هُوَ الْعَهْدُ وَالْمِيثَاقُ الَّذِي جَرَى لَهُمْ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فِي الْمَنْشَطِ وَالْمَكْرَهُ إِذْ قَالُوا: سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا، كَمَا جَرَى لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ وَتَحْتَ الشَّجَرَةِ، وَأَضَافَهُ تَعَالَى إِلَى نَفْسِهِ كَمَا قَالَ:" إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ"] الفتح: ١٠] فَبَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ الْعَقَبَةِ عَلَى أَنْ يَمْنَعُوهُ مِمَّا يَمْنَعُونَ مِنْهُ أَنْفُسَهُمْ وَنِسَاءَهُمْ وَأَبْنَاءَهُمْ، وَأَنْ يَرْحَلَ إِلَيْهِمْ هُوَ وَأَصْحَابُهُ، وَكَانَ أَوَّلُ مَنْ بَايَعَهُ الْبَرَاءَ بْنَ مَعْرُورٍ، وَكَانَ لَهُ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ فِي التَّوَثُّقِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالشَّدُّ لِعَقْدِ أَمْرِهِ، وَهُوَ القائل: والذي بعثك بالحق لنمنعنك مِمَّا نَمْنَعُ مِنْهُ أُزُرَنَا، فَبَايِعْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَنَحْنُ وَاللَّهِ أَبْنَاءُ الْحُرُوبِ وَأَهْلُ الْحَلْقَةِ وَرِثْنَاهَا كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ. الْخَبَرُ الْمَشْهُورُ فِي سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ. وَيَأْتِي ذِكْرُ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ فِي مَوْضِعِهَا. وَقَدِ اتَّصَلَ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ"] المائدة: ١] فَوَفَّوْا بِمَا قَالُوا، جَزَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِمْ وَعَنِ الْإِسْلَامِ خَيْرًا، وَرَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَأَرْضَاهُمْ. (وَاتَّقُوا اللَّهَ) أَيْ فِي مُخَالَفَتِهِ إِنَّهُ عالم بكل شي.
o, Akabe gecesinde ve ağaç altında gerçekleştiği gibi "İşittik ve itaat ettik" dediklerinde, kolaylıkta ve zorlukta dinleyip itaat etmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında cereyan eden ahit ve sözleşmedir. Yüce Allah: { إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } [Fetih: 10] “Onlar ancak Allah'a biat etmektedirler” buyurduğu gibi bunu Kendisine nispet etmiştir. Onlar Akabe'de Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini, kadınlarını ve çocuklarını korudukları şeylerden onu da koruyacaklarına ve kendisi ile ashabının onların yanına hicret edeceğine dair biat etmişlerdi. Ona ilk biat eden kişi Berâ b. Ma'rûr idi. O gecede Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bağlılık gösterme ve onun davasını sağlam tutma hususunda onun övgüye değer bir makamı vardı. Şöyle diyen oydu: "Seni hak ile gönderene yemin olsun ki elbiselerimizi (namusumuzu) koruduğumuz şeylerden seni de koruyacağız. Ey Allah'ın Resûlü, bize biat et! Vallahi biz savaş çocukları ve silah ehliyiz; bunu nesilden nesle tevarüs etmişizdir." Bu, İbn İshâk'ın Sîret'inde geçen meşhur bir haberdir. Rıdvân biatının zikri kendi yerinde gelecektir. Bu husus Yüce Allah'ın: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } [Mâide: 1] “Ahitleri yerine getirin” buyruğuyla irtibatlıdır; onlar da söyledikleri söze vefa gösterdiler. Yüce Allah onlara Peygamberlerinden ve İslam'dan yana en güzel mükâfatı versin; Allah onlardan razı olsun ve onları hoşnut kılsın. (Allah'tan korkun) yani O'na muhalefet etmekten sakının; şüphesiz O her şeyi bilendir.
[سورة المائدة (٥): الآيات ٨ الى ١٠]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 8-10]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٨) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٠)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٨) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٠) } “Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutanlar, adaletle şahitlik edenler olun. Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır. Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. Allah, iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennem halkıdır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ) الْآيَةَ تَقَدَّمَ مَعْنَاهَا فِي" النساء". والمعنى: أتمم عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي فَكُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ، أَيْ لِأَجْلِ ثَوَابِ اللَّهِ، فَقُومُوا بِحَقِّهِ، وَاشْهَدُوا بِالْحَقِّ مِنْ غَيْرِ مَيْلٍ إِلَى أَقَارِبِكُمْ، وَحَيْفٍ عَلَى أَعْدَائِكُمْ. (وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ) عَلَى تَرْكِ الْعَدْلِ وَإِيثَارِ الْعُدْوَانِ عَلَى الْحَقِّ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى نُفُوذِ حُكْمِ الْعَدُوِّ عَلَى عَدُوِّهِ فِي الله تعالى
Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ } “Ey iman edenler! (...) hakkı titizlikle ayakta tutanlar olun” ayetinin anlamı daha önce en-Nisâ Suresi'nde geçmişti. Manası şöyledir: Size nimetimi tamamlayayım; o hâlde Allah için, yani Allah'ın sevabı uğruna adaleti ayakta tutanlar olun; O'nun hakkını yerine getirin ve akrabalarınıza meyletmeksizin, düşmanlarınıza da haksızlık etmeksizin hak ile şahitlik yapın. { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ } “Bir topluluğa olan kininiz sizi sevk etmesin...” [ifadesi], adaleti terk etmeye ve haksızlığı hakka tercih etmeye [sizi sevk etmesin demektir]. Bunda, Allah Teâlâ uğrunda düşmanın düşmanı aleyhindeki hükmünün geçerliliğine...
وَنُفُوذِ شَهَادَتِهِ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ أَمَرَ بِالْعَدْلِ وَإِنْ أَبْغَضَهُ، وَلَوْ كَانَ حُكْمُهُ عَلَيْهِ وَشَهَادَتُهُ لَا تَجُوزُ فِيهِ مَعَ الْبُغْضِ لَهُ لَمَا كَانَ لِأَمْرِهِ بِالْعَدْلِ فِيهِ وَجْهٌ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ كُفْرَ الْكَافِرِ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْعَدْلِ عَلَيْهِ، وَأَنْ يُقْتَصَرَ بِهِمْ عَلَى الْمُسْتَحَقِّ مِنَ الْقِتَالِ وَالِاسْتِرْقَاقِ، وَأَنَّ الْمُثْلَةَ بِهِمْ غَيْرُ جَائِزَةٍ وَإِنْ قَتَلُوا نِسَاءَنَا وَأَطْفَالَنَا وَغَمُّونَا بِذَلِكَ، فَلَيْسَ لَنَا أَنْ نَقْتُلَهُمْ بِمُثْلَةٍ قَصْدًا لِإِيصَالِ الْغَمِّ وَالْحُزْنِ إِلَيْهِمْ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ بِقَوْلِهِ فِي الْقِصَّةِ الْمَشْهُورَةِ، هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ. وَتَقَدَّمَ فِي صَدْرِ هَذِهِ السُّورَةِ معنى قوله:" لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ". وقرى" وَلَا يُجْرِمَنَّكُمْ" قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى" لَا يُجْرِمَنَّكُمْ" لَا يُدْخِلَنَّكُمْ فِي الْجُرْمِ، كَمَا تَقُولُ: آثَمَنِي أَيْ أَدْخَلَنِي فِي الْإِثْمِ. وَمَعْنَى (هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى) أَيْ لِأَنْ تَتَّقُوا اللَّهَ. وَقِيلَ: لِأَنْ تَتَّقُوا النَّارَ. وَمَعْنَى (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ) أَيْ قَالَ اللَّهُ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ:" لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ" أَيْ لَا تَعْرِفُ كُنْهَهُ أَفْهَامُ الْخَلْقِ، كَمَا قَالَ:" فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ"] السجدة: ١٧]. وَإِذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَجْرٌ عَظِيمٌ" وَ" أَجْرٍ كَرِيمٍ"] يس: ١١] و" أَجْرٌ كَبِيرٌ"] هود: ١١] فَمَنْ ذَا الَّذِي يَقْدُرُ قَدْرَهُ؟. وَلَمَّا كَانَ الْوَعْدُ مِنْ قُبَيلِ الْقَوْلِ حَسُنَ إِدْخَالُ اللَّامِ فِي قَوْلِهِ:" لَهُمْ مَغْفِرَةٌ" وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ وَقَعَ مَوْقِعَ الْمَوْعُودِ بِهِ، عَلَى مَعْنَى وَعَدَهُمْ أَنَّ لَهُمْ مَغْفِرَةً أَوْ وَعَدَهُمْ مَغْفِرَةً إِلَّا أَنَّ الْجُمْلَةَ وَقَعَتْ مَوْقِعَ الْمُفْرَدِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
ve aleyhindeki şahitliğinin geçerliliğine delil vardır; çünkü [Allah] ona buğzetse bile adaletli davranmasını emretmiştir. Eğer buğz ile birlikte onun aleyhindeki hükmü ve şahitliği caiz olmasaydı, onun hakkında adaleti emretmesinin bir anlamı olmazdı. Ayet aynı zamanda kâfirin küfrünün ona adaletle davranmaya engel teşkil etmeyeceğine, onlara karşı sadece hak edilen savaş ve köleleştirme ile yetinilmesi gerektiğine delalet etmiştir. Kadınlarımızı ve çocuklarımızı öldürüp bu sebeple bizi kedere boğsalar bile onlara müsle (cesetlerini kesip biçme) yapmak caiz değildir; dolayısıyla onlara keder ve üzüntü ulaştırmak kastıyla müsle yaparak öldürme hakkımız yoktur. Nitekim Abdullah b. Revâha meşhur kıssadaki sözüyle buna işaret etmiştir; ayetin anlamı budur. Bu surenin başında: "Bir topluluğa olan kininiz sizi sevk etmesin" ifadesinin anlamı geçmişti. "Ve lâ yucrimenneküm" şeklinde de okunmuştur. Kisâî: "Bunlar iki ayrı lehçedir" demiştir. Zeccâc ise: "'Lâ yucrimenneküm' ifadesinin anlamı, sizi cürüme sokmasın demektir; nitekim 'beni günaha soktu' anlamında 'âsemenî' denilmesi gibidir" demiştir. (Bu, takvaya daha yakındır) ifadesinin manası: Allah'tan sakınmanıza daha yakındır, demektir. Ateşten sakınmanıza daha yakındır, diye de açıklanmıştır. (Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır) ifadesinin anlamı: Allah müminler hakkında: 'Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır' buyurmuştur; yani yaratılmışların anlayışları onun künhünü (mahiyetini) kavrayamaz; nitekim: { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } [Secde: 17] “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez” buyurmuştur. Yüce Allah: "Büyük bir mükâfat", { أَجْرٍ كَرِيمٍ } [Yâsîn: 11] “Değerli bir mükâfat” ve { أَجْرٌ كَبِيرٌ } [Hûd: 11] “Büyük bir mükâfat” buyurduğu vakit, artık onun kadrini kim takdir edebilir ki? Vaad söz türünden olduğu için: "Onlar için bir bağışlanma vardır" ifadesine lam harfinin getirilmesi güzel düşmüştür; bu cümle nasb mahallindedir, çünkü vaad edilen şeyin yerine geçmiştir; yani 'onlara bir bağışlanma olduğunu vadetti' yahut 'onlara bağışlanma vadetti' anlamındadır, ancak cümle müfred lafzın yerine geçmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
وَجَدْنَا الصَّالِحِينَ لَهُمْ جَزَاءٌ ... وجنات وعينا سلسبيلا
"Salihleri bulduk ki onlar için mükâfat, ... cennetler ve selsebîl pınarı vardır"
وَمَوْضِعُ الْجُمْلَةِ نَصْبٌ، وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهَا بِالنَّصْبِ. وَقِيلَ: هُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمَوْعُودُ بِهِ مَحْذُوفًا، عَلَى تَقْدِيرِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ فِيمَا وَعَدَهُمْ بِهِ. وَهَذَا الْمَعْنَى عَنِ الْحَسَنِ. (وَالَّذِينَ كَفَرُوا) نَزَلَتْ فِي بني النضير. وقيل: في جميع الكفار.
Cümlenin mahalli nasbdır, bu sebeple ona nasb ile atıf yapılmıştır. Vaad edilen şeyin hazfedilmiş olması üzere ref mahallinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirde: "Kendilerine vadettiği şey hususunda onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır" takdirindedir. Bu mana Hasan'dan nakledilmiştir. (İnkâr edenler ise) Benî Nadîr hakkında inmiştir. Bütün kâfirler hakkında indiği de söylenmiştir.
[سورة المائدة (٥): آية ١١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 11]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size ellerini uzatmaya [kötülük yapmaya] yeltenmişti de [Allah], onların ellerini sizden çekmişti (engel olmuştu). Allah'tan korkup sakının. Müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler.” (11)
قَوْلِهِ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ) قَالَ جَمَاعَةٌ: نَزَلَتْ بِسَبَبِ فِعْلِ الْأَعْرَابِيِّ فِي غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ حِينَ اخْتَرَطَ سَيْفُ النَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ: مَنْ يَعْصِمُكَ مِنِّي يَا مُحَمَّدُ؟ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ". وَفِي الْبُخَارِيِّ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَعَا النَّاسَ فَاجْتَمَعُوا وَهُوَ جَالِسٌ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَلَمْ يُعَاقِبْهُ. وَذَكَرَ الْوَاقِدِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ أَنَّهُ أَسْلَمَ. وَذَكَرَ قَوْمٌ أَنَّهُ ضَرَبَ بِرَأْسِهِ فِي سَاقِ شَجَرَةٍ حَتَّى مَاتَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ فِي غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ أَنَّ اسْمَ الرَّجُلِ غورث ابن الْحَارِثِ (بِالْغَيْنِ مَنْقُوطَةٌ مَفْتُوحَةٌ وَسُكُونُ الْوَاوِ بَعْدَهَا] راء و [ثاء مُثَلَّثَةٌ) وَقَدْ ضَمَّ بَعْضُهُمُ الْغَيْنَ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. وَذَكَرَ أَبُو حَاتِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسٍ الرَّازِيُّ، وَأَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْوَاقِدِيُّ أَنَّ اسْمَهُ دُعْثُورُ بْنَ الْحَارِثِ، وَذَكَرَ أَنَّهُ أَسْلَمَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ أَنَّ اسْمَهُ عَمْرُو بْنُ جِحَاشٍ وَهُوَ أَخُو بَنِي النَّضِيرِ. وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ أَنَّ قِصَّةَ عَمْرِو بْنِ جِحَاشٍ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْيَهُودِ جَاءَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ يَسْتَعِينُهُمْ فِي دِيَةٍ فَهَمُّوا بِقَتْلِهِ ﷺ الله فَمَنَعَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَدْ تَنْزِلُ الْآيَةُ فِي قِصَّةٍ ثُمَّ يَنْزِلُ ذِكْرُهَا مَرَّةً أُخْرَى لِادِّكَارِ مَا سَبَقَ." أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ" أَيْ بِالسُّوءِ" فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ" أَيْ منعهم.
Yüce Allah'ın: (Ey iman edenler! Bir topluluk size ellerini uzatmaya yeltendiğinde, Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın) buyruğu hakkında bir topluluk şöyle demiştir: Nisa Suresi'nde geçtiği üzere Zâtürrikâ' gazvesinde bedevinin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kılıcını kınından sıyırıp: "Ey Muhammed, seni benden kim koruyacak?" dediği olay sebebiyle inmiştir. Buhârî'de geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanları çağırmış, onlar toplanmış ve o adam Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında otururken Allah Resûlü onu cezalandırmamıştır. Vâkıdî ve İbn Ebî Hâtim onun Müslüman olduğunu zikretmiştir. Bir topluluk ise adamın kafasını bir ağacın gövdesine vura vura öldüğünü zikretmiştir. Buhârî'de Zâtürrikâ' gazvesinde bu adamın adının Gavres b. el-Hâris (noktalı ve fethalı gayn, sakin vav, ardından [râ ve] üç noktalı peltek se) olduğu geçer; bazısı gayn harfini ötreli okumuştur, fakat birincisi daha sahihtir. Ebû Hâtim Muhammed b. İdrîs er-Râzî ve Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî ise adının Da'sûr b. el-Hâris olduğunu zikretmiş ve daha önce geçtiği üzere onun Müslüman olduğunu belirtmişlerdir. Muhammed b. İshâk ise adının Amr b. Cihâş olduğunu ve onun Benî Nadîr'in bir mensubu olduğunu zikretmiştir. Bazıları Amr b. Cihâş kıssasının bu kıssadan başka olduğunu belirtmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Katâde, Mücâhid ve başkaları ise şöyle demiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bir diyet konusunda kendilerinden yardım istemek üzere yanlarına gittiği, onların da onu sallallâhu aleyhi ve sellem öldürmeye yeltendiği ve Allah'ın onu onlardan koruduğu bir Yahudi topluluğu hakkında inmiştir. Kuşeyrî şöyle der: Ayet bir kıssa hakkında iner, sonra geçmişte olanı hatırlatmak maksadıyla zikri tekrar indirilebilir. "Size ellerini uzatmaya [yeltendiğinde]" yani kötülükle uzatmaya yeltendiğinde; "onların ellerini sizden çekti" yani onları engelledi.
[سورة المائدة (٥): آية ١٢]
[Mâide Suresi (5): Ayet 12]
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٢)
{ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin bir söz almıştı ve onlardan on iki temsilci (nakîb) göndermiştik. Allah şöyle buyurmuştu: “Şüphesiz ben sizinle beraberim. Eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime iman eder, onları destekler ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, mutlaka kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden kim inkâr ederse, kesinlikle dosdoğru yoldan sapmış olur.”” (12)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذِهِ الْآيَاتُ الْمُتَضَمِّنَةُ الْخَبَرَ عَنْ نَقْضِهِمْ مَوَاثِيقَ اللَّهِ تَعَالَى تُقَوِّي أَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ فِي كَفِّ الْأَيْدِي إِنَّمَا كَانَتْ فِي بَنِي النَّضِيرِ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي كَيْفِيَّةِ بَعْثِ هَؤُلَاءِ النُّقَبَاءِ بَعْدَ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ النَّقِيبَ كَبِيرُ الْقَوْمِ، الْقَائِمُ بِأُمُورِهِمِ الَّذِي يُنَقِّبُ عَنْهَا وَعَنْ مَصَالِحِهِمْ فِيهَا. وَالنَّقَّابُ: الرَّجُلُ الْعَظِيمُ الَّذِي هُوَ فِي النَّاسِ عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، وَمِنْهُ قِيلَ فِي عُمَرَ ﵁: إِنَّهُ كَانَ لَنَقَّابًا. فَالنُّقَبَاءُ الضُّمَّانُ، وَاحِدُهُمْ نَقِيبٌ، وَهُوَ شَاهِدُ الْقَوْمِ وَضَمِينُهُمْ، يُقَالُ: نَقَبَ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ حَسَنُ النَّقِيبَةِ أَيْ حَسَنُ الْخَلِيقَةِ. وَالنَّقْبُ وَالنُّقْبُ الطَّرِيقُ فِي الْجَبَلِ. وَإِنَّمَا قِيلَ: نَقِيبٌ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ دَخِيلَةَ أَمْرِ الْقَوْمِ، وَيَعْرِفُ مَنَاقِبَهُمْ وَهُوَ الطَّرِيقُ إِلَى مَعْرِفَةِ أُمُورِهِمْ. وَقَالَ قَوْمٌ: النُّقَبَاءُ الْأُمَنَاءُ عَلَى قَوْمِهِمْ، وَهَذَا كُلُّهُ قَرِيبٌ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ. وَالنَّقِيبُ أَكْبَرُ مَكَانَةً مِنَ الْعَرِيفِ. قَالَ عَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ: حَمَلَةُ الْقُرْآنِ عُرَفَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ، ذَكَرَهُ الدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدِهِ. قَالَ قَتَادَةُ- ﵀ وَغَيْرُهُ: هَؤُلَاءِ النُّقَبَاءُ قَوْمٌ كِبَارٌ مِنْ كُلِّ سِبْطٍ، تَكَفَّلَ كُلُّ وَاحِدٍ بِسِبْطِهِ بِأَنْ يُؤْمِنُوا وَيَتَّقُوا اللَّهَ، وَنَحْوَ هَذَا كَانَ النُّقَبَاءُ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ، بَايَعَ فِيهَا سَبْعُونَ رَجُلًا وَامْرَأَتَانِ. فَاخْتَارَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ السَّبْعِينَ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا، وَسَمَّاهُمُ النُّقَبَاءُ اقْتِدَاءً بِمُوسَى ﷺ. وَقَالَ الرَّبِيعُ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا: إِنَّمَا بُعِثَ النُّقَبَاءُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أُمَنَاءَ عَلَى الِاطِّلَاعِ عَلَى الْجَبَّارِينَ وَالسَّبْرِ لِقُوَّتِهِمْ وَمَنَعَتِهِمْ، فَسَارُوا لِيَخْتَبِرُوا حَالَ مَنْ بها، ويعلموه بما اطلعوه عَلَيْهِ فِيهَا حَتَّى يَنْظُرَ فِي الْغَزْوِ إِلَيْهِمْ، فَاطَّلَعُوا مِنَ الْجَبَّارِينَ عَلَى قُوَّةٍ عَظِيمَةٍ- عَلَى مَا يَأْتِي- وَظَنُّوا أَنَّهُمْ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا، فَتَعَاقَدُوا بَيْنَهُمْ عَلَى أَنْ يُخْفُوا ذَلِكَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَنْ يُعْلِمُوا بِهِ مُوسَى ﵇، فَلَمَّا انْصَرَفُوا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ خَانَ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ فَعَرَّفُوا قَرَابَاتِهِمْ، وَمَنْ وَثِقُوهُ عَلَى سِرِّهِمْ، فَفَشَا الْخَبَرُ حَتَّى اعْوَجَّ أَمْرُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالُوا:" فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ"] المائدة: ٢٤ [. الثَّانِيَةُ- فَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى قَبُولِ خَبَرِ الْوَاحِدِ فِيمَا يَفْتَقِرُ إِلَيْهِ الْمَرْءُ، وَيَحْتَاجُ إِلَى اطِّلَاعِهِ مِنْ حَاجَاتِهِ الدِّينِيَّةِ وَالدُّنْيَوِيَّةِ، فَتُرَكَّبُ عَلَيْهِ الْأَحْكَامُ، وَيَرْتَبِطُ بِهِ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ، وَقَدْ جَاءَ
Yüce Allah'ın: (Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı ve onlardan on iki temsilci göndermiştik) buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi- İbn Atiyye şöyle demiştir: Onların Yüce Allah'ın sözleşmelerini bozmalarını haber veren bu ayetler, ellerin çekilmesine dair önceki ayetin Benî Nadîr hakkında olduğuna kuvvet vermektedir. Tevil ehli, nakîbin bir kavmin ileri geleni, onların işlerini yürüten, onların durumlarını ve maslahatlarını araştıran kimse olduğu hususundaki icmadan sonra, bu temsilcilerin nasıl gönderildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Nakkâb: İnsanlar arasında bu vasıfta olan büyük adamdır; nitekim Ömer radıyallâhu anh hakkında: "O tam bir araştırmacı (nakkâb) idi" denilmiştir. Nakîbler kefillerdir; tekili nakîb olup kavmin şahidi ve kefilidir. "Onların üzerine nakîb oldu" ve "O güzel huyludur (hasenü'n-nakîbe)" yani yaratılışı güzeldir denilir. Nakb ve nukb dağdaki yoldur. Ona nakîb denmesinin sebebi kavmin iç yüzünü bilmesi, onların meziyetlerini tanıması ve onların işlerini bilmeye giden yol olmasıdır. Bir topluluk da: "Nakîbler kavimleri üzerine güvenilir kimselerdir" demiştir ki bütün bunlar birbirine yakın anlamlardır. Nakîb makam olarak arîften (grup temsilcisinden) daha büyüktür. Atâ b. Yesâr: "Kur'an hâfızları cennet ehlinin arîfleridir" demiştir; bunu Dârimî Müsned'inde zikretmiştir. Katâde -rahimehullâh- ve başkaları şöyle demiştir: Bu temsilciler her kabileden ileri gelen kimseler olup her biri kendi kabilesinin iman edip Allah'tan sakınacağına kefil olmuştu. Akabe gecesinde de temsilciler bu şekildeydi; o gece yetmiş erkek ve iki kadın biat etmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yetmiş kişi arasından on iki kişiyi seçmiş ve Mûsâ'ya aleyhisselâm iktida ederek onları nakîbler olarak isimlendirmiştir. Rebî', Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: İsrailoğullarından bu nakîbler ancak zorbaların durumunu öğrenmek, onların kuvvet ve müdafaalarını araştırmak üzere güvenilir kimseler olarak gönderilmişti; oradakilerin durumunu denemek ve onlar hakkında muttali oldukları şeyleri Mûsâ'ya bildirmek üzere gittiler ki o da onlara karşı savaşmayı değerlendirsin. Zorbalarda -geleceği üzere- çok büyük bir kuvvet gördüler ve onlara karşı güç yetiremeyeceklerini zannettiler; bunun üzerine bu durumu İsrailoğullarından gizlemek ve sadece Mûsâ'ya aleyhisselâm bildirmek üzere aralarında sözleştiler. İsrailoğullarına döndüklerinde içlerinden on tanesi hıyanet edip akrabalarına ve sırlarına güvendikleri kimselere bildirdiler; böylece haber yayıldı, nihayet İsrailoğullarının işi bozuldu ve: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } [Mâide: 24] “Sen ve Rabbin gidin savaşın, biz burada oturacağız” dediler. İkincisi- Ayette, kişinin muhtaç olduğu ve dini yahut dünyevi ihtiyaçlarından öğrenmesi gereken hususlarda tek kişinin haberinin (haber-i vâhid) kabul edileceğine delil vardır; hükümler buna bina edilir, helal ve haram buna bağlanır. Nitekim
] أَيْضًا [مِثْلُهُ فِي الْإِسْلَامِ، قَالَ ﷺ لِهَوَازِنَ: (ارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ). أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. الثَّالِثَةُ- وَفِيهَا أَيْضًا دَلِيلٌ عَلَى اتِّخَاذِ الْجَاسُوسِ. وَالتَّجَسُّسُ: التَّبَحُّثُ. وَقَدْ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَسْبَسَةَ عَيْنًا، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَسَيَأْتِي حُكْمُ الْجَاسُوسِ فِي" الْمُمْتَحِنَةِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَمَّا أَسْمَاءُ نُقَبَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَدْ ذَكَرَ أَسْمَاءَهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ حَبِيبٍ فِي" الْمُحَبَّرِ" فَقَالَ: مِنْ سِبْطِ رُوبِيلَ شموعُ بْنُ ركوبَ، وَمِنْ سِبْطِ شَمْعُونَ شوقوطُ بْنُ حُورِيِّ، وَمِنْ سِبْطِ يَهُوذَا كَالِبُ بْنُ يُوقِنَا، وَمِنْ سِبْطِ السَّاحِرِ يوغولُ بن يوسف، ومن سبط أفراثيم ابن يُوسُفَ يُوشَعُ بْنُ النُّونِ، وَمِنْ سِبْطِ بِنْيَامِينَ يلظَى بْنُ روقو، وَمِنْ سِبْطِ ربالُونَ كرابيلُ ابن سودَا وَمِنْ سِبْطِ منشَا بْنِ يُوسُفَ كدي بْنُ سوشا، وَمِنْ سِبْطِ دَانَ عمائِيلُ بْنُ كسلَ، وَمِنْ سِبْطِ شيرَ ستورُ بْنُ مِيخَائِيلَ، وَمِنْ سِبْطِ نفتَالَ يُوحَنَّا بْنُ وقوشا، وَمِنْ سبط كاذكوال ابن موخى، فالمؤمنان مِنْهُمْ يُوشَعُ وَكَالِبُ، وَدَعَا مُوسَى ﵇ عَلَى الْآخَرِينَ فَهَلَكُوا مَسْخُوطًا عَلَيْهِمْ، قَالَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَأَمَّا نُقَبَاءُ لَيْلَةِ الْعَقَبَةِ فَمَذْكُورُونَ فِي سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ فَلْيُنْظَرُوا هُنَاكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ) الآية. قَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: قَالَ ذَلِكَ لِلنُّقَبَاءِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: قَالَ ذَلِكَ لِجَمِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وكسرت" إن" لأنها مبتدأة." مَعَكُمْ" منصوب لِأَنَّهُ ظَرْفٌ، أَيْ بِالنَّصْرِ وَالْعَوْنِ. ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ:" لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ" إِلَى أَنْ قَالَ" لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ" أَيْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ (وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ). وَاللَّامُ فِي" لَئِنْ" لَامُ تَوْكِيدٍ وَمَعْنَاهَا الْقَسَمُ، وَكَذَا" لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ"،" وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ". وَقِيلَ: المعنى
[Aynı şekilde] İslam'da da bunun bir benzeri vardır; nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hevâzin [heyetine] şöyle buyurmuştur: «ارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ» «Geri dönün, ta ki temsilcileriniz (urefânız) durumunuzu bize bildirsin.» Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Üçüncüsü: Bu ayette aynı zamanda casus tutmaya dair bir delil vardır. Tecessüs (التَّجَسُّسُ), derinlemesine araştırmak demektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Basbese'yi casus (gözcü) olarak göndermiştir; bunu Müslim rivayet etmiştir. Casusun hükmü, Yüce Allah'ın izniyle el-Mümtehine [suresinde] gelecektir. İsrailoğullarının nakîblerinin (temsilcilerinin) isimlerine gelince; Muhammed b. Habîb, *el-Muhabber* adlı eserinde onların isimlerini zikredip şöyle demiştir: Rûbîl kabilesinden Şemmû‘ b. Rükûb; Şem‘ûn kabilesinden Şevkût b. Hûrî; Yehûzâ kabilesinden Kâlib b. Yûkınâ; es-Sâhir kabilesinden Yûgûl b. Yûsuf; Yûsuf oğlu Efrâsîm kabilesinden Yûşa‘ b. Nûn; Bünyâmîn kabilesinden Yeltâ b. Rûkû; Rebâlûn kabilesinden Kerâbîl b. Sevdâ; Yûsuf oğlu Menşâ kabilesinden Kedî b. Sûşâ; Dân kabilesinden Ammâîl b. Kesel; Şîr kabilesinden Setûr b. Mîhâîl; Neftâlî kabilesinden Yuhannâ b. Vekûşâ ve Kâzküvâl kabilesinden İbn Mûhâ. Bunlardan mümin olan ikisi Yûşa‘ ve Kâlib'dir. Mûsâ aleyhisselâm diğerlerine beddua etmiş ve onlar gazaba uğramış olarak helak olmuşlardır; bunu el-Mâverdî söylemiştir. Akabe gecesindeki nakîbler (temsilciler) ise İbn İshâk'ın *Siyer*inde zikredilmiştir; oraya bakılsın. Yüce Allah'ın: { وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ } “Allah: Şüphesiz Ben sizinle beraberim, andolsun eğer namazı kılarsanız... buyurdu” ayetine gelince; er-Rebî‘ b. Enes şöyle demiştir: Bunu nakîblere söylemiştir. Başkası ise: Bunu bütün İsrailoğullarına söylemiştir, demiştir. "İnne" (إِنَّ) kelimesi mübtedâ (cümle başı) olduğu için kesreli okunmuştur. "Ma‘aküm" (مَعَكُمْ) zarf olduğu için mansubdur; yani yardım ve destekle [beraberim demektir]. Sonra yeni bir söze başlayarak: "Eğer namazı kılarsanız..." buyurmuş, ta "Elbette günahlarınızı örterim" buyruğuna kadar devam etmiştir; yani bunu yaparsanız [günahlarınızı örterim] { وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ } “ve sizi cennetlere sokarım” demektir. "Le-in" (لَئِنْ) kelimesindeki lâm, tekit lâmı olup yemin anlamındadır. Aynı şekilde "le-ükeffiranne anküm" (لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ) ve "ve le-üdhilenneküm" (وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ) lafızlarındaki lâm da böyledir. Şöyle de denilmiştir: Anlam
لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ، وَتَضَمَّنَ شَرْطًا آخَرَ لِقَوْلِهِ:" لَأُكَفِّرَنَّ" أَيْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ لَأُكَفِّرَنَّ. وَقِيلَ: قَوْلُهُ" لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ" جَزَاءً لِقَوْلِهِ:" إِنِّي مَعَكُمْ" وَشَرْطٌ لِقَوْلِهِ:" لَأُكَفِّرَنَّ" وَالتَّعْزِيرُ: التَّعْظِيمُ وَالتَّوْقِيرُ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
"Eğer namazı dosdoğru kılarsanız elbette günahlarınızı örterim" şeklindedir ve "Elbette örterim" buyruğu için başka bir şartı içermiştir; yani bunu yaparsanız elbette örterim, demektir. Şöyle de denilmiştir: "Andolsun eğer namazı dosdoğru kılarsanız" ifadesi "Şüphesiz Ben sizinle beraberim" buyruğunun cezası (karşılığı) ve "Elbette günahlarınızı örterim" buyruğunun da şartıdır. Ta'zîr: Tazim etmek ve saygı göstermektir. Ebû Ubeyde şu beyti okumuştur:
وَكَمْ مِنْ مَاجِدٍ لَهُمُ كَرِيمٌ ... وَمِنْ لَيْثٍ يُعَزَّرُ فِي النَّدِيِّ
"Onların nice şerefli ve cömert insanı vardır ... ve mecliste tazim edilen nice yiğidi vardır"
أَيْ يُعَظَّمُ وَيُوَقَّرُ. وَالتَّعْزِيرُ: الضَّرْبُ دُونَ الْحَدِّ، وَالرَّدُّ، تَقُولُ: عَزَّرْتُ فُلَانًا إِذَا أَدَّبْتُهُ وَرَدَدْتُهُ عَنِ الْقَبِيحِ. فَقَوْلُهُ:" عَزَّرْتُمُوهُمْ" أَيْ رَدَدْتُمْ عَنْهُمْ أَعْدَاءَهُمْ. (وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً) يَعْنِي الصَّدَقَاتِ، وَلَمْ يَقُلْ إِقْرَاضًا، وَهَذَا مِمَّا جَاءَ مِنَ الْمَصْدَرِ بِخِلَافِ الْمَصْدَرِ كَقَوْلِهِ: (وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً)، (فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ) وَقَدْ تَقَدَّمَ. ثُمَّ قِيلَ: (حَسَناً) أَيْ طَيِّبَةً بِهَا نُفُوسُكُمْ. وَقِيلَ: يَبْتَغُونَ بِهَا وَجْهَ اللَّهِ. وَقِيلَ: حَلَالًا. وَقِيلَ: (قَرْضاً) اسْمٌ لَا مَصْدَرَ. (فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ) أَيْ بَعْدَ الْمِيثَاقِ. (فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ) أَيْ أَخْطَأَ قَصْدَ الطريق. والله أعلم.
yani tazim edilir ve saygı gösterilir. Ta'zîr ayrıca hadden (şer'î cezadan) daha hafif vurmak ve menetmek anlamına da gelir; bir kimseyi terbiye edip çirkin şeyden menettiğin zaman "azzerte fülânen" dersin. Dolayısıyla: "Onları destekleyip saygı gösterirseniz" buyruğu, düşmanlarını onlardan defederseniz demektir. (Ve Allah'a güzel bir borç verirseniz) yani sadakaları verirseniz demektir; "ikrâzan" dememiş [kardan demiştir]. Bu da Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki gibi bitirdi” ve { فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ } “Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti” buyrukları gibi mastarın kendi fiilinin dışındaki bir lafızla gelmesindendir; nitekim daha önce geçmişti. Sonra (güzel) ifadesi hakkında: Gönül hoşluğuyla verdiğiniz, denilmiştir. Bununla Allah'ın rızasını gözettikleri, diye de söylenmiştir. Helal maldan, diye de açıklanmıştır. "Kardan" kelimesinin mastar değil isim olduğu da söylenmiştir. (Artık sizden kim bundan sonra inkâr ederse) yani sözleşmeden sonra. (Şüphesiz doğru yoldan sapmış olur) yani yolun ortasını ve doğrusunu kaybetmiş olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ١٣]
[Mâide Suresi (5): Ayet 13]
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣)
{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣) } “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik ve kalplerini kaskatı yaptık. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar. Kendilerine hatırlatılan şeyden de bir pay almayı unuttular. İçlerinden pek azı müstesna, onlardan sürekli bir hainlik görürsün. Yine de onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah, iyilik yapanları sever.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ) أي فبنقضهم ميثاقهم،" فَبِما" زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، عَنْ قَتَادَةَ وَسَائِرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ أَنَّهَا تُؤَكِّدُ الْكَلَامَ بِمَعْنَى تُمَكِّنُهُ فِي النَّفْسِ مِنْ جِهَةِ حُسْنِ النَّظْمِ، وَمِنْ جِهَةِ تَكْثِيرِهِ لِلتَّوْكِيدِ، كَمَا قَالَ:
Yüce Allah'ın: (Sözlerini bozmaları sebebiyle) buyruğu: Yani sözlerini bozmalarından ötürü demektir. Katâde ve diğer ilim ehline göre "mâ" tekit için zâiddir. Zira o, sözü hem dizilişinin güzelliği açısından hem de tekidi pekiştirmesi yönüyle nefiste sağlamlaştırır; nitekim şair şöyle demiştir:
لِشَيْءٍ مَا يُسَوَّدُ من يسود
"Bir şeyden ötürüdür efendi olan kimsenin efendi oluşu."
فَالتَّأْكِيدُ بِعَلَامَةٍ مَوْضُوعَةٍ كَالتَّأْكِيدِ بِالتَّكْرِيرِ. (لَعَنَّاهُمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَذَّبْنَاهُمْ بِالْجِزْيَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ: بِالْمَسْخِ. عَطَاءٌ: أَبْعَدْنَاهُمْ وَاللَّعْنُ الْإِبْعَادُ وَالطَّرْدُ مِنَ الرَّحْمَةِ. (وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً) أَيْ صُلْبَةً لَا تَعِي خَيْرًا وَلَا تَفْعَلُهُ، وَالْقَاسِيَةُ وَالْعَاتِيَةُ بِمَعْنَى وَاحِدٍ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَحَمْزَةُ:" قَسِيَّةً" بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالنَّخَعِيِّ وَيَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ. وَالْعَامُ الْقَسِيُّ الشَّدِيدُ الَّذِي لَا مَطَرَ فِيهِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الدَّرَاهِمِ الْقَسِيَّاتِ أَيِ الْفَاسِدَةِ الرَّدِيئَةِ، فَمَعْنَى" قَسِيَّةً" عَلَى هَذَا لَيْسَتْ بِخَالِصَةِ الْإِيمَانِ، أَيْ فِيهَا نِفَاقٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: دِرْهَمٌ قَسِيٌّ إِذَا كَانَ مَغْشُوشًا بِنُحَاسٍ أَوْ غَيْرِهِ. يُقَالُ: دِرْهَمٌ قَسِيٌّ (مُخَفَّفُ السِّينِ مُشَدَّدُ الْيَاءِ) مِثَالُ شَقِيٍّ أَيْ زَائِفٍ، ذَكَرَ ذلك أبو عبيد وأنشد:
Vazedilmiş bir alamet ile tekit etmek, tekrarlayarak tekit etmek gibidir. (Onları lanetledik) İbn Abbâs: "Onlara cizye ile azap ettik" demiştir. Hasan ve Mukâtil: "Maymuna ve domuza çevirmekle (mesh ile)" demişlerdir. Atâ ise: "Onları uzaklaştırdık" demiştir; lanet rahmetten uzaklaştırmak ve kovmaktır. (Ve kalplerini kaskatı yaptık) yani hiçbir hayrı kavramayan ve onu yapmayan katı [kalpler kıldık]. Kasiye (katı) ile âtiye (azgın) aynı anlamdadır. Kisâî ve Hamza, elif olmaksızın yâ harfini şeddeli olarak "kasiyyeh" şeklinde okumuşlardır; bu İbn Mes'ûd, Nehaî ve Yahyâ b. Vessâb'ın da kıraatidir. "El-Âmü'l-kasiyy" yağmursuz geçen şiddetli ve kurak yıldır. Bunun bozuk ve sahte anlamındaki "ed-derâhimü'l-kasiyyât"tan geldiği de söylenmiştir; buna göre "kasiyyeh" kelimesinin anlamı, imanları halis olmayan, yani içinde nifak bulunan demektir. Nehhâs şöyle demiştir: Bu güzel bir sözdür; çünkü bakır veya başka bir şeyle karıştırılmış hileli paraya "dirhemün kasiyyün" denilir. Şakiyy vezninde (sin harfi hafif, yâ harfi şeddeli olarak) "dirhemün kasiyyün" sahte para anlamında kullanılır; bunu Ebû Ubeyd zikretmiş ve şu beyti okumuştur:
لَهَا صَوَاهِلُ فِي صُمِّ السِّلَامِ كَمَا ... صَاحَ الْقَسِيَّاتُ فِي أَيْدِي الصَّيَارِيفِ
"Sert taşlarda öyle sesler çıkarır ki ... sarrafların ellerindeki sahte paraların şakırdaması gibi"
يَصِفُ وَقْعَ الْمَسَاحِي فِي الْحِجَارَةِ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ: دِرْهَمٌ قَسِيٌّ كَأَنَّهُ مُعَرَّبُ قَاشِي. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا لَيْسَ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ، بَلِ الدِّرْهَمُ الْقَسِيُّ مِنَ الْقَسْوَةِ وَالشِّدَّةِ أَيْضًا، لِأَنَّ مَا قَلَّتْ نَقْرَتُهُ يَقْسُو وَيَصْلُبُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ:" قَسِيَةٌ" بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ عَلَى وَزْنٍ فَعِلَةٍ نَحْوَ عَمِيَةٍ وَشَجِيَةٍ، مِنْ قَسَى يَقْسِي لَا مِنْ قَسَا يَقْسُو. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عَلَى وَزْنِ فَاعِلَةٍ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ الْعَلِيَّةِ وَالْعَالِيَةِ، وَالزَّكِيَّةِ وَالزَّاكِيَةِ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: أَوْلَى مَا فِيهِ أَنْ تَكُونَ قَسِيَّةً بِمَعْنَى قَاسِيَةٍ، إِلَّا أَنَّ فَعِيلَةً أَبْلَغُ مِنْ فَاعِلَةٍ. فَالْمَعْنَى: جَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ غَلِيظَةً نَابِيَةً عَنِ الْإِيمَانِ وَالتَّوْفِيقِ لِطَاعَتِي، لِأَنَّ الْقَوْمَ لَمْ يُوصَفُوا بِشَيْءٍ مِنَ الْإِيمَانِ فَتَكُونُ قُلُوبُهُمْ مَوْصُوفَةً بِأَنَّ إِيمَانَهَا خَالَطَهُ كُفْرٌ، كَالدَّرَاهِمِ الْقَسِيَّةِ الَّتِي خَالَطَهَا غِشٌّ. قَالَ الرَّاجِزُ:
Burada küreklerin taşlara çarpma sesini tasvir etmektedir. Asmaî ve Ebû Ubeyd: "Dirhemün kasiyyün lafzı sanki 'kâşî' kelimesinin Arapçalaşmış halidir" demişlerdir. Kuşeyrî ise şöyle demiştir: Bu uzaktır; zira Kur'an'da Arap dilinden olmayan bir şey yoktur; aksine sahte dirhem de katılık ve sertlik anlamındaki 'kasvet'tendir; çünkü gümüşü az olan para sert ve katı olur. A'meş, kasâ-yeksî fiilinden (kasâ-yeksû'dan değil), amiyet ve şeciyet gibi failetün vezninde yâ harfinin hafifletilmesiyle "kasiyetün" şeklinde okumuştur. Diğerleri ise fâiletün vezninde [kâsiyeten şeklinde] okumuşlardır ki bu Ebû Ubeyd'in tercihidir; bunlar aliyye ve âliye, zekiyye ve zâkiye gibi iki ayrı kullanımdır. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu hususta en evla olanı "kasiyyeh" kelimesinin "kâsiye" anlamında olmasıdır; ancak faîle vezni fâile vezninden daha mübalağalıdır. Mana şudur: Kalplerini imandan ve Bana itaate muvaffak olmaktan uzak, kaskatı kıldık; çünkü o topluluk imandan hiçbir şeyle nitelenmemiştir ki hile karışmış sahte dirhemler gibi kalpleri de imanına küfür karışmış olarak nitelensin. Recez şairi şöyle demiştir:
قَدْ قَسَوْتِ وَقَسَتْ لِدَاتِي
"Sen katılaştın ve benim akranlarım da katılaştı"
(يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ) أَيْ يَتَأَوَّلُونَهُ عَلَى غَيْرِ تَأْوِيلِهِ، وَيُلْقُونَ ذَلِكَ إِلَى الْعَوَامِّ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يُبَدِّلُونَ حُرُوفَهُ. وَ" يُحَرِّفُونَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ جَعَلْنَا قلوبهم قاسية محرفين.
{ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden [kaydırıp] değiştirirler/tahrif ederler” yani onu asıl tevili dışındaki [yanlış] anlamlara yorarlar ve bunu da avama aktarırlar. [Bir görüşe göre] bunun anlamının “onun harflerini değiştirirler” olduğu da söylenmiştir. "Yuharrifûne" [fiili] nasb mahallindedir; yani: [Kelimeleri] tahrif ediciler oldukları halde kalplerini katı kıldık [demektir].
وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَالنَّخَعِيُّ" الْكَلَامَ" بِالْأَلِفِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ غَيَّرُوا صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَآيَةَ الرَّجْمِ. (وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ) أَيْ نَسُوا عَهْدَ اللَّهِ الَّذِي أَخَذَهُ الْأَنْبِيَاءُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ.، وَبَيَانِ نَعْتِهِ." وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ" أَيْ وَأَنْتَ يَا مُحَمَّدُ لَا تَزَالُ الْآنَ تَقِفُ" عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ" وَالْخَائِنَةُ الْخِيَانَةُ، قَالَ قَتَادَةُ. وَهَذَا جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ، وَيَكُونُ مِثْلَ قَوْلِهِمْ: قَائِلَةٌ بِمَعْنَى قَيْلُولَةٍ. وَقِيلَ: هُوَ نَعْتٌ لِمَحْذُوفٍ وَالتَّقْدِيرُ فِرْقَةٌ خَائِنَةٌ. وَقَدْ تَقَعُ" خائِنَةٍ" لِلْوَاحِدِ كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ نَسَّابَةٌ وَعَلَّامَةٌ، فَخَائِنَةٌ عَلَى هَذَا لِلْمُبَالَغَةِ، يُقَالُ: رَجُلٌ خَائِنَةٌ إِذَا بَالَغْتَ فِي وَصْفِهِ بِالْخِيَانَةِ. قَالَ الشَّاعِرُ»
Sülemî ve Nehaî elif ile "el-kelâm" şeklinde okumuşlardır; bu da onların Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatını ve recm ayetini değiştirmeleridir. (Kendilerine hatırlatılan şeyden de bir pay almayı unuttular) yani peygamberlerin kendilerinden Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmeleri ve onun sıfatını açıklamaları hususunda aldığı Allah'ın ahdini unuttular. (Sürekli görürsün) yani ey Muhammed, sen şu anda bile sürekli muttali olursun; (onlardan bir hainliğe). Hâine: Hıyanet demektir; bunu Katâde söylemiştir. Bu Arap dilinde caizdir; nitekim kaylûle anlamında kâile demeleri gibidir. Hazfedilmiş bir kelimenin sıfatı olduğu da söylenmiştir; bu takdirde "hâin bir fırka" demektir. Tıpkı çok iyi soy bilen adama "nessâbe", çok bilgili adama "allâme" denildiği gibi "hâine" lafzı tek bir kişi için de kullanılabilir; buna göre hâine mübalağa içindir, bir kimseyi hıyanetle nitelemede mübalağa ettiğinde "racülün hâinetün" dersin. Şair «١» şöyle demiştir:
حَدَّثْتُ نَفْسَكَ بِالْوَفَاءِ وَلَمْ تَكُنْ ... لِلْغَدْرِ خَائِنَةً مُغِلَّ الْإِصْبَعِ
"Kendi kendine vefalı olacağını söyledin, oysa sen ... parmağını hıyanete bükmüş bir hain değildin"
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" عَلى خائِنَةٍ" أَيْ مَعْصِيَةٍ. وَقِيلَ: كَذِبٌ وَفُجُورٌ. وَكَانَتْ خِيَانَتُهُمْ نَقْضَهُمُ الْعَهْدَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمُظَاهَرَتَهُمُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى حَرْبِ] رَسُولِ اللَّهِ ﷺ [، كَيَوْمِ الْأَحْزَابِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ هَمِّهِمْ بِقَتْلِهِ وَسَبِّهِ. (إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ) لَمْ يَخُونُوا فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ اللَّتَيْنِ فِي" خائِنَةٍ مِنْهُمْ". (فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ) فِي مَعْنَاهُ قَوْلَانِ: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ مَا دَامَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ عَهْدٌ وَهُمْ أَهْلُ الذِّمَّةِ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. وَقِيلَ: بِقَوْلِهِ ﷿" وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً"] الأنفال: ٥٨].
İbn Abbâs: "Bir hainliğe" yani bir günaha, demiştir. Yalan ve fısk olduğu da söylenmiştir. Onların hıyaneti, kendileriyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki ahdi bozmaları ve Ahzâb gününde olduğu gibi [Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem] karşı savaşta müşriklere arka çıkmaları, ayrıca onu öldürmeye ve ona sövmeye yeltenmeleri gibi durumlardır. (İçlerinden pek azı müstesna) Onlar hıyanet etmemişlerdir; dolayısıyla bu, "hâinetin minhüm" ifadesindeki 'hâ' ve 'mîm' zamirlerinden yapılmış bir istisnadır. (Yine de onları affet ve hoş gör) Bunun anlamı hakkında iki görüş vardır: Seninle onlar arasında bir ahit bulunduğu ve onlar zimmî oldukları müddetçe onları affet ve hoş gör. Diğer görüş ise bunun kılıç ayetiyle neshedildiğidir. Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً } [Enfâl: 58] “Eğer bir kavmin hainlik yapmasından korkarsan” buyruğu ile neshedildiği de söylenmiştir.
[سورة المائدة (٥): الآيات ١٤ الى ١٦]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 14-16]
وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١٤) يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦)
{ وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “'Biz Hristiyanlarız' diyenlerden de kesin söz (misak) almıştık. Ancak kendilerine hatırlatılan şeylerden bir pay almayı unuttular. Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık. Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir.” (14) { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } “Ey Ehl-i Kitap! Kitap'tan gizlemekte olduğunuz birçok şeyi size açıklayan ve birçoğundan da vazgeçen (yüzünüze vurmayan) elçimiz size gelmiştir. Doğrusu size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir.” (15) { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah onunla, rızasını arayanları esenlik yollarına eriştirir, onları izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve dosdoğru bir yola iletir.” (16)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ) أَيْ فِي التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، إِذْ هُوَ مَكْتُوبٌ فِي الْإِنْجِيلِ. (فَنَسُوا حَظًّا) وَهُوَ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﵊ أَيْ لَمْ يَعْمَلُوا بِمَا أُمِرُوا بِهِ وَجَعَلُوا ذَلِكَ الْهَوَى وَالتَّحْرِيفَ سَبَبًا لِلْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَمَعْنَى" أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ" هُوَ كَقَوْلِكَ: أَخَذْتُ مِنْ زَيْدٍ ثَوْبَهُ وَدِرْهَمَهُ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَرُتْبَةُ" الَّذِينَ" أَنْ تَكُونَ بَعْدَ" أَخَذْنا" وَقَبْلَ الْمِيثَاقِ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: أَخَذْنَا مِنَ الذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى مِيثَاقَهُمْ، لِأَنَّهُ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِأَخَذْنَا. وَتَقْدِيرُهُ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ: وَمِنَ الذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى مَنْ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُ، فَالْهَاءُ وَالْمِيمُ تَعُودَانِ عَلَى" مَنْ" الْمَحْذُوفَةِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ تَعُودَانِ عَلَى" الَّذِينَ". وَلَا يُجِيزُ النَّحْوِيُّونَ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ مِنَ الذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى، وَلَا أَلْيَنَهَا لَبِسْتُ مِنَ الثِّيَابِ، لِئَلَّا يَتَقَدَّمَ مُضْمَرٌ عَلَى ظَاهِرٍ. وَفِي قَوْلِهِمْ:" إِنَّا نَصارى " وَلَمْ يَقُلْ مِنَ النَّصَارَى دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ ابْتَدَعُوا النَّصْرَانِيَّةَ وَتَسَمَّوْا بِهَا، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ الْحَسَنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ) أَيْ هَيَّجْنَا. وَقِيلَ: أَلْصَقْنَا بِهِمْ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْغِرَاءِ وَهُوَ مَا يُلْصِقُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ كَالصَّمْغِ وَشِبْهِهِ. يُقَالُ: غَرِيَ بِالشَّيْءِ يَغْرَى غَرًا" بِفَتْحِ الْغَيْنِ" مَقْصُورًا وَغِرَاءً" بِكَسْرِ الْغَيْنِ" مَمْدُودًا إِذَا أُولِعَ بِهِ كَأَنَّهُ الْتَصَقَ بِهِ. وَحَكَى الرُّمَّانِيُّ: الْإِغْرَاءُ تَسْلِيطُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ. وَقِيلَ: الْإِغْرَاءُ التَّحْرِيشُ، وَأَصْلُهُ اللُّصُوقُ، يُقَالُ: غَرِيتُ بِالرَّجُلِ غَرًا- مَقْصُورٌ وَمَمْدُودٌ مَفْتُوحُ الأول- إذ لَصِقْتَ بِهِ. وَقَالَ كُثَيْرٌ: إِذَا قِيلَ مَهْلًا قَالَتِ الْعَيْنُ بِالْبُكَا غِرَاءً وَمَدَّتْهَا حَوَافِلُ نُهَّلُ
Yüce Allah'ın: (“Biz Hristiyanız” diyenlerden de kesin söz almıştık) buyruğu; tevhid ve İncil'de yazılı olduğu üzere Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman hususundadır. (Payı unuttular) ifadesi, Hz. Muhammed aleyhisselâm'a imandır; yani emrolundukları şeyle amel etmediler, bu nefis arzusunu ve tahrifi Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeye sebep kıldılar. Ahfeş: "Sözlerini aldık" ifadesinin anlamı, senin: "Zeyd'in elbisesini ve dirhemini aldım" demen gibidir, demiştir. "Ellezîne" lafzının mertebesi, "ehaznâ" fiilinden sonra ve "el-mîsâk"tan önce olmaktır; bu durumda takdiri: "ehaznâ mine'llezîne kâlû innâ nasârâ mîsâkahum" (Biz Hristiyanız diyenlerden sözlerini aldık) şeklinde olur. Çünkü bu, "ehaznâ" fiilinin ikinci mefulü konumundadır. Kûfelilere göre takdiri ise: "ve mine'llezîne kâlû innâ nasârâ men ehaznâ mîsâkahû" (Biz Hristiyanız diyenlerden, sözünü aldığımız kimseler de vardır) şeklindedir. Buna göre [mîsâkahum'daki] zamir ("hâ" ve "mîm"), hazfedilmiş olan "men" lafzına döner; birinci görüşe göre ise "ellezîne" lafzına döner. Nahivciler (dilbilimciler), zamirin açık isimden önce gelmemesi gerekçesiyle "ehaznâ mîsâkahum mine'llezîne kâlû innâ nasârâ" denilmesini de "elyenehâ lebistü mine's-siyâb" (elbiselerden en yumuşağını giydim) denilmesini de caiz görmezler. "Hristiyanlardan" denilmeyip de (“Biz Hristiyanız” dediler) buyrulmasında, Hristiyanlığı onların sonradan uydurduklarına (ihdas ettiklerine) ve kendilerini bu adla isimlendirdiklerine dair bir delil vardır. Bunun anlamı Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: (Aralarına düşmanlık ve kin saldık) buyruğu; [aralarındaki düşmanlığı] kışkırttık, alevlendirdik demektir. Bir görüşe göre: Onlara yapıştırdık demektir; tutkal (el-ğırâ) kelimesinden türemiştir ki tutkal, zamk ve benzeri gibi bir şeyi bir şeye yapıştıran maddedir. Bir kimse bir şeye aşırı derecede düşkünlük gösterip adeta ona yapıştığında, gayn harfinin fethası ve maksûr olarak "ğariye bi'ş-şey'i yeğrâ ğaren" ve gayn harfinin kesresi ve memdûd olarak "ğırâen" denir. Rummânî: "el-İğrâ", onların bazısını bazısına musallat kılmaktır, şeklinde nakletmiştir. Bir diğer görüşe göre: "el-İğrâ", kışkırtmaktır (tahrîş); aslı ise yapışmaktır. Bir adama yapıştığında gayn harfinin fethasıyla hem maksûr hem memdûd olarak "ğarîtü bi'r-raculi ğaren / ğırâen" denilir. Küseyyir şöyle demiştir: "Sakin ol denildiğinde, göz ağlamaya öyle bağlandı ki, bol ve kesintisiz akan yaşlar ona eklendi durdu."
وَأَغْرَيْتُ زَيْدًا بِكَذَا حَتَّى غَرِيَ بِهِ، وَمِنْهُ الْغِرَاءُ الَّذِي يُغْرَى بِهِ لِلُصُوقِهِ، فَالْإِغْرَاءُ بِالشَّيْءِ الْإِلْصَاقُ بِهِ مِنْ جِهَةِ التَّسْلِيطِ عَلَيْهِ. وَأَغْرَيْتُ الْكَلْبَ أَيْ أَوْلَعْتُهُ بِالصَّيْدِ." بَيْنَهُمُ" ظَرْفٌ لِلْعَدَاوَةِ." وَالْبَغْضاءَ" الْبُغْضُ. أَشَارَ بِهَذَا إِلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِتَقَدُّمِ ذِكْرِهِمَا. عَنِ السُّدِّيِّ وَقَتَادَةَ: بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ. وَقِيلَ: أَشَارَ إِلَى افْتِرَاقِ النَّصَارَى خَاصَّةً، قَالَهُ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ، لِأَنَّهُمْ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُمُ افْتَرَقُوا إِلَى الْيَعَاقِبَةِ وَالنُّسْطُورِيَّةِ وَالْمَلِكَانِيَّةِ، أَيْ كَفَّرَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي مَعْنَى" فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ" أَنَّ اللَّهَ ﷿ أَمَرَ بِعَدَاوَةِ الْكُفَّارِ وَإِبْغَاضِهِمْ، فَكُلُّ فِرْقَةٍ مَأْمُورَةٍ بِعَدَاوَةِ صَاحِبَتِهَا وَإِبْغَاضِهَا لِأَنَّهُمْ كُفَّارٌ. وَقَوْلُهُ: (وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ)
Bir kimseyi bir şeye öyle alıştırdım ki artık ona bağlandı anlamında "ve ağreytü Zeyden bi-kezâ hattâ ğariye bihî" denilir; yapışmasından ötürü kendisiyle yapıştırılan tutkala "el-ğırâ" denilmesi de bundandır. Dolayısıyla bir şeye teşvik edip kışkırtmak (el-iğrâ bi'ş-şey'), musallat kılmak suretiyle onu ona yapıştırmaktır. "Köpeği kışkırttım" yani onu ava alıştırdım, heveslendirdim demektir. "Beynehüm" (aralarına) ifadesi düşmanlık için zarftır. "El-Bağdâ'" ise şiddetli kin ve buğuzdur. Bununla, daha önce her ikisi de zikredildiği için Yahudi ve Hristiyanlara işaret etmiştir. Süddî ve Katâde'den nakledildiğine göre: Onların bazısı bazısına düşmandır. Rebî' b. Enes'in belirttiğine göre ise en yakın zikredilen onlar olduğu için özellikle Hristiyanların kendi aralarındaki ayrılığa işaret edilmiştir; zira onlar Ya'kûbîler, Nastûrîler ve Melkânîler olmak üzere fırkalara ayrılmışlar, yani birbirlerini tekfir etmişlerdir. Nehhâs şöyle demiştir: "Aralarına düşmanlık ve kin saldık" buyruğunun manası hakkında söylenen en güzel sözlerden biri şudur: Yüce Allah kâfirlere düşmanlık beslemeyi ve onlara buğzetmeyi emretmiştir; dolayısıyla her bir fırka kâfir oldukları için diğerine düşmanlık etmek ve ona buğzetmekle emrolunmuştur. Yüce Allah'ın: (Allah onlara yakında haber verecektir) buyruğu ise
تَهْدِيدٌ لَهُمْ، أَيْ سَيَلْقَوْنَ جَزَاءَ نَقْضِ الْمِيثَاقِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَهْلَ الْكِتابِ) الْكِتَابُ اسْمُ جِنْسٍ بِمَعْنَى الْكُتُبِ، فَجَمِيعُهُمْ مُخَاطَبُونَ. (قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا) مُحَمَّدٌ ﷺ. (يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ) أَيْ مِنْ كُتُبِكُمْ، مِنَ الْإِيمَانِ بِهِ، وَمِنْ آيَةِ الرَّجْمِ، وَمِنْ قِصَّةِ أَصْحَابِ السَّبْتِ الذين مسخوا قردة، فإنهم كانوا يخفونها. (وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ) أَيْ يَتْرُكُهُ وَلَا يُبَيِّنُهُ، وَإِنَّمَا يُبَيِّنُ مَا فِيهِ حُجَّةٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ، وَدَلَالَةٌ عَلَى صِدْقِهِ وَشَهَادَةٌ بِرِسَالَتِهِ، وَيَتْرُكُ مَا لَمْ يكن به حاجة إلى تبيينه. وقيل:" وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ" يَعْنِي يَتَجَاوَزُ عَنْ كَثِيرٍ فَلَا يُخْبِرُكُمْ بِهِ. وَذُكِرَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَحْبَارِهِمْ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلَهُ فَقَالَ: يَا هَذَا عَفَوْتَ عَنَّا؟ فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَمْ يُبَيِّنْ، وَإِنَّمَا أَرَادَ الْيَهُودِيُّ أَنْ يُظْهِرَ مُنَاقَضَةَ كَلَامِهِ، فَلَمَّا لَمْ يُبَيِّنْ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَامَ مِنْ عِنْدِهِ فَذَهَبَ وَقَالَ لِأَصْحَابِهِ: أَرَى أَنَّهُ صَادِقٌ فِيمَا يَقُولُ: لِأَنَّهُ كَانَ وَجَدَ فِي كِتَابِهِ أَنَّهُ لَا يُبَيِّنُ لَهُ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ." قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ" أَيْ ضِيَاءٌ، قِيلَ: الْإِسْلَامُ. وَقِيلَ: مُحَمَّدٌ ﵇، عَنِ الزَّجَّاجِ. (وَكِتابٌ مُبِينٌ) أَيِ الْقُرْآنُ، فَإِنَّهُ يُبَيِّنُ الْأَحْكَامَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ) أَيْ مَا رَضِيَهُ اللَّهُ. (سُبُلَ السَّلامِ) طُرُقَ السَّلَامَةِ الْمُوصِلَةِ إِلَى دَارِ السَّلَامِ الْمُنَزَّهَةِ عَنْ كُلِّ آفَةٍ، وَالْمُؤَمَّنَةِ مِنْ كُلِّ مَخَافَةٍ، وَهِيَ الْجَنَّةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ:" السَّلامِ" اللَّهُ ﷿، فَالْمَعْنَى دِينُ اللَّهِ- وَهُوَ الْإِسْلَامُ- كَمَا قال:
[Bu ifade], onlar için bir tehdittir; yani ahdi bozmanın cezasını çekeceklerdir. Yüce Allah'ın: (Ey Ehl-i Kitap!) buyruğunda geçen "el-Kitâb", kitaplar anlamında bir cins isimdir. Dolayısıyla onların hepsi muhataptır. (Size elçimiz gelmiştir) [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem. (Kitaptan gizlemekte olduğunuz birçok şeyi size açıklayan) yani kitaplarınızdan; ona iman etmeyi, recm ayetini ve maymuna dönüştürülen Cumartesi ehlinin kıssasını [açıklar]. Çünkü onlar bunları gizliyorlardı. (ve birçoğundan da vazgeçen) yani onu terk eder ve açıklamaz. O ancak peygamberliğine delil, doğruluğuna işaret ve elçiliğine şahitlik içeren şeyleri açıklar; açıklanmasına gerek olmayan şeyleri ise bırakır. (ve birçoğundan da vazgeçen) ifadesinin; birçoğunun üzerinde durmayıp size bildirmez anlamına geldiği de söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre onların hahamlarından bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip ona sordu ve: "Ey kişi! Bizden [bazı şeyleri açıklamayarak] vazgeçtin mi?" dedi. Resûlullah aleyhisselâm ondan yüz çevirdi ve açıklamadı. Yahudi ise ancak onun sözünde çelişki olduğunu ortaya çıkarmak istiyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona açıklama yapmayınca yanından kalkıp gitti ve arkadaşlarına: "Söylediğinde doğru olduğunu görüyorum; çünkü o, kendisine sorduğu şeyi ona açıklamayacağını kitabında bulmuştu" dedi. (Size Allah'tan bir nur) yani bir aydınlık (gelmiştir). Bunun İslam olduğu söylenmiştir. Zeccâc'dan [nakledildiğine göre] Muhammed aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. (ve apaçık bir Kitap) yani hükümleri açıklayan Kur'an'dır; bu [açıklama] daha önce geçmişti. (Allah onunla rızasını gözetenleri iletir) yani Allah'ın razı olduğu şeye [iletir]. (kurtuluş yollarına) her türlü afetten arınmış ve her türlü korkudan emin kılınmış olan Dârü's-selâm'a ulaştıran selamet yollarına [iletir]; o da cennettir. Hasan ve es-Süddî şöyle demiştir: "es-Selâm", Yüce Allah'tır. Buna göre mana: Allah'ın dinine -ki o da İslam'dır- [iletir] şeklindedir, nitekim şöyle buyurmuştur:
" إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ"] آل عمران: ١٩]. (وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ) أَيْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ وَالْجَهَالَاتِ إِلَى نُورِ الْإِسْلَامِ وَالْهِدَايَاتِ. (بِإِذْنِهِ) أي بتوفيقه وإرادته.
{ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } [Âl-i İmrân: 19] “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır”. (Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır) yani küfrün ve cehaletin karanlıklarından İslam'ın ve hidayetlerin nuruna çıkarır. (Kendi izniyle) yani Kendi tevfiki ve iradesiyle.
[سورة المائدة (٥): آية ١٧]
[Mâide Suresi (5): Ayet 17]
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)
{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧) } “Andolsun ki 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. De ki: 'Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese, Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir?' Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'ındır. O dilediğini yaratır. Allah her şeye kadirdir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ) تَقَدَّمَ فِي آخِرِ" النِّسَاءِ" بَيَانُهُ وَالْقَوْلُ فِيهِ. وَكُفْرُ النَّصَارَى فِي دَلَالَةِ هَذَا الْكَلَامِ إِنَّمَا كَانَ بِقَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ عَلَى جِهَةِ الدَّيْنُونَةِ بِهِ، لِأَنَّهُمْ لَوْ قَالُوهُ عَلَى جِهَةِ الْحِكَايَةِ مُنْكِرِينَ لَهُ لَمْ يَكْفُرُوا. (قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً) أَيْ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ. وَ" يَمْلِكُ" بِمَعْنَى يَقْدِرُ، مِنْ قَوْلِهِمْ مَلَكْتُ عَلَى فُلَانٍ أَمْرَهُ أَيِ اقْتَدَرْتُ عَلَيْهِ. أَيْ فَمَنْ يَقْدِرُ أَنْ يَمْنَعَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا؟ فَأَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْمَسِيحَ لَوْ كَانَ إِلَهًا لَقَدَرَ عَلَى دَفْعِ مَا يَنْزِلُ بِهِ أَوْ بِغَيْرِهِ، وَقَدْ أَمَاتَ أُمَّهُ وَلَمْ يَتَمَكَّنْ مِنْ دَفْعِ الْمَوْتِ عَنْهَا، فَلَوْ أَهْلَكَهُ هُوَ أَيْضًا فَمَنْ يَدْفَعُهُ عَنْ ذَلِكَ أَوْ يَرُدُّهُ. (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما) وَالْمَسِيحُ وَأُمُّهُ بَيْنَهُمَا مَخْلُوقَانِ مَحْدُودَانِ مَحْصُورَانِ، وَمَا أَحَاطَ بِهِ الْحَدُّ وَالنِّهَايَةُ لَا يَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ. وَقَالَ" وَما بَيْنَهُما" وَلَمْ يَقُلْ وَمَا بَيْنَهُنَّ، لِأَنَّهُ أَرَادَ النَّوْعَيْنِ وَالصِّنْفَيْنِ كَمَا قَالَ الرَّاعِي:
Yüce Allah'ın: (Andolsun ki 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır) buyruğunun açıklaması ve bu husustaki söz Nisa Suresi'nin sonunda geçmişti. Bu sözün delaletine göre Hristiyanların küfrü, ancak buna inanıp din edinme cihetiyle: "Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir" demelerinden ötürüdür; zira bunu inkâr ederek bir nakil yoluyla söyleselerdi kâfir olmazlardı. (De ki: Allah'a karşı kimin elinden ne gelir?) yani Allah'ın emrinden neyi önleyebilir? "Yemlikü" güç yetirir anlamındadır; nitekim bir kimsenin işine gücü yettiğinde kullanılan "melektü alâ fülânin emrahû" sözünden gelir. Yani bundan herhangi bir şeyi engellemeye kim güç yetirebilir? Böylece Yüce Allah bildirdi ki eğer Mesih ilah olsaydı, kendisine veya başkasına inen belayı savmaya güç yetirirdi; oysa Allah onun annesini vefat ettirmiş ve o annesinden ölümü savmaya güç yetirememiştir; dolayısıyla eğer Allah onu da helak edecek olsa onu bundan kim koruyabilir yahut bunu kim geri çevirebilir? (Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'ındır) Mesih ve annesi ise o ikisi arasında yaratılmış, sınırlandırılmış ve kuşatılmış iki varlıktır; sınırın ve sonun kuşattığı hiçbir şey ise ilah olmaya elverişli değildir. Râî'nin dediği gibi iki türü ve iki sınıfı kastettiği için "ikisinin arasındakiler (ve mâ beynehümâ)" demiş, "onların arasındakiler (ve mâ beynehünne)" dememiştir:
طَرَقَا فَتِلْكَ هَمَاهِمِي أَقْرِيهِمَا ... قُلُصًا لَوَاقِحَ كَالْقِسِيِّ وَحُوَّلَا
Geceleyin geldiler [iki misafir], işte bu da benim mırıltılarımdır, ikisine ikram ediyorum... Yaylar gibi gebe ve doğumu yaklaşmış genç dişi develer ve güçlü hayvanlar
فَقَالَ:" طَرَقَا" ثُمَّ قَالَ:" فَتِلْكَ هَمَاهِمِي". (يَخْلُقُ مَا يَشاءُ) عِيسَى مِنْ أُمٍّ بلا أب آية لعباده.
Böylece [şair]: "Geceleyin geldiler" demiş, sonra da: "İşte bu da benim mırıltılarımdır" demiştir. { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “Dilediğini yaratır”; [yani] kullarına bir ibret/mucize olmak üzere İsa'yı babasız bir şekilde bir anneden [yaratır].
[سورة المائدة (٥): آية ١٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 18]
وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨) } “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor? Bilakis siz de O'nun yarattıklarından birer beşersiniz. O dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır ve dönüş de ancak O'nadır.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خَوَّفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَوْمًا مِنَ الْيَهُودِ الْعِقَابَ فَقَالُوا: لَا نَخَافُ فَإِنَّا أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نُعْمَانُ بْنُ أَضَا وَبَحْرِيُّ بْنُ عَمْرٍو وَشَأْسُ بْنُ عَدِيٍّ فَكَلَّمُوهُ وَكَلَّمَهُمْ، وَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَحَذَّرَهُمْ نِقْمَتَهُ فَقَالُوا: مَا تُخَوِّفُنَا يَا مُحَمَّدُ؟، نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، كَقَوْلِ النَّصَارَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ فِيهِمْ" وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ
Yüce Allah'ın: (Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler) buyruğu hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerden bir topluluğu [Allah'ın] cezalandırmasıyla uyardı; onlar da: 'Biz korkmayız, çünkü biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler; bunun üzerine bu ayet indi. İbn İshak şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Nu'mân b. Adâ, Bahrî b. Amr ve Şâs b. Adiy gelip onunla konuştular, o da onlarla konuştu. Onları Azîz ve Celîl olan Allah'a davet edip O'nun intikamından sakındırdı. Onlar: 'Bizi neyle korkutuyorsun ey Muhammed? Hristiyanların dediği gibi biz de Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah onlar hakkında: { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ
" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. قَالَ لَهُمْ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَسَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَعُقْبَةُ بْنُ وَهْبٍ: يَا مَعْشَرَ يَهُودٍ اتَّقُوا اللَّهَ، فَوَاللَّهِ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَذْكُرُونَهُ لَنَا قَبْلَ مبعثه، وتصفونه لنا بصفته، فقال رافع ابن حُرَيْمِلَةَ وَوَهْبُ بْنُ يَهُوذَا: مَا قُلْنَا هَذَا لَكُمْ، وَلَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ بَعْدَ مُوسَى، وَلَا أَرْسَلَ بَشِيرًا وَلَا نَذِيرًا مِنْ بَعْدِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ" إِلَى قَوْلِهِ:" وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ". السُّدِّيُّ: زَعَمَتِ الْيَهُودُ أَنَّ اللَّهَ ﷿ أَوْحَى إِلَى إِسْرَائِيلَ ﵇ أَنَّ وَلَدَكَ بِكْرِيٌّ مِنَ الْوَلَدِ. قَالَ غَيْرُهُ: وَالنَّصَارَى قَالَتْ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ، لِأَنَّ فِي الْإِنْجِيلِ حِكَايَةً عَنْ عِيسَى" أَذْهَبُ إِلَى أَبِي وَأَبِيكُمْ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى: نَحْنُ أَبْنَاءُ رُسُلِ اللَّهِ، فَهُوَ عَلَى حَذْفٍ مُضَافٍ. وَبِالْجُمْلَةِ. فَإِنَّهُمْ رَأَوْا لِأَنْفُسِهِمْ فَضْلًا، فَرَدَّ عَلَيْهِمْ قَوْلُهُمْ فَقَالَ (فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ) فَلَمْ يَكُونُوا يَخْلُونَ مِنْ أَحَدِ وَجْهَيْنِ، إِمَّا أَنْ يَقُولُوا هُوَ يُعَذِّبُنَا، فَيُقَالُ لَهُمْ: فَلَسْتُمْ إِذًا أَبْنَاءَهُ وَأَحِبَّاءَهُ، فَإِنَّ الْحَبِيبَ لَا يُعَذِّبُ حَبِيبَهُ، وَأَنْتُمْ تُقِرُّونَ بِعَذَابِهِ، فَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى كَذِبِكُمْ- وَهَذَا هُوَ الْمُسَمَّى عِنْدَ الْجَدَلِيِّينَ بِبُرْهَانِ الْخُلْفِ- أَوْ يَقُولُوا
} ayetinin sonuna kadar indirdi. Muâz b. Cebel, Sa'd b. Ubâde ve Ukbe b. Vehb onlara: 'Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun. Vallahi siz onun Allah'ın elçisi olduğunu pekâlâ biliyorsunuz; zira peygamber olarak gönderilmesinden önce siz onu bize anlatıyor ve sıfatlarıyla bize tasvir ediyordunuz' dediler. Râfi' b. Hureymile ve Vehb b. Yehûzâ ise: 'Biz size böyle bir şey söylemedik; Allah Mûsâ'dan sonra ne bir kitap indirdi ne de ondan sonra bir müjdeleyici veya uyarıcı gönderdi' dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ... وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ey Ehl-i Kitap! Elçilerin arasının kesildiği bir dönemde... Allah her şeye kadirdir” ayetini indirdi. es-Süddî şöyle demiştir: Yahudiler, Azîz ve Celîl olan Allah'ın İsrâil aleyhisselâm'a: 'Senin evladın, evlatlar arasından benim ilk doğanımdır' diye vahyettiğini iddia etmişlerdir. Başkası ise şöyle demiştir: Hristiyanlar da İncil'de İsa'dan naklen: 'Benim ve sizin Babanıza gidiyorum' ifadesi yer aldığı için 'Biz Allah'ın oğullarıyız' demişlerdir. Bir görüşe göre anlam: 'Biz Allah'ın elçilerinin oğullarıyız' demektir; dolayısıyla bu, muzâfın hazfedilmesi kabilindendir. Özetle, onlar kendilerinde bir üstünlük gördüler; Allah da onların bu sözlerini reddederek: (Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor?) buyurdu. Onlar şu iki durumdan birinde olmak zorundadırlar: Ya 'O bize azap eder' diyecekler; o takdirde kendilerine: 'O hâlde siz O'nun oğulları ve sevgilileri değilsiniz; zira seven sevdiğine azap etmez. Siz O'nun azabını ikrar ettiğinize göre bu sizin yalancılığınızın delilidir' denilir —ki bu, cedel uleması nezdinde 'burhân-ı hulf' (olmayana ergi delili) diye adlandırılır— ya da:
: لَا يُعَذِّبُنَا فَيُكَذِّبُوا مَا فِي كُتُبِهِمْ، وَمَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُهُمْ، وَيُبِيحُوا الْمَعَاصِيَ وَهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِعَذَابِ الْعُصَاةِ مِنْهُمْ، وَلِهَذَا يَلْتَزِمُونَ أَحْكَامَ كُتُبِهِمْ. وَقِيلَ: مَعْنَى" يُعَذِّبُكُمْ" عَذَّبَكُمْ، فَهُوَ بِمَعْنَى الْمُضِيِّ، أَيْ فَلِمَ مَسَخَكُمْ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ؟ وَلِمَ عَذَّبَ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِأَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَهُمْ أَمْثَالُكُمْ؟ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يَحْتَجُّ عَلَيْهِمْ بِشَيْءٍ لَمْ يَكُنْ بَعْدُ، لِأَنَّهُمْ رُبَّمَا يَقُولُونَ لَا نُعَذَّبُ غَدًا، بَلْ يَحْتَجُّ عَلَيْهِمْ بِمَا عَرَفُوهُ. ثُمَّ قَالَ: (بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ) أَيْ كَسَائِرِ خَلْقِهِ يُحَاسِبُكُمْ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَيُجَازِي كُلًّا بِمَا عَمِلَ. (يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ) أَيْ لِمَنْ تَابَ مِنَ الْيَهُودِ. (وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ) مَنْ مَاتَ عَلَيْهَا. (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) فَلَا شَرِيكَ لَهُ يُعَارِضُهُ. (وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ) أَيْ يَئُولُ أَمْرُ الْعِبَادِ إِلَيْهِ في الآخرة.
'Bize azap etmez' diyecekler; bu takdirde de kitaplarında bulunanı ve peygamberlerinin getirdiklerini yalanlamış, günahları mubah kılmış olurlar; oysa onlar aralarındaki isyankârların azap göreceğini itiraf etmektedirler ve bu yüzden kitaplarının hükümlerine bağlanmaktadırlar. Bir görüşe göre: 'Size azap ediyor (yuazzibuküm)' ifadesinin anlamı 'size azap etti (azzebeküm)' demektir; yani geçmiş zaman anlamındadır. Yani: 'Öyleyse sizi niçin maymunlara ve domuzlara dönüştürdü? Sizin gibi olan sizden önceki Yahudi ve Hristiyanlara niçin türlü azaplar tattırdı?' demektir. Çünkü Sübhân olan Allah onlara henüz gerçekleşmemiş bir şeyle delil getirmez; zira onlar: 'Yarın azap görmeyeceğiz' diyebilirler, bilakis onlara bildikleri şeylerle delil getirir. Sonra şöyle buyurdu: (Bilakis siz de O'nun yarattıklarından birer beşersiniz) yani O'nun diğer yaratıkları gibisiniz; sizi itaatten ve isyandan hesaba çeker ve herkese yaptığının karşılığını verir. (O dilediğini bağışlar) yani Yahudilerden tövbe edenleri, (dilediğine de azap eder) küfür üzere ölenleri. (Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır) O'na karşı çıkacak hiçbir ortağı yoktur. (Ve dönüş de ancak O'nadır) yani ahirette kulların işi O'na varır.
[سورة المائدة (٥): آية ١٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 19]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩) } “Ey Ehl-i Kitap! 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye, elçilerin arasının kesildiği bir dönemde size [gerçekleri] açıklayan elçimiz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir. Allah her şeye kadirdir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا) يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ. (يُبَيِّنُ لَكُمْ) انْقِطَاعَ حُجَّتِهِمْ حَتَّى لَا يَقُولُوا غَدًا مَا جَاءَنَا رَسُولٌ. (عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ) أَيْ سُكُونٍ، يُقَالُ فَتَرَ الشَّيْءُ سَكَنَ. وَقِيلَ:" عَلى فَتْرَةٍ" عَلَى انْقِطَاعٍ مَا بَيْنَ النَّبِيِّينَ، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ وَجَمَاعَةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، حَكَاهُ الرُّمَّانِيُّ، قَالَ: وَالْأَصْلُ فِيهَا انْقِطَاعُ الْعَمَلِ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْجِدِّ فِيهِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: فَتَرَ عَنْ عَمَلِهِ وَفَتَّرْتُهُ عَنْهُ. وَمِنْهُ فَتَرَ الْمَاءُ إِذَا انْقَطَعَ عَمَّا كَانَ مِنَ السُّخُونَةِ إِلَى الْبَرْدِ. وَامْرَأَةٌ فَاتِرَةُ الطَّرْفِ أَيْ مُنْقَطِعَةٌ عَنْ حِدَّةِ النَّظَرِ. وَفُتُورُ الْبَدَنِ كَفُتُورِ الْمَاءِ. وَالْفِتْرُ مَا بَيْنَ السَّبَّابَةِ وَالْإِبْهَامِ إِذَا فَتَحْتُهُمَا. وَالْمَعْنَى، أَيْ مَضَتْ لِلرُّسُلِ مُدَّةٌ قَبْلَهُ. وَاخْتُلِفَ فِي قَدْرِ مُدَّةِ تِلْكَ الْفَتْرَةِ، فَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ فِي كِتَابِ" الطَّبَقَاتِ" عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ بَيْنَ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ﵉ أَلْفُ سَنَةٍ وَسَبْعُمِائَةِ سَنَةٍ، وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا فَتْرَةٌ، وَأَنَّهُ أُرْسِلَ بَيْنَهُمَا أَلْفُ نَبِيٍّ مِنْ بني إسرائيل
Yüce Allah'ın: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا } “Ey Ehl-i Kitap! Elçimiz size geldi” buyruğu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir. { يُبَيِّنُ لَكُمْ } “Size açıklıyor” [ifadesi], yarın “Bize bir elçi gelmedi” demesinler diye delillerini/mazeretlerini ortadan kaldırmaktadır. { عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ } “Elçilerin arasının kesildiği bir dönemde” yani bir durgunluk [zamanında demektir]. Bir şey sakinleşip dindiğinde [Arapçada] 'fetere'ş-şey'u' (فَتَرَ الشَّيْءُ) denilir. Ebû Ali ve ilim ehlinden bir topluluktan naklen: “'Alâ fetretin' (عَلى فَتْرَةٍ), peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde [demektir]” de denilmiştir; bunu er-Rummânî nakletmiştir. [Rummânî] dedi ki: Bu kelimenin kökeni, bir işin daha önceki ciddiyet ve azminden kesilip [gevşemesidir]. Bu da Arapların: 'İşinden gevşedi/ara verdi' (فَتَرَ عَنْ عَمَلِهِ) ve 'Onu işinden alıkoydum/gevşettim' (فَتَّرْتُهُ عَنْهُ) sözlerinden gelir. Suyun sıcaklıktan soğukluğa geçip ılıması durumunda kullanılan 'su ılıdı/sıcaklığı kırıldı' (فَتَرَ الْمَاءُ) ifadesi de böyledir. 'Bakışları süzgün kadın' (امْرَأَةٌ فَاتِرَةُ الطَّرْفِ) ifadesi de bakışındaki keskinliğin kırılması anlamına gelir. Bedendeki fetret (halsizlik/gevşeklik) de suyun ılıması gibidir. Fitr (الْفِتْر) ise açıldıklarında şehadet parmağı ile başparmak arasındaki mesafedir. [Ayetteki] mana ise: Ondan önce peygamberlerin üzerinden bir süre geçmiş olmasıdır. Bu fetret süresinin miktarı hususunda ihtilaf edilmiştir. Muhammed b. Sa'd, 'et-Tabakât' adlı eserinde İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ b. İmrân ile Îsâ b. Meryem aleyhimesselâm arasında bin yedi yüz yıl vardı ve ikisi arasında fetret (peygambersiz bir dönem) bulunmamaktaydı; zira ikisi arasında İsrâiloğulları'ndan bin peygamber gönderilmişti
سِوَى مَنْ أُرْسِلَ مِنْ غَيْرِهِمْ. وَكَانَ بَيْنَ مِيلَادِ عِيسَى وَالنَّبِيِّ ﷺ خَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ وَتِسْعٌ وَسِتُّونَ سَنَةً، بُعِثَ فِي أَوَّلِهَا ثَلَاثَةُ أَنْبِيَاءَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ" [يس: ١٤] وَالَّذِي عُزِّزَ بِهِ" شَمْعُونُ" وَكَانَ مِنَ الْحَوَارِيِّينَ. وَكَانَتِ الْفَتْرَةُ الَّتِي لَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ فِيهَا رَسُولًا أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ وَأَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ سَنَةً. وَذَكَرَ الْكَلْبِيُّ أَنَّ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉ خمسمائة سنة وتسعا وستين، وَبَيْنَهُمَا أَرْبَعَةُ أَنْبِيَاءَ، وَاحِدٌ مِنَ الْعَرَبِ مِنْ بَنِي عَبْسٍ وَهُوَ خَالِدُ بْنُ سِنَانَ. قَالَ القشيري: ومثل هذا مما لم لَا يُعْلَمُ إِلَّا بِخَبَرِ صِدْقٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉ سِتُّمِائَةِ سنة، وقاله مقاتل والضحاك ووهب ابن مُنَبِّهٍ، إِلَّا أَنَّ وَهْبًا زَادَ عِشْرِينَ سَنَةً. وَعَنِ الضَّحَّاكِ أَيْضًا أَرْبَعُمِائَةٍ وَبِضْعٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً. وَذَكَرَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ عَشَرَةُ قُرُونٍ، كُلُّهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ. قَالَ ابْنُ سَعْدٍ: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ وَاقِدٍ الْأَسْلَمِيُّ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ قَالُوا: كَانَ بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ عَشَرَةُ قُرُونٍ، وَالْقَرْنُ مِائَةُ سَنَةٍ، وَبَيْنَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ عَشَرَةُ قُرُونٍ، وَالْقَرْنُ مِائَةُ سَنَةٍ، وَبَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى بْنِ عِمْرَانَ عَشَرَةُ قُرُونٍ، وَالْقَرْنُ مِائَةُ سَنَةٍ، فَهَذَا مَا بَيْنَ آدَمَ وَمُحَمَّدٍ ﵉ مِنَ الْقُرُونِ وَالسِّنِينَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (أَنْ تَقُولُوا) أَيْ لِئَلَّا أَوْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَقُولُوا، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ." مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ" أَيْ مُبَشِّرٍ." وَلا نَذِيرٍ" أَيْ مُنْذِرٍ. وَيَجُوزُ" مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ" عَلَى الْمَوْضِعِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَسَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَعُقْبَةُ بْنُ وَهْبٍ لِلْيَهُودِ، يَا مَعْشَرَ يَهُودٍ اتَّقُوا اللَّهَ، فَوَاللَّهِ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَذْكُرُونَهُ لَنَا قَبْلَ مَبْعَثِهِ وَتَصِفُونَهُ بِصِفَتِهِ، فَقَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ بَعْدَ مُوسَى وَلَا أَرْسَلَ بَعْدَهُ مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. (وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) عَلَى إِرْسَالِ مَنْ شَاءَ مِنْ خَلْقِهِ. وَقِيلَ: قَدِيرٌ عَلَى إنجاز ما بشر به وأنذر منه.
[Bunlar,] onların dışındakilerden gönderilenler müstesnadır. Îsâ'nın doğumu ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasında beş yüz altmış dokuz yıl vardı. Bunun başlangıcında üç peygamber gönderilmişti. Yüce Allah'ın: { إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ } “Hani biz onlara iki elçi göndermiştik de onları yalanlamışlardı. Bunun üzerine biz de [onları] bir üçüncüsüyle desteklemiştik.” [Yâsîn, 14] buyruğu budur. Kendisiyle takviye edilen kişi Şem'ûn idi ve o havarilerdendi. Allah'ın içinde hiçbir elçi göndermediği fetret dönemi ise dört yüz otuz dört yıldı. Kelbî, Îsâ ile Muhammed -ikisine de selâm olsun- arasında beş yüz altmış dokuz yıl olduğunu ve aralarında dört peygamber bulunduğunu; bunlardan birinin Araplardan, Abs oğullarından Hâlid b. Sinân olduğunu zikretmiştir. Kuşeyrî şöyle demiştir: “Bunun gibi hususlar ancak doğru bir haberle (vahiy veya sahih rivayetle) bilinebilir.” Katâde: “Îsâ ile Muhammed -ikisine de selâm olsun- arasında altı yüz yıl vardı” demiştir. Mukâtil, Dahhâk ve Vehb b. Münebbih de böyle söylemiştir; ancak Vehb yirmi yıl daha fazla ilave etmiştir. Dahhâk'ten ayrıca “dört yüz otuz küsur yıl” rivayeti de nakledilmiştir. İbn Sa'd, İkrime'den şöyle dediğini zikretmiştir: “Âdem ile Nûh arasında on asır vardı ve hepsi de İslâm üzereydi.” İbn Sa'd dedi ki: Bize Muhammed b. Amr b. Vâkıd el-Eslemî, birden fazla kişiden naklen haber verdi ki onlar şöyle demişlerdir: “Âdem ile Nûh arasında on asır vardı, her bir asır (karn) yüz yıldır. Nûh ile İbrâhim arasında on asır vardı, her bir asır yüz yıldır. İbrâhim ile Mûsâ b. İmrân arasında on asır vardı, her bir asır yüz yıldır...” Âdem ile Muhammed -ikisine de selâm olsun- arasındaki asırlar ve yıllar böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. (Demeyesiniz diye) yani ‘dememeniz için’ veya ‘bunu demenizden hoşlanılmadığı için’ [anlamındadır] ve nasb mahallindedir. (Bize hiçbir müjdeleyici gelmedi) yani müjde veren [bir elçi], (ve hiçbir uyarıcı da) yani uyarıda bulunan [bir elçi gelmedi]. [Lafza değil de] mahalle binaen [“ve lâ nezîrun” şeklinde merfû okunması da] caizdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Muâz b. Cebel, Sa'd b. Ubâde ve Ukbe b. Vehb Yahudilere: “Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun. Vallahi siz Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu pekâlâ biliyorsunuz. O peygamber olarak gönderilmeden önce bize ondan bahsediyor ve vasıflarını anlatıyordunuz” dediler. Yahudiler de: “Allah, Mûsâ'dan sonra hiçbir kitap indirmedi ve ondan sonra ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı gönderdi” dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. (Allah her şeye kadirdir) Yaratıklarından dilediğini elçi olarak göndermeye [kadirdir]. Şöyle de denilmiştir: Müjdelediği şeyleri gerçekleştirmeye ve uyardığı cezaları yerine getirmeye kadirdir.
[سورة المائدة (٥): الآيات ٢٠ الى ٢٦]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 20-26]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠) يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢) قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤)
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠) يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢) قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤) } “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar yaptı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi. Ey kavmim! Allah'ın size [yazıp] takdir ettiği mukaddes toprağa girin, arkanıza dönmeyin; yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz.' Onlar: 'Ey Mûsâ! Orada zorba bir kavim var. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyeceğiz. Eğer oradan çıkarlarsa biz de mutlaka gireriz' dediler. Korkanlar arasından Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam: 'Onların üzerine kapıdan girin; oraya girdiğinizde muhakkak ki siz galip geleceksiniz. Eğer mümin iseniz yalnızca Allah'a tevekkül edin' dedi. Onlar: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyeceğiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturacağız' dediler.”
قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦)
{ قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle bu yoldan çıkmış fâsık kavmin arasını ayır!' [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Artık o fâsık kavim için üzülme!'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) تَبْيِينٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ أَسْلَافَهُمْ تَمَرَّدُوا عَلَى مُوسَى وَعَصَوْهُ، فَكَذَلِكَ هَؤُلَاءِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇، وَهُوَ تَسْلِيَةٌ لَهُ، أَيْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ، وَاذْكُرُوا قِصَّةَ مُوسَى. وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ أَنَّهُ قَرَأَ" يَا قَوْمُ اذْكُرُوا" بِضَمِّ الْمِيمِ، وَكَذَلِكَ مَا أَشْبَهَهُ، وَتَقْدِيرُهُ يَا أَيُّهَا الْقَوْمُ. (إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ) لَمْ يَنْصَرِفْ، لِأَنَّهُ فِيهِ أَلِفُ التَّأْنِيثِ. (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً) أَيْ تَمْلِكُونَ أَمْرَكُمْ لَا يَغْلِبُكُمْ عَلَيْهِ غَالِبٌ بَعْدَ أَنْ كُنْتُمْ مَمْلُوكِينَ لِفِرْعَوْنَ مَقْهُورِينَ، فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهُ بِالْغَرَقِ، فَهُمْ مُلُوكٌ بِهَذَا الوجه، وبنحوه فسر السدي والحسين وغيرهما. قال السدي: ملك
Yüce Allah'ın: (Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın' demişti) buyruğu, onların geçmişlerinin de Mûsâ'ya başkaldırıp isyan ettiklerini, aynı şekilde bunların da Muhammed aleyhisselâm'a başkaldırdıklarını Yüce Allah'ın bir beyanı olup onun için bir tesellidir; yani ey iman edenler, Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın ve Mûsâ'nın kıssasını anın. Abdullah b. Kesîr'den mim harfini ötreli olarak 'yâ kavmuzkürû' şeklinde ve benzerlerini de bu şekilde okuduğu rivayet edilmiştir; takdiri 'ey kavim (yâ eyyuhe'l-kavm)' demektir. (Zira içinizden peygamberler çıkardı) kelimesi, kendisinde te'nis elifi bulunduğu için gayr-i munsarıftır. (Ve sizi hükümdarlar yaptı) yani Firavun'un boyunduruğu altında ezilmiş köleler iken, Allah'ın onu suda boğarak sizi kurtarmasından sonra işinize kendiniz hâkim oldunuz ve kimse size galip gelemedi. Dolayısıyla bu açıdan hükümdardırlar. es-Süddî, el-Huseyn ve başkaları da benzer şekilde tefsir etmiştir. es-Süddî şöyle demiştir: Her biri
كل واحد منهم نَفْسَهُ وَأَهْلَهُ وَمَالَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّمَا قَالَ:" وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً" لِأَنَّا كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّهُمْ أَوَّلُ مَنْ خُدِمَ مِنْ بَنِي آدَمَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْقِبْطَ قَدْ كَانُوا يَسْتَخْدِمُونَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَظَاهِرُ أَمْرِ بَنِي آدَمَ أَنَّ بَعْضَهُمْ كَانَ يُسَخِّرُ بَعْضًا مُذْ تَنَاسَلُوا وَكَثُرُوا، وَإِنَّمَا اخْتَلَفَتِ الْأُمَمُ فِي مَعْنَى التَّمْلِيكِ فَقَطْ. وَقِيلَ: جَعَلَكُمْ ذَوِي مَنَازِلَ لَا يُدْخَلُ عَلَيْكُمْ إِلَّا بِإِذْنٍ، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا لَمْ يَدْخُلْ أَحَدٌ بَيْتَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَهُوَ مَلِكٌ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا وَزَيْدِ بن أسلم أن مَنْ كَانَتْ لَهُ دَارٌ وَزَوْجَةٌ وَخَادِمٌ فَهُوَ مَلِكٌ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: أَلَسْنَا مِنْ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ؟ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: أَلَكَ امْرَأَةٌ تَأْوِي إِلَيْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: أَلَكَ مَنْزِلٌ تَسْكُنُهُ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَأَنْتَ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ. قَالَ: فَإِنَّ لِي خَادِمًا. قَالَ: فَأَنْتَ مِنَ الْمُلُوكِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَفَائِدَةُ هَذَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا وَجَبَتْ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ وَمَلَكَ دَارًا وَخَادِمًا بَاعَهُمَا فِي الْكَفَّارَةِ وَلَمْ يَجُزْ لَهُ الصِّيَامُ، لِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الرَّقَبَةِ وَالْمُلُوكِ لَا يُكَفِّرُونَ بِالصِّيَامِ، وَلَا يُوصَفُونَ بِالْعَجْزِ عَنِ الْإِعْتَاقِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: جَعَلَهُمْ مُلُوكًا بِالْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَالْحَجَرِ وَالْغَمَامِ، أَيْ هُمْ مَخْدُومُونَ كَالْمُلُوكِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا يَعْنِي الْخَادِمَ وَالْمَنْزِلَ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالْحَكَمُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَزَادُوا الزَّوْجَةَ، وَكَذَا قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِيمَا يُعْلَمُ- عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (مَنْ كَانَ لَهُ بَيْتٌ- أَوْ قَالَ مَنْزِلٌ- يَأْوِي إِلَيْهِ وَزَوْجَةٌ وَخَادِمٌ يَخْدُمُهُ فَهُوَ مَلِكٌ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَيُقَالُ: مَنِ اسْتَغْنَى عَنْ غَيْرِهِ فَهُوَ مَلِكٌ، وَهَذَا كَمَا قَالَ ﷺ: (مَنْ أَصْبَحَ آمِنًا فِي سِرْبِهِ مُعَافًى فِي بدنه وله قوت يومه فكأنما جيزت لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا (. قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَآتاكُمْ) أَيْ أَعْطَاكُمْ (مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ). وَالْخِطَابُ مِنْ مُوسَى لِقَوْمِهِ فِي قَوْلِ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ وَجْهُ الْكَلَامِ. مُجَاهِدٌ: وَالْمُرَادُ بِالْإِيتَاءِ المن
[onlardan] her birinin kendisini, ailesini ve malını [mâlik kıldığını kastetmiştir]. Katâde şöyle demiştir: { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “Ve sizi hükümdarlar kıldı” buyurmasının sebebi, bizim Âdemoğullarından kendilerine ilk hizmet edilen kimselerin onlar olduğunu konuşuyor olmamızdandır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu zayıf bir görüştür; çünkü Kıptîler İsrailoğullarını hizmetçi olarak çalıştırıyorlardı. Âdemoğullarının genel durumu ise üreyip çoğaldıklarından beri bazılarının bazılarını boyunduruk altına alıp çalıştırmasıdır. Milletler yalnızca mülkiyet ve hâkimiyetin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre de: [Yüce Allah] sizi, izin alınmaksızın yanınıza girilemeyen evlerin sahipleri kılmıştır. Bunun anlamı ilim ehlinden bir topluluktan rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: “Bir kimsenin evine izni olmadan hiç kimse giremiyorsa o bir hükümdardır” demiştir. el-Hasan'dan ve Zeyd b. Eslem'den de evi, hanımı ve hizmetçisi olan kimsenin hükümdar olduğu rivayet edilmiştir. Bu aynı zamanda Sahîh-i Müslim'de Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'den rivayet edildiği üzere Abdullah b. Amr'ın da görüşüdür; o şöyle demiştir: Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan işittim, bir adam ona: “Biz muhacirlerin fakirlerinden değil miyiz?” diye sordu. Abdullah ona: “Yanına sığındığın bir hanımın var mı?” dedi. Adam: “Evet” dedi. Abdullah: “İçinde oturduğun bir evin var mı?” dedi. Adam: “Evet” dedi. Abdullah: “O halde sen zenginlerdensin” dedi. Adam: “Benim bir de hizmetçim var” deyince, Abdullah: “O halde sen hükümdarlardansın” dedi. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bunun [fıkhî] faydası şudur: Bir kimseye kefaret vacip olsa ve bir evi ile hizmetçisi bulunsa, bunları kefaret için satar; köle azat etmeye güç yetirebildiği için oruç tutması caiz olmaz. Zira hükümdarlar oruçla kefaret ödemezler ve köle azat etmekten aciz olarak nitelenmezler. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: [Allah] onları kudret helvası, bıldırcın eti, taş ve bulut ile hükümdarlar kılmıştır; yani onlar hükümdarlar gibi kendilerine hizmet edilen kimselerdir. Yine İbn Abbâs'tan bununla hizmetçi ve evin kastedildiği rivayet edilmiştir. Bunu Mücâhid, İkrime ve el-Hakem b. Uyeyne de söylemiş, ayrıca hanımı da ilave etmişlerdir. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir; ancak o —bildiği kadarıyla— Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle nakletmiştir: « مَنْ كَانَ لَهُ بَيْتٌ- أَوْ قَالَ مَنْزِلٌ- يَأْوِي إِلَيْهِ وَزَوْجَةٌ وَخَادِمٌ يَخْدُمُهُ فَهُوَ مَلِكٌ » «Kimin sığındığı bir evi —veya meskeni—, bir eşi ve kendisine hizmet eden bir hizmetçisi varsa o bir hükümdardır.» Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Şöyle de denilir: Başkasına muhtaç olmayan kimse hükümdardır. Bu da [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi gibidir: « مَنْ أَصْبَحَ آمِنًا فِي سِرْبِهِ مُعَافًى فِي بدنه وله قوت يومه فكأنما جيزت لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا » «Kim canı emniyette, bedeni afiyette ve günlük yiyeceği de yanında olarak sabahlarsa, sanki bütün dünya tastamam kendisine verilmiş gibidir.» Yüce Allah'ın: { وَآتاكُمْ } yani size verdi { مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “âlemlerden hiç kimseye vermediğini” buyruğuna gelince; müfessirlerin çoğunluğunun görüşüne göre bu hitap Mûsâ'dan kavminedir ve ifadenin akışı da bunu gerektirmektedir. Mücâhid şöyle demiştir: Verilen nimetten kasıt kudret helvası...
وَالسَّلْوَى وَالْحَجَرُ وَالْغَمَامُ. وَقِيلَ: كَثْرَةُ الْأَنْبِيَاءِ فِيهِمْ، وَالْآيَاتِ الَّتِي جَاءَتْهُمْ. وَقِيلَ: قُلُوبًا سَلِيمَةً مِنَ الْغِلِّ وَالْغِشِّ. وَقِيلَ: إِحْلَالُ الْغَنَائِمِ وَالِانْتِفَاعُ بِهَا. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْدُودٌ، فَإِنَّ الْغَنَائِمَ لَمْ تَحِلْ لِأَحَدٍ إِلَّا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَهَذِهِ الْمَقَالَةُ مِنْ مُوسَى تَوْطِئَةٌ لِنُفُوسِهِمْ حَتَّى تُعَزَّزَ وَتَأْخُذَ الْأَمْرَ بِدُخُولِ أَرْضِ الْجَبَّارِينَ بِقُوَّةٍ، وَتَنْفُذَ فِي ذَلِكَ نُفُوذَ مَنْ أَعَزَّهُ اللَّهُ وَرَفَعَ مِنْ شَأْنِهِ. وَمَعْنَى" مِنَ الْعالَمِينَ" أَيْ عَالَمِي زَمَانِكُمْ، عَنِ الْحَسَنِ. وَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو مَالِكٍ: الْخِطَابُ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا عُدُولٌ عَنْ ظَاهِرِ الْكَلَامِ بِمَا لَا يَحْسُنُ مِثْلُهُ. وَتَظَاهَرَتِ الاخبار أن دمشق قاعدة الجبارين. و" الْمُقَدَّسَةَ" مَعْنَاهُ الْمُطَهَّرَةُ. مُجَاهِدٌ: الْمُبَارَكَةُ، وَالْبَرَكَةُ التَّطْهِيرُ مِنَ الْقُحُوطِ وَالْجُوعِ وَنَحْوِهِ. قَتَادَةُ: هِيَ الشَّامُ. مُجَاهِدٌ: الطُّورُ وَمَا حَوْلَهُ. ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: هِيَ أَرِيحَاءُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: دِمَشْقُ وَفِلَسْطِينُ وَبَعْضُ: الْأُرْدُنِ. وَقَوْلُ قَتَادَةَ يَجْمَعُ هَذَا كُلَّهُ. (الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) أَيْ فَرَضَ دُخُولَهَا عَلَيْكُمْ وَوَعَدَكُمْ دُخُولَهَا وَسُكْنَاهَا لَكُمْ. وَلَمَّا خَرَجَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْ مِصْرَ أَمَرَهُمْ بِجِهَادِ أَهْلِ أَرِيحَاءَ مِنْ بِلَادِ فِلَسْطِينَ فَقَالُوا: لَا عِلْمَ لَنَا بِتِلْكَ الدِّيَارِ، فَبَعَثَ بِأَمْرِ اللَّهِ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا، مِنْ كُلِّ سِبْطٍ رَجُلٌ يَتَجَسَّسُونَ الْأَخْبَارَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، فَرَأَوْا سُكَّانَهَا الْجَبَّارِينَ مِنَ الْعَمَالِقَةِ، وَهُمْ ذَوُو أَجْسَامٍ هَائِلَةٍ، حَتَّى قِيلَ: إِنَّ بَعْضَهُمْ رَأَى هَؤُلَاءِ النُّقَبَاءَ فَأَخَذَهُمْ فِي كُمِّهِ مَعَ فَاكِهَةٍ كَانَ قَدْ حَمَلَهَا مِنْ بُسْتَانِهِ وَجَاءَ بِهِمْ إِلَى الْمَلِكِ فَنَثَرَهُمْ بَيْنَ يَدِهِ وَقَالَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ يُرِيدُونَ قِتَالَنَا، فَقَالَ لَهُمُ الْمَلِكُ: ارْجِعُوا إِلَى صَاحِبِكُمْ فَأَخْبِرُوهُ خَبَرَنَا، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا رَجَعُوا أَخَذُوا مِنْ عِنَبِ تِلْكَ الْأَرْضَ عُنْقُودًا فَقِيلَ: حَمَلَهُ رَجُلٌ وَاحِدٌ، وَقِيلَ: حَمَلَهُ النُّقَبَاءُ الِاثْنَا عَشَرَ. قُلْتُ: وَهَذَا أَشْبَهُ، فَإِنَّهُ يُقَالُ: إِنَّهُمْ لَمَّا وَصَلُوا إِلَى الْجَبَّارِينَ وَجَدُوهُمْ يَدْخُلُ فِي كُمِّ أَحَدِهِمْ رَجُلَانِ مِنْهُمْ، وَلَا يَحْمِلُ عنقود أحدهم إلا خمسة منهم في خشية، وَيَدْخُلُ فِي شَطْرِ الرُّمَّانَةِ إِذَا نُزِعَ حَبُّهُ خمسة أنفس أو أربعة.
[Yine denildi ki: Bu nimetler;] selvâ (bıldırcın eti), [su fışkıran] taş ve buluttur. Bir görüşe göre, aralarında peygamberlerin çokluğu ve kendilerine gelen mucizelerdir. Bir görüşe göre, kinden ve hileden arınmış selim kalplerdir. Bir görüşe göre de ganimetlerin helal kılınması ve onlardan faydalanılmasıdır. Ben derim ki: Bu görüş merduttur (reddedilmiştir); zira ganimetler, Sahîh'te sabit olduğu üzere bu ümmetten başkasına helal kılınmamıştır. Bunun açıklaması inşâallah ileride gelecektir. Mûsâ'nın bu sözü, nefislerini güçlendirmek, zorbaların toprağına girme emrini azimle karşılamalarını ve Allah'ın kendilerini aziz kıldığı ve şanlarını yücelttiği kimselerin kararlılığıyla hareket etmelerini sağlamak için bir hazırlık mahiyetindedir. Hasen'den [nakledildiğine göre] { مِنَ الْعالَمِينَ } “âlemlerden [hiçbirine]” ifadesinin anlamı, “kendi zamanınızın âlemlerine (çağdaşlarınıza)” demektir. İbn Cübeyr ve Ebû Mâlik ise: “Hitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinedir” demişlerdir; ancak bu, benzeri uygun düşmeyecek şekilde sözün zahirinden uzaklaşmaktır. Rivayetler, Dımaşk'ın zorbaların merkezi olduğu hususunda birbirini desteklemektedir. { الْمُقَدَّسَةَ } kelimesinin anlamı ise arındırılmış (tertemiz kılınmış) demektir. Mücâhid: “Bereketli kılınmış demektir; bereket ise kuraklık, açlık ve benzeri şeylerden arındırılmaktır” demiştir. Katâde: “Orası Şam bölgesidir” demiştir. Mücâhid: “Tûr Dağı ve çevresidir” demiştir. İbn Abbâs, es-Süddî ve İbn Zeyd: “Orası Erihâ'dır” demişlerdir. ez-Zeccâc: “Dımaşk, Filistin ve Ürdün'ün bir kısmıdır” demiştir. Katâde'nin sözü ise bütün bunları kapsamaktadır. { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için takdir edip yazdığı” yani oraya girmenizi size farz kıldığı ve oraya girip yerleşmeyi size vadettiği [kutsal toprak] demektir. İsrâiloğulları Mısır'dan çıktıklarında [Mûsâ] onlara Filistin beldelerinden Erihâ halkıyla cihad etmelerini emretti. Onlar: “O diyarlar hakkında bir bilgimiz yok” dediler. Bunun üzerine [Mûsâ] daha önce geçtiği üzere haber toplasınlar diye Allah'ın emriyle her kabileden bir adam olmak üzere on iki temsilci (nakib) gönderdi. Onlar oranın Amâlika kavminden olan zorba sakinlerini gördüler. Bunlar devasa cüsseli kimselerdi; hatta rivayete göre onlardan biri bu temsilcileri görmüş, bahçesinden topladığı meyvelerle birlikte onları yeninin içine koymuş ve onları krala götürüp önüne dökerek: “Bunlar bizimle savaşmak istiyorlar” demiştir. Kral da daha önce geçtiği üzere onlara: “Arkadaşınıza dönün ve ona bizim durumumuzu haber verin” demiştir. Bir görüşe göre onlar geri dönerlerken o toprakların üzümünden bir salkım aldılar. Denildi ki: Onu tek bir adam taşıdı; bir diğer görüşe göre ise on iki temsilci [birlikte] taşıdı. Ben derim ki: Bu [ikinci görüş gerçeğe] daha yakındır. Nitekim rivayet edildiğine göre onlar zorbaların yanına vardıklarında, onlardan [zorbalardan] birinin yenine bunlardan iki adamın sığdığını gördüler. Onların bir salkım üzümünü ancak bunlardan beş kişi bir sırık üzerinde taşıyabiliyordu ve taneleri ayıklanmış bir nar kabuğunun yarısına beş veya dört kişi sığabiliyordu.
قُلْتُ: وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ هَذَا وَالْأَوَّلِ، فَإِنَّ ذَلِكَ الْجَبَّارَ الَّذِي أَخَذَهُمْ فِي كُمِّهِ- وَيُقَالُ: فِي حِجْرِهِ- هُوَ عُوجُ بْنُ عُنَاقٍ وَكَانَ أَطْوَلَهُمْ قَامَةً وَأَعْظَمَهُمْ خَلْقًا، عَلَى مَا يَأْتِي مِنْ ذِكْرِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَكَانَ طول سائرهم ستة أذرع ونصف فِي قَوْلِ مُقَاتِلٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ طُولُ كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ ثَمَانِينَ ذِرَاعًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَلَمَّا أَذَاعُوا الْخَبَرَ مَا عَدَا يُوشَعَ وَكَالِبَ ابن يُوقِنَا، وَامْتَنَعَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنَ الْجِهَادِ عُوقِبُوا بِالتِّيهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً إِلَى أَنْ مَاتَ أُولَئِكَ الْعُصَاةُ وَنَشَأَ أَوْلَادُهُمْ، فَقَاتَلُوا الْجَبَّارِينَ وَغَلَبُوهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ) أَيْ لَا تَرْجِعُوا عَنْ طَاعَتِي وَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ مِنْ قِتَالِ الْجَبَّارِينَ. وَقِيلَ: لَا تَرْجِعُوا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ إِلَى مَعْصِيَتِهِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ) أَيْ عِظَامُ الْأَجْسَامِ طِوَالٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، يُقَالُ: نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ أَيْ طَوِيلَةٌ. وَالْجَبَّارُ الْمُتَعَظِّمُ الْمُمْتَنِعُ مِنَ الذُّلِّ وَالْفَقْرِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْجَبَّارُ مِنَ الْآدَمِيِّينَ الْعَاتِي، وَهُوَ الَّذِي يُجْبِرُ النَّاسَ عَلَى مَا يُرِيدُ، فَأَصْلُهُ عَلَى هَذَا مِنَ الْإِجْبَارِ وَهُوَ الْإِكْرَاهُ، فَإِنَّهُ يُجْبِرُ غَيْرَهُ عَلَى مَا يُرِيدُهُ، وَأَجْبَرَهُ أَيْ أَكْرَهَهُ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ جَبْرِ الْعَظْمِ، فَأَصْلُ الْجَبَّارِ عَلَى هَذَا الْمُصْلِحُ أَمْرَ نَفْسِهِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ مَنْ جَرَّ لِنَفْسِهِ نَفْعًا بِحَقٍّ أَوْ بَاطِلٍ. وَقِيلَ: إِنَّ جَبْرَ الْعَظْمِ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الْإِكْرَاهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَمْ أَسْمَعْ فَعَّالًا مِنْ أَفْعَلَ إِلَّا فِي حَرْفَيْنِ، جَبَّارٌ مِنْ أَجْبَرَ وَدَرَّاكٌ مِنْ أَدْرَكَ. ثُمَّ قِيلَ: كَانَ هَؤُلَاءِ مِنْ بَقَايَا عَادٍ. وَقِيلَ: هُمْ مِنْ وَلَدِ عيصو بْنِ إِسْحَاقَ، وَكَانُوا مِنَ الرُّومِ، وَكَانَ مَعَهُمْ عُوجٌ الْأَعْنَقُ، وَكَانَ طُولُهُ ثَلَاثَةَ آلَافِ ذِرَاعٍ وثلاثمائة وَثَلَاثَةً وَثَلَاثِينَ ذِرَاعًا، قَالَهُ ابْنُ عُمَرَ، وَكَانَ يَحْتَجِنُ السَّحَابَ أَيْ يَجْذِبُهُ بِمِحْجَنِهِ وَيَشْرَبُ مِنْهُ، وَيَتَنَاوَلُ الْحُوتَ مِنْ قَاعِ الْبَحْرِ فَيَشْوِيهِ بِعَيْنِ الشَّمْسِ يَرْفَعُهُ إِلَيْهَا ثُمَّ يَأْكُلُهُ. وَحَضَرَ طُوفَانَ نُوحٍ ﵇ وَلَمْ يُجَاوِزْ رُكْبَتَيْهِ وَكَانَ عمره ثلاثة آلاف
Ben derim ki: Bununla birinci [rivayet] arasında bir çelişki yoktur. Zira onları kolunun yeni içine -kucağına da denilmiştir- alan o zorba kişi, inşâallâhu teâlâ ileride zikredileceği üzere, boyca onların en uzunu ve cüssece en irisi olan Ûc b. Ânık'tır. Mukâtil'in kavline göre diğerlerinin boyu altı buçuk arşındı. Kelbî ise: “Onlardan her bir adamın boyu seksen arşındı” demiştir, doğrusunu en iyi Allah bilir. Yûşa ve Kâlib b. Yûfenna müstesna haberi yaydıklarında ve İsrâiloğulları cihaddan kaçındığında, o isyankârlar ölüp çocukları yetişinceye ve zorbalarla savaşıp onlara üstün gelinceye kadar kırk yıl Tîh [çölün]de cezalandırıldılar. Yüce Allah'ın: { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } “Arkanıza dönmeyin” kavli; zorbalarla savaşma hususunda size emrettiğim şeyden ve bana itaatten geri dönmeyin demektir. Allah'a itaatten O'na isyana dönmeyin şeklinde de açıklanmıştır ki anlam birdir. Yüce Allah'ın: { قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Dediler ki: Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır” kavli; yani iri cüsseli, uzun boylu [kimselerdir] ki bu daha önce geçmişti. [Arapçada] hurma ağacının uzunu için nahletün cebbâratün (نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ) [uzun/yüksek hurma ağacı] denir. Cebbâr (zorba); büyüklük taslayan, zillete ve yoksulluğa boyun eğmeyen kimsedir. Zeccâc şöyle demiştir: İnsanlardan cebbâr olan, haddi aşan kimsedir; o da insanları istediği şeye zorlayandır. Buna göre bu kelimenin aslı, zorlamak anlamına gelen el-icbâr (الْإِجْبَار) kökünden gelir; zira o, başkasını kendi istediğine zorlar. Ecberehû (أَجْبَرَهُ) yani onu zorladı demektir. [Bir görüşe göre] bu kelime, kemiğin sarılıp düzeltilmesi [cebrü'l-azm] kökünden türemiştir; buna göre cebbârın aslı, kendi işini düzelten kimsedir; sonra haklı veya haksız olarak kendine bir menfaat sağlayan herkes hakkında kullanılmıştır. Bir görüşe göre ise kemiğin sarılması da yine zorlama anlamına racidir. Ferrâ şöyle demiştir: “Ben ef'ale (أَفْعَلَ) vezninden gelen fa''âl (فَعَّال) vezninde [kelimeyi] sadece iki lafızda işittim: ecbere (أَجْبَرَ) fiilinden cebbâr (جَبَّار) ve edrake (أَدْرَكَ) fiilinden derrâk (دَرَّاك).” Daha sonra bunların Âd kavminin bakiyelerinden olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre onlar, İshâk'ın oğlu Îsû'nun soyundandırlar ve Rûmlardandılar. Yanlarında Ûc el-A'nak da bulunuyordu; İbn Ömer'in belirttiğine göre onun boyu üç bin üç yüz otuz üç arşındı. Bulutları ucu eğri bastonuyla çeker ve ondan su içerdi; denizin dibinden balığı alıp güneşe doğru kaldırarak güneşin sıcağında kızartır, sonra da yerdi. Nûh aleyhisselâm'ın tufanına yetişmişti ve [su] onun dizlerini geçmemişti. Ömrü ise üç bin...
وَسِتَّمِائَةِ سَنَةٍ، وَأَنَّهُ قَلَعَ صَخْرَةً عَلَى قَدْرِ عَسْكَرِ مُوسَى لِيَرْضَخَهُمْ بِهَا، فَبَعَثَ اللَّهُ طَائِرًا فَنَقَرَهَا وَوَقَعَتْ فِي عُنُقِهِ فَصَرَعَتْهُ. وَأَقْبَلَ مُوسَى ﵇ وَطُولُهُ عَشَرَةُ أَذْرُعٍ، وَعَصَاهُ عَشَرَةُ أَذْرُعٍ وَتَرَقَّى فِي السَّمَاءِ عَشَرَةَ أَذْرُعٍ فَمَا أَصَابَ إِلَّا كَعْبَهُ وَهُوَ مَصْرُوعٌ فَقَتَلَهُ. وَقِيلَ: بَلْ ضَرَبَهُ فِي الْعِرْقِ الَّذِي تَحْتَ كَعْبِهِ فَصَرَعَهُ فَمَاتَ وَوَقَعَ عَلَى نِيلِ مِصْرَ فَجَسَرَهُمْ سَنَةً. ذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى بِاخْتِلَافِ أَلْفَاظٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَالطَّبَرِيُّ وَمَكِّيُّ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: عُوجٌ مِنْ وَلَدِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ حَيْثُ وَقَعَا بالمرأة فحملت. والله أعلم. قوله تعالى (وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها) يَعْنِي الْبَلْدَةَ إِيلِيَاءَ، وَيُقَالُ: أَرِيحَاءَ (حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها) أَيْ حَتَّى يُسَلِّمُوهَا لَنَا مِنْ غَيْرِ قِتَالٍ. وَقِيلَ: قَالُوا ذَلِكَ خَوْفًا مِنَ الْجَبَّارِينَ وَلَمْ يَقْصِدُوا الْعِصْيَانَ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا:" فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ" قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ) قَالَ ابْنُ عباس وغيره: هما يوشع وكالب ابن يُوقِنَا وَيُقَالُ ابْنُ قَانِيَا، وَكَانَا مِنِ الِاثْنَيْ عشر نقيبا. و" يَخافُونَ" أَيْ مِنَ الْجَبَّارِينَ. قَتَادَةُ: يَخَافُونَ اللَّهَ تَعَالَى. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُمَا رَجُلَانِ كَانَا فِي مَدِينَةِ الْجَبَّارِينَ عَلَى دِينِ مُوسَى، فَمَعْنَى" يَخافُونَ" عَلَى هَذَا أَيْ مِنَ الْعَمَالِقَةِ مِنْ حَيْثُ الطَّبْعِ لِئَلَّا يَطَّلِعُوا عَلَى إِيمَانِهِمْ فَيَفْتِنُوهُمْ وَلَكِنْ وَثِقَا بِاللَّهِ. وَقِيلَ: يَخَافُونَ ضَعْفَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَجُبْنَهُمْ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُبَيْرٍ" يُخَافُونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ، وَهَذَا يُقَوِّي أَنَّهُمَا مِنْ غَيْرِ قَوْمِ مُوسَى. (أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا) أَيْ بِالْإِسْلَامِ أَوْ بِالْيَقِينِ وَالصَّلَاحِ. (ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ) قَالَا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يَهُولَنَّكُمْ عِظَمُ أَجْسَامِهِمْ فَقُلُوبُهُمْ مُلِئَتْ رُعْبًا مِنْكُمْ، فَأَجْسَامُهُمْ عَظِيمَةٌ وَقُلُوبُهُمْ ضَعِيفَةٌ، وَكَانُوا قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُمْ إِذَا دَخَلُوا مِنْ ذَلِكَ الْبَابِ كَانَ لَهُمُ الْغَلَبُ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَا قَالَا ذَلِكَ ثِقَةً بِوَعْدِ اللَّهِ. ثُمَّ قَالَا: (وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) مُصَدِّقِينَ بِهِ، فَإِنَّهُ يَنْصُرُكُمْ. ثُمَّ قِيلَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: لَمَّا قَالَا هَذَا أَرَادَ بَنُو إِسْرَائِيلَ رَجْمَهُمَا بِالْحِجَارَةِ، وَقَالُوا: نُصَدِّقُكُمَا وَنَدَعُ قَوْلَ عَشَرَةٍ! ثُمَّ قَالُوا لِمُوسَى: (إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها) وَهَذَا عناد وحيد عن
... ve altı yüz yıl [yaşadığı], Mûsâ'nın ordusu büyüklüğünde bir kayayı onları ezmek için kopardığı, bunun üzerine Allah'ın bir kuş gönderip kayayı gagaladığı, kayanın onun boynuna geçerek onu yere serdiği [anlatılır]. Mûsâ aleyhisselâm geldi; boyu on arşın, asâsı on arşındı ve havaya on arşın sıçradı da yere serilmiş haldeyken ancak topuğuna vurabildi ve onu öldürdü. Bir görüşe göre ise: Aksine onun topuğunun altındaki damara vurdu, böylece onu yere serdi ve öldü; Mısır Nil'i üzerine düştü ve bir yıl boyunca onlara köprü oldu. Bu anlamı farklı lafızlarla Muhammed b. İshâk, Taberî, Mekkî ve diğerleri zikretmiştir. Kelbî şöyle demiştir: Ûc, Hârût ile Mârût kadına yaklaşıp da kadın gebe kaldığında doğan çocuklardandır. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها } “Biz oraya asla girmeyiz” buyruğu, İyliyâ şehrini kastetmektedir, Eriha olduğu da söylenmiştir; { حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها } “onlar oradan çıkmadıkça” yani savaşmaksızın orayı bize teslim etmedikçe [demektir]. Bir görüşe göre: Zorbalardan korktukları için böyle söylediler, isyan kastında değillerdi; nitekim: { فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ } “Eğer oradan çıkarlarsa biz mutlaka gireriz” demişlerdi. Yüce Allah'ın: { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } “Korkanlar arasından iki adam dedi ki” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Bunlar Yûşâ ile Yûkınâ'nın —Kâniyâ'nın da denilir— oğlu Kâleb idi; ikisi de on iki temsilciden idi. { يَخافُونَ } “korkanlar” yani zorbalardan [korkanlar demektir]. Katâde: 'Allah Teâlâ'dan korkanlar' [demiştir]. Dahhâk ise şöyle demiştir: Bunlar zorbaların şehrinde bulunan ve Mûsâ'nın dininde olan iki adamdı; buna göre “korkanlar” ifadesinin anlamı, imanlarını anlayıp kendilerine işkence etmesinler diye tabiatları gereği Amâlika'dan korkan ama Allah'a güvenen [iki adam demektir]. Bir görüşe göre de: İsrâiloğullarının zayıflığından ve korkaklığından endişe eden [iki adamdı]. Mücâhid ve İbn Cübeyr [bu kelimeyi] yâ harfinin zammesiyle { يُخَافُونَ } (yuhâfûne: kendilerinden korkulan) şeklinde okumuştur; bu da onların Mûsâ'nın kavminden başkası olduğu [görüşünü] güçlendirir. { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği [iki adam]” yani İslâm ile yahut yakîn ve ıslah ile [nimetlendirdiği kimseler]. { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } “Onların üzerine kapıdan girin; oraya girdiğinizde muhakkak siz galip gelirsiniz”. İsrâiloğullarına şöyle dediler: Cüsselerinin iriliği sizi korkutmasın; zira onların kalpleri sizin korkunuzla doludur; cüsseleri iri ama yürekleri zayıftır. Onlar o kapıdan girdikleri takdirde zaferin kendilerinin olacağını biliyorlardı. Bunu Allah'ın vaadine duydukları güven sebebiyle söylemiş olmaları da muhtemeldir. Sonra şöyle dediler: { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin kimseler iseniz yalnız Allah'a tevekkül edin”, O'nu tasdik edenler [iseniz]; zira O size yardım eder. Sonra birinci görüşe göre şöyle denilmiştir: Onlar bunu söyleyince İsrâiloğulları o ikisini taşlamak istediler ve: 'Biz sizin ikinize inanıp on kişinin sözünü mü bırakacağız!' dediler. Sonra Mûsâ'ya: { إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها } “Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyiz” dediler. Bu bir inat ve
الْقِتَالِ، وَإِيَاسٌ مِنَ النَّصْرِ. ثُمَّ جَهِلُوا صِفَةَ الرَّبِّ ﵎ فَقَالُوا" فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ) " وَصَفُوهُ بِالذَّهَابِ وَالِانْتِقَالِ، وَاللَّهُ مُتَعَالٍ عَنْ ذَلِكَ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُشَبِّهَةً، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ الْحَسَنِ، لِأَنَّهُ قَالَ: هُوَ كُفْرٌ مِنْهُمْ بِاللَّهِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ فِي مَعْنَى الْكَلَامِ. وَقِيلَ: أَيْ أَنَّ نُصْرَةَ رَبِّكَ [لَكَ] أَحَقُّ مِنْ نُصْرَتِنَا، وَقِتَالَهُ مَعَكَ- إِنْ كُنْتَ رَسُولَهُ- أَوْلَى مِنْ قِتَالِنَا، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ ذَلِكَ مِنْهُمْ كُفْرٌ، لِأَنَّهُمْ شَكُّوا فِي رِسَالَتِهِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: اذْهَبْ أَنْتَ فَقَاتِلْ وَلْيُعِنْكَ رَبُّكَ. وَقِيلَ: أرادوا بالرب هرون، وَكَانَ أَكْبَرَ مِنْ مُوسَى وَكَانَ مُوسَى يُطِيعُهُ. وَبِالْجُمْلَةِ فَقَدْ فَسَقُوا بِقَوْلِهِمْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ" أَيْ لَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ. (إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ) أَيْ لَا نَبْرَحُ وَلَا نُقَاتِلُ. وَيَجُوزُ" قَاعِدِينَ" عَلَى الْحَالِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ قَدْ تَمَّ قَبْلَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي) لِأَنَّهُ كَانَ يُطِيعُهُ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ:" وَأَخِي". أَيْ وَأَخِي أَيْضًا لَا يَمْلِكُ إِلَّا نَفْسَهُ، فَأَخِي عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى نَفْسِي، وَعَلَى الثَّانِي فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَإِنْ شِئْتَ عَطَفْتَ عَلَى اسْمِ إِنَّ وَهِيَ الْيَاءُ، أَيْ إِنِّي وَأَخِي لَا نَمْلِكُ إِلَّا أَنْفُسَنَا. وَإِنْ شِئْتَ عَطَفْتَ عَلَى الْمُضْمَرِ فِي أَمْلِكُ كَأَنَّهُ قَالَ: لَا أَمْلِكُ أَنَا وَأَخِي إِلَّا أَنْفُسَنَا. (فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ) يُقَالُ: بِأَيِ وَجْهٍ سَأَلَهُ الْفَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ؟ فَفِيهِ أَجْوِبَةٌ، الْأَوَّلُ- بِمَا يَدُلُّ عَلَى بُعْدِهِمْ عَنِ الْحَقِّ، وَذَهَابِهِمْ عَنِ الصَّوَابِ فِيمَا ارْتَكَبُوا مِنَ الْعِصْيَانِ، وَلِذَلِكَ أُلْقُوا فِي التِّيهِ. الثَّانِي- بِطَلَبِ التَّمْيِيزِ أَيْ مَيِّزْنَا عَنْ جَمَاعَتِهِمْ وَجُمْلَتِهِمْ وَلَا تُلْحِقْنَا بِهِمْ فِي الْعِقَابِ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَاقْضِ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ بِعِصْمَتِكَ إِيَّانَا مِنَ الْعِصْيَانِ الَّذِي ابْتَلَيْتَهُمْ بِهِ، وَمِنْهُ قول تعالى:" فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ"] الدخان: ٤] أَيْ يُقْضَى. وَقَدْ فَعَلَ لَمَّا أَمَاتَهُمْ فِي التِّيهِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا أَرَادَ فِي الْآخِرَةِ، أَيِ اجْعَلْنَا فِي الْجَنَّةِ وَلَا تَجْعَلْنَا مَعَهُمْ فِي النَّارِ، وَالشَّاهِدُ عَلَى الْفَرْقِ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى الْمُبَاعَدَةِ فِي الْأَحْوَالِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
ve zaferden ümit kesmektir. Sonra Rabbin azze ve celle sıfatını bilmeyerek: (Sen ve Rabbin gidin) dediler; O'nu gitmek ve intikal etmekle nitelediler; oysa Allah bundan çok yücedir. Bu durum onların müşebbihe olduğunu gösterir ki Hasan'ın da görüşünün anlamı budur; zira o: 'Bu onların Allah'ı inkârıdır' demiştir ve sözün anlamına en uygun olanı da budur. Bir görüşe göre: Rabbinin [sana] yardımı bizim yardımımızdan daha evladır ve eğer sen O'nun elçisiysen O'nun seninle savaşması bizim savaşmamızdan daha uygundur demektir; bu duruma göre de onların bu sözü risaletinden şüphe ettikleri için küfür olur. Bir görüşe göre anlam: 'Sen git savaş, Rabbin de sana yardım etsin' demektir. Bir görüşe göre ise Rab ile Hârûn'u kastetmişlerdir; o Mûsâ'dan büyüktü ve Mûsâ ona itaat ederdi. Özetle, Yüce Allah'ın: 'Artık o fâsık kavim için üzülme' buyruğundan dolayı onlar bu sözleriyle yoldan çıkmış (fâsık olmuş)lardır; yani onlar için kederlenme. (Biz burada oturacağız) yani yerimizden kımıldamayacağız ve savaşmayacağız. İfade bundan önce tamamlandığı için hâl olarak 'kâidîn' şeklinde okunması da caizdir. Yüce Allah'ın: ([Mûsâ] dedi ki: Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum) buyruğu; çünkü kardeşi ona itaat etmekteydi. Bir görüşe göre anlam: 'Ben ancak kendime malikim/söz geçirebilirim' dedikten sonra yeni bir söze başlayarak 've kardeşim' demiştir; yani kardeşim de ancak kendi nefsine maliktir/söz geçirebilir. Birinci görüşe göre 'ahî' kelimesi 'nefsî' üzerine matuf olarak nasb mahallindedir; ikinci görüşe göre ise ref mahallindedir. Dilersen inne'nin ismi olan yâ harfine atfedersin, yani: 'Ben ve kardeşim ancak nefislerimize malikiz/söz geçirebiliriz' takdirinde olur. Dilersen de 'emliku' fiilindeki gizli zamire atfedersin; sanki: 'Ben ve kardeşim ancak kendimize söz geçirebiliriz' demiş gibi olur. (Artık bizimle bu yoldan çıkmış fâsık kavmin arasını ayır!) Şöyle denilir: Kendisi ile bu kavmin arasını hangi cihetten ayırmasını istemiştir? Buna dair cevaplar vardır: Birincisi, onların haktan uzaklaştıklarını ve işledikleri isyanda doğrudan saptıklarını gösteren bir şeyle [ayırmasını istemiştir]; bu yüzden Tîh çölüne atıldılar. İkincisi, ayırt edilmeyi talep etmekle; yani bizi onların cemaatinden ve topluluğundan ayır, cezalandırmada bizi onlara dahil etme demektir. Bir görüşe göre anlam: Bizi onları müptela kıldığın isyandan koruman suretiyle bizimle onlar arasında hükmünü ver demektir; nitekim Yüce Allah'ın: { فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ } [Duhân: 4] “Her hikmetli iş onda ayırt edilir” yani hükme bağlanır buyruğu da bu kabildendir. Nitekim onları Tîh'te vefat ettirdiğinde bunu yapmıştır. Bir görüşe göre ise o bunu ancak ahirette istemiştir; yani bizi cennete koy, onlarla beraber ateşe koyma demektir. Durumlardaki uzaklaşmayı ifade eden ayırma (fark) manasına şairin şu sözü şahittir:
يَا رَبِّ فَافْرُقْ بَيْنَهُ وَبَيْنِي ... أَشَدَّ مَا فَرَّقْتَ بَيْنَ اثنين
Ey Rabbim! Onunla benim aramı ayır... İki kişinin arasını ayırdığın en şiddetli şekilde.
وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ أَنَّهُ قَرَأَ:" فَافْرِقْ" بِكَسْرِ الرَّاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ" اسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ وَعَاقَبَهُمْ فِي التِّيهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَأَصْلُ التِّيهِ فِي اللُّغَةِ الْحَيْرَةُ، يُقَالُ مِنْهُ: تَاهَ يَتِيهُ تِيهًا وَتَوْهًا إِذَا تَحَيَّرَ. وَتَيَّهْتُهُ وَتَوَّهْتُهُ بِالْيَاءِ وَالْوَاوِ، وَالْيَاءُ أَكْثَرُ. وَالْأَرْضُ التَّيْهَاءُ الَّتِي لَا يُهْتَدَى فِيهَا، وَأَرْضٌ تِيهٌ وَتَيْهَاءُ ومنها قال:
İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da Ubeyd b. Umeyr'den râ harfinin kesresiyle 'fa'frik' şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Yüce Allah'ın: ([Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar') buyruğu: Allah onun duasını kabul etti ve onları kırk yıl Tîh'te cezalandırdı. Dilde 'tîh' kelimesinin aslı şaşkınlıktır; nitekim şaşkına döndüğünde 'tâhe yetîhu tîhen ve tevhen' denir. Yâ ve vâv harfleriyle 'teyyehtuhû' ve 'tevvehtuhû' denilir, yâ ile olanı daha yaygındır. Yol bulunamayan çöle 'el-ardu't-teyhâ'' denir. 'Ardun tîhun ve teyhâ'' şeklinde de kullanılır; bundan dolayı şair şöyle demiştir:
تِيهٌ أَتَاوِيهُ عَلَى السُّقَّاطِ
Yolunu şaşırmış kimselere şaşkınlık veren bir çöl
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
بِتَيْهَاءَ قَفْرِ وَالْمَطِيُّ كَأَنَّهَا ... قَطَا الْحَزَنِ قَدْ كَانَتْ فِرَاخًا بُيُوضُهَا
Issız bir çölde; binekler sanki... Yumurtaları yavruya durmuş engebeli arazinin bağırtlak kuşları gibidir
فَكَانُوا يَسِيرُونَ فِي فَرَاسِخَ قَلِيلَةٍ- قِيلَ: فِي قَدْرِ سِتَّةِ فَرَاسِخَ- يَوْمَهُمْ وَلَيْلَتَهُمْ فَيُصْبِحُونَ حَيْثُ أَمْسَوْا وَيُمْسُونَ حَيْثُ أَصْبَحُوا، فَكَانُوا سَيَّارَةً لَا قَرَارَ لَهُمْ. وَاخْتُلِفَ هَلْ كَانَ معهم موسى وهرون؟ فَقِيلَ: لَا، لِأَنَّ التِّيهَ عُقُوبَةٌ، وَكَانَتْ سِنُو التِّيهِ بِعَدَدِ أَيَّامِ الْعِجْلِ، فَقُوبِلُوا عَلَى كُلِّ يَوْمٍ سَنَةً، وَقَدْ قَالَ:" فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ". وَقِيلَ: كَانَا مَعَهُمْ لَكِنْ سَهَّلَ اللَّهُ الْأَمْرَ عَلَيْهِمَا كَمَا جَعَلَ النَّارَ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ. وَمَعْنَى" مُحَرَّمَةٌ" أَيْ أَنَّهُمْ مَمْنُوعُونَ مِنْ دُخُولِهَا، كَمَا يُقَالُ: حَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَكَ عَلَى النَّارِ، وَحَرَّمْتُ عَلَيْكَ دُخُولَ الدَّارِ، فَهُوَ تَحْرِيمُ مَنْعٍ لَا تَحْرِيمَ شَرْعٍ، عَنْ أكثر أهل التفسير، كما قَالَ الشَّاعِرُ:
Onlar az bir fersahlık mesafede —yaklaşık altı fersah olduğu söylenmiştir— günlerini ve gecelerini yürüyerek geçirirler, akşamladıkları yerde sabahlarlar ve sabahladıkları yerde akşam ederlerdi; böylece sürekli hareket hâlinde olup bir yerde yerleşemezlerdi. Mûsâ ve Hârûn'un onlarla beraber olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre hayır; zira Tîh bir cezadır ve Tîh yılları buzağıya tapılan günlerin sayısıncadır; her güne karşılık bir yılla cezalandırılmışlardır; nitekim Mûsâ: 'Bizimle bu yoldan çıkmış fâsık kavmin arasını ayır' demiştir. Bir görüşe göre ise: İkisi onlarla beraberdi, ancak Allah ateşi İbrâhim'e serinlik ve esenlik kıldığı gibi bu durumu da o ikisine kolaylaştırmıştı. 'Muharrametün' (haram kılınmıştır) ifadesinin anlamı, oraya girmekten menedilmişlerdir demektir; nitekim 'Allah yüzünü ateşe haram kıldı' ve 'eve girmeni sana haram kıldım' denir. Tefsir ehlinin çoğuna göre bu, şer'î bir haram kılma değil, engelleme niteliğinde bir haram kılmadır; nitekim şair şöyle demiştir:
جَالَتْ لِتَصْرَعَنِي فَقُلْتُ لَهَا اقْصُرِي ... إِنِّي امْرُؤٌ صَرْعِي عَلَيْكِ حَرَامُ
Beni yere sermek için hamle yaptı, ben de ona dedim ki: Vazgeç! Zira ben öyle bir yiğidim ki beni yere sermen sana imkânsızdır (haramdır)
أَيْ أَنَا فَارِسٌ فَلَا يُمْكِنُكِ صَرْعِي. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَحْرِيمَ تَعَبُّدٍ. وَيُقَالُ: كَيْفَ يَجُوزُ عَلَى جَمَاعَةٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ أَنْ يَسِيرُوا فِي فَرَاسِخَ يَسِيرَةٍ فَلَا يَهْتَدُوا لِلْخُرُوجِ مِنْهَا؟ فَالْجَوَابُ- قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: قَدْ يَكُونُ ذلك بأن يحول الله الأرض التي هم عليها إذا ناموا فيردهم
Yani: "Ben [usta bir] süvariyim, bu sebeple beni yere sermen mümkün değildir." Ebû Ali ise şöyle demiştir: [Buradaki haramlığın] ibadet maksatlı bir haram kılma (taabbüdî) olması caizdir. Şöyle denilebilir: Akıl sahibi kimselerden oluşan kalabalık bir topluluğun, birkaç fersahlık az bir mesafede yürüyüp de oradan çıkış yolunu bulamamaları nasıl mümkün olabilir? Buna cevap [şudur]: Ebû Ali dedi ki: Bu durum, onlar uyuduklarında Allah'ın üzerinde bulundukları yeri çevirip onları
إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي ابْتَدَءُوا مِنْهُ. وَقَدْ يَكُونُ بِغَيْرِ ذَلِكَ مِنِ الِاشْتِبَاهِ وَالْأَسْبَابِ الْمَانِعَةِ مِنَ الْخُرُوجِ عَنْهَا عَلَى طَرِيقِ الْمُعْجِزَةِ الْخَارِجَةِ عَنِ الْعَادَةِ." أَرْبَعِينَ" ظَرْفَ زَمَانٍ لِلتِّيهِ، فِي قَوْلِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ، قَالَا: وَلَمْ يَدْخُلْهَا أَحَدٌ مِنْهُمْ، فَالْوَقْفُ عَلَى هَذَا عَلَى" عَلَيْهِمْ". وَقَالَ الرَّبِيعُ ابن أَنَسٍ وَغَيْرُهُ: إِنَّ" أَرْبَعِينَ سَنَةً" ظَرْفٌ لِلتَّحْرِيمِ، فَالْوَقْفُ عَلَى هَذَا عَلَى" أَرْبَعِينَ سَنَةً"، فَعَلَى الْأَوَّلِ إِنَّمَا دَخَلَهَا أَوْلَادُهُمْ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا يُوشَعُ وَكَالِبُ، فَخَرَجَ مِنْهُمْ يُوشَعُ بِذُرِّيَّاتِهِمْ إِلَى تِلْكَ الْمَدِينَةِ وَفَتَحُوهَا. وَعَلَى الثَّانِي- فَمَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ بَعْدَ أَرْبَعِينَ سَنَةً دَخَلُوهَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ موسى وهرون مَاتَا فِي التِّيهِ. قَالَ غَيْرُهُ: وَنَبَّأَ اللَّهُ يُوشَعَ وَأَمَرَهُ بِقِتَالِ الْجَبَّارِينَ، وَفِيهَا حُبِسَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ حَتَّى دَخَلَ الْمَدِينَةَ، وَفِيهَا أُحْرِقَ الَّذِي وُجِدَ الْغُلُولُ عِنْدَهُ، وَكَانَتْ تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِذَا غَنِمُوا نَارٌ بَيْضَاءُ فَتَأْكُلُ الْغَنَائِمَ، وَكَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى قَبُولِهَا، فَإِنْ كَانَ فِيهَا غُلُولٌ لَمْ تَأْكُلْهُ، وَجَاءَتِ السِّبَاعُ وَالْوُحُوشُ فَأَكَلَتْهُ، فَنَزَلَتِ النَّارُ فَلَمْ تَأْكُلْ مَا غَنِمُوا فَقَالَ: إِنَّ فِيكُمُ الْغُلُولَ فَلْتُبَايِعْنِي كُلُّ قَبِيلَةٍ فَبَايَعَتْهُ، فَلَصِقَتْ يَدُ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِيَدِهِ فَقَالَ: فِيكُمُ الْغُلُولُ فَلْيُبَايِعْنِي كُلُّ رَجُلٍ مِنْكُمْ فَبَايَعُوهُ رَجُلًا رَجُلًا حَتَّى لَصِقَتْ يَدُ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِيَدِهِ فقال: عند الْغُلُولُ فَأَخْرَجَ مِثْلَ رَأْسِ الْبَقَرَةِ مِنْ ذَهَبٍ، فَنَزَلَتِ النَّارُ فَأَكَلَتِ الْغَنَائِمَ. وَكَانَتْ نَارًا بَيْضَاءَ مِثْلَ الْفِضَّةِ لَهَا حَفِيفٌ أَيْ صَوْتٌ مِثْلُ صَوْتِ الشَّجَرِ وَجَنَاحِ الطَّائِرِ فِيمَا يَذْكُرُونَ، فَذَكَرُوا أَنَّهُ أُحْرِقَ الْغَالُّ وَمَتَاعُهُ بِغَوْرٍ يُقَالُ لَهُ الآن غور عَاجِزٌ، عُرِفَ بِاسْمِ الْغَالِّ، وَكَانَ اسْمُهُ عَاجِزًا. قُلْتُ: وَيُسْتَفَادُ مِنْ هَذَا عُقُوبَةُ الْغَالِّ قَبْلَنَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ حُكْمُهُ فِي مِلَّتِنَا. وَبَيَانُ مَا انْبَهَمَ مِنِ اسْمِ النَّبِيِّ وَالْغَالِّ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (غَزَا نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ) الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَفِيهِ قَالَ: (فَغَزَا فَأَدْنَى لِلْقَرْيَةِ حِينَ صَلَاةِ الْعَصْرِ أَوْ قَرِيبًا مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ لِلشَّمْسِ أَنْتِ مَأْمُورَةٌ وأنا مأمور اللهم أحبسها «٤» على شيئا
[döndürür] ve başladıkları yere geri götürürdü. Yahut bu durum, harikulade bir mucize kabilinden olmak üzere, yolların karışması ve oradan çıkışa mani olan başka sebeplerle meydana gelirdi. Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'nin görüşüne göre 'kırk' [kelimesi], şaşkınca dolaşmanın (tîh) zaman zarfıdır. Onlar: 'İçlerinden hiç kimse oraya giremedi' demişlerdir; buna göre vakıf (durak) 'aleyhim' (onlara) kelimesi üzerindedir. er-Rebî' b. Enes ve başkaları ise şöyle demiştir: 'Kırk yıl' [ifadesi] haram kılmanın zarfıdır; buna göre durak 'erbaîne sene' (kırk yıl) üzerindedir. Birinci görüşe göre oraya ancak onların çocukları girmiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Aralarından Yûşa' ve Kâlib hariç kimse kalmamıştı; Yûşa' onların nesilleriyle birlikte o şehre çıktı ve orayı fethettiler. İkinci görüşe göre ise, kırk yılın ardından geriye kalanlar oraya girmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Mûsâ ve Hârûn Tîh çölünde vefat etmişlerdir. Bir başkası şöyle demiştir: Allah Yûşa'a peygamberlik verdi ve ona zorbalarla savaşmasını emretti. Şehre girinceye kadar güneş onun için tutuldu (batması geciktirildi). Ganimetten aşıran (gulûl yapan) kimse de orada yakıldı. İsrailoğulları ganimet aldıklarında gökten beyaz bir ateş iner ve ganimetleri yerdi (yakardı); bu da ganimetin kabul edildiğine delildi. Şayet ganimetten çalınmış bir şey varsa ateş onu yemez, yırtıcı hayvanlar ve vahşi mahlûklar gelip onu yerdi. Ateş indi fakat aldıkları ganimeti yemedi. Bunun üzerine [Yûşa']: 'İçinizde ganimet hırsızlığı vardır; her kabile bana biat etsin' dedi. Kabileler ona biat ettiler ve içlerinden bir adamın eli onun eline yapıştı. Peygamber: 'Ganimet hırsızlığı sizin aranızdadır; her bir ferdiniz bana tek tek biat etsin' dedi. Ona tek tek biat ettiler, nihayet içlerinden bir adamın eli onun eline yapıştı. Peygamber: 'Çalınan ganimet senin yanındadır' dedi. Bunun üzerine o kimse altın bir sığır başı büyüklüğünde [bir külçe] çıkardı. Ateş indi ve ganimetleri yedi. Naklettiklerine göre o, gümüş gibi beyaz, ağaçların ve kuş kanadının çıkardığı ses gibi hışırtısı (hafif) olan bir ateşti. Aktardıklarına göre ganimetten çalan kimse ve eşyaları, günümüzde o hırsızın adıyla anılan ve o dönemki ismi Âciz olan 'Âciz Çukuru' denilen vadide yakılmıştır. Derim ki: Bundan, bizden öncekilerde ganimetten aşıran kimsenin cezası anlaşılmaktadır; bizim dinimizdeki hükmü ise daha önce geçmişti. Ebû Hureyre'den rivayet edilen sahih hadiste ismi kapalı bırakılan peygamberin ve hırsızın kim olduğu da böylece açıklığa kavuşmaktadır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Peygamberlerden bir peygamber gazaya çıktı...» Hadisi Müslim rivayet etmiştir; orada şöyle geçer: «Gazaya çıktı ve ikindi namazı vaktinde yahut buna yakın bir zamanda şehre yaklaştı da güneşe şöyle dedi: Sen de emre amadesin, ben de emre amadeyim. Allahım, onu benim için birazcık durdur!»
فَحُبِسَتْ عَلَيْهِ حَتَّى فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ- قَالَ: فَجَمَعُوا مَا غَنِمُوا فَأَقْبَلَتِ النَّارُ لِتَأْكُلَهُ فَأَبَتْ أَنْ تَطْعَمَهُ فَقَالَ: فِيكُمْ غُلُولٌ فَلْيُبَايِعْنِي مِنْ كُلِّ قَبِيلَةٍ رَجُلٌ فَبَايَعُوهُ- قَالَ- فَلَصِقَتْ] يَدُهُ [بِيَدِ رَجُلَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ فَقَالَ فِيكُمُ الْغُلُولُ) وَذَكَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَالْحِكْمَةُ فِي حَبْسِ الشَّمْسِ عَلَى يُوشَعَ عِنْدَ قِتَالِهِ أَهْلَ أَرِيحَاءَ وَإِشْرَافِهِ عَلَى فَتْحِهَا عَشِيَّ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَإِشْفَاقِهِ مِنْ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ قَبْلَ الْفَتْحِ أَنَّهُ لَوْ لَمْ تُحْبَسْ عَلَيْهِ حَرُمَ عَلَيْهِ الْقِتَالُ لِأَجْلِ السَّبْتِ، وَيَعْلَمُ بِهِ عَدُوُّهُمْ فَيُعْمِلُ فِيهِمُ السَّيْفَ وَيَجْتَاحُهُمْ، فَكَانَ ذَلِكَ آيَةً لَهُ خُصَّ بِهَا بَعْدَ أَنْ كَانَتْ نُبُوَّتُهُ ثَابِتَةً بِخَبَرِ مُوسَى ﵊، عَلَى مَا يُقَالُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ ﵇: (فَلَمْ تَحِلَّ الْغَنَائِمُ لِأَحَدٍ مِنْ قَبْلِنَا) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ ﷿ رَأَى ضَعْفَنَا وَعَجْزَنَا فَطَيَّبَهَا لَنَا. وَهَذَا يَرُدُّ قَوْلَ مَنْ قَالَ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ" إِنَّهُ تَحْلِيلُ الْغَنَائِمِ وَالِانْتِفَاعُ بِهَا. وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّ مُوسَى عَلَيْهِ [الصَّلَاةُ] وَالسَّلَامُ مَاتَ بِالتِّيهِ عمرو بن ميمون الأودي، وزاد: وهرون، وَكَانَا خَرَجَا فِي التِّيهِ إِلَى بَعْضِ الْكُهُوفِ فمات هرون فَدَفَنَهُ مُوسَى وَانْصَرَفَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالُوا: ما فعل هرون؟ فَقَالَ: مَاتَ، قَالُوا: كَذَبْتَ وَلَكِنَّكَ قَتَلْتَهُ لِحُبِّنَا لَهُ، وَكَانَ مُحَبًّا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أَنِ انْطَلِقْ بِهِمْ إِلَى قَبْرِهِ فَإِنِّي بَاعِثُهُ حَتَّى يُخْبِرَهُمْ أَنَّهُ مَاتَ مَوْتًا وَلَمْ تَقْتُلْهُ، فَانْطَلَقَ بِهِمْ إِلَى قَبْرِهِ فنادى يا هرون فَخَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ يَنْفُضُ رَأْسَهُ فَقَالَ: أَنَا قَاتِلُكَ؟ قَالَ: لَا، وَلَكِنِّي مُتُّ، قَالَ: فَعُدْ إِلَى مَضْجَعِكَ، وَانْصَرَفَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ مُوسَى لَمْ يَمُتْ بِالتِّيهِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنَّ مُوسَى فَتَحَ أَرِيحَاءَ، وَكَانَ يُوشَعُ عَلَى مُقَدِّمَتِهِ فَقَاتَلَ الْجَبَابِرَةَ الَّذِينَ كَانُوا بِهَا، ثُمَّ دَخَلَهَا مُوسَى بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَقَامَ فِيهَا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يُقِيمَ، ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ لَا يَعْلَمُ بِقَبْرِهِ أَحَدٌ مِنَ الْخَلَائِقِ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهُوَ أَصَحُّ الْأَقَاوِيلِ. قُلْتُ: قَدْ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: أُرْسِلَ مَلَكُ الموت إلى موسى عليه [الصلاة و] السلام فَلَمَّا جَاءَهُ صَكَّهُ فَفَقَأَ عَيْنَهُ فَرَجَعَ إِلَى رَبِّهِ فَقَالَ:" أَرْسَلْتَنِي إِلَى عَبْدٍ لَا يُرِيدُ الْمَوْتَ" قَالَ: فَرَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِ عَيْنَهُ وَقَالَ:" ارْجِعْ إِلَيْهِ فَقُلْ لَهُ يَضَعُ يَدَهُ عَلَى مَتْنِ ثَوْرٍ فَلَهُ بِمَا غَطَّتْ يَدَهُ بِكُلِّ شَعْرَةٍ سَنَةٌ" قَالَ: أَيْ رَبِّ ثُمَّ مَهْ"، قَالَ:" ثُمَّ الْمَوْتُ" قَالَ:" فَالْآنَ"، فَسَأَلَ اللَّهُ أن
[Bunun üzerine] Allah ona fethi nasip edinceye kadar güneş batmaktan alıkonuldu. [Hadisin devamında şöyle] buyurdu: «Elde ettikleri ganimetleri topladılar. Onu yakıp yok etmek üzere ateş geldi fakat onu yemekten kaçındı (yakmadı). Bunun üzerine [Yûşâ]: "İçinizde ganimete hıyanet eden (ondan bir şey aşıran) kimse var; her kabileden bir adam bana biat etsin" dedi ve ona biat ettiler. [Ravi] dedi ki: Derken [Yûşâ'nın] eli, iki ya da üç adamın eline yapıştı. Bunun üzerine: "Ganimete hıyanet edenler sizin aranızdadır" dedi» ve daha önce geçen ifadelerin benzerini zikretti. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yûşâ Erîhâ halkıyla savaştığı ve cuma günü akşam üzeri fethin eşiğine geldiği sırada, fetihten önce güneşin batmasından endişe etmesi üzerine güneşin batmaktan alıkonulmasındaki hikmet şudur: Şayet güneş batmaktan alıkonulmasaydı, cumartesi [yasağı] sebebiyle ona savaşmak haram kılınacaktı; düşmanları da bunu bilip onları kılıçtan geçirecek ve köklerini kazıyacaktı. Söylendiğine göre, Mûsâ aleyhisselâm'ın bildirmesiyle peygamberliği sabit olduktan sonra bu durum ona has kılınan bir mucize olmuştur. En doğrusunu Allah bilir. Bu hadiste [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurmaktadır: «Bizden önce hiç kimseye ganimetler helal kılınmamıştı.» Bu da, Azîz ve Celîl olan Allah'ın bizim zayıflığımızı ve acziyetimizi görmesi ve [ganimeti] bize temiz ve helal kılması sebebiyledir. Bu hadis, Yüce Allah'ın: { وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “Ve size âlemlerden hiç kimseye vermediği şeyleri verdi” buyruğunun tevilinde [bunun] ganimetlerin helal kılınması ve onlardan faydalanılması olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü reddetmektedir. Mûsâ aleyhi[ssalâtü] ve's-selâm'ın Tîh çölünde vefat ettiğini söyleyenlerden biri de Amr b. Meymûn el-Evdî'dir. O, buna Hârûn'u da eklemiştir: İkisi Tîh'te bazı mağaralara doğru çıkmışlardı, derken Hârûn vefat etti. Mûsâ onu defnedip İsrâiloğullarına geri döndü. Onlar: "Hârûn ne yaptı?" dediler. O: "Vefat etti" deyince: "Yalan söyledin! Biz onu çok sevdiğimiz için sen onu öldürdün" dediler. Zira Hârûn, İsrâiloğulları arasında çok sevilen biriydi. Bunun üzerine Yüce Allah Mûsâ'ya: "Onları onun kabrine götür; şüphesiz ben onu dirilteceğim, ta ki kendilerine eceliyle öldüğünü ve senin onu öldürmediğini haber versin" diye vahyetti. Mûsâ onları Hârûn'un kabrine götürdü ve: "Ey Hârûn!" diye seslendi. Hârûn başındaki toprağı silkerek kabrinden çıktı. Mûsâ: "Seni ben mi öldürdüm?" dedi. O: "Hayır, fakat ben ecelimle öldüm" dedi. Mûsâ: "O halde yattığın yere geri dön" dedi ve [halkıyla] geri döndü. Hasan[-ı Basrî] ise: "Mûsâ Tîh çölünde vefat etmedi" demiştir. Başkaları da şöyle demiştir: Mûsâ Erîhâ'yı fethetti; Yûşâ onun öncü birliğinin başındaydı ve orada bulunan zorbalarla savaştı. Sonra Mûsâ İsrâiloğulları ile birlikte oraya girdi ve Allah'ın kalmasını dilediği müddetçe orada kaldı. Sonra Yüce Allah onun ruhunu kabzetti; yaratılmışlardan hiç kimse onun kabrini bilmez. Sa'lebî: "Görüşlerin en sahihi budur" demiştir. Derim ki: Müslim, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Ölüm meleği Mûsâ aleyhi[ssalâtü ve]'s-selâm'a gönderildi. Yanına gelince Mûsâ ona bir tokat vurup gözünü çıkardı. Bunun üzerine melek Rabbine dönerek: "Beni ölmek istemeyen bir kula gönderdin" dedi. Allah onun gözünü iade etti ve: "Ona geri dön ve elini bir boğanın sırtına koymasını söyle; elinin kapattığı her bir kıl için kendisine bir yıl ömür verilecektir" buyurdu. Mûsâ: "Ey Rabbim, sonra ne olacak?" dedi. Allah: "Sonra ölüm" buyurdu. Mûsâ: "O halde şimdi olsun" dedi ve Allah'tan kendisini...
يُدْنِيَهُ مِنَ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ رَمْيَةً بِحَجَرٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (فَلَوْ كُنْتُ ثَمَّ لَأَرَيْتُكُمْ قَبْرَهُ إِلَى جَانِبِ الطَّرِيقِ تَحْتَ الْكَثِيبِ الْأَحْمَرِ) فَهَذَا نَبِيُّنَا ﷺ قَدْ عَلِمَ قَبْرَهُ وَوَصَفَ مَوْضِعَهُ، وَرَآهُ فِيهِ قَائِمًا يُصَلِّي كَمَا فِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَخْفَاهُ اللَّهُ عَنِ الْخَلْقِ سِوَاهُ وَلَمْ يَجْعَلْهُ مَشْهُورًا عِنْدَهُمْ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ لِئَلَّا يُعْبَدَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيَعْنِي بِالطَّرِيقِ طَرِيقَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَوَقَعَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ إِلَى جَانِبِ الطُّورِ مَكَانَ الطَّرِيقِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ لَطْمِ مُوسَى عَيْنَ ملك الموت وفقيها عَلَى أَقْوَالٍ، مِنْهَا: أَنَّهَا كَانَتْ عَيْنًا مُتَخَيَّلَةً لَا حَقِيقَةً، وَهَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى أَنَّ مَا يَرَاهُ الْأَنْبِيَاءُ مِنْ صُوَرِ الْمَلَائِكَةِ لَا حَقِيقَةَ لَهُ. وَمِنْهَا: أَنَّهَا كَانَتْ عَيْنًا مَعْنَوِيَّةً وَإِنَّمَا فَقَأَهَا بِالْحُجَّةِ، وَهَذَا مَجَازٌ لَا حَقِيقَةٌ. وَمِنْهَا: أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَعْرِفْ مَلَكَ الْمَوْتِ، وَأَنَّهُ رَأَى رَجُلًا دَخَلَ مَنْزِلَهُ بِغَيْرِ إِذْنِهِ يُرِيدُ نَفْسَهُ فَدَافَعَ عَنْ نَفْسِهِ فَلَطَمَ عَيْنَهُ فَفَقَأَهَا، وَتَجِبُ الْمُدَافَعَةُ فِي هَذَا بِكُلِّ مُمْكِنٍ. وَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ، لِأَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الْعَيْنِ وَالصَّكِّ، قَالَهُ الْإِمَامُ أَبُو بَكْرِ بْنُ خُزَيْمَةَ، غَيْرَ أَنَّهُ اعْتُرِضَ عَلَيْهِ بِمَا فِي الْحَدِيثِ، وَهُوَ أَنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ لَمَّا رَجَعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى قَالَ:" يَا رَبِّ أَرْسَلْتَنِي إِلَى عَبْدٍ لَا يُرِيدُ الْمَوْتَ" فَلَوْ لَمْ يَعْرِفْهُ مُوسَى لَمَا صَدَقَ الْقَوْلُ مِنْ مَلَكِ الْمَوْتِ، وَأَيْضًا قَوْلُهُ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى:" أَجِبْ رَبَّكَ" يَدُلُّ عَلَى تَعْرِيفِهِ بِنَفْسِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمِنْهَا: أَنَّ مُوسَى ﵊ كان سريع الغضب، إذ غَضِبَ طَلَعَ الدُّخَانُ مِنْ قَلَنْسُوَتِهِ وَرَفَعَ شَعْرُ بَدَنِهِ جُبَّتَهُ، وَسُرْعَةُ غَضَبِهِ كَانَتْ سَبَبًا لِصَكِّهِ مَلَكَ الْمَوْتِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا كَمَا تَرَى، فَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ مَعْصُومُونَ أَنْ يَقَعَ مِنْهُمُ ابْتِدَاءُ مِثْلِ هَذَا فِي الرِّضَا وَالْغَضَبِ. وَمِنْهَا وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ: أَنَّ مُوسَى عليه] الصلاة و [ السلام عَرَفَ مَلَكَ الْمَوْتِ، وَأَنَّهُ جَاءَ لِيَقْبِضَ رُوحَهُ لكنه جاء مجيء الجازم بِأَنَّهُ قَدْ أُمِرَ بِقَبْضِ رُوحِهِ مِنْ غَيْرِ تَخْيِيرٍ، وَعِنْدَ مُوسَى مَا قَدْ نَصَّ عَلَيْهِ نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ مِنْ (أَنَّ اللَّهَ لَا يَقْبِضُ رُوحَ نَبِيٍّ حَتَّى يخبره) فَلَمَّا جَاءَهُ عَلَى غَيْرِ الْوَجْهِ الَّذِي أُعْلِمَ بَادَرَ بِشَهَامَتِهِ وَقُوَّةِ نَفْسِهِ إِلَى أَدَبِهِ، فَلَطَمَهُ فَفَقَأَ عَيْنَهُ امْتِحَانًا لِمَلَكِ الْمَوْتِ، إِذْ لَمْ يُصَرِّحْ لَهُ بِالتَّخْيِيرِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا، أَنَّهُ لَمَّا رَجَعَ إِلَيْهِ مَلَكُ الْمَوْتِ فخيره بين الحياة والموت اختار الموت
[Allah'tan] kendisini bir taş atımı mesafesi kadar Mukaddes Topraklar'a yaklaştırmasını [istedi]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şayet orada olsaydım, yolun kenarında, kızıl kum tepesinin altında bulunan kabrini size gösterirdim.» İşte Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem onun kabrini bilmiş, yerini vasfetmiş ve İsrâ hadisinde geçtiği üzere onu orada ayakta namaz kılarken görmüştür. Şu kadar var ki, Allah'ın [bu kabri] onun dışındaki insanlardan gizlemiş ve onlar arasında meşhur kılmamış olması muhtemeldir; belki de bu, [kabre] tapılmaması içindir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. 'Yol' ile kastedilen Beytü'l-Makdis yoludur. Bazı rivayetlerde ise 'yol' yerine 'Tûr'un yanı' şeklinde yer almıştır. Âlimler, Mûsâ'nın ölüm meleğinin gözüne tokat atıp onu çıkarmasını tevil etme hususunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Bunlardan biri şudur: Bu, hakikati olmayan hayali bir gözdü. Bu görüş bâtıldır; zira peygamberlerin melek sûretlerine dair gördüklerinin bir hakikati olmadığı sonucuna götürür. Bir diğeri: O manevî bir gözdü ve [Mûsâ] onu delille [üstün gelerek] çıkarmıştı; bu da hakikat değil mecazdır. Bir diğeri: Mûsâ aleyhisselâm ölüm meleğini tanımamıştı; evine izinsiz giren ve canına kastetmek isteyen bir adam görmüş, nefsini savunmuş ve gözüne tokat vurup onu çıkarmıştır. Zira böyle bir durumda mümkün olan her yolla müdafaa vaciptir. Bu güzel bir izah tarzıdır; çünkü göz ve tokat vurma lafzının hakikatine dayanmaktadır. Bunu İmam Ebû Bekir b. Huzeyme söylemiştir. Ne var ki hadiste geçen şu hususla buna itiraz edilmiştir: Ölüm meleği Yüce Allah'a döndüğünde: 'Yâ Rabbi! Beni ölümü istemeyen bir kuluna gönderdin' demiştir. Şayet Mûsâ onu tanımasaydı, ölüm meleğinin bu sözü doğru olmazdı. Ayrıca diğer rivayetteki: 'Rabbine icabet et!' sözü de [meleğin] kendini tanıttığına delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bir diğer görüş: Mûsâ aleyhisselâm çabuk öfkelenen biriydi; öfkelendiğinde kalensüvesinden (başlığından) duman çıkar ve bedeninin kılları cübbesini kaldırırdı; çabuk öfkelenmesi, ölüm meleğine tokat vurmasının sebebi olmuştur. İbnü'l-Arabî şöyle der: Gördüğünüz gibi bu [isabetsiz bir izahtır]; zira peygamberler, gerek rıza gerekse öfke hâlinde böylesi bir şeye başlangıçta kalkışmaktan masumdurlar. Bu görüşler arasında sahih olanı ise şudur: Mûsâ aleyhi's-[salâtü ve']s-selâm ölüm meleğini tanımıştı ve canını almaya geldiğini biliyordu; fakat melek, kendisine muhayyerlik tanınmaksızın ruhunu kabzetmekle emrolunduğu kesinmiş gibi bir tavırla gelmişti. Mûsâ'nın yanında ise Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıkça belirttiği «Şüphesiz Allah, bir peygamberin ruhunu ona haber vermedikçe (muhayyer bırakmadıkça) kabzetmez» bilgisi vardı. Melek kendisine bildirilenden farklı bir sûrette gelince, [Mûsâ] celadeti ve nefsinin metanetiyle onu terbiye etmeye yöneldi; meleğe bir tokat vurup kendisine muhayyerlik tanındığını açıkça belirtmediği için ölüm meleğini imtihan etmek amacıyla gözünü çıkardı. Bunun doğruluğuna delalet eden hususlardan biri de, ölüm meleği ona dönüp kendisini hayat ile ölüm arasında muhayyer bıraktığında ölümü seçmiş olmasıdır.
وَاسْتَسْلَمَ. وَاللَّهُ بِغَيْبِهِ أَحْكَمُ وَأَعْلَمُ. هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي وَفَاةِ مُوسَى ﵇. وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي ذَلِكَ قِصَصًا وَأَخْبَارًا اللَّهُ أَعْلَمُ بِصِحَّتِهَا، وَفِي الصَّحِيحِ غُنْيَةٌ عَنْهَا. وَكَانَ عُمْرُ مُوسَى مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً، فَيُرْوَى أَنَّ يُوشَعُ رَآهُ بَعْدَ مَوْتِهِ فِي الْمَنَامِ فَقَالَ لَهُ: كَيْفَ وَجَدْتَ الْمَوْتَ؟ فَقَالَ:" كَشَاةٍ تُسْلَخُ وَهِيَ حَيَّةٌ". وَهَذَا صَحِيحٌ مَعْنًى، قَالَ: ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: (إِنَّ لِلْمَوْتِ سَكَرَاتٍ) عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ". وَقَوْلُهُ:" فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ" أَيْ لَا تَحْزَنْ. وَالْأَسَى الْحُزْنُ، أَسَى يَأْسَى أَسًى أَيْ حَزِنَ، قَالَ:
ve teslim olmasıdır. Gaybını en iyi bilen ve en hikmetli olan Allah'tır. Mûsâ aleyhisselâm'ın vefatı hakkında söylenenlerin en sahihi budur. Müfessirler bu hususta doğruluğunu Allah'ın bildiği birtakım kıssalar ve haberler nakletmişlerdir; oysa Sahih'teki rivayetler bunlara ihtiyaç bırakmaz. Mûsâ'nın ömrü yüz yirmi yıldı; rivayet edildiğine göre Yûşâ onu vefatından sonra rüyasında görmüş ve: 'Ölümü nasıl buldun?' diye sormuş, o da: 'Canlı canlı derisi yüzülen bir koyun gibi' demiştir. Bu, mana bakımından sahihtir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sahih hadiste 'et-Tezkira' adlı kitabımızda açıkladığımız üzere: (Şüphesiz ölümün sekerâtı vardır) buyurmuştur. Yüce Allah'ın: (Artık o fâsık kavim için üzülme!) buyruğu, yani kederlenme demektir. 'el-Esa' hüzün demektir; 'esâ ye'sâ esen' kederlendi anlamına gelir; nitekim şair şöyle demiştir:
يَقُولُونَ لَا تهلك أسى وتحمل
Kederden helak olma, dayan! derler
[سورة المائدة (٥): آية ٢٧]
[Mâide Suresi (5): Ayet 27]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku: Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen]: 'Andolsun seni öldüreceğim' dedi. [Diğeri ise]: 'Allah ancak muttakilerden kabul eder' dedi.”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ) الْآيَةَ. وَجْهُ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا التَّنْبِيهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَنَّ ظُلْمَ الْيَهُودِ، وَنَقْضَهُمُ الْمَوَاثِيقَ وَالْعُهُودَ كَظُلْمِ ابْنِ آدَمَ لِأَخِيهِ. الْمَعْنَى: إِنْ هَمَّ هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ بِالْفَتْكِ بِكَ يَا مُحَمَّدُ فَقَدْ قَتَلُوا قَبْلَكَ الْأَنْبِيَاءَ، وَقَتَلَ قَابِيلُ هَابِيلَ، وَالشَّرُّ قَدِيمٌ. أَيْ ذَكِّرْهُمْ هَذِهِ الْقِصَّةَ فَهِيَ قِصَّةُ صِدْقٍ، لَا كَالْأَحَادِيثِ الْمَوْضُوعَةِ، وَفِي ذَلِكَ تَبْكِيتٌ لِمَنْ خَالَفَ الْإِسْلَامَ، وَتَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَاخْتُلِفَ فِي ابْنَيْ آدَمَ، فَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: لَيْسَا لِصُلْبِهِ، كَانَا رَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ- ضَرَبَ اللَّهُ بِهِمَا الْمَثَلَ فِي إِبَانَةِ حَسَدِ الْيَهُودِ- وَكَانَ بَيْنَهُمَا خُصُومَةٌ، فَتَقَرَّبَا بِقُرْبَانَيْنِ وَلَمْ تَكُنِ الْقَرَابِينُ إِلَّا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا وَهْمٌ، وَكَيْفَ يَجْهَلُ صُورَةَ الدَّفْنِ أَحَدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى يَقْتَدِيَ بِالْغُرَابِ؟ وَالصَّحِيحُ أَنَّهُمَا ابْنَاهُ لِصُلْبِهِ، هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُمَا، وَهُمَا قَابِيلُ وَهَابِيلُ، وَكَانَ قُرْبَانُ قَابِيلَ حزمة من سنبل- لأنه كان
Burada iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku...” ayetidir. Bu ayetin önceki [ayetle] irtibat yönü; Yüce Allah'ın, Yahudilerin zulmünün ve misakları ile ahitleri bozmalarının Âdem'in oğlunun kardeşine yaptığı zulüm gibi olduğuna dikkat çekmesidir. Manası: [Şayet] bu Yahudiler seni ansızın öldürmeye yeltendilerse [Ey Muhammed], senden önce de peygamberleri öldürmüşlerdi; Kābil de Hâbil'i öldürmüştü ve şer pek eskidir. Yani onlara bu kıssayı hatırlat; zira bu, uydurma sözler gibi olmayan dosdoğru bir kıssadır. Bunda İslâm'a muhalefet edenleri susturup ilzam etme (tebkît) ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için de bir teselli vardır. Âdem'in iki oğlu hakkında ihtilaf edilmiştir. Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "Onlar [Âdem'in] öz sulbünden değillerdi, İsrailoğulları'ndan iki adam idiler —Allah Yahudilerin hasedini açıklamak üzere onlarla misal vermiştir— ve aralarında bir husumet vardı. İki kurban sundular; zira kurbanlar yalnızca İsrailoğulları'nda vardı." İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bu bir vehimdir (yanılgıdır); İsrailoğulları'ndan biri gömme şeklini nasıl bilmez ki kargaya uysun?" Sahih olan ise onların [Âdem'in] öz sulbünden iki oğlu olduğudur. Müfessirlerin cumhurunun görüşü budur; İbn Abbâs, İbn Ömer ve başkaları da böyle demiştir. Bu ikisi Kābil ile Hâbil'dir. Kābil'in kurbanı bir demet başaktı —çünkü o
صَاحِبَ زَرْعٍ- وَاخْتَارَهَا مِنْ أَرْدَأِ زَرْعِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ وَجَدَ فِيهَا سُنْبُلَةً طَيِّبَةً فَفَرَكَهَا وَأَكَلَهَا. وَكَانَ قُرْبَانُ هَابِيلَ كَبْشًا- لِأَنَّهُ كَانَ صَاحِبَ غَنَمٍ- أَخَذَهُ مِنْ أَجْوَدِ غَنَمِهِ." فَتُقُبِّلَ" فَرُفِعَ إِلَى الْجَنَّةِ، فَلَمْ يَزَلْ يَرْعَى فِيهَا إِلَى أَنْ فُدِيَ بِهِ الذَّبِيحُ ﵇، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُ. فَلَمَّا تُقُبِّلَ قُرْبَانُ هَابِيلَ لِأَنَّهُ كَانَ مُؤْمِنًا- قَالَ لَهُ قَابِيلُ حسدا: أنه كَانَ كَافِرًا- أَتَمْشِي عَلَى الْأَرْضِ يَرَاكَ النَّاسُ أَفْضَلَ مِنِّي! " لَأَقْتُلَنَّكَ" وَقِيلَ: سَبَبُ هَذَا الْقُرْبَانِ أَنَّ حَوَّاءَ ﵍ كَانَتْ تَلِدُ فِي كُلِّ بَطْنٍ ذَكَرًا وَأُنْثَى- إِلَّا شِيثَا ﵇ فَإِنَّهَا وَلَدَتْهُ مُنْفَرِدًا عِوَضًا مِنْ هَابِيلَ عَلَى مَا يَأْتِي، وَاسْمُهُ هِبَةُ اللَّهِ، لِأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ قَالَ لِحَوَّاءَ لَمَّا وَلَدَتْهُ: هَذَا هِبَةُ اللَّهِ لَكِ بَدَلَ هَابِيلَ. وَكَانَ آدَمُ يَوْمَ وُلِدَ شِيثُ ابْنَ ثَلَاثِينَ وَمِائَةِ سَنَةٍ- وَكَانَ يُزَوِّجُ الذَّكَرَ مِنْ هَذَا الْبَطْنِ الْأُنْثَى مِنَ الْبَطْنِ الْآخَرِ، وَلَا تَحِلُّ لَهُ أُخْتُهُ تَوْأَمَتُهُ، فَوَلَدَتْ مَعَ قَابِيلَ أُخْتًا جَمِيلَةً وَاسْمُهَا إِقْلِيمِيَاءَ، وَمَعَ هَابِيلَ أُخْتًا لَيْسَتْ كَذَلِكَ وَاسْمُهَا لِيُوذَا، فَلَمَّا أَرَادَ آدَمُ تَزْوِيجَهُمَا قَالَ قَابِيلُ: أَنَا أَحَقُّ بِأُخْتِي، فَأَمَرَهُ آدَمُ فَلَمْ يَأْتَمِرْ، وَزَجَرَهُ فَلَمْ يَنْزَجِرْ، فَاتَّفَقُوا عَلَى التَّقْرِيبِ، قال جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مِنْهُمِ ابْنُ مَسْعُودٍ. وَرُوِيَ أَنَّ آدَمَ حَضَرَ ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنْ جَعْفَرِ الصَّادِقِ: أَنَّ آدَمَ لَمْ يَكُنْ يُزَوِّجُ ابْنَتَهُ مِنِ ابْنِهِ، وَلَوْ فَعَلَ ذَلِكَ آدَمُ لَمَا رَغِبَ عَنْهُ النَّبِيُّ ﷺ، وَلَا كان دين آدم إلا يكن النَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَهَبَطَ آدَمَ وَحَوَّاءَ إِلَى الْأَرْضِ وَجَمَعَ بَيْنَهُمَا وَلَدَتْ حَوَّاءُ بِنْتًا فَسَمَّاهَا عَنَاقًا فَبَغَتْ، وَهِيَ أَوَّلُ مَنْ بَغَى عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهَا مَنْ قَتَلَهَا، ثُمَّ وَلَدَتْ لِآدَمَ قَابِيلَ، ثُمَّ وَلَدَتْ لَهُ هَابِيلَ، فَلَمَّا أَدْرَكَ قَابِيلُ أَظْهَرَ اللَّهُ لَهُ جِنِّيَّةً مِنْ وَلَدِ الْجِنِّ، يُقَالُ لَهَا: جَمَّالَةٌ فِي صُورَةِ إِنْسِيَّةٍ، وَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى آدَمَ أَنْ زَوِّجْهَا مِنْ قَابِيلَ فَزَوَّجَهَا مِنْهُ. فَلَمَّا أَدْرَكَ هَابِيلَ أَهْبَطَ اللَّهُ إِلَى آدَمَ حُورِيَّةً فِي صِفَةٍ إِنْسِيَّةٍ وَخَلَقَ لَهَا رَحِمًا، وَكَانَ اسْمُهَا بَزْلَةَ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا هَابِيلُ أَحَبَّهَا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى آدَمَ أَنْ زَوِّجْ بَزْلَةَ مِنْ هَابِيلَ فَفَعَلَ. فَقَالَ قَابِيلُ: يَا أَبَتِ أَلَسْتُ أَكْبَرَ مِنْ أَخِي؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَكُنْتُ أَحَقَّ بِمَا فَعَلْتَ بِهِ مِنْهُ! فَقَالَ لَهُ آدَمُ: يَا بُنَيَّ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَنِي بِذَلِكَ، وَإِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ، فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ، وَلَكِنَّكَ آثَرْتَهُ عَلَيَّ. فَقَالَ آدَمُ:" فَقَرِّبَا قُرْبَانًا فَأَيُّكُمَا يُقْبَلُ قُرْبَانُهُ فهو أحق بالفضل".
[Kâbil] ekin sahibiydi ve onu ekininin en kötüsünden seçti; sonra aralarında güzel bir başak buldu, onu ovalayıp yedi. Hâbil'in kurbanı ise bir koçtu -zira o koyun sahibiydi- onu davarlarının en iyisinden seçti. { فَتُقُبِّلَ } “Kabul edildi” [ifadesine gelince], o [koç] cennete kaldırıldı ve kurban edilmek istenen zata [İsmâil aleyhisselâm'a] fidye yapılıncaya kadar orada otlamaya devam etti; bunu Saîd b. Cübeyr ve başkaları söylemiştir. Hâbil mümin olduğu için kurbanı kabul edilince, Kâbil -kendisi kâfir olduğu cihetle- haset ederek ona: “İnsanlar seni benden daha üstün görsün diye yeryüzünde yürüyecek misin? { لَأَقْتُلَنَّكَ } “Seni mutlaka öldüreceğim!” dedi. Denildi ki: Bu kurbanın sebebi şuydu: Havvâ aleyhasselâm her batında bir erkek bir kız doğuruyordu -ancak Şît aleyhisselâm hariç; zira ileride geleceği üzere onu Hâbil'in yerine tek olarak doğurmuştu. Onun adı Hibetullah (Allah'ın bağışı) idi. Çünkü Cebrâîl aleyhisselâm onu doğurduğunda Havvâ'ya: “Bu, Hâbil'in yerine sana Allah'ın bir hibesidir” demişti. Şît doğduğu gün Âdem yüz otuz yaşındaydı-. [Âdem] bu batındaki erkeği diğer batındaki kızla evlendirirdi; kişinin ikiz kız kardeşi ise kendisine helal olmazdı. Havvâ, Kâbil ile birlikte İklîmiyâ adında güzel bir kız, Hâbil ile birlikte ise öyle olmayan ve adı Liyûzâ olan bir kız doğurdu. Âdem onları evlendirmek isteyince Kâbil: “Ben kendi [ikiz] kız kardeşime daha layığım” dedi. Âdem ona emretti fakat o dinlemedi; onu menetti fakat o vazgeçmedi. Bunun üzerine kurban sunma hususunda anlaştılar; aralarında İbn Mes'ûd'un da bulunduğu bir grup müfessir böyle demiştir. Âdem'in buna bizzat şahit olduğu da rivayet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Bu hususta Ca'fer es-Sâdık'tan şöyle rivayet edilmiştir: Âdem, kızını oğluyla evlendirmezdi. Şayet Âdem bunu yapmış olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan yüz çevirmezdi; nitekim Âdem'in dini de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dininden başkası değildi. Yüce Allah Âdem ile Havvâ'yı yeryüzüne indirip ikisini bir araya getirdiğinde, Havvâ bir kız doğurdu ve ona Anâk adını verdi; bu kız azgınlık/fuhşiyat yaptı. O, yeryüzünde ilk azgınlık yapan kimsedir. Bunun üzerine Allah ona birini musallat kıldı ve onu öldürttü. Sonra Âdem'e Kâbil doğdu, ardından ona Hâbil doğdu. Kâbil ergenlik çağına ulaşınca Allah ona cin soyundan, insan suretinde Cemmâle adında bir cin kızı çıkardı ve Allah Âdem'e onu Kâbil ile evlendirmesini vahyetti, o da evlendirdi. Hâbil ergenlik çağına ulaşınca ise Allah, Âdem'e insan vasfında bir huri indirdi ve ona bir rahim yarattı; onun adı Bezle idi. Hâbil onu görünce sevdi. Allah Âdem'e Bezle'yi Hâbil ile evlendirmesini vahyetti, o da bunu yaptı. Bunun üzerine Kâbil: “Ey babacığım! Ben kardeşimden büyük değil miyim?” dedi. Âdem: “Evet” dedi. Kâbil: “O halde ona yaptığın şeye ben ondan daha layıktım!” dedi. Âdem ona: “Ey oğulcuğum! Şüphesiz bunu bana Allah emretti. Lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir” dedi. Kâbil: “Hayır, vallâhi! Fakat sen onu bana üstün tuttun” dedi. Bunun üzerine Âdem: “O halde ikiniz de birer kurban sunun; hanginizin kurbanı kabul edilirse, o bu lütfa daha layıktır” dedi.
قلت: هذه القضية عَنْ جَعْفَرٍ مَا أَظُنُّهَا تَصِحُّ، وَأَنَّ الْقَوْلَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّهُ كَانَ يُزَوِّجُ غُلَامَ هَذَا الْبَطْنِ لِجَارِيَةِ تِلْكَ الْبَطْنِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا مِنَ الْكِتَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً"] النساء: ١]. وَهَذَا كَالنَّصِّ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ". وَكَانَ جَمِيعُ مَا وَلَدَتْهُ حَوَّاءُ أَرْبَعِينَ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى فِي عِشْرِينَ بَطْنًا، أَوَّلُهُمْ قَابِيلُ وَتَوْأَمَتُهُ إِقْلِيمِيَاءُ، وَآخِرُهُمْ عَبْدُ الْمُغِيثِ. ثُمَّ بَارَكَ اللَّهُ فِي نَسْلِ آدَمَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يَمُتْ آدَمُ حَتَّى بَلَغَ وَلَدُهُ وَوَلَدُ وَلَدِهِ أَرْبَعِينَ أَلْفًا. وَمَا رُوِيَ عَنْ جَعْفَرٍ- مِنْ قَوْلِهِ: فَوَلَدَتْ بِنْتًا وَأَنَّهَا بَغَتْ- فَيُقَالُ: مَعَ مَنْ بَغَتْ؟ أَمَعَ جِنِّيٍّ تَسَوَّلَ لَهَا! وَمِثْلُ هَذَا يَحْتَاجُ إِلَى نَقْلٍ صَحِيحٍ يَقْطَعُ الْعُذْرَ، وَذَلِكَ مَعْدُومٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ: وَفِي قَوْلِ هَابِيلَ" قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ" كَلَامٌ قَبْلَهُ مَحْذُوفٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ لَهُ قَابِيلُ:" لَأَقْتُلَنَّكَ" قَالَ لَهُ: وَلِمَ تَقْتُلُنِي وَأَنَا لَمْ أَجْنِ شَيْئًا؟، وَلَا ذَنْبَ لِي فِي قَبُولِ اللَّهِ قُرْبَانِي، أَمَا إِنِّي اتَّقَيْتُهُ وَكُنْتُ عَلَى لَاحِبِ الْحَقِّ وَإِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ. قَالَ ابْنُ عطِيَّةَ: الْمُرَادُ بِالتَّقْوَى هُنَا اتِّقَاءُ الشِّرْكِ بِإِجْمَاعِ أَهْلِ السُّنَّةِ، فَمَنِ اتَّقَاهُ وَهُوَ مُوَحِّدٌ فَأَعْمَالُهُ الَّتِي تَصْدُقُ فِيهَا نِيَّتُهُ مَقْبُولَةٌ، وَأَمَّا الْمُتَّقِي الشِّرْكَ وَالْمَعَاصِيَ فَلَهُ الدَّرَجَةُ] الْعُلْيَا [ مِنَ الْقَبُولِ وَالْخَتْمِ بِالرَّحْمَةِ، عُلِمَ ذَلِكَ بِإِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى لَا أَنَّ ذَلِكَ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى عَقْلًا. وَقَالَ عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ وَغَيْرُهُ: قُرْبَانُ مُتَّقِي هَذِهِ الْأُمَّةِ الصَّلَاةُ. قُلْتُ: وَهَذَا خَاصٌّ فِي نَوْعٍ مِنَ الْعِبَادَاتِ. وَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ ﵎ قَالَ مَنْ عَادَى لِي وَلِيًّا فَقَدْ آذَنْتُهُ بِالْحَرْبِ وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ وَمَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بها ورجله التي يمشي بها ولين سألني لأعطينه ولين استعاذني لأعيذنه وما ترددت عن شي أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِي عَنْ نَفْسِ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الموت وأنا أكره مساءته).
Derim ki: Ca'fer'den [nakledilen] bu olayın sahih olduğunu zannetmiyorum. Doğru olan görüş, bizim zikrettiğimiz üzere [Âdem'in] bir batından doğan erkek çocuğu diğer batından doğan kız çocukla evlendirmesiydi. Buna Kitap'tan delil, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً } “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan, ondan da eşini var eden ve her ikisinden pek çok erkek ve kadın üretip yayan Rabbinizden sakının” [en-Nisâ: 1] ayetidir. Bu [ayet bu hususta] nass gibidir; sonra bu [uygulama], Bakara Suresi'nde açıklaması geçtiği üzere neshedilmiştir (hükmü kaldırılmıştır). Havvâ'nın doğurduğu çocukların tamamı yirmi batında, yirmisi erkek ve yirmisi kız olmak üzere kırk kişiydi. Bunların ilki Kâbil ve ikiz kız kardeşi İklîmiyâ, sonuncuları ise Abdülmuğîs idi. Sonra Allah, Âdem'in nesline bereket verdi. İbn Abbâs: "Âdem, çocukları ve torunlarının sayısı kırk bine ulaşmadıkça vefat etmedi" demiştir. Ca'fer'den rivayet edilen: "...bir kız doğurdu ve o kız zina etti" sözüne gelince; [buna karşılık] şöyle denilir: "Kiminle zina etti? Yoksa ona musallat olan bir cinle mi?!" Böyle bir şey ise her türlü mazereti ortadan kaldıracak kesin ve sahih bir nakle muhtaçtır ki bu da mevcut değildir. En doğrusunu Allah bilir. İkincisi: Hâbil'in: { قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “[Hâbil] dedi ki: 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder'” sözünden önce hazfedilmiş (düşürülmüş) bir söz vardır. Çünkü Kâbil ona: "Seni mutlaka öldüreceğim" dediğinde, o da kendisine şöyle demiştir: "Ben hiçbir suç işlemediğim ve Allah'ın benim kurbanımı kabul etmesinde hiçbir günahım olmadığı halde beni niçin öldüreceksin? Şüphesiz ben O'ndan sakındım ve hakkın açık yolunda bulundum; zira Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder." İbn Atiyye şöyle demiştir: Ehl-i Sünnet'in icmâı ile burada takvadan maksat şirkten sakınmaktır. Kim şirkten sakınır ve muvahhid olursa, niyetinde samimi olduğu amelleri makbuldür. Hem şirkten hem de günahlardan sakınan takva sahibine gelince, kabul edilme ve rahmetle son bulma konusunda en yüce mertebe onundur. Bu durum, Yüce Allah'ın bildirmesiyle bilinmiştir; yoksa aklen Yüce Allah'a böyle bir şeyin vacip olmasından ötürü değildir. Adî b. Sâbit ve başkaları: "Bu ümmetin takva sahiplerinin kurbanı (Allah'a yakınlaşma vesilesi) namazdır" demişlerdir. Derim ki: Bu, ibadet türlerinden birine has [bir ifadedir]. Nitekim Buhârî, Ebû Hüreyre'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ مَنْ عَادَى لِي وَلِيًّا فَقَدْ آذَنْتُهُ بِالْحَرْبِ وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ وَمَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بها ورجله التي يمشي بها ولين سألني لأعطينه ولين استعاذني لأعيذنه وما ترددت عن شي أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِي عَنْ نَفْسِ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الموت وأنا أكره مساءته » «Şüphesiz Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Kim benim bir veli kuluma düşmanlık ederse, ben ona harp ilan ederim. Kulum bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir şeyle yaklaşmamıştır. Kulum nafilelerle de bana yaklaşmaya devam eder, nihayet ben onu severim. Onu sevdiğim zaman da onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum. Benden bir şey isterse mutlaka ona veririm; bana sığınırsa mutlaka onu korurum. Yapacağım hiçbir şeyde, ölümü sevmeyen ve benim de kendisini üzmekten hoşlanmadığım mümin kulumun canını alma konusundaki tereddüdüm kadar tereddüt etmedim.»
[سورة المائدة (٥): الآيات ٢٨ الى ٢٩]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 28-29]
لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩)
{ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) } “'Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım. Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennem ehlinden olasın isterim; işte zalimlerin cezası budur.'”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ) الْآيَةَ. أَيْ لَئِنْ قَصَدْتَ قَتْلِي فَأَنَا لَا أَقْصِدُ قَتْلَكَ، فَهَذَا اسْتِسْلَامٌ مِنْهُ. وَفِي الْخَبَرِ: (إِذَا كَانَتِ الْفِتْنَةُ فَكُنْ كَخَيْرِ ابْنَيْ آدَمَ). وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ قُلْتُ يَا رسول: إِنْ دَخَلَ عَلَيَّ بَيْتِي وَبَسَطَ يَدَهُ] إِلَيَّ [ لِيَقْتُلَنِي؟ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كُنْ كَخَيْرِ ابْنَيْ آدَمَ) وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ" لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي". قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ الْفَرْضُ عَلَيْهِمْ حِينَئِذٍ أَلَّا يَسْتَلَّ أَحَدٌ سَيْفًا، وَأَلَّا يَمْتَنِعَ مِمَّنْ يُرِيدُ قَتْلَهُ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَذَلِكَ مِمَّا يَجُوزُ وُرُودُ التَّعَبُّدِ بِهِ، إِلَّا أَنَّ فِي شَرْعِنَا يَجُوزُ دَفْعُهُ إِجْمَاعًا. وَفِي وُجُوبٍ ذَلِكَ عَلَيْهِ خِلَافٌ، وَالْأَصَحُّ وُجُوبُ ذَلِكَ، لِمَا فِيهِ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَفِي الْحَشْوِيَّةِ قَوْمٌ لَا يُجَوِّزُونَ لِلْمَصُولِ عَلَيْهِ الدَّفْعَ، وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، وَحَمَلَهُ الْعُلَمَاءُ عَلَى تَرْكِ الْقِتَالِ فِي الْفِتْنَةِ، وَكَفِّ الْيَدِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ، عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ". وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَجُمْهُورُ النَّاسِ: كَانَ هَابِيلُ أَشَدَّ قُوَّةً مِنْ قَابِيلَ وَلَكِنَّهُ تَحَرَّجَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وهذا هو الأظهر، ومن ها هنا يَقْوَى أَنَّ قَابِيلَ إِنَّمَا هُوَ عَاصٍ لَا كَافِرٌ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَافِرًا لَمْ يَكُنْ لِلتَّحَرُّجِ هُنَا وَجْهٌ، وَإِنَّمَا وَجْهُ التَّحَرُّجِ فِي هَذَا أَنَّ الْمُتَحَرِّجَ يَأْبَى أَنْ يُقَاتِلَ مُوَحِّدًا، وَيَرْضَى بِأَنْ يُظْلَمَ لِيُجَازَى فِي الْآخِرَةِ، وَنَحْوَ هَذَا فَعَلَ عُثْمَانُ ﵁. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا أَقْصِدُ قَتْلَكَ بَلْ أَقْصِدُ الدَّفْعَ عَنْ نَفْسِي، وَعَلَى هَذَا قِيلَ: كَانَ نَائِمًا فَجَاءَ قَابِيلُ وَرَضَخَ رَأْسَهُ بِحَجَرٍ عَلَى مَا يَأْتِي وَمُدَافَعَةُ الْإِنْسَانِ عَمَّنْ يُرِيدُ ظُلْمَهُ جَائِزَةٌ وَإِنْ أَتَى عَلَى نَفْسِ الْعَادِي. وَقِيلَ: لَئِنْ بَدَأْتَ بِقَتْلِي فَلَا أَبْدَأُ بِالْقَتْلِ. وَقِيلَ: أَرَادَ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ ظُلْمًا فَمَا أَنَا بظالم، إني أخاف الله رب العالمين.
Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi - Yüce Allah'ın: { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ } “Andolsun ki sen elini bana uzatsan da...” ayetidir. Yani 'Eğer sen beni öldürmeyi kastetsen de ben seni öldürmeyi kastetmem.' Bu [ifade], onun tarafından bir teslimiyettir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: « إِذَا كَانَتِ الْفِتْنَةُ فَكُنْ كَخَيْرِ ابْنَيْ آدَمَ » «Fitne çıktığında Âdem'in iki oğlundan hayırlısı gibi ol!» Ebû Dâvûd, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! [Biri] evime girse ve beni öldürmek için elini [bana] uzatsa [ne yapayım]?' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « كُنْ كَخَيْرِ ابْنَيْ آدَمَ » «Âdem'in iki oğlundan hayırlısı gibi ol!» buyurdu ve: { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي } “Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da...” ayetini okudu. Mücâhid şöyle demiştir: "O dönemde onlara farz olan hüküm, hiç kimsenin kılıç çekmemesi ve kendisini öldürmek isteyene karşı koymaması idi." Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu, [önceki ümmetlere] kulluk mükellefiyeti olarak emredilmesi caiz olan hususlardandır; ancak bizim şeriatımızda saldırganı defetmek icmâ ile caizdir. Kişinin saldırganı defetmesinin vâcip olup olmadığı hususunda ise ihtilaf vardır; en sahih görüş, münkerden nehyetme mahiyeti taşıdığından dolayı bunun vâcip olduğudur. Haşviyye'den bir topluluk, saldırıya uğrayan kişinin saldırganı defetmesini caiz görmemiş ve Ebû Zer hadisini delil getirmişlerdir. Âlimler ise bu hadisi, et-Tezkira adlı eserimizde açıkladığımız üzere, fitne esnasında savaşı terk etmeye ve şüpheli durumlarda el çekmeye hamletmişlerdir. Abdullah b. Amr ve insanların cumhûru şöyle demiştir: Hâbil, Kâbil'den daha güçlüydü; fakat [günaha girmekten] sakındı (çekindi). İbn Atiyye dedi ki: "Açık olan görüş de budur. Buradan hareketle Kâbil'in kâfir değil, yalnızca bir âsi olduğu görüşü kuvvet kazanmaktadır. Zira eğer kâfir olsaydı, burada [Hâbil'in savaştan] çekinmesinin bir anlamı olmazdı. Bundaki çekinmenin gerekçesi şudur: Çekinen kimse muvahhid bir kimseyle savaşmaktan kaçınır ve âhirette mükâfatlandırılmak üzere haksızlığa uğramaya razı olur. Nitekim Osman radıyallâhu anh da böyle yapmıştır." Denildi ki: Manası, "Seni öldürmeyi kastetmiyorum; bilakis kendimi savunmayı kastediyorum" demektir. Bu görüşe binaen şöyle denilmiştir: Hâbil uyumaktaydı; Kâbil gelip ileride geleceği üzere bir taşla başını ezdi. İnsanın kendisine zulmetmek isteyene karşı koyması, saldırganın ölümüne yol açsa bile caizdir. Şöyle de denilmiştir: "Eğer sen beni öldürmeye başlarsan, ben [sana karşı] öldürmeye başlayan olmayacağım." Bir diğer görüşe göre de: "Eğer sen zulmen elini bana uzatsan da ben zalimlerden olmayacağım; şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım" demek istemiştir.
الثَّانِيَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ) قِيلَ: مَعْنَاهُ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ) قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْقَاتِلُ فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ؟ قَالَ: (إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ) وَكَانَ هَابِيلُ أَرَادَ أَنِّي لَسْتُ بِحَرِيصٍ عَلَى قَتْلِكَ، فَالْإِثْمُ الَّذِي كَانَ يَلْحَقُنِي لَوْ كُنْتُ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِكَ أُرِيدُ أَنْ تَحْمِلَهُ أَنْتَ مَعَ إِثْمِكَ فِي قَتْلِي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" بِإِثْمِي" الَّذِي يَخْتَصُّ بِي فِيمَا فَرَّطْتُ، أَيْ يُؤْخَذُ مِنْ سَيِّئَاتِي فَتُطْرَحُ عَلَيْكَ بِسَبَبِ ظُلْمِكَ لِي، وَتَبُوءَ بِإِثْمِكَ فِي قَتْلِكَ، وَهَذَا يُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ ﵊: (يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالظَّالِمِ وَالْمَظْلُومِ فَيُؤْخَذُ مِنْ حَسَنَاتِ الظَّالِمِ فَتُزَادُ فِي حَسَنَاتِ الْمَظْلُومِ حَتَّى يَنْتَصِفَ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ الْمَظْلُومِ فَتُطْرَحُ عَلَيْهِ (. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَيُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ (. وَهَذَا بَيِّنٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى إِنِّي أُرِيدُ أَلَّا تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ"] النحل: ١٥] أي لئلا تميد بكم. وقول تعالى:" يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا"] النساء: ١٧٦] أَيْ لِئَلَّا تَضِلُّوا فَحَذَفَ" لَا". قُلْتُ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِقَوْلِهِ ﵇: (لَا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ)، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ إِثْمَ الْقَتْلِ حَاصِلٌ، وَلِهَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْمَعْنَى، تَرْجِعُ بِإِثْمِ قَتْلِي وَإِثْمِكَ الَّذِي عَمِلْتُهُ قَبْلَ قَتْلِي. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: هَذَا قَوْلُ عَامَّةِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ: هُوَ اسْتِفْهَامٌ، أَيْ أَوَ إِنِّي أُرِيدُ؟ عَلَى جِهَةِ الْإِنْكَارِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَتِلْكَ نِعْمَةٌ" أَيْ أَوَ تِلْكَ نِعْمَةٌ؟ وَهَذَا لِأَنَّ إِرَادَةَ القتل معصية.] حكاه القشيري [ وسيل أَبُو الْحَسَنِ بْنُ كَيْسَانَ: كَيْفَ يُرِيدُ الْمُؤْمِنُ أَنْ يَأْثَمَ أَخُوهُ وَأَنْ يَدْخُلَ النَّارَ؟ فَقَالَ: إنما وقعت الإرادة بعد ما بَسَطَ يَدَهُ إِلَيْهِ بِالْقَتْلِ، وَالْمَعْنَى: لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي لَأَمْتَنِعَنَّ مِنْ ذَلِكَ مُرِيدًا لِلثَّوَابِ، فَقِيلَ لَهُ: فَكَيْفَ قَالَ: بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ، وَأَيُ إِثْمٍ لَهُ إِذَا قُتِلَ؟ فَقَالَ: فِيهِ ثَلَاثَةُ أَجْوِبَةٍ، أَحَدُهَا- أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِ قَتْلِي وإثم ذنبك الذي من
İkincisi: Yüce Allah'ın: { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip dönmeni istiyorum” buyruğudur. Denildi ki: Bunun anlamı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunun manası gibidir: « إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ » «İki Müslüman kılıçlarıyla karşılaştıklarında, öldüren de öldürülen de cehennemdedir». Kendisine: "Ey Allah'ın Resûlü! Öldüren tamam da öldürülenin hali nedir?" denilince şöyle buyurmuştur: « إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ » «Çünkü o da arkadaşını öldürmeye pek hırslıydı [istekliydi]». Hâbil ise: "Ben seni öldürmeye istekli değilim; şayet seni öldürmeye hırslı olsaydım bana terettüp edecek olan günahı, beni öldürme günahınla birlikte senin yüklenmeni istiyorum" demek istemiştir. Şöyle de denilmiştir: "Benim günahımla" ifadesinin anlamı, [benim] kusur işlediğim konularda şahsıma ait olan günahtır. Yani bana yaptığın haksızlık sebebiyle benim günahlarımdan alınıp senin üzerine atılır ve sen beni öldürme günahını da yüklenirsin. Bunu Resûlullah aleyhisselâm'ın şu buyruğu da desteklemektedir: « يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالظَّالِمِ وَالْمَظْلُومِ فَيُؤْخَذُ مِنْ حَسَنَاتِ الظَّالِمِ فَتُزَادُ فِي حَسَنَاتِ الْمَظْلُومِ حَتَّى يَنْتَصِفَ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ الْمَظْلُومِ فَتُطْرَحُ عَلَيْهِ » «Kıyamet gününde zâlim ile mazlum getirilir. Zâlimin sevaplarından alınıp mazlumun sevaplarına eklenir, ta ki hak tam alınıncaya kadar. Şayet zâlimin sevabı kalmazsa mazlumun günahlarından alınıp zâlimin üzerine atılır». Bu hadisi Müslim bu manada tahric etmiştir ve daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunu pekiştirmektedir: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar elbette kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklardır”. Bu açık bir husustur, onda bir müşkül yoktur. Şöyle de denilmiştir: Ayetin manası "Ben senin hem benim hem de kendi günahını yüklenip dönmeni istemiyorum [dönmeyesin diye istiyorum]" şeklindedir. Nitekim Yüce Allah: { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi” [en-Nahl 16/15] yani "sarsılmamanız için" buyurmuş; yine Yüce Allah: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapıtmayasınız diye Allah size açıklıyor” [en-Nisâ 4/176] yani "sapmamanız için" buyurmuş ve burada "lâ" (olumsuzluk edatı) hazfedilmiştir. Derim ki: Bu zayıf bir görüştür; zira Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « لَا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ » «Haksız yere öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından [günahından] Âdem'in ilk oğluna bir pay ayrılmasın. Çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır». Böylece cinayet günahının hâsıl olduğu sabit olmuştur. Bu sebeple ilim adamlarının çoğunluğu şöyle demiştir: Manası; "beni öldürme günahı ile beni öldürmeden önce işlediğin [kendi] günahınla dönersin" demektir. Sa'lebî şöyle demiştir: "Müfessirlerin büyük çoğunluğunun görüşü budur." Şöyle de denilmiştir: Bu bir inkârî istifhamdır (soru yoluyla reddir); yani tıpkı Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ } “O bir nimet midir?” buyruğundaki gibi "Yoksa ben [bunu] ister miyim hiç?" demektir. Çünkü öldürmeyi [günahı] istemek bir günahtır. [Bunu Kuşeyrî nakletmiştir.] Ebü'l-Hasan b. Keysân'a: "Bir mümin, kardeşinin günaha girmesini ve cehenneme gitmesini nasıl isteyebilir?" diye soruldu. O da şöyle cevap verdi: "Bu istek, ancak o kardeşinin kendisini öldürmek için elini uzatmasından sonra gerçekleşmiştir. Mana şudur: 'Andolsun ki sen beni öldürmek için elini uzatsan da ben sevap kazanmayı arzulayarak bundan imtina edeceğim [karşılık vermeyeceğim].'" Kendisine: "Peki o halde nasıl 'benim günahımı ve senin günahını' demiştir? Öldürüldüğü takdirde kendisi için nasıl bir günah söz konusu olabilir?" denildi. O da şöyle dedi: "Bunun üç cevabı vardır: Birincisi; beni öldürme günahını ve sebebiyle
أَجْلِهِ لَمْ يُتَقَبَّلْ قُرْبَانُكَ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ- أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِ قَتْلِي وَإِثْمِ اعْتِدَائِكَ عَلَيَّ، لِأَنَّهُ قَدْ يَأْثَمُ بِالِاعْتِدَاءِ وَإِنْ لَمْ يَقْتُلْ. وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ- أَنَّهُ لَوْ بَسَطَ يَدَهُ إِلَيْهِ أَثِمَ، فَرَأَى أَنَّهُ إِذَا أَمْسَكَ عَنْ ذَلِكَ فَإِثْمُهُ يَرْجِعُ عَلَى صَاحِبِهِ. فَصَارَ هَذَا مِثْلَ قَوْلِكَ: الْمَالُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ زَيْدٍ، أَيِ الْمَالُ بَيْنَهُمَا، فَالْمَعْنَى أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِنَا. وَأَصْلُ بَاءَ رَجَعَ إِلَى الْمَبَاءَةِ، وهي المنزل." وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ"] البقرة: ٦١] أَيْ رَجَعُوا. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
kurbanının kabul edilmediği günahının cezasını yüklenmendir; bu görüş Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Diğer vecih: Beni öldürme günahını ve bana tecavüz etme günahını yüklenmendir; zira öldürmese bile tecavüz sebebiyle günaha girebilir. Üçüncü vecih ise: Eğer elini ona uzatsaydı günahkâr olacaktı; bundan el çektiğinde o günahın arkadaşına döneceğini görmüştür. Bu durum tıpkı senin: 'Mal onunla Zeyd arasındadır' yani 'mal ikisi arasındadır' sözün gibi olur; dolayısıyla anlam: 'İkimizin günahını yüklenesin' demektir. 'Bâe' kelimesinin aslı, barınak ve konak anlamına gelen 'el-mebâe'ye dönmektir. { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } [Bakara: 61] “Allah'tan bir gazap ile döndüler” yani geri döndüler demektir. Bu husus Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. Şair şöyle demiştir:
أَلَا تَنْتَهِي عَنَّا مُلُوكٌ وَتَتَّقِي ... محارمنا لا يبؤ الدَّمُ بِالدَّمِ
Hükümdarlar bize ilişmekten vazgeçip dokunulmazlıklarımızdan sakınmayacaklar mı? Kısasta kan kana denk gelmez mi
أَيْ لَا يَرْجِعُ الدَّمُ بِالدَّمِ فِي الْقَوَدِ. (فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مُكَلَّفِينَ قَدْ لَحِقَهُمُ الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِقَوْلِ هَابِيلَ لِأَخِيهِ قَابِيلَ:" فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ" عَلَى أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا، لِأَنَّ لَفْظَ أَصْحَابِ النَّارِ إِنَّمَا وَرَدَ فِي الْكُفَّارِ حَيْثُ وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ. وَهَذَا مَرْدُودٌ هُنَا بِمَا ذَكَرْنَاهُ عَنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ. وَمَعْنَى" مِنْ أَصْحابِ النَّارِ" مُدَّةُ كَوْنِكَ فِيهَا. وَاللَّهُ أعلم.
Yani kısasta kan kana karşılık gelmez mi? (Ve cehennem ehlinden olursun) ifadesi, o vakitte onların vaat ve tehdide muhatap birer mükellef olduklarına delildir. Hâbil'in kardeşi Kābil'e söylediği: 'Ve cehennem ehlinden olursun' sözünden onun kâfir olduğuna delil getirilmiştir; zira 'ashâbü'n-nâr' (cehennem ehli) lafzı Kur'an'da geçtiği her yerde kâfirler hakkında varit olmuştur. Ancak bu istidlal ayetin tevilinde ilim ehlinden naklettiğimiz açıklamalarla burada reddedilmiştir. 'Cehennem ehlinden' ifadesinin anlamı, orada kalacağın süre boyunca demektir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ٣٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 30]
فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠)
{ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) } “Bunun üzerine nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi de onu öldürdü; böylece hüsrana uğrayanlardan oldu.”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ". أَيْ سَوَّلَتْ وَسَهَّلَتْ نَفْسُهُ عَلَيْهِ الْأَمْرَ وَشَجَّعَتْهُ وَصَوَّرَتْ لَهُ أَنَّ قَتْلَ أَخِيهِ طَوْعٌ سَهْلٌ] لَهُ [ يُقَالُ: طَاعَ الشَّيْءُ يُطَوِّعُ أَيْ سَهُلَ وَانْقَادَ. وَطَوَّعَهُ فُلَانٌ لَهُ أَيْ سَهَّلَهُ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: طَوَّعَتْ وَأَطَاعَتْ وَاحِدٌ، يُقَالُ: طَاعَ لَهُ كَذَا إِذَا أَتَاهُ طَوْعًا. وَقِيلَ: طَاوَعَتْهُ نَفْسُهُ فِي قَتْلِ أَخِيهِ، فنزع الخافض فانتصب. وروي أنه
Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ } “Nefsi ona kolay gösterdi” buyruğudur. Yani nefsi bu işi ona süslü ve kolay gösterdi, onu cesaretlendirdi ve kardeşini öldürmenin kendisi için kolay [bir iş] olduğunu ona tasvir etti. Şöyle denilir: Bir şey boyun eğip kolaylaştığında (طَاعَ الشَّيْءُ يُطَوِّعُ / tâ'a'ş-şey'u yutavvi'u) denir; yani kolaylaştı ve boyun eğdi demektir. Falan kimse onun için bir şeyi kolaylaştırdığında (طَوَّعَهُ فُلَانٌ لَهُ / tavve'ahû fulânun lehû) denir; yani onu kolaylaştırdı anlamına gelir. el-Herevî şöyle demiştir: (طَوَّعَتْ / tavve'at) ile (أَطَاعَتْ / etâ'at) aynı manadadır. Bir kimseye bir şey kendiliğinden, itaat ederek geldiğinde (طَاعَ لَهُ كَذَا / tâ'a lehû kezâ) denilir. Şöyle de denilmiştir: [Ayetin takdiri] (طَاوَعَتْهُ نَفْسُهُ فِي قَتْلِ أَخِيهِ / tâve'athü nefsühû fî katli ahîhi - Nefsi, kardeşini öldürme hususunda ona boyun eğdi) şeklindedir; harf-i cer düşürülmüş (hazfedilmiş) ve mef'ûl mensûb olmuştur. Şöyle de rivayet edilmiştir: O,
جَهِلَ كَيْفَ يَقْتُلُهُ فَجَاءَ إِبْلِيسُ بِطَائِرٍ- أَوْ حَيَوَانٍ غَيْرِهِ- فَجَعَلَ يَشْدَخُ رَأْسَهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ ليقتدي به قابيل ففعل، قال ابْنُ جُرَيْجٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ: وَجَدَهُ نَائِمًا فَشَدَخَ رَأْسَهُ بِحَجَرٍ وَكَانَ ذَلِكَ فِي ثَوْرٍ- جَبَلٌ بِمَكَّةَ- قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: عِنْدَ عَقَبَةِ حِرَاءٍ، حَكَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ. وَقَالَ جَعْفَرُ الصَّادِقُ: بِالْبَصْرَةِ فِي مَوْضِعِ الْمَسْجِدِ الْأَعْظَمِ. وَكَانَ لِهَابِيلَ يَوْمَ قَتَلَهُ قَابِيلُ عِشْرُونَ سَنَةً. وَيُقَالُ: إِنَّ قَابِيلَ كَانَ يَعْرِفُ الْقَتْلَ بِطَبْعِهِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ وَإِنْ لَمْ يَرَ الْقَتْلَ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ بِطَبْعِهِ أَنَّ النَّفْسَ فَانِيَةٌ وَيُمْكِنُ إِتْلَافُهَا، فَأَخَذَ حَجَرًا فَقَتَلَهُ بِأَرْضِ الْهِنْدِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَلَمَّا قَتَلَهُ نَدِمَ فَقَعَدَ يَبْكِي عِنْدَ رَأْسِهِ إِذْ أَقْبَلَ غُرَابَانِ فَاقْتَتَلَا فَقَتَلَ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ ثُمَّ حَفَرَ له حفرة فدفنه، ففعل القاتل بأخيه كذلك. وَالسَّوْءَةُ يُرَادُ بِهَا الْعَوْرَةُ، وَقِيلَ: يُرَادُ بِهَا جِيفَةُ الْمَقْتُولِ، ثُمَّ إِنَّهُ هَرَبَ إِلَى أَرْضِ عَدَنٍ مِنَ الْيَمَنِ، فَأَتَاهُ إِبْلِيسُ وَقَالَ: إِنَّمَا أَكَلَتِ النَّارُ قُرْبَانَ أَخِيكَ لِأَنَّهُ كَانَ يَعْبُدُ النَّارَ، فَانْصِبْ أَنْتَ أَيْضًا نَارًا تَكُونُ لَكَ وَلِعَقِبِكَ، فَبَنَى بَيْتَ نَارٍ، فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ عَبَدَ النَّارَ فِيمَا قِيلَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَمَّا قَتَلَهُ وَآدَمُ بِمَكَّةَ اشْتَاكَ الشَّجَرُ، وَتَغَيَّرَتِ الْأَطْعِمَةُ، وَحَمُضَتِ الْفَوَاكِهُ، وَمَلُحَتِ الْمِيَاهُ، وَاغْبَرَّتِ الْأَرْضُ، فَقَالَ آدَمُ ﵇: قَدْ حَدَثَ فِي الْأَرْضِ حَدَثٌ، فَأَتَى الْهِنْدَ فَإِذَا قَابِيلُ قَدْ قَتَلَ هَابِيلَ. وَقِيلَ: إِنَّ قَابِيلَ هُوَ الَّذِي انْصَرَفَ إِلَى آدَمَ، فَلَمَّا وَصَلَ إِلَيْهِ قَالَ لَهُ: أَيْنَ هَابِيلُ؟ فَقَالَ: لَا أَدْرِي كَأَنَّكَ وَكَّلْتَنِي بِحِفْظِهِ. فَقَالَ لَهُ آدَمُ: أَفَعَلْتَهَا؟! وَاللَّهِ إِنَّ دَمَهُ لَيُنَادِي، اللَّهُمَّ الْعَنْ أَرْضًا شَرِبَتْ دَمَ هَابِيلَ. فَرُوِيَ أَنَّهُ مِنْ حِينِئِذٍ مَا شَرِبَتْ أَرْضٌ دَمًا. ثُمَّ إِنَّ آدَمَ بَقِيَ مِائَةَ سَنَةٍ لَمْ يَضْحَكْ، حَتَّى جَاءَهُ مَلَكٌ فَقَالَ لَهُ: حَيَّاكَ اللَّهُ يَا آدَمُ وَبَيَّاكَ. فَقَالَ: مَا بَيَّاكَ؟ قال: أضحكك، قاله مُجَاهِدٌ وَسَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ. وَلَمَّا مَضَى مِنْ عُمْرِ آدَمَ مِائَةٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً- وَذَلِكَ بَعْدَ قَتْلِ هَابِيلِ بِخَمْسِ سِنِينَ وَلَدَتْ لَهُ شيثا، وَتَفْسِيرُهُ هِبَةُ اللَّهِ، أَيْ خَلَفًا مِنْ هَابِيلَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ قَبْلَ قَتْلِ قَابِيلَ هَابِيلَ السِّبَاعُ وَالطُّيُورُ تَسْتَأْنِسُ بِآدَمَ، فَلَمَّا قَتَلَ قَابِيلُ هَابِيلَ هَرَبُوا، فَلَحِقَتِ الطُّيُورُ بِالْهَوَاءِ، وَالْوُحُوشُ بالبرية، و] لحقت [ السِّبَاعُ بِالْغِيَاضِ. وَرُوِيَ أَنَّ آدَمَ لَمَّا تَغَيَّرَتِ الحال قال:
[Kâbil] onu nasıl öldüreceğini bilemedi. Bunun üzerine İblis bir kuş -veya başka bir hayvan- getirip, Kâbil kendisine uysun diye onun başını iki taş arasında ezmeye başladı; Kâbil de öyle yaptı. Bunu İbn Cüreyc, Mücâhid ve başkaları söylemiştir. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd ise şöyle demiştir: Onu uyurken buldu ve başını bir taşla ezdi. Bu olay Sevr'de -Mekke'de bir dağ- vuku bulmuştu; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Hırâ Boğazı'nda olduğu da söylenmiştir; bunu Muhammed b. Cerîr et-Taberî nakletmiştir. Ca'fer es-Sâdık ise: "Basra'da el-Mescidü'l-A'zam'ın bulunduğu yerde" demiştir. Kâbil onu öldürdüğü gün Hâbil yirmi yaşındaydı. Şöyle de denilmiştir: Kâbil öldürmeyi tabiatı gereği biliyordu; zira insan öldürmeyi görmemiş olsa bile canın fâni olduğunu ve yok edilebileceğini fıtraten bilir. Böylece bir taş alıp onu Hindistan topraklarında öldürdü. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Onu öldürünce pişman oldu ve başucunda oturup ağlamaya başladı. O sırada iki karga gelip birbirleriyle kavgaya tutuştular. Biri diğerini öldürdü, ardından onun için bir çukur kazıp gömdü. Katil de kardeşi için aynısını yaptı. Sev'eh (سَوْءَة) ile avret kastolunmaktadır. Öldürülenin cesedi kastolunduğu da söylenmiştir. Daha sonra [Kâbil], Yemen'deki Aden topraklarına kaçtı. İblis ona gelip şöyle dedi: "Ateş kardeşinin kurbanını sırf o ateşe taptığı için yedi. Sen de kendin ve senden sonra gelecek neslin için bir ateş dik (yak)." Bunun üzerine o bir ateş evi (mâbedi) inşa etti. Söylendiğine göre ateşe tapan ilk kişi odur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Kâbil onu öldürdüğünde -Âdem de Mekke'de idi- ağaçlar dikenlendi, yiyeceklerin tadı bozuldu, meyveler ekşidi, sular tuzlandı ve yeryüzünü toz kapladı. Bunun üzerine Âdem aleyhisselâm: "Yeryüzünde bir hadise (büyük bir olay) vuku buldu!" dedi ve Hindistan'a geldi; bir de baktı ki Kâbil, Hâbil'i öldürmüş. Âdem'in yanına dönenin Kâbil olduğu da söylenmiştir. [Kâbil] onun yanına varınca [Âdem] ona: "Hâbil nerede?" dedi. O da: "Bilmiyorum, beni onun koruyucusu mu tayin ettin ki?" cevabını verdi. Âdem ona: "Yoksa bunu sen mi yaptın?! Allah'a yemin olsun ki onun kanı feryat ediyor. Allah'ım! Hâbil'in kanını içen toprağa lanet et!" dedi. Rivayet edildiğine göre o andan itibaren hiçbir toprak kan içmemiştir. Sonra Âdem yüz yıl boyunca hiç gülmedi. Nihayet bir melek ona gelip: "Allah seni yaşatsın ve güldürsün (hayyâkellāhu yâ Âdemu ve beyyâk)!" dedi. [Âdem]: "Beyyâke ne demektir?" diye sorunca, [melek]: "Seni güldürsün [demektir]" dedi. Bunu Mücâhid ve Sâlim b. Ebi'l-Ca'd söylemiştir. Âdem'in ömründen yüz otuz yıl geçtiğinde -ki bu Hâbil'in öldürülmesinden beş yıl sonradır- [Havva] ona Şîs'i doğurdu. Bunun tefsiri (anlamı) ise "Allah'ın hibesi/bağışı" demektir; yani Hâbil'in yerine bir halef olarak [verilmiştir]. Mukâtil şöyle demiştir: Kâbil Hâbil'i öldürmeden önce yırtıcı hayvanlar ve kuşlar Âdem'e alışkındı (ondan ürkmezdi). Kâbil Hâbil'i öldürünce kaçtılar; kuşlar havaya, yaban hayvanları kırlara ve yırtıcı hayvanlar da sazlıklara/ormanlıklara [kaçıp sığındı]. Rivayet edildiğine göre durum değiştiğinde Âdem şöyle demiştir:
تَغَيَّرَتِ الْبِلَادُ وَمَنْ عَلَيْهَا ... فَوَجْهُ الْأَرْضِ مُغْبَرٌّ قَبِيحُ
Diyarlar ve üzerindekiler değişti... Yeryüzünün çehresi tozlu ve çirkin bir hâl aldı
تَغَيَّرَ كُلُ ذِي طَعْمٍ وَلَوْنٍ ... وَقَلَّ بَشَاشَةً الْوَجْهُ الْمَلِيحُ
Tadı ve rengi olan her şey değişti... Güzel yüzün güler yüzlülüğü azaldı
فِي أَبْيَاتٍ كَثِيرَةٍ ذَكَرَهَا الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَكَذَا هُوَ الشِّعْرُ بِنَصْبِ" بَشَاشَةً" وَكَفِّ التَّنْوِينِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ وَغَيْرُهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا قَالَ آدَمُ الشِّعْرَ، وَإِنَّ مُحَمَّدًا وَالْأَنْبِيَاءَ كُلَّهُمْ فِي النَّهْيِ عَنِ الشِّعْرِ سَوَاءٌ، لَكِنْ لَمَّا قُتِلَ هَابِيلُ رَثَاهُ آدَمُ وَهُوَ سُرْيَانِيُّ، فَهِيَ مَرْثِيَّةٌ بِلِسَانِ السُّرْيَانِيَّةِ أَوْصَى بِهَا إِلَى ابْنِهِ شِيثَ وَقَالَ: إِنَّكَ وَصِيِّي فَاحْفَظْ مِنِّي هَذَا الْكَلَامَ لِيُتَوَارَثَ، فَحُفِظَتْ مِنْهُ إِلَى زَمَانِ يَعْرُبَ بْنِ قَحْطَانَ، فَتَرْجَمَ عَنْهُ يَعْرُبُ بِالْعَرَبِيَّةِ وَجَعَلَهُ شِعْرًا. الثَّانِيَةُ- رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ يَوْمِ الثُّلَاثَاءِ فَقَالَ: (يَوْمُ الدَّمِ فِيهِ حَاضَتْ حَوَّاءُ وَفِيهِ قَتَلَ ابْنُ آدَمَ أَخَاهُ). وَثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لِأَنَّهُ كَانَ أَوَّلَ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ). وَهَذَا نَصٌّ عَلَى التَّعْلِيلِ، وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ يَكُونُ عَلَى إِبْلِيسَ كِفْلٌ مِنْ مَعْصِيَةِ كُلِّ مَنْ عَصَى بِالسُّجُودِ، لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ عَصَى بِهِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ أَحْدَثَ فِي دِينِ اللَّهِ مَا لَا يَجُوزُ مِنَ الْبِدَعِ وَالْأَهْوَاءِ، قَالَ ﷺ: (مَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ (. وَهَذَا نَصٌّ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ. وَقَالَ ﷺ:) إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي الْأَئِمَّةُ الْمُضِلُّونَ (. وَهَذَا كُلُّهُ صَرِيحٌ، وَنَصٌّ صَحِيحٌ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، وَهَذَا مَا لَمْ يَتُبِ الْفَاعِلُ مِنْ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ، لِأَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ أَوَّلُ مَنْ خَالَفَ فِي أَكْلِ ما نهى عنه، ولا يكون عليه شي مِنْ أَوْزَارِ مَنْ عَصَى بِأَكْلِ مَا نُهِيَ عنه ولا شربه ممن بَعْدِهِ بِالْإِجْمَاعِ، لِأَنَّ آدَمَ تَابَ مِنْ ذَلِكَ وتاب الله عليه،
[Bu beyitler], Se‘lebî ve başkalarının zikrettiği pek çok beyit içerisinde [yer almaktadır]. İbn Atiyye şöyle demiştir: Şiir, 'beşâşeten' (بَشَاشَةً) kelimesinin fetha (nasb) ile ve tenvinsiz hâliyle bu şekildedir. el-Kuşeyrî ve başkaları İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Âdem asla şiir söylememiştir; zira Muhammed de dâhil olmak üzere bütün peygamberler şiirden menedilme hususunda eşittir. Fakat Hâbil öldürülünce Âdem ona Süryanice bir mersiye söylemiştir. Bu, Süryani diliyle söylenmiş bir mersiye olup bunu oğlu Şît'e vasiyet etmiş ve: 'Sen benim vasimsin; nesilden nesile aktarılması için bu sözü benden ezberle!' demiştir. Bu [mersiye], Ya‘rub b. Kahtân zamanına kadar ezberlenip korunmuş, Ya‘rub da bunu Arapçaya tercüme etmiş ve şiir kalıbına sokmuştur. İkinci Mesele: Enes'in hadisinden rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salı günü sorulduğunda şöyle buyurmuştur: « يَوْمُ الدَّمِ فِيهِ حَاضَتْ حَوَّاءُ وَفِيهِ قَتَلَ ابْنُ آدَمَ أَخَاهُ » «[O] kan günüdür; onda Havva hayız görmüş ve onda Âdem'in oğlu kardeşini öldürmüştür.» Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Abdullah'tan rivayetle sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لِأَنَّهُ كَانَ أَوَّلَ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ » «Zulümle öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından [günahından] ilk Âdemoğluna bir pay düşmesin. Çünkü o, öldürme [çığırını] ilk açandır.» Bu [ifade], gerekçelendirme (talîl) hususunda açık bir nassdır. Bu değerlendirmeye binaen, [Allah'a] secde etmeyerek isyan eden herkesin günahından İblis'e de bir pay düşer; çünkü bu hususta ilk isyan eden odur. Aynı şekilde Allah'ın dininde bidat ve hevalardan câiz olmayan şeyler ihdas eden herkesin durumu da böyledir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ » «İslam'da güzel bir çığır açan kimseye, hem kendi mükâfatı hem de kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin mükâfatı verilir. İslam'da kötü bir çığır açan kimseye de, hem kendi günahı hem de kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı yüklenir.» Bu hadis, hayır ve şer hususunda açık bir nassdır. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي الْأَئِمَّةُ الْمُضِلُّونَ » «Ümmetim adına en çok korktuğum şey, saptırıcı önderlerdir.» Bütün bunlar açık olup ayetin manası hususunda sahih birer nassdır. Bu hüküm, o fiili işleyen kimse söz konusu günahtan tövbe etmediği sürece geçerlidir. Zira Âdem aleyhisselâm, yasaklanan şeyden yeme konusunda muhalefet eden ilk kişidir; fakat icma ile sabittir ki, kendisinden sonra yasaklanan şeyi yiyip içmek suretiyle isyan edenlerin günahlarından hiçbir pay Âdem'e yüklenmez. Çünkü Âdem bundan dolayı tövbe etmiş ve Allah da onun tövbesini kabul buyurmuştur;
فَصَارَ كَمَنْ لَمْ يَجْنِ. وَوَجْهٌ آخَرُ: فَإِنَّهُ أَكَلَ نَاسِيًا عَلَى الصَّحِيحِ مِنَ الْأَقْوَالِ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي" الْبَقَرَةِ" وَالنَّاسِي غَيْرُ آثِمٍ وَلَا مُؤَاخَذٍ. الثَّالِثَةُ- تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْبَيَانَ عَنْ حَالِ الْحَاسِدِ، حَتَّى إِنَّهُ قَدْ يَحْمِلُهُ حَسَدُهُ عَلَى إِهْلَاكِ نَفْسِهِ بِقَتْلِ أَقْرَبِ النَّاسِ إِلَيْهِ قَرَابَةً، وَأَمَسُّهُ بِهِ رَحِمًا، وَأَوْلَاهُمْ بِالْحُنُوِّ عَلَيْهِ وَدَفْعِ الْأَذِيَّةِ عَنْهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ) أَيْ مِمَّنْ خَسِرَ حَسَنَاتِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: عُلِّقَتْ إِحْدَى رِجْلَيِ الْقَاتِلِ بِسَاقِهَا إِلَى فَخِذِهَا مِنْ يَوْمِئِذٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَوَجْهُهُ إِلَى الشَّمْسِ حَيْثُمَا دَارَتْ، عَلَيْهِ فِي الصَّيْفِ حَظِيرَةٌ مِنْ نَارٍ، وَعَلَيْهِ فِي الشِّتَاءِ حَظِيرَةٌ مِنْ ثَلْجٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَإِنْ صَحَّ هَذَا فَهُوَ مِنْ خُسْرَانِهِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ" وَإِلَّا فَالْخُسْرَانُ يَعُمُّ خُسْرَانَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. قُلْتُ: وَلَعَلَّ هَذَا يَكُونُ عُقُوبَتَهُ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ عَاصٍ لَا كَافِرٍ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى" فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ" أَيْ فِي الدنيا. والله أعلم.
böylece hiç günah işlememiş gibi olmuştur. Bir diğer vecih ise: Sahih olan görüşlere göre o, [bu ağaçtan] unutarak yemiştir; nitekim bunu el-Bakara Suresi'nde açıklamıştık. Unutan kimse ise günahkâr olmaz ve sorumlu tutulmaz. Üçüncü Mesele: Bu ayet, hasetçinin hâlini açıklamaktadır; öyle ki hasedi onu, kendisine akrabalıkça en yakın, soy bağı en sıkı, şefkat göstermeye ve ezayı savmaya en layık olan kimseyi öldürerek kendini helak etmeye kadar sürükleyebilir. Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın { فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu” buyruğu, yani sevaplarını kaybedenlerden oldu demektir. Mücâhid şöyle demiştir: 'Katilin bir ayağı, baldırdan uyluğa bağlanarak o günden kıyamete kadar asılı kalmıştır; yüzü güneş nereye dönerse oraya çevrilidir, yazın üzerinde ateşten bir çit, kışın ise kardan bir çit bulunur.' İbn Atıyye der ki: 'Şayet bu rivayet sahih ise, bu durum Yüce Allah'ın "Böylece hüsrana uğrayanlardan oldu" buyruğunun içerdiği hüsrandandır; aksi takdirde hüsran, hem dünya hem de ahiret hüsranını kapsar.' Derim ki: Bu ceza, onun kâfir değil de asi bir kul olduğu görüşüne göre verilmiş olabilir; buna göre anlam: "Böylece hüsrana uğrayanlardan oldu", yani dünyada hüsrana uğrayanlardan oldu şeklinde olur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ٣١]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 31]
فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)
{ فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١) } “Derken Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar bile olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?' dedi ve pişman olanlardan oldu.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ) قَالَ مُجَاهِدٌ: بَعَثَ اللَّهُ غُرَابَيْنِ فَاقْتَتَلَا حَتَّى قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ ثُمَّ حَفَرَ فَدَفَنَهُ. وَكَانَ ابْنُ آدَمَ هَذَا أَوَّلَ مَنْ قُتِلَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْغُرَابَ بَحَثَ الْأَرْضَ عَلَى طُعْمِهِ لِيُخْفِيَهُ إِلَى وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ مِنْ عَادَةِ الْغُرَابِ فِعْلُ ذلك، فتنبه قابيل ذلك عَلَى مُوَارَاةِ أَخِيهِ. وَرُوِيَ أَنَّ قَابِيلَ لَمَّا قَتَلَ هَابِيلَ جَعَلَهُ فِي جِرَابٍ، وَمَشَى بِهِ يَحْمِلُهُ فِي عُنُقِهِ مِائَةَ سَنَةٍ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وروى ابن القاسم عن مالك
Bu ayette beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ } “Derken Allah yeri eşeleyen bir karga gönderdi” buyruğudur. Mücâhid şöyle demiştir: Allah iki karga gönderdi; bunlar birbiriyle dövüştü, nihayet biri diğerini öldürdü. Sonra [yeri] kazıp onu gömdü. [Öldürülen] bu Âdemoğlu, ilk öldürülen kişiydi. Karganın, ihtiyaç duyacağı vakte kadar gizlemek amacıyla yiyeceğinin üzerine toprağı eşelediği de söylenmiştir; zira böyle yapmak karganın tabiatındandır. Bunun üzerine Kabil, kardeşini gizleyip defnetmeyi akıl etti. Rivayet edildiğine göre Kabil, Habil'i öldürünce onu bir dağarcığa koyup yüz yıl boyunca boynunda taşıyarak dolaştı. Bunu Mücâhid söylemiştir. İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre ise...
أَنَّهُ حَمَلَهُ سَنَةً وَاحِدَةً، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: حَتَّى أَرْوَحَ وَلَا يَدْرِي مَا يَصْنَعُ بِهِ إِلَى أَنِ اقْتَدَى بِالْغُرَابِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَفِي الْخَبَرِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (امْتَنَّ اللَّهُ عَلَى ابْنِ آدَمَ بِثَلَاثٍ بَعْدَ ثَلَاثٍ بِالرِّيحِ بَعْدَ الرُّوحِ فَلَوْلَا أَنَّ الرِّيحَ يَقَعُ بَعْدَ الرُّوحِ مَا دَفَنَ حَمِيمٌ حَمِيمًا وَبِالدُّودِ فِي الْجُثَّةِ فَلَوْلَا أَنَّ الدُّودَ يَقَعُ فِي الْجُثَّةِ لَاكْتَنَزَتْهَا الْمُلُوكُ وَكَانَتْ خَيْرًا لَهُمْ مِنَ الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ وَبِالْمَوْتِ بَعْدَ الْكِبَرِ وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْبَرُ حَتَّى يَمَلَ نَفْسَهُ وَيَمَلَّهُ أَهْلُهُ وَوَلَدُهُ وَأَقْرِبَاؤُهُ فَكَانَ الْمَوْتُ أَسْتَرَ لَهُ (. وَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ قَابِيلُ يَعْلَمُ الدَّفْنَ، وَلَكِنْ تَرَكَ أَخَاهُ بِالْعَرَاءِ اسْتِخْفَافًا بِهِ، فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ التُّرَابَ عَلَى هَابِيلَ لِيَدْفِنَهُ، فَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ:" يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ" حَيْثُ رَأَى إِكْرَامَ اللَّهِ لِهَابِيلَ بِأَنْ قَيَّضَ لَهُ الْغُرَابَ حَتَّى وَارَاهُ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ نَدَمَ تَوْبَةٍ، وَقِيلَ: إِنَّمَا نَدَمُهُ كَانَ عَلَى فَقْدِهِ لَا عَلَى قَتْلِهِ، وَإِنْ كَانَ فَلَمْ يَكُنْ مُوَفِّيًا شُرُوطَهُ. أَوْ نَدِمَ وَلَمْ يَسْتَمِرْ نَدَمُهُ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَوْ كَانَتْ نَدَامَتُهُ عَلَى قَتْلِهِ لَكَانَتِ النَّدَامَةُ تَوْبَةً مِنْهُ. وَيُقَالُ: إِنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ أَتَيَا قَبْرَهُ وَبَكَيَا أَيَّامًا عَلَيْهِ. ثُمَّ إِنَّ قَابِيلَ كَانَ عَلَى ذِرْوَةِ جَبَلٍ فَنَطَحَهُ ثَوْرٌ فَوَقَعَ إِلَى السَّفْحِ وَقَدْ تَفَرَّقَتْ عُرُوقُهُ. وَيُقَالُ: دَعَا عَلَيْهِ آدَمُ فَانْخَسَفَتْ بِهِ الْأَرْضُ. وَيُقَالُ: إِنَّ قَابِيلَ اسْتَوْحَشَ بَعْدَ قَتْلِ هَابِيلَ وَلَزِمَ الْبَرِيَّةَ، وَكَانَ لَا يَقْدِرُ عَلَى مَا يَأْكُلُهُ إِلَّا مِنَ الْوَحْشِ، فَكَانَ إِذَا ظَفِرَ بِهِ وَقَذَهُ حَتَّى يَمُوتَ ثُمَّ يَأْكُلُهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَكَانَتِ الْمَوْقُوذَةُ حَرَامًا مِنْ لَدُنْ قَابِيلَ بْنِ آدَمَ، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ يُسَاقُ مِنَ الْآدَمِيِّينَ إِلَى النَّارِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ"] فصلت: ٢٩] [الْآيَةَ] فَإِبْلِيسُ رَأْسُ الْكَافِرِينَ مِنَ الْجِنِّ، وَقَابِيلُ رَأْسُ الْخَطِيئَةِ مِنَ الْإِنْسِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" حم فُصِّلَتْ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ النَّدَمَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَمْ يَكُنْ تَوْبَةً، وَاللَّهُ بِكُلِّ ذَلِكَ أَعْلَمُ وَأَحْكَمُ. وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ هَابِيلَ هُوَ أَوَّلُ مَيِّتٍ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَلِذَلِكَ جُهِلَتْ سُنَّةُ الْمُوَارَاةِ، وَكَذَلِكَ حَكَى الطَّبَرِيُّ عَنِ] ابْنِ [ إِسْحَاقَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِمَا فِي كتب الأوائل. و] قوله [
...onu bir yıl boyunca [sırtında] taşıdığı söylenmiştir ki İbn Abbâs da böyle demiştir. Bir görüşe göre ise ceset kokuncaya kadar [taşıdı] ve daha önce geçtiği üzere kargaya uyuncaya kadar onunla ne yapacağını bilemedi. Enes'ten gelen rivayette o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah, Âdemoğluna üç nimetin ardından diğer üç nimetle lütufta bulunmuştur: Rûhtan (can çıktıktan) sonra [cesede] koku [vermekle]; şayet rûhtan sonra koku olmasaydı hiçbir candan dost dostunu gömmezdi. Cesette kurtlanma [yaratmakla]; şayet cesette kurtlanma olmasaydı krallar cesetleri saklayıp biriktirirlerdi ve bu onlar için dirhemlerden ve dinarlardan daha hayırlı olurdu. Yaşlılıktan sonra ölüm [vermekle]; zira kişi öyle yaşlanır ki artık kendisinden bıkıp usanır; ailesi, çocukları ve akrabaları da ondan bıkar; dolayısıyla ölüm onun için daha örtücü (hayırlı) olmuştur.» Bir topluluk da şöyle demiştir: Kâbil gömmeyi biliyordu, fakat kardeşini küçümsediği için açıkta bıraktı. Bunun üzerine Allah, Hâbil'i gömsün diye üzerine toprak eşeleyen bir karga gönderdi. Bunun üzerine o sırada: { يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar bile olup da kardeşimin cesedini gömmekten âciz mi kaldım? Böylece pişman olanlardan oldu” dedi; çünkü kargayı ona musallat kılıp onu gömdürmesiyle Allah'ın Hâbil'e ikramını görmüştü. Bu pişmanlık tevbe pişmanlığı değildi. Denildi ki: Onun pişmanlığı sadece onu kaybetmesineydi, onu öldürdüğüne değildi; [tevbe] olsa bile şartlarını yerine getirmemişti. Ya da pişman oldu ama pişmanlığı devam etmedi. Nitekim İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Eğer pişmanlığı onu öldürdüğüne yönelik olsaydı, bu pişmanlık onun için bir tevbe olurdu.' Denilir ki: Âdem ve Havvâ onun kabrine gelip günlerce başında ağladılar. Sonra Kâbil bir dağın zirvesindeyken bir boğa ona tosladı ve damarları parça parça dağılmış bir halde dağın eteğine yuvarlandı. Âdem'in ona beddua ettiği ve yerin onu yuttuğu da söylenir. Bir diğer rivayete göre ise Kâbil, Hâbil'i öldürdükten sonra yalnızlaşıp yabancılaştı ve ıssız çöllere çekildi. Yiyecek olarak sadece vahşi hayvanları avlayabilirdi; birini yakaladığında ölünceye kadar ona şiddetle vurur (vekaz), sonra onu yerdi. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Vurularak öldürülen hayvan (el-mevkûze), Âdemoğlu Kâbil'den bu yana haram kılınmıştır. İnsanlardan cehenneme ilk sevk edilecek kişi de odur.' Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster” [Fussilet: 29] ayeti. Cinlerden inkârcıların başı İblîs, insanlardan ise günahın başı Kâbil'dir. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ Hâmîm Fussilet Suresi'nde gelecektir. O vakitteki pişmanlığın tevbe olmadığı da söylenmiştir; bütün bunları en iyi bilen ve en doğru hüküm veren Allah'tır. Ayetin zahiri, Hâbil'in Âdemoğullarından ölen ilk kişi olduğunu göstermektedir; bu sebeple cesedi örtüp gömme sünneti/yolu bilinmiyordu. Taberî de [İbn] İshâk'tan, o da evvelkilerin kitaplarını bilen bazı ilim ehlinden böyle nakletmiştir. Yüce Allah'ın [buyruğuna gelince:]
" يَبْحَثُ" مَعْنَاهُ يُفَتِّشُ التُّرَابَ بِمِنْقَارِهِ وَيُثِيرُهُ. وَمِنْ هَذَا سُمِّيَتْ سُورَةُ" بَرَاءَةٌ" الْبُحُوثُ، لِأَنَّهَا فَتَّشَتْ عَنِ الْمُنَافِقِينَ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ يَبْحَثُ } buyruğunun anlamı, gagasıyla toprağı araştırıp eşelemesidir. Bu kökten hareketle Berâe Suresi'ne el-Buhûs (araştıran) adı verilmiştir; çünkü o, münafıkların durumunu araştırmıştır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
إِنِ النَّاسُ غَطَّوْنِي تَغَطَّيْتُ عَنْهُمُ ... وَإِنْ بَحَثُونِي كَانَ فِيهِمْ مَبَاحِثُ
İnsanlar kusurlarımı örterse ben de onlarınkini örterim... Şayet beni araştırırlarsa onlarda da araştırılacak çok şey bulunur
وَفِي الْمَثَلِ: لَا تَكُنْ كَالْبَاحِثِ عَلَى الشَّفْرَةِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Bir meselde: 'Bıçağı arayan [keçi] gibi olma' denmiştir. Şair şöyle demiştir:
فَكَانَتْ كَعَنْزِ السُّوءِ قَامَتْ بِرِجْلِهَا ... إِلَى مُدْيَةٍ مَدْفُونَةٍ تَسْتَثِيرُهَا
O, ayağıyla gömülü bıçağı deşeleyip çıkaran uğursuz bir keçi gibi oldu
الثَّانِيَةُ- بَعَثَ اللَّهُ الْغُرَابَ حِكْمَةً، لِيَرَى ابْنُ آدَمَ كَيْفِيَّةَ الْمُوَارَاةِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ"] عبس: ٢١] فَصَارَ فِعْلُ الْغُرَابِ فِي الْمُوَارَاةِ سُنَّةً بَاقِيَةً فِي الْخَلْقِ، فَرْضًا عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ عَلَى الْكِفَايَةِ، مَنْ فَعَلَهُ مِنْهُمْ سَقَطَ فَرْضُهُ عَنِ الْبَاقِينَ. وَأَخَصُّ النَّاسِ بِهِ الْأَقْرَبُونَ الَّذِينَ يَلُونَهُ، ثُمَّ الْجِيرَةُ، ثُمَّ سَائِرُ الْمُسْلِمِينَ. وَأَمَّا الْكُفَّارُ فَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قُلْتُ لِلنَّبِيِّ ﷺ إِنَّ عَمَّكَ الشَّيْخُ الضَّالُّ قَدْ مَاتَ، قَالَ: (اذْهَبْ فَوَارِ أَبَاكَ التُّرَابَ ثُمَّ لَا تُحْدِثَنَّ شَيْئًا حَتَّى تَأْتِيَنِي) فَذَهَبْتُ فَوَارَيْتُهُ وَجِئْتُهُ فَأَمَرَنِي فَاغْتَسَلْتُ وَدَعَا لِي. الثَّالِثَةُ- وَيُسْتَحَبُّ فِي الْقَبْرِ سَعَتُهُ وَإِحْسَانُهُ، لِمَا رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عَامِرٍ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (احْفِرُوا وَأَوْسِعُوا وَأَحْسِنُوا). وَرُوِيَ عَنِ الْأَدْرَعِ السُّلَمِيِّ قَالَ: جِئْتُ لَيْلَةً أَحْرُسُ النَّبِيَّ ﷺ، فَإِذَا رَجُلٌ قِرَاءَتُهُ عَالِيَةٌ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ: هَذَا مُرَاءٍ، قَالَ: فَمَاتَ بِالْمَدِينَةِ فَفَرَغُوا مِنْ جِهَازِهِ فَحَمَلُوا نَعْشَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ارْفُقُوا بِهِ رَفَقَ اللَّهُ بِهِ إِنَّهُ كَانَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ). قَالَ: وَحَضَرَ حُفْرَتَهُ فَقَالَ: (أَوْسِعُوا لَهُ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِ) فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ:] يَا رَسُولَ اللَّهِ [ لَقَدْ حَزِنْتَ عَلَيْهِ؟ فَقَالَ: (أَجَلْ إِنَّهُ كَانَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ)، أَخْرَجَهُ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ الْحُبَابِ عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ عَنْ سَعِيدِ بن أبي سعيد.
İkincisi: Allah, Âdemoğlunun [cesedi] örtüp gizleme keyfiyetini görmesi için bir hikmet gereği kargayı gönderdi. Nitekim Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ } “Sonra onu öldürdü ve kabre koydurdu” [Abese: 21] buyruğunun anlamı da budur. Böylece karganın örtüp gizleme konusundaki bu fiili, mahlûkat arasında baki kalan bir sünnet ve bütün insanlar üzerine farz-ı kifâye oldu; içlerinden biri bunu yerine getirirse diğerlerinin üzerinden bu farz düşer. Bu konuda insanların en önceliklisi ölüye en yakın olan akrabaları, ardından komşuları, sonra da diğer Müslümanlardır. Kâfirlere gelince; Ebû Dâvûd, Ali'den [radıyallâhu anh] şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Sapmış bir ihtiyar olan amcan öldü' dedim. Şöyle buyurdu: « اذْهَبْ فَوَارِ أَبَاكَ التُّرَابَ ثُمَّ لَا تُحْدِثَنَّ شَيْئًا حَتَّى تَأْتِيَنِي » «Git ve babanı toprağa göm, sonra da bana gelene kadar hiçbir şey yapma!» Gidip onu [toprağa] gömdüm ve yanına geldim; bana [yıkanmamı] emretti, yıkandım ve bana dua etti. Üçüncüsü: Kabrin geniş ve düzgün (güzel) yapılması müstehaptır. Zira İbn Mâce'nin Hişâm b. Âmir'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « احْفِرُوا وَأَوْسِعُوا وَأَحْسِنُوا » «[Kabri] kazın, genişletin ve güzelce yapın!» Edra' es-Sülemî'den şöyle rivayet edilmiştir: Bir gece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i korumak üzere nöbete gelmiştim. Bir de baktım ki bir adam yüksek sesle Kur'an okuyor. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıktı; ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, bu adam riyakârdır (gösteriş yapmaktadır)' dedim. [Edra'] dedi ki: Sonra bu zat Medine'de vefat etti. Teçhiz ve tekfin işlerini bitirip tabutunu taşıdılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « ارْفُقُوا بِهِ رَفَقَ اللَّهُ بِهِ إِنَّهُ كَانَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ » «Ona yumuşak davranın, Allah da ona lütuf ve merhametiyle muamele etsin; zira o Allah'ı ve Resûlü'nü seviyordu» buyurdu. [Edra'] dedi ki: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onun kabrinin başında bulundu ve: « أَوْسِعُوا لَهُ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِ » «Ona [kabrini] genişletin, Allah da ona genişlik versin!» buyurdu. Ashâbından biri: [Ey Allah'ın Resûlü!] 'Ona çok mu üzüldünüz?' deyince; Resûlullah: « أَجَلْ إِنَّهُ كَانَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ » «Evet, çünkü o Allah'ı ve Resûlü'nü seviyordu» buyurdu. Bunu [İbn Mâce], Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Zeyd b. el-Hubâb'dan, o Mûsâ b. Ubeyde'den, o da Saîd b. Ebî Saîd'den tahric etmiştir.