Binûn

Mâide Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَدْرَعُ السُّلَمِيُّ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَدِيثًا وَاحِدًا، وَرَوَى عَنْهُ سَعِيدُ بْنُ أبي سعيد المقبري، و؟؟ هِشَامُ بْنُ عَامِرِ بْنِ أُمَيَّةَ بْنِ الْحَسْحَاسِ بن عامر ابن غَنْمِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ النَّجَّارِ الْأَنْصَارِيُّ، كَانَ يُسَمَّى فِي الْجَاهِلِيَّةِ شِهَابًا فَغَيَّرَ النَّبِيُّ ﷺ اسْمَهُ فَسَمَّاهُ هِشَامًا، وَاسْتُشْهِدَ أَبُوهُ عَامِرٌ يَوْمَ أُحُدٍ. سَكَنَ هِشَامُ الْبَصْرَةَ وَمَاتَ بِهَا، ذُكِرَ هَذَا فِي كِتَابِ الصَّحَابَةِ. الرَّابِعَةُ- ثُمَّ قِيلَ: اللَّحْدُ أَفْضَلُ مِنَ الشَّقِّ، فَإِنَّهُ الَّذِي اخْتَارَهُ اللَّهُ لِرَسُولِهِ ﷺ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا تُوُفِّيَ كَانَ بِالْمَدِينَةِ رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا يَلْحَدُ وَالْآخَرُ لَا يَلْحَدُ، فَقَالُوا: أَيُّهُمَا جَاءَ أول عَمِلَ عَمَلَهُ، فَجَاءَ الَّذِي يَلْحَدُ فَلَحَدَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ذَكَرَهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَعَائِشَةَ ﵄. وَالرَّجُلَانِ هُمَا أَبُو طَلْحَةَ وَأَبُو عُبَيْدَةَ، وَكَانَ أَبُو طَلْحَةَ يَلْحَدُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ يَشُقُّ. وَاللَّحْدُ هُوَ أَنْ يَحْفِرَ فِي جَانِبِ الْقَبْرِ إِنْ كَانَتْ تُرْبَةً صُلْبَةً، يُوضَعُ فِيهِ الْمَيِّتُ ثُمَّ يُوضَعُ عَلَيْهِ اللَّبِنُ ثُمَّ يُهَالُ التُّرَابُ، قَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ فِي مَرَضِهِ الَّذِي هَلَكَ فِيهِ: أَلْحِدُوا لِي لَحْدًا وَانْصِبُوا عَلَيَّ اللَّبِنَ نَصْبًا كَمَا صنع برسول الله صلى اله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اللَّحْدُ لَنَا وَالشَّقُّ لِغَيْرِنَا). الْخَامِسَةُ- رَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: حَضَرْتُ ابْنَ عُمَرَ فِي جِنَازَةٍ فَلَمَّا وَضَعَهَا فِي اللَّحْدِ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَعَلَى مِلَّةِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا أَخَذَ فِي تَسْوِيَةِ [اللَّبِنِ عَلَى] اللَّحْدِ قَالَ: اللَّهُمَّ أَجِرْهَا مِنَ الشَّيْطَانِ وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَيْهَا، وَصَعِّدْ رُوحَهَا وَلَقِّهَا مِنْكَ رِضْوَانًا. قُلْتُ يَا ابْنَ عُمَرَ أَشَيْءٌ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَمْ قُلْتَهُ بِرَأْيِكَ؟ قَالَ: إِنِّي إذا لقادر على القول! بل شي سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ

Ebû Ömer İbn Abdilberr şöyle dedi: Adra‘ es-Sülemî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den tek bir hadis rivayet etmiştir; ondan da Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî rivayette bulunmuştur. [...] Hişâm b. Âmir b. Ümeyye b. el-Heshâs b. Âmir b. Ganm b. Adiy b. en-Neccâr el-Ensârî, Câhiliye döneminde Şihâb diye isimlendiriliyordu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun ismini değiştirip Hişâm koydu. Babası Âmir, Uhud günü şehit edildi. Hişâm Basra'ya yerleşti ve orada vefat etti. Bu husus es-Sahâbe Kitabı'nda zikredilmiştir. Dördüncü Mesele: Daha sonra şöyle denildi: Lahit kazmak (lahd), düz yarmaktan (şakk) daha faziletlidir. Zira bu, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem için seçtiği uygulamadır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Medine'de iki adam vardı; biri lahit kazar, diğeri ise lahit kazmazdı. [Sahâbîler]: "Hangisi önce gelirse o kendi işini yapsın" dediler. Lahit kazan adam önce geldi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için lahit kazdı. Bunu Mâlik el-Muvatta'da Hişâm b. Urve'den, o da babasından zikretmiştir. İbn Mâce de bunu Enes b. Mâlik ve Âişe radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir. Bu iki kişi Ebû Talha ile Ebû Ubeyde idi; Ebû Talha lahit kazar, Ebû Ubeyde ise düz yarardı (şakk yapardı). Lahit; eğer sert bir toprak ise ölünün içine konulması için kabrin yan tarafına bir oyuk açılması, ardından ölünün oraya yerleştirilip üzerine kerpiç dizilmesi ve sonra da toprağın dökülmesidir. Sa‘d b. Ebî Vakkâs vefat ettiği hastalığında şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapıldığı gibi benim için de bir lahit kazın ve üzerime kerpiçleri dizin." Bunu Müslim rivayet etmiştir. İbn Mâce ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « اللَّحْدُ لَنَا وَالشَّقُّ لِغَيْرِنَا » «Lahit bizim içindir, düz yarma (şakk) ise bizden başkaları içindir.» Beşinci Mesele: İbn Mâce'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Ömer ile birlikte bir cenazede bulundum; cenazeyi lahde koyduğu vakit: "Bismillâhi ve fî sebîlillâhi ve alâ milleti Resûlillâh (Allah'ın adıyla, Allah yolunda ve Resûlullah'ın dini üzere)" dedi. Lahdin üzerine [kerpiçleri] yerleştirmeye başlayınca da şöyle dedi: "Allahümme ecirhâ mine'ş-şeytâni ve min azâbi'l-kabr. Allahümme câfi'l-arda an cenbeyhâ ve sa‘‘ıd rûhahâ ve lakkıhâ minke rıdvânâ (Allah'ım! Onu şeytandan ve kabir azabından koru. Allah'ım! Toprağı iki yanından uzaklaştır, ruhunu yücelt ve katından bir hoşnutlukla karşıla)." [Ona]: "Ey İbn Ömer! Bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin bir şey midir, yoksa kendi görüşünle mi söyledin?" dedim. Dedi ki: "[Kendim söylemiş olsaydım] o takdirde gerçekten [uydurarak] söz söylemeye cüret etmiş olurdum! Bilakis bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir şeydir." Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى عَلَى جِنَازَةٍ ثُمَّ أَتَى قَبْرَ الْمَيِّتِ فَحَثَا عَلَيْهِ مِنْ قِبَلِ رَأْسِهِ ثَلَاثًا. فَهَذَا مَا تَعَلَّقَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ مِنَ الْأَحْكَامِ. وَالْأَصْلُ فِي" يَا وَيْلَتى " يَا وَيْلَتِي ثُمَّ أُبْدِلَ مِنَ الْيَاءِ أَلِفٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ عَلَى الْأَصْلِ بِالْيَاءِ، وَالْأَوَّلُ أَفْصَحُ، لِأَنَّ حَذْفَ الْيَاءِ فِي النِّدَاءِ أَكْثَرُ. وَهِيَ كَلِمَةٌ تَدْعُو بِهَا الْعَرَبُ عِنْدَ الْهَلَاكِ، قال سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ:" وَيْلٌ" بُعْدٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ:" أَعَجِزْتُ" بِكَسْرِ الْجِيمِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهِيَ لُغَةٌ شَاذَّةٌ، إِنَّمَا يُقَالُ عَجِزَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا عَظُمَتْ عَجِيزَتُهَا، وَعَجَزْتُ عَنِ الشَّيْءِ عَجْزًا وَمَعْجِزَةً وَمَعْجَزَةً. والله أعلم.

sallallâhu aleyhi ve sellem bir cenaze namazı kıldı, sonra ölünün kabrine gelip baş tarafından üç avuç toprak attı. Ayetin anlamıyla ilgili hükümler bunlardır. { يَا وَيْلَتى } ifadesinin aslı { يَا وَيْلَتِي } şeklindedir; sonra ye harfi elif ile değiştirilmiştir. Hasan, aslına uygun olarak ye harfi ile okumuştur; ancak birincisi daha fasihtir, çünkü nidada ye'nin hazfedilmesi daha yaygındır. Sîbeveyh'in dediğine göre bu, Arapların helak anında söyledikleri bir sözdür. el-Asmaî ise: 'Veyl, uzaklık/helak demektir' demiştir. Hasan bu kelimeyi cim harfinin kesresiyle { أَعَجِزْتُ } şeklinde okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu şâz bir lügattir; zira sadece kadının kalçası büyüdüğünde { عَجِزَتِ الْمَرْأَةُ } denir. Bir şeyden aciz kalındığında ise 'aciz kaldı' anlamında mastarları ile birlikte { عَجَزْتُ عَنِ الشَّيْءِ عَجْزًا وَمَعْجِزَةً وَمَعْجَزَةً } denir.' Doğrusunu Allah bilir.

[سورة المائدة (٥): آية ٣٢]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 32]

مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢) } “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık ki: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur. Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle gelmişlerdi. Fakat bundan sonra da onlardan birçoğu yeryüzünde aşırı gitmektedirler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ أَجْلِ ذلِكَ) أَيْ مِنْ جَرَّاءِ ذَلِكَ الْقَاتِلِ وَجَرِيرَتِهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ مِنْ جِنَايَتِهِ، يُقَالُ: أَجَلَ الرَّجُلُ عَلَى أَهْلِهِ شَرًّا يَأْجُلُ أجلا إذا جنى، مثل أخذ يأخذ أخذ. قَالَ الْخِنَّوْتُ:

Yüce Allah'ın { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } buyruğu, yani o katilin cürmü ve suçu sebebiyle demektir. ez-Zeccâc: 'Yani onun cinayeti sebebiyle demektir; tıpkı 'ahaze ye'huzü ahzen' (أخذ يأخذ أخذا) denildiği gibi bir kimse ailesine karşı cinayet işlediğinde 'ecele'r-raculü alâ ehlihî şerran ye'cülü eclan' (أَجَلَ الرَّجُلُ عَلَى أَهْلِهِ شَرًّا يَأْجُلُ أَجْلًا) denir' demiştir. el-Hınnevte şöyle demiştir:

وَأَهْلُ خِبَاءٍ صَالِحٍ كُنْتُ بَيْنَهُمْ ... قَدِ احْتَرَبُوا فِي عَاجِلٍ أَنَا آجِلُهُ

Aralarında bulunduğum o salih çadır halkı... Benim başlarına getirdiğim bir musibet yüzünden hemen savaşa tutuştular

أَيْ جَانِيهِ، وَقِيلَ: أَنَا جَارُّهُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ عَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ:

Yani cinayetini işlediğim [musibet]; başlarına çektiğim [musibet] şeklinde de açıklanmıştır. Adiy b. Zeyd şöyle demiştir:

أَجَلْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ فَضَّلَكُمْ ... فَوْقَ مَنْ أَحْكَأَ صُلْبًا بِإِزَارِ

Evet (ecel), doğrusu Allah sizi üstün kılmıştır... Sırtını bir izarla sağlamca bağlayan kimselerden

وَأَصْلُهُ الْجَرُّ، وَمِنْهُ الْأَجَلُ لِأَنَّهُ وَقْتٌ يُجَرُّ إِلَيْهِ الْعَقْدُ الْأَوَّلُ. وَمِنْهُ الْآجِلُ نَقِيضُ الْعَاجِلِ، وَهُوَ بِمَعْنَى يُجَرُّ إِلَيْهِ أَمْرٌ مُتَقَدِّمٌ. وَمِنْهُ أَجَلْ بِمَعْنَى نَعَمْ. لِأَنَّهُ انْقِيَادٌ إِلَى مَا جُرَّ إِلَيْهِ. وَمِنْهُ الْإِجْلُ لِلْقَطِيعِ مِنْ بَقَرِ الْوَحْشِ، لِأَنَّ بَعْضَهُ يَنْجَرُّ إِلَى بَعْضٍ، قَالَهُ الرُّمَّانِيُّ. وَقَرَأَ يزيد بن

Bunun aslı çekmek (el-cerr) anlamındadır. Ecel (el-ecel) kelimesi de bundan gelir; çünkü o, ilk akdin kendisine doğru çekilip uzatıldığı vakittir. Âcil'in (peşin olanın) zıddı olan âcil (el-âcil / ertelenen) de bundandır; bu da önceki bir işin kendisine doğru çekildiği [vakit] manasındadır. 'Evet' anlamındaki ecel (أَجَلْ) de bundandır; zira o, sevk olunduğu (çekildiği) şeye boyun eğmektir. Yaban sığırı sürüsü manasındaki icl (el-icl) kelimesi de bundandır; çünkü onların bir kısmı diğerine çekilir [birbirini takip eder]. Bunu er-Rummânî söylemiştir. Yezîd b.

الْقَعْقَاعِ أَبُو جَعْفَرٍ:" مِنِ أَجْلِ ذَلِكَ" بِكَسْرِ النُّونِ وَحَذْفِ الْهَمْزَةِ وَهِيَ لُغَةٌ، وَالْأَصْلُ" مِنْ أَجْلِ ذلِكَ" فَأُلْقِيَتْ كَسْرَةُ الْهَمْزَةِ عَلَى النُّونِ وَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ. ثُمَّ قِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:" مِنْ أَجْلِ ذلِكَ" مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ:" مِنَ النَّادِمِينَ"] المائدة: ٣١]، فَالْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ:" مِنْ أَجْلِ ذلِكَ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِمَا بَعْدَهُ وَهُوَ" كَتَبْنا". فَ" مِنْ أَجْلِ" ابْتِدَاءُ كَلَامٍ وَالتَّمَامُ" مِنَ النَّادِمِينَ"، وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ النَّاسِ، أَيْ مِنْ سَبَبِ هَذِهِ النَّازِلَةِ كَتَبْنَا. وَخَصَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالذِّكْرِ- وَقَدْ تَقَدَّمَتْهُمْ أُمَمٌ قَبْلَهُمْ كَانَ قَتْلُ النَّفْسِ فِيهِمْ مَحْظُورًا- لِأَنَّهُمْ أَوَّلُ أُمَّةٍ نَزَلَ الْوَعِيدُ عَلَيْهِمْ فِي قَتْلِ الْأَنْفُسِ مَكْتُوبًا، وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ قَوْلًا مُطْلَقًا، فَغُلِّظَ الْأَمْرُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْكِتَابِ بِحَسَبِ طُغْيَانِهِمْ وَسَفْكِهِمُ الدِّمَاءَ. وَمَعْنَى" بِغَيْرِ نَفْسٍ" أَيْ بِغَيْرِ أَنْ يَقْتُلَ نَفْسًا فَيَسْتَحِقُّ الْقَتْلَ. وَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ الْقَتْلَ فِي جَمِيعِ الشَّرَائِعِ إِلَّا بِثَلَاثِ خِصَالٍ: كُفْرٌ بَعْدَ إِيمَانٍ، أَوْ زِنًى بَعْدَ إِحْصَانٍ، أَوْ قَتْلُ نَفْسٍ ظُلْمًا وَتَعَدِّيًا." أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ" أَيْ شِرْكٍ، وَقِيلَ: قَطْعُ طَرِيقٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ-" أَوْ فَسَادًا" بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ فِعْلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَوَّلُ الْكَلَامِ تَقْدِيرُهُ، أَوْ أَحْدَثَ فَسَادًا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:" مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ" لِأَنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ الْفَسَادِ. وَقَرَأَ الْعَامَّةُ-" فَسادٍ" بِالْجَرِّ عَلَى مَعْنَى أَوْ بِغَيْرِ فَسَادٍ. (فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً) اضْطَرَبَ لَفْظُ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَرْتِيبِ هَذَا التَّشْبِيهِ لِأَجْلِ أَنَّ عِقَابَ مَنْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا أَكْثَرُ مِنْ عِقَابِ مَنْ قَتَلَ وَاحِدًا، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْمَعْنَى مَنْ قَتَلَ نَبِيًّا أَوْ إِمَامَ عَدْلٍ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهُ بِأَنْ شَدَّ عَضُدَهُ وَنَصَرَهُ فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: الْمَعْنَى مَنْ قَتَلَ نَفْسًا وَاحِدَةً وَانْتَهَكَ حُرْمَتَهَا فَهُوَ مِثْلُ مَنْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، وَمَنْ تَرَكَ قَتْلَ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَصَانَ حُرْمَتَهَا وَاسْتَحْيَاهَا خَوْفًا مِنَ اللَّهِ فَهُوَ كَمَنْ أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا. وَعَنْهُ أَيْضًا. الْمَعْنَى فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا عِنْدَ الْمَقْتُولِ، وَمَنْ أَحْيَاهَا وَاسْتَنْقَذَهَا مِنْ هَلَكَةٍ فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا عِنْدَ الْمُسْتَنْقَذِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي يَقْتُلُ النَّفْسَ الْمُؤْمِنَةَ مُتَعَمِّدًا جَعَلَ اللَّهُ جَزَاءَهُ

el-Ka'kā' Ebû Ca'fer bu kısmı nûn harfinin kesresi ve hemzenin hazfiyle { مِنِ أَجْلِ ذَلِكَ } şeklinde okumuştur; bu bir lügattir. Aslı { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } şeklindedir; hemzenin kesresi nûn harfine aktarılmış ve hemze hazfedilmiştir. Daha sonra şöyle denilmiştir: { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } ifadesinin önceki ayette geçen { مِنَ النَّادِمِينَ } [el-Mâide: 31] ifadesine taalluk etmesi caizdir; buna göre vakıf, { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } sözü üzerinde olur. Kendisinden sonra gelen { كَتَبْنا } fiiline taalluk etmesi de caizdir. Bu durumda { مِنْ أَجْلِ } yeni bir kelamın başlangıcı, tam olan durak ise { مِنَ النَّادِمِينَ } olur; insanların çoğunluğunun benimsediği görüş de budur, yani 'bu hadise sebebiyle yazdık' demektir. İsrâiloğullarından önce cana kıymanın yasaklandığı ümmetler geçmiş olmasına rağmen ayette özellikle İsrâiloğullarının zikredilmesinin sebebi, cana kıyma konusundaki tehdidin üzerlerine yazılı olarak indiği ilk ümmet olmalarıdır; bundan önce ise sözlü bir hitaptı. İsrâiloğullarının azgınlıkları ve kan dökmeleri sebebiyle bu hüküm yazılı olarak üzerlerine ağırlaştırılmıştır. { بِغَيْرِ نَفْسٍ } ifadesinin manası: Öldürülmeyi hak edecek bir cana kıymamış olmasıdır. Allah bütün şeriatlarda cana kıymayı şu üç haslet dışında haram kılmıştır: İmandan sonra küfür, evlilikten sonra zina veya bir canı zulmen ve haksız yere öldürmek. { أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ } yani şirk; yol kesmek olduğu da söylenmiştir. Hasan bu kelimeyi, kelamın başının delalet ettiği mahzuf bir fiili takdir ederek { أَوْ فَسَادًا } şeklinde nasb ile okumuştur; takdiri 'veya bir fesat çıkarmadan' şeklindedir. Buna delil ise { مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ } buyruğudur; çünkü bu, fesadın en büyüklerindendir. Genel kıraat ehli ise { فَسادٍ } kelimesini 'yahut bir fesat olmaksızın' manasında cer ile okumuştur. { فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur”: Bütün insanları öldürenin göreceği azabın bir kişiyi öldürenin göreceği azaptan daha fazla olması sebebiyle müfessirlerin bu benzetmeyi izahındaki ifadeleri çeşitlilik göstermiştir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Bunun anlamı, bir peygamberi veya adil bir önderi öldüren kimse sanki bütün insanları öldürmüş gibidir; onun kolunu kanadını güçlendirip yardım ederek onu dirilten (koruyan) kimse de sanki bütün insanları diriltmiş gibidir.' Yine ondan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: 'Anlamı, tek bir canı öldürüp hürmetini çiğneyen kimse bütün insanları öldürmüş gibidir. Tek bir canı öldürmeyi terk edip hürmetini koruyan ve Allah korkusuyla onu yaşatan kimse de bütün insanları diriltmiş gibidir.' Yine ondan: 'Anlamı, öldürülen kimsenin nazarında sanki bütün insanları öldürmüş gibidir; onu yaşatan ve bir helaktan kurtaran kimse de kurtarılanın nazarında sanki bütün insanları diriltmiş gibidir.' Mücâhid şöyle demiştir: 'Bunun manası, mümin bir canı kasten öldüren kimsenin cezasını Allah'

جَهَنَّمَ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا، يَقُولُ: لَوْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا لَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، وَمَنْ لَمْ يَقْتُلْ فَقَدْ حَيِيَ النَّاسُ مِنْهُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا فَيَلْزَمُهُ مِنَ الْقَوَدِ وَالْقِصَاصِ مَا يَلْزَمُ مَنْ قَتْلَ النَّاسَ جَمِيعًا، قَالَ: وَمَنْ أَحْيَاهَا أَيْ مَنْ عَفَا عَمَّنْ وَجَبَ لَهُ قَتْلُهُ، وَقَالَهُ الْحَسَنُ أَيْضًا، أَيْ هُوَ الْعَفْوُ بَعْدَ الْمَقْدِرَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا فَالْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ خُصَمَاؤُهُ، لِأَنَّهُ قَدْ وَتَرَ الْجَمِيعَ، وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا، أَيْ يَجِبُ عَلَى الْكُلِّ شُكْرُهُ. وَقِيلَ: جُعِلَ إِثْمُ قَاتِلِ الْوَاحِدِ إِثْمَ قَاتِلِ الْجَمِيعِ، وَلَهُ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا يُرِيدُ. وَقِيلَ: كَانَ هَذَا مُخْتَصًّا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ تَغْلِيظًا عَلَيْهِمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَالتَّشْبِيهُ عَلَى مَا قِيلَ وَاقِعٌ كُلُّهُ، وَالْمُنْتَهِكُ فِي وَاحِدٍ مَلْحُوظٌ بِعَيْنِ مُنْتَهِكِ الْجَمِيعِ، وَمِثَالُهُ رَجُلَانِ حَلَفَا عَلَى شَجَرَتَيْنِ أَلَا يَطْعَمَا مِنْ ثَمَرِهِمَا شَيْئًا، فَطَعِمَ أَحَدُهُمَا وَاحِدَةً مِنْ ثَمَرِ شَجَرَتِهِ، وَطَعِمَ الْآخَرُ ثَمَرَ شَجَرَتِهِ كُلِّهَا، فَقَدِ اسْتَوَيَا فِي الْحِنْثِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنِ اسْتَحَلَّ وَاحِدًا فَقَدِ اسْتَحَلَّ الْجَمِيعَ، لِأَنَّهُ أَنْكَرَ الشَّرْعَ. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَمَنْ أَحْياها) تَجَوُّزٌ، فَإِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّرْكِ وَالْإِنْقَاذِ مِنْ هَلَكَةٍ، وَإِلَّا فَالْإِحْيَاءُ حَقِيقَةً- الَّذِي هُوَ الِاخْتِرَاعُ- إِنَّمَا هُوَ لِلَّهِ تعالى. وإنما هذا الأحياء بمنزلة قول نمروذ اللعين:" أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ"] البقرة: ٢٥٨] فَسَمَّى التَّرْكَ إِحْيَاءً. ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُمْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ بِالْبَيِّنَاتِ، وَأَنَّ أكثرهم مجاوزون الحد، وتاركون أمر الله.

cehennem kılmış, ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır; yani bütün insanları öldürseydi bundan fazlası olmazdı. Kim de öldürmezse, insanlar onun şerrinden kurtulup hayat bulmuş olur.' İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Manası, bir canı öldüren kimseye, bütün insanları öldüren kimseye gereken kısas gerekir. { وَمَنْ أَحْياها } buyruğu ise, öldürülmesi kendisine hak olan kimseden affeden kimsedir; Hasan da böyle demiştir; yani bu, güç yetirdikten sonraki aftır.' Bir görüşe göre mana: Bir canı öldüren kimsenin bütün müminler hasmı olur, çünkü herkese zarar vermiştir; kim de onu diriltirse sanki bütün insanları diriltmiş gibi olur, yani herkesin ona şükretmesi gerekir. Bir kişiyi öldürenin günahının bütün insanları öldürenin günahı kılındığı ve Allah'ın dilediği gibi hükmedeceği de söylenmiştir. Bunun, hükmü ağırlaştırmak için İsrâiloğullarına mahsus olduğu da söylenmiştir. İbn Atıyye der ki: 'Özetle, söylenenlere göre teşbihin tamamı yerindedir; tek bir canın hürmetini çiğneyen, bütün canların hürmetini çiğnemiş gibi görülür. Bunun misali, iki ağacın meyvesinden hiçbir şey yememeye yemin eden iki adam gibidir; biri kendi ağacının meyvesinden bir tane yer, diğeri ise ağacının meyvesinin tamamını yer; her ikisi de yemini bozma hususunda eşit olmuşlardır.' Denildi ki: Mana, bir cana kıymayı helal sayan kimse, şeriatı inkâr ettiği için hepsini helal saymış olur. Yüce Allah'ın { وَمَنْ أَحْياها } buyruğunda mecaz vardır; zira bu, öldürmeyi terk etmekten ve helaktan kurtarmaktan ibarettir. Yoksa hakiki anlamda diriltmek —ki o yoktan var etmektir— sadece Yüce Allah'a aittir. Buradaki ihya (diriltme), melun Nemrud'un: { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de diriltir ve öldürürüm” [el-Bakara: 258] sözü kabilindendir; zira o, öldürmeyi terk etmeyi diriltme olarak adlandırmıştır. Sonra Allah, İsrâiloğullarına elçilerin apaçık delillerle geldiğini, fakat onların çoğunun haddi aştığını ve Allah'ın emrini terk ettiğini haber vermiştir.

[سورة المائدة (٥): الآيات ٣٣ الى ٣٤]

[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 33-34]

إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)

{ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Allah'a ve Rasûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası; ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da yeryüzünden [bulundukları yerden] sürgün edilmeleridir. Bu, onlar için dünyada bir rezilliktir; ahirette ise onlar için büyük bir azap vardır.” (33) { إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ancak siz kendilerini ele geçirmeden önce tövbe edenler müstesnadır. Biliniz ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (34)

فيه خَمْسَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً الْأُولَى: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي سَبَبِ] نُزُولِ [ هَذِهِ الْآيَةِ، فَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْعُرَنِيِّينَ، رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِأَبِي دَاوُدَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ قَوْمًا مِنْ عُكْلَ - أَوْ قَالَ مِنْ عُرَيْنَةَ- قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَاجْتَوَوْا الْمَدِينَةَ، فَأَمَرَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِلِقَاحٍ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَشْرَبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا وَأَلْبَانِهَا فَانْطَلَقُوا، فَلَمَّا صَحُّوا قَتَلُوا رَاعِيَ النَّبِيِّ ﷺ وَاسْتَاقُوا النَّعَمَ، فَبَلَغَ النَّبِيَّ ﷺ خَبَرُهُمْ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ فَأَرْسَلَ فِي آثارهم، فلما ارتفع النهار حتى جئ بِهِمْ، فَأَمَرَ بِهِمْ فَقُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ وَسَمَرَ أَعْيُنَهُمْ وَأُلْقُوا فِي الْحَرَّةِ يَسْتَسْقُونَ فَلَا يُسْقَوْنَ. قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: فَهَؤُلَاءِ قَوْمٌ سَرَقُوا وَقَتَلُوا وَكَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَحَارَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَفِي رِوَايَةٍ: فَأَمَرَ بِمَسَامِيرَ فَأُحْمِيَتْ فَكَحَلَهُمْ وَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ وَمَا حَسَمَهُمْ، وَفِي رِوَايَةٍ: فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي طَلَبِهِمْ قَافَةً فَأُتِيَ بِهِمْ قَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﵎ فِي ذَلِكَ:" إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً" الْآيَةَ. وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ أَنَسٌ: فَلَقَدْ رَأَيْتُ أَحَدَهُمْ يَكْدِمُ الْأَرْضَ بِفِيهِ عَطَشًا حَتَّى مَاتُوا. وَفِي الْبُخَارِيِّ قَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِي حديثه: فَبَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي نَفَرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى أَدْرَكْنَاهُمْ وَقَدْ أَشْرَفُوا عَلَى بِلَادِهِمْ، فَجِئْنَا بِهِمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قَالَ جَرِيرٌ: فَكَانُوا يَقُولُونَ الْمَاءَ، وَيَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (النَّارُ). وَقَدْ حَكَى أَهْلُ التَّوَارِيخِ وَالسِّيَرِ: أَنَّهُمْ قَطَعُوا يَدَيِ الرَّاعِيَ وَرِجْلَيْهِ، وَغَرَزُوا الشَّوْكَ فِي عَيْنَيْهِ حَتَّى مَاتَ، وَأُدْخِلَ الْمَدِينَةَ مَيِّتًا. وَكَانَ اسْمُهُ يَسَارَ وَكَانَ نُوبِيًّا. وَكَانَ هَذَا الْفِعْلُ مِنَ الْمُرْتَدِّينَ سَنَةَ سِتٍّ مِنَ الْهِجْرَةِ. وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أحرقهم بالنار

Bu [ayette] on beş mesele vardır: Birincisi: İlim ehli bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf etmiştir. Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre bu ayet Ureyneliler hakkında inmiştir. İmamlar rivayet etmiştir —lafız Ebû Dâvûd'a aittir— Enes b. Mâlik'ten: Ukl —veya Ureyne dedi— kabilesinden bir topluluk Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldi. Medine'nin havası kendilerine dokundu (hastalandılar). Bunun üzerine Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sağılan develer tahsis edilmesini, bunların idrarlarından ve sütlerinden içmelerini emretti. Onlar da gittiler; iyileşince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çobanını öldürdüler ve develeri sürüp götürdüler. Günün ilk vakitlerinde haber Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı, o da peşlerinden [takipçiler] gönderdi. Kuşluk vakti yükseldiğinde onlar yakalanıp getirildi. Bunun üzerine emretti; elleri ve ayakları kesildi, gözlerine mil çekildi ve Harre'ye atıldılar. Su istiyorlar fakat kendilerine su verilmiyordu. Ebû Kılâbe şöyle demiştir: 'Bunlar hırsızlık yapan, adam öldüren, iman ettikten sonra inkâr eden, Allah ve Rasûlüne karşı savaş açan bir topluluktu.' Bir rivayette: 'Demir çiviler getirilmesini emretti, onlar kızdırıldı ve gözlerine mil çekildi; ellerini ve ayaklarını kesti, ancak kanlarını dindirmek için dağlatmadı.' Başka bir rivayette: 'Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların peşinden iz sürücüler gönderdi ve onlar getirildi.' Ravi dedi ki: Bunun üzerine Yüce Allah bu hususta: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “Allah'a ve Rasûlüne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak...” ayetini indirdi. Bir rivayette Enes şöyle demiştir: 'Onlardan birini susuzluktan ağzıyla toprağı kemirirken gördüm; nihayet öldüler.' Buhârî'de yer aldığına göre Cerîr b. Abdillâh hadisinde şöyle demiştir: 'Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Müslümanlardan bir grubun içinde gönderdi; nihayet kendi memleketlerine yaklaşmışlarken onlara yetiştik ve onları Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdik.' Cerîr dedi ki: 'Onlar «Su!» diyorlardı, Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise «Ateş!» buyuruyordu.' Tarih ve siyer ehli şöyle nakletmiştir: Onlar çobanın iki elini ve iki ayağını kesmişler, gözlerine diken batırmışlar ve o ölmüştü; Medine'ye ölü olarak getirilmişti. Adı Yesâr idi ve Nûbiyeliydi. Mürtedlerin yaptığı bu eylem, hicretin altıncı senesinde vuku bulmuştur. Enes'ten gelen bazı rivayetlerde Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları ateşle yaktığı

بعد ما قَتَلَهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ: أَنَّهَاِ نَزَلَتْ بِسَبَبِ قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَهْدٌ فَنَقَضُوا الْعَهْدَ وَقَطَعُوا السَّبِيلَ وَأَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:" إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ" إِلَى قَوْلِهِ:" غَفُورٌ رَحِيمٌ" نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْمُشْرِكِينَ فَمَنْ أُخِذَ مِنْهُمْ قَبْلَ أَنْ يُقْدَرَ عَلَيْهِ لَمْ يَمْنَعْهُ ذَلِكَ أَنْ يُقَامَ عَلَيْهِ الْحَدُّ الَّذِي أَصَابَهُ. وَمِمَّنْ قَالَ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ عِكْرِمَةُ وَالْحَسَنُ، وَهَذَا ضَعِيفٌ يَرُدُّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ"] الأنفال: ٣٨] وقوله عليه] الصلاة و [ السلام: (الْإِسْلَامُ يَهْدِمُ مَا قَبْلَهُ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِنُصُوصِ الْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: الْآيَةُ نَزَلَتْ فِيمَنْ خَرَجَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَقْطَعُ السَّبِيلَ وَيَسْعَى فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَوْلُ مَالِكٍ صَحِيحٌ، وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ مُحْتَجًّا لِهَذَا الْقَوْلِ: وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي غَيْرِ أَهْلِ الشِّرْكِ، وَهُوَ قَوْلُهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ" وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ أَهْلَ الشِّرْكِ إِذَا وَقَعُوا فِي أَيْدِينَا فَأَسْلَمُوا أَنَّ دِمَاءَهُمْ تُحَرَّمُ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْإِسْلَامِ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَسَخَتْ فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْعُرَنِيِّينَ، فَوَقَفَ الْأَمْرُ عَلَى هَذِهِ الْحُدُودِ. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ قَالَ: كَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الْحُدُودُ، يَعْنِي حَدِيثَ أَنَسٍ، ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمِ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: مَا فَعَلَهُ النَّبِيُّ ﷺ بِوَفْدِ عُرَيْنَةَ نُسِخَ، إِذْ لَا يَجُوزُ التَّمْثِيلُ بِالْمُرْتَدِّ. قَالَ أَبُو الزِّنَادِ: إِنَّ رسول الله ﷺ لما قَطَعَ الَّذِينَ سَرَقُوا لِقَاحَهُ وَسَمَلَ أَعْيُنَهُمْ بِالنَّارِ عَاتَبَهُ اللَّهُ ﷿ فِي ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ" إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا" الْآيَةَ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. قَالَ أَبُو الزِّنَادِ: فَلَمَّا وُعِظَ وَنُهِيَ عَنِ الْمُثْلَةِ لَمْ يَعُدْ. وَحُكِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَيْسَتْ بِنَاسِخَةٍ لِذَلِكَ الْفِعْلِ، لان ذلك وقع في مرتدين،

...onları öldürdükten sonra [gerçekleşti]. İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında bir ahit bulunup da ahdi bozan, yol kesen ve yeryüzünde bozgunculuk çıkaran Ehl-i Kitap'tan bir topluluk hakkında inmiştir. Ebû Dâvûd'un Sünen'inde İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Rasûlü'ne karşı savaşanların... cezası ancak...” ayetinden { غَفُورٌ رَحِيمٌ } “...çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” kavline kadar olan kısım müşrikler hakkında inmiştir; onlardan kim ele geçirilmeden önce tövbe ederse, bu durum onun hakkında hak ettiği haddin uygulanmasına engel olmaz. Ayetin müşrikler hakkında indiğini söyleyenler arasında İkrime ve el-Hasen de vardır; fakat bu zayıf [bir görüş] olup Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer [küfürden] vazgeçerlerse geçmişteki günahları bağışlanır” [el-Enfâl: 38] ayeti ve Peygamber [aleyhissalâtü] ve's-selâm'ın: «الْإِسْلَامُ يَهْدِمُ مَا قَبْلَهُ» «İslam, kendisinden öncekileri [günahları] yıkıp yok eder» sözü bunu reddetmektedir. [Bu hadisi] Müslim rivayet etmiştir. Sahih olan ise birincisidir; çünkü bu hususta sabit hadis metinleri bulunmaktadır. Mâlik, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli şöyle demişlerdir: Ayet, Müslümanlardan yol kesmek ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak üzere ortaya çıkan kimseler hakkında inmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Mâlik'in görüşü sahihtir. Ebû Sevr bu görüşün delilini açıklarken şöyle demiştir: 'Ayette, onun şirk ehli dışındakiler hakkında indiğine delil vardır; o da Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz kendilerini ele geçirmeden önce tövbe edenler müstesnadır” kavlidir. Âlimler, şirk ehli elimize geçtiğinde Müslüman olurlarsa kanlarının haram kılındığı hususunda icmâ etmişlerdir; bu da ayetin İslam ehli hakkında indiğini gösterir.' Taberî, bazı ilim ehlinden bu ayetin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Urenelilere uyguladığı muameleyi neshettiğini ve hükmün bu hadlerle sınırlandığını nakletmiştir. Muhammed b. Sîrîn'in rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Bu durum hadler inmeden önceydi' —Enes'in hadisini kastetmektedir—; bunu Ebû Dâvûd zikretmiştir. Leys b. Sa'd'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ureyne heyetine uyguladığı muamele neshedilmiştir; zira mürtede müsle (işkence ve uzuvlarını kesme) uygulamak caiz değildir. Ebû'z-Zinâd şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, süt develerini çalanların [ellerini ve ayaklarını] kesip gözlerini ateşle dağlayınca (mil çekince), Yüce Allah onu bu hususta uyardı ve bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا } “Allah'a ve Rasûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmalarıdır...” ayetini indirdi. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Ebû'z-Zinâd devamla: 'Kendisine öğüt verilip müsle yasaklanınca bir daha bunu yapmadı' demiştir. Bir topluluktan ise bu ayetin o fiili neshedici olmadığı rivayet edilmiştir; çünkü bu durum mürtedler hakkında vuku bulmuştur,

لَا سِيَّمَا وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَكِتَابِ النَّسَائِيِّ وَغَيْرِهِمَا قَالَ: إِنَّمَا سَمَلَ] النَّبِيُّ ﷺ [ أَعْيُنَ أُولَئِكَ لِأَنَّهُمْ سَمَلُوا أَعْيُنَ الرُّعَاةِ، فَكَانَ هَذَا قِصَاصًا، وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي الْمُحَارِبِ الْمُؤْمِنِ. قُلْتُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، وَهُوَ مَعْنَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ" وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْكُفَّارَ لَا تَخْتَلِفُ أَحْكَامُهُمْ فِي زَوَالِ الْعُقُوبَةِ عَنْهُمْ بِالتَّوْبَةِ بَعْدَ الْقُدْرَةِ كَمَا تَسْقُطُ قَبْلَ الْقُدْرَةِ. وَالْمُرْتَدُّ يَسْتَحِقُّ الْقَتْلَ بِنَفْسِ الرِّدَّةِ- دُونَ الْمُحَارَبَةِ- وَلَا يُنْفَى وَلَا تُقْطَعُ يَدُهُ وَلَا رِجْلُهُ وَلَا يُخَلَّى سَبِيلُهُ بَلْ يُقْتَلُ إِنْ لَمْ يُسْلِمْ، وَلَا يُصْلَبُ أَيْضًا، فَدَلَّ أَنَّ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ مَا عُنِيَ بِهِ الْمُرْتَدُّ. وَقَالَ تَعَالَى فِي حَقِّ الْكُفَّارِ:" قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ" [الأنفال: ٣٨]. وَقَالَ فِي الْمُحَارِبِينَ:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا" الْآيَةَ، وَهَذَا بَيِّنٌ. وَعَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي أَوَّلِ الْبَابِ لَا إِشْكَالَ وَلَا لَوْمَ وَلَا عِتَابَ إِذْ هُوَ مُقْتَضَى الْكِتَابِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ" [البقرة: ١٩٤] فَمَثَّلُوا فَمُثِّلَ بِهِمْ، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْعِتَابُ إِنْ صَحَّ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي الْقَتْلِ، وَذَلِكَ تَكْحِيلُهُمْ بِمَسَامِيرَ مُحْمَاةٍ وَتَرْكُهُمْ عَطَاشَى حَتَّى مَاتُوا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنِ السُّدِّيِّ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَسْمُلْ أَعْيُنَ الْعُرَنِيِّينَ وَإِنَّمَا أَرَادَ ذَلِكَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ نَاهِيَةً عَنْ ذَلِكَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا، فَإِنَّ الْأَخْبَارَ الثَّابِتَةَ وَرَدَتْ بِالسَّمْلِ، وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: فَأَمَرَ بِمَسَامِيرَ فَأُحْمِيَتْ فَكَحَلَهُمْ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ حُكْمَ هَذِهِ الْآيَةِ مُتَرَتِّبٌ فِي الْمُحَارِبِينَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَإِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ فِي الْمُرْتَدِّينَ أَوْ الْيَهُودِ. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ" اسْتِعَارَةٌ وَمَجَازٌ، إِذِ اللَّهُ ﷾ لَا يُحَارَبُ وَلَا يُغَالَبُ لِمَا هُوَ عَلَيْهِ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، وَلِمَا وَجَبَ لَهُ مِنَ التَّنْزِيهِ عَنِ الْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ. وَالْمَعْنَى: يُحَارِبُونَ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ، فَعَبَّرَ بِنَفْسِهِ الْعَزِيزَةِ عَنْ أَوْلِيَائِهِ إِكْبَارًا لِإِذَايَتِهِمْ، كَمَا عَبَّرَ بِنَفْسِهِ عَنِ الْفُقَرَاءِ الضُّعَفَاءِ فِي قَوْلِهِ:" مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً"] البقرة: ٢٤٥] حَثًّا عَلَى الِاسْتِعْطَافِ عَلَيْهِمْ، وَمِثْلُهُ فِي صَحِيحِ السُّنَّةِ (اسْتَطْعَمْتُكَ فَلَمْ تُطْعِمْنِي). الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وقد تقدم في" البقرة".

Özellikle Sahîh-i Müslim, Sünen-i Nesâî ve diğer kaynaklarda sabit olduğu üzere şöyle denilmiştir: [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] onların gözlerini sadece, onlar çobanların gözlerini oydukları için oymuştur; dolayısıyla bu bir kısastı. Bu ayet ise mümin olan muharip (yol kesen/savaş açan) hakkındadır. Ben de derim ki: Bu güzel bir görüştür; Mâlik ve Şâfiî'nin benimsediği görüşün anlamı da budur. Nitekim Allah Teâlâ: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” buyurmuştur. Bilinmektedir ki kâfirlerin cezadan kurtulmaları noktasında, kendilerine güç yetirildikten (yakalandıktan) sonra tövbe etmeleri ile güç yetirilmeden önce tövbe etmeleri arasında hüküm farkı yoktur (tövbe ettiklerinde ceza her iki durumda da düşer). Mürted ise —muharip olsun olmasın— sırf irtidadından dolayı öldürülmeyi hak eder; sürgün edilmez, eli ve ayağı kesilmez, serbest de bırakılmaz; bilakis İslam'a dönmezse öldürülür, ayrıca asılmaz da. Bu da göstermektedir ki ayetin ihtiva ettiği hükümlerle mürted kastedilmemiştir. Allah Teâlâ kâfirler hakkında: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmiş [günahları] bağışlanır” [el-Enfâl 38] buyurmuş, muharipler hakkında ise: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Tövbe edenler müstesna” ayetini zikretmiştir; bu da gayet açıktır. Konunun başında ortaya koyduğumuz esasa göre ortada bir problem, kınama veya azarlama yoktur; zira bu, Kitab'ın muktezasıdır. Allah Teâlâ: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar karşılık verin” [el-Bakara 194] buyurmuştur. Onlar müsle yaptılar (işkence ettiler), onlara da misliyle muamele edildi. Şu kadar var ki, eğer bir azarlama sahih ise, bunun öldürme işleminde aşırıya gidilmesinden dolayı olması muhtemeldir; o da gözlerine kızgın çivilerle mil çekilmesi ve ölünceye kadar susuz bırakılmalarıdır; en doğrusunu Allah bilir. Taberî, Süddî'den şöyle nakletmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Urenelilerin gözlerini oymadı, sadece bunu istemişti; bunun üzerine ayet inerek bunu yasakladı. Bu rivayet son derece zayıftır; çünkü sabit rivayetler gözlerin oyulduğu şeklinde gelmiştir. Sahîh-i Buhârî'de: “Çiviler emretti, kızdırıldılar ve gözlerine mil çekildi” denilmektedir. İlim ehli arasında, bu ayetin hükmünün —mürtedler yahut Yahudiler hakkında inmiş olsa bile— İslam ehlinden olan muharipler için geçerli olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Rasûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak...” buyruğunda istiare ve mecaz vardır; zira Allah Azze ve Celle, kemal sıfatları gereği ve zıtlardan, ortaklardan tenzih edilmesi vacip olduğundan Kendisine karşı savaşılamaz ve Kendisine üstünlük kurulamaz. Anlamı şudur: Allah'ın dostlarına karşı savaşırlar. Onlara verilen eziyetin büyüklüğünü belirtmek için kendi Yüce Zatını dostlarının yerine anmıştır; nitekim: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Allah'a güzel bir borç verecek kimdir?” [el-Bakara 245] buyruğunda da yoksul ve zayıflara şefkat gösterilmesini teşvik etmek gayesiyle onların yerine kendi Zatını zikretmiştir. Sahih sünnette geçen: « اسْتَطْعَمْتُكَ فَلَمْ تُطْعِمْنِي » «Senden yiyecek istedim ama bana yedirmedin» hadisi de böyledir. Bu hadisi Müslim rivayet etmiştir ve Bakara suresinde geçmişti.

الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ يَسْتَحِقُّ اسْمَ الْمُحَارَبَةِ، فَقَالَ مَالِكٌ: الْمُحَارِبُ عِنْدَنَا مَنْ حَمَلَ عَلَى النَّاسِ فِي مِصْرَ أَوْ فِي بَرِّيَّةٍ وَكَابَرَهُمْ عَنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ دُونَ نَائِرَةٍ وَلَا ذَحْلَ وَلَا عَدَاوَةَ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: اخْتُلِفَ عَنْ مَالِكٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَأَثْبَتَ الْمُحَارَبَةَ فِي الْمِصْرِ مَرَّةً وَنَفَى ذَلِكَ مَرَّةً، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: حُكْمُ ذَلِكَ فِي الْمِصْرِ أَوْ فِي الْمَنَازِلِ وَالطُّرُقِ وَدِيَارِ أَهْلِ الْبَادِيَةِ وَالْقُرَى سَوَاءٌ وَحُدُودُهُمْ وَاحِدَةٌ، وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: كَذَلِكَ هُوَ لِأَنَّ كُلًّا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمُحَارَبَةِ، وَالْكِتَابُ عَلَى الْعُمُومِ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُخْرِجَ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَةِ قَوْمًا بِغَيْرِ حُجَّةٍ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا تَكُونُ الْمُحَارَبَةُ فِي الْمِصْرِ إِنَّمَا تَكُونُ خَارِجًا عَنِ الْمِصْرِ، هَذَا قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَإِسْحَاقَ وَالنُّعْمَانِ. وَالْمُغْتَالُ كَالْمُحَارِبِ وَهُوَ الَّذِي يَحْتَالُ فِي قَتْلِ إِنْسَانٍ عَلَى أَخْذِ مَالِهِ، وَإِنْ لَمْ يُشْهِرِ السِّلَاحَ لَكِنْ دَخَلَ عَلَيْهِ بَيْتَهُ أَوْ صَحِبَهُ فِي سَفَرٍ فَأَطْعَمَهُ سُمًّا فَقَتَلَهُ فَيُقْتَلُ حَدًّا لَا قَوَدًا. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ الْمُحَارِبِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يُقَامُ عَلَيْهِ بِقَدْرِ فِعْلِهِ، فَمَنْ أَخَافَ السَّبِيلَ وَأَخَذَ الْمَالَ قُطِعَتْ يَدُهُ وَرِجْلُهُ مِنْ خِلَافٍ، وَإِنْ أَخَذَ الْمَالَ وَقَتَلَ قُطِعَتْ يَدُهُ وَرِجْلُهُ ثُمَّ صُلِبَ، فَإِذَا قَتَلَ وَلَمْ يَأْخُذِ الْمَالَ قُتِلَ، وَإِنْ هُوَ لَمْ يَأْخُذِ الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلْ نُفِيَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ وَالنَّخَعِيِّ وَعَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ وَغَيْرِهِمْ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: إِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَقَتَلَ صُلِبَ وَقُتِلَ عَلَى الْخَشَبَةِ، قَالَ اللَّيْثُ: بِالْحَرْبَةِ مَصْلُوبًا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا قَتَلَ قُتِلَ، وَإِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلْ قُطِعَتْ يَدُهُ وَرِجْلُهُ مِنْ خِلَافٍ، وَإِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَقَتَلَ فَالسُّلْطَانُ مُخَيَّرٌ فِيهِ، إِنْ شَاءَ قَطَعَ يَدَهُ وَرِجْلَهُ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَقْطَعْ وَقَتَلَهُ وَصَلَبَهُ، قَالَ أَبُو يُوسُفَ: الْقَتْلُ يَأْتِي عَلَى كُلِّ شي. وَنَحْوَهُ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا أَخَذَ الْمَالَ قُطِعَتْ يَدُهُ الْيُمْنَى وَحُسِمَتْ، ثُمَّ قُطِعَتْ رِجْلُهُ الْيُسْرَى وَحُسِمَتْ وَخُلِّيَ، لِأَنَّ هَذِهِ الْجِنَايَةَ زَادَتْ عَلَى السَّرِقَةِ بِالْحِرَابَةِ، وَإِذَا قَتَلَ قُتِلَ، وَإِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَقَتَلَ قُتِلَ وَصُلِبَ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: يُصْلَبُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، قَالَ: وَإِنْ حَضَرَ وَكَثَّرَ وَهِيبَ وَكَانَ رِدْءًا لِلْعَدُوِّ

İkinci [Mesele]: Âlimler muharip (eşkıya/yol kesici) ismini kimin hak edeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: "Bize göre muharip; şehirde veya kırda insanlara saldırıp, aralarında hiçbir fitne/karışıklık, kan davası/intikam ve düşmanlık olmaksızın onların canlarına ve mallarına zorla el koymaya kalkışan kimsedir." İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Bu meselede Mâlik'ten farklı rivayetler gelmiştir; bazen şehirde de muharebenin olacağını kabul etmiş, bazen de bunu nefyetmiştir." Bir grup âlim ise şöyle demiştir: "Bunun şehirde, konaklama yerlerinde, yollarda, çöl ehlinin yurtlarında ve köylerde olmasının hükmü aynıdır ve cezaları birdir." Bu, Şâfiî ve Ebû Sevr'in görüşüdür. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Doğrusu da budur; zira hepsine 'muharebe' ismi verilir, Kitap (Kur'an) ise umumidir (genel bir ifade taşır). Bir delil olmaksızın hiç kimsenin ayetin kapsamından bir topluluğu çıkarmaya hakkı yoktur." Bir grup da: "Muharebe şehirde olmaz, ancak şehrin dışında olur" demiştir. Bu, Süfyân es-Sevrî, İshâk ve Nu'mân'ın (Ebû Hanîfe) görüşüdür. Muğtâl (suikastçı/tuzak kurarak öldüren) de muharip gibidir. O, silah çekmemiş olsa bile, bir kimsenin evine girerek yahut yolculukta ona arkadaşlık edip zehir yedirerek öldürmek suretiyle malını almak için hileye başvuran kimsedir. Bu kimse kısas olarak değil, had cezası olarak öldürülür. Üçüncü [Mesele]: Muharibin hükmü hakkında da ihtilaf etmişlerdir. Bir grup âlim şöyle demiştir: "Ona fiilinin derecesine göre ceza uygulanır. Kim yol kesip korku salar ve mal alırsa, eli ve ayağı çaprazlama kesilir. Hem mal alır hem de öldürürse eli ve ayağı kesilir, sonra asılır. Eğer öldürür fakat mal almazsa öldürülür. Şayet ne mal alır ne de öldürürse sürgün edilir." Bunu İbn Abbas söylemiş; Ebû Miclez, en-Nehaî, Atâ el-Horasânî ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Ebû Yûsuf şöyle demiştir: "Mal alıp öldürdüğü takdirde asılır ve darağacı üzerinde öldürülür." Leys: "Asılmış vaziyette mızrakla [öldürülür]" demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Öldürürse öldürülür. Mal alır fakat öldürmezse eli ve ayağı çaprazlama kesilir. Hem mal alır hem de öldürürse devlet başkanı muhayyerdir: Dilerse elini ve ayağını keser, dilerse kesmeyip onu öldürür ve asar." Ebû Yûsuf: "Öldürme cezası her şeyin yerine geçer (diğer cezaları düşürür)" demiştir. Evzâî'nin görüşü de böyledir. Şâfiî şöyle demiştir: "Mal aldığı takdirde sağ eli kesilip dağlanır, sonra sol ayağı kesilip dağlanır ve serbest bırakılır. Çünkü bu cürüm, hırâbe (yol kesicilik) vasfıyla hırsızlığın ötesine geçmiştir. Öldürürse öldürülür. Hem mal alır hem de öldürürse hem öldürülür hem asılır." Ondan, üç gün asılı bırakılacağını söylediği de rivayet edilmiştir. [Şâfiî] şöyle demiştir: "Eğer orada hazır bulunur, kalabalığı artırır, heybet salar ve düşmana destek olursa...

حُبِسَ. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِنْ قَتَلَ قُتِلَ، وَإِنْ أَخَذَ الْمَالَ قُطِعَتْ يَدُهُ وَرِجْلُهُ كَقَوْلِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَا يَنْبَغِي أَنْ يُصْلَبَ قَبْلَ الْقَتْلِ فَيُحَالُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الصَّلَاةِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، وَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ: أَكْرَهُ أَنْ يُقْتَلَ مَصْلُوبًا لِنَهْيِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمُثْلَةِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: الْإِمَامُ مُخَيَّرٌ عَلَى ظَاهِرِ الْآيَةِ، وَكَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ وَالنَّخَعِيِّ كُلِّهِمْ قَالَ: الْإِمَامُ مُخَيَّرٌ فِي الْحُكْمِ عَلَى الْمُحَارِبِينَ، يَحْكُمُ عَلَيْهِمْ بِأَيِ الْأَحْكَامِ الَّتِي أَوْجَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْقَتْلِ وَالصَّلْبِ أَوِ الْقَطْعِ أَوِ النَّفْيِ بِظَاهِرِ الْآيَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا كَانَ فِي الْقُرْآنِ" أَوْ" فَصَاحِبْهُ بِالْخِيَارِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْعَرُ بِظَاهِرِ الْآيَةِ، فَإِنَّ أَهْلَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ" أَوْ" لِلتَّرْتِيبِ- وَإِنِ اخْتَلَفُوا- فَإِنَّكَ تَجِدُ أَقْوَالَهُمْ أَنَّهُمْ يَجْمَعُونَ عَلَيْهِ حَدَّيْنِ فَيَقُولُونَ: يُقْتَلُ وَيُصْلَبُ، وَيَقُولُ بَعْضُهُمْ: يُصْلَبُ وَيُقْتَلُ، وَيَقُولُ بَعْضُهُمْ: تُقْطَعُ يَدُهُ وَرِجْلُهُ وَيُنْفَى، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْآيَةُ وَلَا مَعْنَى" أَوْ" فِي اللُّغَةِ، قَالَ النَّحَّاسُ. وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِمَا ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جِبْرِيلَ ﵇ عَنِ الْحُكْمِ فِي الْمُحَارِبِ فَقَالَ:" مَنْ أَخَافَ السَّبِيلَ واخذ المال فأقطع به لِلْأَخْذِ وَرِجْلَهُ لِلْإِخَافَةِ وَمَنْ قَتَلَ فَاقْتُلْهُ وَمَنْ جَمَعَ ذَلِكَ فَاصْلُبْهُ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَبَقِيَ النَّفْيُ لِلْمُخِيفِ فَقَطْ وَالْمُخِيفُ فِي حُكْمِ الْقَاتِلِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَمَالِكٌ يَرَى فِيهِ الْأَخْذَ بِأَيْسَرَ] العذاب و [ وَالْعِقَابِ اسْتِحْسَانًا. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ" اخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ، فَقَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ أَنْ يُطْلَبَ أَبَدًا بِالْخَيْلِ وَالرِّجْلِ حَتَّى يُؤْخَذَ فَيُقَامُ عَلَيْهِ حَدُّ اللَّهِ، أَوْ يَخْرُجُ مِنْ دَارِ الْإِسْلَامِ هَرَبًا مِمَّنْ يَطْلُبُهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالْحَسَنِ وَالسُّدِّيِّ وَالضَّحَّاكِ وَقَتَادَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ وَالزُّهْرِيِّ. حَكَاهُ الرُّمَّانِيُّ فِي كِتَابِهِ، وَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُمْ يُخْرَجُونَ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ، وَيُطْلَبُونَ لِتُقَامَ عَلَيْهِمُ الحدود، وقاله اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالزُّهْرِيُّ أَيْضًا. وَقَالَ مَالِكٌ أَيْضًا: يُنْفَى مِنَ الْبَلَدِ الَّذِي أَحْدَثَ فِيهِ هَذَا إِلَى غَيْرِهِ وَيُحْبَسُ فِيهِ كَالزَّانِي. وَقَالَ] مالك أيضا و [ الكوفيون: نَفْيُهُمْ سَجْنُهُمْ فَيُنْفَى مِنْ سَعَةِ الدُّنْيَا إِلَى

[... hapsedilir.] Ahmed ise şöyle demiştir: 'Eğer öldürmüşse öldürülür; eğer mal almışsa, Şâfiî'nin kavlinde olduğu gibi eli ve ayağı kesilir.' Bir topluluk ise şöyle demiştir: 'Öldürülmeden önce asılmamalıdır (çarmıha gerilmemelidir); aksi takdirde namaz kılmasına, yiyip içmesine engel olunmuş olur.' Şâfiî'den ise şöyle rivayet edilmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müsleyi (işkence ederek öldürmeyi) yasakladığı için asılmış halde öldürülmesini mekruh görürüm.' Ebû Sevr şöyle demiştir: 'Ayetin zahirine göre devlet başkanı muhayyerdir (serbesttir).' Mâlik de böyle demiştir; bu [aynı zamanda] İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup Saîd b. el-Müseyyeb, Ömer b. Abdilazîz, Mücâhid, Dahhâk ve Nehaî'nin de görüşüdür. Hepsi şöyle demiştir: 'Ayetin zahiri gereğince devlet başkanı muharipler hakkında hüküm vermede muhayyerdir; Yüce Allah'ın farz kıldığı öldürme, asma, [el ve ayakları] kesme veya sürgün cezalarından dilediği hükmü onlar hakkında uygular.' İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Kur'an'da yer alan her «ev (veya)» [ifadesinde] muhatap muhayyerdir (seçim hakkına sahiptir).' Bu görüş, ayetin zahirine daha uygundur. Zira «ev (veya)» [edatının] tertip (sıralama ve suçun türüne göre ceza) bildirdiğini söyleyen birinci görüş sahipleri -kendi aralarında ihtilaf etmiş olsalar da- görüşlerine baktığında onun üzerinde iki haddi (cezayı) birleştirmekte ve şöyle demektedirler: 'Öldürülür ve asılır.' Bazıları 'Asılır ve öldürülür', bazıları ise 'Eli ve ayağı kesilir ve sürgün edilir' demektedirler. Halbuki ne ayet böyledir ne de dilde «ev» [edatının] anlamı böyledir; [bunu] en-Nehhâs söylemiştir. İlk görüş sahipleri, Taberî'nin Enes b. Mâlik'ten naklettiği şu rivayeti delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl aleyhisselâm'a muharip hakkındaki hükmü sordu. O da şöyle dedi: «Kim yol keser ve mal alırsa, mal almasından dolayı elini, korkutmasından dolayı da ayağını kes; kim öldürürse onu öldür; kim bunların hepsini yaparsa onu as!» İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Geriye sadece korkutan için sürgün kalmıştır; korkutan ise katil hükmündedir. Bununla birlikte Mâlik, istihsânen onda azap ve cezanın en hafif olanının uygulanması görüşündedir.' Dördüncü [Mesele]: Yüce Allah'ın { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } “Yahut yeryüzünden sürgün edilmeleridir” buyruğunun anlamı hususunda ihtilaf edilmiştir. Süddî şöyle demiştir: 'Bu, yakalanıp kendisine Allah'ın haddi uygulanıncaya veya kendisini arayanlardan kaçarak Dârü'l-İslâm'dan çıkıncaya kadar atlı ve yaya olarak sürekli aranmasıdır.' [Bu görüş] İbn Abbâs, Enes b. Mâlik, Mâlik b. Enes, Hasan[-ı Basrî], Süddî, Dahhâk, Katâde, Saîd b. Cübeyr, Rebî' b. Enes ve ez-Zührî'den rivayet edilmiştir. Bunu Rummânî kitabında nakletmiştir. Şâfiî'den ise onların bir beldeden diğerine sürülmeleri ve üzerlerine hadlerin uygulanması için aranmaları şeklinde rivayet edilmiştir; Leys b. Sa'd ve ez-Zührî de böyle söylemiştir. Mâlik de ayrıca şöyle demiştir: 'Bu fiili işlediği beldeden başka bir beldeye sürülür ve zina eden kimse gibi orada hapsedilir.' [Mâlik de ayrıca ve] Kûfeliler şöyle demiştir: 'Onların sürgün edilmesi hapsedilmeleridir; böylece dünyanın genişliğinden [zindanın]...'

ضِيقِهَا، فَصَارَ كَأَنَّهُ إِذَا سُجِنَ فَقَدْ نُفِيَ مِنَ الْأَرْضِ إِلَّا مِنْ مَوْضِعِ اسْتِقْرَارِهِ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ بَعْضِ أَهْلِ السُّجُونِ فِي ذَلِكَ:

darlığına sürülmüş olur. Dolayısıyla hapsedildiğinde, kaldığı yer müstesna, sanki yeryüzünden sürülmüş gibi olur.' Bu hususta bazı zindan ehlinin şu sözünü delil getirmişlerdir:

خَرَجْنَا مِنَ الدُّنْيَا وَنَحْنُ مِنَ أَهْلِهَا ... فَلَسْنَا مِنَ الأموات فيها ولا الأحياء

Dünyadan çıktık, halbuki biz onun ehlindeniz... Ne onun ölüleriyiz içinde ne de dirileri

إِذَا جَاءَنَا السَّجَّانُ يَوْمًا لِحَاجَةٍ ... عَجِبْنَا وَقُلْنَا جَاءَ هَذَا مِنَ الدُّنْيَا

Gardiyan bir gün bir ihtiyaç için yanımıza gelse... Şaşırır ve: 'Bu dünyadan geldi!' deriz

حَكَى مَكْحُولٌ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ أَوَّلُ مَنْ حَبَسَ فِي السُّجُونِ وَقَالَ: أَحْبِسُهُ حَتَّى أَعْلَمَ مِنْهُ التَّوْبَةَ، وَلَا أَنْفِيَهُ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ فَيُؤْذِيهِمْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَرْضَ فِي الْآيَةِ هِيَ أَرْضُ النَّازِلَةِ وَقَدْ تَجَنَّبَ النَّاسُ قَدِيمًا الْأَرْضَ الَّتِي أَصَابُوا فِيهَا الذُّنُوبَ، وَمِنْهُ الحديث (الذي ناء بصدره ونحو الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ). وَيَنْبَغِي لِلْإِمَامِ إِنْ كَانَ هَذَا الْمُحَارِبُ مَخُوفَ الْجَانِبِ يَظُنُّ أَنَّهُ يَعُودُ إِلَى حِرَابَةٍ أَوْ إِفْسَادٍ أَنْ يَسْجُنَهُ فِي الْبَلَدِ الَّذِي يُغَرَّبُ إِلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَخُوفِ الْجَانِبِ] فَظَنَّ أَنَّهُ لَا يَعُودُ إِلَى جِنَايَةٍ [ سرح، فال ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا صَرِيحُ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنْ يُغَرَّبَ وَيُسْجَنَ حَيْثُ يُغَرَّبُ، وَهَذَا عَلَى الْأَغْلَبِ فِي أَنَّهُ مَخُوفٌ، وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ وَهُوَ الْوَاضِحُ، لِأَنَّ نَفْيَهُ مِنْ أَرْضِ النَّازِلَةِ هُوَ نَصُّ الْآيَةِ، وَسَجْنُهُ بَعْدُ بِحَسَبِ الْخَوْفِ مِنْهُ، فَإِنْ تَابَ وَفُهِمَتْ حَالُهُ سُرِّحَ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ" النَّفْيُ أَصْلُهُ الْإِهْلَاكُ، وَمِنْهُ الْإِثْبَاتُ وَالنَّفْيُ، فَالنَّفْيُ الْإِهْلَاكُ بِالْإِعْدَامِ، وَمِنْهُ النفاية لردئ الْمَتَاعِ، وَمِنْهُ النَّفِيُّ لِمَا تَطَايَرَ مِنَ الْمَاءِ عَنِ الدَّلْوِ. قَالَ الرَّاجِزُ:

Mekhûl, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın zindanlarda ilk hapseden kişi olduğunu ve: 'Tövbe ettiğini bilene kadar onu hapsederim; onu insanlara eziyet etsin diye bir beldeden diğerine sürmem' dediğini aktarmıştır. Zahir olan şudur ki ayetteki arz (yeryüzü), olayın meydana geldiği yerdir; eskiden de insanlar günah işledikleri toprakları terk ederlerdi. 'Göğsüyle mukaddes toprağa doğru yönelen adam' hadisi de bundandır. Devlet başkanının, bu muharibin tehlikeli biri olup tekrar yol kesmeye veya bozgunculuğa döneceğini zannetmesi durumunda onu sürgün edildiği şehirde hapsetmesi gerekir; şayet tehlikeli biri değilse [ve tekrar bir cinayete dönmeyeceğini zannederse] serbest bırakır. İbn Atıyye der ki: 'Mâlik'in mezhebinin açık ifadesi, onun sürgün edilmesi ve sürüldüğü yerde hapsedilmesidir; bu da onun çoğunlukla tehlikeli biri olduğu varsayımına dayanır.' Taberî de bunu tercih etmiştir ve açık olan görüş de budur; zira onun olayın geçtiği yerden sürülmesi ayetin açık nassıdır; sonrasında hapsedilmesi ise durumunun korku verici olup olmamasına göredir. Şayet tövbe eder ve hâli düzelirse serbest bırakılır. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } buyruğundaki 'nefy' kelimesinin aslı helak etmektir. 'İsbat ve nefy' tabiri de bundandır; nefy, yok ederek helak etmektir. Değersiz eşya için 'nüfâye' denmesi ve kovadan sıçrayan su damlaları için 'nefiyy' denmesi de bu köktendir. Recez şairi şöyle demiştir:

كَأَنَّ مَتْنَيْهِ مِنَ النَّفِيِّ ... مَوَاقِعُ الطَّيْرِ عَلَى الصُّفِيِّ

Sanki onun sırtının iki yanı sıçrayan sudan ötürü... Kuşların düz taşlar üzerindeki konak yerleri gibidir

السَّادِسَةُ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: وَلَا يُرَاعَى الْمَالُ الَّذِي يَأْخُذُهُ الْمُحَارِبُ نِصَابًا كَمَا يُرَاعَى فِي السَّارِقِ. وَقَدْ قِيلَ: يُرَاعَى فِي ذَلِكَ النِّصَابُ رُبُعُ دينار، قال ابن العربي قال الشافعي

Altıncı [Mesele]- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Muharibin (yol kesicinin) aldığı malda, hırsızda gözetildiği gibi bir nisap gözetilmez. Şöyle de denilmiştir: Bunda da çeyrek dinarlık nisap gözetilir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Şâfiî

وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَا يُقْطَعُ مِنْ قُطَّاعِ الطَّرِيقِ إِلَّا مَنْ أَخَذَ قَدْرَ مَا تُقْطَعُ فِيهِ يَدُ السَّارِقِ، وَقَالَ مَالِكٌ: يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْمُحَارِبِ وَهُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَقَّتَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﵊ الْقَطْعَ فِي السَّرِقَةِ فِي رُبُعِ دِينَارٍ، وَلَمْ يُوَقِّتْ فِي الْحِرَابَةِ شَيْئًا، بَلْ ذَكَرَ جَزَاءَ الْمُحَارِبِ، فَاقْتَضَى ذَلِكَ تَوْفِيَةَ الْجَزَاءِ لَهُمْ عَلَى الْمُحَارَبَةِ عَنْ حَبَّةٍ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا قِيَاسُ أَصْلٍ عَلَى أَصْلٍ وَهُوَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ، وَقِيَاسُ الْأَعْلَى بِالْأَدْنَى وَالْأَدْنَى بِالْأَسْفَلِ وَذَلِكَ عَكْسُ الْقِيَاسِ. وَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُقَاسَ الْمُحَارِبُ عَلَى السَّارِقِ وَهُوَ يَطْلُبُ خَطْفَ الْمَالِ فَإِنْ شَعَرَ بِهِ فَرَّ، حَتَّى إِنَّ السَّارِقَ إِذَا دَخَلَ بِالسِّلَاحِ يَطْلُبُ المال فإن منع منه أو صبح عليه وحارب عليه فهو محارب يحكم عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْمُحَارِبِ. قَالَ الْقَاضِي ابْنُ الْعَرَبِيِّ: كُنْتُ فِي أَيَّامِ حُكْمِي بَيْنَ النَّاسِ إِذَا جَاءَنِي أَحَدٌ بِسَارِقٍ، وَقَدْ دَخَلَ الدَّارَ بِسِكِّينٍ يَحْبِسُهُ عَلَى قَلْبِ صَاحِبِ الدَّارِ وَهُوَ نَائِمٌ، وَأَصْحَابُهُ يَأْخُذُونَ مَالَ الرَّجُلِ، حَكَمْتُ فِيهِمْ بِحُكْمِ الْمُحَارِبِينَ، فَافْهَمُوا هَذَا مِنْ أَصْلِ الدِّينِ، وَارْتَفِعُوا إِلَى يَفَاعِ الْعِلْمِ عَنْ حَضِيضِ الْجَاهِلِينَ. قُلْتُ: الْيَفَعُ أَعْلَى الْجَبَلِ وَمِنْهُ غُلَامٌ يَفَعَةٌ إِذَا ارْتَفَعَ إِلَى الْبُلُوغِ، وَالْحَضِيضُ الْحُفْرَةُ فِي أَسْفَلِ الْوَادِي، كَذَا قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ. السَّابِعَةُ- وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ الْحِرَابَةَ يُقْتَلُ فِيهَا مَنْ قَتَلَ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَقْتُولُ مُكَافِئًا لِلْقَاتِلِ، وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهَا تُعْتَبَرُ الْمُكَافَأَةُ لِأَنَّهُ قَتْلٌ فَاعْتُبِرَ فِيهِ الْمُكَافَأَةُ كَالْقِصَاصِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْقَتْلَ هُنَا لَيْسَ عَلَى مُجَرَّدِ الْقَتْلِ وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى الْفَسَادِ الْعَامِّ مِنَ التَّخْوِيفِ وَسَلْبِ الْمَالِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا" فَأَمَرَ تَعَالَى بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَى الْمُحَارِبِ إِذَا جَمَعَ شَيْئَيْنِ مُحَارَبَةً وَسَعْيًا فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ، وَلَمْ يَخُصَّ شَرِيفًا مِنْ وضيع، ولا رفيعا من دنئ. الثَّامِنَةُ- وَإِذَا خَرَجَ الْمُحَارِبُونَ فَاقْتَتَلُوا مَعَ الْقَافِلَةِ فَقَتَلَ بَعْضُ الْمُحَارِبِينَ وَلَمْ يَقْتُلْ بَعْضٌ قُتِلَ الْجَمِيعُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُقْتَلُ إِلَّا مَنْ قَتَلَ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، فَإِنَّ مَنْ حَضَرَ

ve re'y ehli [şöyle] demiştir: Yol kesicilerden ancak hırsızın elinin kesilmesini gerektiren miktar [kadar mal] alan kimsenin [eli] kesilir. Mâlik ise şöyle demiştir: "Onun hakkında muharip hükmü verilir." Doğru olan da budur. Çünkü Yüce Allah, Peygamberi'nin aleyhisselâm diliyle hırsızlıkta el kesmeyi çeyrek dinar ile sınırlandırmış, yol kesmede (hirâbede) ise hiçbir miktar belirlememiştir; bilakis muharibin cezasını zikretmiştir. Bu da tek bir habbe (tane) için dahi savaş açtıklarında onlara cezanın eksiksiz uygulanmasını gerektirir. Ayrıca bu, hakkında ihtilaf bulunan bir aslı başka bir asla kıyaslamaktır; üstünü alta, altı da en aşağıya kıyaslamaktır ki bu, kıyasın tersinedir. Hem muharip, malı kapıp kaçmaya çalışan ve fark edildiğinde kaçan hırsıza nasıl kıyaslanabilir? Hatta hırsız dahi mal çalmak amacıyla silahla girdiğinde, kendisine engel olunur veya üzerine bağırılıp hücum edilir de o da bunun üzerine savaşıp direnirse, o kimse muharip olur ve hakkında muharip hükmü verilir. Kadı İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "İnsanlar arasında hüküm verdiğim günlerde bana, eve bıçakla girip ev sahibi uyurken bıçağı kalbine dayayan, arkadaşları da adamın malını alan bir hırsız getirildiğinde, onlar hakkında muhariplerin hükmüyle hükmederdim. Bunu dinin aslından kavrayın ve cahillerin çukurundan ilmin zirvesine yükselin." Ben [Kurtubî] derim ki: Yefa‘ (الْيَفَع), dağın en yüksek yeridir. Ergenliğe yükseldiğinde [kullanılan] "gulâmün yefa‘atün" (غُلَامٌ يَفَعَةٌ) [ifadesi] de bundandır. Hadîz (الْحَضِيض) ise vadinin tabanındaki çukurdur; lügat ehli böyle demiştir. Yedinci Mesele: Yol kesmede (hirâbede), öldürülen kişi öldürene denk olmasa bile öldüren kimsenin öldürüleceği hususunda ihtilaf yoktur. Şâfiî'nin iki görüşü vardır: Bunlardan birine göre denklik (mükâfeet) muteberdir; çünkü bu bir öldürmedir, dolayısıyla kısasta olduğu gibi onda da denklik muteber sayılmıştır. Bu [görüş] zayıftır; zira buradaki öldürme sadece adam öldürmeden ötürü değil, bilakis korku salmak ve mal gasbetmek gibi genel bir fesattan ötürüdür. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleridir...” Yüce Allah, muharip iki şeyi —savaş açmayı ve yeryüzünde fesat peşinde koşmayı— bir arada bulundurduğunda onun üzerine hadlerin uygulanmasını emretmiş; ne şerefliyi aşağı tabakadan ne de yüksek mevkidekini alçaktan ayırt etmemiştir. Sekizinci Mesele: Muharipler çıkıp kafileyle çatışsalar ve muhariplerin bir kısmı öldürüp bir kısmı öldürmese bile hepsi öldürülür. Şâfiî ise şöyle demiştir: "Ancak bizzat öldüren kimse öldürülür." Bu [görüş] de zayıftır; çünkü [çarpışmada] hazır bulunan

الْوَقِيعَةَ شُرَكَاءٌ فِي الْغَنِيمَةِ وَإِنْ لَمْ يَقْتُلْ جَمِيعُهُمْ، وَقَدِ اتُّفِقَ مَعَنَا عَلَى قَتْلِ الرِّدْءِ وَهُوَ الطَّلِيعَةُ، فَالْمُحَارِبُ أَوْلَى. التَّاسِعَةُ- وَإِذَا أَخَافَ الْمُحَارِبُونَ السَّبِيلَ وَقَطَعُوا الطَّرِيقَ وَجَبَ عَلَى الْإِمَامِ قِتَالُهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَدْعُوَهُمْ، وَوَجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ التَّعَاوُنُ عَلَى قِتَالِهِمْ وَكَفِّهِمْ عَنْ أَذَى الْمُسْلِمِينَ، فَإِنِ انْهَزَمُوا لَمْ يَتْبَعْ مِنْهُمْ مُدْبِرًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ قَتَلَ وَأَخَذَ مَالًا، فَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ أُتْبِعَ لِيُؤْخَذَ وَيُقَامَ عَلَيْهِ ما وجب لجنايته، ولا يدفف مِنْهُمْ عَلَى جَرِيحٍ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ قَتَلَ، فَإِنْ أَخَذُوا وَوُجِدَ فِي أَيْدِيهِمْ مَالٌ لِأَحَدٍ بِعَيْنِهِ رُدَّ إِلَيْهِ أَوْ إِلَى وَرَثَتِهِ، وَإِنْ لَمْ يُوجَدْ لَهُ صَاحِبٌ جُعِلَ فِي بَيْتِ الْمَالِ، وَمَا أَتْلَفُوهُ مِنْ مَالٍ لِأَحَدٍ غَرِمُوهُ، وَلَا دِيَةَ لِمَنْ قَتَلُوا إِذَا قُدِرَ عَلَيْهِمْ قَبْلَ التَّوْبَةِ، فَإِنْ تَابُوا وَجَاءُوا تَائِبِينَ وَهِيَ: الْعَاشِرَةُ- لَمْ يَكُنْ لِلْإِمَامِ عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ، وَسَقَطَ عَنْهُمْ مَا كَانَ حَدًّا لِلَّهِ وَأُخِذُوا بِحُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ، فَاقْتُصَّ مِنْهُمْ مِنَ النَّفْسِ وَالْجِرَاحِ، وَكَانَ عَلَيْهِمْ مَا أَتْلَفُوهُ مِنْ مَالٍ وَدَمٍ لِأَوْلِيَائِهِ فِي ذَلِكَ، وَيَجُوزُ لَهُمُ الْعَفْوُ وَالْهِبَةُ كَسَائِرِ الْجُنَاةِ مِنْ غَيْرِ الْمُحَارِبِينَ، هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَإِنَّمَا أُخِذَ مَا بِأَيْدِيهِمْ مِنَ الْأَمْوَالِ وَضَمِنُوا قِيَمَةَ مَا اسْتَهْلَكُوا، لِأَنَّ ذَلِكَ غَصْبٌ فَلَا يَجُوزُ مِلْكُهُ لَهُمْ، وَيُصْرَفُ إِلَى أَرْبَابِهِ أَوْ يُوقِفُهُ الْإِمَامُ عِنْدَهُ حَتَّى يَعْلَمَ صَاحِبُهُ. وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ: لَا يُطْلَبُ مِنَ الْمَالِ إِلَّا بِمَا وُجِدَ عِنْدَهُ، وَأَمَّا مَا اسْتَهْلَكَهُ فلا يطلب بِهِ، وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ مِنْ رِوَايَةِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْهُ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ فِعْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ بِحَارِثَةَ بْنِ بَدْرٍ الْغُدَانِيِّ فَإِنَّهُ كَانَ مُحَارِبًا ثُمَّ تَابَ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، فَكَتَبَ لَهُ بِسُقُوطِ الْأَمْوَالِ وَالدَّمِ عَنْهُ كِتَابًا مَنْشُورًا، قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي الْمُحَارِبِ إِذَا أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مَالٌ، هَلْ يُتْبَعُ دَيْنًا بِمَا أَخَذَ، أَوْ يُسْقَطُ عَنْهُ كَمَا يُسْقَطُ عَنِ السَّارِقِ؟ وَالْمُسْلِمُ وَالذِّمِّيُّ فِي ذَلِكَ سواء.

savaşa katılanlar, hepsi bizzat öldürmemiş olsalar bile ganimette ortaktırlar. Gözcü/artçı olan rid'in öldürülmesi hususunda bizimle ittifak edilmiştir; dolayısıyla bizzat savaşan [muharip] buna daha evladır. Dokuzuncu Mesele: Muharipler yolu korkulu hâle getirip yol kestiklerinde, devlet başkanının onları davet etmeksizin onlarla savaşması vacip olur. Müslümanların da onlarla savaşma ve Müslümanlara eziyet etmelerine engel olma hususunda yardımlaşmaları vacip olur. Şayet bozguna uğrarlarsa, adam öldürmüş ve mal almış olmadıkça arkasını dönüp kaçan hiçbiri takip edilmez; eğer böyle bir durum varsa, yakalanıp işlediği cinayetin gerektirdiği cezanın uygulanması için takip edilir. Adam öldürmüş olmadıkça içlerinden yaralı olanın işi bitirilmez. Şayet yakalanırlarsa ve ellerinde muayyen bir kimseye ait mal bulunursa bu mal sahibine veya mirasçılarına iade edilir. Eğer sahibi bulunamazsa beytülmale konur. Bir kimseye ait olup da telef ettikleri malları tazmin ederler. Tövbe etmeden önce ele geçirildiklerinde öldürdükleri kimseler için diyet söz konusu olmaz. Şayet tövbe edip tövbekâr olarak gelirlerse -ki bu: Onuncu Mesele'dir- devlet başkanının onların aleyhine bir yetkisi kalmaz; Allah'a ait bir had cezası olan kısımlar onlardan düşer ve kulların haklarından sorumlu tutulurlar. Dolayısıyla can ve yaralamalar hususunda kendilerinden kısas alınır. Telef ettikleri mallar ile canlar hususunda [karar verme yetkisi] bunların velilerine ait olur; muharip olmayan diğer suçlularda olduğu gibi velilerin affetmesi ve bağışlaması caizdir. Bu görüş Mâlik, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehlinin mezhebidir. Ellerindeki malların alınıp tükettiklerinin kıymetini tazmin etmelerinin sebebi, bunların gasp edilmiş olmasıdır; dolayısıyla bunlara malik olmaları caiz değildir ve sahiplerine verilir ya da devlet başkanı sahibini öğreninceye kadar kendi yanında alıkoyar. Sahabe ve tâbiînden bir grup ise şöyle demiştir: 'Mal hususunda sadece yanında bulunan şey talep edilir, tükettiği şeyler ise talep edilmez.' Taberî bunu Velîd b. Müslim'in rivayetiyle Mâlik'ten zikretmiştir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın Hârise b. Bedr el-Gudânî'ye yaptığı muameleden açıkça anlaşılan da budur; zira o bir muharip idi, sonra ele geçirilmeden önce tövbe etti. Bunun üzerine Ali ona malların ve kan davasının kendisinden düştüğüne dair açık bir ferman yazdı. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Muharibe had uygulandığında ve elinde mal bulunmadığında, aldığı şey sebebiyle borçlu olarak takip edilip edilmeyeceği veya hırsızdan düştüğü gibi ondan da düşüp düşmeyeceği hususunda Mâlik'ten gelen rivayet farklılık göstermiştir. Müslüman ile zimmî bu hususta eşittir.

الحادية عشرة- وجمع أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ السُّلْطَانَ وَلِيُّ مَنْ حَارَبَ، فَإِنْ قَتَلَ مُحَارِبٌ أَخَا امْرِئٍ أَوْ أَبَاهُ فِي حَالِ الْمُحَارَبَةِ، فَلَيْسَ إِلَى طَالِبِ الدم من أمر المحارب شي، وَلَا يَجُوزُ عَفْوُ وَلِيِّ الدَّمِ، وَالْقَائِمُ بِذَلِكَ الْإِمَامُ، جَعَلُوا ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ تَعَالَى. قُلْتُ: فَهَذِهِ جُمْلَةٌ مِنْ أَحْكَامِ الْمُحَارِبِينَ جَمَعْنَا غُرَرَهَا، وَاجْتَلَبْنَا دُرَرَهَا، وَمِنْ أَغْرَبِ مَا قِيلَ فِي تَفْسِيرِهَا وَهِيَ: الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وتفسير مجاهد لها، قال مجاهد: الْمُرَادُ بِالْمُحَارَبَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الزِّنَى وَالسَّرِقَةُ، وَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ فِي كِتَابِهِ وَعَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ أَنَّ السَّارِقَ تُقْطَعُ يَدُهُ، وَأَنَّ الزَّانِيَ يُجْلَدُ وَيُغَرَّبُ إِنْ كَانَ بِكْرًا، وَيُرْجَمُ إِنْ كَانَ ثَيِّبًا مُحْصَنًا. وَأَحْكَامُ الْمُحَارِبِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُخَالِفٌ لِذَلِكَ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُرِيدَ إِخَافَةَ الطَّرِيقِ بِإِظْهَارِ السِّلَاحِ قَصْدًا لِلْغَلَبَةِ عَلَى الْفُرُوجِ، فَهَذَا أَفْحَشُ الْمُحَارَبَةِ، وَأَقْبَحُ مِنْ أَخْذِ الْأَمْوَالِ وَقَدْ دَخَلَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً". الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَيُنَاشَدُ اللِّصُّ بِاللَّهِ تَعَالَى، فَإِنْ كَفَّ تُرِكَ وَإِنْ أَبَى قُوتِلَ، فَإِنْ أَنْتَ قَتَلْتَهُ فَشَرُّ قَتِيلٍ وَدَمُهُ هَدَرٌ. رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ عُدِيَ عَلَى مَالِي؟ قَالَ: (فَانْشُدْ بِاللَّهِ) قَالَ: فَإِنْ أَبَوْا عَلَيَّ. قَالَ: (فَانْشُدْ بِاللَّهِ) قَالَ: فَإِنْ أَبَوْا عَلَيَّ قَالَ: (فَانْشُدْ بِاللَّهِ) قَالَ: فَإِنْ أَبَوْا عَلَيَّ قَالَ: (فَقَاتِلْ فَإِنْ قُتِلْتَ فَفِي الْجَنَّةِ وَإِنْ قَتَلْتَ فَفِي النَّارِ) وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ- وَلَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ الْمُنَاشَدَةِ- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ جَاءَ رَجُلٌ يُرِيدُ أَخْذَ مَالِي؟ قَالَ: (فَلَا تُعْطِهِ مَالَكَ) قَالَ: أَرَأَيْتَ إِنْ قَاتَلَنِي؟ قَالَ: (فَقَاتِلْهُ) قَالَ: أَرَأَيْتَ إِنْ قَتَلَنِي؟ قَالَ: (فَأَنْتَ شَهِيدٌ) قَالَ: فَإِنْ قَتَلْتُهُ؟ قَالَ: (هُوَ فِي النَّارِ). قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَرُوِّينَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ رَأَوْا قِتَالَ اللُّصُوصِ وَدَفْعَهُمْ عَنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، هَذَا مَذْهَبُ ابْنِ عُمَرَ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَقَتَادَةَ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالنُّعْمَانِ، وَبِهَذَا يَقُولُ عَوَامُّ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ

On Birinci Mesele: İlim ehli, yol kesen muharibin velisinin devlet başkanı olduğu hususunda icma etmiştir. Dolayısıyla bir muharip, yol kesme esnasında bir kimsenin kardeşini veya babasını öldürürse, kan sahibinin muharip üzerinde bir yetkisi yoktur ve kan velisinin affetmesi caiz değildir; bu davayı yürüten devlet başkanıdır. Âlimler bunu Yüce Allah'ın hadlerinden bir had konumunda kabul etmişlerdir. Derim ki: Bu, muhariplerin hükümlerine dair derlediğimiz en seçkin ve en değerli bilgilerdir. Bu ayetin tefsirinde söylenen en garip görüşlerden biri —ki bu On İkinci Meseledir— Mücâhid'in tefsiridir. Mücâhid: 'Bu ayetteki muharebeden kasıt zina ve hırsızlıktır' demiştir. Ancak bu doğru değildir; zira Allah Sübhânehu Kitabı'nda ve Peygamberi'nin lisanıyla hırsızın elinin kesileceğini, bekâr ise zâninin celde vurulup sürgün edileceğini, evli ve muhsan ise recmedileceğini açıklamıştır. Bu ayetteki muharibin hükümleri ise buna muhaliftir. Meğerki silah gösterip yolu korkutarak ırzlara zorla el koymayı kastetmiş olsun; bu durumda bu, muharebenin en çirkini ve mal almaktan daha kötüdür ve Yüce Allah'ın: { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanlar” buyruğunun kapsamına girer. On Üçüncü Mesele: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Hırsıza Allah Teâlâ adına yemin verilir; vazgeçerse bırakılır, vazgeçmezse onunla savaşılır. Şayet onu öldürürsen o öldürülenlerin en kötüsüdür ve kanı hederdir. Nesâî, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Malıma saldırılırsa ne dersin?' dedi. (Ona Allah adına yemin ver) buyurdu. 'Beni dinlemezlerse?' dedi. (Ona Allah adına yemin ver) buyurdu. 'Beni dinlemezlerse?' dedi. (Ona Allah adına yemin ver) buyurdu. 'Beni dinlemezlerse?' dedi. (O zaman savaş; şayet öldürülürsen cennettesin, öldürürsen o cehennemdedir) buyurdu. Buhârî ve Müslim de —yemin verme zikredilmeksizin— Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Bir adam gelip malımı almak isterse ne dersin?' dedi. (Malını ona verme) buyurdu. 'Benimle savaşısa ne dersin?' dedi. (Sen de onunla savaş) buyurdu. 'Beni öldürürse ne dersin?' dedi. (Sen şehitsin) buyurdu. 'Ben onu öldürürsem ne dersin?' dedi. (O cehennemdedir) buyurdu. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'İlim ehlinden bir topluluktan, hırsızlarla savaşmayı ve onları canlarından ve mallarından defetmeyi caiz gördüklerini rivayet ettik; bu İbn Ömer, Hasan-ı Basrî, İbrâhîm en-Nehaî, Katâde, Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Nu'mân'ın mezhebidir.' İlim ehlinin geneli de şöyle demektedir:

لِلرَّجُلِ أَنْ يُقَاتِلَ عَنْ نَفْسِهِ وَأَهْلِهِ وَمَالِهِ إِذَا أُرِيدَ ظُلْمًا، لِلْأَخْبَارِ الَّتِي جَاءَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَمْ يَخُصَّ وَقْتًا دُونَ وَقْتٍ، وَلَا حَالًا دُونَ حَالٍ إِلَّا السُّلْطَانَ، فَإِنَّ جَمَاعَةَ أَهْلِ الْحَدِيثِ كَالْمُجْتَمِعِينَ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يَمْنَعَ عَنْ نَفْسِهِ وَمَالِهِ إِلَّا بِالْخُرُوجِ عَلَى السُّلْطَانِ وَمُحَارَبَتِهِ أَنَّهُ لَا يُحَارِبُهُ وَلَا يَخْرُجُ عَلَيْهِ، لِلْأَخْبَارِ الدَّالَّةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، الَّتِي فِيهَا الْأَمْرُ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يَكُونُ مِنْهُمْ، مِنَ الْجَوْرِ وَالظُّلْمِ، وَتَرْكِ قِتَالِهِمْ وَالْخُرُوجِ عَلَيْهِمْ مَا أَقَامُوا الصَّلَاةَ. قُلْتُ: وَقَدِ اخْتَلَفَ مَذْهَبُنَا إِذَا طَلَبَ الشَّيْءَ الْخَفِيفَ كَالثَّوْبِ وَالطَّعَامِ هَلْ يُعْطُونَهُ أَوْ يُقَاتِلُونَ؟ وَهَذَا الْخِلَافُ مَبْنِيٌّ عَلَى أَصْلٍ، وَهُوَ هَلِ الْأَمْرُ بِقِتَالِهِمْ لِأَنَّهُ تَغْيِيرُ مُنْكَرٍ أَوْ هُوَ مِنْ بَابِ دَفْعِ الضَّرَرِ؟ وَعَلَى هَذَا أَيْضًا يَنْبَنِي الْخِلَافُ فِي دَعْوَتِهِمْ قَبْلَ الْقِتَالِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا" لِشَنَاعَةِ الْمُحَارَبَةِ وَعِظَمِ ضَرَرِهَا، وَإِنَّمَا كَانَتِ الْمُحَارَبَةُ عَظِيمَةَ الضَّرَرِ، لِأَنَّ فِيهَا سَدَّ سَبِيلِ الْكَسْبِ عَلَى النَّاسِ، لِأَنَّ أَكْثَرَ الْمَكَاسِبِ وَأَعْظَمَهَا التِّجَارَاتُ، وَرُكْنَهَا وَعِمَادَهَا الضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ، كَمَا قَالَ ﷿:" وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ"] المزمل: ٢٠] فَإِذَا أُخِيفَ الطَّرِيقُ انْقَطَعَ النَّاسُ عَنِ السَّفَرِ، وَاحْتَاجُوا إِلَى لُزُومِ الْبُيُوتِ، فَانْسَدَّ بَابُ التِّجَارَةِ عَلَيْهِمْ، وَانْقَطَعَتْ أَكْسَابُهُمْ، فَشَرَعَ اللَّهُ عَلَى قُطَّاعِ الطَّرِيقِ الْحُدُودَ الْمُغَلَّظَةَ، وَذَلِكَ الْخِزْيُ فِي الدُّنْيَا رَدْعًا لَهُمْ عَنْ سُوءِ فِعْلِهِمْ، وَفَتْحًا لِبَابِ التِّجَارَةِ الَّتِي أَبَاحَهَا لِعِبَادِهِ لِمَنْ أَرَادَهَا مِنْهُمْ، وَوَعَدَ فِيهَا بِالْعَذَابِ الْعَظِيمِ فِي الْآخِرَةِ. وَتَكُونُ هَذِهِ الْمَعْصِيَةُ خَارِجَةً عَنِ الْمَعَاصِي، وَمُسْتَثْنَاةً مِنْ حَدِيثِ عُبَادَةَ فِي قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (فَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ بِهِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ [لَهُ] (كَفَّارَةٌ) وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْخِزْيُ لِمَنْ عُوقِبَ، وَعَذَابُ الْآخِرَةِ لِمَنْ سَلِمَ فِي الدُّنْيَا، وَيَجْرِي هَذَا الذَّنْبُ مَجْرَى غَيْرِهِ. وَلَا خُلُودَ لِمُؤْمِنٍ فِي النَّارِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَلَكِنْ يَعْظُمُ عِقَابُهُ لِعِظَمِ الذَّنْبِ، ثُمَّ يُخْرَجُ إِمَّا بِالشَّفَاعَةِ وَإِمَّا بِالْقَبْضَةِ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مشروط الإنفاذ بالمشيئة

Kişi, kendisine zulmedilmek istendiğinde canı, ailesi ve malı uğruna savaşabilir (kendisini müdafaa edebilir). Zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetler, devlet başkanı (sultan) müstesna, herhangi bir vakti diğerinden veya bir hâli diğerinden ayırt etmemiştir. Nitekim hadis ehli topluluğu, canını ve malını ancak sultana karşı çıkmak (isyan etmek) ve onunla savaşmak suretiyle koruyabilecek kimsenin onunla savaşmayacağı ve ona isyan etmeyeceği hususunda neredeyse icma etmiş gibidir. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetler, yöneticilerden sadır olacak haksızlık ve zulme sabretmeyi, namazı kıldıkları müddetçe onlarla savaşmayı ve onlara karşı ayaklanmayı terk etmeyi emretmektedir. Ben (Kurtubî) derim ki: [Muharip] elbise ve yiyecek gibi önemsiz/hafif bir şey istediğinde, [saldırıya uğrayanların] bunu ona verip vermeyecekleri yahut onunla savaşıp savaşmayacakları hususunda mezhebimiz (Mâlikîler) ihtilaf etmiştir. Bu ihtilaf şu asıl kurala dayanmaktadır: Onlarla savaşma emri münkeri değiştirmek (nehy-i ani'l-münker) kabilinden midir, yoksa zararı defetmek kabilinden midir? Savaşmadan önce onları [teslim olmaya] davet etme konusundaki ihtilaf da buna dayanır. En doğrusunu Allah bilir. On Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın { ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا } “Bu onlar için dünyada bir rezilliktir” buyruğu, yol kesip savaşmanın (muhârebenin) çirkinliği ve zararının büyüklüğünden ötürüdür. Muhârebenin bu denli büyük zarara yol açması ise insanlara rızık/kazanç yollarını tıkamasından ileri gelir. Çünkü kazançların en çoğu ve en büyüğü ticarettir; onun da rüknü ve dayanağı yeryüzünde dolaşmaktır (sefer yapmaktır). Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Diğer bir kısmı ise Allah'ın lütfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşırlar” [el-Müzzemmil: 20]. Yol güvensiz hâle gelip korku salındığında insanlar yolculuktan kesilir ve evlerine kapanmak zorunda kalırlar. Böylece ticaret kapısı onlara kapanır ve kazançları kesilir. İşte bu sebeple Allah, yol kesicilere ağır had cezaları koymuştur. Bu [cezalar], kötü fiillerinden onları caydırmak ve Allah'ın dileyen kulları için mubah kıldığı ticaret kapısını açık tutmak maksadıyla dünyada bir rezilliktir; ahirette de onlar için büyük bir azap vaat edilmiştir. Bu günah diğer günahlardan ayrı tutulup Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « فَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ بِهِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ [لَهُ] كَفَّارَةٌ » «Kim bunlardan bir şey işler de dünyada cezalandırılırsa bu [ceza], [onun için] bir kefarettir» buyurduğu Ubâde [b. es-Sâmit] hadisinden istisna edilmiş olabilir. En doğrusunu Allah bilir. Dünyadaki rezilliğin [dünyada] cezalandırılan kimseye, ahiret azabının ise dünyada [cezadan] kurtulan kimseye ait olması ve bu günahın da diğer günahlar gibi cereyan etmesi muhtemeldir. Daha önce geçtiği üzere hiçbir mümin cehennemde ebedî kalmaz; lakin günahının büyüklüğünden ötürü cezası ağır olur, sonra ya şefaatle ya da [Allah'ın rahmet] kabzasıyla oradan çıkarılır. Ayrıca bu tehdidin infazı [ilahi] meşiete bağlıdır.

كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ"] النساء: ١١٦] أَمَّا إِنَّ الْخَوْفَ يَغْلِبُ عَلَيْهِمْ بِحَسَبِ الْوَعِيدِ وَكِبَرِ الْمَعْصِيَةِ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ) استثنى ﷿ التَّائِبِينَ قَبْلَ أَنْ يُقْدَرَ عَلَيْهِمْ، وَأَخْبَرَ بِسُقُوطِ حَقِّهِ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ:" فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ". أَمَّا الْقِصَاصُ وَحُقُوقُ الْآدَمِيِّينَ فَلَا تَسْقُطُ. وَمَنْ تَابَ بَعْدَ الْقُدْرَةِ فَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تَنْفَعُ، وَتُقَامُ الْحُدُودُ عَلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلٌ إِنَّهُ يَسْقُطُ كُلُّ حَدٍّ بِالتَّوْبَةِ، وَالصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِهِ أَنَّ مَا تَعَلَّقَ بِهِ حَقُّ الْآدَمِيِّ قِصَاصًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ فَإِنَّهُ لَا يَسْقُطُ بِالتَّوْبَةِ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالِاسْتِثْنَاءِ الْمُشْرِكَ إِذَا تَابَ وَآمَنَ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ تَسْقُطُ عَنْهُ الْحُدُودُ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ إِنْ آمَنَ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ لَمْ يُقْتَلْ أَيْضًا بِالْإِجْمَاعِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا لَا يُسْقَطُ الْحَدُّ عَنِ الْمُحَارِبِينَ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- لِأَنَّهُمْ مُتَّهَمُونَ بِالْكَذِبِ فِي تَوْبَتِهِمْ وَالتَّصَنُّعِ فِيهَا إِذَا نَالَتْهُمْ يَدُ الْإِمَامِ، أَوْ لِأَنَّهُ لَمَّا قُدِرَ عَلَيْهِمْ صَارُوا بِمَعْرِضٍ أَنْ يُنَكَّلَ بِهِمْ فَلَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُمْ، كَالْمُتَلَبِّسِ بِالْعَذَابِ مِنَ الْأُمَمِ قَبْلَنَا، أَوْ مَنْ صَارَ إِلَى حَالِ الْغَرْغَرَةِ فَتَابَ، فَأَمَّا إِذَا تَقَدَّمَتْ تَوْبَتُهُمُ الْقُدْرَةَ عَلَيْهِمْ، فَلَا تُهْمَةَ وَهِيَ نَافِعَةٌ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" يُونُسَ"، فَأَمَّا الشُّرَّابُ وَالزُّنَاةُ وَالسُّرَّاقُ إِذَا تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَعُرِفَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، ثُمَّ رُفِعُوا إِلَى الْإِمَامِ فَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَحُدَّهُمْ، وَإِنْ رُفِعُوا إِلَيْهِ فَقَالُوا تُبْنَا لَمْ يُتْرَكُوا، وَهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالِ كَالْمُحَارِبِينَ إِذَا غُلِبُوا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ: 116] buyruğu gibi Allah'ın meşietine bağlıdır. Bununla birlikte tehdidin şiddeti ve günahın büyüklüğü nispetinde onlar hakkında korku ağır basar. On Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz kendilerine güç yetirmeden önce tövbe edenler müstesnadır” buyruğu ile Azze ve Celle kendilerine güç yetirilmeden önce tövbe edenleri istisna etmiş ve { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Biliniz ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu ile Kendi hakkının onlardan düştüğünü haber vermiştir. Kısas ve kul haklarına gelince bunlar düşmez. Güç yetirildikten sonra tövbe eden kimseye gelince, ayetin zahirine göre tövbe fayda vermez ve yukarıda geçtiği üzere hadler ona uygulanır. Şâfiî'nin bir görüşüne göre her had cezası tövbe ile düşer; mezhebindeki sahih görüş ise, kısas olsun veya olmasın kul hakkının taalluk ettiği hususların yakalanmadan önceki tövbe ile düşmeyeceğidir. İstisna ile yakalanmadan önce tövbe edip iman eden müşrikin kastedildiği ve böylece ondan hadlerin düşeceği söylenmiştir; ancak bu zayıftır, çünkü o güç yetirildikten sonra iman etse dahi icma ile öldürülmez. Denildi ki: Muhariplerden güç yetirildikten sonra haddin düşmemesi —doğrusunu Allah bilir— devlet başkanının eline düştüklerinde tövbelerinde yalancı olmakla ve yapmacık davranmakla itham edildiklerindendir; ya da kendilerine güç yetirildiğinde cezalandırılma konumuna geldikleri için bizden önceki ümmetlerden azapla yüz yüze gelen kimseler veya can boğaza geldiğinde tövbe eden kimse gibi tövbeleri kabul edilmemiştir. Ancak tövbeleri kendilerine güç yetirilmeden önce ise ortada bir itham yoktur ve Yûnus Suresi'nde açıklanacağı üzere bu tövbe fayda verir. İçki içenler, zâniler ve hırsızlar ise tövbe edip ıslah olduklarında ve bu durumları bilindiğinde, sonradan devlet başkanına götürülürlerse devlet başkanının onlara had uygulaması gerekmez; şayet ona götürüldükten sonra 'tövbe ettik' derlerse serbest bırakılmazlar ve bu durumda onlar, yakalanan muharipler gibidirler. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة المائدة (٥): الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 35-36]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun, O'na [yaklaştıracak] vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz.” (35) { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların tamamı ve bununla birlikte bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, onlardan asla kabul edilmez. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (36)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ) الْوَسِيلَةُ هِيَ الْقُرْبَةُ عَنْ أَبِي وَائِلٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَعَطَاءٍ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ زَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، وَهِيَ فَعِيلَةٌ مِنْ تَوَسَّلْتُ إِلَيْهِ أَيْ تَقَرَّبْتُ، قَالَ عَنْتَرَةُ:

Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } buyruğundaki vesile (el-vesîle); Ebû Vâil, Hasan, Mücâhid, Katâde, Atâ, es-Süddî, İbn Zeyd ve Abdullah b. Kesîr'den nakledildiğine göre kurbettir (yakınlıktır). 'Ona yaklaştım' anlamındaki 'tevesseltu ileyh' (تَوَسَّلْتُ إِلَيْهِ) fiilinden türemiş fa'île (فَعِيلَة) veznindedir. Antere şöyle demiştir:

إِنَّ الرِّجَالَ لَهُمْ إِلَيْكِ وَسِيلَةٌ ... إِنْ يَأْخُذُوكِ تَكَحَّلِي وَتَخَضَّبِي

Şüphesiz erkeklerin sana ulaşacak bir vesilesi vardır... Şayet seni esir alırlarsa sürmelen ve kına yak

وَالْجَمْعُ الْوَسَائِلُ، قَالَ:

Çoğulu ise vesâildir (الْوَسَائِلُ). Şair şöyle demiştir:

إِذَا غَفَلَ الْوَاشُونَ عُدْنَا لِوَصْلِنَا ... وَعَادَ التَّصَافِي بَيْنَنَا وَالْوَسَائِلُ

Koğucular gaflete düştüğünde vuslatımıza geri döndük... Aramızdaki samimiyet ve vesileler yeniden canlandı

وَيُقَالُ: مِنْهُ سَلْتُ أَسْأَلُ أَيْ طَلَبْتُ، وَهُمَا يَتَسَاوَلَانِ أَيْ يَطْلُبُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ صَاحِبِهِ، فَالْأَصْلُ الطَّلَبُ، وَالْوَسِيلَةُ الْقُرْبَةُ الَّتِي يَنْبَغِي أَنْ يُطْلَبَ بِهَا، وَالْوَسِيلَةُ دَرَجَةٌ فِي الْجَنَّةِ، وَهِيَ الَّتِي جَاءَ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ بِهَا فِي قَوْلِهِ ﵊: (فَمَنْ سَأَلَ لي الوسيلة حلت له الشفاعة).

Bu kökten olmak üzere, 'talep ettim' manasında 'seltu es'elü' (سَلْتُ أَسْأَلُ) denir. 'Her biri arkadaşından talep ediyor' manasında 'hümâ yetesâvelâni' (هُمَا يَتَسَاوَلَانِ) denir. Dolayısıyla kelimenin aslı talep etmektir; vesile ise kendisiyle [Allah'a yakınlığın] talep edilmesi gereken kurbettir. Vesile aynı zamanda cennette bir derecedir; nitekim aleyhisselâm'ın: (Kim benim için vesileyi dilerse şefaat ona helal olur) buyurduğu sahih hadiste gelen vesile de odur.

[سورة المائدة (٥): آية ٣٧]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 37]

يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧)

{ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧) } “Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır.”

قَالَ يَزِيدُ الْفَقِيرُ: قِيلَ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّكُمْ يَا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ تَقُولُونَ إِنَّ قَوْمًا يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها" فَقَالَ جَابِرٌ: إِنَّكُمْ تَجْعَلُونَ الْعَامَّ خَاصًّا وَالْخَاصَّ عَامًّا، إِنَّمَا هَذَا فِي الْكُفَّارِ خَاصَّةً، فَقَرَأْتُ الْآيَةَ كُلَّهَا مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا فَإِذَا هِيَ فِي الْكُفَّارِ خَاصَّةً. وَ" مُقِيمٌ" مَعْنَاهُ دَائِمٌ ثَابِتٌ لَا يَزُولُ وَلَا يَحُولُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yezîd el-Fakîr şöyle demiştir: Câbir b. Abdullâh'a: "Ey Muhammed'in ashabı! Sizler birtakım insanların cehennem ateşinden çıkacağını söylüyorsunuz; hâlbuki Yüce Allah { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } “...fakat oradan çıkacak değillerdir...” buyurmaktadır" denildi. Bunun üzerine Câbir şöyle dedi: "Siz genel olanı özel, özel olanı da genel kılıyorsunuz. Bu [hüküm] yalnızca kâfirler hakkındadır." Bunun üzerine ayeti başından sonuna kadar bütünüyle okudum, bir de gördüm ki o gerçekten sadece kâfirler hakkındadır. "Mukîm" (مُقِيمٌ) kelimesinin anlamı ise sürekli, kalıcı, zeval bulmayan ve değişmeyendir. Şair şöyle demiştir:

فَإِنَّ لَكُمْ بِيَوْمِ الشَّعْبِ مني ... عذابا دائما لكم مقيما

Şi'b günü benden size ... Sürekli ve kalıcı bir azap vardır

[سورة المائدة (٥): آية ٣٨]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 38]

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨)

{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık Allah'tan bir ceza olarak ellerini kesin. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

فِيهِ سَبْعٌ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما) الْآيَةَ. لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَخْذَ الْأَمْوَالِ بِطَرِيقِ السَّعْيِ فِي الْأَرْضِ وَالْفَسَادِ ذَكَرَ حُكْمَ السَّارِقِ مِنْ غير حراب على ما يأتي

Bu ayette yirmi yedi mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin...” ayetidir. Yüce Allah, yeryüzünde bozgunculuk yapmak ve fesat çıkarmak suretiyle malların gasbedilmesini zikrettikten sonra, [şimdi de] ileride geleceği üzere yol kesicilik (muhârebe) olmaksızın [gizlice] çalan hırsızın hükmünü zikretmiştir.

بَيَانُهُ أَثْنَاءَ الْبَابِ، وَبَدَأَ سُبْحَانَهُ بِالسَّارِقِ قَبْلَ السَّارِقَةِ عَكْسَ الزِّنَى عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ آخِرَ الْبَابِ. وَقَدْ قُطِعَ السَّارِقُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَوَّلُ مَنْ حُكِمَ بِقَطْعِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةَ، فَأَمَرَ اللَّهُ بِقَطْعِهِ فِي الْإِسْلَامِ، فَكَانَ أَوَّلُ سَارِقٍ قَطَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْإِسْلَامِ مِنَ الرِّجَالِ الْخِيَارَ بْنِ عَدِيِّ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَمِنَ النِّسَاءِ مُرَّةَ بِنْتَ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْأَسَدِ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ، وَقَطَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَ الْيَمَنِيِّ الَّذِي سَرَقَ الْعِقْدَ، وَقَطَعَ عُمَرُ يد ابن سمرة أخي عبد الرحمن ابن سَمُرَةَ وَلَا خِلَافَ فِيهِ. وَظَاهِرُ الْآيَةِ الْعُمُومُ فِي كُلِّ سَارِقٍ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، لِقَوْلِهِ ﵇ (لَا تُقْطَعُ يَدُ السَّارِقِ إِلَّا فِي رُبُعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا) فَبَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ:" وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ" بَعْضَ السُّرَّاقِ دُونَ بَعْضٍ، فَلَا تُقْطَعُ يَدُ السَّارِقِ إِلَّا فِي رُبُعِ دِينَارٍ، أَوْ فِيمَا قِيمَتُهُ رُبُعُ دِينَارٍ، وَهَذَا قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَلِيٍّ ﵃، وَبِهِ قَالَ عُمَرُ ابن عَبْدِ الْعَزِيزِ وَاللَّيْثُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَقَالَ مَالِكٌ: تُقْطَعُ الْيَدُ فِي رُبُعِ دِينَارٍ أَوْ فِي ثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ، فَإِنْ سَرَقَ دِرْهَمَيْنِ وَهُوَ رُبُعُ دِينَارٍ لِانْحِطَاطِ الصَّرْفِ لَمْ تُقْطَعْ يَدُهُ فِيهِمَا. وَالْعُرُوضُ لَا تُقْطَعُ فِيهَا إِلَّا أَنْ تَبْلُغَ ثَلَاثَةَ دَرَاهِمَ قَلَّ الصَّرْفُ أَوْ كَثُرَ، فَجَعَلَ مَالِكٌ الذَّهَبَ وَالْوَرِقَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَصْلًا بِنَفْسِهِ، وَجَعَلَ تَقْوِيمَ الْعُرُوضِ بِالدَّرَاهِمِ فِي الْمَشْهُورِ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: إِنْ سَرَقَ ذَهَبًا فَرُبُعُ دِينَارٍ، وَإِنْ سَرَقَ غَيْرَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ كَانَتْ قِيمَتُهُ رُبُعَ دِينَارٍ أَوْ ثَلَاثَةَ دَرَاهِمَ مِنَ الْوَرِقِ. وَهَذَا نَحْوَ مَا صَارَ إِلَيْهِ مَالِكٌ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ، وَالْحُجَّةُ لِلْأَوَّلِ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَجُلًا سَرَقَ حَجَفَةً، فَأَتَى به النبي ﷺ فأمر بِهَا فَقُوِّمَتْ بِثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ. وَجَعَلَ الشَّافِعِيُّ حَدِيثَ عَائِشَةَ ﵂ فِي الرُّبُعِ دِينَارٍ أَصْلًا رَدَّ إِلَيْهِ تَقْوِيمَ الْعُرُوضِ لَا بِالثَّلَاثَةِ دَرَاهِمَ عَلَى غَلَاءِ الذَّهَبِ وَرُخْصِهِ، وَتَرَكَ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ لِمَا رَآهُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- مِنِ اخْتِلَافِ الصَّحَابَةِ فِي الْمِجَنِّ الَّذِي قَطَعَ فِيهِ رسول الله صلى الله عليه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَابْنُ عُمَرَ يَقُولُ: ثَلَاثَةُ دَرَاهِمَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ: عَشَرَةُ دَرَاهِمَ، وَأَنَسٌ يَقُولُ: خمسة دراهم،

Bunun açıklaması konunun içerisinde gelecektir. Yüce Allah, zina konusunun aksine —ki bunu bölümün sonunda açıklayacağız— hırsız erkeği hırsız kadından önce zikretmiştir. Câhiliye döneminde de hırsızın eli kesilirdi. Câhiliyede elinin kesilmesine ilk hükmedilen kişi el-Velîd b. el-Mugîre'dir. Allah İslâm'da da [hırsızın] elinin kesilmesini emretti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İslâm'da elini kestiği ilk erkek hırsız el-Hıyâr b. Adiyy b. Nevfel b. Abdimenâf, kadınlardan ise Benî Mahzûm'dan Mürre bint Süfyân b. Abdilesed'dir. Ebû Bekir, gerdanlığı çalan Yemenlinin elini kesmiştir; Ömer de Abdurrahman b. Semure'nin kardeşi İbn Semure'nin elini kesmiştir; bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Ayetin zâhiri bütün hırsızları kapsayacak şekilde geneldir; fakat [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « لَا تُقْطَعُ يَدُ السَّارِقِ إِلَّا فِي رُبُعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا » «Hırsızın eli ancak çeyrek dinar ve yukarısında kesilir» buyruğundan ötürü durum böyle değildir. [Resûlullah], Yüce Allah'ın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın” buyruğu ile [bütün hırsızları değil], diğerleri hariç sadece bazı hırsızları kastettiğini açıklamıştır. Dolayısıyla hırsızın eli ancak çeyrek dinarda veya değeri çeyrek dinar olan şeyde kesilir. Bu; Ömer b. el-Hattâb, Osmân b. Affân ve Ali'nin radıyallâhu anhum görüşüdür. Ömer b. Abdilazîz, el-Leys, eş-Şâfiî ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir. Mâlik ise şöyle demiştir: «El, çeyrek dinarda veya üç dirhemde kesilir. Eğer kurun düşüklüğü sebebiyle çeyrek dinar değerinde olan iki dirhem çalmışsa, bu iki dirhemden ötürü eli kesilmez. Ticaret mallarında (urûz) ise kur az olsun çok olsun ancak üç dirheme ulaştığında el kesilir.» Böylece Mâlik, altın ve gümüşün her birini başlı başına bir asıl kabul etmiş ve meşhur görüşünde ticaret mallarının kıymet takdirini dirhem üzerinden yapmıştır. Ahmed ve İshâk ise şöyle demiştir: «Eğer altın çalmışsa [nisap] çeyrek dinardır; şayet altın ve gümüşün dışında bir şey çalmışsa değeri çeyrek dinar veya gümüşten üç dirhem olmalıdır.» Bu da Mâlik'in diğer görüşünde vardığı neticeye yakındır. İlk görüşün delili İbn Ömer'in rivayet ettiği şu hadistir: Bir adam bir kalkan çalmıştı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildi, o da onun hakkında emir verdi ve [kalkanın] kıymeti üç dirhem olarak takdir edildi. Şâfiî ise Âişe'nin radıyallâhu anhâ çeyrek dinar hakkındaki hadisini asıl kabul etmiş ve altının pahalılığına ve ucuzluğuna bakılmaksızın ticaret mallarının kıymet takdirini üç dirheme değil ona bağlamıştır. İbn Ömer'in hadisini ise —Allah en iyisini bilir ya— Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [hırsızın elinin] kesilmesine hükmettiği kalkan hususunda sahabenin ihtilaf ettiğini gördüğü için terk etmiştir; nitekim İbn Ömer: «Üç dirhem», İbn Abbâs: «On dirhem», Enes ise: «Beş dirhem» demektedir...

وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي الرُّبُعِ دِينَارٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ثَابِتٌ لَمْ يُخْتَلَفْ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ إِلَّا أَنَّ بَعْضَهُمْ وَقَفَهُ، وَرَفَعَهُ مَنْ يَجِبُ الْعَمَلُ بِقَوْلِهِ لِحِفْظِهِ وَعَدَالَتِهِ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ وَغَيْرُهُ. وَعَلَى هَذَا فَإِنْ بَلَغَ الْعَرَضُ الْمَسْرُوقُ رُبُعَ دِينَارٍ بِالتَّقْوِيمِ قُطِعَ سَارِقُهُ، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ، فَقِفْ عَلَى هَذَيْنَ الْأَصْلَيْنِ فَهُمَا عُمْدَةُ الْبَابِ، وما أَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ وَالثَّوْرِيُّ: لَا تُقْطَعُ يَدُ السَّارِقِ إِلَّا فِي عَشَرَةِ دَرَاهِمَ كَيْلًا، أَوْ دِينَارًا ذَهَبًا عَيْنًا أَوْ وَزْنًا، وَلَا يُقْطَعُ حَتَّى يَخْرُجَ بِالْمَتَاعِ مِنْ مِلْكِ الرَّجُلِ، وَحُجَّتُهُمْ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قُوِّمَ الْمِجَنُّ الَّذِي قَطَعَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ. وَرَوَاهُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: كَانَ ثَمَنُ الْمِجَنِّ يَوْمَئِذٍ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ، أَخْرَجَهُمَا الدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُ. وَفِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلٌ رَابِعٌ، وَهُوَ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عُمَرَ قَالَ: لَا تُقْطَعُ الْخَمْسُ إِلَّا فِي خَمْسٍ، وَبِهِ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَابْنُ شُبْرُمَةَ، وَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: قَطَعَ أَبُو بَكْرٍ- ﵀ فِي مِجَنٍّ قِيمَتُهُ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ. وَقَوْلٌ خَامِسٌ: وَهُوَ أَنَّ الْيَدَ تُقْطَعُ فِي أَرْبَعَةِ دَرَاهِمَ فَصَاعِدًا، رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ. وَقَوْلٌ سَادِسٌ: وَهُوَ أَنَّ الْيَدَ تُقْطَعُ فِي دِرْهَمٍ فَمَا فَوْقَهُ، قَالَهُ عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ قَطَعَ فِي دِرْهَمٍ. وَقَوْلٌ سَابِعٌ: وَهُوَ أَنَّ الْيَدَ تُقْطَعُ في كل ماله قِيمَةٌ عَلَى ظَاهِرِ الْآيَةِ، هَذَا قَوْلُ الْخَوَارِجِ، وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَهِيَ إِحْدَى الرِّوَايَاتِ الثَّلَاثِ عَنْهُ، وَالثَّانِيَةُ كَمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ، وَالثَّالِثَةُ حَكَاهَا قَتَادَةُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: تَذَاكَرْنَا الْقَطْعَ فِي كَمْ يَكُونُ عَلَى عَهْدِ زِيَادٍ؟ فَاتَّفَقَ رَأْيُنَا عَلَى دِرْهَمَيْنِ. وَهَذِهِ أَقْوَالٌ مُتَكَافِئَةٌ وَالصَّحِيحُ مِنْهَا مَا قَدَّمْنَاهُ لَكَ، فَإِنْ قِيلَ: قَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَعَنَ اللَّهُ السَّارِقَ يَسْرِقُ الْبَيْضَةَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ وَيَسْرِقُ الْحَبْلَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ) وَهَذَا مُوَافِقٌ لِظَاهِرِ الْآيَةِ فِي الْقَطْعِ فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا خَرَجَ مَخْرَجَ التَّحْذِيرِ بِالْقَلِيلِ عَنِ الْكَثِيرِ، كَمَا جَاءَ فِي مَعْرِضِ التَّرْغِيبِ بِالْقَلِيلِ مَجْرَى الْكَثِيرِ فِي قَوْلِهِ ﵇: (مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا وَلَوْ مِثْلَ مَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ).

Âişe'nin çeyrek dinarla ilgili hadisi sahih ve sabittir; bazılarının mevkûf rivayet etmesi dışında Âişe'den naklinde ihtilaf edilmemiştir. Hıfzı ve adaleti sebebiyle sözüyle amel edilmesi vacip olan bir kimse de onu merfû olarak rivayet etmiştir; bunu Ebû Ömer ve başkaları söylemiştir. Buna göre çalınan malın kıymeti takdir edildiğinde çeyrek dinara ulaşıyorsa, hırsızın eli kesilir. Bu, İshâk'ın da görüşüdür. Şu hâlde bu iki asla dikkatle bak; zira bu ikisi konunun dayanağı olup bu hususta söylenmiş en sahih görüştür. Ebû Hanîfe, iki talebesi ve Sevrî ise şöyle demiştir: Hırsızın eli ancak vezinle on dirhem yahut ayar veya ağırlık olarak bir altın dinar [çaldığında] kesilir. Malı kişinin mülkiyetinden [ve koruma altındaki yerinden] dışarı çıkarmadıkça da eli kesilmez. Onların delili İbn Abbâs'ın şu hadisidir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çalınmasından dolayı el kestirdiği kalkanın değeri on dirhem olarak takdir edilmişti.” Bunu Amr b. Şuayb da babası vasıtasıyla dedesinden rivayet etmiş ve: “O gün kalkanın değeri on dirhemdi” demiştir. Bu iki hadisi Dârekutnî ve başkaları tahric etmiştir. Bu meselede dördüncü bir görüş daha vardır ki o da Dârekutnî'nin Ömer'den rivayet ettiği: “Beş [parmaklı el], ancak beş [dirhem] için kesilir” sözüdür. Süleyman b. Yesâr, İbn Ebî Leylâ ve İbn Şubrume de bu görüştedir. Enes b. Mâlik de şöyle demiştir: “Ebû Bekir -radıyallâhu anh- değeri beş dirhem olan bir kalkan sebebiyle el kesmiştir.” Beşinci görüş: Elin dört dirhem ve yukarısı için kesileceğidir; bu görüş Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edilmiştir. Altıncı görüş: Elin bir dirhem ve yukarısı için kesileceğidir; bunu Osman el-Bettî söylemiştir. Taberî de Abdullah b. ez-Zübeyr'in bir dirhem için el kestiğini zikretmiştir. Yedinci görüş ise: Ayetin zahirine dayanılarak kıymeti olan her şeyde elin kesileceğidir; bu Haricîlerin görüşüdür. Hasan-ı Basrî'den de rivayet edilmiştir ki bu, ondan nakledilen üç rivayetten biridir. İkincisi Ömer'den rivayet edildiği gibidir. Üçüncüsünü ise Katâde ondan şöyle nakletmiştir: Hasan demiştir ki: “Ziyâd döneminde el kesmenin ne kadarda olacağını aramızda müzakere ettik ve görüşümüz iki dirhem üzerinde birleşti.” Bunlar birbirine denk [nakledilmiş] görüşlerdir; aralarında sahih olan ise size daha önce takdim ettiğimizdir. Eğer: “Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « لَعَنَ اللَّهُ السَّارِقَ يَسْرِقُ الْبَيْضَةَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ وَيَسْرِقُ الْحَبْلَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ » «Allah hırsıza lânet etsin; yumurta çalar eli kesilir, ip çalar eli kesilir!» Bu hadis, az veya çok her şeyde el kesileceğine dair ayetin zahirine uygundur [buna ne denir]?” denilirse; buna cevap şudur: Bu hadis, az olan zikredilerek çok olandan sakındırma üslubuyla varid olmuştur. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisinde de az olan zikredilerek çok olana teşvik etme üslubu kullanılmıştır: « مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا وَلَوْ مِثْلَ مَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ » «Kim Allah için bir bağırtlak kuşunun yuvası kadar bile olsa bir mescid inşa ederse, Allah da onun için cennette bir ev inşa eder.»

وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ مَجَازٌ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا ضَرِيَ بِسَرِقَةِ الْقَلِيلِ سَرَقَ الْكَثِيرَ فَقُطِعَتْ يَدُهُ. وَأَحْسَنُ مِنْ هَذَا مَا قَالَهُ الْأَعْمَشُ وَذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ كَالتَّفْسِيرِ قَالَ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ بَيْضُ الْحَدِيدِ، وَالْحَبْلُ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ مِنْهَا مَا يُسَاوِي دَرَاهِمَ. قُلْتُ: كَحِبَالِ السَّفِينَةِ وَشِبْهِ ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- اتَّفَقَ جُمْهُورُ النَّاسِ عَلَى أَنَّ الْقَطْعَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى مَنْ أَخْرَجَ مِنْ حِرْزٍ مَا يَجِبُ فِيهِ الْقَطْعُ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ: إِذَا جَمَعَ الثِّيَابَ في البيت قطع. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ أَيْضًا فِي قَوْلٍ آخَرَ مِثْلَ قَوْلِ سَائِرِ أَهْلِ الْعِلْمِ فصار اتفاقا صحيحا. والحمد لله. الثالثة- الحزر هُوَ مَا نُصِبَ عَادَةً لِحِفْظِ أَمْوَالِ النَّاسِ، وهو يختلف في كل شي بِحَسَبِ حَالِهِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَيْسَ فِي هَذَا الْبَابِ خَبَرٌ ثَابِتٌ لَا مَقَالَ فِيهِ لِأَهْلِ الْعِلْمِ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ كَالْإِجْمَاعِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَحُكِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَأَهْلِ الظَّاهِرِ أَنَّهُمْ لَمْ يَشْتَرِطُوا الْحِرْزَ. وَفِي الْمُوَطَّأِ لِمَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ الْمَكِّيِّ، أَنَّ رسول الله ﷺ قال: (لَا قَطْعَ فِي ثَمَرٍ مُعَلَّقٍ وَلَا فِي حَرِيسَةِ جَبَلٍ فَإِذَا آوَاهُ الْمُرَاحُ أَوِ الْجَرِينُ فَالْقَطْعُ فِيمَا بَلَغَ ثَمَنَ الْمِجَنِّ) قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا حَدِيثٌ يَتَّصِلُ مَعْنَاهُ مِنْ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَغَيْرِهِ، وَعَبْدُ اللَّهِ هَذَا ثِقَةٌ عِنْدَ الْجَمِيعِ، وَكَانَ أَحْمَدُ يُثْنِي عَلَيْهِ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الثَّمَرِ الْمُعَلَّقِ فَقَالَ: (مَنْ أَصَابَ مِنْهُ مِنْ ذِي حَاجَةٍ غَيْرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً فلا شي عَلَيْهِ وَمَنْ خَرَجَ بِشَيْءٍ مِنْهُ فَعَلَيْهِ الْقَطْعُ وَمَنْ سَرَقَ دُونَ ذَلِكَ فَعَلَيْهِ غَرَامَةُ مِثْلَيْهِ وَالْعُقُوبَةُ) وَفِي رِوَايَةٍ (وَجَلَدَاتُ نَكَالٍ) بَدَلَ (وَالْعُقُوبَةُ). قَالَ الْعُلَمَاءُ: ثُمَّ نُسِخَ الْجَلْدُ وَجُعِلَ مَكَانَهُ الْقَطْعُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَوْلُهُ (غَرَامَةُ مِثْلَيْهِ) منسوخ لا أعلم أحد مِنَ الْفُقَهَاءِ قَالَ بِهِ إِلَّا مَا جَاءَ عن عمر في دقيق حاطب ابن أبي بلتعة، خرج مَالِكٌ، وَرِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ. وَالَّذِي عليه الناس في الغرم بالمثل،

Şöyle de denilmiştir: Bu başka bir açıdan mecazdır; zira kişi az bir şey çalmaya alışırsa [zamanla] çok çalar ve eli kesilir. Bundan daha güzeli ise A‘meş'in söylediği ve Buhârî'nin de hadisin sonunda bir tefsir gibi zikrettiği şu sözdür: Onlar, bunun demir miğfer olduğunu düşünüyorlardı. İpe gelince, iplerden dirhemler değerinde olanların bulunduğunu kabul ediyorlardı. Ben [Kurtubî] derim ki: Gemi halatları ve benzeri [kıymetli] ipler gibi. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İkinci [Mesele]- İlim ehlinin cumhuru (çoğunluğu), el kesme cezasının ancak hırsızlık nisabına ulaşan bir malı koruma altındaki yerden (hırzdan) çıkaran kimseye uygulanacağı hususunda ittifak etmiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan [el-Basrî] ise: "Evdeki elbiseleri [bir araya] topladığı zaman eli kesilir" demiştir. Yine Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan diğer ilim ehlinin görüşü doğrultusunda başka bir görüş de nakledilmiştir; böylece [bu mesele] sahih bir ittifak hâline gelmiştir. Hamd Allah'a mahsustur. Üçüncü [Mesele]- Hırz; insanların mallarını muhafaza etmek için örfen belirlenen yerdir. Bu da açıklaması ileride geleceği üzere, her şeyin kendi durumuna göre değişiklik gösterir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Bu konuda ilim ehlince itiraz edilmemiş sabit bir haber yoktur; bu hüküm ancak ilim ehlinin bir icmaı gibidir." Hasan [el-Basrî] ile Zâhirîlerden ise hırz şartını aramadıkları rivayet edilmiştir. İmam Mâlik'in el-Muvatta'ında Abdullah b. Abdirrahman b. Ebî Hüseyn el-Mekkî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا قَطْعَ فِي ثَمَرٍ مُعَلَّقٍ وَلَا فِي حَرِيسَةِ جَبَلٍ فَإِذَا آوَاهُ الْمُرَاحُ أَوِ الْجَرِينُ فَالْقَطْعُ فِيمَا بَلَغَ ثَمَنَ الْمِجَنِّ » «Ağaçta asılı meyvede ve dağda otlayan hayvanda el kesme cezası yoktur. Fakat malı ağıl veya harman yeri koruma altına alırsa, kalkan bedeline ulaşan şeyde el kesme cezası uygulanır.» Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Bu, anlamı Abdullah b. Amr b. el-Âs ve başkalarının hadisinden muttasıl olarak gelen bir hadistir. Bu Abdullah [b. Abdirrahman] ise herkesin nezdinde sika (güvenilir) biridir ve Ahmed [b. Hanbel] onu övmektedir. Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağaçta asılı meyve sorulduğunda şöyle buyurmuştur: « مَنْ أَصَابَ مِنْهُ مِنْ ذِي حَاجَةٍ غَيْرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً فلا شي عَلَيْهِ وَمَنْ خَرَجَ بِشَيْءٍ مِنْهُ فَعَلَيْهِ الْقَطْعُ وَمَنْ سَرَقَ دُونَ ذَلِكَ فَعَلَيْهِ غَرَامَةُ مِثْلَيْهِ وَالْعُقُوبَةُ » «İhtiyaç sahibi olup da eteğine doldurup götürmeksizin ondan yiyen kimseye bir şey yoktur. Fakat kim ondan bir şey alıp dışarı çıkarırsa ona el kesme cezası gerekir. Bundan daha azını çalan kimseye ise iki katı tazminat ve ceza gerekir.» Bir rivayette ise « وَالْعُقُوبَةُ » (ve ceza) yerine « وَجَلَدَاتُ نَكَالٍ » «ibretlik kırbaç cezası» şeklinde geçmektedir. İlim ehli şöyle demiştir: Daha sonra kırbaçlama cezası neshedilmiş ve yerine el kesme getirilmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Hadisteki « غَرَامَةُ مِثْلَيْهِ » «iki katı tazminat» ifadesi mensuhtur; Mâlik'in tahrîc ettiği Hâtıb b. Ebî Beltea'nın unu hakkında Ömer'den gelen rivayet ve Ahmed b. Hanbel'den gelen bir rivayet müstesna, fakihlerden hiç kimsenin bununla amel ettiğini bilmiyorum. İnsanların benimsediği genel kural ise zararın misliyle tazmin edilmesidir;

لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ"] البقرة: ١٩٤]. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ قَالَ: كُنْتُ نَائِمًا فِي الْمَسْجِدِ عَلَيَّ خَمِيصَةٌ لِي ثَمَنُ ثَلَاثِينَ دِرْهَمًا، فَجَاءَ رَجُلٌ فَاخْتَلَسَهَا مِنِّي، فَأُخِذَ الرَّجُلُ فَأُتِيَ بِهِ النَّبِيَّ ﷺ فَأَمَرَ بِهِ لِيُقْطَعَ، قَالَ: فأتيته فقلت أتقطع مِنْ أَجْلِ ثَلَاثِينَ دِرْهَمًا؟ أَنَا أَبِيعُهُ وَأُنْسِئُهُ ثَمَنَهَا، قَالَ: (فَهَلَّا كَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تَأْتِيَنِي بِهِ)؟. وَمِنْ جِهَةِ النَّظَرِ أَنَّ الْأَمْوَالَ خُلِقَتْ مُهَيَّأَةً لِلِانْتِفَاعِ بِهَا لِلْخَلْقِ أَجْمَعِينَ، ثُمَّ الْحِكْمَةُ الْأَوَّلِيَّةُ حَكَمَتْ فِيهَا بِالِاخْتِصَاصِ الَّذِي هُوَ الْمِلْكُ شَرْعًا، وَبَقِيَتِ الْأَطْمَاعُ مُتَعَلِّقَةً بِهَا، وَالْآمَالُ مُحَوَّمَةً عَلَيْهَا، فَتَكُفُّهَا الْمُرُوءَةُ وَالدِّيَانَةُ فِي أَقَلِّ الْخَلْقِ، وَيَكُفُّهَا الصَّوْنُ وَالْحِرْزُ عَنْ أَكْثَرِهِمْ، فَإِذَا أَحْرَزَهَا مَالِكُهَا فَقَدِ اجْتَمَعَ فِيهَا الصَّوْنُ وَالْحِرْزُ الَّذِي هُوَ غَايَةُ الْإِمْكَانِ لِلْإِنْسَانِ، فَإِذَا هُتِكَا فَحُشَتِ الْجَرِيمَةُ فَعَظُمَتِ الْعُقُوبَةُ، وَإِذَا هُتِكَ أَحَدُ الصَّوْنَيْنِ وَهُوَ الْمِلْكُ وَجَبَ الضَّمَانُ وَالْأَدَبُ. الرَّابِعَةُ- فَإِذَا اجْتَمَعَ جَمَاعَةٌ فَاشْتَرَكُوا فِي إِخْرَاجِ نِصَابٍ مِنْ حِرْزِهِ، فَلَا يَخْلُو، إِمَّا أَنْ يَكُونَ بعضهم ممن يقدر على إخراجه، أولا إِلَّا بِتَعَاوُنِهِمْ، فَإِذَا كَانَ الْأَوَّلُ فَاخْتَلَفَ فِيهِ عُلَمَاؤُنَا عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا يُقْطَعُ فِيهِ، وَالثَّانِي لَا يُقْطَعُ فِيهِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ، قَالَا: لَا يُقْطَعُ فِي السَّرِقَةِ الْمُشْتَرِكُونَ إِلَّا بِشَرْطٍ أَنْ يَجِبَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ حِصَّتِهِ نِصَابٌ، لِقَوْلِهِ] ﷺ [: (لَا تُقْطَعُ يَدُ السَّارِقِ إِلَّا فِي رُبُعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا) وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ لَمْ يَسْرِقْ نِصَابًا فَلَا قَطْعَ عَلَيْهِمْ. وَوَجْهُ الْقَطْعِ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ أَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي الْجِنَايَةِ لَا يُسْقِطُ عُقُوبَتَهَا كَالِاشْتِرَاكِ فِي الْقَتْلِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمَا أَقْرَبُ مَا بَيْنَهُمَا فَإِنَّا إِنَّمَا قَتَلْنَا الْجَمَاعَةَ بِالْوَاحِدِ صِيَانَةً لِلدِّمَاءِ، لِئَلَّا يَتَعَاوَنَ عَلَى سَفْكِهَا الْأَعْدَاءُ، فَكَذَلِكَ فِي الْأَمْوَالِ مِثْلُهُ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ سَاعَدَنَا الشَّافِعِيُّ عَلَى أَنَّ الْجَمَاعَةَ إِذَا اشْتَرَكُوا فِي قَطْعِ يَدِ رَجُلٍ قُطِعُوا وَلَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي وَهُوَ مِمَّا لَا يُمْكِنُ إِخْرَاجُهُ إِلَّا بِالتَّعَاوُنِ فَإِنَّهُ يُقْطَعُ جَمِيعُهُمْ بِالِاتِّفَاقِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، ذكره ابن العربي.

Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “O hâlde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” [el-Bakara 2/194] buyruğundan ötürüdür. Ebû Dâvûd'un Safvân b. Ümeyye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mescitte üzerimde otuz dirhem değerinde bir hamîsam varken uyuyordum. Bir adam gelip onu benden aşırdı. Adam yakalanıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildi; Resûlullah da elinin kesilmesini emretti. [Safvân] dedi ki: Bunun üzerine [Hz. Peygamber'e] varıp: "Otuz dirhem yüzünden mi elini kesiyorsun? Ben bunu ona satıyorum ve bedelini de vadeli kılıyorum (erteliyorum)" dedim. Resûlullah: «Bunu onu bana getirmeden önce yapsaydın ya!» buyurdu. Akıl yürütme (nazar) cihetinden ise durum şudur: Mallar bütün mahlûkatın kendisinden faydalanmasına elverişli olarak yaratılmıştır. Daha sonra ilk/ezelî hikmet, mallarda şer'an mülkiyet demek olan tahsis ile hükmetmiştir. Buna rağmen açgözlülükler mala takılıp kalmış, arzular onun etrafında dönüp durmuştur. İnsanların pek azını mürüvvet ve dindarlık [hırsızlıktan] alıkoyarken, çoğunu ise koruma (savn) ve hırz (muhafaza altına alma) alıkoyar. Mal sahibi malını korunaklı yere koyduğunda, insan takatinin elverdiği son nokta olan koruma ve muhafaza onda bir araya gelmiş olur. Dolayısıyla bu ikisi çiğnendiğinde suç çirkinleşir, bu sebeple ceza da büyür. İki korumadan biri olan mülkiyet ihlal edildiğinde ise tazmin ve ta'zir (tedip) gerekir. Dördüncü [Mesele]- Bir topluluk bir araya gelip nisab miktarı bir malı hırzından çıkarmada ortaklık ederlerse durum iki ihtimalden uzak değildir: Ya içlerinden bazısı onu tek başına çıkarmaya güç yetirebilecek durumdadır yahut ancak yardımlaşmalarıyla [çıkarılabilecektir]. Şayet birinci durum söz konusu ise, âlimlerimiz bu hususta iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisine göre elleri kesilir, ikincisine göre ise kesilmez. Ebû Hanîfe ve Şâfiî de [ikinci görüşü benimseyip] şöyle demişlerdir: "Hırsızlıkta ortak olanların eli, ancak hisselerinden her birine bir nisab miktarı düşmesi şartıyla kesilir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hırsızın eli ancak çeyrek dinar ve daha yukarısında kesilir» buyruğu vardır. Bunlardan her biri tek başına nisab miktarı çalmadığı için kendilerine el kesme cezası uygulanmaz." İki rivayetten birinde yer alan el kesme cezasının gerekçesi ise şudur: Cinayetteki ortaklık, adam öldürmedeki ortaklıkta olduğu gibi cezayı düşürmez. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu ikisinin birbirine benzerliği ne kadar da açıktır! Zira biz bir kişiye karşılık bir topluluğu ancak kanları korumak ve düşmanlar kan dökmek üzere yardımlaşmasın diye öldürürüz. Mallar hususunda da durum böyledir. Kaldı ki Şâfiî de bir topluluk bir adamın elini kesmede ortaklık ettiğinde hepsinin elinin kesileceği hususunda bizimle aynı görüştedir; dolayısıyla bu ikisi arasında hiçbir fark yoktur." Eğer ikinci durum söz konusu ise -ki o da ancak yardımlaşma ile çıkarılması mümkün olan durumdur- âlimlerin ittifakıyla hepsinin eli kesilir; bunu İbnü'l-Arabî zikretmiştir.

الْخَامِسَةُ- فَإِنْ اشْتَرَكُوا فِي السَّرِقَةِ بِأَنْ نَقَبَ وَاحِدٌ الْحِرْزَ وَأَخْرَجَ آخَرُ، فَإِنْ كَانَا مُتَعَاوِنَيْنِ قُطِعَا. وَإِنِ انْفَرَدَ كُلٌّ مِنْهُمَا بِفِعْلِهِ دُونَ اتفاق بينهما، بأن يجئ آخَرُ فَيُخْرِجُ فَلَا قَطْعَ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا. وَإِنْ تَعَاوَنَا فِي النَّقْبِ وَانْفَرَدَ أَحَدُهُمَا بِالْإِخْرَاجِ فَالْقَطْعُ عَلَيْهِ خَاصَّةً، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا قَطْعَ، لِأَنَّ هَذَا نَقَبَ وَلَمْ يَسْرِقْ، وَالْآخَرُ سَرَقَ مِنْ حِرْزٍ مَهْتُوكِ الْحُرْمَةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ شَارَكَ فِي النَّقْبِ وَدَخَلَ وَأَخَذَ قُطِعَ. وَلَا يُشْتَرَطُ فِي الِاشْتِرَاكِ فِي النَّقْبِ التَّحَامُلُ عَلَى آلَةٍ وَاحِدَةٍ، بَلِ التَّعَاقُبُ فِي الضَّرْبِ تَحْصُلُ بِهِ الشَّرِكَةُ. السَّادِسَةُ- وَلَوْ دَخَلَ أَحَدُهُمَا فَأَخْرَجَ الْمَتَاعَ إِلَى بَابِ الْحِرْزِ فَأَدْخَلَ الْآخَرُ يَدَهُ فَأَخَذَهُ فَعَلَيْهِ الْقَطْعُ، وَيُعَاقَبُ الْأَوَّلُ، وَقَالَ أَشْهَبُ: يُقْطَعَانِ. وَإِنْ وَضَعَهُ خَارِجَ الْحِرْزِ فَعَلَيْهِ الْقَطْعُ لَا عَلَى الْآخِذِ، وَإِنْ وَضَعَهُ فِي وَسَطِ النَّقْبِ فَأَخَذَهُ الْآخَرُ وَالْتَقَتْ أَيْدِيهِمَا فِي النَّقْبِ قُطِعَا جَمِيعًا. السَّابِعَةُ- وَالْقَبْرُ وَالْمَسْجِدُ حِرْزٌ، فَيُقْطَعُ النَّبَّاشُ عِنْدَ الْأَكْثَرِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا قَطْعَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ سَرَقَ مِنْ غَيْرِ حِرْزٍ مَالًا مُعَرَّضًا لِلتَّلَفِ لَا مَالِكَ لَهُ، لِأَنَّ الْمَيِّتَ لَا يَمْلِكُ. وَمِنْهُمْ مَنْ يُنْكِرُ السَّرِقَةَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ سَاكِنٌ، وَإِنَّمَا تَكُونُ السَّرِقَةُ بِحَيْثُ تُتَّقَى الْأَعْيُنُ، وَيُتَحَفَّظُ مِنَ النَّاسِ، وَعَلَى نَفْيِ السَّرِقَةِ عَوَّلَ أَهْلُ مَا وَرَاءِ النَّهَرِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: هُوَ سَارِقٌ لِأَنَّهُ تَدَرَّعَ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَاتَّقَى الْأَعْيُنَ، وَقَصَدَ وَقْتًا لَا ناظر فيه ولا ماز عَلَيْهِ، فَكَانَ بِمَنْزِلَةِ مَا لَوْ سَرَقَ فِي وَقْتِ بُرُوزِ النَّاسِ لِلْعِيدِ، وَخُلُوِّ الْبَلَدِ مِنْ جَمِيعِهِمْ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّ الْقَبْرَ غَيْرُ حِرْزٍ فباطل، لان حرز كل شي بِحَسَبِ حَالِهِ الْمُمْكِنَةِ فِيهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّ الْمَيِّتَ لَا يَمْلِكُ فَبَاطِلٌ أَيْضًا، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَرْكُ الْمَيِّتِ عَارِيًا فَصَارَتْ هَذِهِ الْحَاجَةُ قَاضِيَةً بِأَنَّ الْقَبْرَ حِرْزٌ. وَقَدْ نَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ:" أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً"] المرسلات: ٢٦ - ٢٥] لِيَسْكُنَ فِيهَا حَيًّا، وَيُدْفَنُ فِيهَا مَيِّتًا. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ:] إِنَّهُ [ عُرْضَةٌ لِلتَّلَفِ، فَكُلُّ مَا يَلْبَسُهُ الْحَيُّ أَيْضًا مُعَرَّضٌ لِلتَّلَفِ وَالْإِخْلَاقِ بِلِبَاسِهِ، إِلَّا أَنَّ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ أَعْجَلُ مِنَ الثَّانِي، وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: دَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (كَيْفَ أَنْتَ إِذَا أَصَابَ النَّاسَ مَوْتٌ يكون البيت فيه بالوصيف)، يعني

Beşinci [Mesele]- Eğer hırsızlıkta ortaklık ederlerse; şöyle ki biri hırzı (koruma altındaki yeri) delip açar, diğeri de [malı] dışarı çıkarırsa, şayet yardımlaşmış iseler her ikisinin de [eli] kesilir. Şayet aralarında bir anlaşma olmaksızın her biri kendi eylemini tek başına yaparsa; örneğin bir başkası gelip [malı] çıkarırsa ikisine de el kesme cezası uygulanmaz. Şayet duvarı delmede yardımlaşırlar ve [malı] çıkarmayı içlerinden sadece biri tek başına yaparsa, el kesme cezası yalnızca ona aittir. Şâfiî ise şöyle demiştir: El kesme cezası yoktur; çünkü bu kimse delmiş fakat çalmamıştır, diğeri ise hürmeti ihlal edilmiş (koruması kırılmış) bir hırzdan çalmıştır. Ebû Hanîfe de şöyle demiştir: Duvarı delmeye katılıp içeri girer ve [malı] alırsa eli kesilir. Delme işleminde ortak olmak için tek bir alet üzerine birlikte yüklenmek şart değildir; bilakis darbeleri nöbetleşe vurmakla da ortaklık meydana gelir. Altıncı [Mesele]- Şayet ikisinden biri [hırza] girip eşyayı hırzın kapısına kadar çıkarır, diğeri de elini içeri sokup onu alırsa, el kesme cezası ona (malı alana) aittir; birinci kişiye ise ta'zîr cezası verilir. Eşheb ise: "İkisinin de eli kesilir" demiştir. Eğer eşyayı hırzın dışına bırakırsa el kesme cezası [içeridekine] aittir, alana değil. Şayet eşyayı deliğin ortasına bırakır ve diğeri onu alırken delikte elleri birbirine değerse her ikisinin de eli kesilir. Yedinci [Mesele]- Kabir ve mescid birer hırzdır (korunaklı yerdir). Bu sebeple çoğunluğa göre nebbâşın (kefen soyucunun) eli kesilir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Onun eli kesilmez; çünkü o, hırz olmayan bir yerden telef olmaya maruz ve sahibi bulunmayan bir mal çalmıştır; zira ölü mülk sahibi olamaz. Onlardan (Hanefîlerden) kimileri hırsızlık vasfını inkâr ederler; çünkü orada [koruyan] bir sakin yoktur. Hırsızlık ise ancak gözlerden sakınılacak ve insanlardan korunacak bir durumda söz konusu olur. Mâverâünnehir uleması da hırsızlık vasfının nefyedilmesine (kabul edilmemesine) dayanmıştır. Cumhur ise şöyle demiştir: O bir hırsızdır; çünkü geceyi kendine örtü edinmiş, gözlerden sakınmış, etrafta ne bir bakanın ne de bir geçenin olduğu bir vakti hedeflemiştir. Bu durum, insanların bayram namazına çıkıp beldenin tamamen boş kaldığı bir vakitte hırsızlık yapılması gibidir. Onların: "Kabir bir hırz değildir" şeklindeki sözlerine gelince, bu batıldır; zira her şeyin hırzı onda mümkün olan duruma göredir. Onların: "Ölü mülk sahibi olamaz" sözleri de batıldır; çünkü ölünün çıplak bırakılması caiz değildir. Dolayısıyla bu ihtiyaç, kabrin hırz olmasını zorunlu kılmıştır. Nitekim Yüce Allah: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً } “Biz yeryüzünü hem diriler hem de ölüler için bir toplanma yeri kılmadık mı?” [el-Mürselât: 25-26] buyurarak dirinin orada ikamet etmesine, ölünün de oraya defnedilmesine dikkat çekmiştir. Onların [kefenin] telef olmaya maruz kalması yönündeki sözlerine gelince; dirinin giydiği her şey de giyilmesi sebebiyle telef olmaya ve eskimeye maruzdur; şu kadar var ki bu iki durumdan biri diğerinden daha çabuk gerçekleşir. Ebû Dâvûd Ebû Zerr'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çağırıp şöyle buyurdu: « كَيْفَ أَنْتَ إِذَا أَصَابَ النَّاسَ مَوْتٌ يَكُونُ الْبَيْتُ فِيهِ بِالْوَصِيفِ » «İnsanlara, bir evin (kabrin) bir köle karşılığında olacağı derecede [büyük] bir ölüm isabet ettiğinde ne yaparsın?», yani

الْقَبْرَ، قُلْتُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ: (عَلَيْكَ بِالصَّبْرِ) قَالَ حَمَّادٌ: فَبِهَذَا قَالَ مَنْ قَالَ تُقْطَعُ يَدُ السَّارِقِ، لِأَنَّهُ دَخَلَ عَلَى الْمَيِّتِ بَيْتَهُ. وَأَمَّا الْمَسْجِدُ، فَمَنْ سَرَقَ حُصُرَهُ قُطِعَ، رَوَاهُ عِيسَى عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْمَسْجِدِ بَابٌ، وَرَآهَا مُحْرَزَةً. وَإِنْ سَرَقَ الْأَبْوَابَ قُطِعَ أَيْضًا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَيْضًا إِنْ كَانَتْ سَرِقَتُهُ لِلْحُصُرِ نَهَارًا لَمْ يُقْطَعْ، وَإِنْ كَانَ تَسَوَّرَ عَلَيْهَا لَيْلًا قُطِعَ، وَذُكِرَ عَنْ سَحْنُونٍ إِنْ كَانَتْ حُصُرُهُ خِيطَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ قُطِعَ، وَإِلَّا لَمْ يُقْطَعْ. قَالَ أَصْبَغُ: يُقْطَعُ سَارِقُ حُصُرِ الْمَسْجِدِ وَقَنَادِيلِهِ وَبَلَاطِهِ، كَمَا لَوْ سَرَقَ بَابَهُ مُسْتَسِرًّا أَوْ خَشَبَةً مِنْ سَقْفِهِ أَوْ مِنْ جَوَائِزِهِ. وَقَالَ أَشْهَبُ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: لَا قَطْعَ فِي شي مِنْ حُصُرِ الْمَسْجِدِ وَقَنَادِيلِهِ وَبَلَاطِهِ. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ يَكُونُ غُرْمٌ مَعَ الْقَطْعِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَجْتَمِعُ الْغُرْمُ مَعَ الْقَطْعِ بِحَالٍ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ:" وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ" وَلَمْ يَذْكُرْ غُرْمًا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَغْرَمُ قِيمَةَ السَّرِقَةِ مُوسِرًا كَانَ أَوْ مُعْسِرًا، وَتَكُونُ دَيْنًا عَلَيْهِ إِذَا أَيْسَرَ أَدَّاهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. وَأَمَّا عُلَمَاؤُنَا مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ فَقَالُوا: إِنْ كَانَتِ الْعَيْنُ قَائِمَةً رَدَّهَا، وَإِنْ تَلِفَتْ فَإِنْ كَانَ مُوسِرًا غَرِمَ، وَإِنْ كان معسرا لم يتبع به دينا ولم يكن عليه شي، وَرَوَى مَالِكٌ مِثْلَ ذَلِكَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ الشَّيْخُ أَبُو إِسْحَاقَ: وَقَدْ قِيلَ إِنَّهُ يُتْبَعُ بِهَا دَيْنًا مَعَ الْقَطْعِ مُوسِرًا كَانَ أَوْ مُعْسِرًا، قَالَ: وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ] مِنْ عُلَمَائِنَا [ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَاسْتُدِلَّ عَلَى صِحَّتِهِ بِأَنَّهُمَا حَقَّانِ لِمُسْتَحِقَّيْنِ فَلَا يُسْقِطُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ كَالدِّيَةِ وَالْكَفَّارَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَبِهَذَا أَقُولُ. وَاسْتَدَلَّ الْقَاضِي أَبُو الْحَسَنِ لِلْمَشْهُورِ بِقَوْلِهِ ﷺ: (إِذَا أُقِيمَ عَلَى السَّارِقِ الْحَدُّ فَلَا ضَمَانَ عَلَيْهِ) وَأَسْنَدَهُ فِي كِتَابِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْإِتْبَاعَ بِالْغُرْمِ عُقُوبَةٌ، وَالْقَطْعَ عُقُوبَةٌ، وَلَا تَجْتَمِعُ عُقُوبَتَانِ، وَعَلَيْهِ عَوَّلَ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ. وَالصَّحِيحُ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَمَنْ وَافَقَهُ، قَالَ الشَّافِعِيُّ: يَغْرَمُ السَّارِقُ مَا سَرَقَ مُوسِرًا كَانَ أَوْ مُعْسِرًا، قُطِعَ أَوْ لَمْ يُقْطَعْ، وَكَذَلِكَ إذا قطع الطريق، قال: ولا يسقط

...kabri [kastettiğini anlayıp]: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedim. O: "Sabretmelisin" dedi. Hammâd şöyle demiştir: "[Kefen] hırsızının eli kesilir diyen kimse bu sebeple böyle demiştir; zira o, ölünün evine girmiştir." Mescide gelince; mescidin hasırlarını çalan kimsenin eli kesilir. Bunu Îsâ, İbnü'l-Kâsım'dan rivayet etmiştir; mescidin kapısı olmasa bile [hüküm böyledir], zira o, hasırları korunmuş (hırz altında) görmüştür. Eğer [mescidin] kapılarını çalarsa yine eli kesilir. İbnü'l-Kâsım'dan hasırları gündüz çalması halinde elinin kesilmeyeceği, şayet geceleyin duvardan aşarak [çaldıysa] elinin kesileceği de rivayet edilmiştir. Sahnûn'dan da şöyle dediği zikredilmiştir: Şayet hasırları birbirine dikilmişse eli kesilir, aksi halde kesilmez. Asbağ ise şöyle demiştir: Gizlice mescidin kapısını, tavanından bir tahtayı yahut ana kirişlerinden (cevâiz) birini çaldığı takdirde nasıl eli kesiliyorsa, hasırlarını, kandillerini ve döşeme taşlarını çalanın da eli kesilir. Eşheb ise Kitâbu Muhammed'de şöyle demiştir: Mescidin hasırlarından, kandillerinden ve döşeme taşlarından hiçbir şey için el kesme cezası uygulanmaz. Sekizinci [Mesele]- Âlimler el kesmeyle birlikte tazminin (ödetmenin) olup olmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: El kesme ile tazmin hiçbir şekilde bir arada bulunmaz. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık Allah'tan bir ceza olarak ellerini kesin.” ve tazminden bahsetmemiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: [Hırsız] zengin de olsa fakir de olsa çalınan malın değerini tazmin eder; bu onun üzerinde bir borç olur ve mali durumu düzeldiğinde bunu öder. Ahmed ve İshâk'ın görüşü de budur. Bizim âlimlerimiz olan Mâlik ve arkadaşlarına gelince, onlar şöyle demişlerdir: Eğer çalınan malın kendisi (aynı) mevcutsa onu geri verir; şayet telef olmuşsa, zengin olduğu takdirde tazmin eder, fakir olduğu takdirde ise borç olarak takip edilmez ve üzerine hiçbir şey gerekmez. Mâlik ez-Zührî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Şeyh Ebû İshak şöyle demiştir: Zengin olsun fakir olsun el kesmeyle birlikte [bu malın bedelinin] hırsızın üzerinde borç olarak takip edileceği de söylenmiştir. Ebû İshak: "Bu, Medine ehlinden [âlimlerimizden] birden fazla kişinin görüşüdür" demiş ve bu görüşün sıhhatine şöyle delil getirilmiştir: Çünkü bunlar iki ayrı hak sahibine ait iki ayrı haktır; diyet ve kefarette olduğu gibi bunlardan biri diğerini düşürmez. Sonra da: "Ben de bunu söylüyorum" demiştir. Kadı Ebu'l-Hasan ise meşhur görüş için Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « إِذَا أُقِيمَ عَلَى السَّارِقِ الْحَدُّ فَلَا ضَمَانَ عَلَيْهِ » «Hırsıza had uygulandığı zaman onun üzerine tazmin yoktur.» hadisini delil getirmiş ve bunu kitabında isnad etmiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Tazminle takip etmek bir cezadır, el kesmek de bir cezadır ve iki ceza bir arada bulunmaz. Kadı Abdülvehhâb da buna dayanmıştır. Sahih olan ise Şâfiî ve ona muvafakat edenlerin görüşüdür. Şâfiî şöyle demiştir: Hırsız zengin de olsa fakir de olsa, eli kesilse de kesilmese de çaldığı şeyi tazmin eder. Yol kesme suçunda da durum böyledir. [Şâfiî] devamla şöyle demiştir: ...ve [had cezası] düşürmez

الْحَدُّ لِلَّهِ مَا أَتْلَفَ لِلْعِبَادِ، وَأَمَّا مَا احْتَجَّ بِهِ عُلَمَاؤُنَا مِنَ الْحَدِيثِ (إِذَا كَانَ معسرا) فيه احْتَجَّ الْكُوفِيُّونَ وَهُوَ قَوْلُ الطَّبَرِيِّ، وَلَا حُجَّةَ فِيهِ، رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ وَلَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ، وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا حَدِيثٌ بَاطِلٌ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الْقِيَاسُ أَنَّ عَلَيْهِ غُرْمَ مَا اسْتَهْلَكَ. وَلَكِنْ تَرَكْنَا ذَلِكَ اتِّبَاعًا لِلْأَثَرِ فِي ذَلِكَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: تَرْكُ الْقِيَاسِ لِضَعِيفِ الْأَثَرِ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ الضَّعِيفَ لَا يُوجِبُ حُكْمًا. التَّاسِعَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي قَطْعِ يَدِ مَنْ سَرَقَ الْمَالَ مِنَ الذِي سَرَقَهُ، فَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: يُقْطَعُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُقْطَعُ، لِأَنَّهُ سَرَقَ مِنْ غَيْرِ مَالِكٍ وَمِنْ غَيْرِ حِرْزٍ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: حُرْمَةُ المالك عليه باقية لم تنقطع عنه، وئد السارق كلائد، كَالْغَاصِبِ لَوْ سُرِقُ مِنْهُ الْمَالُ الْمَغْصُوبُ قُطِعَ، فَإِنْ قِيلَ: اجْعَلُوا حِرْزَهُ كَلَا حِرْزٍ، قُلْنَا: الْحِرْزُ قَائِمٌ وَالْمِلْكُ قَائِمٌ وَلَمْ يَبْطُلِ الْمِلْكُ فِيهِ فَيَقُولُوا لَنَا أَبْطِلُوا الْحِرْزَ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفُوا إِذَا كَرَّرَ السَّرِقَةَ بَعْدَ الْقَطْعِ فِي الْعَيْنِ الْمَسْرُوقَةِ، فَقَالَ الْأَكْثَرُ: يُقْطَعُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا قَطْعَ عَلَيْهِ. وَعُمُومُ الْقُرْآنِ يُوجِبُ عَلَيْهِ الْقَطْعُ، وَهُوَ يَرُدُّ قَوْلَهُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ أَيْضًا فِي السَّارِقِ يَمْلِكُ الشَّيْءَ الْمَسْرُوقَ بِشِرَاءٍ أَوْ هِبَةٍ قَبْلَ الْقَطْعِ: فَإِنَّهُ لَا يُقْطَعُ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما" فَإِذَا وَجَبَ الْقَطْعُ حَقًّا لِلَّهِ تَعَالَى لَمْ يسقطه شي. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَرَأَ الْجُمْهُورُ" وَالسَّارِقُ" بِالرَّفْعِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْمَعْنَى وَفِيمَا فُرِضَ عَلَيْكُمُ السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ. وَقِيلَ: الرَّفْعُ فِيهِمَا عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ" فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما". وَلَيْسَ الْقَصْدُ إِلَى مُعَيَّنٍ إِذْ لَوْ قَصَدَ مُعَيَّنًا لَوَجَبَ النَّصْبُ، تَقُولُ: زَيْدًا اضْرِبْهُ، بَلْ هُوَ كَقَوْلِكَ: مَنْ سَرَقَ فَاقْطَعْ يَدَهُ. قال الزجاج: وهذا القول هو المختار. وقرى" وَالسَّارِقُ" بِالنَّصْبِ فِيهِمَا عَلَى تَقْدِيرِ اقْطَعُوا السَّارِقَ وَالسَّارِقَةَ، وَهُوَ اخْتِيَارُ سِيبَوَيْهِ، لِأَنَّ الْفِعْلَ بِالْأَمْرِ أَوْلَى، قَالَ سِيبَوَيْهِ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: الْوَجْهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ النَّصْبُ، كَمَا تَقُولُ: زَيْدًا اضربه، ولكن

kullara ait telef edilen hakkı düşürmez. Âlimlerimizin delil getirdiği (yoksul olduğu takdirde) şeklindeki hadise gelince, Kûfeliler de onunla delil getirmiştir ve bu Taberî'nin de görüşüdür; ancak onda bir delil yoktur. Bunu Nesâî ve Dârekutnî Abdurrahman b. Avf'tan rivayet etmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu hadis kuvvetli değildir ve onunla delil ikame edilemez. İbnü'l-Arabî de: "Bu hadis batıldır" demiştir. Taberî ise: "Kıyasa göre telef ettiği malı tazmin etmesi gerekir; fakat biz bu husustaki rivayete uyarak kıyası terk ettik" demiştir. Ebû Ömer: "Zayıf bir rivayet sebebiyle kıyası terk etmek caiz değildir; zira zayıf rivayet hüküm gerektirmez" demiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Malı hırsızdan çalan kimsenin elinin kesilip kesilmeyeceği hususunda ihtilaf edilmiştir. Âlimlerimiz: "Eli kesilir" demiştir. Şâfiî ise: "Eli kesilmez; çünkü o, malikten çalmadığı gibi hırzdan da çalmamıştır" demiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Malikin o mal üzerindeki hürmeti bakidir, ondan kesilmemiştir; hırsızın eli ise yok hükmündedir; tıpkı gasıptan gasbedilen mal çalındığında elin kesilmesi gibi. Şayet: "Onun hırzını hırz saymayınız" denilirse; biz deriz ki: Hırz mevcuttur, mülkiyet mevcuttur ve o maldaki mülkiyet batıl olmamıştır ki bize hırzı batıl sayın diyebilesiniz. Onuncu [Mesele]- El kesildikten sonra aynı çalınan malda hırsızlığı tekrarlarsa ne olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk: "Eli kesilir" demiştir. Ebû Hanîfe ise: "Ona el kesme cezası yoktur" demiştir. Kur'an'ın umum ifadesi ona el kesmeyi vacip kılmaktadır ve bu da onun görüşünü reddetmektedir. Ebû Hanîfe ayrıca el kesilmeden önce çalınan şeye satın alma veya hibe yoluyla malik olan hırsız hakkında: "Eli kesilmez" demiştir. Oysa Yüce Allah: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının... ellerini kesin” buyurmaktadır. Dolayısıyla el kesme Allah Teâlâ'nın bir hakkı olarak vacip olunca hiçbir şey onu düşürmez. On birinci [Mesele]- Cumhûr { وَالسَّارِقُ } lafzını merfû olarak [vessâriku şeklinde] okumuştur. Sîbeveyh şöyle demiştir: Anlamı: "Size farz kılınan hükümler arasında hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın da vardır" demektir. İkisindeki ref'in mübteda, haberin ise { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “...ellerini kesin” olduğu da söylenmiştir. Burada belirli bir şahıs kastedilmemiştir; zira belirli bir şahıs kastedilseydi nasb [üstün] ile okunması vacip olurdu; tıpkı senin: "Zeyd'i döv" (زَيْدًا اضْرِبْهُ) demen gibi. Aksine bu, senin: "Kim çalarsa onun elini kes" demen gibidir. Zeccâc: "Tercih edilen görüş budur" demiştir. Her ikisinde de [vessârika şeklinde] mensûb olarak "Hırsız erkeği ve hırsız kadını kesin [ellerini kesin]" takdiriyle de okunmuştur. Sîbeveyh'in tercihi de budur; çünkü emir fiili [nasb etmeye] daha layıktır. Sîbeveyh —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— şöyle demiştir: "Arap kelamında uygun olan, tıpkı senin: 'Zeyd'i döv' (زَيْدًا اضْرِبْهُ) demen gibi nasbdır; ancak

الْعَامَّةَ أَبَتِ إِلَّا الرَّفْعَ، يَعْنِي عَامَّةَ الْقُرَّاءِ وَجُلَّهُمْ، فَأَنْزَلَ سِيبَوَيْهِ النَّوْعَ السَّارِقَ مَنْزِلَةَ الشَّخْصِ الْمُعَيَّنِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" وَالسَّارِقُونَ وَالسَّارِقَاتُ فَاقْطَعُوا أَيْمَانَهُمْ" وَهُوَ يُقَوِّي قِرَاءَةَ الْجَمَاعَةِ. وَالسَّرِقُ وَالسَّرِقَةُ بِكَسْرِ الرَّاءِ فِيهِمَا هُوَ اسْمُ الشَّيْءِ الْمَسْرُوقِ، وَالْمَصْدَرُ مِنْ سَرَقَ يَسْرِقُ سَرَقًا بِفَتْحِ الرَّاءِ. قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَأَصْلُ هَذَا اللَّفْظِ إِنَّمَا هُوَ أَخْذُ الشَّيْءِ فِي خُفْيَةٍ مِنَ الْأَعْيُنِ، وَمِنْهُ اسْتَرَقَ السَّمْعَ، وَسَارَقَهُ النَّظَرُ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: السَّارِقُ عِنْدَ الْعَرَبِ هُوَ مَنْ جَاءَ مُسْتَتِرًا إِلَى حِرْزٍ فَأَخَذَ مِنْهُ مَا لَيْسَ لَهُ، فَإِنْ أَخَذَ مِنْ ظَاهِرٍ فَهُوَ مُخْتَلِسٌ وَمُسْتَلِبٌ وَمُنْتَهِبٌ وَمُحْتَرِسٌ، فَإِنْ تَمَنَّعَ بِمَا فِي يَدِهِ فَهُوَ غَاصِبٌ. قُلْتُ: وَفِي الْخَبَرِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (وَأَسْوَأُ السَّرِقَةِ الَّذِي يَسْرِقُ صَلَاتَهُ) قَالُوا: وَكَيْفَ يَسْرِقُ صَلَاتَهُ؟ قَالَ: لَا يُتِمُّ رُكُوعَهَا وَلَا سُجُودَهَا) خَرَّجَهُ الْمُوَطَّأُ وَغَيْرُهُ، فَسَمَّاهُ سَارِقًا وَإِنْ كَانَ لَيْسَ سَارِقًا مِنْ حَيْثُ] هُوَ [ مَوْضِعُ الِاشْتِقَاقِ، فَإِنَّهُ ليس قيه مُسَارَقَةُ الْأَعْيُنِ غَالِبًا. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاقْطَعُوا" الْقَطْعُ مَعْنَاهُ الْإِبَانَةُ وَالْإِزَالَةُ، وَلَا يَجِبُ إِلَّا بِجَمْعِ أَوْصَافٍ تُعْتَبَرُ فِي السَّارِقِ وَفِي الشَّيْءِ الْمَسْرُوقِ، وَفِي الْمَوْضِعِ الْمَسْرُوقِ مِنْهُ، وَفِي صِفَتِهِ. فَأَمَّا مَا يُعْتَبَرُ فِي السَّارِقِ فَخَمْسَةُ أَوْصَافٍ، وَهِيَ الْبُلُوغُ وَالْعَقْلُ، وَأَنْ يَكُونَ غَيْرَ مَالِكٍ لِلْمَسْرُوقِ مِنْهُ، وَأَلَّا يَكُونَ لَهُ عَلَيْهِ وِلَايَةٌ، فَلَا يُقْطَعُ الْعَبْدُ إِنْ سَرَقَ مِنْ مَالِ سَيِّدِهِ، وَكَذَلِكَ السَّيِّدُ إِنْ أَخَذَ مَالَ عَبْدِهِ لَا قَطْعَ بِحَالٍ، لِأَنَّ الْعَبْدَ وَمَالَهُ لِسَيِّدِهِ. وَلَمْ يُقْطَعْ أَحَدٌ بِأَخْذِ مَالِ عَبْدِهِ لِأَنَّهُ آخِذٌ لِمَالِهِ، وَسَقَطَ قَطْعُ الْعَبْدِ بِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ وَبِقَوْلِ الْخَلِيفَةِ: غُلَامُكُمْ سَرَقَ مَتَاعَكُمْ. وَذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَيْسَ عَلَى الْعَبْدِ الْآبِقِ إِذَا سَرَقَ قَطْعٌ وَلَا عَلَى الذِّمِّيِّ) قَالَ: لَمْ يَرْفَعْهُ غَيْرُ فَهْدِ بْنِ سُلَيْمَانَ، وَالصَّوَابُ] أَنَّهُ [ مَوْقُوفٌ. وَذَكَرَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إذا سرق

Kıraat imamlarının geneli ve çoğunluğu merfû (ötreli) okumaktan başka bir şeyi kabul etmemiştir; böylece Sîbeveyh tür [bildiren hırsız lafzını] belirli bir şahıs konumuna indirmiştir. İbn Mes‘ûd ise { وَالسَّارِقُونَ وَالسَّارِقَاتُ فَاقْطَعُوا أَيْمَانَهُمْ } şeklinde okumuştur ki bu da çoğunluğun kıraatini desteklemektedir. Râ harfinin kesresiyle es-seriku (السَّرِقُ) ve es-serikatu (السَّرِقَةُ) çalınan nesnenin ismidir; seraka yesriku fiilinin masdarı ise râ harfinin fethasıyla serakan (سَرَقًا) şeklindedir; bunu el-Cevherî söylemiştir. Bu lafzın aslı, bir şeyi gözlerden gizli bir şekilde almaktır. Gizlice kulak kabartmak anlamına gelen isteraka's-sem‘a (اسْتَرَقَ السَّمْعَ) ve kaçamak bakış anlamına gelen sârakahu'n-nazar (سَارَقَهُ النَّظَرُ) kullanımları da buradan gelmektedir. İbn Arefe şöyle demiştir: Arapların nezdinde hırsız (sârik), gizlenerek korunaklı bir yere (hirz) girip kendisine ait olmayan bir şeyi oradan alan kimsedir. Şayet açıkta duran bir yerden alırsa o muhtelis (kapkaççı), müstelib (kapıcı), müntehib (yağmacı) ve muhteris (korunaksız malı aşıran) olarak adlandırılır. Eğer elindekini vermemek için direnirse gaspçıdır (gâsıp). Derim ki: Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen hadiste: « وَأَسْوَأُ السَّرِقَةِ الَّذِي يَسْرِقُ صَلَاتَهُ » «Hırsızlığın en kötüsü, namazından çalan kimsedir» buyrulmuştur. Sahâbîler: "Kişi namazından nasıl çalar?" diye sorunca; « لَا يُتِمُّ رُكُوعَهَا وَلَا سُجُودَهَا » «Onun rükûunu ve secdelerini tam yapmaz» buyurmuştur. Bunu el-Muvatta ve diğerleri rivayet etmiştir. Kelimenin türeyiş yeri bakımından [hakiki manada] hırsız olmasa da onu "hırsız" diye isimlendirmiştir; zira onda çoğunlukla gözlerden gizlice aşırma durumu yoktur. On İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَاقْطَعُوا } “[Ellerini] kesin” buyruğu: Kat‘ (kesmek), koparıp ayırmak ve gidermek anlamına gelir. Bu ceza ancak hırsızda, çalınan şeyde, çalındığı yerde ve çalınış niteliğinde aranan birtakım vasıfların bir araya gelmesiyle vâcip olur. Hırsızda aranan vasıflar beştir: Bulûğ, akıl, çalınan malın sahibi olmamak ve onun üzerinde bir velâyet yetkisinin bulunmamasıdır. Bu sebeple efendisinin malından çalan kölenin eli kesilmez. Aynı şekilde efendisi kölesinin malını alırsa hiçbir şekilde kesme cezası uygulanmaz; zira köle de malı da efendisinindir. Hiç kimseye kölesinin malını aldığı için el kesme cezası verilmemiştir; çünkü o kendi malını almaktadır. Kölenin elinin kesilmemesi hükmü ise sahâbenin icmâı ve Halife'nin: "Sizin köleniz sizin eşyanızı çalmıştır" sözüyle sabittir. Dârekutnî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَيْسَ عَلَى الْعَبْدِ الْآبِقِ إِذَا سَرَقَ قَطْعٌ وَلَا عَلَى الذِّمِّيِّ » «Kaçak köle çaldığı zaman ona el kesme cezası yoktur; zimmîye de yoktur.» Dârekutnî: "Bunu Fehd b. Süleymân'dan başkası merfû olarak nakletmemiştir; doğru olan rivayetin mevkuf olmasıdır" demiştir. İbn Mâce de Ebû Hüreyre'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu nakletmiştir: « إِذَا سَرَقَ الْعَبْدُ... » «Köle çaldığı zaman...»

الْعَبْدُ فَبِيعُوهُ وَلَوْ بِنَشٍّ (أَخْرَجَهُ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سلمة عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ ابْنُ مَاجَهْ: وَحَدَّثَنَا جُبَارَةُ بْنُ الْمُغَلِّسِ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ تَمِيمٍ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عَبْدًا مِنْ رَقِيقِ الْخُمُسِ سَرَقَ مِنَ الْخُمُسِ، فَرُفِعَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَلَمْ يَقْطَعْهُ. وَقَالَ: (مَالُ اللَّهِ سَرَقَ بَعْضُهُ بَعْضًا) وَجُبَارَةُ بْنُ الْمُغَلِّسِ مَتْرُوكٌ، قَالَهُ أَبُو زُرْعَةَ الرَّازِيُّ. وَلَا قَطْعَ عَلَى صَبِيٍّ ولا مجنون. وَيَجِبُ عَلَى الذِّمِّيِّ وَالْمُعَاهَدِ، وَالْحَرْبِيِّ إِذَا دَخَلَ بِأَمَانٍ. وَأَمَّا مَا يُعْتَبَرُ فِي الشَّيْءِ الْمَسْرُوقِ فَأَرْبَعَةُ أَوْصَافٍ، وَهِيَ النِّصَابُ وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ، وَأَنْ يَكُونَ مِمَّا يُتَمَوَّلُ وَيُتَمَلَّكُ وَيَحِلُّ بَيْعُهُ، وَإِنْ كَانَ مِمَّا لَا يُتَمَوَّلُ وَلَا يَحِلُّ بَيْعُهُ كَالْخَمْرِ وَالْخِنْزِيرِ فَلَا يُقْطَعُ فِيهِ بِاتِّفَاقٍ حَاشَا الْحُرِّ الصَّغِيرِ عِنْدَ مَالِكٍ، وَابْنِ الْقَاسِمِ، وَقِيلَ: لَا قَطْعَ عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمَالٍ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: هُوَ مِنْ أَعْظَمِ الْمَالِ، وَلَمْ يُقْطَعِ السَّارِقُ فِي الْمَالِ لِعَيْنِهِ. وَإِنَّمَا قُطِعَ لِتَعَلُّقِ النُّفُوسِ بِهِ، وَتَعَلُّقِهَا بِالْحُرِّ أَكْثَرُ مِنْ تَعَلُّقِهَا بِالْعَبْدِ. وَإِنْ كَانَ مِمَّا يَجُوزُ تَمَلُّكُهُ وَلَا يَجُوزُ بَيْعُهُ كَالْكَلْبِ الْمَأْذُونِ فِي اتِّخَاذِهِ وَلُحُومِ الضَّحَايَا، فَفِي ذَلِكَ اخْتِلَافٌ بَيْنَ ابْنِ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبَ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَلَا يُقْطَعُ سَارِقُ الْكَلْبِ، وَقَالَ أَشْهَبُ: ذَلِكَ فِي الْمَنْهِيِّ عَنِ اتِّخَاذِهِ، فَأَمَّا الْمَأْذُونُ فِي اتِّخَاذِهِ فَيُقْطَعُ سَارِقُهُ. قَالَ: وَمَنْ سَرَقَ لَحْمَ أُضْحِيَّةٍ أَوْ جِلْدِهَا قُطِعَ إِذَا كَانَ قِيمَةُ ذَلِكَ ثَلَاثَةَ دَرَاهِمَ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ قَالَ أَصْبَغُ: إِنْ سَرَقَ الْأُضْحِيَّةَ قَبْلَ الذَّبْحِ قُطِعَ، وَأَمَّا إِنْ سَرَقَهَا بَعْدَ الذَّبْحِ فَلَا يُقْطَعُ. وَإِنْ كَانَ مِمَّا يَجُوزُ اتِّخَاذُ أَصْلِهِ وَبَيْعِهِ، فَصَنَعَ مِنْهُ مَا لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ كَالطُّنْبُورِ وَالْمَلَاهِي مِنَ الْمِزْمَارِ وَالْعُودِ وَشِبْهِهِ مِنَ آلَاتِ اللَّهْوِ فَيُنْظَرُ، فَإِنْ كَانَ يَبْقَى مِنْهَا بَعْدَ فَسَادِ صُوَرِهَا وَإِذْهَابِ الْمَنْفَعَةِ الْمَقْصُودَةِ بِهَا رُبُعُ دِينَارٍ فَأَكْثَرَ قُطِعَ. وَكَذَلِكَ الْحُكْمُ فِي أَوَانِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ الَّتِي لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهَا وَيُؤْمَرُ بِكَسْرِهَا فَإِنَّمَا يُقَوَّمُ مَا فِيهَا مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ دُونَ صَنْعَةٍ. وَكَذَلِكَ الصَّلِيبُ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ، وَالزَّيْتُ النَّجِسُ إِنْ كَانَتْ قِيمَتُهُ عَلَى نَجَاسَتِهِ نِصَابًا قُطِعَ فِيهِ. الْوَصْفُ الثَّالِثُ، أَلَّا يَكُونَ لِلسَّارِقِ فِيهِ مِلْكٌ، كَمَنْ سَرَقَ مَا رَهَنَهُ

...köle [hırsızlık yaparsa] onu bir neşş karşılığında olsa bile satın.» (Bunu Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet etmiştir: Bize Ebû Üsâme, Ebû Avâne'den, o Ömer b. Ebî Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den nakletti.) İbn Mâce dedi ki: Bize Cübâre b. el-Mugallis nakletti, bize Haccâc b. Temîm, Meymûn b. Mihrân'dan, o İbn Abbâs'tan nakletti ki: Humus kölelerinden bir köle humustan çaldı. Durum Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem iletildi de onun [elini] kesmedi ve: «Allah'ın malı, birbirini çaldı.» buyurdu. Ebû Zür'a er-Râzî'nin belirttiğine göre Cübâre b. el-Mugallis metrûktur. Çocuğa ve akıl hastasına el kesme cezası uygulanmaz. Zimmîye, muâhede yapmış gayrimüslime ve emanla [İslam yurduna] giren harbîye ise vaciptir. Çalınan şeyde aranan şartlara gelince, bunlar dört vasıftır: [Birincisi] nisaptır ki bununla ilgili açıklama geçmişti. [İkincisi], mal sayılan, mülk edinilebilen ve satışı helal olan bir şey olmasıdır. Şarap ve domuz gibi mal sayılmayan ve satışı helal olmayan şeylerde ise ittifakla el kesilmez; Mâlik ve İbnü'l-Kâsım'a göre küçük hür çocuk bundan müstesnadır. Bir görüşe göre onun hakkında da el kesilmez; Şâfiî ve Ebû Hanîfe de mal olmadığı gerekçesiyle bu görüştedir. Âlimlerimiz ise şöyle demiştir: O, malların en büyüğüdür. Hırsızın eli mala sırf bizzat kendisi sebebiyle kesilmez; ancak nefislerin ona olan bağlılığı sebebiyle kesilir. Nefislerin hür insana olan bağlılığı ise köleye olan bağlılığından daha fazladır. Mülk edinilmesi caiz olup satılması caiz olmayan şeylere gelince —edinilmesine izin verilen köpek ve kurbanlık etleri gibi— bu hususta İbnü'l-Kâsım ile Eşheb arasında ihtilaf vardır. İbnü'l-Kâsım: "Köpek hırsızının eli kesilmez" demiştir. Eşheb ise: "Bu, beslenmesi yasaklanan köpek hakkındadır; beslenmesine izin verilen köpeği çalanın ise eli kesilir" demiştir. Yine o: "Kurban etini veya derisini çalan kimsenin, şayet bunların değeri üç dirhem ise eli kesilir" demiştir. İbn Habîb ise Asbag'ın şöyle dediğini nakletmiştir: "Kurbanlığı kesilmeden önce çalarsa eli kesilir; kesildikten sonra çalarsa eli kesilmez." Aslı itibarıyla edinilmesi ve satılması caiz olup da kendisinden tambur, kaval, ud ve benzeri eğlence aletleri gibi kullanılması caiz olmayan şeyler yapılmış ise bakılır: Şayet biçimleri bozulup kendilerinden hedeflenen fayda giderildikten sonra geriye çeyrek dinar veya daha fazlası kalıyorsa el kesilir. Kullanılması caiz olmayıp kırılması emredilen altın ve gümüş kapların hükmü de böyledir; bunlardaki altın veya gümüş, işçilik hariç tutularak değer biçilir. Altın veya gümüşten yapılan haç ile necis zeytinyağı da böyledir; necis zeytinyağının necasetiyle birlikteki değeri nisap miktarını bulursa onda da el kesilir. Üçüncü vasıf: Hırsızın onda mülkiyetinin bulunmamasıdır; rehin verdiği şeyi çalan kimse gibi...

أَوْ مَا اسْتَأْجَرَهُ، وَلَا شُبْهَةُ مِلْكٍ، عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَ عُلَمَائِنَا وَغَيْرِهِمْ فِي مُرَاعَاةِ شُبْهَةِ مِلْكٍ كَالَّذِي يَسْرِقُ مِنَ الْمَغْنَمِ أَوْ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ لِأَنَّ لَهُ فِيهِ نَصِيبًا. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ أُتِيَ بِرَجُلٍ سَرَقَ مِغْفَرًا مِنَ الْخُمُسِ فَلَمْ يَرَ عَلَيْهِ قَطْعًا وَقَالَ: لَهُ فِيهِ نَصِيبٌ. وَعَلَى هَذَا مَذْهَبُ الْجَمَاعَةِ فِي بَيْتِ الْمَالِ. وَقِيلَ: يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَطْعُ تَعَلُّقًا بِعُمُومِ لَفْظِ آيَةِ السَّرِقَةِ. وَأَنْ يَكُونَ مِمَّا تَصِحُّ سَرِقَتُهُ كَالْعَبْدِ الصَّغِيرِ وَالْأَعْجَمِيِّ الْكَبِيرِ، لِأَنَّ مَا لَا تَصِحُّ سَرِقَتُهُ كَالْعَبْدِ الْفَصِيحِ فَإِنَّهُ لَا يُقْطَعُ فِيهِ. وَأَمَّا مَا يُعْتَبَرُ فِي الْمَوْضِعِ الْمَسْرُوقِ مِنْهُ فَوَصْفٌ وَاحِدٌ وَهُوَ الْحِرْزُ لِمِثْلِ ذَلِكَ الشَّيْءِ المسروق. وجملة القول فيه أن كل شي له مكان معروف فمكانه حرزه، وكل شي مَعَهُ حَافِظٌ فَحَافِظُهُ حِرْزُهُ، فَالدُّورُ وَالْمَنَازِلُ وَالْحَوَانِيتُ حِرْزٌ لِمَا فِيهَا، غَابَ عَنْهَا أَهْلُهَا أَوْ حَضَرُوا، وَكَذَلِكَ بَيْتُ الْمَالِ حِرْزٌ لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَالسَّارِقُ لَا يَسْتَحِقُّ فِيهِ شَيْئًا، وَإِنْ كَانَ قَبْلَ السَّرِقَةِ مِمَّنْ يَجُوزُ أَنْ يُعْطِيَهُ الْإِمَامُ وَإِنَّمَا يَتَعَيَّنُ حَقُّ كُلِّ مُسْلِمٍ بِالْعَطِيَّةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْإِمَامَ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَصْرِفَ جَمِيعَ الْمَالِ إِلَى وَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْمَصَالِحِ وَلَا يُفَرِّقُهُ فِي النَّاسِ، أَوْ يُفَرِّقُهُ فِي بَلَدٍ دُونَ بَلَدٍ آخَرَ وَيَمْنَعُ مِنْهُ قَوْمًا دُونَ قَوْمٍ، فَفِي التَّقْدِيرِ أَنَّ هَذَا السَّارِقَ مِمَّنْ لَا حَقَّ لَهُ فِيهِ. وَكَذَلِكَ الْمَغَانِمُ لَا تَخْلُو: أَنْ تَتَعَيَّنَ بِالْقِسْمَةِ، فَهُوَ مَا ذكرناه في بيت المال، أو تتعين بنفس التناول لمن شهد الوقعة، فَيَجِبُ أَنْ يُرَاعَى قَدْرُ مَا سَرَقَ، فَإِنْ كَانَ فَوْقَ حَقِّهِ قُطِعَ وَإِلَّا لَمْ يُقْطَعْ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَظُهُورُ الدَّوَابِّ حِرْزٌ لِمَا حَمَلَتْ، وَأَفْنِيَةُ الْحَوَانِيتِ حِرْزٌ لِمَا وُضِعَ فِيهَا فِي مَوْقِفِ الْبَيْعِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ حَانُوتٌ، كَانَ مَعَهُ أَهْلُهُ أَمْ لَا، سُرِقَتْ بِلَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ. وَكَذَلِكَ مَوْقِفُ الشَّاةِ فِي السُّوقِ مَرْبُوطَةً أَوْ غَيْرَ مَرْبُوطَةٍ، وَالدَّوَابُّ عَلَى مَرَابِطِهَا مُحْرَزَةٌ، كَانَ مَعَهَا أَهْلُهَا أَمْ لَا، فَإِنْ كَانَتِ الدَّابَّةُ بِبَابِ الْمَسْجِدِ أَوْ فِي السُّوقِ لَمْ تَكُنْ مُحْرَزَةً إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَعَهَا حَافِظٌ، وَمَنْ رَبَطَهَا بِفِنَائِهِ أَوِ اتَّخَذَ مَوْضِعًا مَرْبِطًا لِدَوَابِّهِ فَإِنَّهُ حِرْزٌ لَهَا. وَالسَّفِينَةُ حِرْزٌ لِمَا فِيهَا وَسَوَاءُ كَانَتْ سَائِبَةً أَوْ مَرْبُوطَةً، فَإِنْ سُرِقَتِ السَّفِينَةُ نَفْسُهَا فَهِيَ كَالدَّابَّةِ إِنْ كَانَتْ سَائِبَةً فَلَيْسَتْ بِمُحْرَزَةٍ، وَإِنْ كَانَ صَاحِبُهَا رَبَطَهَا فِي مَوْضِعٍ وَأَرْسَاهَا فِيهِ فَرَبْطُهَا حِرْزٌ،

...veya kiraladığı bir şey olmalı ve mülkiyet şüphesi bulunmamalıdır. Nitekim ganimetten veya Beytülmâl'den çalan kimsede olduğu gibi mülkiyet şüphesinin gözetilmesi hususunda âlimlerimiz ile diğerleri arasında ihtilaf vardır; çünkü onun onda bir hissesi bulunmaktadır. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, humustan bir mıgfer [miğfer] çalan bir adam kendisine getirilmiş, o da: "Onun bunda bir hissesi vardır" diyerek elinin kesilmesine hükmetmemiştir. Çoğunluğun Beytülmâl hakkındaki mezhebi [görüşü] de böyledir. Hırsızlık ayetinin lafzının umumuna (genelliğine) dayanılarak ona el kesme cezasının vacip olduğu da söylenmiştir. Çalınan şeyin, küçük köle veya Arapça bilmeyen yetişkin köle gibi çalınması sahih olan şeylerden olması da gerekir; zira meramını ifade edebilen fasih köle gibi çalınması sahih olmayan şeylerde el kesilmez. Hırsızlığın yapıldığı yerde aranan şarta gelince; bu tek bir vasıftır, o da çalınan o şeyin dengi için hırz (korunaklı yer) olmasıdır. Bu konudaki sözün özü şudur: Bilinen bir yeri olan her şeyin yeri onun hırzıdır. Beraberinde bir koruyucusu olan her şeyin de koruyucusu onun hırzıdır. Dolayısıyla sahipleri ister evde bulunsun ister bulunmasın evler, konutlar ve dükkânlar içlerindekiler için hırzdır. Aynı şekilde Beytülmâl de Müslümanlar topluluğu için bir hırzdır ve hırsızlık yapmadan önce devlet başkanının kendisine vermesi caiz olan kimselerden olsa bile hırsızın onda hiçbir hakkı yoktur. Her Müslümanın hakkı ancak [devlet başkanının] bağışıyla muayyen hâle gelir. Görmez misin ki devlet başkanının bütün malı kamu yararı olan bir yere sarf edip insanlar arasında paylaştırmaması veya bir beldede paylaştırıp diğerinde paylaştırmaması ve bazı topluluklara verip bazılarına vermemesi caiz olabilir. Bu takdirde bu hırsız, o malda hakkı bulunmayan kimselerden sayılır. Aynı şekilde ganimetler de iki durumdan hâli değildir: Ya taksimatla muayyen hâle gelir ki bu durum Beytülmâl hakkında zikrettiğimiz gibidir; ya da savaşa katılanlar için bizzat almakla muayyen olur; bu durumda da çaldığı miktara bakılması gerekir; şayet hakkından fazla ise eli kesilir, aksi takdirde kesilmez. On dördüncü [Mesele]- Hayvanların sırtları taşıdıkları şeyler için hırzdır. Dükkânların önleri (avlu ve sundurmaları), orada bir dükkân bulunmasa bile, sahibi yanında olsun veya olmasın, gece veya gündüz çalınmış olsun, satış yerinde oraya konulan şeyler için hırzdır. Aynı şekilde pazardaki koyunun durduğu yer, ister bağlı ister bağlı olmasın [hırzdır]. Hayvanlar, sahipleri yanlarında olsun veya olmasın, bağlandıkları yerlerde korunmuş (muhrez) durumdadırlar. Şayet hayvan mescit kapısında veya pazarda bulunursa, yanında bir koruyucusu olmadıkça korunmuş (muhrez) sayılmaz. Kim de onu kendi avlusuna bağlarsa yahut bir yeri hayvanları için bağlama yeri edinirse, şüphesiz orası onlar için bir hırzdır. Gemi ise ister salınmış ister bağlı olsun, içindekiler için bir hırzdır. Geminin kendisi çalınacak olursa, o da hayvan gibidir: Eğer salınmış ise korunmuş (muhrez) değildir; şayet sahibi onu bir yere bağlamış ve demirlemişse, onun bağlanması bir hırzdır;

وَهَكَذَا إِنْ كَانَ مَعَهَا أَحَدٌ حَيْثُمَا كَانَتْ فَهِيَ مُحْرَزَةٌ، كَالدَّابَّةِ بِبَابِ الْمَسْجِدِ مَعَهَا حَافِظٌ، إِلَّا أَنْ يَنْزِلُوا بِالسَّفِينَةِ فِي سَفَرِهِمْ مَنْزِلًا فَيَرْبِطُوهَا فَهُوَ حِرْزٌ لَهَا كَانَ صَاحِبُهَا مَعَهَا أَمْ لَا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَلَا خِلَافَ أَنَّ السَّاكِنِينَ فِي دَارٍ وَاحِدَةٍ كَالْفَنَادِقِ الَّتِي يَسْكُنُ فِيهَا كُلُّ رَجُلٍ بَيْتَهُ عَلَى حِدَةٍ، يُقْطَعُ مَنْ سَرَقَ مِنْهُمْ مِنْ بَيْتِ صَاحِبِهِ إِذَا أَخَذَ وَقَدْ خَرَجَ بِسَرِقَتِهِ إِلَى قَاعَةِ الدَّارِ وَإِنْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا بَيْتَهُ وَلَا خَرَجَ بِهَا مِنَ الدَّارِ. وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّهُ لَا يُقْطَعُ مَنْ سَرَقَ مِنْهُمْ مِنْ قَاعَةِ الدَّارِ شَيْئًا وَإِنْ أَدْخَلَهُ بَيْتَهُ أَوْ أَخْرَجَهُ مِنَ الدَّارِ، لِأَنَّ قَاعَتَهَا مُبَاحَةٌ لِلْجَمِيعِ لِلْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ دَابَّةً فِي مَرْبِطِهَا أَوْ مَا يُشْبِهُهَا مِنَ الْمَتَاعِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَلَا يُقْطَعُ الْأَبَوَانِ بِسَرِقَةِ مَالِ ابْنِهِمَا، لِقَوْلِهِ ﵇: (أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ). وَيُقْطَعُ فِي سَرِقَةِ مَالِهِمَا، لِأَنَّهُ لَا شُبْهَةَ لَهُ فِيهِ. وَقِيلَ: لَا يُقْطَعُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ وَهْبٍ وَأَشْهَبَ، لِأَنَّ الِابْنَ يَنْبَسِطُ فِي مَالِ أَبِيهِ فِي الْعَادَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يُقْطَعُ فِي مَالِ سَيِّدِهِ فَلِأَنْ لَا يُقْطَعَ ابْنُهُ فِي مَالِهِ أَوْلَى. وَاخْتَلَفُوا فِي الْجَدِّ، فَقَالَ مَالِكٌ وَابْنُ الْقَاسِمِ: لَا يُقْطَعُ. وَقَالَ أشهب: يقطع. وقول مالك أصح لأنه أَبٌ، قَالَ مَالِكٌ: أَحَبُّ إِلَيَّ أَلَّا يُقْطَعَ الْأَجْدَادُ مِنْ قِبَلِ الْأَبِ وَالْأُمِّ وَإِنْ لَمْ تَجِبْ لَهُمْ نَفَقَةٌ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبُ: وَيُقْطَعُ مَنْ سِوَاهُمَا مِنَ الْقَرَابَاتِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَلَا يُقْطَعُ مَنْ سَرَقَ مِنْ جُوعٍ أَصَابَهُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا قَطْعَ عَلَى أَحَدٍ مِنْ ذَوِي الْمَحَارِمِ مِثْلُ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ وَالْأُخْتِ وَغَيْرِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: يُقْطَعُ مَنْ سَرَقَ مِنْ هَؤُلَاءِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: يُقْطَعُ كُلُّ سَارِقٍ سَرَقَ مَا تُقْطَعُ فِيهِ الْيَدُ، إِلَّا أَنْ يجمعوا على شي فَيُسَلَّمُ لِلْإِجْمَاعِ] وَاللَّهُ أَعْلَمُ [. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي سَارِقِ الْمُصْحَفِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو يُوسُفَ وَأَبُو ثَوْرٍ: يُقْطَعُ إِذَا كَانَتْ قِيمَتُهُ مَا تُقْطَعُ فِيهِ الْيَدُ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ. وَقَالَ النُّعْمَانُ: لَا يُقْطَعُ مَنْ سَرَقَ مُصْحَفًا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: يُقْطَعُ سَارِقُ الْمُصْحَفِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الطَّرَّارِ يَطُرُّ النَّفَقَةَ مِنَ الْكُمِّ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يُقْطَعُ مَنْ طَرَّ مِنْ دَاخِلِ الْكُمِّ أو من خارج، وهو قول مالك

Aynı şekilde nerede olursa olsun yanında birisi varsa o korunmuş (hırz altında) sayılır; tıpkı cami kapısında yanında bir bekçisi bulunan binek hayvanı gibi. Ancak yolculuklarında gemiyle bir menzile inip de onu bağlarlarsa, sahibi yanında olsun veya olmasın bu onun için bir korunak (hırz) olur. On Beşinci [Mesele]- Herkesin kendi odasında müstakil olarak kaldığı hanlar gibi tek bir mekânda oturanlar hususunda şu noktada hiçbir ihtilaf yoktur: Onlardan biri arkadaşının odasından çaldığı şeyi alıp çaldığı malla birlikte hanın avlusuna çıktığında, onu kendi odasına sokmamış ve hanın dışına çıkarmamış olsa bile eli kesilir. Yine onlardan biri hanın avlusundan bir şey çaldığında, onu ister odasına soksun ister hanın dışına çıkarsın, elinin kesilmeyeceği hususunda da ihtilaf yoktur; zira hanın avlusu alım satım için herkese mubahtır. Ancak bağlandığı yerde bulunan bir binek hayvanı veya buna benzer bir eşya olursa müstesnadır. On Altıncı [Mesele]- Anne-baba, çocuklarının malını çalmaları sebebiyle elleri kesilmez. Zira Peygamber aleyhisselâm: « أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ » «Sen de malın da babana aitsiniz» buyurmuştur. [Çocuğun ise] anne-babasının malını çalması durumunda eli kesilir; çünkü onda onun bir mülkiyet şüphesi yoktur. Bir görüşe göre ise eli kesilmez; bu da İbn Vehb ve Eşheb'in görüşüdür. Zira evlat, âdete göre babasının malında serbestçe tasarrufta bulunur. Görmez misin ki köle, efendisinin malından çaldığında eli kesilmez; öyleyse evladın babasının malında [elinin kesilmemesi] evleviyetle gerekir. Dede hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve İbnü'l-Kâsım: "Eli kesilmez" demiştir. Eşheb ise: "Eli kesilir" demiştir. Mâlik'in görüşü daha sahihtir; çünkü o da bir babadır. Mâlik şöyle demiştir: "Nafakaları kendilerine vacip olmasa bile baba ve anne tarafından olan dedelerin ellerinin kesilmemesi bana daha sevimlidir." İbnü'l-Kâsım ve Eşheb ise şöyle demiştir: "Bu ikisi dışındaki akrabaların eli kesilir." İbnü'l-Kâsım: "Açlıktan dolayı çalan kimsenin eli kesilmez" demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Hala, teyze, kız kardeş ve diğerleri gibi mahrem hısımlardan hiçbirinin [malını çalanın] eli kesilmez." Bu, aynı zamanda Sevrî'nin de görüşüdür. Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk ise: "Bunlardan çalan kimsenin eli kesilir" demişlerdir. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: "El kesmeyi gerektirecek miktarda bir şey çalan her hırsızın eli kesilir; meğerki bir husus üzerinde icmâ etmiş olsunlar, o takdirde icmâa teslim olunur [En doğrusunu Allah bilir]." On Yedinci [Mesele]- Mushaf çalan kimse hakkında ihtilaf ettiler. Şâfiî, Ebû Yûsuf ve Ebû Sevr: "Şayet değeri el kesmeyi gerektirecek miktarda ise eli kesilir" demişlerdir; İbnü'l-Kâsım da bu görüştedir. Nu'mân [Ebû Hanîfe] ise: "Mushaf çalanın eli kesilmez" demiştir. İbnü'l-Münzir: "Mushaf çalanın eli kesilir" demiştir. Elbise kolundan parayı kesip alan tarrâr (yankesici) hakkında da ihtilaf ettiler. Bir grup: "Elbise kolunun ister içinden ister dışından kesip alsın eli kesilir" demiştir ki bu, Mâlik,

وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَيَعْقُوبَ. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَإِسْحَاقُ: إِنْ كَانَتِ الدَّرَاهِمُ مَصْرُورَةً فِي ظَاهِرِ كُمِّهِ فَطَرَّهَا فَسَرَقَهَا لَمْ يُقْطَعْ، وَإِنْ كَانَتْ مَصْرُورَةً إِلَى دَاخِلِ الْكُمِّ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فَسَرَقَهَا قُطِعَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: يُقْطَعُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: يُقْطَعُ عَلَى أَيِّ جِهَةٍ طَرَّ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي قَطْعِ الْيَدِ فِي السَّفَرِ، وَإِقَامَةِ الْحُدُودِ فِي أَرْضِ الْحَرْبِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: تُقَامُ الْحُدُودُ فِي أَرْضِ الْحَرْبِ وَلَا فَرْقَ بَيْنَ دَارِ الْحَرْبِ وَالْإِسْلَامِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يُقِيمُ مَنْ غَزَا عَلَى جَيْشٍ- وَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَمِيرَ مِصْرَ مِنَ الْأَمْصَارِ- الْحُدُودَ فِي عَسْكَرِهِ غَيْرَ الْقَطْعِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا غَزَا الْجُنْدُ أَرْضَ الْحَرْبِ وَعَلَيْهِمْ أَمِيرٌ فَإِنَّهُ لَا يُقِيمُ الْحُدُودَ فِي عَسْكَرِهِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ إِمَامَ مِصْرَ أَوْ الشَّامَ أَوْ الْعِرَاقَ أَوْ مَا أَشْبَهَهُ فَيُقِيمُ الْحُدُودَ فِي عَسْكَرِهِ. اسْتَدَلَّ الْأَوْزَاعِيُّ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ بِحَدِيثِ جُنَادَةَ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ قَالَ: كُنَّا مَعَ بُسْرِ بْنِ أَرْطَاةَ فِي الْبَحْرِ، فَأُتِيَ بِسَارِقٍ يُقَالُ لَهُ مِصْدَرٌ قَدْ سَرَقَ بُخْتِيَّةً، فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (لَا تُقْطَعُ الْأَيْدِي في الغزو) ولولا ذلك لقطعته. يسر هَذَا] يُقَالُ [ وُلِدَ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانَتْ لَهُ أَخْبَارُ سُوءٍ فِي جَانِبِ عَلِيٍّ وَأَصْحَابِهِ، وَهُوَ الَّذِي ذَبَحَ طِفْلَيْنِ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ فَفَقَدَتْ أُمُّهُمَا عَقْلَهَا فَهَامَتْ عَلَى وَجْهِهَا، فَدَعَا عَلَيْهِ عَلِيٌّ ﵁ أَنْ يُطِيلَ اللَّهُ عُمُرَهُ ويذهب عقله، فكان كذلك. قال يحيى ابن مَعِينٍ: كَانَ بُسْرُ بْنُ أَرْطَاةَ رَجُلَ سُوءٍ. اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِالْقَطْعِ بِعُمُومِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَوْلَى مَا يُحْتَجُّ بِهِ لِمَنْ مَنَعَ الْقَطْعَ فِي أَرْضِ الْحَرْبِ وَالْحُدُودِ: مَخَافَةَ أَنْ يَلْحَقَ ذَلِكَ بِالشِّرْكِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- فَإِذَا قُطِعَتِ الْيَدُ أَوِ الرِّجْلُ فَإِلَى أَيْنَ تُقْطَعُ؟ فَقَالَ الْكَافَّةُ: تُقْطَعُ مِنَ الرُّسْغِ وَالرِّجْلُ مِنَ الْمَفْصِلِ، وَيُحْسَمُ السَّاقُ إِذَا قُطِعَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُقْطَعُ إِلَى الْمِرْفَقِ. وَقِيلَ: إِلَى الْمَنْكِبِ، لِأَنَّ اسْمَ الْيَدِ يَتَنَاوَلُ ذَلِكَ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: تُقْطَعُ الرِّجْلُ مِنْ شَطْرِ الْقَدَمِ وَيُتْرَكُ لَهُ الْعَقِبُ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ. قَالَ ابن المنذر: وقد روينا

[Bu,] Evzâî, Ebû Sevr ve Ya‘kūb'un [da görüşüdür]. Ebû Hanîfe, Muhammed b. el-Hasen ve İshâk şöyle demiştir: Şayet dirhemler yenin dış tarafına bağlanmış olup da [hırsız] orayı yarıp/kesip çalmışsa eli kesilmez; eğer yenin iç tarafına bağlanmış olup da elini sokarak çalmışsa eli kesilir. Hasen [el-Basrî]: "Eli kesilir" demiştir. İbnü'l-Münzir ise: "Hangi taraftan kesip çalarsa çalsın eli kesilir" demiştir. On sekizinci [Mesele]- Seferde elin kesilmesi ve harp diyarında hadlerin uygulanması konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Leys b. Sa‘d: "Harp diyarında hadler uygulanır; dârülharp ile dârülislâm arasında hiçbir fark yoktur" demişlerdir. Evzâî: "Bir ordunun başında sefere çıkan kimse —büyük şehirlerden birinin emîri olmasa bile— el kesme cezası hariç ordusunda hadleri uygular" demiştir. Ebû Hanîfe ise: "Ordu dârülharbe savaşa gittiğinde başlarında bir komutan bulunursa, ordugâhında hadleri uygulayamaz; meğerki Mısır, Şam, Irak veya benzeri bir bölgenin genel idarecisi (imamı) olsun; [o takdirde] ordusunda hadleri uygular" demiştir. Evzâî ve onun görüşünü benimseyenler, Cünâde b. Ebî Ümeyye'nin şöyle dediği rivayetiyle delil getirmişlerdir: Biz Büsr b. Ertât ile birlikte deniz seferindeydik. Mısder adında, bir dişi buht devesi çalmış bir hırsız getirildi. Bunun üzerine [Büsr]: "Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gazada eller kesilmez» buyurduğunu işittim. Bu [yasak] olmasaydı onun elini keserdim" dedi. Bu Büsr'ün, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında doğduğu söylenir. Ali ve ashabı aleyhinde kötü icraatları olmuştur; Abdullah b. Abbâs'ın iki küçük çocuğunu boğazlayan da odur. Öyle ki anneleri aklını yitirmiş ve kendini çöllere vurmuştur. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh Allah'ın onun ömrünü uzatması ve aklını başından alması için ona beddua etmiş ve nitekim öyle de olmuştur. Yahyâ b. Maîn: "Büsr b. Ertât kötü bir adamdı" demiştir. [Dârülharpte de] elin kesileceğini söyleyenler, Kur'an'ın genel ifadesini delil getirmişlerdir ki inşaallahu teâlâ doğru olan da budur. Harp diyarında el kesmeyi ve hadleri yasaklayanların tutunduğu en güçlü gerekçe ise, [cezalandırılan kişinin] şirke (düşman safına) katılmasından duyulan endişedir. En doğrusunu Allah bilir. On dokuzuncu [Mesele]- El veya ayak kesildiğinde nereden kesilir? Âlimlerin ekseriyeti şöyle demiştir: "El bilekten kesilir; ayak da mafsalından kesilir ve bacak kesildiğinde [kanın durması için] dağlanır." Bazıları: "Dirseğe kadar kesilir" demiştir. [Hatta] "Omuza kadar kesilir" de denilmiştir; çünkü el ismi orayı da kapsamaktadır. Ali radıyallâhu anh ise: "Ayak, tabanın yarısından kesilir ve ökçesi (topuğu) bırakılır" demiştir. Ahmed ve Ebû Sevr de bu görüştedir. İbnü'l-Münzir der ki: Rivayet ettiğimize göre...

عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَمَرَ بِقَطْعِ يَدِ رَجُلٍ فَقَالَ: (احْسِمُوهَا) وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ، وَاسْتَحَبَّ ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمِ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَغَيْرُهُمَا، وَهَذَا أَحْسَنُ وَهُوَ أَقْرَبُ إِلَى الْبُرْءِ وَأَبْعَدُ مِنَ التَّلَفِ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- لَا خِلَافَ أَنَّ الْيُمْنَى هِيَ الَّتِي تُقْطَعُ أَوَّلًا، ثُمَّ اخْتَلَفُوا إِنْ سَرَقَ ثَانِيَةً، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَغَيْرُهُمْ: تُقْطَعُ رِجْلُهُ الْيُسْرَى، ثُمَّ فِي الثَّالِثَةِ يَدُهُ الْيُسْرَى، ثُمَّ فِي الرَّابِعَةِ رِجْلُهُ الْيُمْنَى، ثُمَّ إِنْ سَرَقَ خَامِسَةً يُعَزَّرُ وَيُحْبَسُ. وَقَالَ أَبُو مُصْعَبٍ مِنْ عُلَمَائِنَا: يُقْتَلُ بَعْدَ الرَّابِعَةِ، وَاحْتَجَّ بِحَدِيثٍ خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَاطِبٍ أن رسول الله ﷺ أُتِيَ بِلِصٍّ فَقَالَ: (اقْتُلُوهُ) فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا سَرَقَ، قَالَ:] (اقْتُلُوهُ)، قَالُوا: يَا رسول إِنَّمَا سَرَقَ، قَالَ [: (اقْطَعُوا يَدَهُ)، قَالَ: ثُمَّ سَرَقَ فَقُطِعَتْ رِجْلُهُ، ثُمَّ سَرَقَ عَلَى عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ ﵁ حَتَّى قُطِعَتْ قَوَائِمُهُ كُلُّهَا، ثُمَّ سَرَقَ أَيْضًا] الْخَامِسَةَ [ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَعْلَمَ بِهَذَا حِينَ قَالَ: (اقْتُلُوهُ) ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَى فِتْيَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ لِيَقْتُلُوهُ، مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَكَانَ يُحِبُّ الْإِمَارَةَ فَقَالَ: أَمِّرُونِي عَلَيْكُمْ فَأَمَّرُوهُ عَلَيْهِمْ، فَكَانَ إِذَا ضَرَبَ ضَرَبُوهُ حَتَّى قَتَلُوهُ. وَبِحَدِيثِ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِسَارِقٍ فِي الْخَامِسَةِ فَقَالَ: (اقْتُلُوهُ). قَالَ جَابِرٌ: فَانْطَلَقْنَا بِهِ فَقَتَلْنَاهُ، ثُمَّ اجْتَرَرْنَاهُ فَرَمَيْنَاهُ فِي بِئْرٍ وَرَمَيْنَا عَلَيْهِ الْحِجَارَةَ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَخَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ وَأَحَدُ رُوَاتِهِ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ. وَلَا أَعْلَمُ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثًا صَحِيحًا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: ثَبَتَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ] ﵄ [ أَنَّهُمَا قَطَعَا الْيَدَ بَعْدَ الْيَدِ وَالرِّجْلَ بَعْدَ الرِّجْلِ. وَقِيلَ: تُقْطَعُ فِي الثَّانِيَةِ رِجْلُهُ الْيُسْرَى ثُمَّ لَا قَطْعَ فِي غَيْرِهَا، ثُمَّ إِذَا عَادَ عُزِّرَ وَحُبِسَ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: لَمْ يَبْلُغْنَا فِي السُّنَّةِ إِلَّا قَطْعُ الْيَدِ وَالرِّجْلِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: تُقْطَعُ يَدُهُ الْيُمْنَى خَاصَّةً وَلَا يَعُودُ عَلَيْهِ الْقَطْعُ: ذَكَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَقَالَ: أَمَّا قَوْلُ عَطَاءٍ فإن الصحابة قالوا قبله خلافه.

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o, bir adamın elinin kesilmesini emredip: «احْسِمُوهَا» «(Kanamayı durdurmak için) onu dağlayınız» buyurmuştur. Ancak bunun isnadında tenkit vardır. Şâfiî, Ebû Sevr ve diğerlerinin de aralarında bulunduğu bir topluluk bunu müstehap görmüştür. Bu daha güzeldir; iyileşmeye daha yakın ve telef olmaktan (ölüm tehlikesinden) daha uzaktır. Yirminci [Mesele]- İlk önce kesilecek olanın sağ el olduğu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Daha sonra ikinci defa çalarsa [ne yapılacağı konusunda] ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Medine ehli, Şâfiî, Ebû Sevr ve başkaları: "Sol ayağı kesilir; sonra üçüncüde sol eli, sonra dördüncüde sağ ayağı kesilir. Daha sonra beşinci defa çalarsa tazir cezası verilir ve hapsedilir" demişlerdir. Âlimlerimizden Ebû Mus'ab ise: "Dördüncüden sonra öldürülür" demiş ve Nesâî'nin Hâris b. Hâtıb'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hırsız getirildi. O da: «اقْتُلُوهُ» «Onu öldürün» buyurdu. Oradakiler: "Ey Allah'ın Resûlü, o sadece çaldı" dediler. [Bunun üzerine]: [«اقْتُلُوهُ» «Onu öldürün»] buyurdu. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, o sadece çaldı" deyince: [«اقْطَعُوا يَدَهُ» «Elini kesin»] buyurdu. [Ravi] dedi ki: Sonra [yine] çaldı ve ayağı kesildi. Sonra Ebû Bekir radıyallâhu anh devrinde de çaldı, nihayet bütün organları (elleri ve ayakları) kesildi. Sonra [beşinci defa] da çaldı. Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «اقْتُلُوهُ» «Onu öldürün» buyurduğunda bu [adamın durumunu] daha iyi biliyordu" dedi ve onu öldürmeleri için aralarında liderliği seven Abdullah b. Zübeyr'in de bulunduğu Kureyşli birtakım gençlere teslim etti. [İbnü'z-Zübeyr]: "Beni kendinize emir tayin edin" dedi; onlar da onu kendilerine emir yaptılar. O vurdukça onlar da vurdular, nihayet onu öldürdüler. Yine Câbir'in rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem beşinci defasında bir hırsız hakkında [hüküm verilmesini] emredip: «اقْتُلُوهُ» «Onu öldürün» buyurdu. Câbir dedi ki: "Biz de onu götürüp öldürdük. Sonra onu sürükleyip bir kuyuya attık ve üzerine taşlar fırlattık." Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiş, Nesâî de tahric edip şöyle demiştir: "Bu hadis münkerdir; ravilerinden biri kuvvetli değildir. Bu babda sahih bir hadis bilmiyorum." İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Ebû Bekir ve Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] bir elin ardından diğer eli ve bir ayağın ardından diğer ayağı kestikleri sabit olmuştur. İkincisinde sol ayağının kesileceği, bundan başkasında ise kesme [cezası] olmadığı, tekrar [hırsızlık] yaparsa tazir edilip hapsedileceği de söylenmiştir. Bu [görüş], Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edilmiş olup Zührî, Hammâd b. Ebî Süleymân ve Ahmed b. Hanbel de bu görüşü benimsemiştir. Zührî şöyle demiştir: "Sünnetten bize sadece el ve ayak kesme [hükmü] ulaşmıştır." Atâ ise: "Sadece sağ eli kesilir ve ona bir daha kesme cezası uygulanmaz" demiştir. Bunu İbnü'l-Arabî zikretmiş ve: "Atâ'nın görüşüne gelince, sahâbîler ondan önce bunun aksini söylemişlerdir" demiştir.

الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْحَاكِمِ يَأْمُرُ بِقَطْعِ يَدِ السَّارِقِ الْيُمْنَى فَتُقْطَعُ يَسَارُهُ، فَقَالَ قَتَادَةُ: قَدْ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَلَا يُزَادُ عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ: إِذَا أَخْطَأَ الْقَاطِعُ فَقَطَعَ شِمَالَهُ، وَبِهِ قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ اسْتِحْسَانًا. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: عَلَى الْحَزَّازِ الدِّيَةُ لِأَنَّهُ أَخْطَأَ وَتُقْطَعُ يَمِينُهُ إِلَّا أَنْ يُمْنَعَ بِإِجْمَاعٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَيْسَ يَخْلُو قَطْعُ يَسَارِ السَّارِقِ مِنْ أَحَدِ مَعْنَيَيْنِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْقَاطِعُ عَمَدَ ذَلِكَ فَعَلَيْهِ الْقَوَدُ، أَوْ يَكُونَ أَخْطَأَ فَدِيَّتُهُ عَلَى عَاقِلَةِ الْقَاطِعِ، وَقَطْعُ يَمِينِ السَّارِقِ يَجِبُ، وَلَا يَجُوزُ إِزَالَةُ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِتَعَدِّي مُعْتَدٍ أَوْ خَطَأِ مُخْطِئٍ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ فِي الَّذِي يُقْتَصُّ مِنْهُ فِي يَمِينِهِ فَيُقَدِّمُ شِمَالَهُ فَتُقْطَعُ، قَالَ: تُقْطَعُ يَمِينُهُ أَيْضًا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا صَحِيحٌ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: تُقْطَعُ يَمِينُهُ إِذَا بَرِئَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ هُوَ أتلف يساره، ولا شي عَلَى الْقَاطِعِ فِي قَوْلِ أَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَقِيَاسُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ. وَتُقْطَعُ يَمِينُهُ إِذَا بَرِئَتْ. وَقَالَ قتادة والشعبي: لا شي عَلَى الْقَاطِعِ وَحَسْبُهُ مَا قَطَعَ مِنْهُ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَتُعَلَّقُ يَدُ السَّارِقِ فِي عُنُقِهِ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَيْرِيزٍ سَأَلْتُ فَضَالَةَ عَنْ تَعْلِيقِ يَدِ السَّارِقِ فِي عُنُقِهِ أَمِنَ السُّنَّةِ هو؟ فقال: جئ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِسَارِقٍ فَقُطِعَتْ يَدُهُ، ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَعُلِّقَتْ فِي عُنُقِهِ، أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ- وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ- وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- إِذَا وَجَبَ حَدُّ السَّرِقَةِ فَقَتَلَ السَّارِقُ رَجُلًا، فَقَالَ مَالِكٌ: يُقْتَلُ وَيَدْخُلُ الْقَطْعُ فِيهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُقْطَعُ] وَيُقْتَلُ [، لِأَنَّهُمَا حَقَّانِ لِمُسْتَحِقَّيْنِ فَوَجَبَ أَنْ يُوَفَّى لِكُلٍ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَقُّهُ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَيْدِيَهُما" لَمَّا قَالَ" أَيْدِيَهُما" وَلَمْ يَقُلْ يَدَيْهِمَا تَكَلَّمَ عُلَمَاءُ اللِّسَانِ فِي ذَلِكَ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَتَابَعَهُمُ الْفُقَهَاءُ عَلَى مَا ذَكَرُوهُ حُسْنَ ظَنٍّ بِهِمْ - فقال الخليل بن أحمد والفراء: كل شي يُوجَدُ مِنْ خَلْقِ الْإِنْسَانِ إِذَا أُضِيفَ إِلَى اثْنَيْنِ جُمِعَ تَقُولُ: هُشِّمَتْ رُءُوسُهُمَا وَأُشْبِعَتْ بُطُونُهُمَا،

Yirmi birinci [Mesele]- Hâkim hırsızın sağ elinin kesilmesini emrettiği halde sol elinin kesilmesi durumu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Katâde: "Ona had uygulanmıştır ve üzerine bir şey ilave edilmez" demiştir. Mâlik de cellat hata edip sol elini kestiği takdirde bu görüşü benimsemiştir. Rey taraftarları da istihsânen bu görüşe varmışlardır. Ebû Sevr ise: "Hata ettiği için kesene diyet gerekir ve icma ile engellenmedikçe sağ eli kesilir" demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Hırsızın sol elinin kesilmesi iki durumdan uzak değildir: Ya kesen bunu kasten yapmıştır ki bu takdirde kısas gerekir; yahut hata etmiştir ki diyeti kesenin âkilesi üzerinedir; hırsızın sağ elinin kesilmesi ise vaciptir ve bir mütecavizin tecavüzü yahut hata edenin hatası sebebiyle Allah Teâlâ'nın vacip kıldığı hükmü iptal etmek caiz değildir. Sevrî, sağ elinden kısas uygulanacakken sol elini uzatan ve sol eli kesilen kimse hakkında: "Sağ eli de kesilir" demiştir. İbnü'l-Münzir: "Bu doğrudur" demiştir. Bir grup âlim ise: "[Sol kolu] iyileştiği zaman sağ eli kesilir; çünkü sol elini telef eden bizzat kendisidir, rey ashabının görüşüne ve Şâfiî'nin mezhebinin kıyasına göre kesene bir şey gerekmez. Sol eli iyileşince sağ eli kesilir" demiştir. Katâde ve Şa'bî ise: "Kesene bir şey gerekmez; kestiği miktar ona kâfidir" demişlerdir. Yirmi ikinci [Mesele]- Hırsızın eli boynuna asılır. Abdullah b. Muheyriz şöyle demiştir: Fadâle'ye hırsızın elinin boynuna asılmasının sünnetten olup olmadığını sordum. Dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hırsız getirildi ve eli kesildi. Sonra emretti de eli boynuna asıldı." Bunu Tirmizî —ve: "Hasen garib bir hadistir" demiştir—, Ebû Dâvûd ve Nesâî tahric etmiştir. Yirmi üçüncü [Mesele]- Hırsızlık haddi vacip olduktan sonra hırsız bir adamı öldürürse; Mâlik: "Öldürülür ve el kesme cezası onun içine girer [ayrıca el kesilmez]" demiştir. Şâfiî ise: "Eli kesilir ve öldürülür; çünkü bunlar iki ayrı hak sahibine ait iki haktır, dolayısıyla her hak sahibine hakkının tam olarak verilmesi vaciptir" demiştir. İnşâallah doğru olan da budur ve İbnü'l-Arabî'nin tercihi de bu yöndedir. Yirmi dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { أَيْدِيَهُما } “...ellerini...” buyruğudur. "İki elini" (يديهما) demeyip çoğul olarak { أَيْدِيَهُما } buyurunca dil âlimleri bu konuda açıklama yapmışlardır. —İbnü'l-Arabî: "Fakihler de onlara hüsnüzan besleyerek zikrettikleri hususta onlara tâbi olmuşlardır" demiştir.— Halîl b. Ahmed ve Ferrâ şöyle demiştir: İnsanın yaratılışında çift olan her uzuv iki kişiye izafe edildiğinde çoğul yapılır; meselâ: "İkisinin başları kırıldı, karınları doyuruldu" dersin,

و

[ve]

" إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما"] التحريم: ٤]، ولهذا قال:" فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما" وَلَمْ يَقُلْ يَدَيْهِمَا. وَالْمُرَادُ فَاقْطَعُوا يَمِينًا مِنْ هَذَا وَيَمِينًا مِنْ هَذَا. وَيَجُوزُ فِي اللُّغَةِ، فَاقْطَعُوا يَدَيْهِمَا وَهُوَ الْأَصْلُ، وَقَدْ قَالَ الشَّاعِرُ فَجَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ:

{ إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } [et-Tahrîm: 4] “Eğer ikiniz Allah'a tövbe ederseniz, şüphesiz kalpleriniz eğrilmişti” ayetinde de böyledir. İşte bu sebeple "iki elini" (يديهما) dememiş, { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “...ellerini kesin” buyurmuştur. Kastedilen ise: "Bundan bir sağ el, bundan da bir sağ el kesin" demektir. Dil bakımından aslolan "iki elini kesin" (فَاقْطَعُوا يَدَيْهِمَا) denilmesidir ve bu caizdir. Nitekim şair her iki dil kullanımını bir arada getirerek şöyle demiştir:

وَمَهْمَهَيْنِ قَذَفَيْنِ مَرْتَيْنِ ... ظَهْرَاهُمَا مِثْلُ ظُهُورِ التُّرْسَيْنِ

İki uzak ve tehlikeli çöl geçildi iki defa ... İkisinin sırtı [yüzeyi] tıpkı iki kalkanın sırtları gibidir

وَقِيلَ: فُعِلَ هَذَا لِأَنَّهُ لَا يُشْكِلُ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: إِذَا كَانَ مُفْرَدًا قَدْ يُجْمَعُ إِذَا أَرَدْتَ بِهِ التَّثْنِيَةَ، وَحُكِيَ عَنِ الْعَرَبِ، وَضَعَا رِحَالَهُمَا. وَيُرِيدُ] بِهِ [ رَحْلَيْ رَاحِلَتَيْهِمَا، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا بِنَاءٌ عَلَى أَنَّ الْيَمِينَ وَحْدَهَا هِيَ الَّتِي تُقْطَعُ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ تُقْطَعُ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلُ، فَيَعُودُ قَوْلُهُ" أَيْدِيَهُما" إِلَى أَرْبَعَةٍ وَهِيَ جَمْعٌ فِي الِاثْنَيْنِ، وَهُمَا تَثْنِيَةٌ فَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى فَصَاحَتِهِ، وَلَوْ قَالَ: فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمْ لَكَانَ وَجْهًا، لِأَنَّ السَّارِقَ وَالسَّارِقَةَ لَمْ يُرِدْ بِهِمَا شَخْصَيْنِ خَاصَّةً، وَإِنَّمَا هُمَا اسْمَا جِنْسٍ يَعُمَّانِ مَا لَا يُحْصَى. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (جَزاءً بِما كَسَبا) مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ مَصْدَرًا وَكَذَا (نَكالًا مِنَ اللَّهِ) يُقَالُ: نَكَّلْتُ بِهِ إِذَا فَعَلْتُ بِهِ مَا يُوجِبُ أَنْ يَنْكُلَ بِهِ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ. (وَاللَّهُ عَزِيزٌ) لَا يُغَالَبُ (حَكِيمٌ) فِيمَا يَفْعَلُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ" شَرْطٌ، وَجَوَابُهُ" فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ". وَمَعْنَى" مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ" مِنْ بَعْدِ السَّرِقَةِ، فَإِنَّ اللَّهَ يَتَجَاوَزُ عَنْهُ. وَالْقَطْعُ لَا يَسْقُطُ بِالتَّوْبَةِ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَجَمَاعَةٌ: يَسْقُطُ بِالتَّوْبَةِ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَى السَّارِقِ. وَقَالَهُ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ وَعَزَاهُ إِلَى الشَّافِعِيِّ قَوْلًا. وَتَعَلَّقُوا بِقَوْلِ اللَّهُ تَعَالَى:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ" وَذَلِكَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْوُجُوبِ، فَوَجَبَ حَمْلُ جَمِيعِ الْحُدُودِ عَلَيْهِ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذَا بِعَيْنِهِ دَلِيلُنَا، لِأَنَّ اللَّهَ ﷾ لَمَّا ذَكَرَ حَدَّ الْمُحَارِبِ قَالَ:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ" وَعَطَفَ عَلَيْهِ حَدَّ السَّارِقِ وَقَالَ فِيهِ:" فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ" فَلَوْ كَانَ مِثْلَهُ فِي الْحُكْمِ مَا غَايَرَ الْحُكْمَ بَيْنَهُمَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَيَا معشر

Şöyle de denilmiştir: Bu, karışıklığa yol açmayacağı için böyle yapılmıştır. Sîbeveyh şöyle demiştir: Kelime tekil olduğunda, onunla tesniyeyi (ikili) kastettiğinde bazen çoğul yapılır. Araplardan: "İkisi yüklerini (رحالهما) indirdiler" şeklinde nakledilmiştir. Bununla o ikisinin bineklerinin iki semerini kastetmektedir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu görüş, sadece sağ elin kesileceği esasına dayanmaktadır; oysa durum böyle değildir. Bilakis eller ve ayaklar kesilir. Dolayısıyla O'nun: "Ellerini" sözü dörde raci olur. Bu da iki kişi hakkında çoğuldur; onlar ise ikildir, böylece söz fesahati üzere gelmiş olur. Eğer: "Onların ellerini kesin" (فاقطعوا أيديهم) deseydi, bu da bir vecih olurdu. Çünkü hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın ile hususi olarak iki şahıs kastedilmemiştir; bilakis ikisi sayılamayacak kadar çok kişiyi kapsayan cins isimleridir. Yirmi beşinci [mesele]- Yüce Allah'ın: { جَزاءً بِما كَسَبا } “(yaptıklarına) bir ceza olarak” buyruğu mef'ûlün lieclih (gerekçe bildiren tümleç)tir; dilersen masdar da olabilir. { نَكالًا مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir ibret verici ceza” buyruğu da böyledir. Bir kimseye, o fiilden vazgeçmesini gerektirecek bir muamele yapıldığında 'نَكَّلْتُ بِهِ' denilir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah Azîzdir” yani mağlup edilemez, { حَكِيمٌ } “Hakîmdir” yani yaptıklarında hikmet sahibidir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Yirmi altıncı [mesele]- Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ } “Kim haksızlığından sonra tövbe eder ve kendini düzeltirse” buyruğu şart, { فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ } “şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder” buyruğu ise onun cevabıdır. "Zulmünden sonra" ifadesinin anlamı, hırsızlıktan sonradır; [böyle yaparsa] Allah onu bağışlar. [Hırsızlık cezası olan] el kesme ise tövbe ile düşmez. Atâ ve bir grup âlim: "Hırsız yakalanmadan önce tövbe ederse [ceza] düşer" demiştir. Bazı Şâfiîler de bunu söylemiş ve bunu bir görüş olarak Şâfiî'ye nispet etmişlerdir. Onlar Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz kendilerini yakalamadan önce tövbe edenler müstesnadır” buyruğuna dayanmışlardır. Bu ise vücûbiyetten (cezanın gerekliliğinden) bir istisnadır; dolayısıyla bütün had cezalarını buna hamletmek vacip olmuştur. Bizim âlimlerimiz [Mâlikîler] ise şöyle demiştir: Bu ayetin bizzat kendisi bizim delilimizdir. Çünkü aziz ve celil olan Allah yol kesicinin haddini zikredince: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz kendilerini yakalamadan önce tövbe edenler müstesnadır” buyurmuş, hırsızın haddini de ona atfederek hakkında: { فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ } “Kim haksızlığından sonra tövbe eder ve kendini düzeltirse, şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder” buyurmuştur. Eğer hüküm bakımından onun gibi olsaydı, ikisi arasındaki hükmü farklı kılmazdı. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ey Şâfiîler topluluğu...

الشَّافِعِيَّةِ سُبْحَانَ اللَّهِ! أَيْنَ الدَّقَائِقُ الْفِقْهِيَّةُ، وَالْحِكَمُ الشَّرْعِيَّةُ، الَّتِي تَسْتَنْبِطُونَهَا مِنْ غَوَامِضِ الْمَسَائِلِ؟! أَلَمْ تروا إلى المحارب المستبد بنفسه، المعتدى بسلاحه، الَّذِي يَفْتَقِرُ الْإِمَامُ مَعَهُ إِلَى الْإِيجَافِ بِالْخَيْلِ وَالرِّكَابِ كَيْفَ أَسْقَطَ جَزَاءَهُ بِالتَّوْبَةِ اسْتِنْزَالًا عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ، كَمَا فَعَلَ بِالْكَافِرِ فِي مَغْفِرَةِ جَمِيعِ مَا سَلَفَ اسْتِئْلَافًا عَلَى الْإِسْلَامِ، فَأَمَّا السَّارِقُ وَالزَّانِي وَهُمَا فِي قَبْضَةِ الْمُسْلِمِينَ وَتَحْتَ حُكْمِ الْإِمَامِ، فَمَا الَّذِي يُسْقِطُ عَنْهُمْ حُكْمَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِمْ؟! أَوْ كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: يُقَاسُ عَلَى الْمُحَارِبِ وَقَدْ فَرَّقَتْ بَيْنَهُمَا الْحِكْمَةُ وَالْحَالَةُ! هَذَا مَا لَا يَلِيقُ بِمِثْلِكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُحَقِّقِينَ. وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْحَدَّ لَا يَسْقُطُ بِالتَّوْبَةِ، فَالتَّوْبَةُ مَقْبُولَةٌ وَالْقَطْعُ كَفَّارَةٌ لَهُ." وَأَصْلَحَ" أَيْ كَمَا تَابَ عَنِ السَّرِقَةِ تَابَ عَنْ كُلِّ ذَنْبٍ. وَقِيلَ:" وَأَصْلَحَ" أَيْ تَرَكَ الْمَعْصِيَةَ بِالْكُلِّيَّةِ، فَأَمَّا مَنْ تَرَكَ السَّرِقَةَ بِالزِّنَى أَوِ التَّهَوُّدَ بِالتَّنَصُّرِ فَهَذَا لَيْسَ بِتَوْبَةٍ، وَتَوْبَةُ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ أَنْ يُوَفِّقَهُ لِلتَّوْبَةِ. وَقِيلَ: أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُ التَّوْبَةُ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- يُقَالُ: بَدَأَ اللَّهُ بِالسَّارِقِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَبْلَ السَّارِقَةِ، وَفِي الزِّنَى بِالزَّانِيَةِ قَبْلَ الزَّانِي مَا الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ؟ فَالْجَوَابُ أَنْ يُقَالَ: لَمَّا كَانَ حُبُّ الْمَالِ عَلَى الرِّجَالِ أَغْلَبَ، وَشَهْوَةُ الِاسْتِمْتَاعِ عَلَى النِّسَاءِ أَغْلَبَ بَدَأَ بِهِمَا في الموضعين، هَذَا أَحَدُ الْوُجُوهِ فِي الْمَرْأَةِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النُّورِ" مِنَ الْبِدَايَةِ بِهَا عَلَى الزَّانِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ. ثُمَّ جَعَلَ اللَّهُ حَدَّ السَّرِقَةِ قَطْعَ الْيَدِ لِتَنَاوُلِ الْمَالِ، وَلَمْ يَجْعَلْ حَدَّ الزِّنَى قَطْعَ الذَّكَرِ مَعَ مُوَاقَعَةِ الْفَاحِشَةِ بِهِ لِثَلَاثَةِ مَعَانٍ: أَحَدُّهَا: أَنَّ لِلسَّارِقِ مِثْلَ يَدِهِ الَّتِي قُطِعَتْ فَإِنِ انْزَجَرَ بِهَا اعْتَاضَ بِالثَّانِيَةِ، وَلَيْسَ لِلزَّانِي مِثْلُ ذَكَرِهِ إِذَا قُطِعَ فَلَمْ يَعْتَضْ بِغَيْرِهِ لَوِ انْزَجَرَ بِقَطْعِهِ. الثَّانِي: أَنَّ الْحَدَّ زَجْرٌ لِلْمَحْدُودِ وَغَيْرِهِ، وَقَطْعُ الْيَدِ فِي السَّرِقَةِ ظَاهِرٌ: وَقَطْعُ الذَّكَرِ فِي الزِّنَى بَاطِنٌ. الثَّالِثُ- أَنَّ قَطْعَ الذَّكَرِ فِيهِ إِبْطَالٌ لِلنَّسْلِ وَلَيْسَ فِي قَطْعِ اليد إبطاله. والله أعلم.

Şâfiîler topluluğu, Sübhânallâh! Kapalı meselelerden çıkardığınız fıkhî incelikler ve şer'î hikmetler nerede kaldı?! Kendi başına buyruk hareket eden, silahıyla saldıran ve devlet başkanının kendisi için at ve binek sevk etmesine ihtiyaç duyulan yol kesiciye bakmaz mısınız; İslam'a ısındırmak maksadıyla kâfirin geçmiş bütün günahlarının bağışlanmasında yapıldığı gibi, o isyan hâlinden vazgeçirmek için tövbe ile onun cezası nasıl düşürülmüştür! Müslümanların elinde ve devlet başkanının hükmü altında bulunan hırsız ve zinakâra gelince; haklarında vacip olan hükmü onlardan ne düşürebilir ki?! Yahut hikmet ve durum ikisini birbirinden ayırmışken nasıl olur da yol kesiciye kıyas edileceği söylenebilir! Ey muhakkik âlimler topluluğu, bu sizin gibilere yakışmaz." Haddin tövbe ile düşmeyeceği sabit olunca, tövbe kabul olunur ve el kesme de onun için bir kefarettir. { وَأَصْلَحَ } “ve kendini düzeltirse” yani hırsızlıktan tövbe ettiği gibi her günahtan da tövbe ederse demektir. { وَأَصْلَحَ } ifadesinin; günahı bütünüyle terk ederse anlamına geldiği de söylenmiştir; hırsızlığı bırakıp zinaya yönelen veya Yahudiliği bırakıp Hristiyanlığa geçen kimseye gelince bu tövbe değildir. Allah'ın kula tövbe nasip etmesi, onu tövbeye muvaffak kılmasıdır. Tövbesinin ondan kabul edilmesi olduğu da söylenmiştir. Yirmi yedinci [Mesele]- Bu ayette Allah'ın kadın hırsızdan önce erkek hırsızla başlaması, zinada ise erkek zinakârdan önce kadın zinakârla başlamasının hikmeti nedir diye sorulabilir. Buna cevap olarak şöyle denilir: Mal sevgisi erkeklerde daha baskın, cinsel arzu ise kadınlarda daha baskın olduğu için her iki yerde de bunlarla başlamıştır. Bu, inşâallah Nûr Suresi'nde açıklanacağı üzere, zinakâr erkeğe nispetle önce kadınla başlanması hususunda kadın hakkındaki gerekçelerden biridir. Sonra Allah hırsızlık haddini, mala el uzatıldığı için el kesme olarak belirlemiş; fuhşiyat onunla işlenmesine rağmen zina haddini tenasül uzvunu kesme olarak belirlememiştir. Bunun üç sebebi vardır: Birincisi: Hırsızın kesilen elinin bir benzeri [diğer eli] vardır; şayet bundan ibret alırsa ikincisiyle yetinir. Zinakârın ise uzvu kesildiğinde bir benzeri yoktur; kesilmesiyle ibret alsa bile yerine başkasını koyamaz. İkincisi: Had cezası, had uygulanan kimse ve başkaları için caydırıcıdır; hırsızlıkta elin kesilmesi açıktadır, zinada tenasül uzvunun kesilmesi ise gizlidir. Üçüncüsü: Tenasül uzvunun kesilmesinde neslin kesilmesi vardır, elin kesilmesinde ise neslin kesilmesi söz konusu değildir. Allah en iyisini bilir.

[سورة المائدة (٥): آية ٤٠]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 40]

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠)

{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin ve yerin mülkünün Allah'a ait olduğunu, dilediğine azap edip dilediğini bağışladığını bilmez misin? Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (40)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) الْآيَةُ. خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِ، أَيْ لَا قَرَابَةَ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ أَحَدٍ تُوجِبُ الْمُحَابَاةَ حتى يقول قائل: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، وَالْحُدُودُ تُقَامُ عَلَى كُلِّ مَنْ يُقَارِفُ مُوجِبَ الْحَدِّ. وَقِيلَ: أَيْ لَهُ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا يُرِيدُ، فَلِهَذَا فُرِّقَ بَيْنَ الْمُحَارِبِ وَبَيْنَ السَّارِقِ غَيْرِ الْمُحَارِبِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظَائِرُ هَذِهِ الْآيَةِ وَالْكَلَامُ فِيهَا فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهَا وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. هَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِآيَةِ السَّرِقَةِ مِنْ بَعْضِ أَحْكَامِ السَّرِقَةِ. وَاللَّهُ أعلم.

Yüce Allah'ın { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ayeti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve başkalarınadır. Yani bir kimsenin: "Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" diyebileceği şekilde Allah Teâlâ ile hiç kimse arasında iltiması gerektirecek bir akrabalık yoktur; hadler, haddi gerektiren fiili işleyen herkese uygulanır. Dilediği gibi hükmetme yetkisine sahip olduğu, bu sebeple yol kesici ile yol kesici olmayan hırsızın arasının ayrıldığı da söylenmiştir. Bu ayetin benzerleri ve buna dair açıklamalar daha önce geçmişti; dolayısıyla onları tekrar etmenin anlamı yoktur, muvaffakiyet Allah'tandır. Hırsızlık ayetiyle ilgili hırsızlık hükümlerinin bir kısmı bunlardan ibarettir. Allah en iyisini bilir.

[سورة المائدة (٥): آية ٤١]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 41]

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١)

{ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١) } “Ey Resûl! Kalpleri iman etmediği halde ağızlarıyla 'İnandık' diyenlerden ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar yalana kulak verenler ve sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına casusluk edenlerdir. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler. 'Eğer size şu verilirse onu alın; şayet o verilmezse sakının!' derler. Allah bir kimsenin fitneye düşmesini murat ederse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini arındırmak istemediği kimselerdir. Dünyada onlar için bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.”

فِيهِ ثَمَانُ مَسَائِلَ الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ) الْآيَةَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: قِيلَ نَزَلَتْ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، قَتَلَ قُرَظِيٌّ نَضِيرِيًّا وَكَانَ بَنُو النَّضِيرِ إِذَا قَتَلُوا مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ لَمْ يُقِيدُوهُمْ، وَإِنَّمَا يُعْطُونَهُمُ الدِّيَةَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ، فَتَحَاكَمُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَحَكَمَ بِالتَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْقُرَظِيِّ وَالنَّضِيرِيِّ، فَسَاءَهُمْ ذَلِكَ وَلَمْ يَقْبَلُوا. وَقِيلَ، إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي شَأْنِ أَبِي لُبَابَةَ حِينَ أَرْسَلَهُ النَّبِيُّ ﷺ إلى بني قريضة فَخَانَهُ حِينَ أَشَارَ إِلَيْهِمْ أَنَّهُ الذَّبْحُ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي زِنَى الْيَهُودِيَّيْنِ وَقِصَّةِ الرَّجْمِ، وهذا أصح الأقوال، رواه

Bu ayette sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ } “Ey Resûl! ... seni üzmesin” ayetinin nüzul sebebi hakkında üç görüş vardır: [Birincisi]: Benî Kureyza ve Benî Nadîr hakkında indiği söylenmiştir. Kureyzalı biri, Nadîrli birini öldürmüştü. Benî Nadîr mensupları, Benî Kureyza'dan birini öldürdüklerinde kendilerine kısas uygulanmaz, açıklaması geleceği üzere onlara sadece diyet verirlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme oldular; [Allah Resûlü] Kureyzalı ile Nadîrli arasında eşitliğe hükmetti. Bu durum onların hoşuna gitmedi ve [hükmü] kabul etmediler. [İkincisi]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini Benî Kureyza'ya gönderdiğinde, onlara [hükmün] boğazlanmak (ölüm) olduğunu işaret ederek hıyanet ettiği vakit Ebû Lübâbe hakkında indiği söylenmiştir. [Üçüncüsü]: İki Yahudinin zinası ve recm kıssası hakkında indiği söylenmiştir ki görüşlerin en sahihi budur. Bunu rivayet eden

الْأَئِمَّةُ مَالِكٌ وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُمْ (ائْتُونِي بِأَعْلَمِ رَجُلَيْنِ مِنْكُمْ) فَجَاءُوا بِابْنَيْ صُورِيَّا فَنَشَدَهُمَا اللَّهَ تَعَالَى (كَيْفَ تَجِدَانِ أَمْرَ هَذَيْنَ فِي التَّوْرَاةِ)؟ قَالَا: نَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ إِذَا شَهِدَ أَرْبَعَةٌ أَنَّهُمْ رَأَوْا ذَكَرَهُ فِي فَرْجِهَا كَالْمِرْوَدِ فِي الْمُكْحُلَةِ رُجِمَا. قَالَ: (فَمَا يَمْنَعُكُمَا أَنْ تَرْجُمُوهُمَا)، قَالَا: ذَهَبَ سُلْطَانُنَا فَكَرِهْنَا الْقَتْلَ. فَدَعَا النَّبِيُّ ﷺ بِالشُّهُودِ، فَجَاءُوا فَشَهِدُوا أَنَّهُمْ رَأَوْا ذَكَرَهُ فِي فَرْجِهَا مِثْلَ الْمِيلِ فِي الْمُكْحُلَةِ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِرَجْمِهِمَا. وَفِي غَيْرِ الصَّحِيحَيْنِ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: زَنَى رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ فَدَكَ، فَكَتَبَ أَهْلُ فَدَكَ إِلَى نَاسٍ مِنَ الْيَهُودِ بِالْمَدِينَةِ أَنْ سَلُوا مُحَمَّدًا عَنْ ذَلِكَ، فَإِنْ أَمَرَكُمْ بِالْجَلْدِ فَخُذُوهُ، وَإِنْ أَمَرَكُمْ بِالرَّجْمِ فَلَا تَأْخُذُوهُ، فَسَأَلُوهُ فَدَعَا بِابْنِ صُورِيَّا وَكَانَ عَالِمَهُمْ وَكَانَ أَعْوَرَ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَنْشُدُكَ اللَّهَ كَيْفَ تَجِدُونَ حَدَّ الزَّانِي فِي كِتَابِكُمْ)، فَقَالَ ابْنُ صُورِيَّا: فَأَمَّا إِذْ نَاشَدْتَنِي اللَّهَ فَإِنَّا نَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ النَّظَرَ زَنْيَةٌ، وَالِاعْتِنَاقَ زَنْيَةٌ، وَالْقُبْلَةَ زَنْيَةٌ، فَإِنْ شَهِدَ أَرْبَعَةٌ بِأَنَّهُمْ رَأَوْا ذَكَرَهُ فِي فَرْجِهَا مِثْلَ الْمِيلِ فِي الْمُكْحُلَةِ فَقَدْ وَجَبَ الرَّجْمُ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (هُوَ ذَاكَ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: مُرَّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِيَهُودِيٍّ مُحَمَّمًا مَجْلُودًا، فَدَعَاهُمْ فَقَالَ: هَكَذَا تَجِدُونَ حَدَّ الزَّانِي فِي كِتَابِكُمْ) قَالُوا: نَعَمْ. فَدَعَا رَجُلًا مِنْ عُلَمَائِهِمْ فَقَالَ: (أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى أَهَكَذَا تَجِدُونَ حَدَّ الزَّانِي فِي كِتَابِكُمْ) قَالَ: لَا- وَلَوْلَا أَنَّكَ نَشَدْتَنِي بِهَذَا لَمْ أُخْبِرْكَ- نَجِدُهُ الرَّجْمَ، وَلَكِنَّهُ كَثُرَ فِي أَشْرَافِنَا فَكُنَّا إِذَا أَخَذْنَا الشَّرِيفَ تَرَكْنَاهُ، وَإِذَا أَخَذْنَا الضَّعِيفَ أَقَمْنَا عَلَيْهِ الْحَدَّ، قُلْنَا: تَعَالَوْا فلنجتمع على شي نُقِيمُهُ عَلَى الشَّرِيفِ وَالْوَضِيعِ، فَجَعَلْنَا التَّحْمِيمَ وَالْجَلْدَ مَكَانَ الرَّجْمِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اللَّهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَحْيَا أَمْرَكَ إِذْ أَمَاتُوهُ) فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ" إِلَى قَوْلِهِ:" إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ" يَقُولُ: ائْتُوا مُحَمَّدًا، فَإِنْ أمركم بالتحميم

...imamlar Mâlik, Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Ebû Dâvûd [tarafından rivayet edilmiştir]. Ebû Dâvûd, Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Bana aranızdaki en bilgili iki adamı getirin» buyurdu. Bunun üzerine Sûriyâ'nın iki oğlunu getirdiler. Peygamber, Yüce Allah'ın adını anarak onlara yemin verip: «Tevrat'ta bu ikisinin durumunu nasıl buluyorsunuz?» diye sordu. Onlar: "Tevrat'ta; dört kişi, erkeğin cinsel organını kadının cinsel organı içinde tıpkı sürmedandaki mil gibi gördüklerine şahitlik ederse recmedileceklerini buluyoruz" dediler. [Peygamber]: «Peki onları recmetmenize ne engel oluyor?» diye sordu. Onlar: "Hâkimiyetimiz gitti, biz de öldürmeyi hoş görmedik" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şahitleri çağırdı. Geldiler ve erkeğin cinsel organını kadının cinsel organı içinde sürmedandaki mil gibi gördüklerine şahitlik ettiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onların recmedilmesini emretti. Sahîhayn dışındaki [kaynaklarda] Şa'bî'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Fedek ehlinden bir adam zina etti. Bunun üzerine Fedek ehli, Medine'deki bazı Yahudilere: "Muhammed'e bunu sorun; şayet size celdeyi (kırbaçlamayı) emrederse kabul edin, recmi emrederse kabul etmeyin" diye yazdılar. Onlar da [Peygamber'e] sordular. Bunun üzerine o, âlimleri olan ve tek gözü kör bulunan İbn Sûriyâ'yı çağırttı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Kitabınızda zinanın had cezasını nasıl buluyorsunuz, Allah adına sana yemin veriyorum?» buyurdu. İbn Sûriyâ: "Mademki Allah adına bana yemin verdin; biz Tevrat'ta [şehvetle] bakmanın bir zina, kucaklaşmanın bir zina, öpüşmenin bir zina olduğunu buluyoruz. Fakat dört kişi, erkeğin cinsel organını kadının cinsel organı içinde sürmedandaki mil gibi gördüklerine şahitlik ederse recm vâcip olur" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İşte böyledir» buyurdu. Sahîh-i Müslim'de Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından [yüzü] kömürle karartılmış ve kırbaçlanmış bir Yahudi geçirildi. [Peygamber] onları çağırıp: «Kitabınızda zinanın had cezasını böyle mi buluyorsunuz?» buyurdu. "Evet" dediler. Bunun üzerine âlimlerinden bir adamı çağırdı ve: «Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Allah adına sana yemin veriyorum; Kitabınızda zinanın had cezasını böyle mi buluyorsunuz?» buyurdu. [Âlim] şöyle dedi: "Hayır -bana bu şekilde yemin vermeseydin sana söylemezdim-, biz onu recm olarak buluyoruz. Fakat bu [suç] eşrafımız arasında çoğaldı. Biz soylu birini yakaladığımızda serbest bırakır, zayıf birini yakaladığımızda ise ona had cezasını uygulardık. [Sonunda kendi aramızda]: 'Gelin, hem soyluya hem sıradan halka uygulayabileceğimiz bir şey üzerinde birleşelim' dedik ve recmin yerine yüzü karartmayı ve kırbaçlamayı koyduk." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım! Onların hükümsüz kıldığı emrini ilk ihya eden benim!» buyurdu ve onun hakkında [hüküm] verdi de recmedildi. Bunun üzerine Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “Ey Resûl! Küfürde yarışanlar seni üzmesin...” ayetinden { إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ } “Eğer size bu verilirse onu alın” kavline kadar indirdi. [Yani Yahudiler]: "Muhammed'e gidin, eğer size yüz karartmayı

وَالْجَلْدِ فَخُذُوهُ وَإِنْ أَفْتَاكُمْ بِالرَّجْمِ فَاحْذَرُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ"] المائدة ٤٤]،" وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ"] المائدة: ٤٥]،" وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ"] المائدة: ٤٧] فِي الْكُفَّارِ كُلُّهَا. هَكَذَا فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ (مُرَّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: أُتِيَ بِيَهُودِيٍّ وَيَهُودِيَّةٍ فد زَنَيَا فَانْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى جاء يهود، قل: (مَا تَجِدُونَ فِي التَّوْرَاةِ عَلَى مَنْ زَنَى) الْحَدِيثَ. وَفِي رِوَايَةٍ، أَنَّ الْيَهُودَ جَاءُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِرَجُلٍ وَامْرَأَةٍ قَدْ زَنَيَا. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: أَتَى نَفَرٌ مِنَ الْيَهُودِ، فَدَعَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْقُفِّ فَأَتَاهُمْ فِي بَيْتِ الْمِدْرَاسِ فَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ، إِنَّ رَجُلًا مِنَّا زَنَى بِامْرَأَةٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا. وَلَا تَعَارُضَ في شي مِنْ هَذَا كُلِّهِ، وَهِيَ كُلُّهَا قِصَّةٌ وَاحِدَةٌ، وفد سَاقَهَا أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ سِيَاقَةً حَسَنَةً فَقَالَ: زَنَى رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ وَامْرَأَةٌ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: اذْهَبُوا بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ، فَإِنَّهُ نَبِيٌّ بُعِثَ بِالتَّخْفِيفَاتِ، فَإِنْ أَفْتَى بِفُتْيَا دُونَ الرَّجْمِ قَبِلْنَاهَا وَاحْتَجَجْنَا بِهَا عِنْدَ اللَّهِ، وَقُلْنَا فُتْيَا نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِكَ، قَالَ: فَأَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ فِي أَصْحَابِهِ، فَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ مَا تَرَى فِي رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ مِنْهُمْ زَنَيَا؟ فَلَمْ يُكَلِّمْهُمُ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى أَتَى بَيْتَ مِدْرَاسِهِمْ، فَقَامَ عَلَى الْبَابِ، فَقَالَ: (أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى مَا تَجِدُونَ فِي التَّوْرَاةِ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أُحْصِنَ (، فَقَالُوا: يُحَمَّمُ وَجْهُهُ وَيُجَبَّهُ وَيُجْلَدُ، وَالتَّجْبِيَةُ أَنْ يُحْمَلَ الزَّانِيَانِ عَلَى حِمَارٍ وَتُقَابَلَ أَقْفِيَتُهُمَا وَيُطَافَ بِهِمَا، قَالَ: وَسَكَتَ شَابٌّ مِنْهُمْ، فَلَمَّا رَآهُ النَّبِيُّ ﷺ سَكَتَ أَلَظَّ بِهِ النِّشْدَةَ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِذْ نَشَدْتَنَا فَإِنَّا نَجِدُّ فِي التَّوْرَاةِ الرَّجْمَ. وَسَاقَ الْحَدِيثَ إِلَى أَنْ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (فإني أحكم بما في التوراة) فأمر به فرجما.

[Yüzü siyaha boyama] ve kırbaç cezası verirse bunu kabul edin; şayet recm cezası ile fetva verirse sakının!” Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayetleri indirdi: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Allah'ın indirdiği ile hükmetmeyenler, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” [Mâide 5/44], { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Allah'ın indirdiği ile hükmetmeyenler, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.” [Mâide 5/45], { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Allah'ın indirdiği ile hükmetmeyenler, işte onlar fâsıkların ta kendileridir.” [Mâide 5/47]. Bu ayetlerin tamamı kâfirler hakkındadır. Bu rivayette böylece [«Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçildi...»] şeklinde geçmektedir. İbn Ömer'in hadisinde ise şöyle denmektedir: Zina etmiş bir Yahudi erkek ile Yahudi bir kadın getirildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp Yahudilerin yanına vardı ve: «Zina eden kimse hakkında Tevrat'ta ne buluyorsunuz?» buyurdu... [hadisin devamını aktardı]. Bir rivayette de Yahudilerin, zina etmiş bir erkek ve bir kadınla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldikleri ifade edilir. Ebû Dâvûd'un kitabında yer alan İbn Ömer hadisinde ise şöyle demiştir: Yahudilerden bir grup gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i el-Kuff'a davet ettiler. O da Beytü'l-Midrâs'a onların yanına vardı. Onlar: “Ey Ebe'l-Kâsım! Bizden bir adam bir kadınla zina etti, aramızda hüküm ver” dediler. Bütün bu rivayetlerin hiçbirinde bir çelişki yoktur; hepsi tek bir kıssadır. Nitekim Ebû Dâvûd bu kıssayı Ebû Hüreyre hadisinden güzel bir üslupla şöyle nakletmiştir: Yahudilerden bir erkek ile bir kadın zina etti. Birbirlerine: “Hadi bizi bu peygambere götürün; çünkü o kolaylıklarla gönderilmiş bir peygamberdir. Eğer recmden daha hafif bir fetva verirse onu kabul eder ve Allah katında bunu delil gösterir, ‘Peygamberlerinden bir peygamberin fetvasıdır’ deriz” dediler. [Râvi] dedi ki: Mescitte ashabının arasında oturmakta iken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler ve: “Ey Ebe'l-Kâsım! Onlardan zina eden bir erkek ve bir kadın hakkında ne dersin?” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların dershanelerine (Beytü Midrâs) varıncaya kadar onlarla konuşmadı. Kapının önünde durdu ve: «Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Allah adına size yemin verdiriyorum; evli olup da zina eden kimse hakkında Tevrat'ta ne buluyorsunuz?» buyurdu. Onlar: “Yüzü siyaha boyanır, tecbiye edilir ve kırbaçlanır” dediler. Tecbiye, zina eden iki kişinin bir eşeğe sırt sırta bindirilip dolaştırılmasıdır. [Râvi] dedi ki: İçlerinden genç bir adam sustu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun sustuğunu görünce ona yemini ve soruyu ısrarla yineledi. Bunun üzerine o genç: “Allah'ım! Sen bize yemin verdirdiğin için [söylüyorum ki] biz Tevrat'ta recmi buluyoruz” dedi. [Râvi] hadisi şu kısma kadar aktardı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Öyleyse ben Tevrat'ta olanla hükmediyorum» buyurdu ve haklarında emir verdi, bunun üzerine ikisi de recmedildi.

الثَّانِيَةُ- وَالْحَاصِلُ مِنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ الْيَهُودَ حَكَّمَتِ النَّبِيَّ ﷺ، فَحَكَمَ عَلَيْهِمْ بِمُقْتَضَى مَا فِي التَّوْرَاةِ. وَاسْتَنَدَ فِي ذَلِكَ إِلَى قَوْلِ ابْنَيْ صُورِيَّا، وَأَنَّهُ سَمِعَ شَهَادَةَ الْيَهُودِ وَعَمِلَ بِهَا، وَأَنَّ الْإِسْلَامَ لَيْسَ شَرْطًا فِي الْإِحْصَانِ. فَهَذِهِ مَسَائِلُ أَرْبَعٌ. فَإِذَا تَرَافَعَ أَهْلُ الذِّمَّةِ إِلَى الْإِمَامِ، فَإِنْ كَانَ مَا رَفَعُوهُ ظُلْمًا كَالْقَتْلِ وَالْعُدْوَانِ وَالْغَصْبِ حَكَمَ بَيْنَهُمْ، وَمَنَعَهُمْ مِنْهُ بِلَا خِلَافٍ. وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَالْإِمَامُ مُخَيَّرٌ فِي الْحُكْمِ بَيْنَهُمْ وَتَرْكِهِ عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، غَيْرَ أَنَّ مَالِكًا رَأَى الْإِعْرَاضَ [عَنْهُمْ] أَوْلَى، فَإِنْ حَكَمَ حَكَمَ [بَيْنَهُمْ] بِحُكْمِ الْإِسْلَامِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي الْحُدُودِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالْحَكَمِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" [المائدة: ٤٩] عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ [بَعْدُ]، احْتَجَّ مَالِكٌ بقوله تعالى:" فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ" [المائدة: ٤٢] وَهِيَ نَصٌّ فِي التَّخْيِيرِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: إِذَا جَاءَ الْأَسَاقِفَةُ وَالزَّانِيَانِ فَالْحَاكِمُ مُخَيَّرٌ، لِأَنَّ إِنْفَاذَ الْحُكْمِ حَقٌّ لِلْأَسَاقِفَةِ. وَالْمُخَالِفُ يَقُولُ: لَا يُلْتَفَتُ إِلَى الْأَسَاقِفَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الأصح، لان مسلمين لَوْ حَكَّمَا بَيْنَهُمَا رَجُلًا لَنَفَذَ، وَلَمْ يُعْتَبَرْ رِضَا الْحَاكِمِ. فَالْكِتَابِيُّونَ بِذَلِكَ أَوْلَى. وَقَالَ عِيسَى عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: لَمْ يَكُونُوا أَهْلَ ذِمَّةٍ إِنَّمَا كَانُوا أَهْلَ حَرْبٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ عِيسَى عَنْهُ إِنَّمَا نَزَعَ بِهِ لِمَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ: أَنَّ الزَّانِيَيْنِ كَانَا مِنْ أَهْلِ خَيْبَرَ أَوْ فَدَكَ، وَكَانُوا حَرْبًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَاسْمُ الْمَرْأَةِ الزَّانِيَةِ بُسْرَةُ، وَكَانُوا بَعَثُوا إِلَى يَهُودَ الْمَدِينَةِ يَقُولُونَ لَهُمُ اسْأَلُوا مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا، فَإِنْ أَفْتَاكُمْ بِغَيْرِ الرَّجْمِ فَخُذُوهُ] مِنْهُ [ وَاقْبَلُوهُ، وَإِنْ أَفْتَاكُمْ بِهِ فَاحْذَرُوهُ، الْحَدِيثَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا لَوْ كَانَ صَحِيحًا لَكَانَ مَجِيئُهُمْ بِالزَّانِيَيْنِ وَسُؤَالُهُمْ عَهْدًا وَأَمَانًا، وَإِنْ لَمْ يكن عهد وذمة ودار لكان لَهُ حُكْمُ الْكَفِّ عَنْهُمْ وَالْعَدْلِ فِيهِمْ، فَلَا حُجَّةَ لِرِوَايَةِ عِيسَى فِي هَذَا، وَعَنْهُمْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:" سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ" وَلَمَّا حَكَّمُوا النَّبِيَّ ﷺ نَفَّذَ الْحُكْمَ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمُ الرُّجُوعُ، فَكُلُّ مَنْ حَكَّمَ رَجُلًا فِي الدِّينِ وَهِيَ: الثَّالِثَةُ- فَأَصْلُهُ هَذِهِ الْآيَةُ. قال مالك: إذا حكم رَجُلًا فَحُكْمُهُ مَاضٍ وَإِنْ رُفِعَ إِلَى قَاضٍ أَمْضَاهُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ جَوْرًا بَيِّنًا. وَقَالَ سحنون: يمضيه إن رآه] صوابا [. قال

İkinci [Mesele]- Bu rivayetlerden elde edilen sonuç şudur: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i hakem kılmışlar, o da Tevrat'ta bulunan hükmün gereğince onlar aleyhine hüküm vermiştir. Bunda İbn Sûriyâ'nın iki oğlunun sözüne dayanmış, Yahudilerin şahitliğini dinleyip onunla amel etmiş ve İslâm'ın ihsan (iffet/evlilik) için bir şart olmadığını [göstermiştir]. İşte bunlar dört meseledir. Zimmîler devlet başkanına başvurduklarında, şayet başvurdukları husus adam öldürme, düşmanlık ve gasp gibi bir zulüm ise, aralarında hükmeder ve ihtilafsız olarak onları bundan meneder. Bunun dışındaki durumlarda ise Mâlik ve Şâfiî'ye göre devlet başkanı, aralarında hüküm verip vermemekte serbesttir. Ancak Mâlik, [onlardan] yüz çevirmeyi daha evlâ görmüştür. Eğer hükmedecek olursa, [aralarında] İslâm'ın hükmüyle hükmeder. Şâfiî ise: “Hadd cezalarında aralarında hüküm vermez” demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: “Her halükârda aralarında hükmeder.” Bu, Zührî, Ömer b. Abdilazîz ve el-Hakem'in görüşüdür; İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir ve Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Zira Yüce Allah: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [el-Mâide: 49] “Aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet” buyurmaktadır ki bunun açıklaması [ileride] gelecektir. Mâlik ise Yüce Allah'ın: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } [el-Mâide: 42] “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğunu delil getirmiştir ki bu, muhayyerlik hususunda açık bir nassdır. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Piskoposlar ve zina eden iki kişi geldiklerinde hâkim serbesttir; çünkü hükmün infazı piskoposların hakkıdır. Muhalif olan ise: “Piskoposlara itibar edilmez” der. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Doğru olan da budur; çünkü iki Müslüman aralarında bir adamı hakem tayin etseler onun hükmü geçerli olur ve hâkimin rızası aranmaz. Dolayısıyla Ehl-i kitap buna daha çok layıktır. Îsâ, İbnü'l-Kâsım'dan naklen şöyle demiştir: Onlar zimmî değillerdi, ancak harbî (savaş halinde olan) kimselerdi. İbnü'l-Arabî demiştir ki: Îsâ'nın ondan naklettiği bu görüş, Taberî ve başkalarının rivayet ettiği şu hususa dayanmaktadır: Zina eden iki kişi Hayber veya Fedek ehlindendi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaş halindeydiler. Zina eden kadının adı Büsre idi. Medine Yahudilerine haber gönderip şöyle demişlerdi: “Muhammed'e bunu sorun; eğer size recmden başka bir şeyle fetva verirse [ondan] alın ve kabul edin; şayet size recm ile fetva verirse sakının...” hadisi. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu rivayet sahih olsa bile, onların iki zâni ile gelmeleri ve soru sormaları bir ahit ve eman sayılır. Bir ahit, zimmet ve [İslâm] yurdu olmasa dahi, onlara dokunulmaması ve aralarında adaletle davranılması hükmü geçerli olur. Dolayısıyla bunda Îsâ'nın rivayetine bir delil yoktur. Yüce Allah onlar hakkında şöyle haber vermiştir: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } “Onlar yalana kulak verenler ve sana gelmeyen başka bir topluluk lehine dinleyenlerdir”. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i hakem kıldıklarında, o aleyhlerine hükmü infaz etti ve onların dönme hakları olmadı. Dolayısıyla din konusunda bir kimseyi hakem kılan herkes için -ki bu: Üçüncü [Mesele]'dir- asıl dayanak bu ayettir. Mâlik şöyle demiştir: Bir kimse bir adamı hakem kılarsa onun hükmü geçerlidir; şayet bu hüküm bir kadıya götürülürse, apaçık bir haksızlık olmadıkça kadı onu onaylar/infaz eder. Sahnûn ise şöyle demiştir: [Doğru] görürse onaylar. [İbnü'l-Arabî] şöyle demiştir:

ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَذَلِكَ فِي الْأَمْوَالِ وَالْحُقُوقِ الَّتِي تَخْتَصُّ بِالطَّالِبِ، فَأَمَّا الْحُدُودُ فَلَا يَحْكُمُ فِيهَا إِلَّا السُّلْطَانَ، وَالضَّابِطُ أَنَّ كُلَّ حَقٍّ اخْتُصَّ بِهِ الْخَصْمَانِ جَازَ التَّحْكِيمُ فِيهِ وَنُفِّذَ تَحْكِيمُ الْمُحَكَّمِ فِيهِ، وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ التَّحْكِيمَ بَيْنَ النَّاسِ إِنَّمَا هُوَ حَقُّهُمْ لَا حَقَّ الْحَاكِمِ بَيْدَ أَنَّ الِاسْتِرْسَالَ عَلَى التَّحْكِيمِ خَرْمٌ لِقَاعِدَةِ الْوِلَايَةِ، وَمُؤَدٍّ إِلَى تَهَارُجِ النَّاسِ كَتَهَارُجِ الْحُمُرِ، فَلَا بُدَّ مِنْ فَاصِلٍ، فَأَمَرَ الشَّرْعُ بِنَصْبِ الْوَالِي لِيَحْسِمَ قَاعِدَةَ الْهَرْجِ، وَأَذِنَ فِي التَّحْكِيمِ تَخْفِيفًا عَنْهُ وَعَنْهُمْ فِي مَشَقَّةِ التَّرَافُعِ لِتَتِمَّ الْمَصْلَحَتَانِ وَتَحْصُلَ الْفَائِدَةُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ: التَّحْكِيمُ جَائِزٌ وَإِنَّمَا هُوَ فَتْوًى. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّمَا كَانَ حَكَمَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الْيَهُودِ بِالرَّجْمِ إِقَامَةً لِحُكْمِ كِتَابِهِمْ، لِمَا حَرَّفُوهُ وَأَخْفَوْهُ وَتَرَكُوا الْعَمَلَ بِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: (اللَّهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَحْيَا أَمْرَكَ إِذْ أَمَاتُوهُ) وَأَنَّ ذَلِكَ كَانَ حِينَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ، وَلِذَلِكَ اسْتَثْبَتَ ابْنَيْ صُورِيَّا عَنْ حُكْمِ التَّوْرَاةِ وَاسْتَحْلَفَهُمَا عَلَى ذَلِكَ. وَأَقْوَالُ الْكُفَّارِ فِي الْحُدُودِ وَفِي شَهَادَتِهِمْ عَلَيْهَا غَيْرُ مَقْبُولَةٍ بِالْإِجْمَاعِ، لَكِنْ فَعَلَ ذَلِكَ عَلَى طَرِيقِ إِلْزَامِهِمْ مَا الْتَزَمُوهُ وَعَمِلُوا بِهِ. وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ بكون حُصُولُ طَرِيقِ الْعِلْمِ بِذَلِكَ الْوَحْيَ، أَوْ مَا أَلْقَى اللَّهُ فِي رَوْعِهِ مِنْ تَصْدِيقِ ابْنَيْ صُورِيَّا فِيمَا قَالَاهُ مِنْ ذَلِكَ لَا قَوْلُهُمَا مُجَرَّدًا، فَبَيَّنَ لَهُ [النَّبِيُّ] ﷺ، وَأَخْبَرَ بِمَشْرُوعِيَّةِ الرَّجْمِ، وَمَبْدَؤُهُ ذَلِكَ الْوَقْتُ، فَيَكُونُ أَفَادَ بِمَا فَعَلَهُ إِقَامَةَ حُكْمِ التَّوْرَاةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ حُكْمُ شَرِيعَتِهِ، وَأَنَّ التَّوْرَاةَ حُكْمُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا" [المائدة: ٤٤] وَهُوَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقَدْ قَالَ عَنْهُ أَبُو هُرَيْرَةَ: (فَإِنِّي أَحْكُمُ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ) وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- وَالْجُمْهُورُ عَلَى رَدِّ شَهَادَةِ الذِّمِّيِّ، لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِهَا فَلَا تُقْبَلُ عَلَى مُسْلِمٍ وَلَا عَلَى كَافِرٍ، وَقَدْ قَبِلَ شَهَادَتَهُمْ جماعة من التابعين وغيرهم إذا لَمْ يُوجَدْ مُسْلِمٌ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ آخِرَ السُّورَةِ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ حَكَمَ بِشَهَادَتِهِمْ وَرَجَمَ الزَّانِيَيْنِ: فَالْجَوَابُ، أَنَّهُ إِنَّمَا نَفَّذَ عَلَيْهِمْ مَا عَلِمَ أَنَّهُ حُكْمُ التَّوْرَاةِ وَأَلْزَمَهُمُ الْعَمَلَ بِهِ، عَلَى نَحْوِ مَا عَمِلَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِلْزَامًا لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، وَإِظْهَارًا لِتَحْرِيفِهِمْ وَتَغْيِيرِهِمْ، فَكَانَ مُنَفِّذًا لَا حَاكِمًا. وَهَذَا عَلَى التَّأْوِيلِ الأول، وعلى

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu, mallar ve davacıya ait olan haklar konusundadır. Had cezalarına gelince, bunlarda yöneticiden (sultandan) başkası hüküm veremez. Bu husustaki kural şudur: İki hasma mahsus olan her hakta tahkim caizdir ve hakem tayin edilenin verdiği hüküm geçerlidir. İşin aslı şudur ki, insanlar arasında tahkime gitmek yöneticinin değil onların hakkıdır; ancak tahkimin kontrolsüzce serbest bırakılması yöneticilik (velâyet) kuralını zedeler ve insanların eşeklerin tepişmesi gibi birbirine saldırmasına (kaosa) yol açar. Bu yüzden bağlayıcı bir merci şarttır. Şeriat, kargaşa ve anarşinin kökünü kazımak için yöneticinin nasbedilmesini emretmiş; hem iki maslahatın gerçekleşmesi hem de faydanın hasıl olması için dava açma meşakkatinde yönetici ve insanlar üzerinden yükü hafifletmek amacıyla tahkime de izin vermiştir. Şâfiî ve diğerleri şöyle demiştir: Tahkim caizdir, ancak o [hüküm değil] bir fetvadır. Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudiler hakkında recm ile hükmetmesi, onların tahrif ettikleri, gizledikleri ve gereğince amel etmeyi terk ettikleri kitaplarının hükmünü ayakta tutmak (ikame etmek) içindi. Görmez misin ki o: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَحْيَا أَمْرَكَ إِذْ أَمَاتُوهُ» «Allah'ım! Onların unutturup terk ettiği emrini ilk dirilten benim» demiştir. Bu durum, Medine'ye geldiği sırada idi. Bundan dolayı İbn Sûriyâ'nın iki oğlundan Tevrat'ın hükmü hakkında kesin bilgi istemiş ve bu hususta onlara yemin ettirmiştir. Kâfirlerin had cezaları konusundaki sözleri ve hadlerle ilgili şahitlikleri icma ile kabul edilmez; fakat [Peygamber] bunu, kendilerinin bağlandıkları ve amel ettikleri hükümle onları ilzam etmek (bağlamak) amacıyla yapmıştır. Bu durumun bilinmesinin yolunun vahiy olması ya da salt onların sözü değil de İbn Sûriyâ'nın iki oğlunun söylediklerini tasdik hususunda Allah'ın onun kalbine ilham ettiği şey olması da muhtemeldir. Böylece [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bunu açıklamış, recmin meşruiyetini haber vermiş ve bunun başlangıcı o vakit olmuştur. Dolayısıyla yaptığı fiille Tevrat'ın hükmünü ikame etmiş; bunun aynı zamanda kendi şeriatının da hükmü olduğunu ve Tevrat'ın Allah Sübhânehu'nun hükmü olduğunu { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } [el-Mâide: 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş peygamberler onunla hükmederlerdi” ayeti uyarınca ortaya koymuştur. Zira o da peygamberlerdendir. Ebû Hureyre de onun hakkında: «فَإِنِّي أَحْكُمُ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ» «Ben Tevrat'ta olanla hükmediyorum» dediğini nakletmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- Âlimlerin çoğunluğu zımmînin şahitliğini reddetme görüşündedir; zira o şahitlik ehlinden değildir. Dolayısıyla şahitliği ne bir Müslümana ne de bir kâfire karşı kabul edilir. Tabiînden bir topluluk ve başkaları ise, surenin sonunda açıklanacağı üzere Müslüman bulunmadığı takdirde onların şahitliğini kabul etmişlerdir. Eğer: "Peygamber onların şahitliğiyle hükmetmiş ve zina eden iki kişiyi recmetmiştir" denilirse; Cevap şudur: O, sadece Tevrat'ın hükmü olduğunu bildiği şeyi onlar üzerinde infaz etmiş ve İsrailoğullarının amel ettiği şekilde, aleyhlerine hüccet getirmek, tahrif ve tebdillerini açığa çıkarmak üzere onları bununla amel etmeye mecbur kılmıştır. Dolayısıyla o, hâkim değil infaz edici konumundaydı. Bu, birinci yoruma göredir.

مَا ذُكِرَ مِنِ الِاحْتِمَالِ فَيَكُونُ ذَلِكَ خَاصًّا بِتِلْكَ الْوَاقِعَةِ، إِذْ لَمْ يُسْمَعْ فِي الصَّدْرِ الْأَوَّلِ مَنْ قَبِلَ شَهَادَتَهُمْ فِي مِثْلِ ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا يَحْزُنْكَ" قَرَأَ نَافِعٌ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ. وَالْحُزْنُ وَالْحَزَنُ خِلَافُ السُّرُورِ، وَحَزِنَ الرَّجُلُ بِالْكَسْرِ فَهُوَ حَزِنٌ وَحَزِينٌ، وَأَحْزَنَهُ غَيْرُهُ وَحَزَنَهُ أَيْضًا مِثْلُ أَسْلَكَهُ وَسَلَكَهُ، وَمَحْزُونٌ بُنِيَ عَلَيْهِ. قَالَ الْيَزِيدِيُّ: حَزَنَهُ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَأَحْزَنَهُ لُغَةْ تَمِيمٍ، وَقَدْ قُرِئَ بِهِمَا. وَاحْتَزَنَ وَتَحَزَّنَ بِمَعْنًى. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ تَأْنِيسٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَيْ لَا يَحْزُنْكَ مُسَارَعَتُهُمْ إِلَى الْكُفْرِ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَعَدَكَ النَّصْرَ عَلَيْهِمْ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ) وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ (وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ) أَيْ لَمْ يُضْمِرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ كَمَا نَطَقَتْ بِهِ أَلْسِنَتُهُمْ (وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا) يَعْنِي يَهُودَ الْمَدِينَةِ وَيَكُونُ هَذَا تَمَامَ الْكَلَامِ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ" سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ" أَيْ هم سماعون، ومثله" طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ"] النور: ٥٨]. وَقِيلَ الِابْتِدَاءُ مِنْ قَوْلِهِ:" وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا" أي وَمِنَ الذِينَ هَادُوا قَوْمٌ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ، أَيْ قَابِلُونَ لِكَذِبِ رُؤَسَائِهِمْ مِنْ تَحْرِيفِ التَّوْرَاةِ. وَقِيلَ: أَيْ يَسْمَعُونَ كَلَامَكَ يَا مُحَمَّدُ لِيَكْذِبُوا عَلَيْكَ، فَكَانَ فِيهِمْ مَنْ يَحْضُرُ النَّبِيَّ ﷺ ثُمَّ يَكْذِبُ عَلَيْهِ عِنْدَ عَامَّتِهِمْ، وَيُقَبِّحُ صُورَتَهُ فِي أَعْيُنِهِمْ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ (سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ) وَكَانَ فِي الْمُنَافِقِينَ مَنْ يَفْعَلُ هَذَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ سَمَّاعِينَ وَطَوَّافِينَ، كَمَا قَالَ:" مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا" وَكَمَا قَالَ:" إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ"] الطور: ١٧] ثُمَّ قَالَ:" فاكِهِينَ"" آخِذِينَ". وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ الْجَاسُوسَ فِي الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ:" سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ" وَلَمْ يَعْرِضِ النَّبِيُّ ﷺ لَهُمْ مَعَ عِلْمِهِ بِهِمْ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ حِينَئِذٍ تَقَرَّرَتِ الْأَحْكَامُ وَلَا تَمَكَّنَ الْإِسْلَامُ. وَسَيَأْتِي حُكْمُ الْجَاسُوسِ فِي" الْمُمْتَحِنَةِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ) أَيْ يَتَأَوَّلُونَهُ عَلَى غَيْرِ تَأْوِيلِهِ بَعْدَ أَنْ فَهِمُوهُ عَنْكَ وَعَرَفُوا مَوَاضِعَهُ الَّتِي أَرَادَهَا اللَّهُ ﷿، وَبَيَّنَ أَحْكَامَهُ، فَقَالُوا:

[... bu takdirde] zikredilen ihtimalden dolayı bu durum o olaya mahsus olur; zira ilk dönemde (asr-ı saadette) benzer bir konuda onların şahitliğini kabul eden kimse işitilmemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لَا يَحْزُنْكَ } “[Onlar] seni üzmesin” buyruğu: Nâfi‘ yâ harfini zamme ve zâ harfini kesre ile [lâ yuhzinke şeklinde], diğerleri ise yâ harfini fetha ve zâ harfini zamme ile [lâ yahzunke şeklinde] okumuştur. Hüzün (الْحُزْنُ) ve hazen (الْحَزَنُ), sevincin zıddıdır. Adam üzüldü anlamında kesre ile "hazine'r-raculu" (حَزِنَ الرَّجُلُ) denir; faili de "hazin" (حَزِنٌ) ve "hazîn" (حَزِينٌ) gelir. Bir başkası onu üzdü manasında ise tıpkı eslekehu (أَسْلَكَهُ) ve selekehu (سَلَكَهُ) kullanımında olduğu gibi "ehzenehû" (أَحْزَنَهُ) ve "hazenehû" (حَزَنَهُ) denir. "Mahzûn" (مَحْزُونٌ) ismi mefulü de buna göre bina edilmiştir. el-Yezîdî şöyle demiştir: "Hazenehû" Kureyş'in, "ehzenehû" ise Temîm'in lehçesidir ve her ikisiyle de kıraat olunmuştur. İhtezene (احْتَزَنَ) ve tehazzene (تَحَزَّنَ) aynı anlamdadır. Ayetteki mana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir; yani onların küfre koşuşmaları seni üzmesin, zira Allah onlara karşı sana zafer vadetmiştir. Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ } “Ağızlarıyla ‘inandık’ diyenlerden” buyruğu: Bunlar münafıklardır. { وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri ise inanmamıştır” yani dillerinin telaffuz ettiği gibi kalplerinde imanı gizlememişler / benimsememişlerdir. { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerden de” buyruğuyla Medine Yahudilerini kastetmektedir. Cümle burada tamamlanmış olur; ardından yeni bir söze başlayarak { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “Yalana kulak verirler” buyurmuştur; yani onlar yalana kulak veren kimselerdir. { طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ } [en-Nûr, 24/58] ayeti de böyledir. Bir görüşe göre yeni söze { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا } buyruğundan başlanmıştır; yani: "Yahudilerden de yalana çokça kulak veren bir topluluk vardır", yani reislerinin Tevrat'ı tahrif etme hususundaki yalanlarını kabul eden kimselerdir. Bir diğer görüşe göre: Yani sana yalan isnat etmek üzere senin sözlerini dinlerler. Nitekim onların içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bulunup ardından kendi avamlarının yanına gidince onun aleyhine yalan söyleyen ve onların nazarında onun konumunu çirkin gösteren kimseler vardı. { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } “Sana gelmemiş olan başka bir topluluk hesabına kulak kabartırlar” buyruğunun anlamı da budur. Münafıklar arasında da bunu yapanlar mevcuttu. el-Ferrâ şöyle demiştir: Tıpkı Yüce Allah'ın { مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا } buyruğunda ve { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ } [et-Tûr, 52/17] buyurup ardından { فاكِهِينَ } [ve] { آخِذِينَ } demesinde olduğu gibi [burada da hâl üzere mansub olarak] "semmâîne" (سَمَّاعِينَ) ve "tavvâfîne" (طَوَّافِينَ) okunması caizdir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Yüce Allah Kur'an'da casusu { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } buyruğu ile zikretmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem durumlarını bildiği halde onlara müdahale etmemiştir; çünkü o sırada henüz ahkâm yerleşmemiş ve İslam tam olarak güç kazanmamıştı. Casusun hükmü inşaallahu teâlâ "el-Mümtehine" [Suresi'nde] gelecektir. Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” buyruğu: Yani senden işitip anladıktan, Allah Azze ve Celle'nin murat ettiği yerleri bilip O hükümleri açıkladıktan sonra onu asıl tevilinin dışına çıkararak yorumlarlar ve şöyle dediler:

شَرْعُهُ تَرْكُ الرَّجْمِ، وَجَعْلُهُمْ بَدَلَ رَجْمِ الْمُحْصَنِ جَلْدَ أَرْبَعِينَ تَغْيِيرًا لِحُكْمِ اللَّهِ ﷿. و" يُحَرِّفُونَ" فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِقَوْلِهِ" سَمَّاعُونَ" وَلَيْسَ بِحَالٍ مِنَ الضَّمِيرِ الَّذِي فِي" يَأْتُوكَ" لِأَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَأْتُوا لَمْ يَسْمَعُوا، وَالتَّحْرِيفُ إِنَّمَا هُوَ مِمَّنْ يَشْهَدُ وَيَسْمَعُ فَيُحَرِّفُ. وَالْمُحَرِّفُونَ مِنَ الْيَهُودِ بَعْضُهُمْ لَا كُلُّهُمْ، وَلِذَلِكَ كَانَ حَمْلُ الْمَعْنَى عَلَى" مِنَ الَّذِينَ هادُوا" فَرِيقٌ سَمَّاعُونَ أَشْبَهَ. (يَقُولُونَ) فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" يُحَرِّفُونَ". (إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ) أَيْ إِنْ أَتَاكُمْ مُحَمَّدٌ ﷺ بِالْجَلْدِ فَاقْبَلُوا وَإِلَّا فَلَا. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ) أَيْ ضَلَالَتَهُ فِي الدُّنْيَا وَعُقُوبَتَهُ فِي الْآخِرَةِ. (فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً) أَيْ فَلَنْ تَنْفَعَهُ. (أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ) بَيَانٌ مِنْهُ ﷿ أَنَّهُ قَضَى عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الضَّلَالَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى رَدًّا عَلَى مَنْ قَالَ خِلَافَ ذَلِكَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، أَيْ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ مِنَ الطَّبْعِ عَلَيْهَا وَالْخَتْمِ كَمَا طَهَّرَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ ثَوَابًا لَهُمْ. (لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ) قِيلَ: هُوَ فَضِيحَتُهُمْ حِينَ أَنْكَرُوا الرَّجْمَ، ثُمَّ أُحْضِرَتِ التَّوْرَاةُ فَوُجِدَ فِيهَا الرَّجْمُ. وَقِيلَ: خِزْيُهُمْ فِي الدُّنْيَا أَخْذُ الْجِزْيَةِ والذل. والله أعلم.

Onun şeriatı recmi terk etmektir, dediler ve Allah Azze ve Celle'nin hükmünü değiştirmek kastıyla evlinin recmi yerine kırk kırbaç koydular. { يُحَرِّفُونَ } ifadesi { سَمَّاعُونَ } ifadesinin sıfatı konumundadır; { يَأْتُوكَ } içindeki zamirden hal değildir. Çünkü gelmedikleri zaman işitmiş olmazlar; tahrif ise ancak hazır bulunup işiten ve tahrif eden kimseden sadır olur. Yahudilerden tahrif edenler hepsini değil, bir kısmını kapsar. Bu sebeple anlamın { مِنَ الَّذِينَ هادُوا } ifadesine bağlanarak “onlardan bir fırka işiticidir” şeklinde anlaşılması daha uygundur. { يَقُولُونَ } ifadesi, { يُحَرِّفُونَ } içindeki gizli zamirden hal konumundadır. { إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ } “Eğer size bu verilirse alın”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem size kırbaç cezasını getirirse kabul edin, aksi takdirde kabul etmeyin demektir. Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ } “Allah kimin fitneye düşmesini murat ederse” buyruğu, dünyada sapkınlığını ve ahirette azabını murat ederse demektir. { فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Artık sen Allah'a karşı onun için hiçbir şeye mâlik olamazsın”, yani ona hiçbir faydan dokunmaz. { أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir” ifadesi, O'nun haklarında inkâr ile hükmettiğine dair Azze ve Celle'den bir açıklamadır. Bu ayet, daha önce geçtiği üzere, aksini söyleyenlere bir reddiye olarak dalaletin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğuna delalet eder; yani Allah, müminlerin kalplerini bir mükâfat olarak arındırdığı gibi onların kalplerini mühürlenmekten ve damgalanmaktan arındırmayı murat etmemiştir. { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır”. Denildi ki: Bu, recmi inkâr ettiklerinde Tevrat getirilip içinde recmin bulunması üzerine yaşadıkları rezilliktir. Dünyadaki rezilliklerinin cizye alınması ve zillet olduğu da söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة المائدة (٥): آية ٤٢]

[Mâide Suresi (5): Ayet 42]

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢)

{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) } “Yalana kulak verenler, haramı çokça yiyenlerdir. Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Şayet hükmedecek olursan aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah adil olanları sever.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ) كَرَّرَهُ تَأْكِيدًا وَتَفْخِيمًا، وَقَدْ تَقَدَّمُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ) عَلَى التَّكْثِيرِ. وَالسُّحْتُ فِي اللُّغَةِ أَصْلُهُ الْهَلَاكُ وَالشِّدَّةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَيُسْحِتَكُمْ بعذاب". وقال الفرزدق:

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “Yalana kulak verenler” buyruğudur. [Cenâb-ı Hak] bunu pekiştirmek ve [durumun vahametini] büyütmek amacıyla tekrarlamıştır; [bunun açıklaması] daha önce geçmişti. İkincisi: Yüce Allah'ın { أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “Haramı çokça yiyenler” buyruğudur. [Bu ifade] çokluk bildirmektedir. Sözlükte suht (السُّحْت) kelimesinin aslı, helak ve şiddet demektir. Nitekim Yüce Allah: { فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ } “[Yoksa] bir azap ile kökünüzü kurutur” buyurmuştur. Ferezdek de şöyle demiştir:

وَعَضُّ زَمَانٍ يَا ابْنَ مَرْوَانَ لَمْ يَدَعْ ... مِنَ المال إلا مسحتا أو مجلف

Ey Mervân'ın oğlu! Zamanın diş geçirmesi maldan geriye hiçbir şey bırakmadı ... Helak olmuş veya kökünden soyulup gitmişten başka.

كَذَا الرِّوَايَةُ. أَوْ مُجَلَّفٌ بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ مَعْنَى لَمْ يَدَعْ لَمْ يُبْقِ. وَيُقَالُ لِلْحَالِقِ: أَسْحَتَ أَيِ اسْتَأْصَلَ. وَسُمِّيَ الْمَالُ الْحَرَامُ سُحْتًا لِأَنَّهُ يَسْحَتُ الطَّاعَاتِ أَيْ يُذْهِبُهَا وَيَسْتَأْصِلُهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَصْلُهُ كَلَبُ الْجُوعِ، يُقَالُ رَجُلٌ مَسْحُوتُ الْمَعِدَةِ أَيْ أَكُولٌ، فَكَأَنَّ بِالْمُسْتَرْشِي وَآكِلِ الْحَرَامِ مِنَ الشَّرَهِ إِلَى مَا يُعْطَى مِثْلَ الَّذِي بِالْمَسْحُوتِ الْمَعِدَةِ مِنَ النَّهَمِ. وَقِيلَ: سُمِّيَ الْحَرَامُ سُحْتًا لِأَنَّهُ يَسْحَتُ مُرُوءَةَ الْإِنْسَانِ. قُلْتُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ بِذَهَابِ الدِّينِ تَذْهَبُ الْمُرُوءَةُ، وَلَا مُرُوءَةَ لِمَنْ لَا دِينَ لَهُ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَغَيْرُهُ: السُّحْتُ الرُّشَا. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: رِشْوَةُ الْحَاكِمِ مِنَ السُّحْتِ. وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (كُلُّ لَحْمٍ نَبَتَ بِالسُّحْتِ فَالنَّارُ أَوْلَى بِهِ) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا السُّحْتُ؟ قَالَ: (الرِّشْوَةُ فِي الْحُكْمِ). وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: السُّحْتُ أَنْ يَقْضِيَ الرَّجُلُ لِأَخِيهِ حَاجَةً فَيُهْدِيَ إِلَيْهِ هَدِيَّةً فَيَقْبَلُهَا. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: مِنَ السُّحْتِ أَنْ يَأْكُلَ الرَّجُلُ بِجَاهِهِ، وَذَلِكَ أَنْ يَكُونَ لَهُ جَاهٌ عِنْدَ السُّلْطَانِ فَيَسْأَلُهُ إِنْسَانٌ حَاجَةً فَلَا يَقْضِيهَا إِلَّا بِرِشْوَةٍ يَأْخُذُهَا. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ السَّلَفِ أَنَّ أَخْذَ الرِّشْوَةِ عَلَى إِبْطَالِ حَقٍّ أَوْ مَا لَا يَجُوزُ سُحْتٌ حَرَامٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا ارْتَشَى الْحَاكِمُ انْعَزَلَ فِي الْوَقْتِ وَإِنْ لَمْ يُعْزَلْ، وَبَطَلَ كُلُّ حُكْمٍ حَكَمَ بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ. قُلْتُ: وَهَذَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّ أَخْذَ الرِّشْوَةِ مِنْهُ فِسْقٌ، وَالْفَاسِقُ لَا يَجُوزُ حُكْمُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وقال ﵊: (لعن اله الرَّاشِيَ وَالْمُرْتَشِيَ). وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: السُّحْتُ الرِّشْوَةُ وَحُلْوَانُ الْكَاهِنِ وَالِاسْتِجْعَالُ فِي الْقَضِيَّةِ. وَرُوِيَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: الرِّشْوَةُ حَرَامٌ فِي كُلِّ شي؟ فَقَالَ: لَا، إِنَّمَا يُكْرَهُ مِنَ الرِّشْوَةِ أَنْ تَرْشِيَ لِتُعْطَى مَا لَيْسَ لَكَ، أَوْ تَدْفَعُ حقا فد لَزِمَكَ، فَأَمَّا أَنْ تَرْشِيَ لِتَدْفَعَ عَنْ دِينِكَ ودمك ومالك

Rivayet böyledir. Yahut mücellefün (أَوْ مُجَلَّفٌ) [kelimesi], mana üzerine atıfla merfûdur (ötreli okunmuştur); zira { لَمْ يَدَعْ } ifadesinin manası { لَمْ يُبْقِ } (geriye bir şey bırakmadı) demektir. Tıraş eden kimse için [saçını kökünden kazıdığında] { أَسْحَتَ } (kökünü kazıdı/yok etti) denir. Haram mala suht (سُحْت) denmesi, taatleri yok edip (yeshatu) kökünü kazımasından ötürüdür. Ferrâ şöyle demiştir: Bunun aslı şiddetli açlıktır. Midesi doymak bilmeyen çok obur kimseye { رَجُلٌ مَسْحُوتُ الْمَعِدَةِ } denir. Sanki rüşvet isteyen ve haram yiyen kimsede kendisine verilecek şeye karşı duyulan hırs, midesi doymayan kimsedeki oburluk gibidir. Şöyle de denilmiştir: Harama suht denilmesi, insanın mürüvvetini yok ettiği içindir. Ben [Kurtubî] derim ki: Birinci görüş daha uygundur; çünkü dinin gitmesiyle mürüvvet de gider ve dini olmayanın mürüvveti de olmaz. İbn Mes'ûd ve başkaları: "Suht, rüşvetlerdir" demiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: "Hâkimin rüşvet alması suht'tandır" demiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « كُلُّ لَحْمٍ نَبَتَ بِالسُّحْتِ فَالنَّارُ أَوْلَى بِهِ » «Suht ile (haramla) beslenip büyüyen her ete ateş daha layıktır.» "Ey Allah'ın Resûlü! Suht nedir?" diye sordular. O da: « الرِّشْوَةُ فِي الْحُكْمِ » «Hükümde (yargıda) rüşvet almaktır» buyurdu. Yine İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Suht, kişinin [din] kardeşinin bir işini görüp onun da kendisine bir hediye vermesi ve kişinin bunu kabul etmesidir." İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: "Kişinin makam ve nüfuzunu kullanarak menfaat sağlaması da suht'tandır. Bu da sultanın katında bir makam ve nüfuz sahibi olup bir insan ondan bir hacetini [gidermesini] istediğinde, bunu ancak alacağı bir rüşvet karşılığında yerine getirmesidir." Selef arasında, bir hakkı iptal etmek veya caiz olmayan bir husus üzerine rüşvet almanın haram olan suht olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Hâkim rüşvet aldığı anda görevden azledilmese dahi kendiliğinden azledilmiş olur ve bundan sonra verdiği her hüküm batıl olur." Ben [Kurtubî] derim ki: İnşallah bu hususta ihtilaf edilmesi caiz değildir; çünkü onun rüşvet alması fâsıklıktır ve fâsıkın hüküm vermesi caiz değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Peygamber aleyhisselâm da: « لَعَنَ اللَّهُ الرَّاشِيَ وَالْمُرْتَشِيَ » «Allah rüşvet verene de alana da lanet etsin» buyurmuştur. Ali radıyallâhu anh'tan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Suht; rüşvet, kâhinin hulvânı (ücreti) ve davada menfaat karşılığı hüküm vermektir (istic'âl)." Vehb b. Münebbih'e: "Rüşvet her hususta haram mıdır?" diye sorulduğu, onun da şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Hayır, rüşvetin mekruh/haram olanı; hakkın olmayan bir şeyin sana verilmesi için veya üzerine vacip olan bir hakkı savuşturmak için rüşvet vermendir. Dinin, canın ve malın uğruna [zararı] savuşturmak için rüşvet vermene gelince..."

فَلَيْسَ بِحَرَامٍ. قَالَ أَبُو اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيُّ الْفَقِيهُ: وَبِهَذَا نَأْخُذُ، لَا بَأْسَ بِأَنْ يَدْفَعَ الرَّجُلُ عَنْ نَفْسِهِ وَمَالِهِ بِالرِّشْوَةِ. وَهَذَا كَمَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ بِالْحَبَشَةِ فَرَشَا دِينَارَيْنِ وَقَالَ: إِنَّمَا الْإِثْمُ عَلَى الْقَابِضِ دُونَ الدَّافِعِ، قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ جَعَلَ كَسْبَ الْحَجَّامِ وَمَنْ ذَكَرَ مَعَهُ سُحْتًا فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يَسْحَتُ مُرُوءَةَ آخِذِهِ. قُلْتُ: الصَّحِيحُ فِي كَسْبِ الْحَجَّامِ أَنَّهُ طَيِّبٌ، وَمَنْ أَخَذَ طَيِّبًا لَا تَسْقُطُ مُرُوءَتُهُ وَلَا تَنْحَطُّ مَرْتَبَتُهُ. وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ عَنْ أَنَسٍ أنه قال: احتج رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، حَجَمَهُ أَبُو طَيْبَةَ فَأَمَرَ لَهُ] رَسُولُ اللَّهِ ﷺ [ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ وَأَمَرَ أَهْلَهُ أَنْ يُخَفِّفُوا عَنْهُ مِنْ خَرَاجِهِ، قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَسْبَ الْحَجَّامِ طَيِّبٌ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَا يَجْعَلُ ثَمَنًا وَلَا جُعْلًا [وَلَا] عِوَضًا لِشَيْءٍ مِنَ الْبَاطِلِ. وَحَدِيثُ أَنَسٍ هَذَا نَاسِخٌ لِمَا حَرَّمَهُ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ ثَمَنِ الدَّمِ، وَنَاسِخٌ لِمَا كَرِهَهُ مِنْ إِجَارَةِ الْحَجَّامِ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَعْطَى الْحَجَّامَ أَجْرَهُ، وَلَوْ كَانَ سُحْتًا لَمْ يُعْطِهِ. وَالسُّحْتُ وَالسُّحُتُ لُغَتَانِ قُرِئَ بِهِمَا، قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ بِضَمَّتَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ السِّينِ وَحْدَهَا. وَرَوَى الْعَبَّاسُ بْنُ الْفَضْلِ عَنْ خَارِجَةَ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ نَافِعٍ" أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ" بِفَتْحِ السِّينِ وَإِسْكَانِ الْحَاءِ وَهَذَا مَصْدَرٌ مِنْ سَحَتَهُ، يُقَالُ: أَسْحَتَ وَسَحَتَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: سَحَتَهُ ذَهَبَ بِهِ قَلِيلًا قَلِيلًا. قَوْلُهُ تعالى: (فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ) هَذَا تَخْيِيرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ، وَتَقَدَّمَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ مُوَادَعَةٍ لَا أَهْلَ ذِمَّةٍ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَادَعَ الْيَهُودَ. وَلَا يَجِبُ عَلَيْنَا الْحُكْمُ بَيْنَ الْكُفَّارِ إِذَا لَمْ يَكُونُوا أَهْلَ ذِمَّةٍ، بَلْ يَجُوزُ الْحُكْمُ إِنْ أَرَدْنَا. فَأَمَّا أَهْلُ الذِّمَّةِ فَهَلْ يَجِبُ عَلَيْنَا الْحُكْمُ بَيْنَهُمْ إِذَا تَرَافَعُوا إِلَيْنَا؟ قَوْلَانِ لِلشَّافِعِيِّ، وَإِنِ ارْتَبَطَتِ الْخُصُومَةُ بِمُسْلِمٍ يَجِبُ الْحُكْمُ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ عَلَى الْحَاكِمِ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَالذِّمِّيِّ. وَاخْتَلَفُوا فِي الذِّمِّيِّينَ، فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ وَأَنَّ الْحَاكِمَ مُخَيَّرٌ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَغَيْرِهِمَا، وهو مذهب مالك

dolayısıyla haram değildir. Fakih Ebü’l-Leys es-Semerkandî şöyle demiştir: Biz de bu görüşü benimsiyoruz; kişinin rüşvet vererek kendisini ve malını savunmasında bir sakınca yoktur. Bu durum, Abdullah b. Mes‘ûd’dan radıyallâhu anh rivayet edildiği gibidir; o Habeşistan’dayken iki dinar rüşvet vermiş ve şöyle demiştir: «Günah veren kimseye değil, sadece alan kimseyedir.» el-Mehdevî şöyle demiştir: Haccâmın (hacamatçının) kazancını ve onunla birlikte zikredilenleri suht (haram) sayan kimseye göre bunun anlamı, bu kazancın onu alan kimsenin mürüvvetini silip süpürmesidir. Ben de derim ki: Sahih olan, haccâmın kazancının helal (tayyib) olduğudur. Helal olanı alan kimsenin mürüvveti düşmez ve mertebesi alçalmaz. Nitekim Mâlik, Humeyd et-Tavîl’den, o da Enes’ten [rivayet ettiğine göre] Enes şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hacamat yaptırdı; kendisini Ebû Taybe hacamat etti. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] ona bir sa‘ hurma verilmesini emretti ve efendilerine de onun haracını (vergisini) hafifletmelerini buyurdu. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Bu durum, haccâmın kazancının helal olduğuna delalet eder; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem batıl olan hiçbir şey için bir bedel, bir ücret veya [bir] karşılık belirlemezdi. Enes’in bu hadisi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kan bedelini haram kılışına ve haccâmın ücretini hoş görmeyişine dair hükmü neshetmiştir. Buhârî ve Ebû Dâvûd, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hacamat yaptırdı ve haccâma ücretini verdi. Şayet bu kazanç suht (haram) olsaydı ona [ücretini] vermezdi. es-Suht (السُّحْت) ve es-Suhut (السُّحُت) kelimeleri iki lehçe olup her ikisiyle de okunmuştur. Ebû Amr, İbn Kesîr ve Kisâî iki damme ile [es-Suhut şeklinde], diğer kıraat imamları ise yalnızca sîn harfinin dammesiyle [es-Suht şeklinde] okumuşlardır. Abbâs b. el-Fadl, Hârice b. Mus‘ab’dan, o da Nâfi‘den { أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } ibaresini sîn harfinin fethası ve hâ harfinin sükûnu ile okuduğunu rivayet etmiştir. Bu, "sehatethü" fiilinin masdarıdır. "Eshete" ve "sehete" aynı anlamda kullanılır. Zeccâc ise şöyle demiştir: "Sehatethü", onu azar azar alıp götürdü demektir. Yüce Allah’ın: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse, aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir.” buyruğu, Kuşeyrî’nin belirttiğine göre Yüce Allah tarafından tanınan bir muhayyerliktir (serbestliktir). Bunun anlamının onların zimmî değil, muahede ehli (antlaşmalı) olmalarından ileri geldiği daha önce geçmişti; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine’ye geldiğinde Yahudilerle barış antlaşması yapmıştı. Zimmî olmadıkları sürece kâfirlerin kendi aralarında hüküm vermemiz bize vacip değildir; bilakis dilersek hükmetmemiz caizdir. Zimmîlere gelince; onlar aralarındaki davayı bize getirdiklerinde hüküm vermemiz vacip midir? [Bu hususta] Şâfiî’ye ait iki görüş vardır. Dava bir Müslümanla bağlantılı ise hüküm vermek vaciptir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Âlimler, hâkimin Müslüman ile zimmî arasında hüküm vermesinin vacip olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Zimmîlerin kendi aralarındaki davalarında ise ihtilaf etmişlerdir. Bazıları ayetin muhkem olduğunu ve hâkimin muhayyer bulunduğunu savunmuşlardır. Bu görüş Nehaî, Şa‘bî ve başkalarından rivayet edilmiştir; bu aynı zamanda Mâlik...

وَالشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِمَا، سِوَى مَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ فِي تَرْكِ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الزِّنَى، فَإِنَّهُ إِنْ زَنَى الْمُسْلِمُ بِالْكِتَابِيَّةِ حُدَّ وَلَا حَدَّ عَلَيْهَا، فَإِنْ كَانَ الزَّانِيَانِ ذِمِّيَّيْنِ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِمَا، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِمَا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: يُجْلَدَانِ وَلَا يُرْجَمَانِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو يُوسُفَ وَأَبُو ثَوْرٍ وَغَيْرُهُمْ: عَلَيْهِمَا الْحَدُّ إِنْ أَتَيَا رَاضِيَيْنِ بِحُكْمِنَا. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: وَلَا يُرْسِلُ الْإِمَامُ إِلَيْهِمْ إِذَا اسْتَعْدَى بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَلَا يُحْضِرُ الْخَصْمَ مَجْلِسَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَظَالِمِ الَّتِي يَنْتَشِرُ مِنْهَا الْفَسَادُ كَالْقَتْلِ وَنَهْبِ الْمَنَازِلِ وَأَشْبَاهُ ذَلِكَ، فَأَمَّا الدُّيُونُ وَالطَّلَاقُ وَسَائِرُ الْمُعَامَلَاتِ فَلَا يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ إِلَّا بَعْدَ التَّرَاضِي، وَالِاخْتِيَارُ لَهُ أَلَّا يَحْكُمَ وَيَرُدَّهُمْ إِلَى حُكَّامِهِمْ. فَإِنْ حَكَمَ بَيْنَهُمْ حَكَمَ بِحُكْمِ الْإِسْلَامِ. وَأَمَّا إِجْبَارُهُمْ عَلَى حُكْمِ الْمُسْلِمِينَ فِيمَا يَنْتَشِرُ مِنْهُ الْفَسَادُ فَلَيْسَ عَلَى الْفَسَادِ عَاهَدْنَاهُمْ، وَوَاجِبُ قَطْعِ الْفَسَادِ عَنْهُمْ، مِنْهُمْ وَمِنْ غَيْرِهِمْ، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ حِفْظَ أَمْوَالِهِمْ وَدِمَائِهِمْ، وَلَعَلَّ فِي دِينِهِمِ اسْتِبَاحَةَ ذَلِكَ فَيَنْتَشِرُ مِنْهُ الْفَسَادُ بَيْنَنَا، وَلِذَلِكَ مَنَعْنَاهُمْ أَنْ يَبِيعُوا الْخَمْرَ جِهَارًا وَأَنْ يُظْهِرُوا الزِّنَى وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْقَاذُورَاتِ، لِئَلَّا يَفْسُدَ بِهِمْ سُفَهَاءُ الْمُسْلِمِينَ. وَأَمَّا الْحُكْمُ فِيمَا يَخْتَصُّ بِهِ دِينُهُمْ مِنَ الطَّلَاقِ وَالزِّنَى وَغَيْرِهِ فَلَيْسَ يَلْزَمُهُمْ أَنْ يَتَدَيَّنُوا بِدِينِنَا، وَفِي الْحُكْمِ بَيْنَهُمْ] بِذَلِكَ [ إِضْرَارٌ بِحُكَّامِهِمْ وَتَغْيِيرُ مِلَّتِهِمْ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الدُّيُونُ وَالْمُعَامَلَاتُ، لِأَنَّ فِيهَا وَجْهًا مِنَ الْمَظَالِمِ وَقَطْعِ الْفَسَادِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ ثَانٍ: وَهُوَ مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالنَّخَعِيِّ أَيْضًا أَنَّ التَّخْيِيرَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" وَأَنَّ عَلَى الْحَاكِمِ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ، وَهُوَ مَذْهَبُ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَغَيْرِهِمْ. وَرُوِيَ عن عكرمة أنه قال:" فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ" نَسَخَتْهَا آيَةٌ أُخْرَى" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ"] المائدة: ٤٩]. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَمْ يُنْسَخْ مِنْ" الْمَائِدَةِ" إِلَّا آيَتَانِ، قَوْلُهُ: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ نَسَخَتْهَا" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ"، وَقَوْلُهُ:" لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ"] المائدة: ٢] نسختها" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ"] التوبة: ٥]. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: مَضَتِ السُّنَّةُ أَنْ يُرَدَّ أَهْلُ الْكِتَابِ فِي حُقُوقِهِمْ وَمَوَارِيثِهِمْ إِلَى أَهْلِ دِينِهِمْ، إِلَّا أَنْ يَأْتُوا رَاغِبِينَ فِي حُكْمِ اللَّهِ فيحكم بينهم بكتاب الله. قال

ve Şâfiî ile diğerlerinin [görüşüdür]. Ancak Mâlik'ten zina konusunda Ehl-i kitaba had uygulanmaması hususunda rivayet edilen görüş müstesnadır. Zira Müslüman bir kimse Ehl-i kitaptan bir kadınla zina ederse Müslümana had uygulanır, kadına ise uygulanmaz. Eğer zina edenlerin her ikisi de zimmî ise ikisine de had cezası uygulanmaz. Bu, Ebû Hanîfe, Muhammed b. el-Hasan ve başkalarının mezhebidir. Ebû Hanîfe'den onların celdeye (kırbaca) çarptırılacakları, fakat recmedilmeyecekleri de rivayet edilmiştir. Şâfiî, Ebû Yûsuf, Ebû Sevr ve başkaları ise şöyle demiştir: Bizim vereceğimiz hükme razı olarak gelirlerse her ikisine de had cezası uygulanır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Birbirlerinden davacı olduklarında devlet başkanı onlara [görevli] göndermez ve hasmı kendi huzuruna getirtmez. Ancak adam öldürme, evlerin yağmalanması ve benzeri fitne ve fesadın yayılmasına yol açan haksızlıklarla (mezâlim) ilgili durumlar müstesnadır. Borçlar, boşanma ve diğer muamelelere gelince, iki tarafın rızası olmadıkça aralarında hüküm vermez; onun için en uygun olanı da hüküm vermeyip onları kendi hâkimlerine geri göndermesidir. Eğer aralarında hüküm verirse İslâm'ın hükmüyle hükmeder. Fesadın yayılmasına yol açan konularda Müslümanların hükmüne mecbur tutulmalarına gelince; zira biz onlarla fesat çıkarmaları üzerine zimmet akdi yapmadık. Onlardan ve başkalarından gelebilecek fesadı önlemek ise vaciptir. Çünkü bunda onların canlarının ve mallarının korunması vardır. Ayrıca kendi dinlerinde bunun mübah görülmesi ihtimali vardır ki bu takdirde aramızda fesat yayılır. İşte bu sebeple, Müslümanların beyinsizlerinin onlar yüzünden yoldan çıkmaması için onların açıktan şarap satmalarını, zinayı ve diğer pislikleri açığa vurmalarını yasakladık. Dinlerine mahsus olan boşanma, zina ve benzeri konulardaki hükümlere gelince; onların bizim dinimize inanıp bağlanmaları gerekmez. [Bununla] aralarında hüküm verilmesinde kendi hâkimlerine zarar verme ve dinlerini değiştirme söz konusudur. Borçlar ve muameleler ise böyle değildir; zira bunlarda bir yönden haksızlıkları giderme ve fesadı önleme yönü bulunmaktadır. En doğrusunu Allah bilir. Ayet hakkında ikinci bir görüş daha vardır: Bu da Ömer b. Abdülazîz ve en-Nahaî'den rivayet edilen görüştür; ayette zikredilen muhayyerlik (serbest bırakma), Yüce Allah'ın: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet” [el-Mâide: 49] buyruğu ile neshedilmiştir ve hâkimin onların arasında hüküm vermesi zorunludur. Bu, Atâ el-Horasânî'nin, Ebû Hanîfe ile arkadaşlarının ve başkalarının mezhebidir. İkrime'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” ayetini başka bir ayet olan: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet” [el-Mâide: 49] ayeti neshetmiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Mâide Suresi'nden sadece iki ayet neshedilmiştir: { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğunu: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet” ayeti; { لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ } “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin” [el-Mâide: 2] buyruğunu ise: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe: 5] ayeti neshetmiştir. Zührî şöyle demiştir: Hakları ve mirasları konusunda Ehl-i kitabın kendi din mensuplarına bırakılması sünnet olarak uygulanagelmiştir; ancak Allah'ın hükmünü talep ederek gelirlerse o takdirde aralarında Allah'ın Kitabı ile hükmedilir.

السَّمَرْقَنْدِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ يُوَافِقُ قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ إِنَّهُ لَا يُحْكَمُ بَيْنَهُمْ مَا لَمْ يَتَرَاضَوْا بِحُكْمِنَا. وَقَالَ النَّحَّاسُ فِي" النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ" لَهُ قول تعالى:" فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ" مَنْسُوخٌ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا نَزَلَ أَوَّلَ مَا قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَدِينَةَ وَالْيَهُودُ فِيهَا يَوْمَئِذٍ كَثِيرٌ، وَكَانَ الْأَدْعَى لَهُمْ وَالْأَصْلَحُ أَنْ يُرَدُّوا إِلَى أَحْكَامِهِمْ، فَلَمَّا قَوِيَ الْإِسْلَامُ أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ". وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ وعمر ابن عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالسُّدِّيُّ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ، قَالَ فِي كِتَابِ الْجِزْيَةِ: وَلَا خِيَارَ لَهُ إِذَا تَحَاكَمُوا إِلَيْهِ، لِقَوْلِهِ ﷿:" حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ"] التوبة: ٢٩]. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَصَحِّ الِاحْتِجَاجَاتِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" وَهُمْ صاغِرُونَ" أَنْ تَجْرِيَ عَلَيْهِمْ أَحْكَامُ الْمُسْلِمِينَ وَجَبَ أَلَّا يُرَدُّوا إِلَى أَحْكَامِهِمْ، فَإِذَا وَجَبَ هَذَا فَالْآيَةٌ مَنْسُوخَةٌ. وَهُوَ أَيْضًا قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ أَبِي حَنِيفَةَ وَزُفَرَ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ، لَا اخْتِلَافَ بَيْنِهِمْ إِذَا تَحَاكَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ إِلَى الْإِمَامِ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يُعْرِضَ عَنْهُمْ، غَيْرَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ قَالَ: إِذَا جَاءَتِ الْمَرْأَةُ وَالزَّوْجُ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ، وَإِنْ جَاءَتِ الْمَرْأَةُ وَحْدَهَا وَلَمْ يَرْضَ الزَّوْجُ لَمْ يَحْكُمْ. وَقَالَ الْبَاقُونَ: يَحْكُمُ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ إِنَّ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ مَعَ مَا ثَبَتَ فِيهَا مِنْ تَوْقِيفِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَوْ لَمْ يَأْتِ الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَكَانَ النَّظَرُ يُوجِبُ أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، لِأَنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ إِذَا تَحَاكَمُوا إِلَى الْإِمَامِ فَلَهُ أَنْ يَنْظُرَ بَيْنَهُمْ، وَأَنَّهُ إِذَا نَظَرَ بَيْنَهُمْ مُصِيبٌ عِنْدَ الْجَمَاعَةِ، وَأَلَّا يُعْرِضَ عَنْهُمْ فَيَكُونُ عِنْدَ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ تَارِكًا فَرْضًا، فَاعِلًا مَا لَا يَحِلُّ وَلَا يَسَعُهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلِمَنْ قَالَ بِأَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ مِنَ الْكُوفِيِّينَ قَوْلٌ آخَرُ، مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: عَلَى الْإِمَامِ إِذَا عَلِمَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ حَدًّا مِنْ حُدُودِ اللَّهِ ﷿ أَنْ يُقِيمَهُ وَإِنْ لَمْ يَتَحَاكَمُوا إِلَيْهِ وَيَحْتَجَّ بِأَنَّ قَوْلَ اللَّهِ ﷿:" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ" يَحْتَمِلُ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا- وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ إِذَا تَحَاكَمُوا إِلَيْكَ. وَالْآخَرُ- وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ وَإِنْ لَمْ يَتَحَاكَمُوا إِلَيْكَ- إِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ مِنْهُمْ- قَالُوا: فَوَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ مَا يُوجِبُ إِقَامَةَ الْحَقِّ عَلَيْهِمْ وَإِنْ لَمْ يَتَحَاكَمُوا إِلَيْنَا، فَأَمَّا مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ فقوله تعالى:

Semerkandî şöyle demiştir: Bu görüş, Ebû Hanîfe'nin, bizim hükmümüze razı olmadıkları sürece aralarında hüküm verilmeyeceği şeklindeki görüşüne uygundur. en-Nahhâs ise en-Nâsih ve'l-mensûḫ adlı eserinde şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğu mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır). Çünkü bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye ilk geldiği ve Yahudilerin o gün orada çok olduğu vakit inmişti. Onları kendi hükümlerine döndürmek, kendileri için daha davetkâr ve daha uygundu. İslâm güçlenince Yüce Allah: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet” ayetini indirdi. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, ez-Zührî, Ömer b. Abdilazîz ve es-Süddî de söylemiştir. Şâfiî'nin sahih olan görüşü de budur. O, Kitâbü'l-Cizye'de şöyle demiştir: “Ona muhakeme olmak üzere başvurduklarında artık muhayyerliği (tercih hakkı) kalmaz. Çünkü Yüce Allah: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } “...küçülmüş olarak bizzat kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar...” [Tevbe: 29] buyurmuştur.” en-Nahhâs der ki: Bu, en sahih delillendirmelerdendir. Çünkü O'nun: “...küçülmüş olarak...” buyruğunun manası, Müslümanların hükümlerinin onlar üzerinde geçerli olması demek olduğuna göre, onların kendi hükümlerine bırakılmamaları gerekir. Bu gereklilik sabit olunca ayet mensuh olur. Bu aynı zamanda Kûfelilerin; Ebû Hanîfe, Züfer, Ebû Yûsuf ve Muhammed'in de görüşüdür. Onlar arasında, ehl-i kitap devlet başkanına muhakeme olmak için başvurduğunda onlardan yüz çevirme yetkisinin bulunmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Ancak Ebû Hanîfe şöyle demiştir: “Kadın ve koca birlikte gelirlerse, aralarında adaletle hükmetmesi gerekir; fakat kadın tek başına gelir ve koca buna razı olmazsa hüküm vermez.” Diğerleri ise: “Hüküm verir” demişlerdir. Böylece âlimlerin çoğunluğunun ayetin mensuh olduğu görüşünde oldukları ve bu hususta İbn Abbâs'tan nakledilen tevkîfî (rivayete dayalı) bilginin de bulunduğu sabit olmuştur. İbn Abbâs'tan gelen hadis/rivayet olmasaydı bile aklî nazar (kıyas ve delil tahlili) da onun mensuh olmasını gerektirirdi. Çünkü onlar, ehl-i kitap imama (devlet başkanına) muhakeme için başvurduğunda onun aralarında hüküm verme yetkisi olduğu ve aralarında hüküm verdiğinde de cemaatin (âlimler topluluğunun) nezdinde isabet etmiş sayılacağı, onlardan yüz çevirmediğinde ise bazı âlimlere göre farzı terk etmiş ve helal olmayan, caiz görülmeyen bir fiili işlemiş sayılacağı hususunda icmâ etmişlerdir. en-Nahhâs şöyle demiştir: Kûfelilerden ayetin mensuh olduğunu söyleyenlerin bir başka görüşü daha vardır. Onlardan bir kısmı şöyle der: İmam, ehl-i kitaptan birinin Yüce Allah'ın hadlerinden (cezalarından) birini hak ettiğini bildiğinde, onlar kendisine muhakeme için başvurmasalar dahi o haddi uygulamalıdır. Buna da Yüce Allah'ın: “Aralarında hükmet” buyruğunun iki ihtimal taşımasını delil getirirler: Birincisi; sana muhakeme için başvurduklarında aralarında hükmet. Diğeri ise; bunu onlardan öğrendiğinde, sana başvurmasalar dahi aralarında hükmet demektir. Onlar şöyle demişlerdir: Biz Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde, bize başvurmasalar dahi onlara hakkı ikame etmeyi (hükmü uygulamayı) gerektiren deliller bulduk. Allah'ın Kitabı'ndaki delile gelince, Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ"] النساء: ١٣٥]. وَأَمَّا مَا فِي السُّنَّةِ فَحَدِيثُ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: مُرَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِيَهُودِيٍّ قَدْ جُلِدَ وَحُمِّمَ فَقَالَ: (أَهَكَذَا حَدُّ الزَّانِي عِنْدَكُمْ) فَقَالُوا: نَعَمْ. فدعا رجلا من علمائهم فقال: (سألت بِاللَّهِ أَهَكَذَا حَدُّ الزَّانِي فِيكُمْ) فَقَالَ: لَا. الْحَدِيثَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَاحْتَجُّوا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَكَمَ بَيْنَهُمْ وَلَمْ يَتَحَاكَمُوا إِلَيْهِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَفِي حَدِيثِ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ الْيَهُودَ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ، قِيلَ لَهُ: لَيْسَ فِي حَدِيثِ مَالِكٍ أَيْضًا أَنَّ اللَّذَيْنِ زَنَيَا رَضِيَا بِالْحُكْمِ وَقَدْ رَجَمَهُمَا النَّبِيُّ ﷺ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَوْ تَدَبَّرَ مَنِ احْتَجَّ بِحَدِيثِ الْبَرَاءِ لَمْ يَحْتَجَّ، لِأَنَّ فِي دَرْجِ الْحَدِيثِ تَفْسِيرَ قَوْلِهِ ﷿:" إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا"] المائدة: ٤١] يَقُولُ: إِنْ أَفْتَاكُمْ بِالْجَلْدِ وَالتَّحْمِيمِ فَخُذُوهُ، وَإِنْ أَفْتَاكُمْ بِالرَّجْمِ فَاحْذَرُوا، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ حَكَّمُوهُ. وَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ وَغَيْرِهِ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لَيْسَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ الزَّانِيَيْنِ حَكَّمَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا رَضِيَا بِحُكْمِهِ. قِيلَ لَهُ: حَدُّ الزَّانِي حَقٌّ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْحَاكِمِ إِقَامَتُهُ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْيَهُودَ كَانَ لَهُمْ حَاكِمٌ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ، وَيُقِيمُ حُدُودَهُمْ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ الَّذِي حَكَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) رَوَى النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ كَانَ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ، وَكَانَ النَّضِيرُ أَشْرَفَ مِنْ قُرَيْظَةَ، وَكَانَ إِذَا قَتَلَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْظَةَ رَجُلًا مِنَ النَّضِيرِ قُتِلَ بِهِ، وَإِذَا قَتَلَ رَجُلٌ مِنَ النَّضِيرِ رَجُلًا مِنْ قُرَيْظَةَ وَدَى مِائَةَ وَسْقٍ مِنْ تَمْرٍ، فَلَمَّا بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَتْلَ رَجُلٌ مِنَ النَّضِيرِ رَجُلًا مِنْ قُرَيْظَةَ فَقَالُوا: ادْفَعُوهُ إِلَيْنَا لِنَقْتُلَهُ، فَقَالُوا: بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ النَّبِيُّ ﷺ فَنَزَلَتْ:" وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ" النَّفْسُ بالنفس، ونزلت:" أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ"] المائدة: ٥٠].

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ } “Ey iman edenler! Adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun” [Nisâ: 135]. Sünnetteki delil ise Berâ b. Âzib'in şu hadisidir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından celde vurulmuş ve yüzü kömürle karartılmış bir Yahudi geçirildi. Bunun üzerine: (Sizde zinanın haddi böyle midir?) buyurdu. Onlar: "Evet" dediler. Âlimlerinden bir adamı çağırdı ve: (Allah adına soruyorum; aranızda zinanın haddi böyle midir?) buyurdu. O da: "Hayır" dedi... hadis devam eder ve daha önce geçmişti. Nehhâs şöyle demiştir: Bu hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, onlar kendisine muhakeme için başvurmadıkları halde aralarında hükmettiğini delil gösterdiler. Şayet biri: "Mâlik'in Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği hadiste Yahudilerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldikleri belirtilmektedir" derse, ona şöyle denir: Mâlik'in hadisinde de zina eden o iki kişinin bu hükme razı olduklarına dair bir ifade yoktur; buna rağmen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları recmetmiştir. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: Berâ'nın hadisini delil getiren kimse iyice düşünseydi bunu delil getirmezdi; zira hadisin akışı içinde Azze ve Celle'nin: { إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا } “Eğer size bu verilirse alın, verilmezse sakının” [Mâide: 41] buyruğunun tefsiri yer almaktadır. Şöyle denilmektedir: "Eğer size celde ve yüz karartma ile fetva verirse alın, recm ile fetva verirse sakının." Bu da onların Resûlullah'ı hakem kıldıklarına delildir. Bu durum İbn Ömer ve başkalarının hadisinde açıkça bellidir. Şayet biri: "İbn Ömer'in hadisinde o iki zinakârın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hakem kıldıklarına veya onun hükmüne razı olduklarına dair bir şey yoktur" derse, ona şöyle cevap verilir: Zinakarın haddi, hâkimin ikame etmesi gereken Allah Teâlâ'nın haklarından bir haktır. Bilinmektedir ki Yahudilerin aralarında hükmeden ve hadlerini uygulayan bir hâkimleri vardı; işte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hakem kılan da o idi. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Şayet hükmedecek olursan aralarında adaletle hükmet” buyruğuna gelince; Nesâî İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Kurayza ve Nadîr kabileleri vardı. Nadîr, Kurayza'dan daha şerefli/üstün sayılırdı. Kurayza'dan bir adam Nadîr'den bir adamı öldürdüğünde ona karşılık öldürülürdü; Nadîr'den bir adam Kurayza'dan bir adamı öldürdüğünde ise yüz vesk hurma diyet öderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilince Nadîr'den bir adam Kurayza'dan bir adamı öldürdü. Kurayzalılar: "Onu öldürmemiz için bize teslim edin" dediler. Onlar da: "Aramızda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakem olsun" dediler. Bunun üzerine: { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Şayet hükmedecek olursan aralarında adaletle hükmet”, yani cana can [kısas yap] ayeti indi ve { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Onlar cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” [Mâide: 50] ayeti nazil oldu.

[سورة المائدة (٥): آية ٤٣]

[Mâide Suresi (5): Ayet 43]

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣)

{ وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken nasıl olup da seni hakem kılıyorlar? Sonra da bunun ardından yüz çeviriyorlar. İşte onlar mümin değillerdir. (43)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ) قَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الرَّجْمُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ الْقَوَدُ. وَيُقَالُ: هَلْ يَدُلُّ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فِيها حُكْمُ اللَّهِ" عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُنْسَخْ؟ الْجَوَابُ- وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: نَعَمْ، لِأَنَّهُ لَوْ نُسِخَ لَمْ يُطْلَقْ عَلَيْهِ بَعْدَ النَّسْخِ أَنَّهُ حُكْمُ اللَّهِ، كَمَا لَا يُطْلَقُ أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ تَحْلِيلُ الْخَمْرِ أَوْ تَحْرِيمُ السَّبْتِ وَقَوْلُهُ: (وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ) أَيْ بِحُكْمِكَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: إِنَّ مَنْ طَلَبَ غَيْرَ حُكْمِ اللَّهِ مِنْ حَيْثُ لم يرضى به فهو كافر، وهذه حالة اليهود.

Yüce Allah'ın: { وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken nasıl olup da seni hakem kılıyorlar” buyruğunda Hasan [el-Basrî]: O [hüküm] recmdir, demiştir. Katâde ise: O, kısastır, demiştir. Şöyle denilebilir: Yüce Allah'ın: { فِيها حُكْمُ اللَّهِ } “Onda Allah'ın hükmü vardır” buyruğu onun neshedilmediğine delalet eder mi? Cevap: Ebû Ali evet demiştir; zira neshedilmiş olsaydı, nesihten sonra ona Allah'ın hükmü denilmesi caiz olmazdı; nitekim şarabın helal oluşuna veya cumartesi yasağına artık Allah'ın hükmü denilemeyeceği gibi. { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “Onlar mümin değillerdir” buyruğu ise, senin verdiğin hükmün Allah katından olduğuna inanmazlar demektir. Ebû Ali şöyle demiştir: Kim razı olmayarak Allah'ın hükmünden başkasını ararsa o kâfirdir; işte Yahudilerin durumu da budur.

[سورة المائدة (٥): آية ٤٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 44]

إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤)

{ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤) } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır. Teslim olmuş nebiler, Yahudilere onunla hükmederlerdi; kendilerini Rabb'e adayanlar (rabbanîler) ve bilginler (ahbâr) da Allah'ın kitabını korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları için onunla hükmederlerdi. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun; ayetlerimi az bir pahaya satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.”

قوله تَعَالَى: (إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ). أَيْ بَيَانٌ وَضِيَاءٌ وَتَعْرِيفٌ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ حَقٌّ." هُدىً" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ" وَنُورٌ" عَطْفٌ عَلَيْهِ (يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا) قِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّبِيِّينَ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَعَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ. وَقِيلَ: كُلُّ مَنْ بُعِثَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى بِإِقَامَةِ التَّوْرَاةِ، وَأَنَّ الْيَهُودَ قَالَتْ: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا يَهُودًا. وَقَالَتْ النَّصَارَى: كَانُوا نَصَارَى، فَبَيَّنَ اللَّهُ ﷿ كَذِبَهُمْ. وعمني (أَسْلَمُوا) صَدَّقُوا بِالتَّوْرَاةِ مِنْ لَدُنْ مُوسَى إِلَى] زَمَانِ [ عِيسَى ﵉ وَبَيْنَهُمَا أَلْفُ نَبِيٍّ، وَيُقَالُ: أَرْبَعَةُ آلَافٍ. وَيُقَالُ: أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ، كَانُوا يَحْكُمُونَ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ. وَقِيلَ: مَعْنَى" أَسْلَمُوا" خَضَعُوا وَانْقَادُوا لِأَمْرِ اللَّهِ فِيمَا بُعِثُوا بِهِ. وَقِيلَ: أَيْ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﷺ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَمَعْنَى" (لِلَّذِينَ هادُوا) " عَلَى الَّذِينَ هَادُوا فَاللَّامُ بِمَعْنَى (عَلَى). وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وعليهم، فحذف (عليهم). و" الَّذِينَ أَسْلَمُوا" هاهنا نعت فيه معنى المدح مثل

Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır” buyruğu: Yani [onda] bir açıklama, bir aydınlık ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hak olduğuna dair bir bildiri vardır. { هُدىً } mübteda (özne) olarak ref mahallindedir. { وَنُورٌ } ise ona matuftur. { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا } “[Kendilerini Allah'a] teslim etmiş peygamberler, Yahudiler arasında onunla hükmederlerdi” [kısmına gelince]: Burada peygamberlerden kastın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu ve kendisinden çoğul lafzıyla bahsedildiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de Mûsâ'dan sonra Tevrat'ı ayakta tutmak üzere gönderilen herkes kastedilmiştir. Zira Yahudiler: “Peygamberler Yahudi idi” demiş, Hristiyanlar da: “Hristiyandı” demişlerdi; aziz ve celil olan Allah da onların yalanını ortaya koymuştur. { أَسْلَمُوا } ifadesinin manası; Mûsâ'dan Îsâ aleyhimesselâm'ın zamanına kadar Tevrat'ı tasdik edenlerdir. Bu ikisi arasında bin peygamber -dört bin veya bundan daha fazla olduğu da söylenir- gelip geçmiştir ve bunlar Tevrat'ta olanla hükmediyorlardı. Bir görüşe göre { أَسْلَمُوا } ifadesinin anlamı; gönderildikleri hususlarda Allah'ın emrine boyun eğip itaat ettiler, demektir. Yine şöyle de denilmiştir: İbrâhîm aleyhisselâm'ın dini üzere olan peygamberler onunla hükmederlerdi; [dolayısıyla] mana birdir. { لِلَّذِينَ هادُوا } ifadesinin manası; Yahudilerin aleyhine demektir; dolayısıyla buradaki lâm harf-i cerri “alâ” (عَلَى) manasındadır. Bir görüşe göre de mana şöyledir: [Kendilerini Allah'a] teslim etmiş peygamberler, Yahudilerin lehine ve aleyhine onunla hükmederlerdi; ancak [metinde] “aleyhlerine” kısmı hazfedilmiştir. Buradaki { الَّذِينَ أَسْلَمُوا } ifadesi övgü manası taşıyan bir sıfattır; tıpkı

" بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ"." هادُوا" أَيْ تَابُوا مِنَ الْكُفْرِ. وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ لِلَّذِينَ هَادُوا يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ، أَيْ وَيَحْكُمُ بِهَا الرَّبَّانِيُّونَ وَهُمُ الَّذِينَ يَسُوسُونَ النَّاسَ بِالْعِلْمِ وَيُرَبُّونَهُمْ بِصِغَارِهِ قَبْلَ كِبَارِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آلِ عِمْرَانَ. وَقَالَ أَبُو رَزِينٍ: الرَّبَّانِيُّونَ الْعُلَمَاءُ الْحُكَمَاءُ وَالْأَحْبَارُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْفُقَهَاءُ: وَالْحِبْرُ وَالْحَبْرُ الرجل العالم وهو مأخوذ من الحبير وَهُوَ التَّحْسِينُ، فَهُمْ يُحَبِّرُونَ الْعِلْمَ أَيْ يُبَيِّنُونَهُ وَيُزَيِّنُونَهُ، وَهُوَ مُحَبَّرٌ فِي صُدُورِهِمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الرَّبَّانِيُّونَ فَوْقَ الْعُلَمَاءِ. وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلْمُبَالَغَةِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْحِبْرُ وَالْحَبْرُ وَاحِدُ أَحْبَارِ الْيَهُودِ، وَبِالْكَسْرِ أَفْصَحُ: لِأَنَّهُ يُجْمَعُ عَلَى أَفْعَالٍ دُونَ الْفُعُولِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ حِبْرٌ بِالْكَسْرِ يُقَالُ ذَلِكَ لِلْعَالِمِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: سَأَلْتُ الْفَرَّاءَ لِمَ سُمِّيَ الْحِبْرُ حِبْرًا؟ فَقَالَ: يُقَالُ لِلْعَالِمِ حِبْرٌ وَحَبْرٌ فَالْمَعْنَى مِدَادُ حِبْرٍ ثُمَّ حُذِفَ كَمَا قَالَ:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢] أَيْ أَهْلَ الْقَرْيَةِ. قَالَ: فَسَأَلْتُ الْأَصْمَعِيَّ فَقَالَ لَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ، إِنَّمَا سُمِّيَ حِبْرًا لِتَأْثِيرِهِ، يُقَالُ: عَلَى أَسْنَانِهِ حِبْرٌ أَيْ صُفْرَةٌ أَوْ سَوَادٌ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ: سُمِّيَ الْحِبْرُ الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ حِبْرًا لِأَنَّهُ يُحْبَرُ بِهِ أَيْ يُحَقَّقُ بِهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَالَّذِي عِنْدِي فِي وَاحِدِ الْأَحْبَارِ الْحَبْرُ بِالْفَتْحِ وَمَعْنَاهُ الْعَالِمُ بِتَحْبِيرِ الْكَلَامِ وَالْعِلْمِ وَتَحْسِينِهِ. قَالَ: وَهَكَذَا يَرْوِيهِ الْمُحَدِّثُونَ كُلُّهُمْ بِالْفَتْحِ، وَالْحِبْرُ الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ وَمَوْضِعُهُ الْمِحْبَرَةُ بِالْكَسْرِ. وَالْحِبْرُ أَيْضًا الْأَثَرُ وَالْجَمْعُ حُبُورٌ، عَنْ يَعْقُوبَ. (بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ) أَيِ اسْتُوْدِعُوا مِنْ عِلْمِهِ. وَالْبَاءُ مُتَعَلِّقَةٌ ب" الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ" كَأَنَّهُ قَالَ: وَالْعُلَمَاءُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا. أَوْ تَكُونُ مُتَعَلِّقَةً بِ"- يَحْكُمُ" أَيْ يَحْكُمُونَ بِمَا اسْتُحْفِظُوا. (وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ) أَيْ عَلَى الْكِتَابِ بأنه مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: شُهَدَاءُ عَلَى حُكْمِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ فِي التَّوْرَاةِ (فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ) أَيْ فِي إِظْهَارِ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَإِظْهَارِ الرَّجْمِ (وَاخْشَوْنِ) أَيْ فِي كِتْمَانِ ذَلِكَ، فَالْخِطَابُ لِعُلَمَاءِ الْيَهُودِ. وَقَدْ يَدْخُلُ بِالْمَعْنَى كُلُّ مَنْ كَتَمَ حَقًّا وَجَبَ عَلَيْهِ وَلَمْ يُظْهِرْهُ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى" وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا" مستوفى.

“Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.” { هادُوا } [ifadesi], küfürden tövbe ettiler demektir. Şöyle de denilmiştir: Ayette takdim ve tehir (önde ve sonda olma) vardır; yani “Şüphesiz Tevrat'ı, Yahudi olanlar için onda bir hidayet ve nur olarak indirdik; nebiler, rabbânîler ve ahbâr onunla hükmederler” demektir. Yani rabbânîler de onunla hükmeder. İbn Abbâs ve başkalarından [rivayet edildiğine göre] onlar, insanları ilimle yöneten ve onları büyük [meselelerden] önce küçük [meselelerle] eğiten kimselerdir. Bu [konu] Âl-i İmrân [Suresi]'nde geçmişti. Ebû Rezîn şöyle demiştir: Rabbânîler, hikmet sahibi âlimlerdir, ahbâr da [öyledir]. İbn Abbâs: “Onlar fakihlerdir” demiştir. Hibr (حِبْر) ve habr (حَبْر), âlim kimse demektir ve bu kelime güzelleştirmek anlamına gelen habîr (حَبِير) kökünden türemiştir. Onlar ilmi tahbîr ederler (güzelleştirirler), yani onu açıklayıp süslerler; o da onların göğüslerinde güzelleştirilmiş (tahbîr edilmiş) durumdadır. Mücâhid: “Rabbânîler, âlimlerin üstündedir” demiştir. [Kelimenin başındaki] elif-lâm mübalağa içindir. Cevherî şöyle demiştir: Hibr ve habr, Yahudi âlimleri anlamına gelen ahbârın tekilidir. Kesreli [okunuşu] (hibr) daha fasihtir; zira 'fuûl' vezninde değil, 'ef'âl' vezninde çoğul yapılır. Ferrâ şöyle demiştir: O, kesre ile “hibr”dir; âlim kişiye böyle denilir. Sevrî şöyle anlatmıştır: Ferrâ'ya “Âlime niçin hibr adı verilmiştir?” diye sordum. O da: “Âlim kimseye hibr ve habr denilir; bunun manası hibr (mürekkep) sahibidir, sonra Yüce Allah'ın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” [Yûsuf 82] yani “kent halkına [sor]” buyruğunda olduğu gibi [muzaf] hazfedilmiştir” dedi. Sevrî dedi ki: Bunun üzerine Asmaî'ye sordum, o: “Bunun bir aslı yoktur; ona sadece [bıraktığı] etkisinden dolayı hibr denilmiştir. Nitekim dişinde sarılık veya siyahlık [olduğunda] 'Dişinde hibr vardır' denilir” dedi. Ebu'l-Abbâs ise şöyle demiştir: Kendisiyle yazı yazılan mürekkebe hibr denilmesinin sebebi, onunla güzelleştirildiği (tahbîr edildiği), yani [yazının] tahkik edildiği içindir. Ebû Ubeyd de şöyle demiştir: Ahbârın tekili hakkında benim benimsediğim görüş, fetha ile “habr”dır; anlamı da sözü ve ilmi güzelleştirmeyi (tahbîr etmeyi) iyi bilen âlim demektir. Ebû Ubeyd devamla: “Hadisçilerin tamamı bunu fetha ile rivayet ederler. Kendisiyle yazı yazılan mürekkep ve onun konulduğu yer olan hokkaya (mihbere) gelince, bunlar kesrelidir” demiştir. Ya'kûb'dan rivayetle; hibr aynı zamanda iz/eser anlamına gelir, çoğulu da hubûrdur. { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın kitabından korumaları istenen şeyler sebebiyle”; yani onun ilminden kendilerine emanet edilenler sebebiyle [hükmederler]. [Buradaki] bâ harf-i cerri { الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ } ifadesine taalluk etmektedir; sanki: “Âlimler korumaları istenen şeyler sebebiyle [hükmederler]” demiştir. Yahut da { يَحْكُمُ } fiiline taalluk eder; yani “korumaları istenen şeylerle hükmederler” demektir. { وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ } “Ve onlar onun üzerine şahit idiler”; yani Kitab'ın Allah katından olduğuna şahit idiler. İbn Abbâs: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünün Tevrat'ta bulunduğuna şahittiler” demiştir. { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } “Artık insanlardan korkmayın”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını ve recm [hükmünü] ortaya koyma hususunda [onlardan korkmayın]. { وَاخْشَوْنِ } “Benden korkun”; yani bunları gizleme hususunda [Benden korkun]. Hitap Yahudi âlimlerinedir. Anlam bakımından, üzerine vacip olan bir hakkı gizleyip ortaya çıkarmayan herkes bu hitabın kapsamına girebilir. { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir değere satmayın” buyruğunun anlamı daha önce etraflıca geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ) و (الظَّالِمُونَ) و (الْفاسِقُونَ) نَزَلَتْ كُلُّهَا فِي الْكُفَّارِ، ثَبَتَ ذَلِكَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَعَلَى هَذَا الْمُعْظَمِ. فَأَمَّا الْمُسْلِمُ فَلَا يَكْفُرُ وَإِنِ ارْتَكَبَ كَبِيرَةً. وَقِيلَ: فِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ رَدًّا لِلْقُرْآنِ، وَجَحْدًا لِقَوْلِ الرَّسُولِ ﵊ فَهُوَ كَافِرٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ، فَالْآيَةُ عَامَّةٌ عَلَى هَذَا. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ: هِيَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودِ وَالْكُفَّارِ أَيْ مُعْتَقِدًا ذَلِكَ وَمُسْتَحِلًّا لَهُ، فَأَمَّا مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ وَهُوَ مُعْتَقِدٌ أَنَّهُ رَاكِبُ مُحَرَّمٍ فَهُوَ مِنْ فُسَّاقِ الْمُسْلِمِينَ، وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ، وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَقَدْ فَعَلَ فِعْلًا يُضَاهِي أَفْعَالَ الْكُفَّارِ. وَقِيلَ: أَيْ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِجَمِيعِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَهُوَ كَافِرٌ، فَأَمَّا مَنْ حَكَمَ بِالتَّوْحِيدِ وَلَمْ يَحْكُمْ بِبَعْضِ الشَّرَائِعِ فَلَا يَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، إِلَّا أَنَّ الشَّعْبِيَّ قَالَ: هِيَ فِي الْيَهُودِ خَاصَّةً، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ، قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ، مِنْهَا أَنَّ الْيَهُودَ قَدْ ذُكِرُوا قَبْلَ هَذَا فِي قَوْلِهِ:" لِلَّذِينَ هادُوا"، فَعَادَ الضَّمِيرُ عَلَيْهِمْ، وَمِنْهَا أَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، أَلَا تَرَى أَنَّ بَعْدَهُ" وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ" فَهَذَا الضَّمِيرُ لِلْيَهُودِ بِإِجْمَاعٍ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْيَهُودَ هُمُ الَّذِينَ أَنْكَرُوا الرَّجْمَ وَالْقِصَاصَ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ:" مَنْ" إِذَا كَانَتْ لِلْمُجَازَاةِ فَهِيَ عَامَّةٌ إِلَّا أَنْ يَقَعَ دَلِيلٌ على تخصيصها؟ قيل له:" فَمَنْ" هُنَا بِمَعْنَى الَّذِي مَعَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْأَدِلَّةِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَالْيَهُودُ الَّذِينَ لَمْ يَحْكُمُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ، فَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي هَذَا، وَيُرْوَى أَنَّ حُذَيْفَةَ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَاتِ أَهِيَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ؟ قَالَ: نَعَمْ هِيَ فِيهِمْ، وَلَتَسْلُكُنَّ سَبِيلَهُمْ حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ. وَقِيلَ:" الْكافِرُونَ" لِلْمُسْلِمِينَ، و" الظَّالِمُونَ" لليهود، و" الَفاسِقُونَ" لِلنَّصَارَى، وَهَذَا اخْتِيَارُ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ، قَالَ: لِأَنَّهُ ظَاهِرُ الْآيَاتِ. وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ أَبِي زَائِدَةَ وابن شبرمة والشعب أَيْضًا. قَالَ طَاوُسٌ وَغَيْرُهُ: لَيْسَ بِكُفْرٍ يَنْقُلُ عن الملة، ولكنه كفر دون كفر،

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir”, { الظَّالِمُونَ } “zalimler” ve { الْفاسِقُونَ } “fâsıklar” buyruklarının hepsi kâfirler hakkında inmiştir. Bu husus Sahîh-i Müslim'de Berâ hadisiyle sabittir ve daha önce geçmişti. [Âlimlerin] çoğunluğunun görüşü de bu doğrultudadır. Müslümana gelince, büyük günah işlese dahi kâfir olmaz. Şöyle de denilmiştir: Ayette bir hazif (gizli kelime) vardır; yani kim Kur'an'ı reddederek ve Resûlullah aleyhisselâm'ın sözünü inkâr ederek Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse o kâfirdir. Bunu İbn Abbâs ve Mücâhid söylemiştir; bu takdirde ayet geneldir. İbn Mes'ûd ve el-Hasan şöyle demişlerdir: Ayet, Müslümanlardan, Yahudilerden ve kâfirlerden Allah'ın indirdiği ile hükmetmeyen herkes hakkında geneldir; yani bunu [böyle] itikat ederek ve helal sayarak [yapan kimse kastedilmektedir]. Kim de haram bir fiil işlediğine inanarak bunu yaparsa, o Müslümanların fâsıklarındandır; durumu Yüce Allah'a kalmıştır, dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar. İbn Abbâs bir rivayette şöyle demiştir: Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse kâfirlerin fiillerine benzeyen bir fiil işlemiş olur. Şöyle de denilmiştir: Yani kim Allah'ın indirdiklerinin tamamıyla hükmetmezse o kâfirdir. Tevhid ile hükmedip de şer'î hükümlerin bir kısmıyla hükmetmeyen kimse ise bu ayetin kapsamına girmez. Sahih olan ise birinci görüştür. Ancak Şa'bî: "Bu ayet özellikle Yahudiler hakkındadır" demiştir. en-Nehhâs da bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Üç husus buna delalet eder: Birincisi, bundan önce { لِلَّذِينَ هادُوا } “Yahudiler için” buyruğunda Yahudiler zikredilmiştir, dolayısıyla zamir onlara dönmektedir. İkincisi, sözün akışı buna delalet etmektedir; görmez misin ki ardından { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ } “Onlara farz kıldık” buyurulmaktadır ki bu zamir icma ile Yahudilere aittir. Ayrıca recm ve kısası inkâr edenler de Yahudilerdir. Şayet bir kimse: "Şart edatı olan 'men' (مَنْ), tahsis edildiğine dair bir delil bulunmadıkça umum (genellik) ifade etmez mi?" diye sorarsa, ona şöyle cevap verilir: Zikrettiğimiz delillerle birlikte buradaki "men" (مَنْ), "ellezî" (الَّذِي) anlamındadır. Takdiri ise şöyledir: "Allah'ın indirdiği ile hükmetmeyen Yahudiler var ya, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir." Bu, bu hususta söylenmiş en güzel sözlerdendir. Rivayet edildiğine göre Huzeyfe'ye bu ayetlerin İsrailoğulları hakkında olup olmadığı sorulduğunda: "Evet, onlar hakkındadır; fakat siz de adım adım onların yolunu izleyeceksiniz" demiştir. Şöyle de denilmiştir: { الْكافِرُونَ } "Kâfirler" Müslümanlar, { الظَّالِمُونَ } "Zalimler" Yahudiler ve { الْفاسِقُونَ } "Fâsıklar" Hristiyanlar hakkındadır. Bu, Ebû Bekr b. el-Arabî'nin tercihidir; o: "Çünkü ayetlerin zahiri böyledir" demiştir. Bu aynı zamanda İbn Abbâs, Câbir b. Zeyd, İbn Ebî Zâide, İbn Şübrüme ve eş-Şa'bî'nin de tercihidir. Tâvûs ve başkaları ise şöyle demiştir: "Bu, dinden çıkaran bir küfür değildir; bilakis küfrün altında bir küfürdür (küfrün dûne küfr)."

وَهَذَا يَخْتَلِفُ إِنْ حَكَمَ بِمَا عِنْدَهُ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَهُوَ تَبْدِيلٌ لَهُ يُوجِبُ الْكُفْرَ، وَإِنْ حَكَمَ بِهِ هَوًى وَمَعْصِيَةً فَهُوَ ذَنْبٌ تُدْرِكُهُ الْمَغْفِرَةُ عَلَى أَصْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ فِي الْغُفْرَانِ لِلْمُذْنِبِينَ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَمَذْهَبُ الْخَوَارِجِ أَنَّ مَنِ ارْتَشَى وَحَكَمَ بِغَيْرِ حُكْمِ اللَّهِ فَهُوَ كَافِرٌ، وَعُزِيَ هَذَا إِلَى الْحَسَنِ وَالسُّدِّيِّ. وَقَالَ الْحَسَنُ أَيْضًا: أَخَذَ اللَّهُ ﷿ عَلَى الْحُكَّامِ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَلَّا يَتَّبِعُوا الْهَوَى، وَأَلَّا يَخْشَوُا النَّاسَ وَيَخْشَوْهُ، وَأَلَّا يَشْتَرُوا بآياته ثمنا قليلا.

demişlerdir. Bu durum farklılık arz eder: Şayet elindekini Allah katından olduğunu iddia ederek hükmederse, bu hükmü değiştirmektir (tebdildir) ve küfrü gerektirir; şayet hevasına uyarak ve günah işleyerek onunla hükmederse, Ehl-i Sünnet'in günahkârların bağışlanmasına dair esasına göre mağfirete nail olabilecek bir günahtır. Kuşeyrî şöyle demiştir: Haricîlerin mezhebine göre rüşvet alıp Allah'ın hükmünden başkasıyla hükmeden kimse kâfirdir; bu görüş Hasan ve Süddî'ye de nispet edilmiştir. Hasan ayrıca şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle hâkimlerden üç şeyi taahhüt altına almıştır: Hevaya uymamaları, insanlardan korkmayıp kendisinden korkmaları ve O'nun ayetlerini az bir pahaya satmamalarıdır.

[سورة المائدة (٥): آية ٤٥]

[Mâide Suresi (5): Ayet 45]

وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)

{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥) } “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas yazdık (farz kıldık). Kim bunu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefaret olur. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

فِيهِ ثَلَاثُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ) بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ سَوَّى بَيْنَ النَّفْسِ وَالنَّفْسِ فِي التَّوْرَاةِ فَخَالَفُوا ذَلِكَ، فَضَلُّوا، فَكَانَتْ دِيَةُ النَّضِيرِيِّ أَكْثَرَ، وَكَانَ النَّضِيرِيُّ لَا يُقْتَلُ بِالْقُرَظِيِّ، وَيُقْتَلُ بِهِ الْقُرَظِيُّ فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ رَاجَعَ بَنُو قُرَيْظَةَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِيهِ، فَحَكَمَ بِالِاسْتِوَاءِ، فَقَالَتْ بَنُو النَّضِيرِ: قَدْ حَطَطْتَ مِنَّا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. و" كَتَبْنا" بِمَعْنَى فَرَضْنَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَكَانَ شَرْعُهُمُ الْقِصَاصَ أَوِ الْعَفْوَ، وَمَا كَانَ فِيهِمُ الدِّيَةُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ. وَتَعَلَّقَ أَبُو حَنِيفَةَ وَغَيْرُهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: يُقْتَلُ الْمُسْلِمُ بِالذِّمِّيِّ، لِأَنَّهُ نَفْسٌ بِنَفْسٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُ هَذَا. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ سُئِلَ هَلْ خَصَّكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِشَيْءٍ؟ فَقَالَ: لَا، إِلَّا مَا فِي هَذَا، وَأَخْرَجَ كِتَابًا مِنْ قِرَابِ سَيْفِهِ وَإِذَا فِيهِ (الْمُؤْمِنُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ وَلَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ وَلَا ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ) وَأَيْضًا فَإِنَّ الآية إنما جاءت

Bu ayette otuz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara cana can... yazdık (farz kıldık)” buyruğudur. Yüce Allah Tevrat'ta can ile canı birbirine denk kıldığını beyan etmiştir; fakat onlar buna muhalefet edip saptılar. Nadîroğulları'ndan birinin diyeti daha fazla idi; Nadîrli bir kimse Kurayzalı bir kimseye karşılık öldürülmez, Kurayzalı ise ona karşılık öldürülürdü. İslam gelince Benî Kurayza bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurdu; o da eşitlik ile hükmetti. Bunun üzerine Benî Nadîr: "Sen bizim [şeref ve itibarımızı] düşürdün" dedi ve bu ayet indi. "Yazdık" (كَتَبْنَا), "farz kıldık" (فَرَضْنَا) anlamındadır. Bu [açıklama] daha önce geçmişti. Onların şeriatı kısas yahut af idi, aralarında diyet yoktu; nitekim bunun açıklaması daha önce el-Bakara'da geçmişti. Ebû Hanîfe ve başkaları bu ayete tutunarak şöyle demişlerdir: "Müslüman, zimmîye karşılık öldürülür; çünkü o da cana karşılık candır." Bunun açıklaması da daha önce el-Bakara'da geçmişti. Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir ki; kendisine: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seni herhangi bir şeyle [diğer insanlardan ayrıcalıklı] kıldı mı?" diye soruldu. O da: "Hayır, sadece şunun içindekiler hariç" dedi ve kılıcının kınından bir yazı çıkardı; içinde şunlar vardı: « الْمُؤْمِنُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ وَلَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ وَلَا ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ » «Müminlerin kanları birbirine denktir. Onlar, kendilerinden başkalarına karşı tek bir eldirler. Kâfire karşılık Müslüman öldürülmez, ahit sahibi de ahdi süresince öldürülmez.» Ayrıca ayet sadece

لِلرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ فِي الْمُفَاضَلَةِ بَيْنَ الْقَبَائِلِ، وَأَخْذِهِمْ مِنْ قَبِيلَةٍ رَجُلًا بِرَجُلٍ، وَمِنْ قَبِيلَةٍ أُخْرَى رَجُلًا بِرَجُلَيْنِ. وَقَالَتِ الشَّافِعِيَّةُ: هَذَا خَبَرٌ عَنْ شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا، وَشَرْعُ مَنْ قَبْلَنَا لَيْسَ شَرْعًا لَنَا، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ مَا يَكْفِي فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. وَوَجْهٌ رَابِعٌ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:" وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ" وَكَانَ ذَلِكَ مَكْتُوبًا عَلَى أَهْلِ التَّوْرَاةِ وَهُمْ مِلَّةٌ وَاحِدَةٌ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَهْلُ ذِمَّةٍ كَمَا لِلْمُسْلِمِينَ أهل ذمة، لان الجزية في وغنيم أَفَاءَهَا اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَلَمْ يَجْعَلِ الْفَيْءَ لِأَحَدٍ قَبْلَ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَلَمْ يَكُنْ نَبِيٌّ فِيمَا مَضَى مَبْعُوثًا إِلَّا إِلَى قَوْمِهِ، فَأَوْجَبَتِ الْآيَةُ الْحُكْمَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ كَانَتْ دِمَاؤُهُمْ تَتَكَافَأُ، فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِ الْوَاحِدِ مِنَّا فِي دِمَاءِ سِوَى الْمُسْلِمِينَ النَّفْسُ بِالنَّفْسِ، إِذْ يُشِيرُ إِلَى قَوْمٍ مُعَيَّنِينَ، وَيَقُولُ: إِنَّ الْحُكْمَ فِي هَؤُلَاءِ أَنَّ النَّفْسَ مِنْهُمْ بِالنَّفْسِ، فَالَّذِي يَجِبُ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَهْلِ الْقُرْآنِ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ-: النَّفْسُ بِالنَّفْسِ، وَلَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ مَعَ اخْتِلَافِ الْمِلَّةِ. الثَّانِيَةُ- قَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا جَرَحَ أَوْ قَطَعَ الْأُذُنَ أَوِ الْيَدَ ثُمَّ قَتَلَ فُعِلَ ذَلِكَ بِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ" فَيُؤْخَذُ مِنْهُ مَا أَخَذَ، وَيُفْعَلُ بِهِ كَمَا فَعَلَ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنْ قَصَدَ بِهِ الْمُثْلَةَ فُعِلَ بِهِ مِثْلُهُ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي أَثْنَاءِ مُضَارَبَتِهِ وَمُدَافَعَتِهِ قُتِلَ بِالسَّيْفِ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ فِي الْمُثْلَةِ يَجِبُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَمَلَ أَعْيُنَ الْعُرَنِيِّينَ، حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ قَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ بِالنَّصْبِ فِي جَمِيعِهَا عَلَى الْعَطْفِ، وَيَجُوزُ تَخْفِيفُ" أَنَّ" وَرَفْعُ الْكُلِّ بِالِابْتِدَاءِ وَالْعَطْفِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ بِنَصْبِ الْكُلِّ إلا الجروح. وكان الكسائي وأبو عبيد يقرءان" وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ" بِالرَّفْعِ فِيهَا كُلِّهَا. قَالَ أَبُو عبيد: حدثنا حجاج عن هرون عَنْ عَبَّادِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزهري عن

[Bu ayet,] kabileler arasında üstünlük taslayıp bir kabileden bire bir adam, diğer kabileden ise iki adama karşılık bir adam almalarına karşı Yahudilere bir reddiyedir. Şâfiîler ise şöyle demiştir: “Bu, bizden öncekilerin şeriatına dair bir haberdir; bizden öncekilerin şeriatı ise bizim için şeriat değildir.” Bakara Sûresi'nde onlara gereken reddiye geçmişti, oraya bakılabilir. Dördüncü bir yön [ise şudur]: Yüce Allah: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara cana can yazdık” buyurmuştur. Bu hüküm, tek bir millet (din mensubu) olan Tevrat ehline yazılmıştı. Müslümanların zimmîleri olduğu gibi onların zimmet ehli yoktu. Zira cizye, Allah'ın müminlere nasip ettiği bir fey ve ganimettir; Allah bu ümmetten önce hiç kimseye feyi [helal] kılmamıştır. Geçmişte hiçbir peygamber de kendi kavminden başkasına gönderilmemiştir. Dolayısıyla ayet, kanları birbirine denk olduğu için bu hükmü İsrâiloğulları'na vacip kılmıştır. Bu durum, bizden birinin Müslümanlar dışındakilerin kanları hakkında belirli bir topluluğa işaret ederek: “Bunlar hakkındaki hüküm, onlardan cana candır” demesi gibidir. Bu durumda mezkûr ayetin hükmü gereğince Kur'an ehline kendi aralarında bu vecih üzere: “Cana can” denmesi gerekir. Allah'ın Kitabı'nda dinlerin farklı olmasıyla birlikte cana can [kısas uygulanacağına] delalet eden bir husus yoktur. İkinci [Mesele]- Şâfiî'nin mezhepdaşları ve Ebû Hanîfe şöyle demiştir: “Bir kimse yaralar veya kulağı yahut eli keser, sonra da öldürürse ona da aynısı yapılır. Zira Yüce Allah: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } “Orada onlara cana can, göze göz yazdık” buyurmuştur. Dolayısıyla [mağdurdan] ne almışsa ondan da o alınır ve [mağdura] ne yapmışsa ona da aynısı yapılır.” Bizim âlimlerimiz ise şöyle demiştir: “Şayet bununla müsle (organ keserek işkence etme) kastetmişse, kendisine de misli uygulanır. Şayet bu durum kavga ve boğuşma esnasında gerçekleşmişse kılıçla öldürülür.” Müsle durumunda bunu vacip görmelerinin sebebi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sûrede daha önce açıklandığı üzere Urenelilerin gözlerini oydurmuş olmasıdır. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } buyruğunu Nâfi', Âsım, A'meş ve Hamza atıf sebebiyle hepsinde nasb ile okumuşlardır. “Enne” (أَنَّ) edatının hafifletilmesiyle hepsinin mübteda ve atıf olarak ref ile okunması da caizdir. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve Ebû Ca'fer ise “el-curûha” (وَالْجُرُوحَ) lafzı hariç hepsini nasb ile okumuşlardır. Kisâî ve Ebû Ubeyd ise: { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ } [kısımlarının] tamamını ref ile okuyorlardı. Ebû Ubeyd dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, o Abbâd b. Kesîr'den, o Ukayl'den, o ez-Zührî'den, o da...

أنس النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ" وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ". وَالرَّفْعُ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ، بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ، وَعَلَى الْمَعْنَى عَلَى مَوْضِعِ" أَنَّ النَّفْسَ"، لِأَنَّ الْمَعْنَى قُلْنَا لَهُمْ: النَّفْسُ بِالنَّفْسِ. وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ- قَالَهُ الزَّجَّاجُ- يَكُونُ عَطْفًا عَلَى الْمُضْمَرِ فِي النَّفْسِ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ فِي النَّفْسِ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ أَنَّ النَّفْسَ هِيَ مَأْخُوذَةٌ بِالنَّفْسِ، فَالْأَسْمَاءُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى هِيَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَمَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ جَعَلَ ذَلِكَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ، حُكْمٌ فِي الْمُسْلِمِينَ، وَهَذَا أَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ، وَذَلِكَ أَنَّهَا قِرَاءَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ" وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ" وَكَذَا مَا بَعْدَهُ. وَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ أُمِرُوا بِهَذَا. وَمَنْ خَصَّ الْجُرُوحَ بِالرَّفْعِ فَعَلَى الْقَطْعِ مِمَّا قَبْلَهَا وَالِاسْتِئْنَافِ بِهَا، كَأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أُمِرُوا بِهَذَا خَاصَّةً وَمَا قَبْلَهُ لَمْ يُوَاجَهُوا بِهِ. الرَّابِعَةُ-: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى جَرَيَانِ الْقِصَاصِ فِيمَا ذُكِرَ وَقَدْ تَعَلَّقَ ابْنُ شُبْرُمَةَ بِعُمُومِ قَوْلِهِ:" وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ" عَلَى أَنَّ الْيُمْنَى تُفْقَأُ بِالْيُسْرَى وَكَذَلِكَ عَلَى الْعَكْسِ، وَأَجْرَى ذَلِكَ فِي الْيَدِ الْيُمْنَى وَالْيُسْرَى، وَقَالَ: تُؤْخَذُ الثَّنِيَّةُ بِالضِّرْسِ وَالضِّرْسِ بِالثَّنِيَّةِ، لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ". وَالَّذِينَ خَالَفُوهُ وَهُمْ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ قَالُوا: الْعَيْنُ الْيُمْنَى هِيَ الْمَأْخُوذَةُ بِالْيُمْنَى عِنْدَ وُجُودِهَا، وَلَا يَتَجَاوَزُ ذَلِكَ إِلَى الْيُسْرَى مَعَ الرِّضَا، وَذَلِكَ يُبَيِّنُ لَنَا أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ:" وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ" اسْتِيفَاءُ مَا يُمَاثِلُهُ مِنَ الْجَانِي، فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى غَيْرِهِ كَمَا لَا يَتَعَدَّى مِنَ الرِّجْلِ إِلَى الْيَدِ فِي الْأَحْوَالِ كُلِّهَا، وَهَذَا لَا رَيْبَ فِيهِ. الْخَامِسَةُ- وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْعَيْنَيْنِ إِذَا أُصِيبَتَا خَطَأً فَفِيهِمَا الدِّيَةُ، وَفِي الْعَيْنِ الْوَاحِدَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ. وَفِي عَيْنِ الْأَعْوَرِ إِذَا فُقِئَتِ الدِّيَةُ كَامِلَةً، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ، وَبِهِ قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ وَالزُّهْرِيُّ وَقَتَادَةُ وَمَالِكُ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَقِيلَ: نِصْفُ الدِّيَةِ، رُوِيَ] ذَلِكَ [ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغَفَّلِ وَمَسْرُوقٍ وَالنَّخَعِيِّ، وَبِهِ قال الثوري

[Enes'ten rivayet edildiğine göre] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ } şeklinde okumuştur. [Merfû okunuşlardaki] ref‘ üç yöndendir: Mübteda ve haber oluşu hasebiyle; “en-nefse” (أَنَّ النَّفْسَ) kelimesinin mahalline mânen atıfla -zira mânası “Onlara: ‘Can cana karşılıktır’ dedik” şeklindedir-. Üçüncü yön ise -bunu ez-Zeccâc söylemiştir- “en-nefs” kelimesinde gizli olan zamire atfedilmiş olmasıdır. Çünkü “en-nefs”teki zamir ref‘ mahallindedir; zira takdiri: “Şüphesiz can, can ile alınacaktır (أَنَّ النَّفْسَ هِيَ مَأْخُوذَةٌ بِالنَّفْسِ)” şeklindedir ve bu isimler “hiye” (هِيَ) zamirine atfedilmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Ref‘ ile okuyan kimse bunu yeni bir cümlenin başlangıcı (isti'nâf) ve Müslümanlar hakkında [yeni] bir hüküm kılmış olur. İki görüşün en sahih olanı da budur. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraati: { وَالْعَيْنُ بِالْعَيْنِ } ve sonrasındaki lafızlar da bu şekildedir. Hitap Müslümanlaradır; bununla emrolunmuşlardır. Sadece “el-curûh” (الْجُرُوحُ) kelimesini ref‘ ile okuyan kimse ise bunu kendisinden öncesinden kopararak (kat‘) ve yeni bir başlangıç (isti'nâf) yaparak okumuştur. Sanki Müslümanlar özellikle bununla emrolunmuşlar da öncesiyle doğrudan muhatap tutulmamışlar gibidir. Dördüncü [Mesele]- Bu ayet, zikredilen hususlarda kısasın geçerli olduğuna delalet etmektedir. İbn Şübrüme: { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } buyruğunun umûmî oluşuna dayanarak sağ gözün sol göze karşılık çıkartılacağını (kısas edileceğini), aynı şekilde aksinin de geçerli olduğunu savunmuş; bunu sağ ve sol el hakkında da tatbik etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ } buyruğunun umûmî oluşundan dolayı da: "Ön diş azı dişine, azı dişi de ön dişe karşılık alınır" demiştir. Ona muhalefet eden ümmetin âlimleri ise şöyle demişlerdir: Sağ göz mevcut olduğunda ancak sağ göze karşılık alınır; [tarafların] rızası olmadıkça bu durum sol göze geçmez. Bu da bize { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } buyruğu ile kastedilenin, failden birebir denginin tahsil edilmesi olduğunu açıklar. Dolayısıyla hiçbir durumda ayaktan ele geçilemeyeceği gibi, bir başkasına geçmesi de caiz olmaz; bunda hiçbir şüphe yoktur. Beşinci [Mesele]- Âlimler, iki göze hataen zarar verildiğinde tam diyet, tek göz için ise yarım diyet gerekeceği hususunda icmâ etmişlerdir. Tek gözlü kimsenin [sağlam olan] gözü kör edildiğinde ise tam diyet gerekir; bu, Ömer ve Osman'dan rivayet edilmiştir. Abdülmelik b. Mervân, ez-Zührî, Katâde, Mâlik, Leys b. Sa‘d, Ahmed ve İshak da bu görüştedir. [Diğer bir görüşte ise]: "Yarım diyet gerekir" denilmiştir. [Bu], Abdullah b. el-Mugaffel, Mesrûk ve en-Nehaî'den rivayet edilmiş olup Sevrî de bu görüşü benimsemiştir.

وَالشَّافِعِيُّ وَالنُّعْمَانُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ نَقُولُ، لِأَنَّ فِي الْحَدِيثِ (فِي الْعَيْنَيْنِ الدِّيَةُ) وَمَعْقُولٌ إِذْ كَانَ كَذَلِكَ أَنَّ فِي إِحْدَاهُمَا نِصْفَ الدِّيَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الْقِيَاسُ الظَّاهِرُ، وَلَكِنْ عُلَمَاؤُنَا قَالُوا: إِنَّ مَنْفَعَةَ الْأَعْوَرِ بِبَصَرِهِ كَمَنْفَعَةِ السَّالِمِ أَوْ قَرِيبٌ مِنْ ذَلِكَ، فَوَجَبَ عَلَيْهِ مِثْلُ دِيَتِهِ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْأَعْوَرِ يَفْقَأُ عَيْنَ صَحِيحٍ، فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ أَنَّهُ لَا قَوَدَ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ الدِّيَةُ كَامِلَةٌ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ شَاءَ اقْتَصَّ فَتَرَكَهُ أَعْمَى، وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ الدِّيَةَ كَامِلَةً (دِيَةَ عَيْنِ الْأَعْوَرِ). وَقَالَ النَّخَعِيُّ: إِنْ شَاءَ اقْتَصَّ وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ نِصْفَ الدِّيَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ: عَلَيْهِ الْقِصَاصُ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ أَيْضًا، وَهُوَ قَوْلُ مَسْرُوقٍ وَابْنِ سِيرِينَ وَابْنِ مَعْقِلٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ" وَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْعَيْنَيْنِ الدِّيَةَ، فَفِي الْعَيْنِ نِصْفُ الدِّيَةِ، وَالْقِصَاصُ بَيْنَ صَحِيحِ الْعَيْنِ وَالْأَعْوَرِ كَهَيْئَتِهِ بَيْنَ سَائِرِ النَّاسِ. وَمُتَعَلَّقُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَّ فِي الْقِصَاصِ مِنْهُ أَخْذَ جَمِيعِ الْبَصَرِ بِبَعْضِهِ وَذَلِكَ لَيْسَ بِمُسَاوَاةٍ، وَبِمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ فِي ذَلِكَ، وَمُتَمَسَّكُ مَالِكٍ أَنَّ الْأَدِلَّةَ لَمَّا تَعَارَضَتْ خُيِّرَ الْمَجْنِيُّ عَلَيْهِ. فال ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْأَخْذُ بِعُمُومِ الْقُرْآنِ أَوْلَى، فَإِنَّهُ أَسْلَمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي عَيْنِ الْأَعْوَرِ الَّتِي لَا يُبْصِرُ بِهَا، فَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ قَالَ: فِيهَا مِائَةُ دِينَارٍ. وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: فِيهَا ثُلُثُ دِيَتِهَا، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فِيهَا نِصْفُ دِيَتِهَا. وَقَالَ مَسْرُوقٌ وَالزُّهْرِيُّ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَالنُّعْمَانُ: فِيهَا حُكُومَةٌ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ نَقُولُ لِأَنَّهُ الْأَقَلُّ مِمَّا قِيلَ. الثَّامِنَةُ- وَفِي إِبْطَالِ الْبَصَرِ مِنَ الْعَيْنَيْنِ مَعَ بَقَاءِ الْحَدَقَتَيْنِ كَمَالُ الدِّيَةِ، وَيَسْتَوِي فِيهِ الْأَعْمَشُ وَالْأَخْفَشُ. وَفِي إِبْطَالِهِ مِنْ إِحْدَاهُمَا مَعَ بَقَائِهَا النِّصْفُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وأحسن

...ve Şâfiî ile Nu'mân [da bu görüştedir]. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Biz de bunu söylüyoruz; çünkü hadiste «İki gözde [tam] diyet vardır» buyrulmuştur. Durum böyle olunca, aklen birinde yarım diyet olması gerekir." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Açık olan kıyas da budur; fakat bizim âlimlerimiz [Mâlikîler], tek gözlünün görmesinden elde ettiği faydanın, sağlam kimsenin faydası gibi ya da ona yakın olduğunu, bu sebeple [onun sağlam gözünü kör edene] tam diyetin gerekli olduğunu söylemişlerdir." Altıncı [Mesele]- Tek gözlü bir kimsenin, sağlam birinin gözünü kör etmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ömer, Osman ve Ali'den rivayet edildiğine göre ona kısas uygulanmaz, üzerine tam diyet gerekir. Atâ, Saîd b. el-Müseyyeb ve Ahmed b. Hanbel de bu görüşü benimsemiştir. Mâlik ise şöyle demiştir: [Mağdur] dilerse kısas uygulatıp onu kör bırakır, dilerse tam diyeti (tek gözlünün gözünün diyetini) alır. Nehaî şöyle demiştir: Dilerse kısas uygulatır, dilerse yarım diyet alır. Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Sevrî: "Ona kısas uygulanır" demişlerdir; bu görüş Ali'den de rivayet edilmiştir. Mesrûk, İbn Sîrîn ve İbn Ma'kıl'ın görüşü de budur; İbnü'l-Münzir ve İbnü'l-Arabî de bunu tercih etmiştir. Zira Allah Teâlâ: { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } “Göze göz” buyurmuş; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de iki göz için tam diyet takdir etmiştir; dolayısıyla bir göz için yarım diyet gerekir. Gözü sağlam olan kimse ile tek gözlü kimse arasındaki kısas da diğer insanlar arasındaki kısas gibidir. Ahmed b. Hanbel'in dayanağı, ondan kısas alınmasında [mağdurun] görme yetisinin bir kısmına karşılık [failin] bütün görme yetisinin alınmış olacağı, bunun ise denklik teşkil etmeyeceği hususu ile Ömer, Osman ve Ali'den bu konuda rivayet edilen hususlardır. Mâlik'in dayanağı ise deliller çatıştığında mağdurun muhayyer bırakılmasıdır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Kur'an'ın umûmunu (genel hükmünü) esas almak daha evlâdır; zira Allah Teâlâ katında en selametli olan budur. Yedinci [Mesele]- Tek gözlünün görmeyen gözü hakkında da ihtilaf etmişlerdir: Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edildiğine göre o: "Onda yüz dinar vardır" demiştir. Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edildiğine göre ise o: "Onda diyetinin üçte biri vardır" demiştir; İshâk da bu görüştedir. Mücâhid: "Onda diyetinin yarısı vardır" demiştir. Mesrûk, Zührî, Mâlik, Şâfiî, Ebû Sevr ve Nu'mân: "Onda hükûmet-i adl (hâkimin takdir edeceği tazminat) vardır" demişlerdir. İbnü'l-Münzir: "Biz de bunu söylüyoruz; çünkü bu, söylenenlerin en az olanıdır" demiştir. Sekizinci [Mesele]- Gözbebekleri yerinde durduğu hâlde her iki gözün görme yetisinin yok edilmesinde tam diyet gerekir; bu hususta a'meş (gözü sulanan/zayıf gören) ile ahfeş (gözü dar/gece gören) kimse eşittir. Göz yerinde durduğu hâlde bir gözün görme yetisinin yok edilmesinde ise yarım diyet gerekir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Ve en güzel...

مَا قِيلَ فِي ذَلِكَ مَا قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: أَنَّهُ أَمَرَ بِعَيْنِهِ الصَّحِيحَةِ فَغُطِّيَتْ وَأُعْطِيَ رَجُلٌ بَيْضَةً فَانْطَلَقَ بِهَا وَهُوَ يَنْظُرُ حَتَّى انْتَهَى نَظَرُهُ، ثُمَّ أَمَرَ بِخَطٍّ عِنْدَ ذَلِكَ، ثُمَّ أَمَرَ بِعَيْنِهِ الْأُخْرَى فَغُطِّيَتْ وَفُتِحَتِ الصَّحِيحَةُ، وَأُعْطِيَ رَجُلٌ بَيْضَةً فَانْطَلَقَ بِهَا وَهُوَ يَنْظُرُ حَتَّى انْتَهَى نَظَرُهُ ثُمَّ خَطَّ عِنْدَ ذَلِكَ، ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَحُوِّلَ إِلَى مَكَانٍ آخَرَ فَفُعِلَ بِهِ مِثْلُ ذَلِكَ فَوَجَدَهُ سَوَاءً، فَأَعْطَى مَا نَقَصَ مِنْ بَصَرِهِ مِنْ مَالِ الْآخَرِ، وَهَذَا عَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَهُوَ قَوْلُ عُلَمَائِنَا، وَهِيَ: التَّاسِعَةُ- وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنْ لَا قَوَدَ فِي بَعْضِ الْبَصَرِ، إِذْ غَيْرُ مُمْكِنٍ الْوُصُولُ إِلَيْهِ. وَكَيْفِيَّةُ الْقَوَدِ فِي الْعَيْنِ أَنْ تُحْمَى مِرْآةٌ ثُمَّ تُوضَعُ عَلَى الْعَيْنِ الْأُخْرَى قُطْنَةٌ، ثُمَّ تُقَرَّبُ الْمِرْآةُ مِنْ عَيْنِهِ حَتَّى يَسِيلَ إِنْسَانُهَا، رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَاخْتُلِفَ فِي جَفْنِ الْعَيْنِ، فَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: فِيهِ رُبُعُ الدِّيَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَأَبِي هَاشِمٍ وَالثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ قَالَ: فِي الْجَفْنِ الْأَعْلَى ثُلُثُ الدِّيَةِ وَفِي الْجَفْنِ الْأَسْفَلِ ثُلُثَا الدِّيَةِ، وَبِهِ قَالَ مالك. العشرة- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ) " جَاءَ الْحَدِيثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أنه قَالَ: (وَفِي الْأَنْفِ إِذَا أُوعِبَ جَدْعًا الدِّيَةُ). قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ، وَالْقِصَاصُ مِنَ الْأَنْفِ إِذَا كَانَتِ الْجِنَايَةُ عَمْدًا كَالْقِصَاصِ مِنْ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. وَاخْتَلَفُوا فِي كَسْرِ الْأَنْفِ. فَكَانَ مَالِكُ يَرَى فِي الْعَمْدِ مِنْهُ الْقَوَدَ، وَفِي الْخَطَأِ الِاجْتِهَادَ. وَرَوَى ابْنُ نَافِعٍ أَنَّهُ لَا دِيَةَ لِلْأَنْفِ حَتَّى يَسْتَأْصِلَهُ مِنْ أَصْلِهِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ التُّونِسِيُّ: وَهَذَا شَاذٌّ، وَالْمَعْرُوفُ الْأَوَّلُ. وَإِذَا فَرَّعْنَا عَلَى الْمَعْرُوفِ فَفِي بَعْضِ الْمَارِنِ مِنَ الدية بحساب مِنَ الْمَارِنِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَمَا قُطِعَ مِنَ الْأَنْفِ فَبِحِسَابِهِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالشَّعْبِيِّ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَارِنِ إِذَا قُطِعَ وَلَمْ يَسْتَأْصِلِ الْأَنْفَ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ إِلَى أَنَّ فِي ذَلِكَ الدية كاملة، ثم إن قطع منه شي بعد ذلك ففيه

Bu konuda söylenenlerden biri de Ali b. Ebî Tâlib'in anlattığı şu uygulamadır: O, [mağdurun] sağlam gözünün kapatılmasını emretti; ardından bir adama bir yumurta verildi ve o adam bununla uzaklaştı, [mağdur da] bakışının erdiği son noktaya kadar baktı. Sonra Ali o noktaya bir çizgi çekilmesini emretti. Ardından diğer gözünün kapatılmasını ve sağlam olanın açılmasını emretti. Yine bir adama yumurta verildi, o adam bununla uzaklaştı ve diğeri de bakışının erdiği noktaya kadar baktı. Sonra Ali o noktaya da bir çizgi çektirdi. Daha sonra o adamın başka bir yere nakledilmesini emretti ve orada da aynısı yapıldı; neticeyi eşit buldu. Böylece görme gücünden eksilen miktar oranında diğerinin malından [tazminat] verdi. Bu [uygulama], Şâfiî'nin mezhebine göredir ve bizim âlimlerimizin de görüşüdür. Dokuzuncu [Mesele]- İlim ehli arasında, görme yetisinin bir kısmının [kaybında] kısas uygulanamayacağı hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur; zira [tam ve eşit bir şekilde] buna ulaşmak mümkün değildir. Gözdeki kısasın keyfiyeti ise şöyledir: Bir ayna ısıtılır, ardından diğer gözün üzerine bir pamuk konur; sonra bu ayna, göz bebeği akıncaya kadar gözüne yaklaştırılır. Bu [uygulama] Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiş olup el-Mehdevî ve İbnü'l-Arabî tarafından zikredilmiştir. Göz kapağı konusunda ise ihtilaf edilmiştir. Zeyd b. Sâbit: "Onda diyetin dörtte biri vardır" demiştir. Bu; Şa'bî, Hasan[-ı Basrî], Katâde, Ebû Hâşim, Sevrî, Şâfiî ve re'y ehlinin görüşüdür. Şa'bî'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Üst göz kapağında diyetin üçte biri, alt göz kapağında ise diyetin üçte ikisi vardır." Mâlik de bu görüşü benimsemiştir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ } “Buruna burun” buyruğuna gelince; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu hadis olarak gelmiştir: « وَفِي الْأَنْفِ إِذَا أُوعِبَ جَدْعًا الدِّيَةُ » «Burun kökünden kesilip koparıldığında tam diyet vardır.» İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İlim ehlinden görüşü nakledilen herkes bu hadisle amel etme hususunda icmâ etmiştir. Burundaki cinayet kasten işlendiğinde, Yüce Allah'ın Kitabı gereğince diğer organlardaki kısas gibi onda da kısas uygulanır. Burnun kırılması hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, kasten kırılmasında kısas; hataen kırılmasında ise içtihad (hükûmet-i adl) görüşündeydi. İbn Nâfi' ise burun kökünden koparılmadıkça [tam] diyet gerekmeyeceğini rivayet etmiştir. Ebû İshak et-Tûnisî şöyle demiştir: Bu şâz bir görüştür; bilinen ve meşhur olan ise birinci görüştür. Meşhur olan görüşü esas aldığımızda, burnun yumuşak kısmından (mârin) kesilen miktar oranında diyetten pay verilir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Burundan ne kesilmişse onun hesabına göre [diyet verilir]. Bu [görüş], Ömer b. Abdilazîz ve Şa'bî'den rivayet edilmiş olup Şâfiî de bunu savunmuştur. Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr] şöyle demiştir: Burun kökünden koparılmayıp sadece mârin (yumuşak kısmı) kesildiğinde ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve mezhepdaşları bu durumda tam diyetin gerekeceği, bundan sonra burundan başka bir şey kesilirse onda da...

حُكُومَةٌ. قَالَ مَالِكٌ: الَّذِي فِيهِ الدِّيَةُ مِنَ الْأَنْفِ أَنْ يُقْطَعَ الْمَارِنُ، وَهُوَ دُونَ الْعَظْمِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَسَوَاءٌ قُطِعَ الْمَارِنُ مِنَ الْعَظْمِ أَوِ اسْتُؤْصِلَ الْأَنْفُ مِنَ الْعَظْمِ مِنْ تَحْتِ الْعَيْنَيْنِ إِنَّمَا فِيهِ الدِّيَةُ، كَالْحَشَفَةِ فِيهَا الدِّيَةُ: وَفِي اسْتِئْصَالِ الذَّكَرِ الدِّيَةُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَإِذَا خُرِمَ الْأَنْفُ أَوْ كُسِرَ فَبَرِئَ عَلَى عَثْمٍ فَفِيهِ الِاجْتِهَادُ، وَلَيْسَ فِيهِ دِيَةٌ مَعْلُومَةٌ. وَإِنْ بَرِئَ عَلَى غَيْرِ عثم فلا شي فِيهِ. قَالَ: وَلَيْسَ الْأَنْفُ إِذَا خُرِمَ فَبَرِئَ عَلَى غَيْرِ عَثْمٍ كَالْمُوضِحَةِ تَبْرَأُ عَلَى غَيْرِ عَثْمٍ فَيَكُونُ فِيهَا دِيَتُهَا، لِأَنَّ تِلْكَ جَاءَتْ بِهَا السُّنَّةُ، وَلَيْسَ فِي خَرْمِ الْأَنْفِ أَثَرٌ. قَالَ: وَالْأَنْفُ عَظْمٌ مُنْفَرِدٌ لَيْسَ فِيهِ مُوضِحَةٌ. وَاتَّفَقَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا عَلَى أَنْ لَا جَائِفَةَ فِيهِ، وَلَا جَائِفَةَ عِنْدَهُمْ إِلَّا فِيمَا كَانَ فِي الْجَوْفِ،. وَالْمَارِنُ مَا لَانَ مِنَ الْأَنْفِ، وَكَذَلِكَ قَالَ الْخَلِيلُ وَغَيْرُهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَظُنُّ رَوْثَتَهُ مَارِنَهُ، وَأَرْنَبَتَهُ طَرَفَهُ. وَقَدْ قِيلَ: الْأَرْنَبَةُ وَالرَّوْثَةُ وَالْعَرْتَمَةُ طَرَفُ الْأَنْفِ. وَالَّذِي عَلَيْهِ الْفُقَهَاءُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ وَمَنْ تَبِعَهُمْ، فِي الشَّمِّ إِذَا نَقَصَ أَوْ فُقِدَ حُكُومَةٌ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ) قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِي الَّذِي يَقْطَعُ أُذُنَيْ رَجُلٍ: عَلَيْهِ حُكُومَةٌ، وَإِنَّمَا تَكُونُ عَلَيْهِ الدِّيَةُ فِي السَّمْعِ، وَيُقَاسُ فِي نُقْصَانِهِ كَمَا يُقَاسُ فِي الْبَصَرِ. وَفِي إِبْطَالِهِ مِنْ إِحْدَاهُمَا نِصْفُ الدِّيَةِ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ يَسْمَعُ إِلَّا بِهَا، بِخِلَافِ الْعَيْنِ الْعَوْرَاءِ فِيهَا الدِّيَةُ كَامِلَةً، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ أَشْهَبُ: إِنْ كَانَ السَّمْعُ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ قِيلَ إِنَّ أَحَدَ السَّمْعَيْنِ يَسْمَعُ مَا يَسْمَعُ السَّمْعَانِ فَهُوَ عِنْدِي كَالْبَصَرِ، وَإِذَا شُكَّ فِي السَّمْعِ جُرِّبَ بِأَنْ يُصَاحَ بِهِ مِنْ مَوَاضِعَ عِدَّةٍ، يُقَاسُ ذَلِكَ، فَإِنْ تَسَاوَتْ أَوْ تَقَارَبَتْ أُعْطِيَ بِقَدْرِ مَا ذَهَبَ مِنْ سَمْعِهِ وَيُحَلَّفُ عَلَى ذَلِكَ. قَالَ أَشْهَبُ: وَيُحْسَبُ لَهُ ذَلِكَ عَلَى سَمْعٍ وَسَطٍ من الرجل مِثْلَهُ، فَإِنِ اخْتُبِرَ فَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ لَمْ يَكُنْ له شي. وَقَالَ عِيسَى بْنُ دِينَارٍ: إِذَا اخْتَلَفَ قَوْلُهُ عقل له الأقل مع يمينه.

hükûmet-i adl (hâkimin belirleyeceği tazminat) gerekir. Mâlik şöyle demiştir: Burundan [tam] diyeti gerektiren kısım, kıkırdak kısmın (mârin) kesilmesidir; o da kemikten aşağıda kalan yerdir. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: İster mârin kemikten kesilsin, ister burun gözlerin altındaki kemikten tamamen kökünden kesilsin, bunda yalnızca [tam] diyet vardır; tıpkı sünnet derisinin altındaki baş kısmın (hasefe) kesilmesinde [tam] diyet olduğu ve zekerin tamamının kökünden kesilmesinde de [aynı şekilde tek bir] diyet olduğu gibi. On Birinci [Mesele]- İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Burun yırtılır veya kırılır da eğri ve kusurlu bir şekilde (asm üzere) iyileşirse, bunda ictihad (hükûmet-i adl) gerekir, belirlenmiş muayyen bir diyet yoktur. Eğer kusursuz bir şekilde iyileşirse hiçbir şey gerekmez. Şöyle demiştir: Burnun yırtılıp da kusursuz iyileşmesi durumu, kusursuz iyileşse dahi diyeti gereken mûzıha gibi değildir; zira onda sünnet vârit olmuştur, burun yırtılmasında ise bir rivayet yoktur. Şöyle demiştir: Burun tek bir kemiktir, onda mûzıha yarasından söz edilemez. Mâlik, Şâfiî ve her ikisinin mezhep arkadaşları, burunda câife (vücut boşluğuna ulaşan yara) bulunmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir; zira onlara göre câife ancak vücut boşluğunda meydana gelen yaralardır. Mârin (مَارِن), burnun yumuşak kısmıdır; Halîl ve başkaları da böyle demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Sanırım burnun revsesi (روثة) onun mârinidir, ernebesi (أرنبة) ise burnun uç kısmıdır. Denilmiştir ki: Ernebe, revse ve arteme (عَرْتَمَة) burnun ucudur. Mâlik, Şâfiî, Kûfeliler ve onlara uyan fakihlerin benimsediği görüşe göre; koku alma duyusu eksildiğinde veya tamamen kaybolduğunda hükûmet-i adl gerekir. On İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ } “Kulağa kulak” buyruğuna dair âlimlerimiz -Allah onlara rahmet etsin- bir kimsenin iki kulağını kesen şahıs hakkında şöyle demişlerdir: Ona hükûmet-i adl gerekir; [tam] diyet ise ancak işitme duyusunun yok edilmesinde söz konusu olur. İşitme duyusundaki eksilme de görme duyusundaki gibi ölçülüp takdir edilir. İki kulaktan birinin işitmesinin yok edilmesinde -şahıs sadece o kulakla işitiyor olsa dahi- yarım diyet gerekir; daha önce geçtiği üzere tam diyet gereken şaşı veya tek gözün aksinedir. Eşheb şöyle demiştir: Şayet işitme duyusu hakkında sorulup da iki kulaktan birinin, her iki kulağın işitebildiğini tek başına işittiği söylenirse, bu bana göre görme duyusu gibidir. İşitme kaybında şüpheye düşülürse, kişiye çeşitli yerlerden seslenilerek denenir ve bu mesafe ölçülür; eğer [ölçümler] eşit veya birbirine yakın çıkarsa, işitme kaybı oranında tazminat verilir ve bu hususta ona yemin ettirilir. Eşheb demiştir ki: Bu durum, kendisi gibi vasat işitme gücüne sahip bir adamın işitmesine kıyasla hesaplanır. Eğer teste tâbi tutulur da beyanları çelişkili çıkarsa kendisine hiçbir şey verilmez. Îsâ b. Dînâr ise şöyle demiştir: Beyanları çelişkili çıkarsa, yeminiyle birlikte en az miktar lehine hükme bağlanır.