمُّمُ مَتَى لَمْ يَكُنْ مَشْرُوعًا فَقَدْ صَلَّوْا بِلَا طَهَارَةٍ أَصْلًا. وَمِنْهُ قَالَ الْمُزَنِيُّ: وَلَا إِعَادَةَ، وَهُوَ نَصٌّ فِي جَوَازِ الصَّلَاةِ مَعَ عَدَمِ الطَّهَارَةِ مُطْلَقًا عِنْدَ تَعَذُّرِ الْوُصُولِ إِلَيْهَا، قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا يَنْبَغِي حَمْلُهُ عَلَى الْمُغْمَى عَلَيْهِ لِأَنَّ الْمُغْمَى عَلَيْهِ مَغْلُوبٌ عَلَى عَقْلِهِ وَهَذَا مَعَهُ عَقْلُهُ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَسَائِرُ الْعُلَمَاءِ: الصَّلَاةُ عَلَيْهِ وَاجِبَةٌ إِذَا كَانَ مَعَهُ عَقْلُهُ، فَإِذَا زَالَ المانع له توضأ

[ve] Ebû Hanîfe de bu görüşü benimsemiştir. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: İbn Huveyzimendâd'ın, selefin cumhuru, fakihlerin geneli ve Mâlikîlerin çoğunluğunun hilafına olan bu görüşü nasıl mezhebin sahih görüşü kıldığına akıl erdiremiyorum. Sanırım o, Mâlik'in «... yanlarında su yoktu...» hadisinin zahirine gitmiştir; oysa [bu rivayette] onların namaz kıldıkları zikredilmemiştir ve bunda [onun için] bir delil yoktur. Hişâm b. Urve ise babasından, o da Âişe'den bu hadiste onların abdestsiz namaz kıldıklarını nakletmiş ve namazı iade ettiklerinden bahsetmemiştir. Fakihlerden bir topluluk da bu görüşe varmıştır. Ebû Sevr: "Kıyas olan da budur" demiştir. Ben derim ki: İlkiyâ et-Taberî'nin zikrettiğine göre Müzenî, Hz. Âişe'nin radıyallâhu anhâ gerdanlığının kaybolması kıssasında anlatılan şu hususu delil getirmiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gerdanlığı aramak için gönderdiği sahabîler teyemmümsüz ve abdestsiz namaz kılmışlar ve bunu kendisine haber vermişlerdir; ardından teyemmüm ayeti inmiştir ve [Allah Resûlü], onların [namazı] abdestsiz ve teyemmümsüz kılmalarını inkâr etmemiş (yadırgamamış)tır. Teyemmüm meşru kılınmadığı zaman diliminde onlar namazı hiçbir temizlik olmaksızın kılmışlardı. İşte bundan ötürü Müzenî: "İade de gerekmez" demiştir. Bu [hadise], temizliğe ulaşmanın imkânsız olduğu durumlarda mutlak surette temizlik olmaksızın namaz kılmanın caiz olduğuna dair açık bir nastır. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bunun bayılan kimseye hamledilmesi (kıyas edilmesi) doğru olmaz; zira bayılan kimsenin aklı gitmiştir, oysa bu kimsenin aklı başındadır. İbnü'l-Kâsım ve diğer âlimler ise şöyle demiştir: Aklı başında olduğu müddetçe namaz ona farzdır; engeli ortadan kalktığında ise abdest alır

أَوْ تَيَمَّمَ وَصَلَّى. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ رِوَايَتَانِ، الْمَشْهُورُ عَنْهُ يُصَلِّي كَمَا هُوَ وَيُعِيدُ، قَالَ الْمُزَنِيُّ: إِذَا كَانَ مَحْبُوسًا لَا يَقْدِرُ عَلَى تُرَابٍ نَظِيفٍ صَلَّى وَأَعَادَ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ وَالثَّوْرِيِّ وَالطَّبَرِيِّ. وَقَالَ زُفَرُ بْنُ الْهُذَيْلِ: الْمَحْبُوسُ فِي الْحَضَرِ لَا يُصَلِّي وَإِنْ وَجَدَ تُرَابًا نَظِيفًا. وَهَذَا عَلَى أَصْلِهِ فَإِنَّهُ لَا يَتَيَمَّمُ عِنْدَهُ فِي الْحَضَرِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: مَنْ قَالَ يُصَلِّي كَمَا هُوَ وَيُعِيدُ إِذَا قَدَرَ عَلَى الطَّهَارَةِ فَإِنَّهُمُ احْتَاطُوا لِلصَّلَاةِ بِغَيْرِ طُهُورٍ، قَالُوا: وَقَوْلُهُ ﵇: (لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةً بِغَيْرِ طُهُورٍ) لِمَنْ قَدَرَ عَلَى طُهُورٍ، فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَقْدِرْ فَلَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْوَقْتَ فَرْضٌ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَيْهِ فَيُصَلِّي كَمَا قَدَرَ فِي الْوَقْتِ ثُمَّ يُعِيدُ، فَيَكُونُ قَدْ أَخَذَ بِالِاحْتِيَاطِ فِي الْوَقْتِ وَالطَّهَارَةِ جَمِيعًا. وَذَهَبَ الَّذِينَ قَالُوا لَا يُصَلِّي لِظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَابْنُ نَافِعٍ وَأَصْبَغُ قَالُوا: مَنْ عَدِمَ الْمَاءَ وَالصَّعِيدَ لَمْ يُصَلِّ وَلَمْ يَقْضِ إِنْ خَرَجَ وَقْتَ الصَّلَاةِ، لِأَنَّ عَدَمَ قَبُولِهَا لِعَدَمِ شُرُوطِهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُخَاطَبٍ بِهَا حَالَةَ عَدَمِ شروطها فلا يترتب شي فِي الذِّمَّةِ فَلَا يَقْضِي، قَالَهُ غَيْرُ أَبِي عُمَرَ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الطَّهَارَةُ مِنْ شُرُوطِ الْوُجُوبِ. الْمُوَفِّيَةُ ثَلَاثِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً) قَدْ مَضَى فِي" النِّسَاءِ" اخْتِلَافُهُمْ فِي الصَّعِيدِ، وَحَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ نَصَّ عَلَى مَا يَقُولُهُ مَالِكٌ، إِذْ لَوْ كَانَ الصَّعِيدُ التُّرَابَ لَقَالَ ﵇ لِلرَّجُلِ عَلَيْكَ بِالتُّرَابِ فَإِنَّهُ يَكْفِيكَ، فَلَمَّا قَالَ: (عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ) أَحَالَهُ على وجه الأرض. والله أعلم. (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ) تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" الْكَلَامُ فِيهِ فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَإِذَا انْتَهَى الْقَوْلُ بِنَا فِي الْآيِ إِلَى هُنَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ تَكَلَّمُوا فِي فَضْلِ الْوُضُوءِ وَالطَّهَارَةِ وَهِيَ خَاتِمَةُ الْبَابِ: قَالَ ﷺ: (الطُّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" الْكَلَامُ فِيهِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْوُضُوءُ أَصْلٌ فِي الدِّينِ، وَطَهَارَةُ الْمُسْلِمِينَ، وَخُصُوصًا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ فِي الْعَالَمِينَ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَوَضَّأَ وَقَالَ: (هَذَا وُضُوئِي وَوُضُوءُ الْأَنْبِيَاءِ من قبلي

veya teyemmüm edip namaz kıldı. Şâfiî'den ise iki rivayet nakledilmiştir; ondan meşhur olan [rivayet], olduğu hâl üzere [abdest ve teyemmümsüz] namaz kılması ve [daha sonra] iade etmesidir. el-Müzenî şöyle demiştir: "Kişi hapsedilmiş olup temiz toprağa güç yetiremezse, namazını kılar ve [sonra] iade eder." Bu görüş Ebû Yûsuf, Muhammed, es-Sevrî ve et-Taberî'nin de görüşüdür. Züfer b. el-Hüzeyl ise şöyle demiştir: "Hazar durumunda (mukimken) hapsedilen kimse, temiz toprak bulsa dahi namaz kılmaz." Bu onun kendi kuralına göredir; zira daha önce geçtiği üzere onun mezhebinde hazar hâlinde teyemmüm edilmez. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Olduğu hâl üzere kılar ve temizliğe güç yetirdiğinde iade eder" diyenler, abdestsiz kılınan namaz hususunda ihtiyatla hareket etmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Peygamber'in aleyhisselâm: « لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةً بِغَيْرِ طُهُورٍ » «Allah temizlik olmaksızın hiçbir namazı kabul etmez» buyruğu, temizliğe güç yetiren kimse içindir. Güç yetiremeyen kimse ise böyle değildir. Çünkü vakit farzdır ve kişi buna güç yetirebilmektedir; dolayısıyla vakit içinde gücünün yettiği şekilde kılar, sonra da iade eder. Böylece hem vakit hem de taharet hususunda ihtiyatla amel etmiş olur. "Namaz kılmaz" diyenler ise bu hadisin zahirini esas almışlardır. Bu, Mâlik, İbn Nâfi' ve Asbağ'ın görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Su ve temiz toprak bulamayan kimse namaz kılmaz; namaz vakti çıktığında da kaza etmez. Çünkü şartları bulunmadığından dolayı namazın kabul edilmemesi, şartlarının bulunmadığı hâlde kişinin bu namazla mükellef tutulmadığına delalet eder. Dolayısıyla zimmetinde [yerine getirmesi gereken] bir şey sabit olmaz ve kaza etmez. Bunu Ebû Ömer'den başkası söylemiştir. Buna göre taharet, [namazın] vücub şartlarından (farz olma şartlarından) biri olur. Otuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } “Temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin)” buyruğu: Sa'îd (yeryüzü toprağı) konusundaki ihtilafları Nisa Suresi'nde geçmişti. İmrân b. Husayn'ın hadisi Mâlik'in söylediği görüşü açıkça ifade etmektedir. Zira şayet sa'îd yalnızca toprak (türâb) olsaydı, Peygamber aleyhisselâm o adama: "Toprağa yönel, zira o sana yeter" derdi. « عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ » «Sa'îde (yeryüzüne) yönel» buyurunca onu yeryüzünün yüzeyine havale etmiştir. En doğrusunu Allah bilir. { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi ondan meshedin” buyruğuna gelince: Bununla ilgili açıklama Nisa Suresi'nde geçmişti, oraya bakınız. Otuz birinci [Mesele]- Ayet hakkındaki sözümüz buraya ulaştığına göre bil ki âlimler, bu konunun hitamı olmak üzere abdest ve taharetin fazileti hakkında konuşmuşlardır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « الطُّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ » «Temizlik imanın yarısıdır» buyurmuştur. Bunu Müslim, Ebû Mâlik el-Eş'arî hadisinden rivayet etmiştir; Bakara Suresi'nde bununla ilgili açıklama geçmişti. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Abdest dinde bir asıldır, Müslümanların temizliğidir ve âlemler içinde özellikle bu ümmete has kılınmıştır." Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem abdest alıp şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « هَذَا وُضُوئِي وَوُضُوءُ الْأَنْبِيَاءِ من قبلي » «Bu, benim ve benden önceki peygamberlerin abdestidir...

وَوُضُوءُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ) وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ، قَالَ غَيْرُهُ: لَيْسَ هَذَا بِمُعَارَضٍ لِقَوْلِهِ ﵇: (لَكُمْ سِيمَا لَيْسَتْ لِغَيْرِكُمْ) فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَتَوَضَّئُونَ، وَإِنَّمَا الَّذِي خُصَّ بِهِ هَذِهِ الْأُمَّةُ الْغُرَّةُ وَالتَّحْجِيلُ لَا بِالْوُضُوءِ، وَهُمَا تَفَضُّلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى اخْتَصَّ بِهِمَا هَذِهِ الْأُمَّةَ شَرَفًا لَهَا وَلِنَبِيِّهَا ﷺ كَسَائِرِ فَضَائِلِهَا عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ، كَمَا فَضَّلَ نَبِيَّهَا ﷺ بِالْمَقَامِ الْمَحْمُودِ وَغَيْرِهِ عَلَى سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَنْبِيَاءُ يَتَوَضَّئُونَ فَيَكْتَسِبُونَ بِذَلِكَ الْغُرَّةَ وَالتَّحْجِيلَ وَلَا يَتَوَضَّأُ أَتْبَاعُهُمْ، كَمَا جَاءَ عَنْ مُوسَى ﵇ قَالَ:" يَا رَبِّ أَجِدُ أُمَّةً كُلَّهُمْ كَالْأَنْبِيَاءِ فَاجْعَلْهَا أُمَّتِي" فَقَالَ لَهُ:" تِلْكَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ" فِي حَدِيثٍ فِيهِ طُولٌ. وَقَدْ رَوَى سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلًا يُحَدِّثُ أَنَّهُ رَأَى رُؤْيَا فِي الْمَنَامِ أَنَّ النَّاسَ قَدْ جُمِعُوا لِلْحِسَابِ، ثُمَّ دُعِيَ الْأَنْبِيَاءُ مَعَ كُلِّ نَبِيٍّ أُمَّتُهُ، وَأَنَّهُ رَأَى لِكُلِّ نَبِيٍّ نُورَيْنِ يَمْشِي بَيْنَهُمَا، وَلِمَنِ اتَّبَعَهُ مِنْ أُمَّتِهِ نُورًا وَاحِدًا يَمْشِي بِهِ، حَتَّى دُعِيَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَإِذَا شَعْرُ رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ نُورٌ كُلُّهُ يَرَاهُ كُلُّ مَنْ نَظَرَ إِلَيْهِ، وَإِذَا لِمَنِ اتَّبَعَهُ مِنْ أُمَّتِهِ نُورَانِ كَنُورِ الْأَنْبِيَاءِ، فَقَالَ لَهُ كَعْبٌ وَهُوَ لَا يَشْعُرُ أَنَّهَا رُؤْيَا: مَنْ حَدَّثَكَ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَمَا عِلْمُكَ بِهِ؟ فَأَخْبَرَهُ أَنَّهَا رُؤْيَا، فَأَنْشَدَهُ كَعْبٌ، اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَقَدْ رَأَيْتَ مَا تَقُولُ فِي مَنَامِكَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ وَاللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُ ذَلِكَ، فَقَالَ كَعْبٌ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ- أَوْ قَالَ وَالَّذِي بَعَثَ مُحَمَّدًا بِالْحَقِّ- إِنَّ هَذِهِ لَصِفَةُ أَحْمَدَ وَأُمَّتِهُ، وَصِفَةُ الْأَنْبِيَاءِ فِي كِتَابِ اللَّهِ، لَكَانَ مَا تَقُولُهُ مِنَ التَّوْرَاةِ. أَسْنَدَهُ فِي كِتَابِ" التَّمْهِيدِ" قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ قِيلَ إِنَّ سَائِرَ الْأُمَمِ كَانُوا يَتَوَضَّئُونَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَهَذَا لَا أَعْرِفُهُ مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ. وَخَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِذَا تَوَضَّأَ الْعَبْدُ الْمُسْلِمُ أَوِ الْمُؤْمِنُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ خَرَجَ مِنْ وَجْهِهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ نَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنَيْهِ مَعَ الْمَاءِ أَوْ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ فَإِذَا غَسَلَ يَدَيْهِ خَرَجَ مِنْ يَدَيْهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ كَانَ بَطَشَتْهَا يَدَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ فَإِذَا غَسَلَ رِجْلَيْهِ خَرَجَتْ كُلُّ خَطِيئَةٍ كَانَ مَشَتْهَا رِجْلَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ السَّمَاءِ حَتَّى يَخْرُجَ نَقِيًّا مِنَ الذُّنُوبِ (. وَحَدِيثُ مَالِكٍ عَنْ عبد الله الصنابحي

... ve babam İbrâhim'in abdestidir)" [şeklindeki rivayet] ise sahih değildir. Bir başkası şöyle demiştir: Bu durum, onun aleyhisselâm: «(لَكُمْ سِيمَا لَيْسَتْ لِغَيْرِكُمْ) “Sizin, başkalarında bulunmayan bir sîmânız [alametiniz] vardır”» sözüyle çelişmez. Zira onlar da abdest alırlardı; bu ümmete has kılınan şey abdestin kendisi değil, gurret ve tahcîldir (yüz, el ve ayakların nur gibi parlamasıdır). Bu ikisi, diğer ümmetlere olan üstünlükleri gibi, hem bu ümmete hem de peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem bir şeref olmak üzere Allah Teâlâ'nın kendilerine has kıldığı bir lütuftur; nitekim peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem de Makâm-ı Mahmûd ve başka faziletlerle diğer peygamberlere üstün kılmıştır. En doğrusunu Allah bilir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Peygamberlerin abdest alıp bu vesileyle gurret ve tahcîli elde etmiş olmaları, tâbilerinin ise abdest almamış bulunması caizdir/mümkündür. Nitekim Mûsâ'dan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre o: "Ey Rabbim! Hepsi peygamberler gibi olan bir ümmet görüyorum, onu benim ümmetim kıl!" demiş, Allah Teâlâ da uzunca bir hadiste ona: "O, Muhammed'in ümmetidir" buyurmuştur. Sâlim b. Abdillâh b. Ömer, Kâ'b el-Ahbâr'dan rivayet etmiştir ki Kâ'b bir adamın rüyasında insanların hesap için toplandığını, ardından her peygamberin kendi ümmetiyle beraber çağrıldığını; her peygamber için aralarında yürüdüğü iki nur, ümmetinden ona tâbi olanlar için ise kendisiyle yürüdüğü bir nur gördüğünü; nihayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem çağrıldığında saçının ve yüzünün tamamen bakan herkesin görebileceği bir nur olduğunu, ümmetinden ona tâbi olanların ise peygamberlerin nuru gibi iki nurları olduğunu anlattığını işitmiştir. Bunun üzerine Kâ'b -bunun bir rüya olduğunu fark etmeksizin- ona: "Sana bu hadisi kim anlattı ve buna dair bilgin neredendir?" diye sormuş, adam da bunun bir rüya olduğunu haber vermiştir. Bunun üzerine Kâ'b ona kendisinden başka ilah olmayan Allah adına yemin verdirerek: "Gerçekten bu anlattığın şeyi rüyanda gördün mü?" demiş; adam: "Evet, Allah'a yemin olsun ki bunu gördüm" deyince Kâ'b şöyle demiştir: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki -yahut Muhammed'i hak ile gönderene yemin olsun ki- bu, Allah'ın Kitabı'nda Ahmed'in ve ümmetinin vasfı ile peygamberlerin vasfıdır; şayet söylediklerin Tevrat'tan olsaydı [ancak bu kadar olurdu]." Bunu [İbn Abdilberr] et-Temhîd adlı eserinde isnadıyla zikretmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Diğer ümmetlerin de abdest aldıkları söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir; ancak ben bunu sahih bir yolla bilmiyorum. Müslim, Ebû Hüreyre'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «(إِذَا تَوَضَّأَ الْعَبْدُ الْمُسْلِمُ أَوِ الْمُؤْمِنُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ خَرَجَ مِنْ وَجْهِهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ نَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنَيْهِ مَعَ الْمَاءِ أَوْ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ فَإِذَا غَسَلَ يَدَيْهِ خَرَجَ مِنْ يَدَيْهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ كَانَ بَطَشَتْهَا يَدَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ فَإِذَا غَسَلَ رِجْلَيْهِ خَرَجَتْ كُلُّ خَطِيئَةٍ كَانَ مَشَتْهَا رِجْلَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ حَتَّى يَخْرُجَ نَقِيًّا مِنَ الذُّنُوبِ) “Müslüman -veya mümin- kul abdest alıp yüzünü yıkadığında, gözleriyle baktığı her günah suyla yahut suyun son damlasıyla yüzünden çıkar; ellerini yıkadığında ellerinin tuttuğu her günah suyla yahut suyun son damlasıyla ellerinden çıkar; ayaklarını yıkadığında ayaklarının yürüdüğü her günah suyla yahut suyun son damlasıyla ayaklarından çıkar; nihayet günahlardan arınmış olarak çıkar.» Mâlik'in Abdullah es-Sunâbihî'den rivayet ettiği hadis ise...

كمل، وَالصَّوَابُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ لَا عَبْدُ اللَّهِ، وَهُوَ مِمَّا وَهِمَ فِيهِ مَالِكٌ، وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُسَيْلَةَ تَابِعِيٌّ شَامِيٌّ كَبِيرٌ لِإِدْرَاكِهِ أَوَّلَ خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصُّنَابِحِيُّ: قَدِمْتُ مُهَاجِرًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْيَمَنِ فَلَمَّا وَصَلْنَا الْجُحْفَةَ إِذَا بِرَاكِبٍ قُلْنَا لَهُ مَا الْخَبَرُ؟ قَالَ: دَفَنَّا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مُنْذُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ. وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهَا مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَغَيْرِهِ تُفِيدُكَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا كَوْنُ الْوُضُوءِ مَشْرُوعًا عِبَادَةً لِدَحْضِ الْآثَامِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي افْتِقَارَهُ إِلَى نِيَّةٍ شَرْعِيَّةٍ، لِأَنَّهُ شُرِعَ لِمَحْوِ الْإِثْمِ وَرَفْعِ الدَّرَجَاتِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) أَيْ مِنْ ضِيقٍ فِي الدِّينِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ"] الحج: ٧٨]. وَ" مِنْ" صِلَةٌ أَيْ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ حَرَجًا. (وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ) أَيْ مِنَ الذُّنُوبِ كَمَا ذَكَرْنَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالصُّنَابِحِيِّ. وَقِيلَ: مِنَ الْحَدَثِ وَالْجَنَابَةِ. وَقِيلَ: لِتَسْتَحِقُّوا الْوَصْفَ بِالطَّهَارَةِ الَّتِي يُوصَفُ بِهَا أَهْلُ الطَّاعَةِ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ" لِيُطَهِّرَكُمْ" وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، كَمَا يُقَالُ: نَجَّاهُ وَأَنْجَاهُ." وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ" أَيْ بِالتَّرْخِيصِ فِي التَّيَمُّمِ عِنْدَ الْمَرَضِ وَالسَّفَرِ. وَقِيلَ: بِتِبْيَانِ الشَّرَائِعِ. وَقِيلَ: بِغُفْرَانِ الذُّنُوبِ، وَفِي الْخَبَرِ (تَمَامُ النِّعْمَةِ دُخُولُ الْجَنَّةِ وَالنَّجَاةُ مِنَ النَّارِ)." لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ" أَيْ لِتَشْكُرُوا نِعْمَتَهُ فَتُقْبِلُوا عَلَى طَاعَتِهِ.

tamdır. Doğrusu ise Abdullah değil Ebû Abdillâh'tır; bu da Mâlik'in yanıldığı hususlardandır. Adı Abdurrahman b. Useyle olup Ebû Bekir'in hilafetinin ilk dönemlerine yetişmiş büyük bir Şamlı tâbiîdir. Ebû Abdillâh es-Sunâbihî şöyle demiştir: "Yemen'den hicret ederek Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına geldim. Cuhfe'ye vardığımızda bir binekliyle karşılaştık, ona: 'Ne haber?' dedik. O: 'Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem üç gün önce defnettik' dedi." Bu hadisler ve Amr b. Abese ile diğerlerinden rivayet edilen benzer manadaki hadisler sana gösterir ki bunlardan maksat abdestin günahları silmek için bir ibadet olarak meşru kılınmış olmasıdır. Bu da onun şer'î bir niyete muhtaç olduğunu gerektirir; zira o günahı silmek ve Yüce Allah katında dereceleri yükseltmek için meşru kılınmıştır. Otuz ikinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (Allah size hiçbir güçlük çıkarmak istemez) buyruğu, yani dinde hiçbir darlık kılmak istemez demektir. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } [Hac: 78] “Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” buyruğudur. "Min" edatı sıladır (pekiştirme harfidir), yani üzerinize bir güçlük kılmak istemez demektir. (Fakat sizi tertemiz kılmak... ister) yani Ebû Hüreyre ve es-Sunâbihî hadislerinde zikrettiğimiz üzere günahlardan temizlemek ister. Hadesten ve cünüplükten temizlemek ister, denildiği gibi; itaat ehlinin nitelendiği o temizlik vasfına hak kazanmanız için, diye de açıklanmıştır. Saîd b. el-Müseyyeb "liyütahhiraküm" (sizi temizlemek için) şeklinde okumuştur; mana aynıdır, nitekim "necceytühû" ve "enceytühû" (onu kurtardım) denilmesi gibidir. (Ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak [ister]) yani hastalık ve yolculuk halinde teyemmüm ruhsatı vererek. Şeriatları açıklayarak, denildiği gibi; günahları bağışlayarak, diye de açıklanmıştır. Haberde şöyle gelmiştir: (Nimetin tamamı cennete girmek ve cehennemden kurtulmaktır). (Umulur ki şükredersiniz) yani O'nun nimetine şükredesiniz ve böylece O'na itaate yönesiniz diye.

[سورة المائدة (٥): آية ٧]

[Mâide Suresi (5): Ayet 7]

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٧)

{ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٧) } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve 'İşittik ve itaat ettik' dediğinizde sizinle yaptığı sözleşmeyi hatırlayın. Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ). قِيلَ: هُوَ الْمِيثَاقُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ"] الأعراف: ١٧٢]، قاله مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ. وَنَحْنُ وَإِنْ لَمْ نَذْكُرْهُ فَقَدْ أَخْبَرَنَا الصَّادِقُ بِهِ، فَيَجُوزُ أَنْ نُؤْمَرَ بِالْوَفَاءِ بِهِ. وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِلْيَهُودِ بِحِفْظِ مَا أُخِذَ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ، وَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ من المفسرين كابن عباس والسدي

Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve sizinle yaptığı sözleşmesini hatırlayın” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bu, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ } [el-A'râf: 172] “Hani Rabbin Âdemoğullarından almıştı...” ayetinde geçen sözleşmedir; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Biz [bu sözleşmeyi bizzat] hatırlamıyor olsak bile, doğru sözlü olan [Peygamber] bunu bize haber vermiştir; dolayısıyla onun gereğini yerine getirmekle emrolunmamız caizdir. Bir diğer görüşe göre bu, Tevrat'ta kendilerinden alınan [sözü] korumaları konusunda Yahudilere yönelik bir hitaptır. İbn Abbâs ve es-Süddî gibi müfessirlerin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre ise