الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ) قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ أَقَادَ مِنْ سِنٍّ وَقَالَ: (كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ). وَجَاءَ الْحَدِيثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أنه قَالَ: (فِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الْإِبِلِ). قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: فَبِظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ نَقُولُ، لَا فَضْلَ لِلثَّنَايَا مِنْهَا عَلَى الْأَنْيَابِ وَالْأَضْرَاسِ وَالرَّبَاعِيَاتِ، لِدُخُولِهَا كُلِّهَا فِي ظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَبِهِ يَقُولُ الْأَكْثَرُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَمِمَّنْ قَالَ بِظَاهِرِ الحديث ولم يفضل شيئا منها على شي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَطَاوُسٌ وَالزُّهْرِيُّ وَقَتَادَةُ وَمَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَالنُّعْمَانُ وَابْنُ الْحَسَنِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاوِيَةَ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ- رُوِّينَاهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَضَى فِيمَا أَقْبَلَ مِنَ الْفَمِ بِخَمْسِ فَرَائِضَ خَمْسِ فَرَائِضَ، وَذَلِكَ خَمْسُونَ دِينَارًا، قِيمَةُ كُلِّ فَرِيضَةٍ عَشَرَةُ دَنَانِيرَ. وَفِي الْأَضْرَاسِ بِبَعِيرٍ بَعِيرٍ. وَكَانَ عَطَاءٌ يَقُولُ: فِي السِّنِّ وَالرَّبَاعِيَتَيْنِ وَالنَّابَيْنِ خَمْسٌ خَمْسٌ، وَفِيمَا بَقِيَ بَعِيرَانِ بَعِيرَانِ، أَعْلَى الْفَمِ وَأَسْفَلُهُ سَوَاءٌ، وَالْأَضْرَاسُ سَوَاءٌ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَمَّا مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ عُمَرَ قَضَى فِي الْأَضْرَاسِ بِبَعِيرٍ بَعِيرٍ فَإِنَّ الْمَعْنَى فِي ذَلِكَ أَنَّ الْأَضْرَاسَ عِشْرُونَ ضِرْسًا، وَالْأَسْنَانَ اثْنَا عَشَرَ سِنًّا: أَرْبَعُ ثَنَايَا وَأَرْبَعُ رَبَاعِيَاتٍ وَأَرْبَعُ أَنْيَابٍ، فَعَلَى قَوْلِ عُمَرَ تَصِيرُ الدِّيَةُ ثَمَانِينَ بَعِيرًا، فِي الْأَسْنَانِ خَمْسَةٌ خَمْسَةٌ، وَفِي الْأَضْرَاسِ بَعِيرٌ بَعِيرٌ. وَعَلَى قَوْلِ مُعَاوِيَةَ فِي الْأَضْرَاسِ وَالْأَسْنَانِ خَمْسَةُ أَبْعِرَةٍ خَمْسَةُ أَبْعِرَةٍ، تَصِيرُ الدِّيَةُ سِتِّينَ وَمِائَةَ بَعِيرٍ. وَعَلَى قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ بَعِيرَيْنِ بَعِيرَيْنِ فِي الْأَضْرَاسِ وَهِيَ عِشْرُونَ ضِرْسًا. يَجِبُ لَهَا أَرْبَعُونَ. وَفِي الأسنان خمسة أبعرة خَمْسَةُ أَبْعِرَةٍ فَذَلِكَ سِتُّونَ، وَهِيَ تَتِمَّةُ الْمِائَةِ بَعِيرٍ، وَهِيَ الدِّيَةُ كَامِلَةً مِنَ الْإِبِلِ. وَالِاخْتِلَافُ بَيْنَهُمْ إِنَّمَا هُوَ فِي الْأَضْرَاسِ لَا فِي الْأَسْنَانِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَاخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ فِي دِيَاتِ الْأَسْنَانِ وَتَفْضِيلُ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ كَثِيرٌ جِدًّا، وَالْحُجَّةُ قَائِمَةٌ لِمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْفُقَهَاءُ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ، بِظَاهِرِ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (وَفِي السن خمس من الإبل)
On üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ } “dişe diş” buyruğudur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir dişe karşılık kısas uyguladığı ve « كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ » «Allah'ın kitabı kısastır» buyurduğu sabit olmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: « فِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الْإِبِلِ » «Bir dişte beş deve [diyet] vardır» buyurduğuna dair hadis de gelmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Biz bu hadisin zahirine göre hükmediyoruz; zira hepsi de hadisin zahirî kapsamına girdiği için ön kesici dişlerin (seniyye), köpek dişlerine (nâb), azı dişlerine (dırs) ve yan kesici dişlere (rebâiyye) bir üstünlüğü yoktur. İlim ehlinin çoğunluğu da bu görüştedir. Hadisin zahiriyle hükmedip dişlerden hiçbirini diğerine üstün tutmayanlar arasında Urve b. ez-Zübeyr, Tâvûs, ez-Zührî, Katâde, Mâlik, es-Sevrî, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk, en-Nu'mân (Ebû Hanîfe) ve İbnü'l-Hasan (İmâm Muhammed) yer almaktadır. Bu görüş Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs ve Muâviye'den de rivayet edilmiştir. Bu hususta ikinci bir görüş daha vardır; onu da Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettik: O, ağzın ön tarafındaki [dişlerin her biri] için beşer farîza (deve cinsi diyet payı) hükmetmiştir ki bu da her farîzanın değeri on dinar olmak üzere elli dinardır; azı dişleri için ise birer deveye hükmetmiştir. Atâ ise şöyle diyordu: [Ön] diş, iki yan kesici diş ve iki köpek dişinin her birinde beşer [deve], geriye kalanlarda ise ikişer deve vardır; ağzın üstü ile altı birdir, azı dişleri de birdir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Mâlik'in el-Muvatta'ında Yahyâ b. Saîd vasıtasıyla Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiği Ömer'in azı dişlerinde birer deveye hükmettiğine dair rivayete gelince, bunun anlamı şudur: Azı dişleri yirmi adet, [ön] dişler ise on iki adettir: Dört ön kesici (seniyye), dört yan kesici (rebâiyye) ve dört köpek dişi (nâb). Buna göre Ömer'in kavline göre diyet seksen deve olur; [ön] dişlerde beşer, azı dişlerinde birer devedir. Muâviye'nin azı ve diğer dişlerde beşer deve şeklindeki kavline göre ise diyet yüz altmış deveye ulaşır. Saîd b. el-Müseyyeb'in kavline göre ise yirmi adet olan azı dişlerinde ikişer deve olup bunlar için kırk deve gerekir; [ön] dişlerde beşer deve olup bunlar da altmış deve tutar ve böylece develerden tam diyet olan yüz deve tamamlanır. Aralarındaki ihtilaf [ön] dişlerde değil, sadece azı dişlerindedir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Sahâbe ve tâbiîn âlimlerinin dişlerin diyetleri ve bazısının bazısına üstün tutulması konusundaki ihtilafları pek çoktur. Delil ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in « وَفِي السن خمس من الإبل » «Dişte beş deve vardır»
وَالضِّرْسُ سِنٌّ مِنَ الْأَسْنَانِ. رَوَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (الْأَصَابِعُ سَوَاءٌ وَالْأَسْنَانُ سَوَاءٌ الثَّنِيَّةُ وَالضِّرْسُ سَوَاءٌ هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ) وَهَذَا نَصٌّ أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصَابِعَ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءً. قَالَ أَبُو عُمَرَ: عَلَى هَذِهِ الْآثَارِ جَمَاعَةُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْأَصَابِعَ فِي الدِّيَةِ كُلُّهَا سَوَاءٌ، وَأَنَّ الْأَسْنَانَ فِي الدِّيَةِ كُلُّهَا سَوَاءٌ، الثَّنَايَا وَالْأَضْرَاسُ وَالْأَنْيَابُ لَا يفضل شي منها على شي، عَلَى مَا فِي كِتَابِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ. ذَكَرَ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَزْهَرَ بْنِ مُحَارِبٍ قَالَ: اخْتَصَمَ إِلَى شُرَيْحٍ رَجُلَانِ ضَرَبَ أَحَدُهُمَا ثَنِيَّةَ الْآخَرِ وَأَصَابَ الْآخَرُ ضِرْسَهُ فَقَالَ شُرَيْحٌ: الثَّنِيَّةُ وَجَمَالُهَا وَالضِّرْسُ وَمَنْفَعَتُهُ سِنٌّ بِسِنٍّ قُوِّمَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: عَلَى هَذَا الْعَمَلُ الْيَوْمَ فِي جَمِيعِ الْأَمْصَارِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ ضَرَبَ سِنَّهُ فَاسْوَدَّتْ فَفِيهَا دِيَتُهَا كَامِلَةً عِنْدَ مَالِكٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيِّ وَالْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ وَشُرَيْحٍ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّ فِيهَا ثُلُثَ دِيَتِهَا، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: فِيهَا حُكُومَةٌ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وهذا عندي خلاف يؤول إِلَى وِفَاقٍ، فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ سَوَادُهَا أَذْهَبَ مَنْفَعَتَهَا وَإِنَّمَا بَقِيَتْ صُورَتُهَا كَالْيَدِ الشَّلَّاءِ وَالْعَيْنِ الْعَمْيَاءِ، فَلَا خِلَافَ فِي وُجُوبِ الدِّيَةِ، ثُمَّ إن كان بقي من منفعتها شي أو جميعه لَمْ يَجِبْ إِلَّا بِمِقْدَارِ مَا نَقَصَ مِنَ الْمَنْفَعَةِ حُكُومَةٌ، وَمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ] ﵁ [ فِيهَا ثُلُثُ دِيَتِهَا لَمْ يَصِحْ عَنْهُ سَنَدًا وَلَا فِقْهًا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي سِنِّ الصَّبِيِّ يُقْلَعُ قَبْلَ أَنْ يُثْغِرَ، فَكَانَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ يَقُولُونَ: إِذَا قلعت سن الصبي فنبتت فلا شي عَلَى الْقَالِعِ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا وَالشَّافِعِيَّ قَالَا: إِذَا نَبَتَتْ نَاقِصَةَ الطُّولِ عَنِ التِي تُقَارِبُهَا أُخِذَ لَهُ مِنْ أَرْشِهَا بِقَدْرِ نَقْصِهَا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: فِيهَا حُكُومَةٌ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، وبه قال النعمان. قال ابن المنذر:
Azı dişi de dişlerden bir diştir. İbn Abbâs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « الْأَصَابِعُ سَوَاءٌ وَالْأَسْنَانُ سَوَاءٌ الثَّنِيَّةُ وَالضِّرْسُ سَوَاءٌ هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ » «Parmaklar eşittir, dişler de eşittir; ön diş ile azı dişi eşittir, şu ve bu eşittir.» Bu, Ebû Dâvûd'un tahric ettiği açık bir nastır. Ebû Dâvûd yine İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem el ve ayak parmaklarını eşit kıldı. Ebû Ömer şöyle demiştir: Beldelerin fakihler topluluğu ve ilim ehlinin cumhuru bu rivayetler doğrultusunda; diyette parmakların hepsinin eşit olduğu, dişlerin hepsinin eşit olduğu, Amr b. Hazm'ın mektubunda yer aldığı üzere ön dişler, azı dişleri ve köpek dişleri arasında birinin diğerine üstün tutulmayacağı görüşündedirler. Sevrî, Ezher b. Muhârib'den rivayetle şöyle demiştir: İki adam Şüreyh'e davalaşmak üzere geldiler; bunlardan biri diğerinin ön dişine vurmuş, diğeri de onun azı dişine isabet ettirmişti. Şüreyh şöyle dedi: "Ön diş ve onun güzelliği ile azı dişi ve onun menfaati dişe diştir; eşit değerde tutulmuşlardır." Ebû Ömer şöyle demiştir: "Bugün bütün beldelerde uygulama bu şekildedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir." On Dördüncü [Mesele]- Bir kimse birinin dişine vurup da diş kararırsa; Mâlik ve Leys b. Sa'd'a göre onda dişin tam diyeti gerekir. Ebû Hanîfe de bu görüşü benimsemiştir; Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edilmiş olup Saîd b. el-Müseyyeb, Zührî, Hasan[-ı Basrî], İbn Sîrîn ve Şüreyh'in de kavlidir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan ise onda diyetin üçte biri olduğu rivayet edilmiştir; Ahmed ve İshak da bu görüştedir. Şâfiî ve Ebû Sevr: "Onda hükûmet[-i adl] vardır" demişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu bana göre uzlaşmaya varan bir ihtilaftır. Zira kararması menfaatini tamamen yok etmiş ve çolak el ile kör göz gibi sadece şekli kalmışsa, tam diyetin gerekeceğinde ihtilaf yoktur. Şayet menfaatinden bir şey veya tamamı kalmışsa, menfaatteki eksilme miktarınca hükûmet[-i adl] dışında bir şey gerekmez. Ömer'den [radıyallâhu anh] onda diyetin üçte biri olduğuna dair rivayet edilen görüş ise sened bakımından da fıkıh (hüküm) bakımından da sahih değildir." On Beşinci [Mesele]- Henüz süt dişlerini döküp yenilerini çıkarmamış olan çocuğun sökülen dişi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî ve re'y ehli şöyle diyorlardı: Çocuğun dişi sökülür de yerine [yenisi] çıkarsa söken kişiye bir şey gerekmez. Ancak Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: Eğer yanındaki dişe göre boyu eksik olarak çıkarsa, eksildiği ölçüde erşinden (tazminatından) alınır. Bir grup ise: "Onda hükûmet[-i adl] vardır" demiştir. Bu görüş Şa'bî'den rivayet edilmiş olup Nu'mân (Ebû Hanîfe) da bu görüştedir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir:
يُسْتَأْنَى بِهَا إِلَى الْوَقْتِ الَّذِي يَقُولُ أَهْلُ الْمَعْرِفَةِ إِنَّهَا لَا تَنْبُتُ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَانَ فِيهَا قَدْرُهَا تَامًّا، عَلَى ظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَإِنْ نَبَتَتْ رُدَّ الْأَرْشُ. وَأَكْثَرُ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ: يُسْتَأْنَى بِهَا سَنَةٌ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَشُرَيْحٍ وَالنَّخَعِيِّ وَقَتَادَةَ وَمَالِكٍ وأصحاب الرأي. ولم يجعل الشافع لِهَذَا مُدَّةً مَعْلُومَةً. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- إِذَا قُلِعَ سِنُّ الْكَبِيرِ فَأَخَذَ دِيَتَهَا ثُمَّ نَبَتَتْ، فَقَالَ مَالِكٌ لَا يَرُدُّ مَا أَخَذَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: يَرُدُّ إِذَا نَبَتَتْ. وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ: يَرُدُّ وَلَا يرد، لان هذا نبات لم تجربه عَادَةٌ، وَلَا يَثْبُتُ الْحُكْمُ بِالنَّادِرِ، هَذَا قَوْلُ عُلَمَائِنَا. تَمَسَّكَ الْكُوفِيُّونَ بِأَنَّ عِوَضَهَا قَدْ نَبَتَ فَيُرَدُّ، أَصْلُهُ سِنُّ الصَّغِيرِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَلَوْ جَنَى عَلَيْهَا جَانٍ آخَرَ وَقَدْ نَبَتَتْ صَحِيحَةً كَانَ فِيهَا أَرْشُهَا تَامًّا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: هَذَا أَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَالِعُ سِنٍّ، وَقَدْ جَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِي السِّنِّ خَمْسًا مِنَ الْإِبِلِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- فَلَوْ قَلَعَ رَجُلٌ سِنَّ رَجُلٍ فردها صاحبها فالتحمت فلا شي فِيهَا عِنْدَنَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَرُدَّهَا مِنْ قِبَلِ أَنَّهَا نَجِسَةٌ، وَقَالَهُ ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٌ. وَلَوْ رَدَّهَا أَعَادَ كُلَّ صَلَاةٍ صَلَّاهَا لِأَنَّهَا مَيْتَةٌ، وَكَذَلِكَ لَوْ قُطِعَتْ أُذُنُهُ فَرَدَّهَا بِحَرَارَةِ الدَّمِ فَالْتَزَقَتْ مِثْلَهُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: يُجْبِرُهُ السُّلْطَانُ عَلَى قَلْعِهَا لِأَنَّهَا مَيْتَةٌ أَلْصَقَهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا غَلَطٌ، وَقَدْ جَهِلَ مَنْ خَفِيَ عَلَيْهِ أَنَّ رَدَّهَا وَعَوْدَهَا بِصُورَتِهَا لَا يُوجِبُ عَوْدَهَا بِحُكْمِهَا، لِأَنَّ النَّجَاسَةَ كَانَتْ فِيهَا لِلِانْفِصَالِ، وَقَدْ عَادَتْ مُتَّصِلَةٌ، وَأَحْكَامُ الشَّرِيعَةِ لَيْسَتْ صِفَاتٌ لِلْأَعْيَانِ، وَإِنَّمَا هِيَ أَحْكَامٌ تَعُودُ إِلَى قَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِيهَا وَإِخْبَارِهِ عَنْهَا. قُلْتُ: مَا حَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ عَنْ عَطَاءٍ خِلَافَ مَا حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَاخْتَلَفُوا فِي السِّنِّ تُقْلَعُ قَوَدًا ثُمَّ تُرَدُّ مَكَانَهَا فَتَنْبُتُ، فَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: لَا بَأْسَ بِذَلِكَ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: تُقْلَعُ، لِأَنَّ الْقِصَاصَ لِلشِّيْنِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَرُدَّهَا مِنْ قِبَلِ أَنَّهَا نَجِسَةٌ، وَيُجْبِرَهُ السُّلْطَانُ عَلَى القلع.
Ehil kimselerin artık onun çıkmayacağını söyleyeceği vakte kadar beklenir. Bu gerçekleştiğinde, hadisin zahirine göre onda tam [diyet] miktarı gerekir. Şayet çıkarsa [alınan] erş (tazminat) geri verilir. Kendisinden nakilde bulunulan ilim ehlinin çoğu şöyle demektedir: Bir yıl beklenir. Bu görüş Ali, Zeyd, Ömer b. Abdilazîz, Şüreyh, en-Nehaî, Katâde, Mâlik ve re'y ehlinden rivayet edilmiştir. Şâfiî ise bunun için belirli bir süre tayin etmemiştir. On Altıncı [Mesele]- Yetişkin bir kimsenin dişi sökülüp diyetini aldıktan sonra [o diş tekrar] çıksa; Mâlik: "Aldığını geri vermez" demiştir. Kûfeliler ise: "Çıkarsa geri verir" demişlerdir. Şâfiî'nin iki görüşü vardır: Geri verir ve geri vermez; çünkü bu, adetin cereyan etmediği (alışılagelmemiş) bir çıkıştır; nadir olanla da hüküm sabit olmaz. Bu, bizim âlimlerimizin görüşüdür. Kûfeliler ise onun bedelinin/karşılığının çıktığı, dolayısıyla geri verileceği gerekçesine tutunmuşlar ve buna küçük çocuğun dişini asıl (kıyas temeli) almışlardır. Şâfiî şöyle demiştir: "Şayet sağlam olarak çıktıktan sonra başka bir suçlu ona karşı bir cinayet işlese, onda tam erşi gerekir." İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İki görüşten en sahih olanı budur; çünkü her ikisi de bir diş sökmüştür ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dişte beş deve takdir etmiştir. On Yedinci [Mesele]- Bir adam bir başkasının dişini sökse, sahibi de onu yerine geri koysa ve diş kaynayıp tutsa; bize göre bunda bir şey (tazminat) gerekmez. Şâfiî ise: "Onun necis olması sebebiyle onu geri koyma hakkı yoktur" demiştir; İbnü'l-Müseyyeb ve Atâ da böyle demiştir. Eğer onu geri koyarsa kıldığı bütün namazları iade eder; çünkü o ölü [parça]dır. Aynı şekilde kulağı kesilip de kanın sıcaklığıyla yerine geri koysa ve yapışıp tutsa hüküm bunun gibidir. Atâ şöyle demiştir: "Devlet başkanı onu sökmeye onu zorlar; çünkü o, ölü [bir parça] yapıştırmıştır." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu bir hatadır. Onu geri koymanın ve suretiyle geri dönmesinin onun hükmüyle dönmesini gerektirmediği hakikati kendisine kapalı kalan kimse bilgisizlik etmiştir; zira necislik ayrılmasından (kopmasından) ötürü idi, oysa şimdi birleşmiş olarak geri dönmüştür. Şeriat hükümleri ise varlıkların bizatihi vasıfları değil, ancak Yüce Allah'ın onlar hakkındaki sözüne ve haber vermesine raci olan hükümlerdir." Derim ki: İbnü'l-Arabî'nin Atâ'dan naklettiği, İbnü'l-Münzir'in ondan naklettiğinin aksinedir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Kısas olarak sökülen ve sonra yerine konup kaynayan/çıkan diş hakkında ihtilaf etmişlerdir. Atâ el-Horasânî ve Atâ b. Ebî Rebâh: "Bunda bir sakınca yoktur" demişlerdir. Sevrî, Ahmed ve İshâk: "Kısas kusur/çirkinlik içindir, dolayısıyla sökülür" demişlerdir. Şâfiî ise: "Necis olması sebebiyle onu geri koyma hakkı yoktur ve devlet başkanı sökmeye onu zorlar" demiştir.
الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- فَلَوْ كَانَتْ لَهُ سِنٌّ زَائِدَةٌ فَقُلِعَتْ فَفِيهَا حُكُومَةٌ، وَبِهِ قَالَ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: فِيهَا ثُلُثُ الدِّيَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلَيْسَ فِي التَّقْدِيرِ دَلِيلٌ، فَالْحُكُومَةُ أَعْدَلُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا يَصِحُّ مَا رُوِيَ عَنْ زَيْدٍ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: فِي السِّنِّ إِذَا كُسِرَ بَعْضُهَا أُعْطِيَ صَاحِبُهَا بِحِسَابِ مَا نَقَصَ مِنْهُ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِمَا. قُلْتُ: وَهُنَا انْتَهَى مَا نَصَّ اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِ مِنَ الْأَعْضَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الشَّفَتَيْنِ وَاللِّسَانَ وَهِيَ: التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- فَقَالَ الْجُمْهُورُ: وَفِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ، وفي كل واحدة منهما نص الدِّيَةِ لَا فَضْلَ لِلْعُلْيَا مِنْهُمَا عَلَى السُّفْلَى. وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيِّ: فِي الشَّفَةِ الْعُلْيَا ثُلُثُ الدِّيَةِ، وَفِي الشَّفَةِ السُّفْلَى ثُلُثَا الدِّيَةِ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَقُولُ، لِلْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أنه قَالَ: (وَفِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ) وَلِأَنَّ فِي الْيَدَيْنِ الدِّيَةَ وَمَنَافِعَهُمَا مُخْتَلِفَةٌ. وَمَا قُطِعَ مِنَ الشَّفَتَيْنِ فَبِحِسَابِ ذَلِكَ. وَأَمَّا اللِّسَانُ فَجَاءَ الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (فِي اللِّسَانِ الدِّيَةُ). وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَصْحَابِ الْحَدِيثِ وَأَهْلِ الرَّأْيِ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ، قَالَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّجُلِ يَجْنِي عَلَى لِسَانِ الرَّجُلِ فَيَقْطَعُ مِنَ اللِّسَانِ شَيْئًا، وَيَذْهَبُ مِنَ الْكَلَامِ بَعْضُهُ، فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يُنْظَرُ إِلَى مِقْدَارِ مَا ذَهَبَ مِنَ الْكَلَامِ مِنْ ثَمَانِيَةٍ وَعِشْرِينَ حَرْفًا فَيَكُونُ عَلَيْهِ مِنَ الدِّيَةِ بِقَدْرِ مَا ذَهَبَ مِنْ كَلَامِهِ، وَإِنْ ذَهَبَ الْكَلَامُ كُلُّهُ فَفِيهِ الدِّيَةُ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ فِي اللِّسَانِ قَوَدٌ لِعَدَمِ الْإِحَاطَةِ بِاسْتِيفَاءِ الْقَوَدِ. فَإِنْ أَمْكَنَ فَالْقَوَدُ هُوَ الْأَصْلُ. الحادية والعشرون- وَاخْتَلَفُوا فِي لِسَانِ الْأَخْرَسِ يُقْطَعُ، فَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَمَالِكٌ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَالنُّعْمَانُ وَصَاحِبَاهُ: فِيهِ حُكُومَةٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِيهِ قَوْلَانِ شَاذَّانِ: أَحَدُهُمَا- قَوْلُ النَّخَعِيِّ إِنَّ فِيهِ الدِّيَةَ. وَالْآخَرُ- قَوْلُ قَتَادَةَ أن فيه ثلث الدية. فال ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّهُ الْأَقَلُّ مِمَّا قِيلَ. قَالَ
On Sekizinci [Mesele]- Bir kimsenin fazla bir dişi bulunup da sökülse, onda hükûmet[-i adl] gerekir. Şehirlerin fakihleri de bu görüştedir. Zeyd b. Sâbit ise şöyle demiştir: Onda diyetin üçte biri vardır. İbnü'l-Arabî: "Belirlemede (takdirde) bir delil yoktur; bu sebeple hükûmet daha adildir" demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Zeyd'den rivayet edilen sahih değildir. Ali'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Dişin bir kısmı kırıldığında sahibine ondan eksilen miktarın hesabına göre [tazminat] verilir. Mâlik, Şâfiî ve diğerlerinin görüşü de budur. Derim ki: Allah Azze ve Celle'nin açıkça nassla belirttiği organlar burada sona erdi; iki dudağı ve dili ise zikretmemiştir ki bunlar da şunlardır: On Dokuzuncu [Mesele]- Cumhur şöyle demiştir: İki dudakta tam diyet vardır ve ikisinin her birinde diyetin yarısı vardır; üst dudağın alt dudağa bir üstünlüğü yoktur. Zeyd b. Sâbit, Saîd b. el-Müseyyeb ve ez-Zührî'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Üst dudakta diyetin üçte biri, alt dudakta ise diyetin üçte ikisi vardır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Ben birinci görüşü benimsiyorum; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den merfû olarak nakledilen hadiste o şöyle buyurmuştur: {(وَفِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ)} “İki dudakta tam diyet vardır.” Ayrıca iki elde tam diyet vardır, oysa menfaatleri farklıdır. Dudaklardan kesilen miktar da bu hesaba göredir. Dile gelince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğuna dair hadis gelmiştir: {(فِي اللِّسَانِ الدِّيَةُ)} “Dilde tam diyet vardır.” Medine ehli, Kûfe ehli, hadis ashabı ve re'y ehlinden ilim ehli bu görüş üzerinde icmâ etmiştir; bunu İbnü'l-Münzir söylemiştir. Yirminciyi Tamamlayan [Mesele]- Bir adamın bir başkasının diline zarar verip dilden bir parça kesmesi ve konuşmanın bir kısmının gitmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinin çoğunluğu şöyle demiştir: Yirmi sekiz harften konuşmanın ne kadarının gittiğine bakılır ve diyetten konuşmasının gittiği miktar kadarı gerekir; konuşmanın tamamı gitmişse tam diyet gerekir. Bu Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve re'y ashabının görüşüdür. Mâlik şöyle demiştir: Kısası tam olarak yerine getirmeyi tam olarak tespit etmek mümkün olmadığından dilde kısas yoktur. Şayet mümkün olursa asıl olan kısastır. Yirmi Birinci [Mesele]- Dilsizin kesilen dili hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şa'bî, Mâlik, Medine ehli, Sevrî, Irak ehli, Şâfiî, Ebû Sevr, Nu'mân ve iki arkadaşı: "Onda hükûmet vardır" demişlerdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bu hususta iki şâz görüş vardır: Birincisi, en-Nehaî'nin onda tam diyet olduğuna dair görüşüdür. Diğeri ise Katâde'nin onda diyetin üçte biri olduğuna dair görüşüdür. İbnü'l-Münzir: "Birinci görüş daha sahihtir; çünkü o söylenenlerin en az olanıdır" demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir:
ابْنُ الْعَرَبِيِّ: نَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى أُمَّهَاتِ الْأَعْضَاءِ وَتَرَكَ بَاقِيَهَا لِلْقِيَاسِ عَلَيْهَا، فَكُلُّ عُضْوٍ فِيهِ الْقِصَاصُ إِذَا أَمْكَنَ وَلَمْ يُخْشَ عَلَيْهِ الْمَوْتُ، وَكَذَلِكَ كُلُّ عُضْوٍ بَطَلَتْ مَنْفَعَتُهُ وَبَقِيَتْ صُورَتُهُ فَلَا قَوَدَ فِيهِ، وَفِيهِ الدِّيَةُ لِعَدَمِ إِمْكَانِ الْقَوَدِ فِيهِ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ) أَيْ مُقَاصَّةٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". وَلَا قِصَاصَ فِي كُلِّ مَخُوفٍ وَلَا فِيمَا لَا يُوصَلُ إِلَى الْقِصَاصِ فِيهِ إِلَّا بِأَنْ يُخْطِئَ الضَّارِبُ أَوْ يَزِيدَ أَوْ يَنْقُصَ. وَيُقَادُ مِنْ جِرَاحِ الْعَمْدِ إِذَا كَانَ مِمَّا يُمْكِنُ الْقَوَدُ مِنْهُ. وَهَذَا كُلُّهُ فِي الْعَمْدِ، فَأَمَّا الْخَطَأُ فَالدِّيَةُ، وَإِذَا كَانَتِ الدِّيَةُ فِي قَتْلِ الْخَطَأِ فَكَذَلِكَ فِي الْجِرَاحِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أُخْتَ الرُّبَيِّعِ- أُمَّ حَارِثَةَ- جَرَحَتْ إِنْسَانًا فَاخْتَصَمُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْقِصَاصُ الْقِصَاصُ)، فَقَالَتْ أُمُّ الربيع: يا رسول الله أيقتص من فلانة؟! وَاللَّهِ لَا يُقْتَصُّ مِنْهَا. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: سُبْحَانَ اللَّهِ يَا أُمَّ الرُّبَيِّعِ الْقِصَاصُ كِتَابُ اللَّهِ) قَالَتْ:] لَا [ وَاللَّهِ لَا يُقْتَصُّ مِنْهَا أَبَدًا،] قَالَ [ فَمَا زَالَتْ حَتَّى قَبِلُوا الدِّيَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ). قُلْتُ: الْمَجْرُوحُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ جَارِيَةٌ، وَالْجُرْحُ كَسْرُ ثَنِيَّتُهَا، أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا أَنَّ عَمَّتَهُ كَسَرَتْ ثَنِيَّةَ جَارِيَةٍ فَقَضَى نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ بِالْقِصَاصِ، فَقَالَ أَخُوهَا أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ: أَتُكْسَرُ ثَنِيَّةُ فُلَانَةٍ؟ لَا وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَا تُكْسَرُ ثَنِيَّتُهَا. قَالَ: وَكَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ سَأَلُوا أَهْلَهَا الْعَفْوَ وَالْأَرْشَ، فَلَمَّا حَلَفَ أَخُوهَا وَهُوَ عَمُّ أَنَسٍ- وَهُوَ الشَّهِيدُ يَوْمَ أُحُدٍ- رَضِيَ الْقَوْمُ بِالْعَفْوِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ من عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ). وَخَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا، وَقَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ قِيلَ لَهُ: كَيْفَ يُقْتَصُّ من السن؟ قال: تبرد.
İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Allah Sübhânehu ana organları açıkça belirtmiş, diğer organları ise bunlara kıyas edilmek üzere bırakmıştır. Dolayısıyla mümkün olduğu ve failin/yaralının ölmesinden korkulmadığı takdirde her organda kısas uygulanır. Aynı şekilde faydası/işlevi yok olan fakat şekli baki kalan her organda kısas yoktur; zira onda kısas uygulamak mümkün olmadığından diyeti gerekir. Yirmi İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ} “...yaralara da kısas vardır” buyruğu, yani karşılıklı ödeşme (mukâssa) demektir; bu konu el-Bakara [suresin]de geçmişti. [Hayati tehlike arz eden] her korkulu yaralamada ve vuran kişinin hata yapması, fazlaya kaçması veya eksik bırakması kaçınılmaz olan durumlarda kısas uygulanmaz. Kısas yapılması mümkün olan kasten yaralamalarda ise kısas uygulanır. Bütün bunlar kasıtlı durumlardadır; hataen [yaralamada] ise diyet gerekir. Hataen öldürmede diyet gerektiğine göre yaralamalarda da aynı şekilde [diyet gerekir]. Sahîh-i Müslim'de Enes'ten [rivayet edildiğine göre], er-Rebî'in kız kardeşi —Ümmü Hârise— bir insanı yaralamıştı. Bunun üzerine [taraflar] davanın çözümü için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurdular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «الْقِصَاصُ الْقِصَاصُ» «Kısas, kısas!» buyurdu. Ümmü'r-Rebî': "Ey Allah'ın Resûlü! Filanca kadına kısas mı uygulanacak?! Allah'a yemin olsun ki ona kısas uygulanmaz!" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «سُبْحَانَ اللَّهِ يَا أُمَّ الرُّبَيِّعِ الْقِصَاصُ كِتَابُ اللَّهِ» «Sübhânallah ey Ümmü'r-Rebî'! Kısas Allah'ın kitabıdır (hükmüdür)» buyurdu. [Kadın]: [Hayır], Allah'a yemin olsun ki ona asla kısas uygulanmayacaktır, dedi. [Râvi] dedi ki: Onlar diyeti kabul edinceye kadar ısrarından vazgeçmedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ» «Şüphesiz Allah'ın öyle kulları vardır ki, Allah adına yemin etse [Allah] onu yemininde haklı çıkarır (yeminini boşa çıkarmaz)» buyurdu. Derim ki: Bu hadiste yaralanan kişi bir cariye olup, yara ise onun ön dişinin kırılmasıdır. Bunu Nesâî de yine Enes'ten rivayet etmiştir; halası bir cariyenin ön dişini kırmış, bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kısasa hükmetmişti. [Kadının] kardeşi Enes b. en-Nadr: "Filanca kadının dişi mi kırılacak? Hayır, seni hak ile gönderene yemin olsun ki onun dişi kırılmaz!" dedi. Râvi dedi ki: Onlar bundan önce cariyelerin ailesinden affetmelerini ve tazminatı (erşi) kabul etmelerini istemişlerdi. [Kadının] kardeşi —ki o, Enes'in amcasıdır ve Uhud günü şehit olandır— yemin edince, topluluk affa razı oldu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ» «Şüphesiz Allah'ın öyle kulları vardır ki, Allah adına yemin etse [Allah] onu yemininde haklı çıkarır» buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd da tahric etmiş ve şöyle demiştir: Ahmed b. Hanbel'e: "Dişte kısas nasıl yapılır?" diye sorulduğunu, onun da: "Törpülenir (eğelenir)" dediğini işittim.
قُلْتُ: وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ، فَإِنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَلَفَ فَبَرَّ اللَّهُ قَسَمَهُمَا. وَفِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى كَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي قِصَّةِ الْخَضِرِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.] فَنَسْأَلُ اللَّهَ التَّثَبُّتَ عَلَى الْإِيمَانِ بِكَرَامَاتِهِمْ وَأَنْ يَنْظِمَنَا فِي سِلْكِهِمْ مِنْ غَيْرِ مِحْنَةٍ وَلَا فِتْنَةٍ [. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ" أَنَّهُ فِي الْعَمْدِ، فَمَنْ أَصَابَ سِنَّ أَحَدٍ عَمْدًا فَفِيهِ الْقِصَاصُ عَلَى حَدِيثِ أَنَسٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي سَائِرِ عِظَامِ الْجَسَدِ إِذَا كُسِرَتْ عَمْدًا، فَقَالَ مَالِكٌ: عِظَامُ الْجَسَدِ كُلُّهَا فِيهَا الْقَوَدُ إِلَّا مَا كَانَ مَخُوفًا مِثْلَ الْفَخِذِ وَالصُّلْبِ وَالْمَأْمُومَةِ وَالْمُنَقِّلَةِ وَالْهَاشِمَةِ، فَفِي ذَلِكَ الدِّيَةُ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: لَا قِصَاصَ فِي عَظْمٍ يُكْسَرُ مَا خَلَا السِّنَّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ" وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ وَالشَّافِعِيِّ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَكُونُ كَسْرٌ كَكَسْرٍ أَبَدًا، فَهُوَ مَمْنُوعٌ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا قِصَاصَ فِي عَظْمِ الرَّأْسِ، فَكَذَلِكَ فِي سَائِرِ الْعِظَامِ. وَالْحُجَّةُ لِمَالِكٍ حَدِيثُ أَنَسٍ فِي السِّنِّ وَهِيَ عَظْمٌ، فَكَذَلِكَ سَائِرُ الْعِظَامِ إِلَّا عَظْمًا أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا قِصَاصَ فِيهِ، لِخَوْفِ ذَهَابِ النَّفْسِ مِنْهُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَمَنْ قَالَ لَا قِصَاصَ فِي عَظْمٍ فَهُوَ مُخَالِفٌ للحديث، والخروج إلى النظر غَيْرُ جَائِزٍ مَعَ وُجُودِ الْخَبَرِ. قُلْتُ: وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ"] البقرة: ١٩٤]، وَقَوْلُهُ:" وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ"] النحل: ١٢٦] وما أجمعوا عليه فغير داخل في الآي. [وَاللَّهُ أَعْلَمُ] وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْمُوضِحَةِ، وَمَا جَاءَ عَنْ غَيْرِهِ فِي الشِّجَاجِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ وَغَيْرُهُ: دَخَلَ كَلَامُ بَعْضِهِمْ فِي بَعْضٍ، أَوَّلُ الشِّجَاجِ- الْحَارِصَةُ وَهِيَ: الَّتِي تَحْرِصُ الْجِلْدَ- يَعْنِي الَّتِي تَشُقُّهُ قَلِيلًا- وَمِنْهُ قِيلَ: حَرَصَ الْقَصَّارُ الثَّوْبَ إِذَا شَقَّهُ، وَقَدْ يُقَالُ لَهَا: الْحَرْصَةُ أَيْضًا. ثُمَّ الْبَاضِعَةُ- وَهِيَ: الَّتِي تَشُقُّ اللَّحْمَ تَبْضَعُهُ بَعْدَ الْجِلْدِ. ثُمَّ الْمُتَلَاحِمَةُ- وَهِيَ: الَّتِي أَخَذَتْ فِي الجلد ولم تبلغ السمحاق.
Ben derim ki: İki hadis arasında bir çelişki yoktur; zira her ikisinin de yemin etmiş olması ve Allah'ın her ikisinin de yeminini boşa çıkarmayıp yerine getirmiş olması muhtemeldir. Bunda, inşâallâhu teâlâ Hızır kıssasında açıklaması geleceği üzere velilerin kerametlerine delalet eden bir husus vardır. [Allah'tan, onların kerametlerine inanma hususunda sebat ve hiçbir sıkıntı ve fitneye uğramaksızın bizleri onların yoluna dahil etmesini niyaz ederiz]. Yirmi Üçüncü [Mesele]- İlim ehli, Yüce Allah'ın: {"وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ"} “dişe diş” buyruğunun kasten [işlenen fiiller] hakkında olduğu hususunda icma etmiştir. Dolayısıyla her kim kasten birinin dişine zarar verirse, Enes hadisine binaen onda kısas vardır. Kasten kırıldığı takdirde bedenin diğer kemikleri hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: Uyluk, bel, me'mûme (beyin zarına ulaşan yara), münekkile (kemiği yerinden oynatan yara) ve hâşime (kemiği kıran yara) gibi tehlikeli olanlar müstesna, bedenin bütün kemiklerinde kısas vardır; bunlarda ise diyet gerekir. Kûfeliler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: {"وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ"} “dişe diş” buyruğundan dolayı diş müstesna kırılan hiçbir kemikte kısas yoktur. Leys ve Şâfiî'nin görüşü de budur. Şâfiî şöyle demiştir: Bir kırık asla diğer kırık gibi [tamı tamına eşit] olamaz; dolayısıyla [kısas] men edilmiştir. Tahâvî şöyle demiştir: Baş kemiğinde kısas olmadığı hususunda icma etmişlerdir, dolayısıyla diğer kemiklerde de böyledir. Mâlik'in delili ise, diş hakkındaki Enes hadisidir; diş bir kemiktir, dolayısıyla can kaybından korkulduğu için kendisinde kısas olmadığı hususunda icma edilen kemikler hariç diğer kemikler de böyledir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Kemikte kısas yoktur" diyen kimse hadise muhalefet etmiştir. Haber (rivayet/hadis) mevcutken kıyasa/ictihada başvurmak caiz değildir. Ben derim ki: Yüce Allah'ın: {"فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ"} “O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” [el-Bakara: 194] ve: {"وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ"} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” [en-Nahl: 126] buyrukları da buna delalet eder. Üzerinde icma ettikleri hususlar ise bu ayetlerin kapsamına dahil değildir. [Doğrusunu Allah bilir]. Başarı Allah'tandır. Yirmi Dördüncü [Mesele]- Ebû Ubeyd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mûdıha hakkındaki hadisi ve başkalarından baş ve yüz yaralanmaları (şicâc) hakkında nakledilenler hususunda şöyle demiştir: Asmaî ve başkaları dediler ki: [Alimlerin] bazısının sözü diğerininkine karışmıştır. Baş ve yüz yaralanmalarının ilki el-hârisadır (الْحَارِصَةُ); o da deriyi yaran -yani azıcık yaran- yaradır. Nitekim çamaşırcı elbiseyi yırttığında: 'Harasa'l-kassâru's-sevb' (حَرَصَ الْقَصَّارُ الثَّوْبَ) denilir. Buna el-harsa da denilebilir. Sonra el-bâdıadır (الْبَاضِعَةُ); o da deriden sonra eti yaran (kesen) yaradır. Sonra el-mütelâhimedir (الْمُتَلَاحِمَةُ); o da deriyi [ve eti] yarıp simhâka (kemik zarına) ulaşmayan yaradır.
وَالسِّمْحَاقُ: جِلْدَةٌ أَوْ قِشْرَةٌ رَقِيقَةٌ بَيْنَ اللَّحْمِ وَالْعَظْمِ. وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ: هِيَ عِنْدَنَا الْمِلْطَى. وَقَالَ غَيْرُهُ: هِيَ الْمِلْطَاةُ، قَالَ: وَهِيَ الَّتِي جَاءَ فِيهَا الْحَدِيثُ (يُقْضَى فِي الْمِلْطَاةِ بِدَمِهَا). ثُمَّ الْمُوضِحَةُ- وَهِيَ: الَّتِي تَكْشِطُ عَنْهَا ذَلِكَ الْقِشْرَ أَوْ تَشُقُّ حَتَّى يَبْدُوَ وَضَحُ الْعَظْمِ، فَتِلْكَ الموضحة. قال أبو عبيد: وليس في شي مِنَ الشِّجَاجِ قِصَاصٌ إِلَّا فِي الْمُوضِحَةِ خَاصَّةً، لأنه ليس منها شي لَهُ حَدٌّ يُنْتَهَى إِلَيْهِ سِوَاهَا، وَأَمَّا غَيْرُهَا مِنَ الشِّجَاجِ فَفِيهَا دِيَتُهَا. ثُمَّ الْهَاشِمَةُ- وَهِيَ الَّتِي تَهْشِمُ الْعَظْمَ. ثُمَّ الْمُنَقِّلَةُ- بِكَسْرِ الْقَافِ حَكَاهُ الْجَوْهَرِيُّ- وَهِيَ الَّتِي تُنَقِّلُ الْعَظْمَ- أَيْ تَكْسِرُهُ- حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهَا فَرَاشُ الْعِظَامِ مَعَ الدَّوَاءِ. ثُمَّ الْآمَّةُ- وَيُقَالُ لَهَا الْمَأْمُومَةُ- وَهِيَ التي تبلغ أم الرأس، يعني الدماغ. فال أَبُو عُبَيْدٍ وَيُقَالُ فِي قَوْلِهِ: (وَيُقْضَى فِي الْمِلْطَاةِ بِدَمِهَا) أَنَّهُ إِذَا شَجَّ الشَّاجُّ حُكِمَ عَلَيْهِ لِلْمَشْجُوجِ بِمَبْلَغِ الشَّجَّةِ سَاعَةَ شُجَّ وَلَا يُسْتَأْنَى بِهَا. قَالَ: وَسَائِرُ الشِّجَاجِ] عِنْدَنَا [ يُسْتَأْنَى بِهَا حَتَّى يُنْظَرَ إِلَى مَا يَصِيرُ أَمْرُهَا ثُمَّ يُحْكَمُ فِيهَا حِينَئِذٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَالْأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الشِّجَاجِ كُلِّهَا وَالْجِرَاحَاتِ كُلِّهَا؟ أَنَّهُ؟ يُسْتَأْنَى بِهَا، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ عَنْ حُصَيْنٍ قَالَ: قَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: مَا دُونَ الْمُوضِحَةِ خُدُوشٌ وَفِيهَا صُلْحٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: لَيْسَ فِيمَا دُونَ الْمُوضِحَةِ قِصَاصٌ. وَقَالَ مَالِكٌ: الْقِصَاصُ فِيمَا دُونَ الْمُوضِحَةِ الْمِلْطَى وَالدَّامِيَةُ وَالْبَاضِعَةُ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ قَالَ الْكُوفِيُّونَ وَزَادُوا السِّمْحَاقَ، حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الدَّامِيَةُ الَّتِي تَدْمَى مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسِيلَ مِنْهَا دَمٌ. وَالدَّامِعَةُ: أَنْ يَسِيلَ مِنْهَا دَمٌ. وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ الْمُوضِحَةِ قِصَاصٌ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالدَّامِيَةُ الشَّجَّةُ الَّتِي تَدْمَى وَلَا تَسِيلُ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: الدَّامِيَةُ هِيَ الَّتِي تُسِيلُ الدَّمَ. وَلَا قِصَاصَ فِيمَا بَعْدَ الْمُوضِحَةِ، مِنَ الْهَاشِمَةِ لِلْعَظْمِ، وَالْمُنَقِّلَةِ- عَلَى خِلَافٍ فِيهَا خَاصَّةً- وَالْآمَّةُ هِيَ الْبَالِغَةُ إِلَى أُمِّ الرَّأْسِ، وَالدَّامِغَةُ الْخَارِقَةُ لِخَرِيطَةِ الدِّمَاغِ. وَفِي هَاشِمَةِ الْجَسَدِ الْقِصَاصُ، إِلَّا مَا هُوَ مَخُوفٌ كَالْفَخِذِ وَشِبْهِهِ. وَأَمَّا هَاشِمَةُ الرَّأْسِ فَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: لَا قَوَدَ فِيهَا، لِأَنَّهَا لَا بُدَّ تَعُودُ مُنَقِّلَةً. وَقَالَ أَشْهَبُ: فِيهَا الْقِصَاصُ، إِلَّا أَنْ تُنَقِّلَ فَتَصِيرُ مُنَقِّلَةً لا قود فيها. وأما الاطراف فيجب
Simhâk (kemik zarı yarası): Et ile kemik arasındaki ince bir deri veya zardır. Vâkıdî şöyle demiştir: "O bizim nezdimizde miltâdır." Başkası ise: "O miltâettir" demiştir. [Devamla] şöyle demiştir: Hakkında «يُقْضَى فِي الْمِلْطَاةِ بِدَمِهَا» «Miltâette kanı [akması] sebebiyle [hemen] hüküm verilir» hadisi varid olan [yara] da budur. Sonra mûdıha gelir. Bu da o zarı sıyıran veya kemiğin beyazlığı açığa çıkıncaya kadar yaran [yaradır]; işte mûdıha budur. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: "Baş ve yüz yaralanmalarında (şicâc) mûdıha dışında hiçbirinde kısas yoktur. Çünkü onun haricinde [ölçülebilir] nihai bir sınırı olan başka hiçbir yara yoktur. Baş yaralanmalarının diğerlerinde ise bunların diyeti söz konusudur." Sonra hâşime gelir; o kemiği kıran [yaradır]. Sonra münekkile gelir -Cevherî kâf harfinin kesresiyle (münekki-le) olduğunu nakletmiştir-; bu da kemiği yerinden oynatan -yani kıran- ve hatta içerisinden ilâçla birlikte kemik kıymıkları çıkan [yaradır]. Sonra âmme gelir -buna me'mûme de denir-; bu da ümmü'r-re'se yani beyne (beyin zarına) ulaşan [yaradır]. Ebû Ubeyd dedi ki: «وَيُقْضَى فِي الْمِلْطَاةِ بِدَمِهَا» «Miltâette kanı [akması] sebebiyle [hemen] hüküm verilir» ifadesi hakkında şöyle denilmiştir: Yaralayan kişi yaraladığı zaman, yaralanan lehine, yaranın akıbeti beklenmeksizin yaralandığı andaki miktarı üzerinden hükmolunur. Dedi ki: "[Bizim nezdimizde] diğer baş yaralanmalarında ise durumunun neye varacağına bakılıncaya kadar beklenir, ancak o vakit hüküm verilir." Ebû Ubeyd dedi ki: "Bizim nezdimizde bütün baş yaralanmalarında ve bütün vücut yaralarında hüküm, [yaranın durumu netleşene kadar] beklenilmesidir." Bize Huşeym, Husayn'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Ömer b. Abdilazîz: "Mûdıhanın altındakiler [küçük] sıyrıklardır ve bunlarda sulh (veya hükümet-i adl tazminatı) vardır" demiştir. Hasan-ı Basrî ise: "Mûdıhanın altındaki yaralarda kısas yoktur" demiştir. Mâlik de şöyle demiştir: "Mûdıhanın altındaki miltâ, dâmiye, bâdıa ve benzerlerinde kısas vardır." Kûfeliler de böyle demiş ve bunlara simhâkı da eklemişlerdir; bunu İbnü'l-Münzir nakletmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: "Dâmiye, kan akmaksızın kan toplayan [yaradır]. Dâmia ise kendisinden kan akandır. Mûdıhadan daha hafif olanlarda kısas yoktur." Cevherî de: "Dâmiye, kanayan fakat [kanı] akmayan yaradır" demiştir. Bizim âlimlerimiz (Mâlikîler) ise: "Dâmiye, kan akıtan [yaradır]" demişlerdir. Kemiği kıran hâşime, -özellikle hakkında görüş ayrılığı bulunmakla birlikte- münekkile, ümmü'r-re'se (beyin zarına) ulaşan âmme ve beyin zarını delen dâmiga gibi mûdıhadan sonraki [daha ağır] yaralarda da kısas yoktur. Uyluk ve benzeri hayati tehlike arz edenler müstesna, bedendeki hâşime (kemik kırılmaların)da kısas uygulanır. Başın hâşimesine gelince; İbnü'l-Kâsım: "Onda kısas yoktur; çünkü o kaçınılmaz olarak münekkileye dönüşür" demiştir. Eşheb ise şöyle demiştir: "Onda kısas vardır; meğerki kemiği yerinden oynatıp münekkileye dönüşsün, [bu takdirde] kısas uygulanmaz." Organlara gelince;
الْقِصَاصُ فِي جَمِيعِ الْمَفَاصِلِ إِلَّا الْمَخُوفِ مِنْهَا. وَفِي مَعْنَى الْمَفَاصِلِ أَبْعَاضُ الْمَارِنِ وَالْأُذُنَيْنِ وَالذَّكَرِ وَالْأَجْفَانِ وَالشَّفَتَيْنِ، لِأَنَّهَا تَقْبَلُ التَّقْدِيرَ. وَفِي اللِّسَانِ رِوَايَتَانِ. وَالْقِصَاصُ فِي كَسْرِ الْعِظَامِ، إِلَّا مَا كَانَ مُتْلِفًا كَعِظَامِ الصَّدْرِ وَالْعُنُقِ وَالصُّلْبِ وَالْفَخِذِ وَشِبْهِهِ. وَفِي كَسْرِ عِظَامِ الْعَضُدِ الْقِصَاصُ. وَقَضَى أَبُو بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ فِي رَجُلٍ كَسَرَ فَخِذَ رَجُلٍ أَنْ يُكْسَرَ فَخِذَهُ، وَفَعَلَ ذَلِكَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَالِدِ بْنِ أَسِيدِ بِمَكَّةَ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُ فَعَلَهُ، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَقَالَ: إِنَّهُ الْأَمْرُ الْمُجْمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَهُمْ، وَالْمَعْمُولُ بِهِ فِي بِلَادِنَا فِي الرَّجُلِ يَضْرِبُ الرَّجُلَ فيتقيه بيده فكسرها يُقَادُ مِنْهُ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: الشِّجَاجُ فِي الرَّأْسِ، وَالْجِرَاحُ فِي الْبَدَنِ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ فِيمَا دُونَ الْمُوضِحَةِ أَرْشٌ فيا ذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْأَرْشِ. وَمَا دُونَ الْمُوضِحَةِ شِجَاجٌ خَمْسٌ: الدَّامِيَةُ وَالدَّامِعَةُ وَالْبَاضِعَةُ وَالْمُتَلَاحِمَةُ وَالسِّمْحَاقُ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ] وَإِسْحَاقُ [ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ فِي الدَّامِيَةِ حُكُومَةٌ، وَفِي الْبَاضِعَةِ حُكُومَةٌ، وَفِي الْمُتَلَاحِمَةِ حُكُومَةٌ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: فِي الدَّامِيَةِ بَعِيرٌ، وَفِي الْبَاضِعَةِ بَعِيرَانِ، وَفِي الْمُتَلَاحِمَةِ ثَلَاثَةُ أَبْعِرَةٍ مِنَ الْإِبِلِ، وَفِي السِّمْحَاقُ أَرْبَعٌ، وَفِي الْمُوضِحَةِ خَمْسٌ، وَفِي الْهَاشِمَةِ عَشْرٌ، وَفِي الْمُنَقِّلَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ، وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ، وَفِي الرَّجُلِ يُضْرَبُ حَتَّى يَذْهَبَ عَقْلُهُ الدِّيَةُ كَامِلَةً، أَوْ يُضْرَبُ حَتَّى يُغَنَّ وَلَا يُفْهِمُ الدِّيَةُ كَامِلَةً، أَوْ حَتَّى يُبَحَّ وَلَا يُفْهِمُ الدِّيَةُ كَامِلَةً، وَفِي جَفْنِ الْعَيْنِ رُبُعُ الدِّيَةِ. وَفِي حَلَمَةِ الثَّدْيِ رُبُعُ الدِّيَةِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ فِي السِّمْحَاقِ مِثْلُ قَوْلِ زَيْدٍ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ أَنَّهُمَا قَالَا: فِيهَا نِصْفُ الْمُوضِحَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالنَّخَعِيُّ فِيهَا حُكُومَةٌ، وَكَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ. وَلَا يَخْتَلِفُ الْعُلَمَاءُ أَنَّ الْمُوضِحَةَ فِيهَا خَمْسٌ مِنَ الْإِبِلِ، عَلَى مَا فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، وَفِيهِ: وَفِي الْمُوضِحَةِ خَمْسٌ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُوضِحَةَ تَكُونُ فِي الرَّأْسِ وَالْوَجْهِ. وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْضِيلِ مُوضِحَةِ الْوَجْهِ عَلَى مُوضِحَةِ الرَّأْسِ، فَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ أَنَّهُمَا سواء. وقال بقولهما
Tehlikeli olanlar müstesna, bütün eklemlerde kısas uygulanır. Burnun kıkırdak kısmı (mârin), iki kulak, erkeklik uzvu, göz kapakları ve iki dudak gibi azalar da ölçüm ve takdiri kabul ettiği için eklem hükmündedir. Dilde ise iki rivayet bulunmaktadır. Göğüs, boyun, omurga (sulb), uyluk ve benzeri ölümcül/telef edici kemikler müstesna, kemik kırıklarında da kısas uygulanır. Pazu kemiğinin kırılmasında kısas vardır. Ebû Bekir b. Muhammed b. Amr b. Hazm, bir adamın uyluğunu kıran kişi hakkında onun da uyluğunun kırılmasına hükmetti. Bunu Mekke'de Abdülazîz b. Abdillâh b. Hâlid b. Esîd de uyguladı. Ömer b. Abdilazîz'den de bunu tatbik ettiği rivayet edilmiştir. Belirttiğimiz üzere Mâlik'in mezhebi de budur ve o: "Bu, onların nezdinde icmâ edilmiş ve beldemizde bir adama vuran, vurulanın da eliyle korunup elinin kırılması durumunda vuran kimseden kısas alınması hususunda kendisiyle amel edilen hükümdür" demiştir. Yirmi Beşinci [Mesele]- İlim adamları şöyle demiştir: Şicâc (yarık ve yaralar) başta, cerâhatler ise bedende olur. İlim ehli, İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre mûdıhadan daha hafif yaralarda erş (tazminat) bulunduğu hususunda icmâ etmişler, ancak bu erşin miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mûdıhadan daha hafif olan baş yaraları beş tanedir: Dâmiye, dâmia, bâdia, mütelâhime ve simhâk. Mâlik, Şâfiî, Ahmed, [İshâk] ve re'y ashabı dâmiyede hükûmet-i adl (hakimin belirleyeceği tazminat), bâdiada hükûmet-i adl ve mütelâhimede hükûmet-i adl olduğu görüşündedirler. Abdürrezzâk, Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Dâmiyede bir deve, bâdiada iki deve, mütelâhimede üç deve, simhâkta dört [deve], mûdıhada beş [deve], hâşimede on [deve], münekkilede on beş [deve], me'mûmede diyetin üçte biri vardır. Vurulup da aklını yitiren adamda tam diyet vardır; yahut vurulup da genzinden ses çıkaran (hımhım olan) ve meramını anlatamayan kimsede tam diyet vardır; yahut sesi kısılıp da meramını anlatamayan kimsede tam diyet vardır. Göz kapağında diyetin dörtte biri, meme ucunda diyetin dörtte biri vardır. İbnü'l-Münzir dedi ki: Ali'den simhâk hakkında Zeyd'in sözünün benzeri rivayet edilmiştir. Ömer ve Osman'dan ise: "Onda mûdıhanın yarısı vardır" dedikleri rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî, Ömer b. Abdilazîz ve Nehaî onda hükûmet-i adl olduğunu söylemişlerdir; Mâlik, Şâfiî ve Ahmed de böyle demiştir. İlim adamları, Amr b. Hazm'ın hadisinde geçen «وَفِي الْمُوضِحَةِ خَمْسٌ» «Mûdıhada beş [deve] vardır» ifadesi gereğince mûdıhada beş deve olduğu konusunda ihtilaf etmemiştir. İlim ehli, mûdıhanın baş ve yüzde olacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Yüzdeki mûdıhanın baştaki mûdıhaya göre fazlalığı/farkı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir; Ebû Bekir ve Ömer'den ikisinin eşit olduğu rivayet edilmiştir. Onların sözünü...
جَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ، وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ. وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ تَضْعِيفُ مُوضِحَةِ الْوَجْهِ عَلَى مُوضِحَةِ الرَّأْسِ. وَقَالَ أَحْمَدُ: مُوضِحَةُ الْوَجْهِ أَحْرَى أَنْ يُزَادَ فِيهَا. وَقَالَ مَالِكٌ: الْمَأْمُومَةُ وَالْمُنَقِّلَةُ وَالْمُوضِحَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي الرَّأْسِ وَالْوَجْهِ، وَلَا تَكُونُ الْمَأْمُومَةُ إِلَّا فِي الرَّأْسِ خَاصَّةً إِذَا وَصَلَ إِلَى الدِّمَاغِ، قَالَ: وَالْمُوضِحَةُ مَا تَكُونُ فِي جُمْجُمَةِ الرَّأْسِ، وَمَا دُونَهَا فَهُوَ مِنَ الْعُنُقِ لَيْسَ فِيهِ مُوضِحَةٌ. قَالَ مَالِكٌ: وَالْأَنْفُ لَيْسَ مِنَ الرَّأْسِ وَلَيْسَ فِيهِ مُوضِحَةٌ، وَكَذَلِكَ اللَّحْيُ الْأَسْفَلُ لَيْسَ فِيهِ مُوضِحَةٌ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي الْمُوضِحَةِ فِي غَيْرِ الرَّأْسِ وَالْوَجْهِ، فَقَالَ أَشْهَبُ وَابْنُ الْقَاسِمِ: لَيْسَ فِي مُوضِحَةِ الْجَسَدِ وَمُنَقِّلَتِهِ وَمَأْمُومَتِهِ إِلَّا الِاجْتِهَادُ، وَلَيْسَ فِيهَا أَرْشٌ مَعْلُومٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ، وَبِهِ نَقُولُ. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ أَنَّ الْمُوضِحَةَ إِذَا كَانَتْ فِي جَسَدِ الْإِنْسَانِ فِيهَا خَمْسٌ وَعِشْرُونَ دِينَارًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَاتَّفَقَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا أَنَّ مَنْ شَجَّ رَجُلًا مَأْمُومَتَيْنِ أَوْ مُوضِحَتَيْنِ أَوْ ثَلَاثَ مَأْمُومَاتٍ أَوْ مُوضِحَاتٍ أَوْ أَكْثَرَ فِي ضَرْبَةٍ وَاحِدَةٍ أَنَّ فِيهِنَّ كُلِّهِنَّ- وَإِنِ انْخَرَقَتْ فَصَارَتْ وَاحِدَةً- دِيَةً كَامِلَةً. وَأَمَّا الْهَاشِمَةُ فَلَا دِيَةَ فِيهَا عِنْدَنَا بَلْ حُكُومَةً. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَمْ أَجِدْ فِي كُتُبِ الْمَدَنِيِّينَ ذِكْرَ الْهَاشِمَةِ، بَلْ قَدْ قَالَ مَالِكٌ فِيمَنْ كَسَرَ أَنْفَ رَجُلٍ إِنْ كَانَ خَطَأً فَفِيهِ الِاجْتِهَادُ. وَكَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ لَا يُوَقِّتُ فِي الْهَاشِمَةِ شَيْئًا. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: إِنِ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَفِيهَا حُكُومَةٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: النَّظَرُ يَدُلُّ عَلَى هَذَا، إِذْ لَا سُنَّةَ فِيهَا وَلَا إِجْمَاعَ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو الْوَلِيدِ الْبَاجِيُّ: فِيهَا مَا فِي الْمُوضِحَةِ، فَإِنْ صَارَتْ مُنَقِّلَةً فَخَمْسَةَ عَشَرَ، وَإِنْ صَارَتْ مَأْمُومَةً فَثُلُثُ الدِّيَةِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَوَجَدْنَا أَكْثَرَ مَنْ لَقِينَاهُ وَبَلَغَنَا عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجْعَلُونَ فِي الْهَاشِمَةِ عَشْرًا مِنَ الْإِبِلِ. وَرُوِّينَا هَذَا الْقَوْلَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَبِهِ قَالَ قَتَادَةُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ وَالشَّافِعِيُّ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: فِيهَا أَلْفُ دِرْهَمٍ، وَمُرَادُهُمْ عُشْرُ الدِّيَةِ. وَأَمَّا الْمُنَقِّلَةُ فَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: جَاءَ؟ الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (فِي الْمُنَقِّلَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ مِنَ الْإِبِلِ) وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَالَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ الْمُنَقِّلَةَ هِيَ الَّتِي تُنْقَلُ
tâbiînden bir cemaat de söylemiştir; Şâfiî ve İshâk da bunu demektedir. Saîd b. el-Müseyyeb'den ise yüzdeki mûdıhanın baştaki mûdıhaya katlanarak artırılacağı rivayet edilmiştir. Ahmed: "Yüzdeki mûdıhanın artırılması daha uygundur" demiştir. Mâlik şöyle demiştir: Me'mûme, münekkile ve mûdıha ancak baş ve yüzde olur; me'mûme ise ancak beyne ulaştığında özellikle başta olur. Dedi ki: Mûdıha baş kafatasında olandır; ondan aşağısı ise boyundandır ve onda mûdıha yoktur. Mâlik: Burun baştan sayılmaz ve onda mûdıha yoktur; aynı şekilde alt çene kemiğinde de mûdıha yoktur demiştir. Baş ve yüzün dışındaki mûdıha hakkında ihtilaf etmişlerdir; Eşheb ve İbnü'l-Kāsım: Bedenin mûdıhasında, münekkilesinde ve me'mûmesinde ancak ictihad vardır, bunlarda belirli bir erş (tazminat) yoktur demişlerdir. İbnü'l-Münzir: Bu Mâlik, Sevrî, Şâfiî, Ahmed ve İshâk'ın görüşüdür, biz de bunu söylüyoruz demiştir. Atâ el-Horasânî'den ise mûdıha insanın bedeninde olduğunda onda yirmi beş dinar olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Mâlik, Şâfiî ve onların arkadaşları bir kimsenin bir adama tek bir vuruşla iki me'mûme veya iki mûdıha yahut üç me'mûme veya mûdıha ya da daha fazlasını açması halinde -yırtılıp tek bir yara haline gelse bile- hepsinde tam diyet olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Hâşimeye gelince bize göre onda diyet değil, hükûmet vardır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Medinelilerin kitaplarında hâşimenin zikrine rastlamadım; bilakis Mâlik bir adamın burnunu kıran kimse hakkında şayet hataense onda ictihad (hükûmet) vardır demiştir. Hasan-ı Basrî hâşime hususunda belirli bir miktar tayin etmezdi. Ebû Sevr ise: Onda ihtilaf etmişlerse onda hükûmet vardır demiştir. İbnü'l-Münzir: Kıyas da buna delalet etmektedir, zira bu hususta ne bir sünnet ne de bir icmâ vardır demiştir. Kādî Ebü'l-Velîd el-Bâcî şöyle demiştir: Onda mûdıhadaki miktar vardır; şayet münekkileye dönüşürse on beş, me'mûmeye dönüşürse diyetin üçte biri vardır. İbnü'l-Münzir dedi ki: Karşılaştığımız ve bize kendilerinden nakil ulaşan ilim ehlinin çoğunluğunun hâşimede on deve takdir ettiğini gördük. Biz bu görüşü Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettik; Katâde, Ubeydullâh b. el-Hasan ve Şâfiî de bunu söylemiştir. Sevrî ve re'y ashabı ise: Onda bin dirhem vardır demişlerdir; onların kastı diyetin onda biridir. Münekkileye gelince; İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğuna dair hadis gelmiştir: {(فِي الْمُنَقِّلَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ مِنَ الْإِبِلِ)} “Münekkilede on beş deve vardır.” İlim ehli bu görüş üzerinde icmâ etmiştir. İbnü'l-Münzir dedi ki: Kendisinden nakil muhafaza edilen bütün ilim ehli münekkilenin içinden
مِنْهَا الْعِظَامُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ- وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَابْنُ شُبْرُمَةَ- إِنَّ الْمُنَقِّلَةَ لَا قَوَدَ فِيهَا، وَرُوِّينَا عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ- وَلَيْسَ بِثَابِتٍ عَنْهُ- أَنَّهُ أَقَادَ مِنَ الْمُنَقِّلَةِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنِّي لَا أَعْلَمُ أَحَدًا خَالَفَ فِي ذَلِكَ وَأَمَّا الْمَأْمُومَةُ فَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: جَاءَ الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (فِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ). وَأَجْمَعَ] عَوَامُّ [ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ، وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا خَالَفَ ذَلِكَ إِلَّا مَكْحُولًا فَإِنَّهُ قَالَ: إِذَا كَانَتِ الْمَأْمُومَةُ عَمْدًا فَفِيهَا ثُلُثَا الدِّيَةِ، وَإِذَا كَانَتْ خَطَأً فَفِيهَا ثُلُثُ الدِّيَةِ، وَهَذَا قَوْلٌ شَاذٌّ، وَبِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَقُولُ؟؟ وَاخْتَلَفُوا؟؟ فِي الْقَوَدِ مِنَ الْمَأْمُومَةِ، فَقَالَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا قَوَدَ فِيهَا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ؟؟ الزُّبَيْرِ؟؟ أَنَّهُ؟؟ أَقَصَّ؟؟ مِنَ الْمَأْمُومَةِ، فَأَنْكَرَ ذَلِكَ النَّاسُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: مَا عَلِمْنَا أَحَدًا أَقَادَ مِنَّا قَبْلَ؟؟ ابْنِ الزُّبَيْرِ. وَأَمَّا الْجَائِفَةُ فَفِيهَا ثُلُثُ الدِّيَةِ عَلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ مَكْحُولٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا كَانَتْ عَمْدًا فَفِيهَا ثُلُثَا الدِّيَةِ، وَإِنْ كَانَتْ خَطَأً فَفِيهَا ثُلُثُ الدِّيَةِ. وَالْجَائِفَةُ كُلُّ مَا خَرَقَ إِلَى الْجَوْفِ وَلَوْ مَدْخَلَ إِبْرَةٍ، فَإِنْ نَفَذَتْ مِنْ جِهَتَيْنِ عِنْدَهُمْ جَائِفَتَانِ، وَفِيهَا مِنَ الدِّيَةِ الثُّلُثَانِ. قَالَ أَشْهَبُ: وَقَدْ قَضَى أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ فِي جَائِفَةٍ نَافِذَةٍ مِنَ الْجَنْبِ الْآخَرِ. بِدِيَةِ جَائِفَتَيْنِ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ كُلُّهُمْ يَقُولُونَ: لَا قِصَاصَ فِي الْجَائِفَةِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ نَقُولُ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْقَوَدِ مِنَ اللَّطْمَةِ وَشِبْهِهَا، فَذَكَرَ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعَلِيٍّ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَسُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ] ﵃ [ أَنَّهُمْ أَقَادُوا مِنَ اللَّطْمَةِ وَشِبْهِهَا. وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ. وَقَالَ اللَّيْثُ: إِنْ كَانَتِ اللَّطْمَةُ فِي الْعَيْنِ فَلَا قَوَدَ فِيهَا، لِلْخَوْفِ عَلَى الْعَيْنِ وَيُعَاقِبُهُ السُّلْطَانُ. وإن كانت على الخد ففيها القود.
kemiklerin çıkarıldığı yara olduğunu söylemiştir. Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve re'y ashabı -ki bu Katâde ve İbn Şübrüme'nin de görüşüdür- münekkilede kısas olmadığını söylemişlerdir. İbnü'z-Zübeyr'den -kendisinden sabit olmamakla birlikte- münekkileden kısas uyguladığı rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir: "Birinci görüş daha evladır; zira bu hususta muhalefet eden bir kimse bilmiyorum" demiştir. Me'mûmeye gelince; İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğuna dair hadis gelmiştir: {(فِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ)} “Me'mûmede diyetin üçte biri vardır.” İlim ehlinin geneli bu görüş üzerinde icmâ etmiştir; bu hususta Mekhûl hariç muhalefet eden kimse bilmiyoruz, zira o: "Me'mûme kasten olduğunda diyetin üçte ikisi, hataen olduğunda ise diyetin üçte biri vardır" demiştir; bu şâz bir görüştür ve ben birinci görüşü benimsiyorum. Me'mûmede kısas hususunda ihtilaf etmişlerdir; ilim ehlinden pek çok kimse onda kısas yoktur demiştir. İbnü'z-Zübeyr'den me'mûmeden kısas uyguladığı rivayet edilmiş, insanlar da bunu yadırgamıştır. Atâ: "Bizden İbnü'z-Zübeyr'den önce kısas uygulayan bir kimse bilmiyoruz" demiştir. Câifeye gelince; onda Amr b. Hazm hadisine binaen diyetin üçte biri vardır; bu hususta Mekhûl'den kasten olduğunda diyetin üçte ikisi, hataen olduğunda ise diyetin üçte biri olduğuna dair rivayet edilen görüş hariç hiçbir ihtilaf yoktur. Câife, iğne girecek kadar bile olsa vücut boşluğuna (karın ve göğse) kadar delen her yaradır. Şayet iki taraftan delip geçerse onlara göre iki câifedir ve onda diyetin üçte ikisi vardır. Eşheb şöyle demiştir: Ebû Bekr es-Sıddîk radıyallâhu anh diğer taraftan çıkan nâfiz câife hakkında iki câife diyetine hükmetmiştir. Atâ, Mâlik, Şâfiî ve re'y ashabının tamamı: "Câifede kısas yoktur" demektedirler. İbnü'l-Münzir: "Biz de bunu benimsiyoruz" demiştir. Yirmi Altıncı [Mesele]- Tokat ve benzeri darbelerde kısas hususunda ihtilaf etmişlerdir; Buhârî, Ebû Bekr, Ali, İbnü'z-Zübeyr ve Süveyd b. Mukarrin'den [radıyallâhu anhüm] tokat ve benzerinden kısas uyguladıklarını zikretmiştir. Osman ve Hâlid b. el-Velîd'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir; bu Şa'bî ve hadis ehlinden bir cemaatin de görüşüdür. Leys şöyle demiştir: Tokat göze gelmişse göze yönelik korkudan ötürü onda kısas yoktur ve faili sultan cezalandırır. Yanağa vurulmuşsa onda kısas vardır.
وقالت طَائِفَةٌ: لَا قِصَاصَ فِي اللَّطْمَةِ، رُوِيَ هَذَا عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالْكُوفِيِّينَ وَالشَّافِعِيِّ، وَاحْتَجَّ مَالِكٌ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: لَيْسَ لَطْمَةُ الْمَرِيضِ الضَّعِيفِ مِثْلَ لَطْمَةِ الْقَوِيِّ، وَلَيْسَ الْعَبْدُ الْأَسْوَدِ يُلْطَمُ مِثْلَ الرَّجُلِ ذِي الْحَالَةِ وَالْهَيْئَةِ، وَإِنَّمَا فِي ذَلِكَ كُلِّهِ الِاجْتِهَادُ لِجَهْلِنَا بمقدار اللطمة.
Bir grup da şöyle demiştir: Tokatta kısas yoktur; bu [görüş] Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Mâlik, Kûfeliler ve Şâfiî'nin görüşü de budur. Mâlik bu hususta gerekçe göstererek şöyle demiştir: Zayıf ve hasta bir kimsenin tokatı, güçlü bir kimsenin tokatı gibi değildir; tokatlanan siyahi bir köle de [toplumda] konumu ve saygınlığı olan bir adam gibi değildir. Bütün bunlarda tokatın şiddetini ve derecesini bilemeyişimizden ötürü ancak ictihad [ile takdir] söz konusudur.
السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْقَوَدِ مِنْ ضَرْبِ السَّوْطِ، فَقَالَ اللَّيْثُ] وَالْحَسَنُ [: يُقَادُ مِنْهُ، وَيُزَادُ عَلَيْهِ لِلتَّعَدِّي. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يُقَادُ مِنْهُ. وَلَا يُقَادُ مِنْهُ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ وَالشَّافِعِيِّ إِلَّا أَنْ يُجْرَحَ، قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنْ جَرَحَ السَّوْطُ فَفِيهِ حُكُومَةٌ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَمَا أُصِيبَ بِهِ مِنْ سَوْطٍ أَوْ عَصًا أَوْ حَجَرٍ فَكَانَ دُونَ النَّفْسِ فَهُوَ عَمْدٌ، وَفِيهِ الْقَوَدُ، وَهَذَا قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَأَقَادَ عُمَرُ مِنْ ضَرْبَةٍ بِالدِّرَّةِ، وَأَقَادَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنْ ثَلَاثَةِ أَسْوَاطٍ. وَاقْتَصَّ شُرَيْحٌ مِنْ سَوْطٍ وَخُمُوشٍ. وَقَالَ ابْنُ بَطَّالٍ: وَحَدِيثُ لُدِّ النَّبِيِّ ﷺ لِأَهْلِ الْبَيْتِ حُجَّةٌ لِمَنْ جَعَلَ الْقَوَدَ فِي كُلِّ أَلَمٍ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جُرْحٌ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي عَقْلِ جِرَاحَاتِ النِّسَاءِ، فَفِي" الْمُوَطَّأِ" عَنْ مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: تُعَاقِلُ الْمَرْأَةُ الرَّجُلَ إِلَى ثُلُثِ دِيَةِ] الرَّجُلِ [، إِصْبَعُهَا كَإِصْبَعِهِ وَسِنُّهَا كَسِنِّهِ، وَمُوضِحَتُهَا كَمُوضِحَتِهِ، وَمُنَقِّلَتُهَا كَمُنَقِّلَتِهِ. قَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ قَالَ مَالِكٌ: فَإِذَا بَلَغَتْ ثُلُثَ دِيَةِ الرَّجُلِ كَانَتْ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: رُوِّينَا هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عُمَرَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ [وَالزُّهْرِيُّ] وَقَتَادَةُ وَابْنُ هُرْمُزٍ وَمَالِكٌ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وعبد الملك ابن الْمَاجِشُونِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: دِيَةَ الْمَرْأَةِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ فِيمَا قَلَّ أَوْ كَثُرَ، رُوِّينَا هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وبه قَالَ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَالنُّعْمَانُ وَصَاحِبَاهُ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُمْ لَمَّا أَجْمَعُوا عَلَى الْكَثِيرِ وَهُوَ الدِّيَةُ كَانَ الْقَلِيلُ مِثْلَهُ، وَبِهِ نَقُولُ. التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ: وَكُلُّ مَا فِيهِ جَمَالٌ مُنْفَرِدٌ عَنْ مَنْفَعَةٍ أَصْلًا فَفِيهِ حُكُومَةٌ، كَالْحَاجِبَيْنِ وَذَهَابِ شَعْرِ اللِّحْيَةِ وَشَعْرِ؟؟ الرَّأْسِ وثديي؟؟ الرجل واليته. وصفه
Yirmi yedinci [mesele]- Kırbaç (kamçı) ile vurmaktan dolayı kısas yapılması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Leys [ve Hasan]: "Ondan dolayı kısas yapılır ve haddi aştığı için fazladan ceza verilir" demiştir. İbnü'l-Kâsım da: "Ondan dolayı kısas uygulanır" demiştir. Kûfeliler ve Şâfiî'ye göre ise yaralanmadıkça ondan dolayı kısas uygulanmaz. Şâfiî: "Eğer kırbaç yaralarsa onda hükûmet (bilirkişi takdiriyle tazminat) gerekir" demiştir. İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: "Kırbaç, sopa veya taş ile vurulup cana kıymaktan aşağıda kalan [yaralamalar] kasten yapılmıştır ve onda kısas vardır." Bu, hadis ehlinden bir topluluğun da görüşüdür. Buhârî'de [nakledildiğine göre]: Ömer kamçı (dirre) vuruşundan dolayı kısas uygulamış, Ali b. Ebî Tâlib de üç kamçıdan dolayı kısas uygulamıştır. Şüreyh ise bir kamçıdan ve tırmalamalardan dolayı kısas tatbik etmiştir. İbn Battâl şöyle demiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hane halkına ağızdan ilaç içirtmesi (ledd) hadisi, yara olmasa bile her elem veren şeyde kısas olduğunu kabul edenler için bir delildir." Yirmi sekizinci [mesele]- Kadınların yaralama diyetleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Muvatta'da Mâlik'ten, [o] Yahyâ b. Saîd'den, [o da] Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre Saîd şöyle diyordu: "Kadın, [erkeğin] diyetinin üçte birine kadar erkekle eşit diyet alır; onun parmağı erkeğin parmağı gibidir, dişi erkeğin dişi gibidir, mûdıhası (kemiği açığa çıkaran yarası) erkeğin mûdıhası gibidir, münekkilesi (kemik kıran yarası) erkeğin münekkilesi gibidir." İbn Bükeyr dedi ki: Mâlik şöyle demiştir: "Erkeğin diyetinin üçte birine ulaştığında [kadının diyeti], erkeğin diyetinin yarısı kadar olur." İbnü'l-Münzir dedi ki: "Bu görüşü Ömer ve Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettik. Saîd b. el-Müseyyeb, Ömer b. Abdilazîz, Urve b. ez-Zübeyr, [ez-Zührî], Katâde, İbn Hürmüz, Mâlik, Ahmed b. Hanbel ve Abdülmelik b. el-Mâcişûn da bu görüştedir." Diğer bir grup ise şöyle demiştir: "Kadının diyeti azında da çoğunda da erkeğin diyetinin yarısı kadardır." Bu görüşü Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettik; Sevrî, Şâfiî, Ebû Sevr, Nu'mân (Ebû Hanîfe) ve iki talebesi de bu görüştedir. Onlar, çok olan tam diyette icma ettikleri gibi az olanın da onun gibi olacağını gerekçe göstermişlerdir ve bizim görüşümüz de budur. Yirmi dokuzuncu [mesele]- Kādî Abdülvehhâb şöyle demiştir: "Aslen bir menfaatten ayrı olarak sırf güzellik içeren her şeyde hükûmet (tazminat) vardır; iki kaş, sakal kılının dökülmesi, baş saçının dökülmesi, erkeğin iki memesi ve kaba eti gibi. Hükûmetin şekli...
الْحُكُومَةِ أَنْ يُقَوَّمَ الْمَجْنِيُّ عَلَيْهِ لَوْ كَانَ عَبْدًا سَلِيمًا، ثُمَّ يُقَوَّمُ مَعَ الْجِنَايَةِ فَمَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِهِ جُعِلَ جُزْءًا مِنْ دِيَتِهِ بَالِغًا مَا بَلَغَ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالَ: وَيُقْبَلُ فِيهِ قَوْلُ رَجُلَيْنِ ثِقَتَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ. وَقِيلَ: بَلْ يُقْبَلُ قَوْلُ عَدْلٍ وَاحِدٍ. وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْلَمُ. فَهَذِهِ جُمَلٌ مِنْ أَحْكَامِ الْجِرَاحَاتِ وَالْأَعْضَاءِ تَضَمَّنَهَا مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ، فِيهَا لِمَنِ اقْتَصَرَ عَلَيْهَا كِفَايَةٌ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ] بِمَنِّهِ وَكَرَمِهِ [. الْمُوَفِّيَةُ ثَلَاثِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ) شَرْطٌ وَجَوَابُهُ، أَيْ تَصَدَّقَ بِالْقِصَاصِ فَعَفَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ، أَيْ لِذَلِكَ الْمُتَصَدِّقِ. وَقِيلَ: هُوَ كَفَّارَةٌ لِلْجَارِحِ فَلَا يُؤَاخَذُ بِجِنَايَتِهِ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّهُ يَقُومُ مَقَامَ أَخْذِ الْحَقِّ مِنْهُ، وَأَجْرُ الْمُتَصَدِّقِ عَلَيْهِ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْقَوْلَيْنِ، وَعَلَى الْأَوَّلِ أَكْثَرُ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، وَرُوِيَ الثَّانِي عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ، وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ بِخِلَافٍ عَنْهُمَا، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ لِأَنَّ الْعَائِدَ فِيهِ يَرْجِعُ إِلَى مَذْكُورٍ، وَهُوَ" مَنْ". وَعَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُصَابُ بِشَيْءٍ مِنْ جَسَدِهِ فَيَهَبُهُ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ بِهِ دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهِ خَطِيئَةً). قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي يَقُولُ إِنَّهُ إِذَا عَفَا عَنْهُ الْمَجْرُوحُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ لَمْ يَقُمْ عَلَيْهِ دَلِيلٌ، فلا معنى له.
mağdurun sağlam bir köle olsaydı ne kadar edeceği takdir edilir, sonra maruz kaldığı cinayetle birlikte takdir edilir ve değerinden ne eksilmişse ne miktara ulaşırsa ulaşsın onun diyetinden bir cüz kılınır. İbnü'l-Münzir bunu kendisinden ilim muhafaza edilen bütün ilim ehlinden nakletmiş ve: "Bu hususta ehil olan güvenilir iki erkeğin sözü kabul edilir" demiştir. Bir adil kimsenin sözünün de kabul edileceği söylenmiştir. En doğrusunu Allah Sübhânehu bilir. İşte bunlar, bu ayetin anlamının ihtiva ettiği yara ve organ hükümlerinden bazı kısımlardır; bunlarla yetinen kimse için bunlarda kifayet vardır. [Lütfu ve keremiyle] hidayete muvaffak kılan Allah'tır. Otuzuncuyu Tamamlayan [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ)} “Kim de onu sadaka olarak bağışlarsa (kısas hakkından vazgeçerse), bu kendisi için bir kefarettir.” buyruğu bir şart ve cevabıdır; yani kim kısası bağışlayıp affederse bu onun için, yani o bağışlayan kimse için bir kefarettir. Yaralayan için bir kefarettir, dolayısıyla ahirette bu cinayetinden ötürü cezalandırılmaz; çünkü bu [af], ondan hakkın alınması yerine geçer ve sadaka verenin ecri de onun üzerindedir denilmiştir. İbn Abbâs her iki görüşü de zikretmiştir; sahâbenin ve onlardan sonrakilerin çoğu birinci görüştedir. İkinci görüş ise İbn Abbâs ve Mücâhid'den, farklı birer rivayetle de İbrâhim en-Nehaî ve Şa'bî'den rivayet edilmiştir. Birinci görüş daha açıktır; çünkü oradaki zamir zikredilmiş olan {مَنْ} “kim” lafzına dönmektedir. Ebü'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: {(مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُصَابُ بِشَيْءٍ مِنْ جَسَدِهِ فَيَهَبُهُ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ بِهِ دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهِ خَطِيئَةً)} “Bedeninden bir zarara uğrayıp da onu bağışlayan hiçbir Müslüman yoktur ki, Allah bu sebeple onun derecesini yükseltmesin ve bir günahını silmesin.” İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Yaralanan kimse onu affettiğinde Allah'ın da onu affedeceğini söyleyen kimsenin görüşü lehine bir delil bulunmamaktadır; binaenaleyh bunun bir manası yoktur.
[سورة المائدة (٥): الآيات ٤٦ الى ٤٧]
[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 46-47]
وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧)
{وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧)} “Onların izleri üzerinden, önündeki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik. Ona, içinde bir hidayet ve nur bulunan, önündeki Tevrat'ı doğrulayan, takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan İncil'i verdik. (46) İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (47)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ) أَيْ جَعَلْنَا عِيسَى يَقْفُو آثَارَهُمْ، أَيْ آثَارَ النَّبِيِّينَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا. (مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ) يَعْنِي التَّوْرَاةَ، فَإِنَّهُ رَأَى التَّوْرَاةَ حَقًّا، وَرَأَى وُجُوبَ الْعَمَلِ بِهَا إِلَى أَنْ يَأْتِيَ نَاسِخٌ." مُصَدِّقاً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنْ عِيسَى. (فِيهِ هُدىً) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ. وَنُورٌ عُطِفَ عَلَيْهِ." وَمُصَدِّقاً" فِيهِ وَجْهَانِ، يَجُوزُ أَنْ يكون
Yüce Allah'ın: {(وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ)} “Onların izleri üzerinden Meryem oğlu İsa'yı gönderdik” buyruğu; yani İsa'yı onların izlerini, yani [Allah'a] teslim olmuş nebîlerin izlerini takip edici kıldık demektir. {(مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ)} “Kendinden öncekini doğrulayıcı olarak” buyruğuyla Tevrat kastedilmektedir. Çünkü o, Tevrat'ı hak görmüş ve nâsih (hükmü kaldıran yeni bir hüküm) gelinceye kadar onunla amel etmenin vacip olduğunu kabul etmiştir. "مُصَدِّقاً" (doğrulayıcı olarak) lafzı, İsa'dan hâl olmak üzere mansub kılınmıştır. {(فِيهِ هُدىً)} “İçinde hidayet vardır” ifadesi mübteda (özne) olarak ref konumundadır. "وَنُورٌ" (ve nur) lafzı ise ona matuftur. "وَمُصَدِّقاً" lafzında ise iki vecih bulunmaktadır: [Bunun] olması caizdir...
لِعِيسَى وَتَعْطِفُهُ عَلَى مُصَدِّقًا الْأَوَّلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الْإِنْجِيلِ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ مُسْتَقِرًّا فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا. (وَهُدىً وَمَوْعِظَةً)
İsa için olup ilk "müsaddikan" lafzına atfetmeniz caiz olduğu gibi, İncil'den bir hal olması da caizdir ve takdiri şöyle olur: Ona içinde hidayet ve nur yerleşmiş ve doğrulayıcı olarak İncil'i verdik. {(وَهُدىً وَمَوْعِظَةً)} “Bir hidayet ve bir öğüt”
عُطِفَ عَلَى" مُصَدِّقاً" أَيْ هَادِيًا وَوَاعِظًا." لِلْمُتَّقِينَ" وَخَصَّهُمْ لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِمَا. وَيَجُوزُ رَفْعُهُمَا عَلَى الْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ:" فِيهِ هُدىً وَنُورٌ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ) قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ بِنَصْبِ الْفِعْلِ عَلَى أَنْ تَكُونَ اللَّامُ لَامَ كَيْ. وَالْبَاقُونَ بِالْجَزْمِ عَلَى الْأَمْرِ، فَعَلَى الْأَوَّلِ تَكُونُ اللَّامُ مُتَعَلِّقَةً بِقَوْلِهِ:" وَآتَيْناهُ" فَلَا يَجُوزُ الْوَقْفُ، أَيْ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ لِيَحْكُمَ أَهْلُهُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ. وَمَنْ قَرَأَهُ عَلَى الْأَمْرِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ:" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ"] المائدة: ٤٩] فَهُوَ إِلْزَامٌ مُسْتَأْنَفٌ يُبْتَدَأُ بِهِ، أَيْ لِيَحْكُمَ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ أَيْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَأَمَّا الْآنَ فَهُوَ مَنْسُوخٌ. وَقِيلَ: هَذَا أَمْرٌ لِلنَّصَارَى الْآنَ بِالْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنَّ فِي الْإِنْجِيلِ وُجُوبَ الْإِيمَانِ بِهِ، وَالنَّسْخُ إِنَّمَا يُتَصَوَّرُ فِي الْفُرُوعِ لَا فِي الْأُصُولِ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَالِاخْتِيَارُ الْجَزْمُ، لِأَنَّ الْجَمَاعَةَ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّ مَا بَعْدَهُ مِنَ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِلْزَامٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَهْلِ الإنجيل. فال النَّحَّاسُ: وَالصَّوَابُ عِنْدِي أَنَّهُمَا قِرَاءَتَانِ حَسَنَتَانِ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يُنَزِّلْ كِتَابًا إِلَّا لِيُعْمَلَ بِمَا فِيهِ، وَأَمَرَ بِالْعَمَلِ بِمَا فِيهِ، فصحتا جميعا.
"مُصَدِّقاً" lafzına atfedilmiştir; yani yol gösterici ve vaaz edici olarak demektir. {(لِلْمُتَّقِينَ)} “Takva sahipleri için” buyurmuştur; onları tahsis etmiştir, çünkü bu ikisinden faydalanacak olanlar onlardır. Bu iki kelimenin: "فِيهِ هُدىً وَنُورٌ" buyruğuna atfen merfû kılınması da caizdir. Yüce Allah'ın: {(وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ)} “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin” buyruğunu el-A'meş ve Hamza, lâm harfinin tâlil lâmı (lâm-ı key) olması üzere fiilin nasbıyla okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise emir gereğince cezm ile okumuşlardır. Birinci okuyuşa göre lâm harfi: "وَآتَيْناهُ" buyruğuna taalluk eder, dolayısıyla vakıf caiz olmaz; yani: Biz İncil'i ehli Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin diye verdik manasındadır. Onu emir olarak okuyan kimseye göre ise bu: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ} [el-Mâide: 49] buyruğu gibidir ve kendisiyle başlanan yeni bir ilzamdır; yani İncil ehli o vakitte [onunla] hükmetsin demektir; günümüze gelince ise o neshedilmiştir. Bir görüşe göre de: Bu Hristiyanlara şu anda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmelerine yönelik bir emirdir; zira İncil'de ona iman etmenin vacipliği yer almaktadır, nesh ise ancak furûatta tasavvur olunur, usûlde değil. Mekkî şöyle demiştir: Tercih edilen cezm ile okuyuştur; çünkü çoğunluk bu kıraat üzeredir ve ondan sonra gelen tehdit ve azap bildirimi bunun Yüce Allah'tan İncil ehline yönelik bir ilzam olduğuna delalet etmektedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bana göre doğru olan, her ikisinin de güzel iki kıraat olduğudur; zira Allah Azze ve Celle bir kitabı ancak içindekilerle amel edilsin diye indirmiş ve içindekilerle amel edilmesini emretmiştir; dolayısıyla her iki kıraat de birlikte sahihtir.
[سورة المائدة (٥): آية ٤٨]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 48]
وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)
{وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)} “Sana da, kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı ve ona şahit/koruyucu olarak bu Kitab'ı hak ile indirdik. O halde aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve sana gelen haktan ayrılıp da onların heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır. Artık hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri O size haber verecektir. (48)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ) الْخِطَابُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَ" الْكِتابَ" الْقُرْآنُ (بِالْحَقِّ) أَيْ] هُوَ [ بِالْأَمْرِ الْحَقِّ (مُصَدِّقاً) حَالٌ (لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ) أي من
Yüce Allah'ın: {(وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ)} “Sana da Kitab'ı indirdik” buyruğunda hitap Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. "el-Kitâb" (الْكِتابَ) Kur'ân'dır. {(بِالْحَقِّ)} “Hak ile” yani [o] hak bir emir iledir. {(مُصَدِّقاً)} “Doğrulayıcı olarak” [lafzı] hâldir (durum bildirir). {(لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ)} “Kendinden önceki Kitab'ı” yani [kitap...
جنس الكتب. (وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ) أي عاليا عليها وَمُرْتَفِعًا. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى تَأْوِيلِ مَنْ يَقُولُ بِالتَّفْضِيلِ أَيْ فِي كَثْرَةِ الثَّوَابِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَتْ إِلَيْهِ الْإِشَارَةُ فِي" الْفَاتِحَةِ" وَهُوَ اخْتِيَارُ ابن الحصار في كتاب شرح السنة له. وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا ذَكَرَهُ فِي كِتَابِنَا فِي شَرْحِ الْأَسْمَاءِ] الْحُسْنَى [ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: المهيمن معناه المشاهد. وَقِيلَ: الْحَافِظُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمُصَدِّقُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
cinsinden olanı [doğrulayıcı olarak indirdik]. {(وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ)} “Ve ona şahit/koruyucu olarak” yani onların üzerinde yüce ve üstün olarak. Bu, daha önce "el-Fâtiha"da işaret edildiği üzere sevap çokluğunda üstünlük olduğunu söyleyen kimsenin teviline delalet eder; bu da İbnü'l-Hassâr'ın Şerhu's-Sünne adlı kitabındaki tercihidir. Onun zikrettiklerini biz Esmâ[-i Hüsnâ] şerhine dair kitabımızda zikretmiştik, Allah'a hamdolsun. Katâde: Müheymin kelimesinin manası müşahede eden (şahit) demektir demiştir. Koruyucu olduğu da söylenmiştir. Hasan ise: Tasdik eden (doğrulayıcı) demiştir, şairin şu sözü de bundandır:
إِنَّ الْكِتَابَ مُهَيْمِنٌ لِنَبِيِّنَا ... وَالْحَقُّ يَعْرِفُهُ ذَوُو الْأَلْبَابِ
Şüphesiz Kitap Peygamberimiz için bir doğrulayıcıdır... Ve hakkı akıl sahipleri bilir.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ" أَيْ مُؤْتَمَنًا عَلَيْهِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْقُرْآنُ مُؤْتَمَنٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ أَيْضًا: الْمُهَيْمِنُ الْأَمِينُ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَصْلُهُ مُؤَيْمِنٌ أُبْدِلَ مِنَ الْهَمْزَةِ هَاءٌ، كَمَا قِيلَ فِي أَرَقْتُ الْمَاءَ هَرَقْتُ، وَقَالَهُ الزَّجَّاجُ أَيْضًا وَأَبُو عَلِيٍّ. وَقَدْ صُرِفَ فقيل: هيمن يهين هَيْمَنَةً، وَهُوَ مُهَيْمِنٌ بِمَعْنَى كَانَ أَمِينًا. الْجَوْهَرِيُّ: هُوَ مَنْ آمَنَ غَيْرَهُ مِنَ الْخَوْفِ، وَأَصْلُهُ أَأْمَنَ فَهُوَ مُؤَأْمَنٌ بِهَمْزَتَيْنِ، قُلِبَتِ الْهَمْزَةُ الثَّانِيَةُ يَاءً كَرَاهَةً لِاجْتِمَاعِهِمَا فَصَارَ مُؤَيْمَنٌ، ثُمَّ صُيِّرَتِ الْأُولَى هَاءً كَمَا قَالُوا: هَرَاقَ الْمَاءَ وَأَرَاقَهُ، يُقَالُ مِنْهُ: هَيْمَنَ عَلَى الشَّيْءِ يُهَيْمِنُ إِذَا كَانَ لَهُ حَافِظًا، فَهُوَ مُهَيْمِنٌ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ:" وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ" بِفَتْحِ الْمِيمِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ مُحَمَّدٌ ﷺ مُؤْتَمَنٌ عَلَى الْقُرْآنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ) يُوجِبُ الْحُكْمَ، فَقِيلَ: هَذَا نَسْخٌ لِلتَّخْيِيرِ فِي قَوْلِهِ:" فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ" وَقِيلَ: لَيْسَ هَذَا وُجُوبًا، وَالْمَعْنَى: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ إِنْ شِئْتَ، إِذْ لَا يَجِبُ عَلَيْنَا الْحُكْمُ بَيْنَهُمْ إِذَا لَمْ يَكُونُوا مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ. وَفِي أَهْلِ الذِّمَّةِ تَرَدُّدٌ وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ. وَقِيلَ: أَرَادَ فَاحْكُمْ بَيْنَ الْخَلْقِ، فَهَذَا كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ) يَعْنِي لَا تَعْمَلْ بِأَهْوَائِهِمْ وَمُرَادِهِمْ عَلَى مَا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ، يَعْنِي لَا تَتْرُكِ الْحُكْمَ بِمَا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْقُرْآنِ مِنْ بيان الحق وبيان
İbn Abbâs [şöyle] demiştir: {(وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ)} “ve onu gözetip koruyucu olarak”, yani onun üzerine güvenilir [bir şahit ve koruyucu] olarak [indirdik]. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Kur'an, kendisinden önceki kitaplar üzerine güvenilirdir. Yine İbn Abbâs ve el-Hasan'dan [rivayet edildiğine göre]: el-Müheymin (الْمُهَيْمِن), el-emîn (güvenilir) demektir. el-Müberred şöyle demiştir: Bunun aslı müeymin (مُؤَيْمِن) olup, hemzeden [harfi] 'hâ'ya (هـ) dönüştürülmüştür; nitekim eraktu'l-mâe (أَرَقْتُ الْمَاءَ) yerine heraktu (هَرَقْتُ) denilmesi gibidir. ez-Zeccâc ve Ebû Ali de böyle demiştir. [Bu kelime] fiil olarak çekilmiş ve güvenilir oldu anlamında heymene, yüheyminü, heymeneten (هَيْمَنَ يُهَيْمِنُ هَيْمَنَةً) denilmiştir; kendisi de müheymindir (مُهَيْمِن). el-Cevherî [şöyle demiştir]: O, başkasını korkudan emin kılan kimsedir. Aslı e'mene (أَأْمَنَ) olup iki hemze ile müe'men (مُؤَأْمَن)'dir. İki hemzenin bir araya gelmesi hoş karşılanmadığından ikinci hemze yâ'ya (ي) dönüştürülmüş ve müeymen (مُؤَيْمَن) olmuştur. Sonra ilk hemze, tıpkı erâka'l-mâe (أَرَاقَ الْمَاءَ) yerine herâka'l-mâe (هَرَاقَ الْمَاءَ) demeleri gibi 'hâ'ya (هـ) dönüştürülmüştür. Ebû Ubeyd'den [nakledildiğine göre], bir şeyi koruyup gözettiği zaman heymene ale'ş-şey'i yüheyminü (هَيْمَنَ عَلَى الشَّيْءِ يُهَيْمِنُ) denir, o da müheymindir (مُهَيْمِن). Mücâhid ve İbn Muhaysın [ikinci] mîm'in fethasıyla {(وَمُهَيْمَناً عَلَيْهِ)} şeklinde okumuşlardır. Mücâhid: "Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an üzerine güvenilir kılınmıştır" demiştir. Yüce Allah'ın: {(فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ)} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğu hükmetmeyi vacip kılmaktadır. Bundan dolayı bunun, O'nun: “Aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğundaki muhayyerliği neshettiği (hükmünü kaldırdığı) söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu bir vücûb (zorunluluk) ifade etmez; anlamı şöyledir: “Dilersen aralarında hükmet”; zira zimmî olmadıkları takdirde aralarında hükmetmek bize vacip değildir. Zimmîler hakkında ise ihtilaf vardır ve buna dair açıklama daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: [Allah bununla] “insanlar arasında hükmet” manasını murad etmiştir; bu ise onun üzerine vacipti. Yüce Allah'ın: {(وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ)} “onların heveslerine uyma” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: {(وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ)} “onların heveslerine uyma” buyruğu; sana gelen hakka rağmen onların heveslerine ve isteklerine göre amel etme, yani Yüce Allah'ın Kur'an'da açıkladığı hakkın beyanı ve
الْأَحْكَامِ. وَالْأَهْوَاءُ جَمْعُ هَوًى، وَلَا يُجْمَعُ أَهْوِيَةً، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". فَنَهَاهُ عَنْ أَنْ يَتَّبِعَهُمْ فِيمَا يُرِيدُونَهُ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ قَالَ: تُقَوَّمُ الْخَمْرُ عَلَى مَنْ أَتْلَفَهَا عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مَالًا لَهُمْ فَتَكُونُ مَضْمُونَةً عَلَى مُتْلِفِهَا، لِأَنَّ إِيجَابَ ضَمَانِهَا عَلَى مُتْلِفِهَا حُكْمٌ بِمُوجَبِ أَهْوَاءِ الْيَهُودِ، وَقَدْ أُمِرْنَا بِخِلَافِ ذَلِكَ. وَمَعْنَى (عَمَّا جاءَكَ) عَلَى مَا جَاءَكَ. (لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً) يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ التَّعَلُّقِ بِشَرَائِعِ الْأَوَّلِينَ. وَالشِّرْعَةُ وَالشَّرِيعَةُ الطَّرِيقَةُ الظَّاهِرَةُ الَّتِي يُتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى النَّجَاةِ. وَالشَّرِيعَةُ فِي اللُّغَةِ: الطَّرِيقُ الَّذِي يُتَوَصَّلُ مِنْهُ إِلَى الْمَاءِ. وَالشَّرِيعَةُ مَا شَرَعَ اللَّهُ لِعِبَادِهِ مِنَ الدِّينِ، وَقَدْ شَرَعَ لَهُمْ يَشْرَعُ شَرْعًا أَيْ سَنَّ. وَالشَّارِعُ الطَّرِيقُ الْأَعْظَمُ. وَالشِّرْعَةُ أَيْضًا الوتر، والجمع شرع وشرع وَشِرَاعٌ جَمْعُ الْجَمْعِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، فَهُوَ مُشْتَرَكٌ. وَالْمِنْهَاجُ الطَّرِيقُ الْمُسْتَمِرُّ، وَهُوَ النَّهْجُ وَالْمَنْهَجُ، أَيِ الْبَيِّنُ، قَالَ الرَّاجِزُ:
beyanı ile hükmetmeyi terk etme demektir. el-Ehvâ (أَهْواء), hevâ (هَوًى) kelimesinin çoğuludur; ehviye olarak çoğul yapılmaz; bu daha önce "el-Bakara"da geçmişti. Böylece Allah, istedikleri şeylerde onlara uymasını nehyetmiştir. Bu, [gayrimüslimlerin] şarabını telef eden kimseye onun kıymetinin takdir edileceğini söyleyen kimsenin görüşünün bâtıl olduğuna delalet eder; çünkü şarap onlar için bir mal değildir ki onu telef eden kimseye tazmini gereksin; zira telef edene onun tazminini vacip kılmak Yahudilerin heveslerinin gereğiyle hükmetmektir, oysa biz bunun aksini yapmakla emrolunduk. {(عَمَّا جاءَكَ)} lafzının manası ise sana gelenin aleyhine demektir. {(لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً)} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyruğu öncekilerin şeriatlarına bağlı kalınmayacağına delalet eder. Şir'a ve şeriat, kendisiyle kurtuluşa ulaşılan apaçık yoldur. Şeriat lügatte suya ulaşılan yoldur. Şeriat Allah'ın kulları için dinden koyduğu hükümlerdir; Allah onlara şeriat koyduğunda 'şera'a lehum yeşra'u şer'an' denilir, yani yol koydu, hüküm belirledi demektir. Şâri' ana caddedir. Şir'a aynı zamanda kiriş demektir; çoğulu şira' ve şüra'dır; şirâ' ise çoğulun çoğuludur; bunu Ebû Ubeyd nakletmiştir; dolayısıyla bu eşsesli (müşterek) bir kelimedir. Minhâc ise devam eden yoldur; o nehc ve menhectir, yani apaçık olandır. Recez şairi şöyle demiştir:
مَنْ يَكُ ذَا شَكٍّ فَهَذَا فَلْجُ ... مَاءٌ رَوَاءٌ وَطَرِيقٌ نَهْجُ
Kimin bir şüphesi varsa işte bu bir su yoludur... Kandırıcı bir su ve apaçık bir yoldur.
وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: الشَّرِيعَةُ ابتداء الطريق، والمنهاج الطَّرِيقُ الْمُسْتَمِرُّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَغَيْرِهِمَا" شِرْعَةً وَمِنْهاجاً" سُنَّةً وَسَبِيلًا. وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ جَعَلَ التَّوْرَاةَ لِأَهْلِهَا، وَالْإِنْجِيلَ لِأَهْلِهِ، وَالْقُرْآنَ لِأَهْلِهِ، وَهَذَا فِي الشَّرَائِعِ وَالْعِبَادَاتِ، وَالْأَصْلُ التَّوْحِيدُ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ، رُوِيَ مَعْنَى ذَلِكَ عَنْ قَتَادَةَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الشِّرْعَةُ وَالْمِنْهَاجُ دِينُ مُحَمَّدٍ ﵇، وَقَدْ نُسِخَ بِهِ كُلُّ مَا سِوَاهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً) أَيْ لَجَعَلَ شَرِيعَتَكُمْ وَاحِدَةً فَكُنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ، فَبَيَّنَ أَنَّهُ أَرَادَ بِالِاخْتِلَافِ إِيمَانَ قَوْمٍ وَكُفْرَ قَوْمٍ. (وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَتَعَلَّقُ بِهِ لَامُ كَيْ، أَيْ وَلَكِنْ جَعَلَ شَرَائِعَكُمْ مُخْتَلِفَةً لِيَخْتَبِرَكُمْ، وَالِابْتِلَاءُ الِاخْتِبَارُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ) أَيْ سَارِعُوا إِلَى الطَّاعَاتِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَقْدِيمَ الْوَاجِبَاتِ أَفْضَلُ مِنْ تَأْخِيرِهَا، وَذَلِكَ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ فِي الْعِبَادَاتِ كُلِّهَا إِلَّا فِي الصلاة في أول
Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir: eş-Şerîa (şeriat), yolun başlangıcı; el-minhâc ise devam eden yoldur. İbn Abbâs, el-Hasan ve başkalarından { شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا } “bir şeriat ve bir yol” [ifadesi hakkında bunun], “sünnet ve yol” [anlamında olduğu] rivayet edilmiştir. Ayetin anlamı; Tevrat’ı ehline, İncil’i ehline, Kur’ân’ı da ehline kılmış olmasıdır. Bu [farklılık] şeriatlar ve ibadetlerdedir; asıl olan tevhidde ise hiçbir ihtilaf yoktur. Bu mana Katâde’den de rivayet edilmiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: “Şir‘a ve minhâc, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in dinidir; onun dışındaki her şey onunla neshedilmiştir.” Allah Teâlâ’nın: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı” buyruğu; yani “Şeriatınızı tek bir şeriat kılardı da hepiniz hak üzere olurdunuz” [demektir]. Böylece [Allah Teâlâ], [şeriatlardaki] bu ihtilafla bir topluluğun imanını, bir topluluğun da inkârını murad ettiğini beyan etmiştir. { وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ } “Fakat size verdiklerinde sizi sınamak için [böyle yaptı]” [ifadesinde], lâm-ı key’in (sebep bildiren lâm) taalluk ettiği mahzuf (hazfedilmiş) bir ifade vardır; yani “Fakat sizi sınamak için şeriatlarınızı farklı kıldı” [demektir]. İbtilâ (اَلِابْتِلَاء), imtihan etmek demektir. Allah Teâlâ’nın: { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ } “Öyleyse hayırlarda yarışın” buyruğu; yani “Taatlere acele edin” [demektir]. Bu, vaciplerin öne alınmasının ertelenmesinden daha faziletli olduğuna delalet eder. Bu hususta ilk...
الْوَقْتِ فَإِنَّ أَبَا حَنِيفَةَ يَرَى أَنَّ الْأَوْلَى تَأْخِيرُهَا، وَعُمُومُ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَيْهِ، قَالَهُ إِلْكِيَا. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الصَّوْمَ فِي السَّفَرِ أَوْلَى مِنَ الْفِطْرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ جَمِيعُ هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ". (إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ) أَيْ بِمَا اخْتَلَفْتُمْ فيه، وتزول الشكوك.
vaktinde kılınan namaz hariç bütün ibadetlerde bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur; zira Ebû Hanîfe namazı ertelemenin daha evla olduğu görüşündedir, ayetin umumiyeti ise onun aleyhine bir delildir; bunu İlkiyâ söylemiştir. Bunda yolculukta oruç tutmanın iftar etmekten daha evla olduğuna da bir delil vardır; bütün bunlar daha önce "el-Bakara"da geçmişti. {(إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ)} “Hepinizin dönüşü Allah'adır. Artık hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri O size haber verecektir” yani ihtilaf ettiğiniz şeyleri size bildirecek ve şüpheler zeval bulacaktır.
[سورة المائدة (٥): آية ٤٩]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 49]
وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩)
{وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩)} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların heveslerine uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın! Eğer yüz çevirirlerse bil ki, Allah bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istiyor. Şüphesiz insanların birçoğu fasıktırlar. (49)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ) تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهَا، وَأَنَّهَا نَاسِخَةٌ لِلتَّخْيِيرِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذِهِ دَعْوَى عَرِيضَةٌ، فَإِنَّ شُرُوطَ النَّسْخِ أَرْبَعَةٌ: مِنْهَا مَعْرِفَةُ التَّارِيخِ بِتَحْصِيلِ الْمُتَقَدِّمِ وَالْمُتَأَخِّرِ، وَهَذَا مَجْهُولٌ مِنْ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ، فَامْتَنَعَ أَنْ يُدَّعَى أَنَّ وَاحِدَةً مِنْهُمَا نَاسِخَةٌ لِلْأُخْرَى، وَبَقِيَ الْأَمْرُ عَلَى حَالِهِ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ النَّحَّاسِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُتَأَخِّرَةٌ فِي النُّزُولِ، فَتَكُونُ نَاسِخَةً إِلَّا أَنْ يُقَدَّرَ فِي الْكَلَامِ" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" إِنْ شِئْتَ، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ التَّخْيِيرِ لَهُ، فَآخِرُ الْكَلَامِ حُذِفَ التَّخْيِيرُ مِنْهُ لِدَلَالَةِ الْأَوَّلِ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، فَحُكْمُ التَّخْيِيرِ كَحُكْمِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَهُمَا شَرِيكَانَ وَلَيْسَ الْآخَرُ بِمُنْقَطِعٍ مِمَّا قَبْلَهُ، إِذْ لَا مَعْنَى لِذَلِكَ وَلَا يَصِحُّ، فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" مَعْطُوفًا عَلَى مَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ:" وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ" وَمِنْ قَوْلِهِ:" فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ" فَمَعْنَى" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" أَيِ احْكُمْ بِذَلِكَ إِنْ حَكَمْتَ وَاخْتَرْتَ الْحُكْمَ، فَهُوَ كُلُّهُ مُحْكَمٌ غَيْرُ مَنْسُوخٍ، لِأَنَّ النَّاسِخَ لَا يَكُونُ مُرْتَبِطًا بِالْمَنْسُوخِ مَعْطُوفًا عَلَيْهِ، فَالتَّخْيِيرُ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي ذَلِكَ مُحْكَمٌ غَيْرُ منسوخ، قاله مكي رحمه اله." وَأَنِ احْكُمْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى الْكِتَابِ، أَيْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ أَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، أَيْ بِحُكْمِ اللَّهِ الَّذِي أنزله
Yüce Allah'ın: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğuna dair açıklamalar daha önce geçmiş ve bu ayetin [muhayyerlik/serbest bırakma] hükmünü neshettiği (yürürlükten kaldırdığı) belirtilmişti. İbnü'l-Arabî şöyle der: “Bu mesnetsiz (geniş) bir iddiadır. Zira nesshin dört şartı vardır; bunlardan biri de önce inen ile sonra ineni tespit ederek tarihi bilmektir. Bu iki ayet açısından ise bu durum meçhuldür. Dolayısıyla bunlardan birinin diğerini neshettiğini ileri sürmek imkânsızdır ve hüküm olduğu gibi kalır.” Ben de derim ki: Ebû Ca'fer en-Nahhâs'tan naklederek bu ayetin nüzul bakımından daha sonra olduğunu ve dolayısıyla nesh edici olacağını belirtmiştik. Ancak sözün takdiri: “Dilersen {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ} ‘aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet’” şeklinde olursa durum değişir. Çünkü daha önce Peygamber'e muhayyerlik tanındığı zikredilmiştir. Sözün son kısmında, önceki ifadenin buna delalet etmesi sebebiyle muhayyerlik hazfedilmiştir (düşürülmüştür); zira bu kısım öncekine matuftur. Matufun hükmü, mâtûfun aleyh (kendisine bağlanan) gibidir; dolayısıyla ikisi ortaktır. Sonraki cümle öncekinden kopuk değildir; zira böyle bir şeyin anlamı yoktur ve sahih de olmaz. Buna göre {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ} buyruğunun, önceki {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet” ve {فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse ister aralarında hükmet, ister onlardan yüz çevir” buyruklarına matuf olması zorunludur. Dolayısıyla {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ} ifadesinin anlamı şudur: “Eğer hüküm verir ve hükmetmeyi seçersen, Allah'ın indirdiğiyle hükmet.” Bu sebeple ayetlerin tamamı muhkemdir, mensuh (hükmü kaldırılmış) değildir; çünkü nâsih (hükmü kaldıran), mensûha (hükmü kaldırılana) atıfla bağlı olamaz. Netice itibariyle bu hususta Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tanınan muhayyerlik muhkemdir, mensuh değildir. Bunu Mekkî —rahimehullâh— söylemiştir. {وَأَنِ احْكُمْ} ifadesi, “el-Kitâb” kelimesine matuf olarak nasb mahallindedir. Yani: “Sana Kitab'ı ve aralarında Allah'ın indirdiğiyle —yani indirdiği Allah'ın hükmüyle— hükmetmeni indirdik” demektir.
إليك في كتابه. (وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ) " أَنِ" بَدَلٌ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي" وَاحْذَرْهُمْ" وَهُوَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ. أَوْ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، أَيْ مِنْ أَجْلِ أَنْ يَفْتِنُوكَ. وَعَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اجْتَمَعَ قَوْمٌ مِنَ الْأَحْبَارِ مِنْهُمُ ابْنُ صُورِيَّا وكعب بن أسد وابن صلوبا وشأس ابن عَدِيٍّ وَقَالُوا: اذْهَبُوا بِنَا إِلَى مُحَمَّدٍ فَلَعَلَّنَا نَفْتِنُهُ عَنْ دِينِهِ فَإِنَّمَا هُوَ بَشَرٌ، فَأَتَوْهُ فَقَالُوا: قَدْ عَرَفْتَ يَا مُحَمَّدُ أَنَّا أَحْبَارُ الْيَهُودِ، وَإِنِ اتَّبَعْنَاكَ لَمْ يُخَالِفْنَا أَحَدٌ مِنَ اليهود، وإن بيننا وبين قوم خصومة فتحاكمهم إِلَيْكَ، فَاقْضِ لَنَا عَلَيْهِمْ حَتَّى نُؤْمِنَ بِكَ، فَأَبَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَصْلُ الْفِتْنَةِ الِاخْتِبَارُ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ، ثُمَّ يَخْتَلِفُ مَعْنَاهَا، فَقَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا" يَفْتِنُوكَ" مَعْنَاهُ يَصُدُّوكَ وَيَرُدُّوكَ، وَتَكُونُ الْفِتْنَةُ بِمَعْنَى الشِّرْكِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ " وَقَوْلُهُ:" وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ ". وَتَكُونُ والفتنة بِمَعْنَى الْعِبْرَةِ، كَقَوْلِهِ:" لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا ". ولا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [يونس: ٨٥]. وَتَكُونُ الْفِتْنَةُ الصَّدَّ عَنِ السَّبِيلِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَتَكْرِيرُ" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" لِلتَّأْكِيدِ، أَوْ هِيَ أَحْوَالٌ وَأَحْكَامٌ أَمَرَهُ أَنْ يَحْكُمَ فِي كُلٍّ وَاحِدٍ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ النِّسْيَانِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهُ قَالَ:" أَنْ يَفْتِنُوكَ" وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ عَنْ نِسْيَانٍ لَا عَنْ تَعَمُّدٍ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لَهُ وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى وَمَعْنَى (عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ) عَنْ كُلِّ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ. وَالْبَعْضُ يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى الْكُلِّ قَالَ الشَّاعِرُ:
Kitab'ında indirdik demektir. {(وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ)} “Seni saptırmalarından sakın” buyruğunda "أَنْ" edatı "وَاحْذَرْهُمْ"daki zamirden (hüm) bedel-i iştimal olarak bedeldir yahut mef'ûlün lieclihdir; yani seni saptırmaları sebebiyle demektir. İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Hahamlardan İbn Sûriyâ, Kâ'b b. Esed, İbn Salûbâ ve Şâs b. Adiy'in de aralarında bulunduğu bir topluluk bir araya gelip: "Gelin bizi Muhammed'e götürün; umulur ki onu dininden saptırırız, zira o da nihayetinde bir beşerdir" dediler. Ona gelip: "Ey Muhammed! Biliyorsun ki biz Yahudilerin hahamlarıyız; eğer biz sana uyarsak Yahudilerden hiç kimse bize muhalefet etmez. Bizimle bir kavim arasında bir husumet vardır; onları sana muhakeme olmaya getirelim, sen de sana iman etmemiz karşılığında onların aleyhine bizim lehimize hüküm ver" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu kabul etmedi ve bu ayet indi. Fitnenin aslı daha önce geçtiği üzere imtihandır, sonra anlamı farklılık gösterir. Yüce Allah'ın buradaki: "يَفْتِنُوكَ" buyruğu seni engellemeleri ve geri çevirmeleri manasındadır. Fitne şirk manasına da gelir; Yüce Allah'ın: "Fitne adam öldürmekten daha büyüktür" ve: "Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın" buyrukları bundandır. Fitne ibret manasına da gelir; Yüce Allah'ın: "Bizi inkâr edenler için bir fitne (deneme konusu) kılma" ve: {لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} [Yûnus: 85] buyrukları gibi. Fitne bu ayette olduğu gibi yoldan alıkoymak manasına da gelir. "وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" ifadesinin tekrarlanması tekit içindir yahut her birinde Allah'ın indirdiğiyle hükmetmesini emrettiği farklı durumlar ve hükümlerdir. Bu ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında unutmanın caiz olduğuna dair bir delil vardır; çünkü Allah: "Seni saptırmalarından" buyurmuştur ve bu ancak kasten değil unutarak olabilir. Hitabın ona olup muradın başkası olduğu da söylenmiştir; bunun açıklaması inşâallah Teâlâ "el-En'âm"da gelecektir. {(عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ)} “Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından” ifadesinin manası Allah'ın sana indirdiğinin tamamından demektir; zira bazen parça (ba'd) bütün (küll) manasında kullanılır. Şair şöyle demiştir:
أَوْ يَعْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا
Yahut ecel bazı canları ansızın yakalar.
وَيُرْوَى" أَوْ يَرْتَبِطْ". أَرَادَ كُلَّ النُّفُوسِ، وَعَلَيْهِ حَمَلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ" [الزخرف: ٦٣]. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ" بَعْضِ" عَلَى حَالِهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الرَّجْمُ أَوِ الْحُكْمُ الَّذِي كَانُوا أَرَادُوهُ وَلَمْ يَقْصِدُوا أَنْ يَفْتِنُوهُ عَنِ الْكُلِّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Ve [bu mısra] “أَوْ يَرْتَبِطْ” (yahut bağlar) şeklinde de rivayet edilmiştir. [Şair burada] bütün nefisleri kastetmiştir. Yüce Allah'ın: {وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ} “Hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklayayım diye...” [ez-Zuhruf 43/63] buyruğunu da bu manaya hamletmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Doğru olan, bu ayette “bazı” (بَعْض) kelimesinin kendi [asıl] manasında kalmasıdır. Bununla kastedilen ise recim yahut onların [değişmesini] istedikleri hükümdür; onlar [Hz. Peygamber'i] hükümlerin tamamından saptırmayı kastetmemişlerdi. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أَيْ فَإِنْ أَبَوْا حُكْمَكَ وَأَعْرَضُوا عَنْهُ (فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ) أَيْ يُعَذِّبُهُمْ بِالْجَلَاءِ وَالْجِزْيَةِ وَالْقَتْلِ، وَكَذَلِكَ كَانَ. وَإِنَّمَا قَالَ:" بِبَعْضِ" لِأَنَّ الْمُجَازَاةَ بِالْبَعْضِ كَانَتْ كَافِيَةً فِي التَّدْمِيرِ عَلَيْهِمْ. (وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ) يَعْنِي اليهود.
Yüce Allah'ın: {(فَإِنْ تَوَلَّوْا)} “Eğer yüz çevirirlerse” yani senin hükmünü kabul etmeyip ondan yüz çevirirlerse, {(فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ)} “Bil ki, Allah bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istiyor” yani onları sürgünle, cizyeyle ve ölümle cezalandırmak istiyor demektir; nitekim öyle de olmuştur. "بِبَعْضِ" (bazı günahları sebebiyle) buyurmuştur; çünkü bir kısmı ile cezalandırılmaları bile onları helak etmeye kâfi gelmekteydi. {(وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ)} “Şüphesiz insanların birçoğu fasıktırlar” yani Yahudilerdir.
[سورة المائدة (٥): آية ٥٠]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 50]
أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)
{أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)} “Yoksa Cahiliye hükmünü mü arıyorlar? Kesin olarak inanan bir toplum için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim vardır? (50)”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ) " أَفَحُكْمَ" نُصِبَ بِ"- يَبْغُونَ" وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْجَاهِلِيَّةَ كَانُوا يَجْعَلُونَ حُكْمَ الشَّرِيفِ خِلَافَ حُكْمِ الْوَضِيعِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، وَكَانَتْ الْيَهُودُ تُقِيمُ الْحُدُودَ عَلَى الضُّعَفَاءِ الْفُقَرَاءِ، وَلَا يُقِيمُونَهَا عَلَى الْأَقْوِيَاءِ الْأَغْنِيَاءِ، فَضَارَعُوا الْجَاهِلِيَّةَ فِي هَذَا الْفِعْلِ. الثَّانِيَةُ- رَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: كَانَ إِذَا سَأَلُوهُ عَنْ الرَّجُلِ يُفَضِّلُ بَعْضَ وَلَدِهِ عَلَى بَعْضٍ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ" أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ" فَكَانَ طَاوُسٌ يَقُولُ: لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُفَضِّلَ بَعْضَ وَلَدِهِ عَلَى بَعْضٍ، فَإِنْ فَعَلَ لَمْ يَنْفُذْ وَفُسِخَ، وَبِهِ قَالَ أَهْلُ الظَّاهِرِ. وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ مِثْلُهُ، وَكَرِهَهُ، الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقُ، فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ أَحَدٌ نَفَذَ وَلَمْ يُرَدَّ، وَأَجَازَ ذَلِكَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَاللَّيْثُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَاسْتَدَلُّوا بِفِعْلِ الصِّدِّيقِ فِي نَحْلِهِ عَائِشَةَ دُونَ سَائِرِ وَلَدِهِ، وَبِقَوْلِهِ ﵇: (فَارْجِعْهُ) وَقَوْلُهُ: (فَأَشْهِدْ عَلَى هَذَا غَيْرِي). وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِقَوْلِهِ ﵇ لِبَشِيرٍ: (أَلَكَ وَلَدٌ سِوَى هَذَا) قَالَ نَعَمْ، فَقَالَ: (أَكُلُّهُمْ وهبت له مثل هذا) فقال لا،
Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} “Yoksa Cahiliye hükmünü mü arıyorlar?” buyruğudur. "أَفَحُكْمَ" kelimesi "يَبْغُونَ" fiili ile nasb edilmiştir. Anlamı şudur: Cahiliye halkı, daha önce birkaç yerde geçtiği üzere, soylu kimsenin hükmünü alt tabakadan kimsenin hükmünden farklı kılarlardı. Yahudiler de had cezalarını zayıf ve fakir kimselere uygular, güçlü ve zengin kimselere ise uygulamazlardı. Böylece bu fiillerinde Cahiliye halkına benzemiş oldular. İkincisi: Süfyân b. Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da Tâvûs'tan rivayet ettiğine göre Tâvûs, kendisine çocuklarından birini diğerlerine üstün tutan [bağışta ayrımcılık yapan] adam hakkında sorulduğunda {أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} “Yoksa Cahiliye hükmünü mü arıyorlar?” ayetini okurdu. Tâvûs şöyle derdi: "Hiç kimsenin çocuklarından birini diğerine üstün tutma hakkı yoktur; şayet yaparsa bu geçerli olmaz ve feshedilir." Zâhirîler de bu görüştedir. Ahmed b. Hanbel'den de benzeri bir görüş rivayet edilmiştir. Sevrî, İbnü'l-Mübârek ve İshâk ise bunu mekruh görmüşler, ancak bir kimse bunu yaparsa bağışın geçerli olacağını ve geri döndürülmeyeceğini söylemişlerdir. Mâlik, Sevrî, Leys, Şâfiî ve re'y ehli de buna cevaz vermişlerdir. Onlar, Sıddîk'ın [Hz. Ebû Bekir'in] diğer çocukları hariç Âişe'ye bağışta bulunması uygulamasını ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «فَارْجِعْهُ» «O halde onu geri al» ve «فَأَشْهِدْ عَلَى هَذَا غَيْرِي» «Buna benden başkasını şahit tut» buyruklarını delil göstermişlerdir. İlk görüş sahipleri ise Peygamber aleyhisselâm'ın Beşîr'e: «أَلَكَ وَلَدٌ سِوَى هَذَا» «Bunun dışında başka çocuğun var mı?» diye sormasını, onun "Evet" demesi üzerine: «أَكُلُّهُمْ وهبت له مثل هذا» «Onların hepsine bunun gibi bir bağışta bulundun mu?» buyurmasını ve onun "Hayır" cevabını delil getirmişlerdir,
قَالَ: (فَلَا تُشْهِدُنِي إِذًا فَإِنِّي لَا أَشْهَدُ عَلَى جَوْرٍ) فِي رِوَايَةٍ (وَإِنِّي لَا أَشْهَدُ إِلَّا عَلَى حَقٍّ). قَالُوا: وَمَا كَانَ جَوْرًا وغير حق فهو باطل لا يجوز. وقول: (أَشْهِدْ عَلَى هَذَا غَيْرِي) لَيْسَ إِذْنًا فِي الشَّهَادَةِ وَإِنَّمَا هُوَ زَجْرٌ عَنْهَا، لِأَنَّهُ ﵇ قَدْ سَمَّاهُ جَوْرًا وَامْتَنَعَ مِنَ الشَّهَادَةِ فِيهِ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَشْهَدَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي ذَلِكَ بِوَجْهٍ. وَأَمَّا فِعْلُ أَبِي بَكْرٍ فَلَا يُعَارَضُ بِهِ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَعَلَّهُ قَدْ كَانَ نَحَلَ أَوْلَادَهُ نُحْلًا يُعَادِلُ ذَلِكَ. فَإِنْ قِيلَ: الْأَصْلُ تَصَرُّفُ الْإِنْسَانِ فِي مَالِهِ مُطْلَقًا، قِيلَ لَهُ: الْأَصْلُ الْكُلِّيُّ وَالْوَاقِعَةُ الْمُعَيَّنَةُ الْمُخَالِفَةُ لِذَلِكَ الْأَصْلِ لَا تَعَارُضَ بَيْنَهُمَا كَالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ. وَفِي الْأُصُولِ أَنَّ الصَّحِيحَ بِنَاءُ الْعَامِ عَلَى الْخَاصِّ، ثُمَّ إِنَّهُ يَنْشَأُ عَنْ ذَلِكَ الْعُقُوقُ الَّذِي هُوَ أَكْبَرُ الْكَبَائِرِ، وَذَلِكَ مُحَرَّمٌ، وَمَا يُؤَدِّي إِلَى الْمُحَرَّمِ فَهُوَ مَمْنُوعٌ، وَلِذَلِكَ قَالَ ﷺ: (اتَّقُوا اللَّهَ وَاعْدِلُوا بَيْنَ أَوْلَادِكُمْ). قَالَ النُّعْمَانُ: فَرَجَعَ أَبِي فَرَدَّ تِلْكَ الصَّدَقَةَ، وَالصَّدَقَةُ لَا يَعْتَصِرُهَا الْأَبُ بِالْإِنْفَاقِ وَقَوْلُهُ: (فَارْجِعْهُ) مَحْمُولٌ عَلَى مَعْنَى فَارْدُدْهُ، وَالرَّدُّ ظَاهِرٌ فِي الْفَسْخِ، كَمَا قَالَ ﵇ (مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ) أَيْ مَرْدُودٌ مَفْسُوخٌ. وَهَذَا كُلُّهُ ظَاهِرٌ قَوِيٌّ، وَتَرْجِيحٌ جَلِيٌّ فِي الْمَنْعِ. الثَّالِثَةُ- قَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ وَالنَّخَعِيُّ" أَفَحُكْمُ" بِالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى يَبْغُونَهُ، فَحَذَفَ الْهَاءَ كَمَا حَذَفَهَا أَبُو النَّجْمِ فِي قَوْلِهِ:
Peygamber: {(فَلَا تُشْهِدُنِي إِذًا فَإِنِّي لَا أَشْهَدُ عَلَى جَوْرٍ)} “O halde beni şahit tutma; zira ben bir zulme (haksızlığa) şahitlik etmem” buyurmuştur. Bir rivayette de: {(وَإِنِّي لَا أَشْهَدُ إِلَّا عَلَى حَقٍّ)} “Ve ben ancak hakka şahitlik ederim” buyurmuştur. Onlar şöyle demişlerdir: Zulüm olan ve hak olmayan şey bâtıldır, caiz değildir. {(أَشْهِدْ عَلَى هَذَا غَيْرِي)} “Buna benden başkasını şahit tut” sözü ise şahitliğe bir izin değil, bilakis ondan bir men ve azarlamadır; zira o aleyhisselâm bunu zulüm diye isimlendirmiş ve onda şahitlik etmekten imtina etmiştir; dolayısıyla Müslümanlardan hiçbir kimsenin buna hiçbir şekilde şahitlik etmesi mümkün değildir. Ebû Bekr'in fiiline gelince, bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüne karşı konulamaz; üstelik o diğer çocuklarına da buna denk gelecek bir bağışta bulunmuş olabilir. Şayet: Asıl olan insanın kendi malında mutlak olarak tasarruf etmesidir denilirse, ona şöyle cevap verilir: Küllî asıl ile o asla muhalif olan muayyen hadise arasında -umum ve husus ilişkisi gibi- bir çelişki yoktur. Usûl ilminde sahih olan, umumin husus üzerine bina edilmesidir. Kaldı ki bundan büyük günahların en büyüğü olan ana-babaya itaatsizlik (ukūk) doğar ki bu haramdır; harama götüren şey de menedilmiştir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem: {(اتَّقُوا اللَّهَ وَاعْدِلُوا بَيْنَ أَوْلَادِكُمْ)} “Allah'tan korkun ve çocuklarınız arasında adil olun” buyurmuştur. Nu'mân dedi ki: Babam geri döndü ve o sadakayı (bağışı) iptal etti. Sadaka ise nafaka sebebiyle babanın geri alamayacağı bir şeydir ve onun: {(فَارْجِعْهُ)} “Onu geri al” sözü onu iptal et (geri çevir) manasına hamledilir; geri çevirme (red) ise fesih anlamında açıktır; nitekim aleyhisselâm: {(مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ)} “Kim bizim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o reddolunmuştur” yani merduttur, feshedilmiştir buyurmuştur. Bütün bunlar yasağın (men'in) açık, kuvvetli ve bariz bir tercihi olduğunu göstermektedir. Üçüncü Mesele- İbn Vessâb ve en-Nehaî: "أَفَحُكْمُ" lafzını 'onun peşine düşüyorlar' manasıyla ref ile okumuşlar ve Ebü'n-Necm'in şu beytindeki gibi zamir olan 'hâ'yı hazfetmişlerdir:
قَدْ أَصْبَحَتْ أُمُّ الْخِيَارِ تَدَّعِي ... عَلَيَّ ذَنْبًا كُلُّهُ لَمْ أَصْنَعِ
Ümmü'l-Hıyâr benim aleyhime bir günah iddia eder oldu... Ki ben onun hiçbirini işlemedim.
فِيمَنْ رَوَى" كُلُّهُ" بِالرَّفْعِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: أَفَحُكْمُ الْجَاهِلِيَّةِ حُكْمٌ يَبْغُونَهُ، فَحَذَفَ الْمَوْصُوفَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالْأَعْرَجُ وَالْأَعْمَشُ" أَفَحَكَمَ" بِنَصْبِ الْحَاءِ وَالْكَافِ وَفَتْحِ الْمِيمِ، وَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ نَفْسَ الْحَكَمِ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ الْحُكْمُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَفَحُكْمُ حَكَمُ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ. وَقَدْ يَكُونُ الْحَكَمُ وَالْحَاكِمُ فِي اللُّغَةِ وَاحِدًا وَكَأَنَّهُمْ يريدون
[Bu izah], "kulluhû" (كُلُّهُ) [kelimesini] merfû olarak rivayet eden kimsenin [kıraatine/rivayetine] göredir. Takdirin: { أَفَحُكْمُ الْجَاهِلِيَّةِ حُكْمٌ يَبْغُونَهُ } şeklinde olması da caizdir; [bu takdirde] mevsûf hazfedilmiş olur. el-Hasan, Katâde, el-A'rec ve el-A'meş ise 'hâ' ve 'kâf'ın fethası ve 'mîm'in üstünü ile "efe-hakeme" (أَفَحَكَمَ) şeklinde okumuşlardır. Bu da çoğunluğun kıraatinin manasına racidir; zira murat bizzat hakemin kendisi değil, hükümdür. Sanki: "Efe-hukme hakemi'l-câhiliyyeti yebgûn" (أَفَحُكْمَ حَكَمِ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ) demiş gibidir. Lügatte el-hakem (الْحَكَم) ile el-hâkim (الْحَاكِم) bir [ve aynı anlamda] olabilir; sanki onlar
الْكَاهِنَ وَمَا أَشْبَهَهُ مِنْ حُكَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْحُكْمِ الشُّيُوعُ وَالْجِنْسُ، إِذْ لَا يُرَادُ بِهِ حَاكِمٌ بِعَيْنِهِ، وَجَازَ وُقُوعُ الْمُضَافِ جِنْسًا كَمَا جَازَ فِي قَوْلِهِمْ: مَنَعَتْ مِصْرُ إِرْدَبَّهَا، وَشِبْهِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" تَبْغُونَ" بِالتَّاءِ، الْبَاقُونَ بالياء. وقوله تَعَالَى: (وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ) هَذَا اسْتِفْهَامٌ عَلَى جِهَةِ الْإِنْكَارِ بِمَعْنَى: لا أحد أحسن، فهذا ابتداء وخبر. و" حُكْماً" نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ. [لِقَوْلِهِ] " لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ" أَيْ عند قوم يوقنون.
kâhini ve Cahiliye hâkimlerinden buna benzer olanları kastetmektedirler; dolayısıyla hükümden murat yaygınlık ve cins olur, zira bununla belirli bir hâkim kastedilmemiştir. Nitekim Arapların: "Mısır irdebbini engelledi" ve benzeri sözlerinde olduğu gibi muzâfın cins olarak vaki olması caizdir. İbn Âmir "تَبْغُونَ" lafzını 'tâ' ile (tebgûne), diğerleri ise 'yâ' ile (yebgûne) okumuşlardır. Yüce Allah'ın: {(وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ)} “Kesin olarak inanan bir toplum için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim vardır?” buyruğu inkâr yollu bir istifham olup: Hiç kimse daha güzel hüküm veremez manasındadır; binaenaleyh bu mübteda ve haberdir. "حُكْماً" lafzı temyiz (beyan) olarak mansubdur. [O'nun] "لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ" buyruğu ise kesin olarak inanan bir kavmin nezdinde demektir.
[سورة المائدة (٥): آية ٥١]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 51]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١)} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır. Muhakkak ki Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (51)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى-" الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ" مَفْعُولَانِ لِ [تَتَّخِذُوا]، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى قَطْعِ الْمُوَالَاةِ شَرْعًا، وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" بَيَانُ ذَلِكَ. ثُمَّ قِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الْمُنَافِقُونَ، الْمَعْنَى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِظَاهِرِهِمْ، وَكَانُوا يُوَالُونَ الْمُشْرِكِينَ وَيُخْبِرُونَهُمْ بِأَسْرَارِ الْمُسْلِمِينَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي لُبَابَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ. قَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ يَوْمِ أُحُدٍ حِينَ خَافَ الْمُسْلِمُونَ حَتَّى هَمَّ قَوْمٌ مِنْهُمْ أَنْ يُوَالُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيِّ بْنِ سَلُولٍ، فَتَبَرَّأَ عُبَادَةُ] ﵁ [ مِنْ مُوَالَاةِ الْيَهُودِ، وَتَمَسَّكَ بِهَا ابْنُ أُبَيٍّ وَقَالَ: إِنِّي أَخَافُ أَنْ تَدُورَ الدَّوَائِرُ. (بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ) مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ الشَّرْعِ الْمُوَالَاةَ فِيمَا بَيْنَهُمْ حَتَّى يتوارث اليهود والنصارى بعضهم من بعض.
Bu ayette iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: {الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ} “Yahudileri ve Hristiyanları dostlar...” [ifadesindeki kelimeler], [تَتَّخِذُوا] “[Onları] edinmeyin” fiilinin iki mef‘ûlüdür (nesnesidir). Bu da şer‘an dostluk bağının koparılması gerektiğine delalet eder. Buna dair açıklama Âl-i İmrân [Suresi'nde] geçmişti. Daha sonra şöyle de denilmiştir: Ayette kastedilenler münafıklardır. Anlamı şudur: Ey görünüşte iman edenler! Onlar müşrikleri dost ediniyor ve Müslümanların sırlarını onlara aktarıyorlardı. İkrime'den [nakledildiğine] göre ise bu ayet Ebû Lübâbe hakkında inmiştir. Süddî şöyle demiştir: Ayet, Müslümanların korkuya kapıldığı ve içlerinden bir grubun Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeye kalkıştığı Uhud günü hadisesinde inmiştir. Ayetin Ubâde b. es-Sâmit ile Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında indiği de söylenmiştir. Ubâde [radıyallâhu anh] Yahudilerle dostluktan beri olduğunu (ilişiğini kestiğini) ilan etmiş; İbn Übey ise bu dostluğa sarılarak: “Doğrusu ben başıma bir felaket gelmesinden korkarım” demiştir. {(بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ)} “Onlar birbirlerinin dostudurlar” [cümlesi] mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). Bu ifade, şeriatın onların kendi aralarındaki velayet ve dostluğu, hatta Yahudi ve Hristiyanların birbirlerine mirasçı olabilecekleri ölçüde sabit gördüğüne delalet eder.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ) أَيْ يَعْضُدْهُمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ (فَإِنَّهُ مِنْهُمْ) بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ حُكْمَهُ كَحُكْمِهِمْ، وَهُوَ يَمْنَعُ إِثْبَاتَ الْمِيرَاثِ لِلْمُسْلِمِ مِنَ الْمُرْتَدِّ، وَكَانَ الَّذِي تَوَلَّاهُمِ ابْنُ أُبَيٍّ ثُمَّ هَذَا الْحُكْمُ بَاقٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِي قَطْعِ الْمُوَالَاةِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ"] هود: ١١٣] وَقَالَ تَعَالَى فِي" آلِ عِمْرَانَ":" لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ"] آل عمران: ٢٨] وَقَالَ تَعَالَى:" لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ"] آل عمران: ١١٨] وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ" أي في النصرة" وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ" شَرْطٌ وَجَوَابُهُ، أَيْ لِأَنَّهُ قَدْ خَالَفَ اللَّهَ تَعَالَى وَرَسُولَهُ كَمَا خَالَفُوا، وَوَجَبَتْ مُعَادَاتُهُ كَمَا وَجَبَتْ مُعَادَاتُهُمْ، وَوَجَبَتْ لَهُ النَّارُ كَمَا وَجَبَتْ لَهُمْ، فَصَارَ منهم أي من أصحابهم.
İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: {(وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ)} “Sizden kim onları dost edinirse” yani Müslümanlara karşı onlara destek verirse, {(فَإِنَّهُ مِنْهُمْ)} “Şüphesiz o da onlardandır” buyruğuyla Yüce Allah onun hükmünün onların hükmü gibi olduğunu açıklamıştır. Bu, mürtedden Müslümana miras kalmasının sübutunu engeller. Onları dost edinen kişi İbn Übey idi. Sonra bu hüküm dostluğun kesilmesi hususunda kıyamet gününe kadar bakidir. Nitekim Yüce Allah: {وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ} “Zulmedenlere meyletmeyin, yoksa size ateş dokunur” [Hûd: 113] buyurmuş; "Âl-i İmrân"da: {لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” [Âl-i İmrân: 28] buyurmuş ve yine: {لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Sizden olmayanı sırdaş edinmeyin” [Âl-i İmrân: 118] buyurmuştur; buna dair açıklamalar daha önce geçmişti. "بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ" ifadesinin manasının yardımda birbirlerinin dostudurlar demek olduğu da söylenmiştir. "وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ" şart ve cevabıdır; yani onlar muhalefet ettikleri gibi o da Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne muhalefet ettiği, onlara düşmanlık vacip olduğu gibi ona da düşmanlık vacip olduğu ve onlara cehennem vacip olduğu gibi ona da vacip olduğu için onlardan, yani onların yandaşlarından olmuştur demektir.
[سورة المائدة (٥): الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 52-53]
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣)
{فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣)} “Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaketin dönüp gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih yahut katından bir emir getirir de, içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. (52) İman edenler de: 'Sizinle beraber olduklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?' derler. Onların amelleri boşa çıkmış ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır. (53)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) شَكٌّ وَنِفَاقٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" وَالْمُرَادُ ابْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ (يُسارِعُونَ فِيهِمْ) أَيْ فِي مُوَالَاتِهِمْ وَمُعَاوَنَتِهِمْ. (يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ) أَيْ يَدُورُ الدَّهْرُ عَلَيْنَا إِمَّا بِقَحْطٍ فلا يميروننا وَلَا يُفْضِلُوا عَلَيْنَا، وَإِمَّا أَنْ يَظْفَرَ الْيَهُودُ بِالْمُسْلِمِينَ فَلَا يَدُومُ الْأَمْرُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِالْمَعْنَى، كَأَنَّهُ مِنْ دَارَتْ تَدُورُ، أَيْ نَخْشَى أَنْ يَدُورَ الْأَمْرُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﷿:" فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ"، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: {(فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ)} “Kalplerinde hastalık bulunanları görürsün” buyruğundaki hastalık şüphe ve nifaktır; bu daha önce "el-Bakara"da geçmişti. Murad edilen İbn Übey ve arkadaşlarıdır. {(يُسارِعُونَ فِيهِمْ)} “Onların içine koştuklarını” yani onları dost edinmeye ve onlara yardım etmeye koştuklarını [görürsün]. {(يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ)} “'Başımıza bir felaketin dönüp gelmesinden korkuyoruz' derler” yani ya kıtlık gelip zaman aleyhimize döner de bize erzak getirmezler ve bize lütufta bulunmazlar, yahut da Yahudiler Müslümanlara galip gelir de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hâkimiyeti devam etmez [diye korkarlar]. Bu görüş manaya en uygun olanıdır; sanki dönüp dolaşmaktan (dâret tedûru) türemiştir, yani durumun dönmesinden korkuyoruz demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: "Umulur ki Allah bir fetih getirir" buyruğu da buna delalet eder. Şair şöyle demiştir:
يَرُدُّ عَنْكَ الْقَدَرَ الْمَقْدُورَا ... وَدَائِرَاتِ الدَّهْرِ أَنْ تَدُورَا
[Hiçbir şey] takdir edilmiş kaderi ve zamanın felaketlerinin dönüp dolaşmasını senden savuşturamaz...
يَعْنِي دُوَلَ الدَّهْرِ الدَّائِرَةَ مِنْ قَوْمٍ إِلَى قَوْمٍ. وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى الْفَتْحِ، فَقِيلَ: الْفَتْحُ الْفَصْلُ وَالْحُكْمُ، عَنْ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَتَى اللَّهُ بِالْفَتْحِ فَقُتِلَتْ مُقَاتِلَةُ بَنِي قُرَيْظَةَ وَسُبِيَتْ ذَرَارِيُّهُمْ وَأُجْلِيَ بَنُو النَّضِيرِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هُوَ فَتْحُ بِلَادِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي بِالْفَتْحِ فَتْحَ مَكَّةَ. (أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ) قَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ الْجِزْيَةُ. الْحَسَنُ: إِظْهَارُ أَمْرِ الْمُنَافِقِينَ وَالْإِخْبَارِ بِأَسْمَائِهِمْ وَالْأَمْرِ بِقَتْلِهِمْ. وَقِيلَ: الْخِصْبُ وَالسَّعَةُ لِلْمُسْلِمِينَ (فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ) أَيْ فَيُصْبِحُوا نَادِمِينَ عَلَى تَوَلِّيهِمِ الْكُفَّارَ إِذَا رَأَوْا نَصْرَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَإِذَا عَايَنُوا عِنْدَ الْمَوْتِ فَبُشِّرُوا بِالْعَذَابِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا). وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ:" يَقُولُ" بِغَيْرِ وَاوٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ:" وَيَقُولَ" بِالْوَاوِ وَالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى" أَنْ يَأْتِيَ" عِنْدَ أَكْثَرِ النَّحْوِيِّينَ، التَّقْدِيرُ: فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ وَأَنْ يَقُولَ. وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ على المعنى، لان معنى" فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ" وعسى ن يَأْتِيَ اللَّهُ بِالْفَتْحِ، إِذْ لَا يَجُوزُ عَسَى زَيْدٌ أَنْ يَأْتِيَ وَيَقُومَ عَمْرٌو، لِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ الْمَعْنَى إِذَا قُلْتَ: وَعَسَى زَيْدٌ أَنْ يَقُومَ عَمْرٌو، وَلَكِنْ لَوْ قُلْتُ: عَسَى أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ وَيَأْتِيَ عَمْرٌو كَانَ جَيِّدًا. فَإِذَا قَدَّرْتَ التَّقْدِيمَ فِي أَنْ يَأْتِيَ إِلَى جَنْبِ عَسَى حَسُنَ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ التَّقْدِيرُ: عَسَى أَنْ يَأْتِيَ وَعَسَى أَنْ يَقُومَ، وَيَكُونُ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ:
Yani bir kavimden diğerine dönüp duran zamanın hâkimiyetlerini kastetmektedir. Fetih kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir; Katâde ve başkalarından fethin ayırt etme ve hüküm verme olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah fethi getirdi de Benî Kurayza'nın savaşçıları öldürüldü, çocukları esir edildi ve Benî Nadîr sürgün edildi. Ebû Ali ise: Müşriklerin beldelerinin Müslümanlara fethidir demiştir. es-Süddî: Fetih ile Mekke'nin fethini kastetmektedir demiştir. {(أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ)} “Yahut katından bir emir” ifadesi hakkında es-Süddî: O cizyedir demiştir. Hasan: Münafıkların durumunun açığa çıkarılması, isimlerinin haber verilmesi ve öldürülmelerinin emredilmesidir demiştir. Müslümanlar için bolluk ve genişliktir de denilmiştir. {(فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ)} “İçlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar” yani Allah'ın müminlere yardımını gördüklerinde ve ölüm anında azapla müjdelendiklerini müşahede ettiklerinde kâfirleri dost edindiklerine pişman olurlar demektir. Yüce Allah'ın: {(وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا)} “İman edenler de derler” buyruğunu Medine ve Şam ehli vâv harfi olmaksızın: "يَقُولُ" şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve İbn Ebî İshâk ise çoğu nahivcilere göre "أَنْ يَأْتِيَ" üzerine matuf olarak nasb ile ve vâv ile: "وَيَقُولَ" şeklinde okumuşlardır; takdiri: 'Umulur ki Allah bir fetih getirir ve der' şeklindedir. Manaya atıf olduğu da söylenmiştir; çünkü: "فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ" ifadesinin manası: 'Umulur ki Allah fethi getirir' demektir; zira: 'Zeyd'in gelmesi ve Amr'ın kalkması umulur' denilemez; çünkü: 'Zeyd'in kalkması ve Amr'ın kalkması umulur' dediğinde mana sahih olmaz; ancak: 'Zeyd'in kalkması ve Amr'ın gelmesi umulur' dersen güzel olur. "أَنْ يَأْتِيَ" fiilinin 'asâ'nın yanına öne alındığını takdir ettiğin zaman güzel olur; çünkü takdir şöyle olur: 'Gelmesi umulur ve kalkması umulur'. Bu da şairin şu sözü kabilinden olur:
وَرَأَيْتُ زَوْجَكِ فِي الْوَغَى ... مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحًا
Ve savaşta senin kocanı gördüm... Kılıç kuşanmış ve mızrak [tutmuş] halde.
وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ- وَهُوَ أَنْ تَعْطِفَهُ عَلَى الْفَتْحِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Bu hususta üçüncü bir görüş daha vardır; o da şairin dediği gibi onu el-Feth üzerine atfetmendir:
لَلُبْسُ عَبَاءَةٍ وتقر عيني
Elbette bir aba giymek ve gözümün aydın olması...
وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ" أَنْ يَأْتِيَ" بَدَلًا مِنِ اسْمِ اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ، فَيَصِيرُ التَّقْدِيرُ: عَسَى أَنْ يَأْتِيَ اللَّهُ وَيَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا" بِالرَّفْعِ عَلَى الْقَطْعِ مِنَ الْأَوَّلِ. (أَهؤُلاءِ) إِشَارَةٌ إِلَى الْمُنَافِقِينَ. (أَقْسَمُوا بِاللَّهِ) حَلَفُوا وَاجْتَهَدُوا فِي الْأَيْمَانِ. (إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ)
“أَنْ يَأْتِيَ” ifadesinin, zikri yüce olan Allah’ın isminden bedel kılınması da caizdir; bu durumda takdir (cümle kurgusu): “عَسَى أَنْ يَأْتِيَ اللَّهُ وَيَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا / Allah’ın [fethinin/hükmünün] gelmesi ve iman edenlerin demesi umulur” şeklinde olur. Kûfeliler ise öncekinden kat‘ (bağımsız yeni cümle) kabul ederek “وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا” [ifadesindeki fiili] merfû (ötre ile) okumuşlardır. (أَهؤُلاءِ) “Bunlar mı?”, münafıklara yönelik bir işarettir. (أَقْسَمُوا بِاللَّهِ) “Allah’a yemin ettiler”; yani yemin ettiler ve bütün güçleriyle yeminlerini perçinlediler. (إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ) “Şüphesiz onlar sizinle beraberdirler.”
أَيْ قَالُوا إِنَّهُمْ، وَيَجُوزُ" أَنَّهُمْ"] نُصِبَ [ بِ"- أَقْسَمُوا" أَيْ قَالَ الْمُؤْمِنُونَ لِلْيَهُودِ عَلَى جِهَةِ التَّوْبِيخِ: أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ أَنَّهُمْ يُعِينُونَكُمْ عَلَى مُحَمَّدٍ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، أَيْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَانُوا يَحْلِفُونَ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ فَقَدْ هَتَكَ اللَّهُ الْيَوْمَ سِتْرَهُمْ. (حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ) بَطَلَتْ بِنِفَاقِهِمْ. (فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ) أَيْ خَاسِرِينَ الثَّوَابَ. وَقِيلَ: خَسِرُوا فِي مُوَالَاةِ الْيَهُودِ فَلَمْ تَحْصُلْ لَهُمْ ثَمَرَةٌ بَعْدَ قتل اليهود وأجلائهم.
Yani 'şüphesiz onlar...' dediler. "أَقْسَمُوا" fiili ile [mansub olarak] "أَنَّهُمْ" şeklinde [okunması] da caizdir. Yani müminler kınama kabilinden Yahudilere şöyle dediler: Muhammed'e karşı size yardım edeceklerine dair var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır? Bunun, müminlerin birbirlerine hitaben olması da muhtemeldir; yani: 'Mümin olduklarına yemin edenler bunlardı, işte Allah bugün onların örtüsünü yırttı [rezil etti]' demektir. {(حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ)} “Amelleri boşa çıkmıştır” yani münafıklıkları sebebiyle boşa gitmiştir. {(فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ)} “Böylece hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır” yani sevabı kaybetmişlerdir. Yahudileri dost edinmekte zarara uğradılar; dolayısıyla Yahudilerin öldürülmesinden ve sürgün edilmesinden sonra ellerine hiçbir semere geçmedi de denilmiştir.
[سورة المائدة (٥): آية ٥٤]
[Mâide Suresi (5), Ayet 54]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah onların yerine öyle bir topluluk getirir ki O onları sever, onlar da O’nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli ve zorludurlar. Allah yolunda cihad ederler ve kınayanın kınamasından korkmazlar. İşte bu Allah’ın lütfudur, onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. (54)”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ" شَرْطٌ وَجَوَابُهُ" فَسَوْفَ". وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ" مَنْ يَرْتَدِدْ" بِدَالَيْنِ. الْبَاقُونَ" مَنْ يَرْتَدَّ". وَهَذَا مِنْ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَالنَّبِيِّ ﷺ: إِذْ أَخْبَرَ عَنِ ارْتِدَادِهِمْ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي عَهْدِهِ وَكَانَ ذَلِكَ غَيْبًا، فَكَانَ عَلَى مَا أَخْبَرَ بَعْدَ مُدَّةٍ، وَأَهْلُ الرِّدَّةِ كَانُوا بَعْدَ مَوْتِهِ ﷺ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ارْتَدَّتِ الْعَرَبُ إِلَّا ثَلَاثَةَ مَسَاجِدَ، مَسْجِدِ الْمَدِينَةِ، وَمَسْجِدِ مَكَّةَ، وَمَسْجِدِ جُؤَاثَى، وَكَانُوا فِي رِدَّتِهِمْ عَلَى قِسْمَيْنِ: قِسْمٌ نَبَذَ الشَّرِيعَةَ كُلَّهَا وَخَرَجَ عَنْهَا، وَقِسْمٌ نَبَذَ وُجُوبَ الزَّكَاةِ وَاعْتَرَفَ بِوُجُوبِ غَيْرِهَا، قَالُوا نَصُومُ وَنُصَلِّي وَلَا نُزَكِّي، فَقَاتَلَ الصِّدِّيقُ جَمِيعَهُمْ، وَبَعَثَ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ إِلَيْهِمْ بِالْجُيُوشِ فَقَاتَلَهُمْ وَسَبَاهُمْ، على ما هو مشهور من أخبارهم.
Bu ayette dört mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {" مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ "} “Sizden kim dininden dönerse” buyruğu şarttır, cevabı ise {" فَسَوْفَ "} “[Allah getirecektir]” kısmıdır. Medine ve Şam ehlinin kıraati iki dâl ile "مَنْ يَرْتَدِدْ" şeklindedir. Diğer kıraat imamları ise "مَنْ يَرْتَدَّ" şeklinde okumuşlardır. Bu, Kur'an'ın ve Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bir mucizesidir (i'câzıdır); zira onların dinden döneceklerini haber vermiştir; oysa bu durum onun döneminde gerçekleşmemişti ve gaybî bir husustu. Bir müddet sonra tam da haber verdiği şekilde cereyan etti. İrtidat edenler ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra ortaya çıktılar. İbn İshâk şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince üç mescid müstesna bütün Araplar dinden döndü: Medine Mescidi, Mekke Mescidi ve Cüâsâ Mescidi. Onlar dinden dönmeleri bakımından iki kısma ayrılıyorlardı: Bir kısmı şeriatı bütünüyle terk edip dinden çıktı; diğer bir kısmı ise zekâtın farziyetini inkâr edip onun dışındaki yükümlülükleri kabul etti ve: "Oruç tutarız, namaz kılarız fakat zekât vermeyiz" dediler. Bunun üzerine es-Sıddîk [Hz. Ebû Bekir] onların hepsiyle savaştı ve Hâlid b. el-Velîd'i ordularla üzerlerine gönderdi. O da onlarla savaştı ve onları esir aldı; nitekim bu durum onların meşhur haberlerinde yer almaktadır.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" (فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ) " فِي مَوْضِعِ النَّعْتِ. قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَأَصْحَابِهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي الْأَنْصَارِ. وَقِيلَ: هِيَ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْمٍ لَمْ يَكُونُوا مَوْجُودِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ قَاتَلَ أَهْلَ الرِّدَّةِ بِقَوْمٍ لَمْ يَكُونُوا وَقْتَ نُزُولِ الْآيَةِ، وَهُمْ أَحْيَاءٌ مِنَ الْيَمَنِ مِنْ كِنْدَةَ وَبَجِيلَةَ، وَمِنْ أَشْجَعَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْأَشْعَرِيِّينَ، فَفِي الْخَبَرِ أَنَّهَا لَمَّا نَزَلَتْ قَدِمَ بَعْدَ ذَلِكَ بِيَسِيرٍ سَفَائِنُ الْأَشْعَرِيِّينَ، وَقَبَائِلُ الْيَمَنِ مِنْ طَرِيقِ الْبَحْرِ، فَكَانَ لَهُمْ بَلَاءٌ فِي الْإِسْلَامِ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَتْ عَامَّةُ فُتُوحِ الْعِرَاقِ فِي زَمَنِ عُمَرَ ﵁ عَلَى يَدَيْ قَبَائِلَ الْيَمَنِ، هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي نُزُولِهَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى الْحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي" الْمُسْتَدْرَكِ" بِإِسْنَادِهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَشَارَ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَقَالَ: (هُمْ قَوْمُ هَذَا) قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَأَتْبَاعُ أَبِي الْحَسَنِ مِنْ قَوْمِهِ، لِأَنَّ كُلَّ مَوْضِعٍ أُضِيفَ فِيهِ قَوْمٌ إِلَى نَبِيٍّ أُرِيدَ بِهِ الْأَتْبَاعُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ) " أَذِلَّةٍ" نَعْتٌ لِقَوْمٍ، وَكَذَلِكَ" (أَعِزَّةٍ) " أَيْ يَرْأَفُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ وَيَرْحَمُونَهُمْ وَيَلِينُونَ لَهُمْ، مِنْ قَوْلِهِمْ: دَابَّةٌ ذَلُولٌ أَيْ تنقاد سهلة، وليس من الذل في شي. وَيَغْلُظُونَ عَلَى الْكَافِرِينَ وَيُعَادُونَهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ كَالْوَالِدِ لِلْوَلَدِ وَالسَّيِّدِ لِلْعَبْدِ، وَهُمْ فِي الْغِلْظَةِ عَلَى الْكُفَّارِ كَالسَّبُعِ عَلَى فَرِيسَتِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ
İkincisi: Yüce Allah'ın: "{(فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ)} “Allah onların yerine öyle bir topluluk getirir ki O onları sever, onlar da O’nu severler”" buyruğu sıfat makamındadır. Hasan, Katâde ve başkaları: Ebû Bekir es-Sıddîk ve ashabı hakkında nazil olmuştur demişlerdir. es-Süddî: Ensar hakkında nazil olmuştur demiştir. O vakitte henüz mevcut olmayan bir topluluğa işaret olduğu, Ebû Bekir'in irtidad edenlerle ayetin indiği vakitte mevcut olmayan bir toplulukla savaştığı da söylenmiştir ki onlar Yemen'den Kinde, Becîle ve Eşca' kabileleridir. Eş'arîler hakkında nazil olduğu da söylenmiştir. Rivayette geldiğine göre ayet indiğinde bundan kısa bir süre sonra Eş'arîlerin ve Yemen kabilelerinin gemileri deniz yoluyla geldi; onların Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında İslam'da büyük yararlılıkları oldu ve Ömer (radıyallâhu anh) zamanındaki Irak fetihlerinin çoğu Yemen kabilelerinin eliyle gerçekleşti. Bu ayetin nüzulü hakkında söylenenlerin en sahihi budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Hâkim Ebû Abdillâh el-Müstedrek'te isnadıyla rivayet etmiştir ki: Bu ayet indiğinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye işaret ederek: (Onlar şunun kavmidir) buyurmuştur. Kuşeyrî şöyle demiştir: Ebu'l-Hasan'a [el-Eş'arî'ye] uyanlar da onun kavmindendir; çünkü bir kavmin bir nebiye nispet edildiği her yerde kastedilen ona uyanlardır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {(أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ)} “Müminlere karşı alçak gönüllü” buyruğunda geçen "أَذِلَّةٍ" kelimesi "قَوْمٍ" kelimesinin sıfatıdır; aynı şekilde {(أَعِزَّةٍ)} “İzzetlidirler” de öyledir. Yani müminlere şefkat gösterirler, merhamet ederler ve onlara yumuşak davranırlar; bu da Arapların: 'Uysal ve boyun eğen binek' sözünden gelir, yoksa zillete düşme anlamıyla hiçbir ilgisi yoktur. Kâfirlere karşı ise serttirler ve onlara düşmanlık ederler. İbn Abbas şöyle demiştir: Onlar müminlere karşı babanın evladına, efendinin kölesine davrandığı gibidirler; kâfirlere karşı sertlikte ise avının üzerindeki yırtıcı hayvan gibidirler. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ
"] الفتح: ٢٩]. وَيَجُوزُ" أَذِلَّةً" بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، أَيْ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ فِي هَذَا الْحَالِ، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ مَعْنَى مَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى لِعِبَادِهِ وَمَحَبَّتِهِمْ لَهُ. الرَّابِعَةُ- قوله تعالى: (يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ أَيْضًا. (وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ) بِخِلَافِ الْمُنَافِقِينَ يَخَافُونَ الدَّوَائِرَ، فَدَلَّ بِهَذَا عَلَى تَثْبِيتِ إِمَامَةِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ ﵃، لِأَنَّهُمْ جَاهَدُوا فِي اللَّهِ ﷿ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَاتَلُوا الْمُرْتَدِّينَ بَعْدَهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ كانت فيه هذه الصفات فهو ولي
...” [el-Feth: 29]. «Ezillete[n]» kelimesinin hâl (durum belirteci) olarak mansub olması da caizdir; yani bu hâl üzere iken O onları sever, onlar da O'nu severler demektir. Yüce Allah'ın kullarını sevmesinin ve kullarının da O'nu sevmesinin anlamı daha önce geçmişti. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {(يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ)} “Allah yolunda cihad ederler” buyruğu da sıfat konumundadır. {(وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ)} “ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” [buyruğu ise], devranın aleyhlerine dönmesinden (felaketlerden) korkan münafıkların aksinedir. Bu durum; Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'nin (radıyallâhu anhum) hilafetlerinin (imametlerinin) sabit ve hak olduğuna delalet etmiştir. Zira onlar, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayatında aziz ve celil olan Allah yolunda cihad etmişler, kendisinden sonra da dinden dönenlerle (mürtedlerle) savaşmışlardır. Bilinmektedir ki kendisinde bu sıfatlar bulunan kimse Allah Teâlâ'nın veli [kuludur]...
لِلَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ يُجَاهِدُ الْكُفَّارَ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ) ابتداء وخبر. (وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ) أَيْ وَاسِعُ الْفَضْلِ، عَلِيمٌ بِمَصَالِحِ خلقه.
Allah Teâlâ'ya. Ayetin kıyamete kadar kâfirlerle cihad eden herkes hakkında umumi olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. {(ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ)} “İşte bu Allah’ın lütfudur, onu dilediğine verir” buyruğu mübteda ve haberdir. {(وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ)} “Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir” yani lütfu geniş olan, yaratıklarının maslahatlarını çok iyi bilendir.
[سورة المائدة (٥): آية ٥٥]
[Mâide Suresi (5), Ayet 55]
إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥)
{إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥)} “Sizin dostunuz ancak Allah, O’nun Resûlü ve namazı dosdoğru kılan, rükû ederken zekâtı veren müminlerdir. (55)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ" قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ عبد الله ابن سَلَامٍ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّ قَوْمَنَا مِنْ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ قَدْ هَجَرُونَا وَأَقْسَمُوا أَلَّا يُجَالِسُونَا، وَلَا نَسْتَطِيعُ مُجَالَسَةَ أَصْحَابِكَ لِبُعْدِ الْمَنَازِلِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَقَالَ: رَضِينَا بِاللَّهِ وبرسوله وبالمؤمنين أولياء." وَالَّذِينَ" عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ. وَقَدْ سُئِلَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵃ عَنْ مَعْنَى" إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا" هَلْ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ؟ فَقَالَ: عَلِيٌّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ هَذَا لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ بَيِّنٌ، لِأَنَّ" الَّذِينَ" لِجَمَاعَةٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ ﵁. وَقَالَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ، وَحَمَلَهُمْ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ) وَهِيَ: الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ- وَذَلِكَ أَنَّ سَائِلًا سَأَلَ فِي مَسْجِدِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ يُعْطِهِ أَحَدٌ شَيْئًا، وَكَانَ عَلِيٌّ فِي الصَّلَاةِ فِي الرُّكُوعِ وَفِي يَمِينِهِ خَاتَمٌ، فَأَشَارَ إِلَى السَّائِلِ] بِيَدِهِ [ حَتَّى أَخَذَهُ. قَالَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الْقَلِيلَ لَا يُبْطِلُ الصَّلَاةَ، فَإِنَّ التَّصَدُّقَ بِالْخَاتَمِ فِي الرُّكُوعِ عَمَلٌ جَاءَ بِهِ فِي الصَّلَاةِ وَلَمْ تَبْطُلْ بِهِ الصَّلَاةُ. وَقَوْلُهُ:" وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَدَقَةَ التَّطَوُّعِ تُسَمَّى زَكَاةً.، فَإِنَّ عَلِيًّا تَصَدَّقَ بِخَاتَمِهِ فِي الرُّكُوعِ، وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ"] الروم: ٣٩] وقد
Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın {إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Sizin dostunuz ancak Allah ve O'nun Resûlüdür” buyruğudur. Câbir b. Abdillâh şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kureyza ve Nadîroğulları'ndan olan kavmimiz bizi terk etti ve bizimle oturup kalkmamaya yemin etti. Evlerin uzaklığı sebebiyle senin ashabınla da oturup kalkamıyoruz" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. [Abdullah b. Selâm da]: "Biz dost olarak Allah'tan, Resûlü'nden ve müminlerden razı olduk" dedi. Ayette geçen {وَالَّذِينَ} "[iman eden] o kimseler" ifadesi bütün müminler hakkında umumidir (geneldir). Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn b. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhümâ'ya {إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir” ayetinin anlamı ve bundan kastedilenin Ali b. Ebî Tâlib olup olmadığı sorulduğunda: "Ali de müminlerdendir" cevabını vermiştir. [Böylece] o, bu ayetin bütün müminler hakkında olduğu kanaatine varmıştır. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu açık bir görüştür; zira {الَّذِينَ} ifadesi çoğul (topluluk) içindir." İbn Abbâs ise: "Bu ayet Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında inmiştir" demiştir. Başka bir rivayette de: "Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh hakkında inmiştir" demiştir. Mücâhid ve es-Süddî de böyle demişlerdir. Onları bu görüşe sevk eden husus, Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ} “Namazı dosdoğru kılan, rükû ederken zekâtı veren müminlerdir” buyruğudur. Bu da İkinci Mesele'dir: Şöyle ki, bir dilenci Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde [yardım] istedi; ancak kimse ona bir şey vermedi. O sırada Ali namazda rükû halindeydi ve sağ elinde bir yüzük vardı. Dilenciye [eliyle] işaret etti ve nihayet [dilenci] onu aldı. İlkıyâ et-Taberî şöyle demiştir: "Bu durum, az amelin namazı bozmayacağına delalet eder; zira rükûda iken yüzüğü sadaka olarak vermek namaz içinde yapılan bir ameldir ve bununla namaz bozulmamıştır." Yüce Allah'ın: {وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ} “Rükû ederken zekâtı verenler” buyruğu, nafile sadakanın da 'zekât' olarak isimlendirileceğine delalet eder; nitekim Ali rükûda iken yüzüğünü sadaka olarak vermiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğunun bir benzeridir: {وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ} “Allah’ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte [mallarını ve sevaplarını] kat kat artıranlar onlardır.” [er-Rûm: 39] [Nitekim bu ayette]...
انْتَظَمَ الْفَرْضُ وَالنَّفْلُ، فَصَارَ اسْمُ الزَّكَاةِ شَامِلًا لِلْفَرْضِ وَالنَّفْلِ، كَاسْمِ الصَّدَقَةِ وَكَاسْمِ الصَّلَاةِ يَنْتَظِمُ الْأَمْرَيْنِ. قُلْتُ: فَالْمُرَادُ عَلَى هَذَا بِالزَّكَاةِ التَّصَدُّقُ بِالْخَاتَمِ، وَحَمْلُ لَفْظِ الزَّكَاةِ عَلَى التَّصَدُّقِ بِالْخَاتَمِ فِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ الزَّكَاةَ لَا تَأْتِي إِلَّا بِلَفْظِهَا الْمُخْتَصِّ بِهَا وَهُوَ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ" الْبَقَرَةِ". وَأَيْضًا فَإِنَّ قَبْلَهُ" يُقِيمُونَ الصَّلاةَ" وَمَعْنَى يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ يَأْتُونَ بِهَا فِي أَوْقَاتِهَا بِجَمِيعِ حُقُوقِهَا، وَالْمُرَادُ صَلَاةُ الْفَرْضِ. ثُمَّ قَالَ:" وَهُمْ راكِعُونَ" أَيِ النَّفْلُ. وَقِيلَ: أَفْرَدَ الرُّكُوعَ بِالذِّكْرِ تَشْرِيفًا. وَقِيلَ: الْمُؤْمِنُونَ وَقْتَ نُزُولِ الْآيَةِ كَانُوا بَيْنَ مُتَمِّمٍ لِلصَّلَاةِ وَبَيْنَ رَاكِعٍ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ" تَضَمَّنَتْ جَوَازَ الْعَمَلِ الْيَسِيرِ فِي الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ أَنَّ هَذَا خَرَجَ مَخْرَجَ الْمَدْحِ، وَأَقَلُّ مَا فِي بَابِ الْمَدْحِ أَنْ يَكُونَ مُبَاحًا، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ [عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ] ﵁ أَعْطَى السَّائِلَ شَيْئًا وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذِهِ صَلَاةَ تَطَوُّعٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ مَكْرُوهٌ فِي الْفَرْضِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَدْحُ مُتَوَجِّهًا عَلَى اجْتِمَاعِ حَالَتَيْنِ، كَأَنَّهُ وَصْفُ مَنْ يَعْتَقِدُ وُجُوبَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، فَعُبِّرَ عَنِ الصَّلَاةِ بِالرُّكُوعِ، وَعَنِ الِاعْتِقَادِ لِلْوُجُوبِ بِالْفِعْلِ، كَمَا تَقُولُ: الْمُسْلِمُونَ هُمُ الْمُصَلُّونَ، وَلَا تُرِيدُ أَنَّهُمْ فِي تِلْكَ الْحَالِ مُصَلُّونَ وَلَا يُوَجَّهُ الْمَدْحُ حَالَ الصَّلَاةِ، فَإِنَّمَا يُرِيدُ مَنْ يفعل هذا الفعل ويعتقده.
farz ve nafile birlikte yer almıştır. Böylece zekât ismi, sadaka ismi ve namaz ismi gibi her iki durumu da kapsayarak hem farzı hem nafileyi içine almaktadır. Ben [Kurtubî] derim ki: Buna göre zekât ile kastedilen yüzüğün sadaka verilmesidir. Zekât lafzını yüzüğün sadaka verilmesine hamletmek ise uzaktır; zira zekât ancak kendisine has olan farz kılınan zekât lafzıyla gelir; nitekim bunun açıklaması Bakara Suresi'nin başında geçmişti. Ayrıca bundan önce: "يُقِيمُونَ الصَّلاةَ" buyrulmuştur ve namazı dosdoğru kılmanın manası, onu vakitlerinde bütün haklarıyla yerine getirmektir ki bununla kastedilen farz namazdır. Sonra: "وَهُمْ راكِعُونَ" buyurmuştur; yani nafiledir. Rükûun şereflendirmek amacıyla ayrıca zikredildiği de söylenmiştir. Ayetin nazil olduğu vakitte müminlerin kimisinin namazı tamamlamakta, kimisinin de rükû etmekte olduğu da söylenmiştir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: "وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ" buyruğu namazda az amelin caiz oluşunu ihtiva eder; zira bu ifade övgü makamında gelmiştir ve övgü konusundaki en alt derece onun mübah olmasıdır. Rivayet edildiğine göre [Ali b. Ebî Tâlib] (radıyallâhu anh) namazda iken dilenciye bir şey vermiştir; bunun nafile bir namaz olması da caizdir, zira farz namazda bu mekruhtur. Övgünün iki halin bir araya gelmesine yönelik olması da muhtemeldir; sanki bu, namaz ve zekâtın farziyetine inanan kimsenin bir vasfıdır: Namaz rükû ile ifade edilmiş, farziyete olan inanç ise fiil ile dile getirilmiştir; nitekim: 'Müslümanlar namaz kılan kimselerdir' dersin fakat onların o anda fiilen namaz kıldıklarını kastetmezsin ve övgü namaz anına yönelik olmaz; aksine bu fiili işleyen ve buna inanan kimseyi kastedersin.
[سورة المائدة (٥): آية ٥٦]
[Mâide Suresi (5), Ayet 56]
وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦)
{وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦)} “Kim Allah’ı, O’nun Resûlü’nü ve iman edenleri dost edinirse, şüphesiz ki galip gelecek olanlar yalnız Allah’ın tarafı [hizbi] olanlardır. (56)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا) أَيْ مَنْ فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ، وَامْتَثَلَ أَمْرَ رَسُولِهِ، وَوَالَى الْمُسْلِمِينَ، فَهُوَ مِنْ حِزْبِ اللَّهِ. وَقِيلَ: أي ومن يتولى الْقِيَامَ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَنُصْرَةِ رَسُولِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ. (فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ) قَالَ الْحَسَنُ: حِزْبُ اللَّهِ جُنْدُ اللَّهِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: أَنْصَارُ اللَّهِ قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: {(وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا)} “Kim Allah’ı, O’nun Resûlü’nü ve iman edenleri dost edinirse” buyruğu; yani kim işini Allah'a havale eder, Resûlü'nün emrine uyar ve Müslümanları dost edinirse o, Allah'ın hizbindendir demektir. Kim Allah'a itaati yerine getirmeyi, O'nun Resûlü'ne ve müminlere yardım etmeyi üstlenirse [o da Allah'ın hizbindendir] de denilmiştir. {(فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ)} “Şüphesiz ki galip gelecek olanlar yalnız Allah’ın tarafı [hizbi] olanlardır”. Hasan: Allah'ın hizbi, Allah'ın ordusudur demiştir. Başkası ise: Allah'ın yardımcılarıdır demiştir. Şair şöyle demiştir:
وكيف أضوى وبلال حزبي
Bilâl benim hizbim iken ben nasıl zayıf düşürülürüm?
أَيْ نَاصِرِي. وَالْمُؤْمِنُونَ حِزْبُ اللَّهِ، فَلَا جَرَمَ غَلَبُوا الْيَهُودَ بِالسَّبْيِ وَالْقَتْلِ وَالْإِجْلَاءِ وَضَرْبِ الْجِزْيَةِ. وَالْحِزْبُ الصِّنْفُ مِنَ النَّاسِ. وَأَصْلُهُ مِنَ النَّائِبَةِ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَزَبَهُ كَذَا أَيْ نَابَهُ، فَكَأَنَّ الْمُحْتَزِبِينَ مُجْتَمِعُونَ كَاجْتِمَاعِ أَهْلِ النَّائِبَةِ عَلَيْهَا. وَحِزْبُ الرَّجُلِ أَصْحَابُهُ. وَالْحِزْبُ الْوِرْدُ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (فَمَنْ فَاتَهُ حِزْبُهُ مِنَ اللَّيْلِ). وَقَدْ حَزَّبْتُ الْقُرْآنَ. وَالْحِزْبُ الطَّائِفَةُ. وَتَحَزَّبُوا اجْتَمَعُوا. وَالْأَحْزَابُ: الطَّوَائِفُ الَّتِي تَجْتَمِعُ عَلَى مُحَارَبَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَحَزَبَهُ أَمْرٌ أَيْ أصابه.
Yani yardımcımdır. Müminler Allah'ın hizbidir; nitekim esir almakla, öldürmekle, sürmekle ve cizye koymakla Yahudilere muhakkak galip gelmişlerdir. Hizb (حِزْب), insan topluluğudur. Aslı musibetten (nâibe) gelir; nitekim: 'Şu şey ona isabet etti / başına geldi' denir. Sanki bir hizbi oluşturanlar (muhtezibûn), bir felaket ehlinin o felaket etrafında toplanması gibi bir araya gelmişlerdir. Bir adamın hizbi, onun ashabıdır [yandaşlarıdır]. Hizb aynı zamanda düzenli okunan vird demektir; nitekim hadiste: (Kim geceleyin hizbini kaçırırsa...) buyrulmuştur. 'Kur'an'ı hiziplere ayırdım' da denir. Hizb aynı zamanda fırka/grup demektir. 'Tehazzebû' toplandılar demektir. el-Ahzâb ise peygamberlerle savaşmak üzere bir araya gelen fırkalardır. 'Bir iş ona isabet etti' yani başına geldi demektir.
[سورة المائدة (٥): آية ٥٧]
[Mâide Suresi (5), Ayet 57]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)} “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah’tan korkun. (57)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُشْرِكِينَ ضَحِكُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَقْتَ سُجُودِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْهُزُؤِ فِي" الْبَقَرَةِ"." مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ" قَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بِالْخَفْضِ بِمَعْنَى وَمِنَ الْكُفَّارِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ ﵀" وَمِنَ الْكُفَّارِ"، و" من" هَاهُنَا لِبَيَانِ الْجِنْسِ، وَالنَّصْبُ أَوْضَحُ وَأَبْيَنُ. قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَقْرَبِ الْعَامِلَيْنِ مِنْهُ وَهُوَ قَوْلُهُ:" مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" فَنَهَاهُمُ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالْمُشْرِكِينَ أَوْلِيَاءَ، وَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ الْفَرِيقَيْنِ اتَّخَذُوا دِينَ الْمُؤْمِنِينَ هُزُوًا وَلَعِبًا. وَمَنْ نَصَبَ عَطَفَ عَلَى" الَّذِينَ" الْأَوَّلِ فِي قَوْلِهِ:" لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ" أَيْ لَا تَتَّخِذُوا هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ أولياء، فالموصوف بالهزو وَاللَّعِبِ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ الْيَهُودُ لَا غَيْرَ. وَالْمَنْهِيُّ عَنِ اتِّخَاذِهِمْ أَوْلِيَاءَ الْيَهُودُ وَالْمُشْرِكُونَ، وَكِلَاهُمَا في القراءة بالخفض موصوف بالهزو وَاللَّعِبِ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَلَوْلَا اتِّفَاقُ الْجَمَاعَةِ عَلَى النَّصْبِ لَاخْتَرْتُ الْخَفْضَ، لِقُوَّتِهِ فِي الْإِعْرَابِ وَفِي المعنى والتفسير والقرب من المعطوف
Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Yahudilerden ve müşriklerden bir topluluk, secdeleri esnasında Müslümanlara güldüler. Bunun üzerine Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً } “Ey iman edenler! Dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri... dost edinmeyin” ayetini sonuna kadar indirdi. Hüzü' (alay) kelimesinin anlamı Bakara Suresi'nde geçmişti. { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ } “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirleri dost [edinmeyin]” ayetindeki { وَالْكُفَّارَ } kelimesini Ebû Amr ve el-Kisâî, 've'l-küffâri' (وَمِنَ الْكُفَّارِ / ve kâfirlerden olanları da) manasında kesre ile (mecrur olarak) okumuştur. el-Kisâî şöyle demiştir: Übey [b. Kâ'b] radıyallâhu anh'ın mushafında (kıraatinde) bu lafız 'وَمِنَ الْكُفَّارِ' şeklindedir. Buradaki 'min' harf-i cerri beyân-ı cins (tür açıklama) içindir. Üstün (mansub) okuyuş ise daha açık ve daha nettir. Bunu en-Nehhâs söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: [Kelime], kendisine en yakın iki amilden biri olan { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } sözü üzerine matuftur. Böylece Allah, onların Yahudileri ve müşrikleri dost edinmelerini yasaklamış ve her iki fırkanın da müminlerin dinini alay ve eğlence konusu edindiğini bildirmiştir. Mansub okuyan ise bu kelimeyi; { لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ } sözündeki ilk { الَّذِينَ } lafzına matuf kılmıştır. Yani "ne bunları ne de şunları dost edinin" demektir. Dolayısıyla bu kıraatte alay ve eğlenceyle nitelenenler sadece Yahudilerdir; dost edinilmesi yasaklananlar ise hem Yahudiler hem de müşriklerdir. Mecrur (kesreli) kıraatte ise her iki grup da alay ve eğlenceyle nitelenmiştir. Mekkî şöyle demiştir: "Şayet çoğunluğun mansub okuyuş üzerindeki ittifakı olmasaydı; irap bakımından, mana, tefsir ve matufun aleyhe yakınlık açısından daha kuvvetli olduğu için mecrur (kesreli) okuyuşu tercih ederdim."
عَلَيْهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَتَّخِذُوا الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ أولياء، بدليل قولهم:" إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ"] البقرة: ١٤] وَالْمُشْرِكُونَ كُلُّهُمْ كُفَّارٌ، لَكِنْ يُطْلَقُ فِي الْغَالِبِ لَفْظُ الْكُفَّارِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، فَلِهَذَا فَصَلَ ذِكْرَ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْكَافِرِينَ. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: هَذِهِ الْآيَةُ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ"] المائدة: ٥١]، و" لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ"] آل عمران: ١١٨] تَضَمَّنَتِ الْمَنْعَ مِنْ التَّأْيِيدِ وَالِانْتِصَارِ بِالْمُشْرِكِينَ وَنَحْوَ ذَلِكَ. وَرَوَى جَابِرٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَرَادَ الْخُرُوجَ إِلَى أُحُدٍ جَاءَهُ قَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالُوا: نَسِيرُ مَعَكَ، فَقَالَ] ﵊ [: (إِنَّا لَا نَسْتَعِينُ عَلَى أَمْرِنَا بِالْمُشْرِكِينَ) وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ. وَأَبُو حَنِيفَةَ جَوَّزَ الِانْتِصَارَ بِهِمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِلْمُسْلِمِينَ، وَكِتَابُ اللَّهِ تَعَالَى يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ مَا قَالُوهُ مَعَ مَا جَاءَ من السنة ذلك. والله أعلم.
Şöyle de denilmiştir: Mana; müşrikleri ve münafıkları dost edinmeyin demektir; nitekim onların: "إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ" [Bakara: 14] demeleri buna delildir. Müşriklerin hepsi kâfirdir, fakat kâfirler lafzı çoğunlukla müşrikler hakkında kullanılır; bu yüzden Ehl-i Kitap kâfirlerden ayrı olarak zikredilmiştir. İkincisi: İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayet Yüce Allah'ın: "لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ" [Mâide: 51] ve "لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ" [Âl-i İmrân: 118] buyrukları gibidir; müşriklerden destek ve yardım almanın ve benzeri şeylerin yasaklanmasını ihtiva etmiştir. Câbir rivayet etmiştir ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Uhud'a çıkmak istediğinde Yahudilerden bir grup O'na gelip: 'Seninle beraber yürüyelim' dediler. Peygamber [aleyhisselâm] ise: (Biz işimizde müşriklerden yardım almayız) buyurdu. Şâfiî'nin mezhebinden sahih olan görüş de budur. Ebû Hanîfe ise Müslümanların müşriklere karşı onlardan yardım almasını caiz görmüştür; fakat Allah Teâlâ'nın Kitabı, sünnetten gelen delillerle birlikte onların söylediklerinin aksine delalet etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ٥٨]
[Mâide Suresi (5), Ayet 58]
وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨)
{وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨)} “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır. (58)”
فِيهِ اثْنَتَا عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ وَقَامَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى الصَّلَاةِ قَالَتِ الْيَهُودُ: قَدْ قَامُوا لَا قَامُوا، وَكَانُوا يَضْحَكُونَ إِذَا رَكَعَ الْمُسْلِمُونَ وَسَجَدُوا وَقَالُوا فِي حَقِّ الْأَذَانِ: لَقَدِ ابْتَدَعْتَ شَيْئًا لَمْ نَسْمَعْ بِهِ فِيمَا مَضَى مِنَ الْأُمَمِ، فَمِنْ أَيْنَ لَكَ صِيَاحٌ مِثْلُ صِيَاحِ الْعِيرِ؟ فَمَا أَقْبَحَهُ مِنْ صَوْتٍ، وَمَا أَسْمَجَهُ مِنْ أَمْرٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ لِلصَّلَاةِ تَضَاحَكُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ وَتَغَامَزُوا عَلَى طَرِيقِ السُّخْفِ وَالْمُجُونِ، تَجْهِيلًا لِأَهْلِهَا، وَتَنْفِيرًا لِلنَّاسِ عَنْهَا وَعَنِ الدَّاعِي إِلَيْهَا. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَ الْمُنَادِيَ إِلَيْهَا بِمَنْزِلَةِ اللَّاعِبِ الْهَازِئِ بِفِعْلِهَا، جَهْلًا مِنْهُمْ بِمَنْزِلَتِهَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَنَزَلَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:" وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً"] فصلت: ٣٣] والنداء الدعاء برفع الصوت، وفد يُضَمُّ مِثْلَ الدُّعَاءِ وَالرُّغَاءِ. وَنَادَاهُ مُنَادَاةً وَنِدَاءً أي صاح به. وتنادوا أي نادى
Bu [ayette] on iki mesele vardır: Birincisi: el-Kelbî şöyle demiştir: Müezzin ezan okuyup Müslümanlar namaza kalktıklarında Yahudiler: «Kalktılar, kalkmaz olaydılar!» derlerdi. Müslümanlar rükû ve secde ettiklerinde gülerler ve ezan hakkında da şöyle derlerdi: «Geçmiş ümmetlerde benzerini hiç işitmediğimiz bir şey uydurdun! Eşek anırması gibi bir bağırma sana nereden geldi? Ne kadar çirkin bir ses ve ne kadar iğrenç bir iş!» Şöyle de denilmiştir: Müezzin namaz için ezan okuduğunda, namaz ehlini akılsızlıkla itham etmek, insanları hem namazdan hem de ona çağıran [müezzin]den soğutmak maksadıyla maskaralık ve laubalilik yoluyla kendi aralarında gülüşür ve birbirlerine kaş göz işaretleri yaparlardı. Yine şöyle denilmiştir: Onlar, namazın mertebesini bilmedikleri için namaza çağıran kimseyi bu fiiliyle alay edip eğlenen biri konumunda görürlerdi. Bunun üzerine bu ayet ve Yüce Allah'ın: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً} “Allah'a çağıran ve salih amel işleyenden daha güzel sözlü kim vardır?” [Fussilet: 33] buyruğu indi. Nidâ (النِّدَاء), yüksek sesle çağırmaktır; 'duâ' (الدُّعَاء) ve 'ruğâ' (الرُّغَاء) kelimelerinde olduğu gibi bazen [ilk harfi] ötreli de okunabilir. 'Nâdâhu münâdeten ve nidâen' (نَادَاهُ مُنَادَاةً وَنِدَاءً), ona seslendi, bağırdı demektir. 'Tenâdev' (تَنَادَوْا) ise birbirlerine seslendiler demektir.
بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَتَنَادَوْا أَيْ جَلَسُوا فِي النَّادِي، وَنَادَاهُ جَالَسَهُ فِي النَّادِي. وَلَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى ذِكْرُ الْأَذَانِ إِلَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَمَا إِنَّهُ ذُكِرَ فِي الْجُمُعَةِ عَلَى الِاخْتِصَاصِ. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَلَمْ يَكُنِ الْأَذَانُ بمكة فبل الهجرة، وإنما كانوا ينادون" الصلاة جامعة" فلم هَاجَرَ النَّبِيُّ ﷺ وَصُرِفَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ أُمِرَ بِالْأَذَانِ، وَبَقِيَ " الصَّلَاةَ جَامِعَةً" لِلْأَمْرِ يَعْرِضُ. وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ قَدْ أَهَمَّهُ أَمْرُ الْأَذَانِ حَتَّى أُرِيَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ، وَعُمَرُ بْنُ الخطاب، وأبو بكر الصديق ﵁. وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ سَمِعَ الْأَذَانَ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ فِي السَّمَاءِ، وَأَمَّا رُؤْيَا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ الْخَزْرَجِيِّ الْأَنْصَارِيِّ وَعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵄ فَمَشْهُورَةٌ، وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ أَخْبَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِذَلِكَ لَيْلًا طَرَقَهُ بِهِ، وَأَنَّ عُمَرَ] ﵁ [ قَالَ: إِذَا أَصْبَحْتُ أَخْبَرْتُ النَّبِيَّ ﷺ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِلَالًا فَأَذَّنَ بِالصَّلَاةِ أَذَانَ النَّاسِ الْيَوْمَ. وَزَادَ بِلَالٌ فِي الصُّبْحِ" الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ" فَأَقَرَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَيْسَتْ فِيمَا أُرِيَ الْأَنْصَارِيُّ، ذَكَرَهُ ابْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ. وَذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ ﵀ أَنَّ الصِّدِّيقَ ﵁ أُرِيَ الْأَذَانَ، وَأَنَّهُ أَخْبَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِذَلِكَ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بلالا بالأذان قَبْلَ أَنْ يُخْبِرَهُ الْأَنْصَارِيُّ، ذَكَرَهُ فِي كِتَابِ" المدبج" لَهُ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَحَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ عَنْهُ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وُجُوبِ الْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ، فَأَمَّا مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ فَإِنَّ الْأَذَانَ عندهم إنما بجب فِي الْمَسَاجِدِ لِلْجَمَاعَاتِ حَيْثُ يَجْتَمِعُ النَّاسُ، وَقَدْ نَصَّ عَلَى ذَلِكَ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ. وَاخْتَلَفَ الْمُتَأَخِّرُونَ مِنْ أَصْحَابِهِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ وَاجِبَةٌ عَلَى الْكِفَايَةِ فِي الْمِصْرِ وَمَا جرى مجرى مصر مِنَ الْقُرَى. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ. وَكَذَلِكَ اخْتَلَفَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ، وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: إِنْ تَرَكَ أَهْلُ مِصْرَ الْأَذَانَ عَامِدِينَ أَعَادُوا الصَّلَاةَ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا أَعْلَمُ اخْتِلَافًا فِي وُجُوبِ الْأَذَانِ جُمْلَةً عَلَى أَهْلِ الْمِصْرِ، لِأَنَّ الْأَذَانَ هُوَ الْعَلَامَةُ الدَّالَّةُ الْمُفَرِّقَةُ بَيْنَ دَارِ الْإِسْلَامِ وَدَارِ الْكُفْرِ، وكان رسول الله صلى الله
... birbirlerini [çağırdılar]. Tenâdev (تَنَادَوْا), mecliste/kulüpte oturdular demektir. Nâdâhu (نَادَاهُ) ise mecliste onunla beraber oturdu anlamına gelir. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ezan, bu ayet dışında zikredilmemiştir; şu var ki Cuma [suresinde] özel olarak anılmıştır. İkincisi: İlim ehli şöyle demiştir: Hicretten önce Mekke'de ezan yoktu. Yalnızca «es-Salâtü câmiatün» (namaza toplanın) diye seslenirlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edip kıble de Kâbe'ye çevrilince ezan emredildi; «es-Salâte câmiaten» [çağrısı] ise aniden ortaya çıkan [olağanüstü] durumlar için baki kaldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, rüyada Abdullah b. Zeyd'e, Ömer b. el-Hattâb'a ve Ebû Bekir es-Sıddîk'a radıyallâhu anhüm gösterilinceye kadar ezan meselesini çok önemsemişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde ezanı semada işitmişti. el-Hazrecî el-Ensârî olan Abdullah b. Zeyd ile Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anhümâ gördükleri rüya ise meşhurdur. Abdullah b. Zeyd geceleyin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu haber vermiş, Ömer [radıyallâhu anh] ise: «Sabah olunca Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem haber veririm» demiştir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bilâl'e emretmiş, o da bugün insanların okuduğu ezanla namaza ezan okumuştur. Bilâl sabah [ezanında]: «es-Salâtü hayrun mine'n-nevm» (Namaz uykudan hayırlıdır) lafzını ziyade etmiş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Ensârî'ye [rüyasında] gösterilenler arasında olmamasına rağmen bunu onaylamıştır; bunu İbn Sa'd, İbn Ömer'den nakletmiştir. Dârekutnî rahimehullâh ise es-Sıddîk'a radıyallâhu anh rüyada ezanın gösterildiğini, onun bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdiğini ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ensârî haber vermeden önce Bilâl'e ezan okumasını emrettiğini zikretmiştir; bunu kendisine ait el-Müdebbec adlı kitabında, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir es-Sıddîk'tan rivayeti ile Ebû Bekir'in ondan rivayeti bahsinde kaydetmiştir. Üçüncüsü: Âlimler ezan ve kametin vacip oluşu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve ashabına göre ezan, onların nezdinde ancak insanların toplandığı camilerde cemaatler için vaciptir; Mâlik Muvatta adlı eserinde bunu açıkça belirtmiştir. [Mâlik'in] sonraki ashabı iki görüşe ayrılmıştır: Birincisine göre ezan, şehirde ve köy gibi şehir hükmünde olan yerlerde kifâî olarak vacip olan müekked bir sünnettir. Bazıları ise onun farz-ı kifâye olduğunu söylemiştir. Şâfiî'nin ashabı da aynı şekilde ihtilaf etmiştir. Taberî, Mâlik'ten şöyle nakletmiştir: «Şehir halkı ezanı kasten terk ederse namazı iade ederler.» Ebû Ömer şöyle demiştir: Şehir halkına toptan ezanın vacip olduğu hususunda bir ihtilaf bilmiyorum; çünkü ezan, Dârülislam ile Dârülharp/küfür arasını ayıran belirgin bir alamettir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا بَعَثَ سَرِيَّةً قَالَ لَهُمْ: (إذا سَمِعْتُمُ الْأَذَانَ فَأَمْسِكُوا وَكُفُّوا وَإِنْ لَمْ تَسْمَعُوا الْأَذَانَ فَأَغِيرُوا- أَوْ قَالَ- فَشُنُّوا الْغَارَةَ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُغِيرُ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرَ، فَإِنْ سَمِعَ أَذَانًا أَمْسَكَ وَإِلَّا أَغَارَ الْحَدِيثَ وَقَالَ عَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَدَاوُدُ: الْأَذَانُ فَرْضٌ، ولم يقولوا على الكفاية. قال الطَّبَرِيُّ: الْأَذَانُ سُنَّةٌ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ. وَذُكِرَ عَنْ أَشْهَبَ عَنْ مَالِكٍ: إِنْ تَرَكَ الْأَذَانَ مُسَافِرٌ عَمْدًا فَعَلَيْهِ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ. وَكَرِهَ الْكُوفِيُّونَ أَنْ يُصَلِّيَ الْمُسَافِرُ بِغَيْرِ أَذَانٍ وَلَا إِقَامَةٍ، قَالُوا: وَأَمَّا] سَاكِنُ [ الْمِصْرِ فَيُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يُؤَذِّنَ وَيُقِيمَ، فَإِنِ اسْتَجْزَأَ بِأَذَانِ النَّاسِ وَإِقَامَتِهِمْ أَجْزَأَهُ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: تُجْزِئُهُ الْإِقَامَةُ عَنِ الْأَذَانِ فِي السَّفَرِ، وَإِنْ شِئْتَ أَذَّنْتَ وَأَقَمْتَ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: يُؤَذِّنُ الْمُسَافِرُ عَلَى حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ. وَقَالَ دَاوُدُ: الْأَذَانُ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُسَافِرٍ فِي خَاصَّتِهِ وَالْإِقَامَةُ، لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ وَلِصَاحِبِهِ:" إِذَا كُنْتُمَا فِي سَفَرٍ فَأَذِّنَا وَأَقِيمَا وَلْيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا) خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الظَّاهِرِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: ثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال لِمَالِكٍ بْنِ الْحُوَيْرِثِ وَلِابْنِ عَمٍّ لَهُ: (إِذَا سَافَرْتُمَا فَأَذِّنَا وَأَقِيمَا وَلْيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا). قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: فَالْأَذَانُ وَالْإِقَامَةُ وَاجِبَانِ عَلَى كُلِّ جَمَاعَةٍ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِالْأَذَانِ وَأَمْرُهُ عَلَى الْوُجُوبِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَاتَّفَقَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا وَالثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَالطَّبَرِيُّ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا تَرَكَ الْأَذَانَ عَامِدًا أَوْ نَاسِيًا أَجْزَأَتْهُ صَلَاتُهُ، وَكَذَلِكَ لَوْ تَرَكَ الْإِقَامَةَ عِنْدَهُمْ، وَهُمْ أَشَدُّ كَرَاهَةً لِتَرْكِهِ الْإِقَامَةَ. وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ فِي أَنَّ الْأَذَانَ غَيْرُ وَاجِبٍ] وَلَيْسَ [ فَرْضًا مِنْ فُرُوضِ الصَّلَاةِ بِسُقُوطِ الْأَذَانِ لِلْوَاحِدِ عِنْدَ الْجَمْعِ بِعَرَفَةَ وَالْمُزْدَلِفَةِ، وَتَحْصِيلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي الْأَذَانِ فِي السَّفَرِ كَالشَّافِعِيِّ سَوَاءً. الرَّابِعَةُ- وَاتَّفَقَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا عَلَى أَنَّ الْأَذَانَ مَثْنَى وَالْإِقَامَةَ مَرَّةً مَرَّةً، إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ يُرَبِّعُ التَّكْبِيرَ الْأَوَّلَ، وَذَلِكَ مَحْفُوظٌ مِنْ روايات الثقات في حديث أبي محذورة،
[Peygamber aleyhi ve sellem] bir seriyye (askerî müfreze) gönderdiğinde onlara şöyle buyururdu: «Ezan işittiğinizde [savaştan] vazgeçip [saldırmaktan] el çekiniz; şayet ezan işitmezseniz baskın yapınız -yahut- hücum ediniz». Sahîh-i Müslim'de şöyle nakledilmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) fecir doğduğu (sabah vakti girdiğinde) baskın yapardı; ezan işitirse saldırıyı durdurur, aksi halde hücum ederdi -hadisin sonuna kadar-. Atâ, Mücâhid, el-Evzâî ve Dâvûd: 'Ezan farzdır' demişler ve bunun farz-ı kifâye olduğunu belirtmemişlerdir. et-Taberî ise: 'Ezan sünnettir, vacip değildir' demiştir. Eşheb'den rivayet edildiğine göre Mâlik şöyle demiştir: 'Yolcu olan kimse ezanı kasten terk ederse namazı iade etmesi gerekir.' Kûfeliler (Hanefîler) yolcunun ezansız ve kametsiz namaz kılmasını mekruh görmüşler ve şöyle demişlerdir: Şehirde mukim olana gelince, onun ezan okuyup kamet getirmesi müstehaptır; şayet insanların [okuduğu] ezan ve [getirdiği] kamet ile yetinirse, bu da ona yeterlidir. es-Sevrî: 'Yolculukta kamet getirmek ezan yerine geçer; dilersen hem ezan okur hem de kamet getirirsin' demiştir. Ahmed b. Hanbel: 'Mâlik b. el-Hüveyris hadisine binaen yolcu ezan okur' demiştir. Dâvûd da Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mâlik b. el-Hüveyris ve arkadaşına hitaben söylediği: «Yolculukta bulunduğunuz vakit ezan okuyun, kamet getirin ve yaşça en büyüğünüz size imamlık yapsın» hadisinden ötürü: 'Ezan ve kamet, her yolcunun bizzat şahsına vaciptir' demiştir; bunu el-Buhârî tahric etmiştir ve Zâhirîlerin görüşü de budur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mâlik b. el-Hüveyris'e ve amcasının oğluna: «Yolculuğa çıktığınız vakit ezan okuyun, kamet getirin ve yaşça en büyüğünüz size imamlık yapsın» buyurduğu sabit olmuştur. İbnü'l-Münzir demiştir ki: 'Dolayısıyla ezan ve kamet, hazarda (mukimlikte) ve seferde her cemaate vaciptir; çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ezanı emretmiştir, onun emri ise vücup ifade eder.' Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve her ikisinin ashabı ile es-Sevrî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve et-Taberî; yolcunun ezanı kasten veya unutarak terk etmesi durumunda namazının geçerli olacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Aynı şekilde onlara göre kameti terk etse de hüküm böyledir; ancak kametin terk edilmesini daha şiddetle mekruh görürler. eş-Şâfiî, ezanın vacip olmadığına ve namazın farzlarından bir farz olmadığına Arafat ve Müzdelife'de [namazlar] cem' edilirken tek kişi için ezanın düşmesini delil getirmiştir. Mâlik'in seferde ezan konusundaki mezhebinin hülasası da tıpkı eş-Şâfiî gibidir. Dördüncüsü: Mâlik, eş-Şâfiî ve her ikisinin ashabı, ezanın ikişer [cümle], kametin ise birer [cümle] olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; şu kadar var ki eş-Şâfiî ilk tekbiri dörtler (dört defa söyler). Bu durum, Ebû Mahzûre hadisinde sika (güvenilir) ravilerin rivayetleriyle sabittir,
وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ: وَهِيَ زِيَادَةٌ يَجِبُ قَبُولُهَا. وَزَعَمَ الشَّافِعِيُّ أَنَّ أَذَانَ أَهْلِ مَكَّةَ لَمْ يَزَلْ فِي آلِ أَبِي مَحْذُورَةَ كَذَلِكَ إِلَى وَقْتِهِ وَعَصْرِهِ. قَالَ أَصْحَابُهُ: وَكَذَلِكَ هُوَ الْآنَ عِنْدَهُمْ، وَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ مَوْجُودٌ أَيْضًا فِي أَحَادِيثَ صِحَاحٍ فِي أَذَانِ أَبِي مَحْذُورَةَ، وَفِي أَذَانِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، وَالْعَمَلُ عِنْدَهُمْ بِالْمَدِينَةِ عَلَى ذَلِكَ فِي آلِ سَعْدٍ الْقُرَظِيِّ إِلَى زَمَانِهِمْ. وَاتَّفَقَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ عَلَى التَّرْجِيعِ فِي الْأَذَانِ، وَذَلِكَ رُجُوعُ الْمُؤَذِّنِ إِذَا قَالَ:" أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ" رَجَّعَ فَمَدَّ مِنْ صَوْتِهِ جَهْدَهُ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي الْإِقَامَةِ إِلَّا قَوْلَهُ:" قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ" فَإِنَّ مَالِكًا يَقُولُهَا مَرَّةً، وَالشَّافِعِيَّ مَرَّتَيْنِ، وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَبِهِ جَاءَتِ الْآثَارُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ: الْأَذَانُ وَالْإِقَامَةُ جَمِيعًا مَثْنَى مَثْنَى، وَالتَّكْبِيرُ عِنْدَهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَذَانِ وَأَوَّلِ الْإِقَامَةِ" اللَّهُ أَكْبَرُ" أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، وَلَا تَرْجِيعَ عِنْدِهِمْ فِي الْأَذَانِ، وَحُجَّتُهُمْ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ: حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّ عَبْدَ الله ابن زَيْدٍ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَانَ رَجُلًا قَامَ وَعَلَيْهِ بُرْدَانِ أَخْضَرَانِ عَلَى جِذْمِ حَائِطٍ فَأَذَّنَ مَثْنَى وَأَقَامَ مَثْنَى وَقَعَدَ بَيْنَهُمَا قَعْدَةً، فَسَمِعَ بِلَالُ بِذَلِكَ فَقَامَ وَأَذَّنَ مَثْنَى وَقَعَدَ قَعْدَةً وَأَقَامَ مَثْنَى، رَوَاهُ الْأَعْمَشُ وَغَيْرُهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةِ التَّابِعِينَ وَالْفُقَهَاءِ بِالْعِرَاقِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ السَّبِيعِيُّ: كَانَ أَصْحَابُ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ يَشْفَعُونَ الْأَذَانَ وَالْإِقَامَةَ، فَهَذَا أَذَانُ الْكُوفِيِّينَ، مُتَوَارَثٌ عِنْدَهُمْ بِهِ الْعَمَلُ قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ أَيْضًا، كَمَا يَتَوَارَثُ الْحِجَازِيُّونَ، فَأَذَانُهُمْ تَرْبِيعُ التَّكْبِيرِ مِثْلُ الْمَكِّيِّينَ. ثُمَّ الشَّهَادَةُ بِأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّةً وَاحِدَةً، ثُمَّ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ مَرَّةً، ثُمَّ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ مَرَّةً، ثُمَّ يُرَجِّعُ الْمُؤَذِّنُ فَيَمُدُّ صَوْتَهُ وَيَقُولُ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- الْأَذَانُ كُلُّهُ- مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ إِلَى آخِرِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: ذَهَبَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَمُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ إِلَى إِجَازَةِ الْقَوْلِ بِكُلِّ مَا رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَحَمَلُوهُ عَلَى الْإِبَاحَةِ وَالتَّخْيِيرِ، قَالُوا: كُلُّ ذَلِكَ جَائِزٌ، لِأَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ عَنْ رسول الله
[... ve bu,] Abdullah b. Zeyd'in hadisinde de [yer almaktadır]. O: "Bu, kabul edilmesi gereken bir ziyadedir" demiştir. Şâfiî, Mekke ehlinin ezanının kendi dönemine ve asrına kadar Ebû Mahzûre ailesinde kesintisiz bu şekilde devam ettiğini belirtmiştir. [Şâfiî'nin] ashabı da şöyle demiştir: "Şu anda da onların nezdinde uygulama böyledir." Mâlik'in benimsediği görüş de Ebû Mahzûre'nin ezanı ve Abdullah b. Zeyd'in ezanı hakkındaki sahih hadislerde mevcuttur. Medine'de onların nezdindeki uygulama da kendi zamanlarına kadar Sa'd el-Karazî ailesinde bu şekilde süregelmiştir. Mâlik ve Şâfiî, ezanda tercî' (şehadet kelimelerini gizlice söyledikten sonra sesli olarak tekrarlama) konusunda ittifak etmişlerdir. Bu ise müezzinin iki kere «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» ve iki kere «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ» dedikten sonra geri dönüp sesini var gücüyle yükselterek [tekrar söylemesi]dir. Kamette Mâlik ile Şâfiî arasında «قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ» sözü dışında bir ihtilaf yoktur; nitekim Mâlik bunu bir kere, Şâfiî ise iki kere söyler. İlim adamlarının çoğu Şâfiî'nin dediği görüştedir ve rivayetler de bu şekilde gelmiştir. Ebû Hanîfe, ashabı, Sevrî ve Hasan b. Hay ise şöyle demiştir: "Ezan da kamet de bütünüyle ikişer ikişerdir." Onlara göre ezanın ve kametin başında tekbir dört defa «اللَّهُ أَكْبَرُ» şeklindedir ve onlara göre ezanda tercî' yoktur. Onların bu konudaki delili Abdurrahman b. Ebî Leylâ'nın şu rivayetidir: O şöyle demiştir: Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı bize rivayet etti ki Abdullah b. Zeyd, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip şöyle dedi: "Ey Allâh'ın Resûlü! Rüyamda üzerinde iki yeşil elbise bulunan bir adamın bir duvar kalıntısı üzerinde durup ikişer ikişer ezan okuduğunu, ikişer ikişer kamet getirdiğini ve ikisi arasında bir müddet oturduğunu gördüm." Bilâl bunu işitince kalkıp ikişer ikişer ezan okudu, bir müddet oturdu ve ikişer ikişer kamet getirdi. Bunu A'meş ve başkaları Amr b. Mürre'den, o da İbn Ebî Leylâ'dan rivayet etmiştir. Bu, Iraklı tâbiîn ve fakihlerden bir cemaatin de görüşüdür. Ebû İshâk es-Sebîî şöyle demiştir: "Ali ve Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] ashabı ezanı ve kameti çift çift yaparlardı." İşte bu, Kûfelilerin ezanı olup Hicazlıların tevarüs ettiği gibi onlar nezdinde de nesilden nesile ameli tevarüs edilmiştir. Onların ezanı, Mekkeliler gibi tekbiri dörtlemektir. Sonra bir kere «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ», bir kere «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ», sonra bir kere «حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ», sonra bir kere «حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ» denir; ardından müezzin tercî' yapar, sesini uzatarak bütün ezanı sonuna kadar ikişer ikişer okur. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Ahmed b. Hanbel, İshâk b. Râhûye, Dâvûd b. Alî ve Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen her bir şekille amel etmenin caiz olduğu görüşüne varmış ve bunu mubahlık ve serbestlik olarak değerlendirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: "Bütün bunlar caizdir, çünkü Resûlullah'tan..."
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَمِيعُ ذَلِكَ، وَعَمِلَ بِهِ أَصْحَابُهُ، فَمَنْ شَاءَ قَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ مَرَّتَيْنِ فِي أَوَّلِ الْأَذَانِ، وَمَنْ شَاءَ قَالَ ذَلِكَ أَرْبَعًا، وَمَنْ شَاءَ رَجَّعَ فِي أَذَانِهِ، وَمَنْ شَاءَ لَمْ يُرَجِّعْ، وَمَنْ شَاءَ ثَنَّى الْإِقَامَةَ، وَمَنْ شَاءَ أَفْرَدَهَا، إِلَّا قَوْلَهُ:" قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ" فَإِنَّ ذَلِكَ مَرَّتَانِ مَرَّتَانِ عَلَى كُلِّ حَالٍ!!. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي التَّثْوِيبِ لِصَلَاةِ الصُّبْحِ- وَهُوَ قَوْلُ الْمُؤَذِّنِ: الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ- فَقَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَاللَّيْثُ: يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ- بَعْدَ قَوْلِهِ: حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ مَرَّتَيْنِ- الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ مَرَّتَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ بِالْعِرَاقِ، وَقَالَ بِمِصْرَ: لَا يَقُولُ ذَلِكَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: يَقُولُهُ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْأَذَانِ إِنْ شَاءَ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُمْ أَنَّ ذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَذَانِ، وَعَلَيْهِ النَّاسُ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مَحْذُورَةَ أَنَّهُ أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ فِي أَذَانِ الصُّبْحِ (الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ). وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا ذَلِكَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ: مِنْ السُّنَّةِ أَنْ يُقَالَ فِي الْفَجْرِ" الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ". وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُهُ، وَأَمَّا قَوْلُ مَالِكٍ فِي" الْمُوَطَّأِ" أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ الْمُؤَذِّنَ جَاءَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يُؤْذِنُهُ بِصَلَاةِ الصُّبْحِ فَوَجَدَهُ نَائِمًا فَقَالَ: الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ، فَأَمَرَهُ] عُمَرُ [ أَنْ يَجْعَلَهَا فِي نِدَاءِ الصُّبْحِ فَلَا أَعْلَمُ أَنَّ هَذَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ مِنْ جِهَةٍ يُحْتَجُّ بِهَا وتعلم صحتها، وإنما فيه حديث هشام ابن عُرْوَةَ عَنْ رَجُلٍ يُقَالُ لَهُ" إِسْمَاعِيلُ" فَاعْرِفْهُ، ذَكَرَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ رَجُلٍ يُقَالُ لَهُ" إِسْمَاعِيلُ" قَالَ: جَاءَ الْمُؤَذِّنُ يُؤْذِنُ عُمَرَ بِصَلَاةِ الصُّبْحِ فَقَالَ" الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ" فَأُعْجِبَ بِهِ عُمَرُ وَقَالَ لِلْمُؤَذِّنِ:" أَقِرَّهَا فِي أَذَانِكَ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَالْمَعْنَى فِيهِ عِنْدِي أَنَّهُ قَالَ لَهُ: نِدَاءُ الصُّبْحِ مَوْضِعُ الْقَوْلِ بِهَا لَا هَاهُنَا، كَأَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يَكُونَ مِنْهُ نِدَاءٌ آخَرُ عِنْدَ بَابِ الْأَمِيرِ كَمَا أَحْدَثَهُ الْأُمَرَاءُ بَعْدُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَإِنَّمَا حَمَلَنِي عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ وَإِنْ كَانَ الظَّاهِرُ مِنَ الْخَبَرِ خِلَافُهُ، لِأَنَّ التَّثْوِيبَ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ أَشْهَرُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، وَالْعَامَّةِ مِنْ أَنْ يُظَنَّ بِعُمَرَ ﵁ أَنَّهُ جَهِلَ] شَيْئًا [ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ
[Resûlullah] (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün bunlarla [amel etmiş] ve ashabı da bunun gereğini yerine getirmiştir. Dolayısıyla dileyen ezanın başında iki defa "Allâhu ekber" der, dileyen bunu dört defa söyler. Dileyen ezanında tercî' yapar (şehadet kelimelerini önce alçak sonra yüksek sesle tekrarlar), dileyen tercî' yapmaz. Dileyen kameti çifter çifter getirir, dileyen tek tek yapar; ancak "Kad kāmeti's-salâh" sözü müstesnadır; zira o, her halükârda ikişer defadır! Beşinci [Mesele]- Sabah namazı için tesvib -ki bu, müezzinin "es-Salâtü hayrun mine'n-nevm (Namaz uykudan hayırlıdır)" demesidir- konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Sevrî ve Leys şöyle demiştir: Müezzin sabah namazında -iki defa "Hayye ale'l-felâh" dedikten sonra- iki defa "es-Salâtü hayrun mine'n-nevm" der. Şâfiî'nin Irak'taki görüşü de budur; Mısır'da ise: "Bunu söylemez" demiştir. Ebû Hanîfe ve ashabı ise: "Dilerse bunu ezanı bitirdikten sonra söyler" demişlerdir. Onlardan bu cümlenin bizzat ezanın içinde söyleneceği de rivayet edilmiştir ki insanların sabah namazındaki uygulaması da bu yöndedir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den, Ebû Mahzûre hadisiyle, ona sabah ezanında «es-Salâtü hayrun mine'n-nevm» demesini emrettiği rivayet edilmiştir. Bu husus O'ndan Abdullah b. Zeyd hadisiyle de rivayet edilmiştir. Enes'ten de şöyle dediği nakledilmiştir: "Sabah [ezanın]da 'es-Salâtü hayrun mine'n-nevm' denilmesi sünnettendir." İbn Ömer'den de bunu söylediği rivayet edilmiştir. Mâlik'in *el-Muvatta'*da geçen, kendisine ulaştığına göre müezzinin Ömer b. el-Hattâb'a sabah namazını haber vermek için geldiğinde onu uyur vaziyette bulduğu ve "es-Salâtü hayrun mine'n-nevm" dediği, [Ömer'in] de ona bunu sabah ezanına koymasını emrettiği şeklindeki rivayetine gelince; bunun Ömer'den delil olarak kullanılabilecek ve sıhhati bilinebilecek bir yolla rivayet edildiğini bilmiyorum. Bu hususta sadece Hişâm b. Urve'nin, "İsmâil" denilen bir adamdan naklettiği hadis vardır, bunu böyle bil! İbn Ebî Şeybe zikrederek şöyle demiştir: Bize Abde b. Süleymân, Hişâm b. Urve'den, o da "İsmâil" denilen bir adamdan rivayet etti ki şöyle demiştir: Müezzin Ömer'e sabah namazını bildirmek üzere geldi ve "es-Salâtü hayrun mine'n-nevm" dedi. Ömer'in bu [söz] hoşuna gitti ve müezzine: "Bunu ezanında sabit kıl" dedi. Ebû Ömer dedi ki: Bana göre buradaki anlam, ona: "Bunun söyleneceği yer burası değil, sabah ezanıdır" demiş olmasıdır. Sanki sonradan emirlerin ihdas ettiği gibi yöneticinin kapısında başka bir çağrının yapılmasını hoş görmemiş gibidir. Ebû Ömer şöyle devam etti: Haberin zahiri bunun aksine işaret etse de beni bu tevil yapmaya sevk eden husus şudur: Çünkü sabah namazındaki tesvib, ilim ehli ve halk nezdinde Ömer (radıyallâhu anh)'ın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sünnetinden bir şeyi bilmediğinin zannedilmesinden çok daha meşhurdur...
وَأَمَرَ بِهِ مُؤَذِّنِيهِ، بِالْمَدِينَةِ بِلَالًا، وَبِمَكَّةَ أَبَا مَحْذُورَةَ، فَهُوَ مَحْفُوظٌ مَعْرُوفٌ فِي تَأْذِينِ بِلَالٍ، وَأَذَانُ أَبِي مَحْذُورَةَ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ لِلنَّبِيِّ ﷺ، مَشْهُورٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ. رَوَى وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ أَنَّهُ أَرْسَلَ إِلَى مُؤَذِّنِهِ إِذَا بَلَغْتَ" حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ" فَقُلْ: الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ، فَإِنَّهُ أَذَانُ بِلَالٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ بِلَالًا لَمْ يُؤَذِّنْ قَطُّ لِعُمَرَ، وَلَا سَمِعَهُ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا مَرَّةً بِالشَّامِ إِذْ دَخَلَهَا. السَّادِسَةُ- وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مِنَ السُّنَّةِ أَلَّا يُؤَذَّنَ لِلصَّلَاةِ إِلَّا بَعْدَ دُخُولِ وَقْتِهَا إِلَّا الْفَجْرَ، فَإِنَّهُ يُؤَذَّنُ لَهَا قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فِي قَوْلِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرِ، وَحُجَّتُهُمْ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ بِلَالًا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُنَادِيَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ). وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: لَا يؤدن لِصَلَاةِ الصُّبْحِ حَتَّى يَدْخُلَ وَقْتُهَا، لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ وَصَاحِبِهِ: (إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَأَذِّنَا ثُمَّ أَقِيمَا وَلْيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا) وَقِيَاسًا عَلَى سَائِرِ الصَّلَوَاتِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ: إِذَا كَانَ لِلْمَسْجِدِ مُؤَذِّنَانِ أَذَّنَ أَحَدُهُمَا قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، وَالْآخَرُ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُؤَذِّنِ يُؤَذِّنُ وَيُقِيمُ غَيْرُهُ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا إِلَى أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ، لِحَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَهُ إِذْ رَأَى النِّدَاءَ فِي النوم أن يلقيه على بلال، فأذن بلال، ثم أمر عبد الله ابن زَيْدٍ فَأَقَامَ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَاللَّيْثُ وَالشَّافِعِيُّ: مَنْ أذن فهو يقيم، لحديث عبد الرحمن ابن زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ نُعَيْمٍ عن] زياد [ بن الحرث الصُّدَائِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَلَمَّا كَانَ أَوَّلُ الصُّبْحِ أَمَرَنِي فَأَذَّنْتُ، ثُمَّ قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ فَجَاءَ بِلَالٌ لِيُقِيمَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ أَخَا صُدَاءٍ أَذَّنَ وَمَنْ أَذَّنَ فهو يقيم). قال أبو عمر:
[Peygamber], Medine'de Bilâl'e ve Mekke'de Ebû Mahzûre'ye olmak üzere müezzinlerine bunu emretmiştir. Bu husus Bilâl'in ezan okuyuşunda ezberlenmiş ve bilinmektedir; Ebû Mahzûre'nin de Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için sabah namazında ezan okuması ilim ehli katında meşhurdur. Vekî‘, Süfyân'dan, o İmrân b. Müslim'den, o Süveyd b. Gafele'den rivayet ettiğine göre Süveyd, müezzinine: "'Hayye ale'l-felâh'a ulaştığın zaman: 'es-Salâtü hayrun mine'n-nevm (Namaz uykudan hayırlıdır)' de; çünkü o Bilâl'in ezanıdır" diye haber göndermiştir. Bilinmektedir ki Bilâl, Ömer için hiçbir zaman ezan okumamış, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sonra da Şam'a girdiğinde [okuduğu] tek bir sefer dışında onu hiç kimse ezan okurken işitmemiştir. Altıncısı: İlim ehli, vaktin girmesinden önce namaz için ezan okunamayacağının, ancak fecrin (sabah namazının) müstesna olduğunun sünnetten olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Zira Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr'in kavline göre sabah namazı için fecrin doğuşundan önce ezan okunur. Onların delili, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğudur: «Şüphesiz ki Bilâl geceleyin ezan okur. İbn Ümmi Mektûm ezan okuyuncaya kadar yiyin için.» Ebû Hanîfe, Sevrî ve Muhammed b. el-Hasan ise şöyle demiştir: Vakti girmedikçe sabah namazı için ezan okunmaz. Çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mâlik b. el-Huveyris ve arkadaşına şöyle buyurmuştur: «Namaz vakti geldiğinde ezan okuyun, sonra kamet getirin ve yaşça en büyüğünüz size imam olsun.» Ayrıca bu, diğer namazlara kıyas edilmiştir. Hadis ehlinden bir topluluk da şöyle demiştir: Mescidin iki müezzini varsa, biri fecir doğmadan önce ezan okur, diğeri ise fecrin doğuşundan sonra ezan okur. Yedincisi: Bir müezzinin ezan okuyup bir başkasının kamet getirmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve bu ikisinin ashabı bunda bir beis olmadığı görüşüne varmışlardır. Bunun delili, Muhammed b. Abdillâh b. Zeyd'in babasından rivayet ettiği hadistir; buna göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), rüyasında ezan lafızlarını gördüğü zaman bunu Bilâl'e bildirmesini emretmiş, Bilâl ezan okumuş, sonra da Abdullah b. Zeyd'e emretmiş ve o da kamet getirmiştir. Sevrî, Leys ve Şâfiî ise: "Kim ezan okursa kameti de o getirir" demiştir. Bunun delili ise Abdurrahman b. Ziyâd b. En‘um'un, Ziyâd b. Nuaym'dan, onun da [Ziyâd] b. el-Hâris es-Sudâî'den rivayet ettiği şu hadistir: O şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanına geldim. Sabahın ilk vakti olunca bana emretti, ben de ezan okudum. Sonra namaza kalktı, Bilâl de kamet getirmek için geldi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Sudâ'lı kardeşiniz ezan okudu; kim ezan okursa kameti de o getirir.» Ebû Ömer şöyle demiştir:
عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادٍ هُوَ الْإِفْرِيقِيُّ، وَأَكْثَرُهُمْ يُضَعِّفُونَهُ، وَلَيْسَ يَرْوِي هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُهُ، وَالْأَوَّلُ أَحْسَنُ إِسْنَادًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَإِنْ صَحَّ حَدِيثُ الْإِفْرِيقِيِّ فَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ يُوَثِّقُهُ وَيُثْنِي عَلَيْهِ، فَالْقَوْلُ بِهِ أَوْلَى لِأَنَّهُ نَصٌّ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ، وَهُوَ مُتَأَخِّرٌ عن قصة عبد الله ابن زَيْدٍ مَعَ بِلَالٍ، وَالْآخَرِ، فَالْآخَرُ مِنْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَوْلَى أَنْ يُتَّبَعَ، وَمَعَ هَذَا فَإِنِّي أَسْتَحِبُّ إِذَا كَانَ الْمُؤَذِّنُ وَاحِدًا رَاتِبًا أَنْ يَتَوَلَّى الْإِقَامَةَ، فَإِنْ أَقَامَهَا غَيْرُهُ فَالصَّلَاةُ مَاضِيَةٌ بِإِجْمَاعٍ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّامِنَةُ- وَحُكْمُ الْمُؤَذِّنِ أَنْ يَتَرَسَّلَ فِي أَذَانِهِ، وَلَا يُطَرِّبَ بِهِ كَمَا يَفْعَلُهُ الْيَوْمَ كَثِيرٌ مِنَ الْجُهَّالِ، بَلْ وَقَدْ أَخْرَجَهُ كَثِيرٌ مِنَ الطَّغَامِ وَالْعَوَامِّ عَنْ حَدِّ الْإِطْرَابِ، فَيُرَجِّعُونَ فِيهِ التَّرْجِيعَاتِ، وَيُكْثِرُونَ فِيهِ التَّقْطِيعَاتِ حَتَّى لَا يُفْهَمُ مَا يَقُولُ، وَلَا بِمَا بِهِ يَصُولُ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُؤَذِّنٌ يُطَرِّبُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَ الْأَذَانَ سَهْلٌ سَمْحٌ فَإِنْ كَانَ أَذَانُكَ سَهْلًا سَمْحًا وَإِلَّا فَلَا تُؤَذِّنُ). وَيَسْتَقْبِلُ فِي أذانه القبلة عند جماعة من الْعُلَمَاءِ، وَيَلْوِي رَأْسَهُ يَمِينًا وَشِمَالًا فِي" حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ" عِنْدَ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. قَالَ أَحْمَدُ: لَا يَدُورُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي مَنَارَةٍ يُرِيدُ أَنْ يُسْمِعَ النَّاسُ، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ، وَالْأَفْضَلُ أَنْ يَكُونَ مُتَطَهِّرًا. التَّاسِعَةُ- وَيُسْتَحَبُّ لِسَامِعِ الْأَذَانِ أَنْ يَحْكِيَهُ إِلَى آخِرِ التَّشَهُّدَيْنِ وَإِنْ أَتَمَّهُ جَازَ، لِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ، وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقَالَ أَحَدُكُمُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، قَالَ أَشْهَدُ أَنْ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ قَالَ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، ثُمَّ قَالَ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ قَالَ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، ثُمَّ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، ثُمَّ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ (. وَفِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أبي وقاص عن
Abdurrahman b. Ziyâd, el-İfrîkī'dir; [hadis âlimlerinin] çoğu onu zayıf saymaktadır ve bu hadisi ondan başkası da rivayet etmemiştir. Birincisinin senedi ise inşâallahu teâlâ daha güzeldir. Eğer İfrîkī'nin hadisi sahih ise -ki ilim ehlinden onu güvenilir sayıp övenler de vardır- onunla hükmetmek daha evlâdır; çünkü ihtilaf konusu hakkında açık bir nassdır ve bu, Abdullah b. Zeyd ile Bilâl'in kıssasından daha sonradır. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) en son emrine uyulması daha evlâdır. Bununla birlikte, eğer müezzin tek ve daimi (maaşlı) ise kameti de kendisinin getirmesini müstehap görürüm. Şayet kameti başkası getirirse icmâ ile namaz geçerlidir; Allah'a hamdolsun. Sekizincisi: Müezzinin hükmü, ezanında teressül etmesi (ağır ağır ve tane tane okuması) ve günümüzde pek çok cahilin yaptığı gibi ezanı tatrîb ile okumamasıdır. Hatta ayak takımından ve avamdan pek çok kimse ezanı tatrîb sınırının da dışına çıkarmış; içinde öyle dalgalandırmalar (tercîler) ve kesintiler yapmaktadırlar ki ne dediği, neyi vurgulamak istediği dahi anlaşılmamaktadır. Dârekutnî, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ezanı tatrîb ile okuyan bir müezzini vardı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «إِنَ الْأَذَانَ سَهْلٌ سَمْحٌ فَإِنْ كَانَ أَذَانُكَ سَهْلًا سَمْحًا وَإِلَّا فَلَا تُؤَذِّنُ» «Ezan kolay ve müsamahakârdır. Şayet ezanın kolay ve müsamahakâr ise [oku], aksi takdirde ezan okuma!» buyurdu. Bir grup âlime göre [müezzin] ezanında kıbleye yönelir ve pek çok ilim ehline göre "Hayye ale's-salâh, hayye ale'l-felâh" derken başını sağa ve sola çevirir. Ahmed şöyle demiştir: "İnsanlara duyurmak amacıyla minarede bulunmadığı müddetçe dönmez." İshak da aynı görüştedir. [Müezzinin] abdestli olması ise daha faziletlidir. Dokuzuncusu: Ezanı işiten kimsenin iki şehadetin sonuna kadar ezanı tekrar etmesi müstehaptır; şayet tamamını bitirirse bu da Ebû Saîd hadisinden dolayı caizdir. Sahîh-i Müslim'de Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقَالَ أَحَدُكُمُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، قَالَ أَشْهَدُ أَنْ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ قَالَ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، ثُمَّ قَالَ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ قَالَ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، ثُمَّ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، ثُمَّ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ» «Müezzin: 'Allahu ekber, Allahu ekber' dediğinde sizden biri de: 'Allahu ekber, Allahu ekber' derse; sonra [müezzin]: 'Eşhedü enlâ ilâhe illallah' dediğinde, o da: 'Eşhedü enlâ ilâhe illallah' derse; sonra [müezzin]: 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah' dediğinde, o da: 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah' derse; sonra [müezzin]: 'Hayye ale's-salâh' dediğinde, o: 'Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh' derse; sonra [müezzin]: 'Hayye ale'l-felâh' dediğinde, o: 'Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh' derse; sonra [müezzin]: 'Allahu ekber, Allahu ekber' dediğinde, o da: 'Allahu ekber, Allahu ekber' derse; sonra [müezzin]: 'Lâ ilâhe illallah' dediğinde, o da bütün kalbiyle: 'Lâ ilâhe illallah' derse cennete girer.» Yine orada (Sahîh-i Müslim'de) Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet edildiğine göre...
رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ الْمُؤَذِّنَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ رَضِيَتُ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولًا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ (. الْعَاشِرَةُ- وَأَمَّا فَضْلُ الْأَذَانِ وَالْمُؤَذِّنِ فَقَدْ جَاءَتْ فِيهِ أَيْضًا آثَارٌ صِحَاحٌ، مِنْهَا مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ أَدْبَرَ الشَّيْطَانُ لَهُ ضُرَاطٌ حَتَّى لَا يَسْمَعَ التَّأْذِينَ) الْحَدِيثَ. وَحَسْبُكَ أَنَّهُ شِعَارُ الْإِسْلَامِ، وَعَلَمٌ عَلَى الْإِيمَانِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَأَمَّا الْمُؤَذِّنُ فَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ مُعَاوِيَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الْمُؤَذِّنُونَ أَطْوَلُ النَّاسِ أَعْنَاقًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ). وَهَذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَمْنِ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْعَرَبُ تُكَنِّي بِطُولِ الْعُنُقِ عَنْ أَشْرَافِ الْقَوْمِ وَسَادَاتِهِمْ، كَمَا قال قائلهم:
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: (Kim müezzini işittiği zaman: 'Tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'tan başka ilah olmadığına, Muhammed'in O'nun kulu ve resûlü olduğuna şehadet ederim; Rab olarak Allah'tan, resûl olarak Muhammed'den, din olarak İslam'dan razı oldum' derse geçmiş günahları bağışlanır). Onuncusu: Ezanın ve müezzinin faziletine gelince; bu hususta da sahih rivayetler gelmiştir. Bunlardan biri Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğidir ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: (Namaza çağrıldığı zaman şeytan ezanı işitmemek için sesli yellenerek arkasını dönüp kaçar...). Daha önce geçtiği üzere onun İslam'ın şiarı ve imanın bir alameti olması sana yeterlidir. Müezzine gelince; Müslim, Muâviye'den rivayet etmiştir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: (Kıyamet gününde boyunları en uzun olan insanlar müezzinlerdir). Bu, o günün dehşetinden güvende olmaya bir işarettir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Araplar boyun uzunluğunu kavmin şereflileri ve efendileri için kinaye olarak kullanırlar; nitekim şairleri şöyle demiştir:
طِوَالُ أَنْضِيَةِ الْأَعْنَاقِ وَاللِّمَمِ
Boyun kemikleri ve saçları uzun kimselerdir
وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (لَا يَسْمَعُ مَدَى صوت المؤذن جن ولا إنس ولا شي إِلَّا شَهِدَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ). وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (من أَذَّنَ مُحْتَسِبًا سَبْعَ سِنِينَ كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ) وَفِيهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (مَنْ أَذَّنَ ثِنْتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَكُتِبَ لَهُ بِتَأْذِينِهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ سِتُّونَ حَسَنَةً وَلِكُلِّ إِقَامَةٍ ثَلَاثُونَ حَسَنَةً (. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هَذَا الْإِسْنَادُ مُنْكَرٌ وَالْحَدِيثُ صَحِيحٌ. وَعَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ قَالَ: كَانَ آخِرُ مَا عَهِدَ إِلَيَّ النَّبِيُّ ﷺ: (أَلَّا أَتَّخِذَ مُؤَذِّنًا يَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْرًا) حَدِيثٌ ثَابِتٌ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي أَخْذِ الْأُجْرَةِ عَلَى الْأَذَانِ، فَكَرِهَ ذَلِكَ الْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَرَخَّصَ فِيهِ مَالِكٌ، وَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ. وَقَالَ الأوزاعي: ذلك مكروه،
el-Muvatta'da Ebû Saîd el-Hudrî'den [rivayet edildiğine göre], o Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işitmiştir: «لَا يَسْمَعُ مَدَى صوت المؤذن جن ولا إنس ولا شي إِلَّا شَهِدَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» «Müezzinin sesinin ulaştığı yere kadar onu işiten hiçbir cin, insan ve hiçbir şey yoktur ki kıyamet gününde onun lehine şahitlik etmesin». Sünen-i İbn Mâce'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «من أَذَّنَ مُحْتَسِبًا سَبْعَ سِنِينَ كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ» «Kim sevabını [yalnızca Allah'tan] umarak yedi yıl ezan okursa, kendisine cehennem ateşinden kurtuluş beratı yazılır». Yine aynı eserde İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «مَنْ أَذَّنَ ثِنْتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَكُتِبَ لَهُ بِتَأْذِينِهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ سِتُّونَ حَسَنَةً وَلِكُلِّ إِقَامَةٍ ثَلَاثُونَ حَسَنَةً» «Kim on iki yıl ezan okursa ona cennet vacip olur; ezanı sebebiyle her gün kendisine altmış hasene (sevap), her kameti sebebiyle de otuz hasene yazılır». Ebû Hâtim: "Bu isnad münkerdir, hadis ise sahihtir" demiştir. Osmân b. Ebi'l-Âs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana en son ahdi (tavsiyesi): «أَلَّا أَتَّخِذَ مُؤَذِّنًا يَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْرًا» «Ezanı karşılığında ücret alan bir müezzin tutmamam» olmuştur." Bu, sabit bir hadistir. On birincisi: Ezan karşılığında ücret alma hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Kāsım b. Abdurrahman ve re'y ehli (Hanefîler) bunu mekruh görmüşlerdir. Mâlik ise buna ruhsat vermiş ve: "Bunda bir sakınca yoktur" demiştir. Evzâî de: "Bu mekruhtur" demiştir,
وَلَا بَأْسَ بِأَخْذِ الرِّزْقِ عَلَى ذَلِكَ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُرْزَقُ الْمُؤَذِّنُ إِلَّا مِنْ خُمُسِ الْخُمُسِ سَهْمُ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا يَجُوزُ أَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَى الْأَذَانِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ عُلَمَاؤُنَا بِأَخْذِ الْأُجْرَةِ بِحَدِيثِ أَبِي مَحْذُورَةَ، وَفِيهِ نَظَرٌ، أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمَا قَالَ: خَرَجْتُ فِي نَفَرٍ فَكُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالصَّلَاةِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَسَمِعْنَا صَوْتَ الْمُؤَذِّنِ وَنَحْنُ عَنْهُ مُتَنَكِّبُونَ فَصَرَخْنَا نَحْكِيهُ نَهْزَأُ بِهِ، فَسَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَرْسَلَ إِلَيْنَا قَوْمًا فَأَقْعَدُونَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ: (أَيُّكُمُ الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ قَدِ ارْتَفَعَ) فَأَشَارَ إِلَيَّ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ وَصَدَقُوا فَأَرْسَلَ كُلُّهُمْ وَحَبَسَنِي وَقَالَ لِي: (قُمْ فأذن) فقمت ولا شي أَكْرَهُ إِلَيَّ مِنْ] أَمَرَ [ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَا مِمَّا يَأْمُرُنِي بِهِ، فَقُمْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَلْقَى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ التَّأْذِينَ هُوَ بِنَفْسِهِ فَقَالَ: (قُلِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ (، ثُمَّ قَالَ لِي:) ارْفَعْ فَمُدَّ صَوْتَكَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ (، ثُمَّ دَعَانِي حِينَ قَضَيْتُ التَّأْذِينَ فأعطاني صرة فيها شي من فضة، ثم وَضَعَ يَدَهُ عَلَى نَاصِيَةِ أَبِي مَحْذُورَةَ ثُمَّ أَمَرَّهَا عَلَى وَجْهِهِ، ثُمَّ عَلَى ثَدْيَيْهِ، ثُمَّ عَلَى كَبِدِهِ حَتَّى بَلَغَتْ يَدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سُرَّةُ أَبِي مَحْذُورَةَ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (بَارَكَ اللَّهُ لَكَ وَبَارَكَ عَلَيْكَ)، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مُرْنِي بِالتَّأْذِينِ بِمَكَّةَ، قَالَ: (قد أمرتك). فذهب كل شي كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ كَرَاهِيَةٍ، وَعَادَ ذَلِكَ كُلُّهُ مَحَبَّةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَدِمْتُ عَلَى عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ عَامِلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ فَأَذَّنْتُ مَعَهُ بِالصَّلَاةِ عَنْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، لفظ ابن ماجة.
Bunun için Beytülmâl'den rızık (maaş/ödenek) alınmasında bir sakınca yoktur. Şâfiî ise şöyle demiştir: Müezzine ancak humusun humusu (beşte birin beşte biri) olan Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in payından maaş verilir. İbnü'l-Münzir: "Ezan için ücret almak caiz değildir" demiştir. Bizim âlimlerimiz [Mâlikîler], ücret almanın caiz oluşuna Ebû Mahzûre hadisi ile istidlal etmişlerdir; ancak bu istidlalde tartışılacak yön (nazar) vardır. Bu hadisi Nesâî, İbn Mâce ve başkaları rivayet etmiştir. [Ebû Mahzûre] şöyle demiştir: Bir grup insanla birlikte yola çıkmıştık ve yolun bir yerindeyken Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) müezzini Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında namaz için ezan okudu. Biz de ondan yüz çevirmiş, uzak durmuş vaziyetteyken müezzinin sesini işittik; bunun üzerine onunla alay ederek sesimizi yükseltip ezanı taklit etmeye başladık. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu işitti ve bize birilerini gönderdi. Bizi getirip huzurunda oturttular. Resûlullah: «(أَيُّكُمُ الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ قَدِ ارْتَفَعَ)» «Sesinin yükseldiğini işittiğim kimdir?» buyurdu. Topluluk hep birden beni işaret etti ve doğruyu söylediler. Resûlullah onların hepsini salıverdi, beni ise alıkoydu ve bana: «(قُمْ فأذن)» «Kalk ve ezan oku!» buyurdu. Ben de kalktım; oysa bana Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) [emrinden] ve bana emrettiği şeyden daha nefret verici hiçbir şey yoktu. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda ayağa kalktım. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizzat kendisi bana ezanı telkin edip şöyle buyurdu: «(قُلِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ)» «Şöyle de: Allahu ekber, Allahu ekber, Allahu ekber, Allahu ekber. Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü en lâ ilâhe illallah. Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah, Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah». Sonra bana: «(ارْفَعْ فَمُدَّ صَوْتَكَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ)» «Sesini yükselt ve uzatarak şöyle de: Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü en lâ ilâhe illallah. Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah, Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah. Hayye ale's-salâh, Hayye ale's-salâh. Hayye ale'l-felâh, Hayye ale'l-felâh. Allahu ekber, Allahu ekber. Lâ ilâhe illallah» buyurdu. Ezanı bitirdiğimde beni çağırdı ve içinde bir miktar gümüş bulunan bir kese verdi. Sonra elini Ebû Mahzûre'nin alnına koydu; ardından yüzünün üzerinden, sonra göğsünün üzerinden, sonra da ciğerinin üzerinden geçirdi; nihayet Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) eli Ebû Mahzûre'nin göbeğine kadar ulaştı. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «(بَارَكَ اللَّهُ لَكَ وَبَارَكَ عَلَيْكَ)» «Allah seni mübarek kılsın ve üzerine bereket indirsin» buyurdu. Bunun üzerine ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana Mekke'de ezan okumamı emret' dedim. O da: «(قد أمرتك)» «Sana [bunu] emrettim» buyurdu. Böylece Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı duyduğum tüm nefret yok olup gitti ve bütünüyle Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sevgisine dönüştü. Ardından Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke valisi Attâb b. Esîd'in yanına vardım ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) emriyle onun maiyetinde namaz için ezan okudum. Bu lafız İbn Mâce'ye aittir.
الثانية عشرة- قوله تعالى: (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ) أَيْ أَنَّهُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ يَمْنَعُهُ مِنَ الْقَبَائِحِ. رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنَ النَّصَارَى وَكَانَ بِالْمَدِينَةِ إِذَا سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ يَقُولُ:" أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ" قَالَ: حُرِقَ الْكَاذِبُ، فَسَقَطَتْ فِي بَيْتِهِ شَرَارَةٌ مِنْ نَارٍ وَهُوَ نَائِمٌ فَتَعَلَّقَتْ بِالْبَيْتِ فَأَحْرَقَتْهُ وَأَحْرَقَتْ ذَلِكَ الْكَافِرَ مَعَهُ، فَكَانَتْ عِبْرَةً لِلْخَلْقِ" وَالْبَلَاءُ مُوَكَّلٌ بِالْمَنْطِقِ" وَقَدْ كَانُوا يُمْهَلُونَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ حَتَّى يَسْتَفْتِحُوا، فَلَا يُؤَخَّرُوا بَعْدَ ذَلِكَ، ذكره ابن العربي.
On ikincisi: Yüce Allah'ın: {(ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ)} “Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır” buyruğu; yani kendilerini çirkin işlerden alıkoyacak akla sahip olmayan kimseler konumunda olmalarındandır. Rivayet edildiğine göre Medine'de bulunan Hristiyanlardan bir adam, müezzinin: "أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ" dediğini işittiğinde: 'Yalancı yansın!' derdi. O uyumakta iken evine bir ateş kıvılcımı düştü, eve sıçrayıp evi yaktı ve o kâfiri de onunla birlikte yaktı; böylece insanlara bir ibret oldu. 'Bela, ağıza [söylenen söze] bağlıdır.' Onlar Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında [kendi aleyhlerine] hüküm isteyene kadar kendilerine mühlet verilir, bundan sonra ise geciktirilmezlerdi; bunu İbnu'l-Arabî zikretmiştir.
[سورة المائدة (٥): الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 59-60]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠)
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠)} “De ki: 'Ey Kitap ehli! Sırf Allah’a, bize indirilene ve daha önce indirilmiş olana iman ettiğimiz ve çoğunuz da yoldan çıkmış fâsıklar olduğunuz için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?' De ki: 'Allah katında bundan daha kötü bir cezayı/karşılığı size haber vereyim mi? Allah’ın lanetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden bir kısmını maymunlara ve domuzlara dönüştürdüğü ve tâğûta tapan kimselerdir. İşte onlar, makamca daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.' (59-60)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْيَهُودِ- فِيهِمْ أَبُو يَاسِرِ بْنُ أَخْطَبَ وَرَافِعُ بْنُ أَبِي رَافِعٍ- إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلُوهُ عَمَّنْ يُؤْمِنُ بِهِ مِنَ الرُّسُلِ ﵈، فَقَالَ: نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ إِلَى قَوْلِهِ:" وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ")] البقرة: ١٣٣]، فَلَمَّا ذُكِرَ عِيسَى ﵇. جَحَدُوا نُبُوَّتَهُ وَقَالُوا: وَاللَّهِ مَا نَعْلَمُ أَهْلَ دِينٍ أَقَلَّ حَظًّا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْكُمْ وَلَا دِينًا شَرًّا مِنْ دِينِكُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِّهِ الْآيَةُ وَمَا بَعْدَهَا، وَهِيَ مُتَّصِلَةٌ بِمَا سَبَقَهَا مِنْ إِنْكَارِهِمِ الْأَذَانَ، فَهُوَ جَامِعٌ لِلشَّهَادَةِ لِلَّهِ بِالتَّوْحِيدِ، وَلِمُحَمَّدٍ بِالنُّبُوَّةِ، وَالْمُتَنَاقِضُ دِينُ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ لَا دِينَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْكُلِّ. وَيَجُوزُ إدغام اللام في التاء لقربها منها. و" تَنْقِمُونَ" مَعْنَاهُ تَسْخَطُونَ، وَقِيلَ: تَكْرَهُونَ
Yüce Allah'ın: {(قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا)} “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden hoşlanmıyor musunuz?'” buyruğu hakkında İbn Abbas (radıyallâhu anhuma) şöyle demiştir: Yahudilerden -aralarında Ebû Yâsir b. Ahtab ve Râfi' b. Ebî Râfi'in de bulunduğu- bir grup Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip resullerden (aleyhimusselâm) kime iman ettiğini sordular; O da: 'Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e indirilene iman ettik...' ayetini "وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ" [Bakara: 136] sözüne kadar okudu. İsa (aleyhisselâm) zikredilince onun peygamberliğini inkâr ettiler ve: 'Vallahi dünyada ve ahirette nasibi sizden daha az olan bir din mensubu ve dininizden daha kötü bir din bilmiyoruz' dediler. Bunun üzerine bu ayet ve devamı nazil oldu. Bu ayet, onların ezanı inkâr etmeleriyle ilgili geçen kısma da bağlıdır; çünkü ezan Allah için tevhid, Muhammed için nübüvvet şehadetini bir arada toplamaktadır. Dini çelişkili olan kimse, Allah'ın peygamberleri arasında ayrım yapandır; hepsine iman edenin dini ise çelişkili değildir. Birbirine yakınlığı sebebiyle lâm harfinin tâ harfine idğam edilmesi caizdir. "تَنْقِمُونَ" kelimesi öfkeleniyorsunuz, hoşlanmıyorsunuz manasındadır;
وَقِيلَ: تُنْكِرُونَ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، يُقَالُ: نَقَمَ مِنْ كَذَا يَنْقِمُ وَنَقِمَ يَنْقَمُ، وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ الرُّقَيَّاتِ:
inkâr ediyorsunuz, kınıyorsunuz da denilmiştir; manalar birbirine yakındır. 'Şu şeye öfkelendi' anlamında 'nakame yenkımü' ve 'nakime yenkamü' denir; birincisi daha yaygındır. Abdullah b. Kays er-Rukayyât şöyle demiştir:
مَا نَقَمُوا مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ إِلَّا ... أَنَّهُمْ يَحْلُمُونَ إِنْ غضبوا
Ümeyyeoğullarına öfkelendikleri tek şey... Öfkelendiklerinde yumuşak huylu davranmalarıdır.
وفي التنزيل" وَما نَقَمُوا مِنْهُمْ"] البروج: ٨] وَيُقَالُ: نَقِمْتُ عَلَى الرَّجُلِ بِالْكَسْرِ فَأَنَا نَاقِمٌ إِذَا عَتَبْتُ عَلَيْهِ، يُقَالُ: مَا نَقِمْتُ عَلَيْهِ الْإِحْسَانَ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: نَقِمْتُ بِالْكَسْرِ لُغَةً، وَنَقَمْتُ الْأَمْرَ أَيْضًا وَنَقِمْتُهُ إِذَا كَرِهْتُهُ، وَانْتَقَمَ اللَّهُ مِنْهُ أَيْ عَاقَبَهُ، وَالِاسْمُ مِنْهُ النَّقِمَةُ، وَالْجَمْعُ نَقِمَاتٌ وَنَقِمَ مِثْلُ كَلِمَةٍ وَكَلِمَاتٍ وَكَلِمٍ، وَإِنْ شِئْتَ سَكَّنْتَ الْقَافَ وَنَقَلْتَ حَرَكَتَهَا إِلَى النُّونِ فَقُلْتَ: نِقْمَةٌ وَالْجَمْعُ نِقَمٌ، مِثْلُ نِعْمَةٍ وَنِعَمٍ، (إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- تَنْقِمُونَ" وَ" تَنْقِمُونَ" بِمَعْنَى تَعِيبُونَ، أَيْ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا إِيمَانَنَا بِاللَّهِ وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّا عَلَى الْحَقِّ. (وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ) أَيْ فِي تَرْكِكُمُ الْإِيمَانَ، وَخُرُوجِكُمْ عَنِ امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ، فَقِيلَ هُوَ مِثْلُ قَوْلِ الْقَائِلِ: هَلْ تَنْقِمُ مِنِّي إِلَّا أَنِّي عَفِيفٌ وَأَنَّكَ فَاجِرٌ. وَقِيلَ: أَيْ لِأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ تَنْقِمُونَ مِنَّا ذَلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ) أَيْ بِشَرٍّ مِنْ نَقْمِكُمْ عَلَيْنَا. وَقِيلَ: بِشَرٍّ مَا تُرِيدُونَ لَنَا مِنَ الْمَكْرُوهِ، وَهَذَا جَوَابُ قَوْلِهِمْ: مَا نَعْرِفُ دِينًا شَرًّا مِنْ دِينِكُمْ." مَثُوبَةً" نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ وَأَصْلُهَا مَفْعُولَةٌ فَأُلْقِيَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ عَلَى الثَّاءِ فَسُكِّنَتِ الْوَاوُ وَبَعْدَهَا وَاوٌ سَاكِنَةٌ فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا لِذَلِكَ، وَمِثْلُهُ مَقُولَةٌ وَمَجُوزَةٌ وَمَضُوفَةٌ عَلَى مَعْنَى الْمَصْدَرِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Kur'an'da da: "وَما نَقَمُوا مِنْهُمْ" [Burûc: 8] buyrulmaktadır. Bir adama sitem ettiğin zaman kesre ile 'nakimtü ale'r-racüli', ben de 'nâkım'ım denir; 'ona iyiliği sebebiyle sitem etmedim / kızmadım' denir. el-Kisâî: Kesre ile 'nakimtü' bir lehçedir demiştir. Bir şeyi hoş görmediğimde 'nakamtü'l-emra' ve 'nakimtühû' denir. 'İntekamallâhu minhü' Allah onu cezalandırdı demektir; ismi ise 'en-nakıme'dir (النَّقِمَة), çoğulu 'nakimât' ve 'nakim' gelir; tıpkı kelime, kelimât ve kelim gibi. Dilersen kaf harfini sakin kılıp harekesini nûn harfine aktararak 'nıkmetün' (نِقْمَة) dersin, çoğulu da nîmet ve ni'am gibi 'nıkam' (نِقَم) gelir. {(إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ)} “Sırf Allah'a iman ettiğimiz için [mi?]” ifadesi "تَنْقِمُونَ" fiili ile nasb makamındadır; "تَنْقِمُونَ" ise ayıplıyorsunuz, kınıyorsunuz anlamındadır; yani 'Bizim hak üzere olduğumuzu bildiğiniz halde Allah'a iman etmemizden başka bir şeyi mi bizde ayıplıyorsunuz?' demektir. {(وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ)} “Ve çoğunuz da yoldan çıkmış fâsıklar olduğunuz için mi?” buyruğu; yani imanı terk etmeniz ve Allah'ın emrine uymaktan çıkmanız sebebiyle demektir. Bir kimsenin: 'Bende, benim iffetli ve senin de fâsık olmandan başka ayıplayacak bir şey mi buluyorsun?' sözü gibi olduğu söylenmiştir. Çoğunuz fâsık olduğu için bizden bunu ayıplıyorsunuz takdirinde olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: {(قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ)} “De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi?'” buyruğu; yani bize karşı duyduğunuz öfkeden daha kötüsünü [haber vereyim mi?] demektir. Bizim için dilediğiniz kötülükten daha fenasını [haber vereyim mi?] anlamına geldiği de söylenmiştir; bu onların: 'Dininizden daha kötü bir din bilmiyoruz' sözlerine bir cevaptır. "مَثُوبَةً" kelimesi temyiz olarak mansubdur; aslı 'mef'ûletün'dür (مَفْعُولَة), vâv harfinin harekesi sâ harfine aktarılmış, böylece vâv sakin kılınmış ve peşinden gelen sakin vâv sebebiyle ikisinden biri hazfedilmiştir. Mastar anlamında 'makûletün', 'mecûzetün' ve 'medûfetün' de bunun gibidir; nitekim şair şöyle demiştir:
وَكُنْتُ إِذَا جَارِي دَعَا لِمَضُوفَةٍ ... أُشَمِّرُ حَتَّى يَنْصُفَ السَّاقَ مِئْزَرِي
Komşum başa gelen bir sıkıntı için çağırdığında... İzarım bacağın yarısına kadar gelecek şekilde paçaları sıvardım.
وَقِيلَ: مَفْعُلَةٌ كَقَوْلِكَ مَكْرُمَةٌ وَمَعْقُلَةٌ. (مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ) " مِنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، كَمَا قَالَ:" بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ"] الحج: ٧٢] وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ لَعْنُ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ على
Şöyle de denilmiştir: [Bu kelime] senin mekrume (مَكْرُمَة) ve ma‘kule (مَعْقُلَة) demen gibi mef‘ule (مَفْعُلَة) [veznindedir]. {(مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ)} “Allah'ın kendisini lânetlediği kimse[yi]” [kısmındaki] {مَنْ} [ifadesi], Yüce Allah'ın: {بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ} [Hac: 72] “Bundan daha kötüsünü [haber vereyim mi?]: Ateş!” buyruğunda olduğu gibi ref makamındadır. Takdiri: 'O, Allah'ın lânetlediği kimsedir' şeklindedir. Nasb makamında olması da câizdir; bu durumda: 'De ki: Size bundan daha kötüsünü, Allah'ın lânetlediği kimseyi haber vereyim mi?' anlamındadır. Şunun üzerine bedel yapılarak cer (hafz) makamında olması da câizdir:
الْبَدَلِ مِنْ شَرٍّ وَالتَّقْدِيرُ: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِمَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ، وَالْمُرَادُ الْيَهُودُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الطَّاغُوتِ، أَيْ وَجَعَلَ مِنْهُمْ مَنْ عَبَدَ الطَّاغُوتَ، وَالْمَوْصُولُ مَحْذُوفٌ عِنْدَ الْفَرَّاءِ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: لَا يَجُوزُ حَذْفُ الْمَوْصُولِ، وَالْمَعْنَى مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ. وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ النَّخَعِيُّ" أنبئكم" بِالتَّخْفِيفِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ:" عَبُدَ الطَّاغُوتِ" بِضَمِ الْبَاءِ وَكَسْرِ التَّاءِ، جَعَلَهُ اسْمًا عَلَى فَعُلَ كَعَضُدٍ فَهُوَ بِنَاءٌ لِلْمُبَالَغَةِ وَالْكَثْرَةِ كَيَقُظٍ وَنَدُسٍّ وَحَذُرٍ، وَأَصْلُهُ الصِّفَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
bedel olarak cer makamında olması da caizdir; takdiri: 'Size Allah'ın lanetlediği kimseyi haber vereyim mi?' şeklindedir ve bununla kastedilen Yahudilerdir. Tâğût (الطَّاغُوت) hakkında açıklama daha önce geçmişti; yani 'içlerinden tâğûta tapan kimseler kıldığı...' demektir ve el-Ferrâ'ya göre mevsul hazfedilmiştir. Basralılar ise: 'Mevsulün hazfedilmesi caiz değildir; mana: Allah'ın lanetlediği ve tâğûta tapan kimsedir' demişlerdir. İbn Vessâb en-Nehaî "أُنَبِّئُكُمْ" kelimesini teshil [tahfif] ile okumuştur. Hamza ise bâ harfinin zammesi ve tâ harfinin kesresiyle: "عَبُدَ الطَّاغُوتِ" şeklinde okumuştur; onu عضد (adud) gibi 'fe'ul' vezninde bir isim kılmıştır ki bu; yakız (يَقُظ), nedüs (نَدُس) ve hazur (حَذُر) gibi mübalağa ve çokluk bildiren bir kalıptır; aslı sıfattır. Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır:
مِنْ وَحْشِ وَجْرَةَ مُوشِيٍّ أَكَارِعُهُ ... طَاوِي الْمَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الْفَرُدِ
Vecre'nin yaban hayvanlarından, ayakları nakışlı... Karnı açlıktan çekilmiş, kılıç ustasının tek ve eşsiz kılıcı gibi.
بِضَمِّ الرَّاءِ. وَنَصْبِهِ بِ"- جَعَلَ"، أَيْ جعل منم عَبُدًا لِلطَّاغُوتِ، وَأَضَافَ عَبُدَ إِلَى الطَّاغُوتِ فَخَفَضَهُ. وَجَعَلَ بِمَعْنَى خَلَقَ، وَالْمَعْنَى: وَجَعَلَ مِنْهُمْ مَنْ يُبَالِغُ فِي عِبَادَةِ الطَّاغُوتِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالتَّاءِ، وَجَعَلُوهُ فِعْلًا مَاضِيًا، وَعَطَفُوهُ عَلَى فعل ماضي وَهُوَ غَضِبَ وَلَعَنَ، وَالْمَعْنَى عِنْدَهُمْ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَمَنْ عَبَدَ الطَّاغُوتَ، أَوْ مَنْصُوبًا بِ"- جَعَلَ"، أي جعل منهم القردة والخنازير وعبد الطَّاغُوتِ. وَوَحَّدَ الضَّمِيرَ فِي عَبَدَ حَمْلًا عَلَى لَفْظِ" مِنْ" دُونَ مَعْنَاهَا. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ" وَعَبَدُوا الطَّاغُوتَ" عَلَى الْمَعْنَى. ابْنُ عَبَّاسٍ:" وَعُبُدَ الطَّاغُوتِ"، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ عَبْدٍ كَمَا يُقَالُ: رَهْنٌ وَرُهُنٌ، وَسَقْفٌ وَسُقُفٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ عِبَادٍ كَمَا يُقَالُ: مِثَالٌ وَمُثُلٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ عَبِيدٍ كَرَغِيفٍ ورغف، ويجوز أن يكون جمع عابد كَبَازِلٍ وَبُزُلٍ، وَالْمَعْنَى: وَخَدَمَ الطَّاغُوتَ. وَعِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا" وَعُبَّدَ الطَّاغُوتِ" جَعَلَهُ جَمْعَ عَابِدٍ كما يقال: شاهد وشهد وغائب وغيب. وعن أبي واقد: وعباد الطاغوت
[... 'ubud' kelimesini] râ harfinin zammesiyle [okumuştur]. Kelimenin nasbı ise 'ceale' (جَعَلَ) fiilinden ötürüdür; yani 'onlardan tâğûta son derece kul olan kimseler kıldı' demektir. 'Abud' (عَبُد) kelimesini 'et-tâğût' (الطَّاغُوت) kelimesine izafe etmiş ve bu sebeple onu cer etmiştir. 'Ceale' [fiili burada] 'halaka' (خَلَقَ - yarattı, kıldı) anlamındadır. Mana ise: 'Ve onlardan tâğûta kullukta aşırıya giden kimseler kıldı/yarattı' şeklindedir. Diğer kıraat imamları ise [bâ ve dâl harflerinin fethasıyla] 'abede' şeklinde mâzi bir fiil olarak okumuşlar ve onu yine mâzi bir fiil olan 'ğadıbe' (غَضِبَ) ve 'leane' (لَعَنَ) fiillerine atfetmişlerdir. Onlara göre mana: 'Allah'ın lanetlediği ve tâğûta tapan kimseler...' şeklindedir veya 'ceale' (جَعَلَ) fiilinin mefulü olarak mensubdur; yani 'onlardan maymunlar, domuzlar ve tâğûta tapan kimseler kıldı' demektir. 'Abede' (عَبَدَ) fiilindeki zamirin tekil kılınması, 'men' (مَنْ) kelimesinin anlamına değil lafzına hamledilmesinden ötürüdür. Übeyy ve İbn Mes'ûd ise manaya itibar ederek { وَعَبَدُوا الطَّاغُوتَ } “Ve tâğûta tapanlar” şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs [ise]: 'Ve ubudat-tâğûti' (وَعُبُدَ الطَّاغُوتِ) şeklinde okumuştur. Bunun; rehn/rühun (رَهْنٌ - رُهُنٌ) ve sakf/sükuf (سَقْفٌ - سُقُفٌ) denildiği gibi 'abd' (عَبْد) kelimesinin çoğulu olması caizdir; misâl/müsül (مِثَالٌ - مُثُلٌ) denildiği gibi 'ibâd' (عِبَاد) kelimesinin çoğulu olması caizdir; rağîf/ruğuf (رَغِيفٌ - رُغُفٌ) gibi 'abîd' (عَبِيد) kelimesinin çoğulu olması caizdir; bâzil/büzül (بَازِلٌ - بُزُلٌ) gibi 'âbid' (عَابِد) kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Mana: 'Ve tâğûta hizmet eden kimseler...' demektir. Yine İbn Abbâs'tan 've ubbedat-tâğûti' (وَعُبَّدَ الطَّاغُوتِ) rivayeti nakledilmiştir ki bunu; şâhid/şühhed (شَاهِدٌ - شُهَّدٌ) ve gâib/ğuyyeb (غَائِبٌ - غُيَّبٌ) denildiği gibi 'âbid' (عَابِد) kelimesinin çoğulu kılmıştır. Ebû Vâkıd'dan ise: 'Ve ibâdat-tâğûti' (وَعِبَادَ الطَّاغُوتِ) [kıraati rivayet edilmiştir].