لِلْمُبَالَغَةِ، جَمْعُ عَابِدٍ أَيْضًا، كَعَامِلٍ وَعُمَّالٍ، وَضَارِبٍ وَضُرَّابٍ. وَذَكَرَ مَحْبُوبٌ أَنَّ الْبَصْرِيِّينَ قَرَءُوا: (وَعُبَّادُ الطَّاغُوتِ) جَمْعُ عَابِدٍ أَيْضًا، كَقَائِمٍ وَقُيَّامٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ عَبْدٍ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الرُّؤَاسِيُّ (وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ) عَلَى الْمَفْعُولِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ فِيهِمْ. وَقَرَأَ عَوْنٌ الْعُقَيْلِيُّ وَابْنُ بُرَيْدَةَ: (وَعَابِدَ الطَّاغُوتِ) عَلَى التَّوْحِيدِ، وَهُوَ يُؤَدِّي عَنْ جَمَاعَةٍ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَيْضًا (وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ) وَعَنْهُ أَيْضًا] وَأُبَيٍّ [ (وَعُبِدَتِ الطَّاغُوتُ) عَلَى تَأْنِيثِ الجماعة، كما قال تعالى: (قالَتِ الْأَعْرابُ)] الحجرات: ١٤] وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: (وَأَعْبُدَ الطَّاغُوتَ) مِثْلَ كَلْبٍ وَأَكْلُبٍ. فَهَذِهِ اثْنَا عَشَرَ وَجْهًا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً" لِأَنَّ مَكَانَهُمُ النَّارَ، وَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَلَا شَرَّ فِي مَكَانِهِمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا عَلَى قَوْلِكُمْ. النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهِ: أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ شَرٌّ مَكَانًا فِي الْآخِرَةِ مِنْ مَكَانِكُمْ فِي الدُّنْيَا لِمَا لَحِقَكُمْ مِنَ الشَّرِّ. وَقِيلَ: أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ شَرٌّ مَكَانًا مِنَ الذِينَ نَقَمُوا عَلَيْكُمْ. وَقِيلَ: أُولَئِكَ الَّذِينَ نَقَمُوا عَلَيْكُمْ شَرٌّ مَكَانًا مِنَ الذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ. وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ الْمُسْلِمُونَ لهم: يا إخوة القردة والخنازير فنكسوا رؤوسهم افْتِضَاحًا، وَفِيهِمْ يَقُولُ الشَّاعِرُ:
mübalağa için, âmil-ummâl ve dârib-durrâb gibi yine 'âbid' kelimesinin çoğulu olarak rivayet edilmiştir. Mahbûb, Basralıların kâim-kıyyâm gibi yine 'âbid' kelimesinin çoğulu olarak: (وَعُبَّادُ الطَّاغُوتِ) şeklinde okuduklarını zikretmiştir; bunun 'abd' kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Ebû Ca'fer er-Ruâsî meful kalıbında: (وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ) şeklinde okumuştur; takdiri: 'Ve aralarında tâğûta ibadet edildi' şeklindedir. Avn el-Ukaylî ve İbn Büreyde cemaati ifade eden tekil olarak: (وَعَابِدَ الطَّاغُوتِ) şeklinde okumuşlardır. İbn Mes'ûd da: (وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ) şeklinde okumuştur; ondan ve Übeyy'den de Yüce Allah'ın: {(قالَتِ الْأَعْرابُ)} [Hucurât: 14] buyruğunda olduğu gibi cemaatin müennes kılınması üzere: (وَعُبِدَتِ الطَّاغُوتُ) okuyuşu gelmiştir. Ubeyd b. Umeyr ise kelb-eklüb gibi: (وَأَعْبُدَ الطَّاغُوتَ) şeklinde okumuştur. İşte bunlar on iki vecihtir. Yüce Allah'ın: "أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً" buyruğu; çünkü onların mekânı ateştir; müminlerin mekânında ise hiçbir kötülük yoktur. ez-Zeccâc: 'Onlar sizin sözünüze göre mekânca daha kötüdürler' demiştir. en-Nehhâs: 'Bu konuda söylenenlerin en güzeli şudur: Allah'ın lanetlediği kimseler, ahirette başınıza gelen kötülük sebebiyle sizin dünyadaki yerinizden makamca daha kötüdürler' demiştir. Allah'ın lanetlediği kimseler, sizi kınayanlardan makamca daha kötüdürler denildiği gibi; sizi kınayan o kimseler Allah'ın lanetlediği kimselerden makamca daha kötüdürler de denilmiştir. Bu ayet indiğinde Müslümanlar onlara: 'Ey maymunların ve domuzların kardeşleri!' dediler; onlar da rezil olarak başlarını öne eğdiler. Şair onlar hakkında şöyle der:
فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى اليهود ... إن اليهود إخوة القرود
Allah'ın laneti Yahudilerin üzerine olsun... Şüphesiz Yahudiler maymunların kardeşleridir.
[سورة المائدة (٥): الآيات ٦١ الى ٦٣]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 61-63]
وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)
{وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ} “[Huzurunuza] geldiklerinde: 'İman ettik' derler. Hâlbuki kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır. Allah, onların gizlemekte olduklarını çok iyi bilendir.” (61) {وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ} “Onlardan birçoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kadar da kötüdür!” (62) {لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ} “Rabbanîler (kendilerini ibadete ve ilme adayanlar) ve ahbâr (Yahudi din âlimleri), onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya! Yapageldikleri şey ne kadar da kötüdür!” (63)
قوله تعالى: (وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا) الآية. هَذِهِ صِفَةُ الْمُنَافِقِينَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِشَيْءٍ مِمَّا سَمِعُوهُ، بَلْ دَخَلُوا كَافِرِينَ وَخَرَجُوا كَافِرِينَ." وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ
Yüce Allah'ın: {(وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا)} “Size geldiklerinde 'İman ettik' derler” ayeti. Bu, münafıkların sıfatıdır. Anlamı şudur: Onlar işittikleri hiçbir şeyden istifade etmediler; aksine kâfir olarak girdiler ve kâfir olarak çıktılar. "وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ"
" أَيْ مِنْ نِفَاقِهِمْ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْيَهُودُ الَّذِينَ قَالُوا: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ إِذَا دَخَلْتُمْ الْمَدِينَةَ، وَاكْفُرُوا آخِرَهُ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَى بُيُوتِكُمْ، يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ مِنْ ذِكْرِهِمْ وَمَا يَأْتِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ) يَعْنِي مِنَ الْيَهُودِ." يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ" أَيْ يُسَابِقُونَ فِي الْمَعَاصِي وَالظُّلْمِ" وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ" قَوْلُهُ تعالى: (لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ) (لَوْلا) بمعنى أفلا. (يَنْهاهُمُ) يَزْجُرُهُمْ. (الرَّبَّانِيُّونَ) عُلَمَاءُ النَّصَارَى. (وَالْأَحْبارُ) عُلَمَاءُ الْيَهُودِ قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقِيلَ الْكُلُّ فِي الْيَهُودِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ فِيهِمْ. ثُمَّ وَبَّخَ عُلَمَاءَهُمْ فِي تَرْكِهِمْ نَهْيَهُمْ فَقَالَ: (لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ) كَمَا وَبَّخَ مَنْ يُسَارِعُ فِي الْإِثْمِ بِقَوْلِهِ:" لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ" وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ تَارِكَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ كَمُرْتَكِبِ الْمُنْكَرِ، فَالْآيَةُ تَوْبِيخٌ لِلْعُلَمَاءِ فِي تَرْكِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ في هذا المعنى في (البقرة) و (وآل عمران). وروى سفيان ابن عُيَيْنَةَ قَالَ: حَدَّثَنِي سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ مِسْعَرٍ قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ مَلَكًا أُمِرَ أَنْ يَخْسِفَ بِقَرْيَةٍ فَقَالَ: يَا رَبِّ فِيهَا فُلَانٌ الْعَابِدُ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: (أَنْ بِهِ فَابْدَأْ فَإِنَّهُ لَمْ يَتَمَعَّرْ وَجْهُهُ فِي سَاعَةٍ قَطُّ). وَفِي صَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ: (إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ وَلَمْ يَأْخُذُوا على يديه أو شك أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِهِ). وَسَيَأْتِي. وَالصُّنْعُ بِمَعْنَى الْعَمَلِ إِلَّا أَنَّهُ يَقْتَضِي الْجَوْدَةَ، يقال: سيف صنيع إذا جود عمله.
yani nifaklarından [gizlediklerini çok iyi bilir]. Bir görüşe göre de bununla: 'Medine'ye girdiğinizde günün başında iman edenlere indirilene inanın, evlerinize döndüğünüzde ise günün sonunda inkâr edin' diyen Yahudiler kastedilmiştir. Öncesinde ve sonrasında onlardan bahsedilmesi buna delalet etmektedir. Yüce Allah'ın: {(وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ)} “Onlardan birçoğunun... görürsün” buyruğu, yani Yahudilerden [birçoğunun]; "يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ" “günahta ve düşmanlıkta yarıştıklarını” yani günahlarda ve zulümde yarıştıklarını; "وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ" “ve haram yemede [yarıştıklarını görürsün]. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Yüce Allah'ın: {(لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ)} “Din bilginlerinin ve hahamların onları men etmeleri gerekmez miydi?” buyruğundaki {(لَوْلا)} (levlâ), "أَفَلَا" (men etmeli değiller miydi?) anlamındadır. {(يَنْهاهُمُ)} onları men etmezler mi? el-Hasen der ki: {(الرَّبَّانِيُّونَ)} Hristiyan âlimleri, {(وَالْأَحْبارُ)} ise Yahudi âlimleridir. Bu ayetler onlar hakkında olduğu için hepsinin Yahudiler hakkında olduğu da söylenmiştir. Sonra onların âlimlerini, onları men etmeyi terk ettikleri için azarlayarak şöyle buyurdu: {(لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ)} “Yapmakta oldukları sanat (tutum) ne kötüdür!” Nitekim günahta yarışanları da: "لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ" “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” buyruğuyla azarlamıştı. Bu ayet, kötülükten men etmeyi terk edenin kötülüğü işleyen gibi olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla ayet, iyiliği emredip kötülükten men etmeyi terk etmeleri sebebiyle âlimlere yönelik bir azarlamadır. Bu anlamdaki açıklama daha önce Bakara ve Âl-i İmrân [surelerinde] geçmişti. Süfyân b. Uyeyne rivayet edip şöyle dedi: Bana Süfyân b. Saîd, Mis'ar'dan naklen anlattı ki şöyle dedi: Bana ulaştığına göre bir meleğe bir şehri yerin dibine batırması emredildi. Bunun üzerine [melek]: 'Ey Rabbim! Orada falan âbid kul var' dedi. Yüce Allah ona şöyle vahyetti: '{(Helake) önce ondan başla; çünkü onun yüzü benim için bir an bile renkten renge girmedi (öfkelenmedi)}.' Tirmizî'nin Sahîh'inde [şöyle rivayet edilmiştir]: '{(İnsanlar zalimi görüp de onun elinden tutmazlarsa (engellemezlerse), Allah'ın kendi katından onlara toptan bir azap göndermesi yakındır)}.' Bu hadis ileride gelecektir. (الصنع / Sun') kelimesi (العمل / amel) anlamındadır; ancak sağlam ve güzel yapmayı gerektirir. Nitekim işçiliği güzel yapıldığında 'سيف صنيع' (ustaca yapılmış kılıç) denir.
[سورة المائدة (٥): آية ٦٤]
[Mâide Suresi (5), Ayet 64]
وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır (cimridir)' dediler. Kendi elleri bağlansın ve söyledikleri yüzünden lânetlensinler! Aksine O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi infak eder. Andolsun ki Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır. Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş yaktılarsa Allah onu söndürdü. Onlar yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez.” (64)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ). قَالَ عِكْرِمَةُ: إِنَّمَا قَالَ هَذَا فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ] لَعَنَهُ اللَّهُ [، وَأَصْحَابُهُ، وَكَانَ لَهُمْ أَمْوَالٌ فَلَمَّا كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ قل ما لهم، فقالوا: إن الله بخيل، وئد اللَّهِ مَقْبُوضَةٌ عَنَّا فِي الْعَطَاءِ، فَالْآيَةُ خَاصَّةً فِي بَعْضِهِمْ. وَقِيلَ: لَمَّا قَالَ قَوْمٌ هَذَا وَلَمْ يُنْكِرِ الْبَاقُونَ صَارُوا كَأَنَّهُمْ بِأَجْمَعِهِمْ قَالُوا هَذَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمَعْنَى يَدُ اللَّهِ مَقْبُوضَةٌ عَنْ عَذَابِنَا. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا رَأَوُا النَّبِيَّ ﷺ فِي فَقْرٍ وَقِلَّةِ مَالٍ وَسَمِعُوا (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً) وَرَأَوُا النَّبِيَّ ﷺ قَدْ كَانَ يَسْتَعِينُ بِهِمْ فِي الدِّيَاتِ قَالُوا: إِنَّ إِلَهَ مُحَمَّدٍ فَقِيرٌ، وَرُبَّمَا قَالُوا: بَخِيلٌ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِمْ: (يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ) فَهَذَا عَلَى التَّمْثِيلِ كَقَوْلِهِ: (وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ)] الاسراء: ٢٩]. وَيُقَالُ لِلْبَخِيلِ: جَعْدُ الْأَنَامِلِ، وَمَقْبُوضُ الْكَفِّ، وَكَزُّ الْأَصَابِعِ، وَمَغْلُولُ الْيَدِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: {(وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ)} “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler” buyruğu hakkında İkrime şöyle demiştir: Bunu sadece Finhâs b. Âzûrâ [Allah ona lanet etsin] ve arkadaşları söylemiştir. Onların malları vardı; Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i inkâr edince malları azaldı. Bunun üzerine: 'Allah cimridir, Allah'ın eli bize vermekten yana sıkıdır' dediler. Dolayısıyla ayet onların bir kısmına özeldir. Bir görüşe göre de: Bir topluluk bunu söylediğinde diğerleri inkâr etmeyince, sanki hepsi birden bunu söylemiş gibi oldular. el-Hasen ise: Anlamı, 'Allah'ın eli bize azap etmekten yana bağlıdır' şeklindedir, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i fakirlik ve mal azlığı içinde görüp de: {(مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً)} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” ayetini işitince ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in diyetler konusunda kendilerinden yardım istediğini görünce: 'Muhammed'in ilahı fakirdir' dediler; bazen de: 'Cimridir' dediler. İşte onların: {(يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ)} sözlerinin anlamı budur. Bu, tıpkı Yüce Allah'ın: {(وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ)} [İsrâ: 29] “Elini boynuna bağlanmış kılma” buyruğu gibi temsili bir ifadedir. Cimri kimse için: 'جَعْدُ الْأَنَامِلِ' (parmak uçları büzülmüş), 'مَقْبُوضُ الْكَفِّ' (avucu sıkı), 'كَزُّ الْأَصَابِعِ' (parmakları kaskatı) ve 'مَغْلُولُ الْيَدِ' (eli bağlı) denir. Şair şöyle demiştir:
كَانَتْ خُرَاسَانُ أَرْضًا إِذْ يَزِيدُ بِهَا ... وَكُلُّ بَابٍ مِنَ الْخَيْرَاتِ مَفْتُوحُ
Yezîd oradayken Horasan öyle bir memleketti ki... Hayırların her kapısı ardına kadar açıktı.
فَاسْتَبْدَلَتْ بَعْدَهُ جَعْدًا أَنَامِلُهُ ... كَأَنَّمَا وَجْهَهُ بِالْخَلِّ مَنْضُوحٌ
Ondan sonra parmak uçları büzüşmüş [cimri] birine kaldı... Sanki yüzüne sirke saçılmış gibi.
وَالْيَدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ تَكُونُ لِلْجَارِحَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً"] ص: ٤٤] هذا مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَتَكُونُ لِلنِّعْمَةِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: كَمْ يَدٍ لِي عِنْدَ فُلَانٍ، أَيْ كَمْ مِنْ نِعْمَةٍ لِي قَدْ أَسْدَيْتُهَا لَهُ، وَتَكُونُ لِلْقُوَّةِ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ"] ص: ١٧]، أي ذا القوة وتكون يد الملك وَالْقُدْرَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ"] آل عمران: ٧٣]. وَتَكُونُ بِمَعْنَى الصِّلَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً"] يس: ٧١] أي مما عملنا نحن. وقال:" أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ"] الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] أَيِ الذِي لَهُ عُقْدَةُ النِّكَاحِ. وَتَكُونُ بِمَعْنَى التَّأْيِيدِ وَالنُّصْرَةِ، وَمِنْ قَوْلِهِ ﵇: (يَدُ اللَّهِ مَعَ الْقَاضِي حَتَّى يَقْضِيَ وَالْقَاسِمِ حَتَّى يَقْسِمَ). وَتَكُونُ لاضافة الفعل إلى المخبر عند تَشْرِيفًا لَهُ وَتَكْرِيمًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ"] ص: ٧٥] فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْجَارِحَةِ، لِأَنَّ الْبَارِيَ جَلَّ وَتَعَالَى وَاحِدٌ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ التبعيض، ولا على القوة والملك
Arap kelâmında 'el' (yed), Yüce Allah'ın: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً } “Eline bir demet sap al...” [Sâd: 44] buyruğunda olduğu gibi organ [uzuv] anlamına gelir; bu [anlam], Yüce Allah hakkında imkânsızdır (muhaldir). Nimet anlamına da gelir; nitekim Araplar: 'Falancanın nezdinde benim nice elim vardır' derler; yani 'Ona yaptığım nice nimet ve ihsanım vardır' [demektir]. Güç ve kuvvet anlamına da gelir; nitekim Azîz ve Celîl olan Allah: { وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ } “Kuvvet sahibi kulumuz Dâvûd'u da hatırla” [Sâd: 17] buyurmuştur; yani güç sahibi demektir. Mülkiyet ve kudret eli anlamına da gelir; nitekim Yüce Allah: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “De ki: Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir” [Âl-i İmrân: 73] buyurmuştur. Sıla (pekiştirme/tekid) manasına da gelir; nitekim Yüce Allah: { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } “Ellerimizin yaptıklarından [kendileri için] nice hayvanlar [yarattığımızı görmediler mi?]” [Yâsîn: 71] yani 'bizim bizzat yaptıklarımızdan' buyurmuştur. Yine: { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “Yahut nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesnadır” [el-Bakara: 237] yani nikâh bağı kendisine ait olan kimse buyurmuştur. Destek ve yardım (nusret) manasına da gelir; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « يَدُ اللَّهِ مَعَ الْقَاضِي حَتَّى يَقْضِيَ وَالْقَاسِمِ حَتَّى يَقْسِمَ » «Allah'ın eli (yardımı), hükmünü verinceye kadar hâkimle, taksimini yapıncaya kadar da paylaştırıcı iledir» buyruğu bundandır. Bir de şeref ve ikram maksadıyla fiilin bizzat haberi verene nispet edilmesi için kullanılır; nitekim Yüce Allah: { يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” [Sâd: 75] buyurmuştur. Dolayısıyla bunun organ [uzuv] manasına hamledilmesi caiz değildir; zira Yüce Yaratıcı (el-Bârî) birdir, O'nun hakkında cüzlere ayrılma ve parçalanma (teb'îz) caiz olamaz; güç ve mülk anlamına da [hamledilemez]...
وَالنِّعْمَةِ وَالصِّلَةِ، لِأَنَّ الِاشْتِرَاكَ يَقَعُ حِينَئِذٍ بَيْنَ وَلِيِّهِ آدَمَ وَعَدُوِّهِ إِبْلِيسَ، وَيَبْطُلُ مَا ذُكِرَ مِنْ تَفْضِيلِهِ عَلَيْهِ، لِبُطْلَانِ مَعْنَى التَّخْصِيصِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ تُحْمَلَ عَلَى صِفَتَيْنِ تَعَلَّقَتَا بِخَلْقِ آدَمَ تَشْرِيفًا لَهُ دُونَ خَلْقِ إِبْلِيسَ تَعَلُّقَ الْقُدْرَةِ بِالْمَقْدُورِ، لَا مِنْ طَرِيقِ الْمُبَاشَرَةِ وَلَا مِنْ حَيْثُ الْمُمَاسَّةُ، وَمِثْلُهُ مَا رُوِيَ أنه] عز اسمه وتعالى علاه وجد أَنَّهُ [ كَتَبَ التَّوْرَاةَ بِيَدِهِ، وَغَرَسَ دَارَ الْكَرَامَةِ] بِيَدِهِ [ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ، وَغَيْرُ ذَلِكَ تَعَلُّقُ الصِّفَةِ بِمُقْتَضَاهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا) حُذِفَتِ الضَّمَّةُ مِنَ الْيَاءِ لِثِقَلِهَا، أَيْ غُلَّتْ فِي الْآخِرَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ دُعَاءً عَلَيْهِمْ، وَكَذَا" وَلُعِنُوا بِما قالُوا" وَالْمَقْصُودُ تَعْلِيمُنَا كَمَا قَالَ:" لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ"] الفتح: ٢٧]، عَلَّمَنَا الِاسْتِثْنَاءَ كَمَا عَلَّمَنَا الدُّعَاءَ عَلَى أَبِي لهب بقوله:" تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ"] المسد: ١] وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَبْخَلُ الْخَلْقِ، فَلَا تَرَى يَهُودِيًّا غَيْرَ لَئِيمٍ. وَفِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ إِضْمَارُ الْوَاوِ، أَيْ قَالُوا: يَدُ اللَّهِ مغلولة وغلت أيديهم. واللعن بالابعاد، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ بَلْ نِعْمَتُهُ مَبْسُوطَةٌ، فَالْيَدُ بِمَعْنَى النِّعْمَةِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا غَلَطٌ، لِقَوْلِهِ:" بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ" فَنِعَمُ اللَّهِ تَعَالَى أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَى فَكَيْفَ تَكُونُ بَلْ نِعْمَتَاهُ مَبْسُوطَتَانِ؟ وَأُجِيبُ بِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا تَثْنِيَةَ جِنْسٍ لَا تَثْنِيَةَ وَاحِدٍ مُفْرَدٍ، فَيَكُونُ مِثْلَ قَوْلِهِ ﵇: (مَثَلُ الْمُنَافِقِ كَالشَّاةِ الْعَائِرَةِ) ٦ (بَيْنَ الْغَنَمَيْنِ). فَأَحَدُ الْجِنْسَيْنِ نِعْمَةُ الدُّنْيَا، وَالثَّانِي نِعْمَةُ الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: نِعْمَتَا الدُّنْيَا النِّعْمَةُ الظَّاهِرَةُ وَالنِّعْمَةُ الْبَاطِنَةُ، كَمَا قَالَ:" وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً"] لقمان: ٢٠]. وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِيهِ: (النِّعْمَةُ الظَّاهِرَةُ مَا حَسُنَ مِنْ خُلُقِكَ، وَالْبَاطِنَةُ مَا سُتِرَ عَلَيْكَ مِنْ سَيِّئِ عَمَلِكَ). وَقِيلَ: نِعْمَتَاهُ الْمَطَرُ وَالنَّبَاتُ اللَّتَانِ النِّعْمَةُ بِهِمَا وَمِنْهُمَا. وَقِيلَ: إِنَّ النِّعْمَةَ لِلْمُبَالَغَةِ، كَقَوْلِ الْعَرَبِ: (لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ) وَلَيْسَ يُرِيدُ الِاقْتِصَارَ عَلَى مَرَّتَيْنِ، وَقَدْ يَقُولُ الْقَائِلُ: ما لي بهذا الامر يد أو قُوَّةٌ. قَالَ السُّدِّيُّ، مَعْنَى قَوْلِهِ (يَداهُ) قُوَّتَاهُ بالثواب
[... ve nimet ile ihsan anlamına gelmesi de mümkün değildir,] çünkü o takdirde dostu Âdem ile düşmanı İblis arasında bir ortaklık meydana gelir ve tahsis anlamı ortadan kalkacağı için Âdem'in İblis'e üstün kılındığına dair zikredilen husus geçersiz olur. Bu durumda geriye, kudretin makdura (güç yetirilen şeye) taalluku kabilinden olmak üzere –ne doğrudan temas ne de dokunma söz konusu olmaksızın– İblis'in yaratılışından ayrı olarak Âdem'e bir şeref bahşetmek üzere onun yaratılışına taalluk eden iki sıfata hamledilmesinden başka bir ihtimal kalmaz. Nitekim rivayet edildiğine göre [ismi yüce ve şânı âlî olan Allah'ın] Tevrat'ı bizzat [kendi eliyle] yazdığı, cennet ehline ikram yurdunu [kendi eliyle] diktiği ve benzeri hususlar da sıfatın gereğine taalluk etmesi kabilindendir. Yüce Allah'ın: { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “Kendi elleri bağlansın ve söyledikleri yüzünden lânetlensinler!” buyruğunda [yed kelimesinin çoğulundaki] ya harfinin üzerindeki damme ağırlığından dolayı hazfedilmiştir; yani 'ahirette elleri bağlandı/bağlansın' demektir. Bunun onlar aleyhine bir beddua olması da caizdir. { وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “Ve söyledikleri yüzünden lânetlensinler” buyruğu da böyledir. Bundaki maksat, Yüce Allah'ın: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ } [el-Feth: 27] “Allah dilerse Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz” buyruğunda bize istisnayı (inşallah demeyi) öğrettiği ve { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } [el-Mesed: 1] “Ebû Leheb'in iki eli kurusun” buyruğunda Ebû Leheb'e beddua etmeyi öğrettiği gibi bize [nasıl beddua edileceğini] öğretmektir. Bir görüşe göre de murad, onların mahlûkatın en cimrisi olduklarıdır; nitekim cimri ve alçak olmayan bir Yahudi göremezsin. Bu görüşe göre kelamda gizli bir vâv harfi takdir edilir; yani 'Onlar: Allah'ın eli bağlıdır dediler, oysa asıl kendi elleri bağlandı' [demektir]. Lânet ise [rahmetten] uzaklaştırmaktır; bunun izahı daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” buyruğu mübteda ve haberdir. Yani 'bilakis O'nun nimeti geniştir' demektir; burada el (yed), nimet anlamındadır. Bazıları şöyle demiştir: "Bu [açıklama] yanlıştır; çünkü ayette { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } 'Bilakis O'nun iki eli de açıktır' buyrulmaktadır. Yüce Allah'ın nimetleri ise sayılamayacak kadar çoktur, öyleyse nasıl 'bilakis iki nimeti açıktır' denilebilir?" Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun tekil bir şeyin tesniyesi değil, cinsin tesniyesi olması caizdir; tıpkı Peygamber (aleyhisselâm)'ın: « مَثَلُ الْمُنَافِقِ كَالشَّاةِ الْعَائِرَةِ بَيْنَ الْغَنَمَيْنِ » «Münafığın hali, iki sürü arasında bocalayan şaşkın koyun gibidir» buyruğunda olduğu gibi. Bu iki cinsten biri dünya nimeti, ikincisi ise ahiret nimetidir. Bir görüşe göre de bu, Yüce Allah'ın: { وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً } [Lokmân: 20] “Açık ve gizli nimetlerini size bolca ihsan etti” buyruğunda olduğu gibi, dünya nimetlerinden açık nimet ile gizli nimettir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu konuda şöyle buyurmuştur: « النِّعْمَةُ الظَّاهِرَةُ مَا حَسُنَ مِنْ خُلُقِكَ، وَالْبَاطِنَةُ مَا سُتِرَ عَلَيْكَ مِنْ سَيِّئِ عَمَلِكَ » «Açık nimet ahlakının güzel kılınması, gizli nimet ise kötü amelinin senden örtülüp gizlenmesidir.» Yine denildi ki: O'nun iki nimeti, kendileri sayesinde ve kendilerinden nimet meydana gelen yağmur ve bitkidir. Bir görüşe göre de [buradaki tesniye] mübalağa içindir; tıpkı Arapların sadece iki kereyi kastetmeksizin (لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ) [lebbeyke ve sa'deyk - emrine amadeyim ve tekrar tekrar emrindeyim] demeleri gibidir. Nitekim bir kimse: 'Bu işe karşı benim elim (yed) veya gücüm yoktur' diyebilir. es-Süddî, O'nun { يَداهُ } "iki eli" ifadesinin sevap...
وَالْعِقَابِ، بِخِلَافِ مَا قَالَتِ الْيَهُودُ: إِنَّ يَدَهُ مَقْبُوضَةٌ عَنْ عَذَابِهِمْ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِي أَنْفِقْ أُنْفِقُ عَلَيْكَ). وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَمِينُ اللَّهِ مَلْأَى لَا يَغِيضُهَا سَحَّاءُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْفَقَ مذ خلق السموات وَالْأَرْضَ فَإِنَّهُ لَمْ يَغِضْ مَا فِي يَمِينِهِ- قَالَ- وَعَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَبِيَدِهِ الْأُخْرَى الْقَبْضُ يرفع ويخفض (. السح الصب الكثير. وبغيض يَنْقُصُ، وَنَظِيرُ هَذَا الْحَدِيثِ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ:" وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ"] البقرة: [. وَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" بل يداه بسطان" [المائدة:] حَكَاهُ الْأَخْفَشُ، وَقَالَ يُقَالُ: يَدٌ بُسْطَةٌ، أَيْ مُنْطَلِقَةٌ مُنْبَسِطَةٌ.) يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ) أَيْ يَرْزُقُ كَمَا يُرِيدُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْيَدُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى الْقُدْرَةِ، أَيْ قُدْرَتُهُ شَامِلَةٌ، فَإِنْ شَاءَ وَسَّعَ وَإِنْ شَاءَ قَتَّرَ. (وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ) لَامُ قَسَمٍ. (مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ) أَيْ بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ. (طُغْياناً وَكُفْراً) أي إذا نزل شي مِنَ الْقُرْآنِ فَكَفَرُوا ازْدَادَ كُفْرُهُمْ. (وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ) قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، لِأَنَّهُ قَالَ قَبْلَ هَذَا" لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ"] المائدة: ٥١]. وَقِيلَ: أَيْ أَلْقَيْنَا بَيْنَ طَوَائِفِ الْيَهُودِ، كَمَا قال:" تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى"] الحشر: ١٤] فهم متباغضون مُتَّفِقِينَ، فَهُمْ أَبْغَضُ خَلْقِ اللَّهِ إِلَى النَّاسِ. (كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ) يريد اليهود. و" كُلَّما" ظَرْفٌ أَيْ كُلَّمَا جَمَعُوا وَأَعَدُّوا شَتَّتَ اللَّهُ جَمْعَهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الْيَهُودَ لَمَّا أَفْسَدُوا وَخَالَفُوا كتاب الله- التوراة- أرسل الله عليهم بخت نصر، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ بُطْرُسَ الرُّومِيَّ، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ الْمَجُوسَ، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمُسْلِمِينَ، فَكَانُوا كُلَّمَا اسْتَقَامَ أَمْرُهُمْ شَتَّتَهُمُ اللَّهُ فَكُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا أَيْ أَهَاجُوا شَرًّا، وَأَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ عَلَى حَرْبِ النَّبِيِّ ﷺ" أَطْفَأَهَا اللَّهُ" وَقَهَرَهُمْ وَوَهَّنَ أَمْرَهُمْ فَذِكْرُ النَّارِ مُسْتَعَارٌ. قَالَ قَتَادَةُ: أَذَلَّهُمُ اللَّهُ ﷿، فَلَقَدْ بَعَثَ اللَّهُ النَّبِيَّ ﷺ وَهُمْ تَحْتَ أَيْدِي
...ve ceza [verme hususunda iki sıfat] kastedilmiştir; Yahudilerin 'O'nun eli kendilerine azap etmekten çekilmiştir/bağlıdır' iddialarının aksine. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Yüce Allah bana: 'İnfak et ki Ben de sana infak edeyim' buyurdu.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yine şöyle buyurmuştur: «Allah'ın sağı dopdoludur. Gece ve gündüz [boyunca] bolca akıtması onu eksiltmez. Gökleri ve yeri yarattığından beri infak ettiklerini gördünüz mü? Şüphesiz bu O'nun sağındaki [nimetleri] asla eksiltmemiştir. —[Ravi] dedi ki:— O'nun Arşı su üzerindedir, diğer elinde ise kabz (tutup alma/daraltma) vardır; [rızkı ve mertebeleri] yükseltir ve alçaltır.» Seh (السح), bolca dökmek/akıtmak; yagîdu (يغيض) ise eksiltir demektir. Bu hadisin benzeri, zikri yüce olan [Allah'ın]: { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “Allah daraltır ve genişletir” [el-Bakara: 245] buyruğudur. Bu ayete gelince; İbn Mes'ûd'un kıraatinde { بَلْ يَدَاهُ بُسُطَانِ } “Bilakis O'nun iki eli de alabildiğine açıktır” şeklindedir. Bunu el-Ahfeş nakletmiş ve şöyle demiştir: [Arapçada] 'yedün bustatün' (يَدٌ بُسْطَةٌ) denilir ki bu, 'serbest, alabildiğine açık el' demektir. {(يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ)} “Dilediği gibi infak eder” yani dilediği gibi rızıklandırır. Bu ayetteki 'el' (el-yed) lafzının 'kudret' manasında olması da caizdir; yani O'nun kudreti her şeyi kuşatıcıdır; dilerse genişletir, dilerse daraltır. {(وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ)} “Onlardan çoğunun ... [kesinlikle] artıracaktır” buyruğundaki lâm, yemin lâmıdır. {(مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ)} “Rabbinden sana indirilen” yani sana indirilen şey sebebiyle. {(طُغْياناً وَكُفْراً)} “azgınlık ve küfürlerini” yani Kur'ân'dan bir şey indiğinde onlar inkâr ettikçe küfürleri daha da artar. {(وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ)} “Aralarına ... attık” buyruğu hakkında Mücâhid: 'Yani Yahudiler ile Hristiyanlar arasına [düşmanlık ve kin attık]; çünkü bundan önce { لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin” [el-Mâide: 51] buyurmuştur' demiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Yani Yahudi fırkalarının arasına [attık]; nitekim [Allah Teâlâ]: { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } “Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” [el-Haşr: 14] buyurmuştur.' Dolayısıyla onlar birbirlerine buğzetmektedirler, asla birlik içinde değillerdir ve onlar insanların Allah'ın yarattıkları arasında en çok buğzettiği kimselerdir. {(كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ)} “Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar” buyruğuyla Yahudiler kastedilmektedir. 'Küllemâ' (كُلَّمَا) bir zarftır; yani onlar ne zaman toplanıp [savaş için] hazırlık yapsalar, Allah onların topluluklarını darmadağın eder. Şöyle de denilmiştir: Yahudiler fesat çıkarıp Allah'ın kitabı Tevrat'a muhalefet ettiklerinde Allah onların üzerine Buhtunnasr'ı musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, bunun üzerine Allah onlara Rumlu Butrus'u musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, Allah onlara Mecûsîleri musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, bu defa da Allah onların üzerine Müslümanları gönderdi. Böylece onların işi ne zaman yoluna girse Allah onları darmadağın etti. 'Ne zaman bir ateş tutuştursalar' yani ne zaman bir kötülük körükleseler ve Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem karşı savaşmak üzere görüş birliğine varsalar { أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Allah onu söndürür”, onları hezimete uğratır ve durumlarını zayıflatır. Dolayısıyla burada ateşin zikredilmesi istiaredir. Katâde şöyle demiştir: 'Yüce Allah onları zelil kılmıştır; nitekim Allah Nebî'yi sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdiğinde onlar [Mecûsîlerin] hakimiyeti altındaydılar...
المجوس، ثم قال ﷿: (وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً) أَيْ يَسْعَوْنَ فِي إِبْطَالِ الْإِسْلَامِ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْفَسَادِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّارِ هُنَا نَارُ الْغَضَبِ، أَيْ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارَ الْغَضَبِ فِي أَنْفُسِهِمْ وَتَجَمَّعُوا بِأَبْدَانِهِمْ وَقُوَّةِ النُّفُوسِ مِنْهُمْ بِاحْتِدَامِ نَارِ الْغَضَبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ حَتَّى يَضْعُفُوا وَذَلِكَ بِمَا جَعَلَهُ مِنَ الرُّعْبِ نُصْرَةً بَيْنَ يَدَيْ نَبِيِّهِ ﷺ.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: {(وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً)} “Yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar” yani İslam'ı ortadan kaldırmaya çalışırlar ki bu, bozgunculuğun en büyüğüdür. Doğrusunu Allah bilir. Burada ateş ile öfke ateşinin kastedildiği de söylenmiştir; yani onlar ne zaman içlerinde öfke ateşini tutuştursalar, bedenleriyle toplansalar ve öfke ateşinin alevlenmesiyle nefislerinin gücü bir araya gelse, zayıf düşsünler diye Allah onu söndürür; bu da Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in önünde bir nusret olarak kıldığı korku sayesindedir.
[سورة المائدة (٥): الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 65-66]
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦)
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦)} “Eğer kitap ehli iman edip sakınsalardı, elbette onların kötülüklerini örter ve onları nimet cennetlerine koyardık. (65) Ve eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır; onlardan birçoğunun yapmakta olduğu şey ise ne kötüdür! (66)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ) (أَنَّ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَكَذَا" وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ". (آمَنُوا) صَدَّقُوا. (وَاتَّقَوْا) أَيِ الشِّرْكَ والمعاصي. (لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ) اللام جواب (لَوْ). وكفرنا غَطَّيْنَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَإِقَامَةُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ الْعَمَلُ بِمُقْتَضَاهُمَا وَعَدَمُ تَحْرِيفِهِمَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي (الْبَقَرَةِ) مُسْتَوْفًى. (وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ) أَيِ الْقُرْآنَ. وَقِيلَ: كُتُبُ أَنْبِيَائِهِمْ. (لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: يَعْنِي الْمَطَرَ وَالنَّبَاتَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا فِي جَدْبٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لوسعنا عليهم في أرزاقهم ولأكلوا أَكْلًا مُتَوَاصِلًا، وَذِكْرُ فَوْقَ وَتَحْتَ لِلْمُبَالَغَةِ فِيمَا يُفْتَحُ عَلَيْهِمْ مِنَ الدُّنْيَا، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ" وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ"] الطلاق: ٢] " وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاءً غَدَقاً"] الجن: ١٦] " وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ"] الأعراف: ٩٦] فَجَعَلَ تَعَالَى التُّقَى مِنْ أَسْبَابِ الرِّزْقِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، وَوَعَدَ بِالْمَزِيدِ لِمَنْ شَكَرَ فقال:" لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ"] إبراهيم: ٧] ثم أخبر تعالى أن منهم مقتصدا- وهم الْمُؤْمِنُونَ مِنْهُمْ كَالنَّجَاشِيِّ وَسَلْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سلام اقتصدوا فلم
Yüce Allah’ın: (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ) “Eğer kitap ehli...” buyruğunda yer alan (أَنَّ: enne) lafzı ref mahallindedir (özne/fail konumundadır). {وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ} “Ve eğer onlar Tevrat’ı dosdoğru uygulasalardı...” ifadesi de böyledir. (آمَنُوا) “İman etselerdi”, yani tasdik etselerdi; (وَاتَّقَوْا) “ve sakınsalardı”, yani şirkten ve günahlardan [sakınsalardı]; (لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ) “elbette onların [günahlarını] örterdik” buyruğundaki lâm harfi, (لَوْ: lev) edatının cevabıdır. “Keffernâ” (كَفَّرْنَا) ise örttük demektir, bunun açıklaması daha önce geçmişti. Tevrat ve İncil’i ikâme etmek (dosdoğru uygulamak), gereğince amel etmek ve onları tahrif etmemektir. Bu mana daha önce el-Bakara [Suresi’nde] etraflıca geçmişti. (وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ) “Ve Rablerinden kendilerine indirileni...”, yani Kur’ân’ı [uygulasalardı]. Peygamberlerinin kitapları olduğu da söylenmiştir. (لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ) “Elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi.” İbn Abbâs ve başkaları: “Yani yağmurdan ve bitkilerden [yerlerdi]” demiştir. Bu durum onların bir kuraklık ve kıtlık içinde bulunduklarına delalet eder. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, “Onların rızıklarını bollaştırır, genişletirdik ve onlar kesintisizce yerlerdi” demektir. “Üst” ve “alt” ifadelerinin zikredilmesi, kendilerine dünyalık olarak açılacak nimetlerin çokluğunu mübalağa etmek içindir. Bu ayetin benzeri şu ayetlerdir: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ} “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder ve ona beklemediği yerden rızık verir” [et-Talâk: 2]; {وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاءً غَدَقاً} “Şayet doğru yol üzere dosdoğru gitselerdi, onlara bol su içirirdik” [el-Cin: 16]; {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ} “Eğer o ülkelerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık” [el-A‘râf: 96]. Böylece Yüce Allah bu ayetlerde olduğu gibi takvayı rızkın sebeplerinden kılmış ve şükredene artırma vadinde bulunarak şöyle buyurmuştur: {لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ} “Eğer şükrederseniz, elbette size [nimetimi] artırırım” [İbrâhîm: 7]. Sonra Yüce Allah onlardan orta yolu tutan bir topluluk bulunduğunu haber vermiştir; bunlar da Necâşî, Selmân ve Abdullah b. Selâm gibi onların içindeki müminlerdir. Onlar orta yolu tutmuşlar, bundan dolayı da...
يَقُولُوا فِي عِيسَى وَمُحَمَّدٍ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ إلا ما يليق بهما. وقد: أَرَادَ بِالِاقْتِصَادِ قَوْمًا لَمْ يُؤْمِنُوا، وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مِنَ الْمُؤْذِينَ الْمُسْتَهْزِئِينَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالِاقْتِصَادُ الِاعْتِدَالُ فِي الْعَمَلِ، وَهُوَ مِنَ الْقَصْدِ، وَالْقَصْدُ إِتْيَانُ الشَّيْءِ، تَقُولُ: قَصَدْتُهُ وَقَصَدْتُ لَهُ وَقَصَدْتُ إِلَيْهِ بِمَعْنًى. (ساءَ مَا يَعْمَلُونَ) أَيْ بِئْسَ شي عَمِلُوهُ، كَذَّبُوا الرُّسُلَ، وَحَرَّفُوا الْكُتُبَ وَأَكَلُوا السُّحْتَ.
İsâ ve Muhammed (aleyhimesselâm) hakkında onlara layık olandan başkasını söylememişlerdir. İktisat (orta yolu tutmak) ile iman etmemiş ancak eziyet eden ve alay edenlerden de olmayan bir topluluğu kastettiği de söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir. İktisat (الِاقْتِصَادُ), amelde itidal/aşırılıktan uzak durmaktır; 'kasd' kökünden gelir. Kasd ise bir şeye yönelmektir. 'قَصَدْتُهُ', 'قَصَدْتُ لَهُ' ve 'قَصَدْتُ إِلَيْهِ' denir ve aynı manadadır. {(ساءَ مَا يَعْمَلُونَ)} “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” yani yaptıkları şey pek çirkindir; peygamberleri yalanladılar, kitapları tahrif ettiler ve haram yediler.
[سورة المائدة (٥): آية ٦٧]
[Mâide Suresi (5), Ayet 67]
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧)
{يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧)} “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez. (67)”
قِيلَ: مَعْنَاهُ أَظْهِرِ التَّبْلِيغَ، لِأَنَّهُ كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ يُخْفِيهِ خَوْفًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ أُمِرَ بِإِظْهَارِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَعْلَمَهُ اللَّهُ أَنَّهُ يَعْصِمُهُ مِنَ النَّاسِ. وَكَانَ عُمَرُ ﵁ أَوَّلَ مَنْ أَظْهَرَ إِسْلَامَهُ وَقَالَ: لَا نَعْبُدُ اللَّهَ سِرًّا، وَفِي ذَلِكَ نَزَلَتْ:" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" [الأنفال: ٦٤] فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى رَدِّ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَتَمَ شَيْئًا مِنْ أَمْرِ الدِّينِ تَقِيَّةً، وَعَلَى بُطْلَانِهِ، وَهُمْ الرَّافِضَةُ، وَدَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ ﷺ لَمْ يُسِرْ إِلَى أَحَدٍ شَيْئًا مِنْ أَمْرِ الدِّينِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى بَلِّغْ جَمِيعَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ ظَاهِرًا، وَلَوْلَا هَذَا مَا كَانَ فِي قَوْلِهِ ﷿: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ فَائِدَةٌ. وَقِيلَ: بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ فِي أَمْرِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ الْأَسَدِيَّةِ] ﵂ [. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا، وَالصَّحِيحُ الْقَوْلُ بِالْعُمُومِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَعْنَى بَلِّغْ جَمِيعَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ، فَإِنْ كَتَمْتَ شَيْئًا مِنْهُ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ، وَهَذَا تَأْدِيبٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَتَأْدِيبٌ لِحَمَلَةِ الْعِلْمِ مِنْ أُمَّتِهِ أَلَّا يَكْتُمُوا شَيْئًا مِنْ أَمْرِ شَرِيعَتِهِ، وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ أَمْرِ نَبِيِّهِ أَنَّهُ لَا يَكْتُمُ شَيْئًا مِنْ وَحْيِهِ، وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قالت: من حدثك
Şöyle denildi: Bunun anlamı 'tebliği açıkça yap' demektir; çünkü [Resûlullah] İslâm'ın ilk dönemlerinde müşriklerden çekindiği için bunu gizli yapıyordu. Sonra bu ayetle tebliği açıkça yapması emredildi ve Allah, kendisini insanlardan koruyacağını ona bildirdi. Ömer radıyallâhu anh ise İslâm'ını açıkça ilan eden ilk kişi oldu ve: "Biz Allah'a gizlice ibadet etmeyiz" dedi. İşte bunun hakkında: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana da, sana tabi olan müminlere de Allah yeter” [el-Enfâl: 64] ayeti indi. Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in takiyye sebebiyle din işinden bir şeyi gizlediğini söyleyen kimselerin sözünü reddetmeye ve bunun batıl olduğuna delalet etmektedir ki onlar Râfızîlerdir. Ayrıca bu ayet, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in din işinden hiçbir şeyi hiç kimseye gizlice [sır olarak] vermediğine delalet eder; çünkü mana: 'Sana indirilenlerin tamamını açıkça tebliğ et' demektir. Şayet böyle olmasaydı, [Allah] Azze ve Celle'nin: { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun” buyruğunda bir fayda olmazdı. Şöyle de denildi: 'Rabbinden sana indirilen [hükmü], Esed kabilesinden Zeyneb bnt. Cahş [radıyallâhu anhâ] meselesinde tebliğ et.' Bundan başkası da söylenmiştir; ancak doğru olan, genel olduğunu söyleyen görüştür. İbn Abbâs şöyle demiştir: Mana; 'Rabbinden sana indirilenlerin tamamını tebliğ et, şayet ondan bir şeyi gizlersen O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun' demektir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir edep dersi olduğu gibi, ümmetinden ilim taşıyıcılarına da O'nun şeriatından hiçbir şeyi gizlememeleri yönünde bir edep dersidir. Şüphesiz Allah Teâlâ, Peygamberinin vahyinden hiçbir şeyi gizlemeyeceğini elbette bilmiştir. Sahîh-i Müslim'de Mesrûk'tan, [o da] Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Her kim sana...
أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَتَمَ شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ فَقَدْ كَذَبَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ" وَقَبَّحَ اللَّهُ الرَّوَافِضَ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّهُ ﷺ كَتَمَ شَيْئًا مما أوحى إِلَيْهِ كَانَ بِالنَّاسِ حَاجَةٌ إِلَيْهِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ) دَلِيلٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ أَخْبَرَ أَنَّهُ مَعْصُومٌ، وَمَنْ ضَمِنَ سُبْحَانَهُ لَهُ الْعِصْمَةُ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ تَرَكَ شَيْئًا مِمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ. وَسَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ نَازِلًا تَحْتَ شَجَرَةٍ فَجَاءَ أَعْرَابِيٌّ فَاخْتَرَطَ سَيْفَهُ وَقَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي؟ فَقَالَ:" اللَّهُ"، فَذُعِرَتْ يَدُ الْأَعْرَابِيِّ وَسَقَطَ السَّيْفُ مِنْ يَدِهِ، وَضَرَبَ بِرَأْسِهِ الشَّجَرَةَ حَتَّى انْتَثَرَ دِمَاغُهُ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَذَكَرَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ فِي كِتَابِ الشِّفَاءِ قَالَ: وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ فِي الصَّحِيحِ، وَأَنَّ غورث ابن الْحَارِثِ صَاحِبُ الْقِصَّةِ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ عَفَا عَنْهُ، فَرَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ وَقَالَ: جِئْتُكُمْ مِنْ عِنْدِ خَيْرِ النَّاسِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا الْمَعْنَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ:" إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ" [المائدة: ١١] مُسْتَوْفًى، وَفِي" النِّسَاءِ" أَيْضًا فِي ذِكْرِ صَلَاةِ الْخَوْفِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ الله قال: غزونا مع وسول اللَّهِ ﷺ غَزْوَةً قِبَلَ نَجْدٍ فَأَدْرَكَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي وَادٍ كَثِيرِ الْعِضَاهِ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَحْتَ شَجَرَةٍ فَعَلَّقَ سَيْفَهُ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصَانِهَا، قَالَ: وَتَفَرَّقَ النَّاسُ فِي الْوَادِي يَسْتَظِلُّونَ بِالشَّجَرِ، قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إن رَجُلًا أَتَانِي وَأَنَا نَائِمٌ فَأَخَذَ السَّيْفَ فَاسْتَيْقَظْتُ وَهُوَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِي فَلَمْ أَشْعُرْ إِلَّا والسيف مصلتا فِي يَدِهِ فَقَالَ لِي مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي- قَالَ- قُلْتُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ فِي الثَّانِيَةِ مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي- قَالَ- قُلْتُ اللَّهُ قَالَ فَشَامَ السَّيْفَ فَهَا هُوَ ذَا جَالِسٌ" ثُمَّ لَمْ يَعْرِضْ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَمَّا بَعَثَنِي اللَّهُ بِرِسَالَتِهِ ضِقْتُ بِهَا ذَرْعًا وَعَرَفْتُ أَنَّ مِنَ الناس من يكذبني
[...Her kim] Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahiyden bir şey gizlediğini [iddia ederse], kesinlikle yalan söylemiş olur. Zira Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” buyurmaktadır. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine vahyedilen ve insanların muhtaç olduğu bir şeyi gizlediğini iddia eden Râfizîleri Allah kahretsin! İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” buyruğu, O'nun peygamberliğine bir delildir. Çünkü Azîz ve Celîl olan Allah onun korunduğunu (mâsum olduğunu) haber vermiştir. Sübhânehu ve Teâlâ'nın kendisine korunma garantisi verdiği bir kimsenin, Allah'ın emrettiği şeylerden herhangi birini terk etmiş olması caiz değildir. Bu ayetin nüzul sebebi şudur: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ağacın altında konaklamıştı. Bir bedevî gelerek onun kılıcını kınından çekti ve Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Seni benden kim korur?» dedi. O da: «Allah!» buyurdu. Bunun üzerine bedevînin eli titredi ve kılıç elinden düştü; başını ağaca çarptı ve nihayet beyni dağıldı. Bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Kādî İyâz da bunu eş-Şifâ adlı eserinde zikrederek şöyle demiştir: «Bu kıssa Sahîh'te rivayet edilmiştir; kıssanın sahibi Gavres b. el-Hâris'tir ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu affetmiştir. O da kavmine dönüp: 'İnsanların en hayırlısının yanından size geldim' demiştir.» Bu konudaki açıklama bu surede: { إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ } “Hani bir topluluk ellerini size uzatmaya (saldırmaya) yeltenmişti” [Mâide, 11] ayetinde ve ayrıca Nisâ Suresi'nde korku namazı zikredilirken etraflıca geçmişti. Sahîh-i Müslim'de Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Necid tarafına bir gazveye çıktık. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) dikenli ağaçları bol bir vadide bize yetişti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ağacın altında konaklayıp kılıcını o ağacın dallarından birine astı. İnsanlar da ağaçların altında gölgelenmek üzere vadide dağıldılar. [Câbir] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Ben uyurken bir adam yanıma geldi ve kılıcı aldı. Başucumda dikilmiş vaziyette iken uyandım; bir de baktım ki kılıç elinde kınından çekilmiş duruyor. Bana: 'Seni benden kim koruyacak?' dedi. Ben: 'Allah!' dedim. Sonra ikinci kez: 'Seni benden kim koruyacak?' dedi. Ben: 'Allah!' dedim. Bunun üzerine kılıcı kınına soktu; işte o adam burada oturuyor.» Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona hiçbir ceza vermedi. İbn Abbâs (radıyallâhu anh) Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu söyledi: «Allah beni elçiliğiyle gönderdiğinde bundan dolayı zorluk hissettim (göğsüm daraldı) ve insanlardan bazılarının beni yalanlayacağını anladım...»
فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ) وَكَانَ أَبُو طَالِبٍ يُرْسِلُ كُلَّ يَوْمٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رِجَالًا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ يَحْرُسُونَهُ حَتَّى نَزَلَ:" وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ" فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" يَا عَمَّاهُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ عَصَمَنِي مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فَلَا أَحْتَاجُ إِلَى مَنْ يَحْرُسُنِي". قُلْتُ: وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ كَانَ بِمَكَّةَ، وَأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَدَنِيَّةٌ بِإِجْمَاعٍ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَدَنِيَّةٌ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: سَهِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَقْدَمَهُ الْمَدِينَةَ لَيْلَةً فَقَالَ:" لَيْتَ رَجُلًا صَالِحًا مِنْ أَصْحَابِي يَحْرُسُنِي اللَّيْلَةَ" قَالَتْ: فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ سَمِعْنَا خَشْخَشَةَ سِلَاحٍ، فَقَالَ:" مَنْ هَذَا"؟ قَالَ: سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَا جَاءَ بِكَ"؟ فَقَالَ: وَقَعَ فِي نَفْسِي خَوْفٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَجِئْتُ أَحْرُسُهُ، فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ نَامَ. وَفِي غَيْرِ الصَّحِيحِ قَالَتْ: فَبَيْنَمَا نَحْنُ كَذَلِكَ سَمِعْتُ صَوْتَ السِّلَاحِ، فَقَالَ:" مَنْ هَذَا"؟ فَقَالُوا: سَعْدٌ وَحُذَيْفَةُ جِئْنَا نَحْرُسُكَ، فَنَامَ ﷺ حَتَّى سَمِعْتُ غَطِيطَهُ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَأَخْرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَأْسَهُ مِنْ قُبَّةِ أَدَمٍ وَقَالَ:" انْصَرِفُوا أَيُّهَا النَّاسُ فَقَدْ عَصَمَنِي اللَّهُ". وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ:" رِسَالَاتِهُ" عَلَى الْجَمْعِ. وَأَبُو عَمْرٍو وَأَهْلُ الْكُوفَةِ:" رِسالَتَهُ" عَلَى التَّوْحِيدِ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْقِرَاءَتَانِ حَسَنَتَانِ وَالْجَمْعُ أَبْيَنُ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كان يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ شَيْئًا فَشَيْئًا ثُمَّ يُبَيِّنُهُ، وَالْإِفْرَادُ يَدُلُّ عَلَى الْكَثْرَةِ، فَهِيَ كَالْمَصْدَرِ وَالْمَصْدَرُ فِي أَكْثَرِ الْكَلَامِ لَا يُجْمَعُ وَلَا يُثَنَّى لِدَلَالَتِهِ عَلَى نَوْعِهِ بِلَفْظِهِ كَقَوْلِهِ:" وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها" [إبراهيم: ٣٤]. (إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ) أَيْ لَا يُرْشِدُهُمْ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: أَبْلِغْ أَنْتَ فَأَمَّا الْهِدَايَةُ فَإِلَيْنَا. نَظِيرُهُ" مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ"] المائدة: ٩٩] والله أعلم.
[Bunun üzerine] Allah bu ayeti indirdi.) Ebû Tâlib, {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [ayeti] ininceye kadar her gün Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte onu korumaları için Benî Hâşim'den adamlar gönderirdi. [Ayet inince] Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ey amcacığım! Şüphesiz Allah beni cinlerden ve insanlardan korumuştur; artık beni koruyacak kimseye ihtiyacım yoktur» buyurdu. Derim ki: Bu durum, hadisenin Mekke'de cereyan ettiğini ve ayetin Mekkî olduğunu gerektirir; oysa durum böyle değildir. Daha önce bu surenin icmâ ile Medenî olduğu geçmişti. Bu ayetin Medenî olduğuna delalet eden rivayetlerden biri de Müslim'in Sahîh'inde Âişe'den naklettiği şu rivayettir: Âişe şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde bir gece uyuyamadı ve: «Keşke bu gece beni ashâbımdan salih bir kimse korusa!» buyurdu. [Âişe] dedi ki: Biz bu haldeyken bir silah hışırtısı duyduk. [Resûlullah]: «Kim o?» buyurdu. Sa'd b. Ebî Vakkâs: "Sa'd b. Ebî Vakkâs" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Seni buraya ne getirdi?» buyurdu. O da: "İçime Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında bir korku düştü, bu yüzden onu korumak için geldim" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona dua etti, sonra uyudu. Sahîh'in dışındaki bir rivayette ise [Âişe] şöyle demiştir: Biz bu haldeyken silah sesi işittim. Resûlullah: «Kim o?» buyurdu. Onlar: "Sa'd ve Huzeyfe; seni korumaya geldik" dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] (sallallâhu aleyhi ve sellem) uyudu, öyle ki horultusunu işittim ve bu ayet indi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) deriden yapılmış çadırdan başını çıkarıp: «Ey insanlar! Dağılın, şüphesiz Allah beni korumuştur» buyurdu. Medine ehli [bu kelimeyi] çoğul olarak "رِسَالَاتِهُ" (risâlâtihî) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve Kûfe ehli ise tekil olarak "رِسالَتَهُ" (risâletehû) şeklinde okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: Her iki kıraat de güzeldir; çoğul okuyuş daha açıktır; çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e vahiy parça parça iniyor, o da bunu açıklıyordu. Tekil okuyuş da çokluğa delalet eder; zira bu masdar gibidir ve kelamın çoğunda masdar, lafzıyla kendi türüne delalet ettiği için tesniye veya cemi yapılmaz. Nitekim: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها} “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” [İbrâhîm, 34] buyruğu da böyledir. (إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ) {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ} “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” yani onlara doğru yolu göstermez; [bu husus] daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Sen tebliğ et, hidayete erdirmek ise bize aittir. Bunun benzeri {مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ} “Peygamberin üzerine düşen ancak tebliğdir” [el-Mâide, 99] ayetidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ٦٨]
[Mâide Suresi (5), Ayet 68]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨)
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨)} “De ki: 'Ey kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça hiçbir temel üzerinde değilsiniz.' Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. Artık kâfirler topluluğu için üzülme! (68)”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَاءَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْيَهُودِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: أَلَسْتَ تُقِرُّ أَنَّ التَّوْرَاةَ حَقٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ؟ قَالَ:] بَلَى [. فَقَالُوا: فَإِنَّا نُؤْمِنُ بِهَا وَلَا نُؤْمِنُ بِمَا عَدَاهَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، أَيْ لستم على شي من الدين حتى تعملوا بِمَا فِي الْكِتَابَيْنِ مِنَ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﵇، وَالْعَمَلُ بِمَا يُوجِبُهُ ذَلِكَ مِنْهُمَا، وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَبْلَ النَّسْخِ لَهُمَا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً) أَيْ يَكْفُرُونَ بِهِ فَيَزْدَادُونَ كُفْرًا عَلَى كُفْرِهِمْ. وَالطُّغْيَانُ تَجَاوُزُ الْحَدِّ فِي الظُّلْمِ وَالْغُلُوِّ فِيهِ. وَذَلِكَ أَنَّ الظُّلْمَ مِنْهُ صَغِيرَةٌ وَمِنْهُ كَبِيرَةٌ، فَمَنْ تَجَاوَزَ مَنْزِلَةَ الصَّغِيرَةِ فَقَدْ طَغَى. وَمِنْهُ قوله تعالى:" كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى "] العلق: ٦] أَيْ يَتَجَاوَزُ الْحَدَّ فِي الْخُرُوجِ عَنِ الْحَقِّ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ) أَيْ لَا تَحْزَنُ عَلَيْهِمْ. أَسىَ يَأْسَى أَسًى إِذَا حَزِنَ. قَالَ:
Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: İbn Abbâs dedi ki: Yahudilerden bir grup Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: 'Sen Tevrat'ın Allah katından hak olduğunu kabul etmiyor musun?' dediler. Peygamber: '[Evet]' dedi. Onlar da: 'Biz ona inanıyoruz, onun dışındakilere ise inanmıyoruz' dediler. Bunun üzerine bu ayet indi; yani iki kitaptaki Muhammed (aleyhisselâm)'a iman ve bu ikisinin gerektirdiği amel ile amel etmedikçe siz dinden hiçbir şey üzerinde değilsiniz, demektir. Ebû Ali ise: Bunun, o iki kitabın nesh edilmesinden önce olması caizdir, demiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın: {(وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً)} “Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır” buyruğu; yani onu inkâr ederler, böylece küfürleri üzerine küfür artırmış olurlar. Tuğyan (الطغيان), zulümde sınırı aşmak ve onda aşırıya gitmektir. Bunun sebebi zulmün kiminin küçük, kiminin büyük olmasıdır; kim küçük günah derecesini aşarsa taşkınlık yapmış (tuğyan etmiş) olur. Yüce Allah'ın: "كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى " [Alak: 6] “Hayır, şüphesiz insan mutlaka azar” buyruğu da bundandır; yani haktan çıkmada haddi aşar demektir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {(فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ)} “Artık o kâfirler topluluğu için üzülme!” buyruğu, yani onlar için hüzünlenme. 'أَسَى يَأْسَى أَسًى' (esâ ye'sâ esen) üzüldüğü zaman denir. [Şair] şöyle demiştir:
وَانْحَلَبَتْ عَيْنَاهُ مِنْ فَرْطِ الْأَسَى
Aşırı üzüntüden iki gözünden yaşlar boşandı.
وَهَذِهِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَلَيْسَ بِنَهْيٍ عَنِ الْحُزْنِ، لِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَلَكِنَّهُ تَسْلِيَةٌ وَنَهْيٌ عَنِ التَّعَرُّضِ لِلْحُزْنِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي آخر (آل عمران) مستوفى.
Bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir tesellidir; üzülmekten nehiy (yasaklama) değildir. Çünkü o buna güç yetiremez; bilakis bu bir teselli ve üzüntü [sebeplerine] maruz kalmaktan nehiydir. Bu mana, Âl-i İmrân [Suresi]'nin sonunda etraflıca geçmişti.
[سورة المائدة (٥): آية ٦٩]
[Mâide Suresi (5), Ayet 69]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (69)”
تَقَدَّمَ الكلام فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ." وَالَّذِينَ هادُوا" مَعْطُوفٌ، وَكَذَا" وَالصَّابِئُونَ" مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُضْمَرِ فِي" هادُوا" فِي قَوْلِ الْكِسَائِيِّ وَالْأَخْفَشِ. قَالَ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ الزَّجَّاجَ يَقُولُ: وَقَدْ ذُكِرَ لَهُ قَوْلُ الْأَخْفَشِ وَالْكِسَائِيِّ: هَذَا خَطَأٌ مِنْ جِهَتَيْنِ، إِحْدَاهُمَا أَنَّ الْمُضْمَرَ الْمَرْفُوعَ يَقْبُحُ الْعَطْفُ عَلَيْهِ حَتَّى يُؤَكَّدَ. وَالْجِهَةُ الْأُخْرَى أَنَّ الْمَعْطُوفَ شَرِيكُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فَيَصِيرُ الْمَعْنَى أَنَّ الصَّابِئِينَ قَدْ دَخَلُوا فِي الْيَهُودِيَّةِ وَهَذَا مُحَالٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا جَازَ الرَّفْعُ فِي" وَالصَّابِئُونَ" لِأَنَّ" إِنَّ" ضَعِيفَةٌ فَلَا تُؤَثِّرُ إلا في الاسم دون الخبر، و" الَّذِينَ" هُنَا لَا يَتَبَيَّنُ فِيهِ الْإِعْرَابُ فَجَرَى عَلَى جِهَةٍ وَاحِدَةٍ الْأَمْرَانِ، فَجَازَ رَفْعُ الصَّابِئِينَ رُجُوعًا إِلَى أَصْلِ الْكَلَامِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَسَبِيلُ مَا يَتَبَيَّنُ فِيهِ الْإِعْرَابُ وَمَا لَا يَتَبَيَّنُ فِيهِ الْإِعْرَابُ وَاحِدٌ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: الرَّفْعُ مَحْمُولٌ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى كَذَلِكَ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ وَهُوَ نَظِيرُهُ:
[Buna dair] açıklama daha önce geçti, tekrar etmenin anlamı yoktur. "وَالَّذِينَ هادُوا" matuftur. el-Kisâî ve el-Ahfeş'in kavline göre: "وَالصَّابِئُونَ" lafzı da "هادُوا"daki zamire matuftur. en-Nehhâs der ki: ez-Zeccâc'ın şöyle dediğini duydum -kendisine el-Ahfeş ile el-Kisâî'nin kavli zikredildiğinde-: Bu iki yönden hatalıdır: Birincisi; ref konumundaki muttasıl zamire tekit edilmeksizin atıf yapılması çirkindir. Diğer yön ise; matuf, matufun aleyhin ortağıdır; dolayısıyla anlam Sâbiîlerin Yahudiliğe girdiği şeklinde olur ki bu imkânsızdır. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: "وَالصَّابِئُونَ" kelimesinde ref caiz olmuştur, çünkü "إِنَّ" lafzı zayıftır; haberde değil sadece isimde amel eder. Buradaki "الَّذِينَ" kelimesinde ise irap açığa çıkmaz; dolayısıyla iki durum tek bir mecrada cereyan etmiştir ve kelamın aslına dönülerek Sâbiîlerin ref okunması caiz olmuştur. ez-Zeccâc der ki: İrabı açığa çıkan ile irabı açığa çıkmayanın hükmü birdir. el-Halîl ve Sîbeveyh ise şöyle demiştir: Ref, takdim ve tehîre hamledilmiştir; takdiri şöyledir: 'Şüphesiz iman edenler ve Yahudilerden kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir; Sâbiîler ve Hristiyanlar da böyledir.' Sîbeveyh bunun benzeri olarak şu beyti inşad etmiştir:
وَإِلَّا فَاعْلَمُوا أَنَّا وَأَنْتُمْ ... بُغَاةٌ مَا بَقِينَا فِي شِقَاقِ
Yoksa bilin ki biz ve siz... Ayrılıkta kaldığımız müddetçe azgınlarız.
وَقَالَ ضَابِئِ الْبُرْجُمِيِّ:
Dâbi' el-Burcumî de şöyle demiştir:
فَمَنْ يَكُ أَمْسَى بِالْمَدِينَةِ رَحْلُهُ ... فَإِنِّي وَقَيَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ
Kimin biniti Medine'de akşamlamışsa [akşamlasın]... Şüphesiz ben ve Kayyâr orada garibiz.
وَقِيلَ:" إِنَّ" بِمَعْنَى" نَعَمْ" فَالصَّابِئُونَ مُرْتَفِعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَحُذِفَ الْخَبَرُ لِدَلَالَةِ الثَّانِي عَلَيْهِ، فَالْعَطْفُ يَكُونُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ بَعْدَ تَمَامِ الْكَلَامِ وانقضاء الاسم والخبر. وقال قيس الرقيات:
Şöyle de denilmiştir: "İnne" (إِنَّ) [burada] "evet" (ne'am / نَعَمْ) anlamındadır. Buna göre es-Sâbiûn kelimesi mübteda (özne) olduğu için merfûdur; haber (yüklem) ise ikincisinin ona delâlet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Bu takdire göre atıf, kelâm tamamlanıp isim ve haber sona erdikten sonra yapılmış olmaktadır. İbn Kays er-Rukayyât da şöyle demiştir:
بَكَرَ الْعَوَاذِلُ فِي الصَّبَا ... حَ يَلُمْنَنِي وَأَلُومُهُنَّهْ
Kınayan kadınlar sabah erkenden geldiler... Beni kınıyorlar, ben de onları kınıyorum.
وَيَقُلْنَ شَيْبٌ قَدْ عَلَا ... كَ وَقَدْ كَبِرْتَ فَقُلْتُ إِنَّهْ
Diyorlar ki: 'Ak saçlar seni kaplamış... Ve sen yaşlanmışsın!' Ben de dedim ki: 'İnneh' (Evet).
قَالَ الْأَخْفَشُ: (إِنَّهْ) بِمَعْنَى (نَعَمْ)، وهذه (الهاء) أدخلت للسكت.
el-Ahfeş der ki: (إِنَّهْ) (inneh), (نَعَمْ) (evet) manasındadır; bu (hâ) harfi ise sekt için getirilmiştir.
[سورة المائدة (٥): آية ٧٠]
[Mâide Suresi (5), Ayet 70]
لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠)
{لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠)} “Andolsun ki Biz İsrailoğullarının kesin sözünü aldık ve onlara elçiler gönderdik. Ne zaman bir elçi nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle geldiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı. (70)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا). قَدْ تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) مَعْنَى الْمِيثَاقِ وَهُوَ أَلَّا يَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ، وَمَا يَتَّصِلُ بِهِ. وَالْمَعْنَى فِي هَذِهِ] الْآيَةِ [ لَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ فَإِنَّا قَدْ أَعْذَرْنَا إِلَيْهِمْ، وَأَرْسَلْنَا الرُّسُلَ فَنَقَضُوا الْعُهُودَ. وَكُلُّ هَذَا يَرْجِعُ إِلَى مَا افْتُتِحَتْ بِهِ السُّورَةُ وَهُوَ قَوْلُهُ:" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ"] المائدة: ١]. (كُلَّما جاءَهُمْ) أَيْ الْيَهُودَ (رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ) لَا يُوَافِقُ هَوَاهُمْ (فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ) أَيْ كَذَّبُوا فَرِيقًا وَقَتَلُوا فَرِيقًا، فَمَنْ كَذَّبُوهُ عِيسَى وَمَنْ مِثْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَقَتَلُوا زَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَغَيْرَهُمَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَإِنَّمَا قَالَ:" يَقْتُلُونَ" لِمُرَاعَاةِ رَأْسِ الْآيَةِ. وَقِيلَ: أَرَادَ فَرِيقًا كَذَّبُوا، وَفَرِيقًا قَتَلُوا، وَفَرِيقًا يُكَذِّبُونَ وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ، فَهَذَا دَأْبُهُمْ وَعَادَتُهُمْ فَاخْتَصَرَ. وَقِيلَ: فَرِيقًا كذبوا لم يقتلوهم، وفريقا قتلوهم فكذبوا. و" يَقْتُلُونَ" نعت لفريق. والله أعلم.
Yüce Allah'ın: {(لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا)} “Andolsun ki Biz İsrailoğullarının kesin sözünü aldık ve onlara elçiler gönderdik” buyruğu. el-Bakara [suresinde] mîsâkın manası geçmişti ki o, yalnızca Allah'a ibadet etmeleri ve buna bağlı hususlardır. Bu [ayetteki] mana ise şudur: O kâfirler topluluğu için üzülme; zira Biz onlara mazeret bırakmadık ve peygamberler gönderdik, fakat onlar ahitleri bozdular. Bütün bunlar, surenin kendisiyle başladığı: "أَوْفُوا بِالْعُقُودِ" [Mâide: 1] “Ahitleri yerine getirin” buyruğuna racidir. {(كُلَّما جاءَهُمْ)} yani Yahudilere her ne zaman gelse; {(رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ)} nefislerinin hevasına uymayan bir şeyle bir elçi; {(فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ)} yani bir fırkayı yalanladılar ve bir fırkayı da öldürdüler. Yalanladıkları kimseler İsâ ve onun gibi peygamberlerdir; öldürdükleri ise Zekeriyyâ, Yahyâ ve diğer peygamberlerdir. Ayet sonu uyumunu (fasılayı) gözetmek için: "يَقْتُلُونَ" (öldürürler/öldürüyorlar) buyurmuştur. Bir grubunu yalanladılar, bir grubunu öldürdüler; bir grubunu yalanlarlar ve bir grubunu öldürürler, manasını murad ettiği; bunun onların âdeti ve huyu olduğu, dolayısıyla lafzın kısaltıldığı da söylenmiştir. Bir fırkayı yalanladılar onları öldürmediler; bir fırkayı da hem öldürdüler hem yalanladılar, anlamında olduğu da söylenmiştir. "يَقْتُلُونَ" ise 'ferîk' kelimesinin sıfatıdır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ٧١]
[Mâide Suresi (5), Ayet 71]
وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١)
{وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١)} “Bir fitne (azap ve sınav) olmayacağını sandılar da körleştiler ve sağırlaştılar. Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti. Ardından içlerinden birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah, onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir. (71)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ) الْمَعْنَى، ظَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أُخِذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقُ أَنَّهُ لَا يَقَعُ مِنَ اللَّهِ ﷿ ابْتِلَاءٌ وَاخْتِبَارٌ بِالشَّدَائِدِ، اغْتِرَارًا بِقَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، وَإِنَّمَا اغْتَرُّوا بِطُولِ الْإِمْهَالِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ والكسائي" تكون" بالرفع، ونصب)
Yüce Allah'ın: { وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Bir fitne (azap ve sınav) olmayacağını sandılar” buyruğunun anlamı şudur: Kendilerinden kesin söz (mîsak) alınan bu kimseler; “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözlerine kapılarak, Allah Azze ve Celle tarafından zorluklarla bir sınama ve imtihanın gerçekleşmeyeceğini zannettiler. Onlar yalnızca kendilerine tanınan sürenin (mühletin) uzunluğuna aldandılar. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî “تكون” kelimesini ref (ötre) ile okumuşlardır; geri kalanlar ise nasb (üstün) ile
الْبَاقُونَ، فَالرَّفْعُ عَلَى أَنَّ حَسِبَ بِمَعْنَى عَلِمَ وَتَيَقَّنَ. وَ" أَنْ" مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَدُخُولُ" لَا" عِوَضٌ مِنَ التَّخْفِيفِ، وَحُذِفَ الضَّمِيرُ لِأَنَّهُمْ كَرِهُوا أَنْ يَلِيَهَا الْفِعْلُ وَلَيْسَ مِنْ حُكْمِهَا أَنْ تَدْخُلَ عَلَيْهِ، فَفَصَلُوا بَيْنَهُمَا (بِلَا). وَمَنْ نَصَبَ جَعَلَ" أَنَّ" نَاصِبَةً لِلْفِعْلِ، وَبَقِيَ حَسِبَ عَلَى بَابِهِ مِنَ الشَّكِّ وَغَيْرِهِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: حَسِبْتُ أَلَّا يَقُولَ ذَلِكَ، أَيْ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ. وَإِنْ شِئْتَ نَصَبْتَ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَالرَّفْعُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ فِي حَسِبَ وَأَخَوَاتِهَا أَجْوَدُ كما قال:
okumuşlardır. Ref okunuşu; (حَسِبَ / sandı) fiilinin bildi ve kesin olarak kanaat getirdi manasında olmasına göredir. "أَنْ" ise şeddeli (en)'den hafifletilmiştir; "لَا"'nın gelmesi ise hafifletilmenin bedelidir. Fiilin hemen onun peşinden gelmesini kerih gördükleri ve fiilin üzerine dahil olmak onun kuralı olmadığı için aralarını "لَا" ile ayırdılar ve zamir hazfedildi. Nasb ile okuyan ise "أَنْ"'i fiili nasb eden edat kılmış, (حَسِبَ) fiili de şek ve benzeri kendi asıl manası üzere kalmıştır. Sîbeveyh şöyle der: 'Bunu söylemeyeceğini sandım' denir; yani bunu söylediğini sandım demektir. Dilersen nasb edersin. en-Nehhâs şöyle demiştir: Nahivciler nezdinde (حَسِبَ) ve benzeri fiillerde ref daha uygundur; nitekim [şair] şöyle demiştir:
أَلَا زَعَمَتْ بَسْبَاسَةُ الْيَوْمَ أَنَّنِي ... كَبِرْتُ وَأَلَّا يَشْهَدُ اللَّهْوَ أَمْثَالِي
Haberin olsun ki Besbâse bugün benim yaşlandığımı... Ve benim gibilerin eğlencelere katılamayacağını iddia etti.
وَإِنَّمَا صَارَ الرَّفْعُ أَجْوَدَ، لان حسب وأخواتها بمنزلة العلم لأنه شي ثَابِتٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَعَمُوا) أَيْ عَنِ الْهُدَى. (وَصَمُّوا) أَيْ عَنْ سَمَاعِ الْحَقِّ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِمَا رَأَوْهُ وَلَا سَمِعُوهُ. (ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ أُوقِعَتْ بِهِمُ الْفِتْنَةُ فَتَابُوا فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِكَشْفِ الْقَحْطِ، أَوْ بِإِرْسَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ يُخْبِرُهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِمْ إِنْ آمَنُوا، فَهَذَا بَيَانُ" تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ" أَيْ يَتُوبُ عَلَيْهِمْ إِنْ آمَنُوا وَصَدَّقُوا لَا أَنَّهُمْ تَابُوا عَلَى الْحَقِيقَةِ. (ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ) أَيْ عَمِيَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَصَمَّ بَعْدَ تَبَيُّنِ الْحَقِّ لَهُمْ بِمُحَمَّدٍ ﵊، فَارْتَفَعَ" كَثِيرٌ" عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْوَاوِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: كَمَا تَقُولُ رَأَيْتَ قَوْمَكَ ثُلُثَيْهِمْ. وَإِنْ شِئْتَ كَانَ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ أَيِ الْعُمْيُ وَالصُّمُّ كَثِيرٌ مِنْهُمْ. وَإِنْ شِئْتَ كَانَ التَّقْدِيرُ الْعُمْيُ وَالصُّمُّ مِنْهُمْ كَثِيرٌ. وَجَوَابٌ رَابِعٌ أَنْ يَكُونَ عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ: (أَكَلُونِي البراغيث) وعليه قول الشاعر:
Refin daha üstün olması şundandır: Çünkü (hasibe) ve kardeşleri ilim/bilgi mesabesindedir; zira o sabit bir şeydir. Yüce Allah'ın: {(فَعَمُوا)} buyruğu, yani hidayete karşı körleştiler; {(وَصَمُّوا)} yani hakkı işitmeye karşı sağırlaştılar; çünkü gördükleri ve işittiklerinden yararlanmadılar. {(ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ)} “Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti”; kelamda bir takdir vardır; yani başlarına fitne geldi, onlar da tövbe ettiler, Allah da kıtlığı kaldırarak yahut iman ederlerse Allah'ın onların tövbesini kabul edeceğini haber veren Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i göndererek tövbelerini kabul etti. İşte bu, "تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ" buyruğunun açıklamasıdır; yani iman edip tasdik ederlerse Allah onların tövbesini kabul edecektir; yoksa onların hakikatte tövbe ettikleri anlamına gelmez. {(ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ)} “Ardından içlerinden birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı”; yani Muhammed (aleyhisselâm) vasıtasıyla kendilerine hak beyan edildikten sonra onların çoğu körleşti ve sağırlaştı. "كَثِيرٌ" kelimesi vâv zamirinden bedel olarak merfû kılınmıştır. Saîd el-Ahfeş: 'Tıpkı 'kavminin üçte ikisini gördün' demen gibidir' demiştir. Dilersen gizli bir mübtedaya dayalı olabilir; yani 'Kör ve sağır olanlar, onların çoğudur' takdirindedir. Dilersen takdiri; 'Onlardan kör ve sağır olanlar çoktur' şeklinde olur. Dördüncü bir cevap ise 'أَكَلُونِي البراغيث' (Beni pireler yediler) diyenlerin lehçesi üzere olmasıdır; şairin şu sözü de buna göredir:
وَلَكِنْ دِيَافِيٌّ أَبُوهُ وَأُمُّهُ ... بِحَوْرَانَ يَعْصِرْنَ السَّلِيطَ أَقَارِبُهُ
Fakat o Dıyâf'lıdır; babası ve anası... Havran'dadır, akrabaları ise zeytinyağı sıkarlar.
وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ:" وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا"] الأنبياء: ٣]. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ (كَثِيرًا) بِالنَّصْبِ يَكُونُ نعتا لمصدر محذوف.
Bu manadan biri de Yüce Allah'ın: {وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “O zulmedenler fısıltılarını gizlediler” [el-Enbiyâ, 3] buyruğudur. Kur'an dışındaki [kullanımlarda] ise (kesîran) kelimesinin hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olarak nasb ile okunması caizdir.
[سورة المائدة (٥): آية ٧٢]
[Mâide Suresi (5), Ayet 72]
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)
{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)} “Andolsun ki 'Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, kesinlikle Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.' (72)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ) هَذَا قَوْلُ الْيَعْقُوبِيَّةِ فرد الله عليهم ذَلِكَ بِحُجَّةٍ قَاطِعَةٍ مِمَّا يُقِرُّونَ بِهِ، فَقَالَ: (وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ) أَيْ إِذَا كَانَ الْمَسِيحُ يَقُولُ: يَا رَبِّ وَيَا اللَّهُ فَكَيْفَ يَدْعُو نَفْسَهُ أَمْ كَيْفَ يَسْأَلُهَا؟ هَذَا مُحَالٌ. (إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ) قيل: وهو مِنْ قَوْلِ عِيسَى. وَقِيلَ: ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْإِشْرَاكُ أَنْ يَعْتَقِدَ مَعَهُ مُوجِدًا. وَقَدْ مَضَى فِي (آلِ عِمْرَانَ) الْقَوْلُ فِي اشْتِقَاقِ الْمَسِيحِ فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. (وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ).
Yüce Allah'ın: {(لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ)} “Andolsun ki 'Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır” buyruğu. Bu, Ya'kûbiyye mezhebinin sözüdür. Allah onların bu iddialarını, bizzat kendilerinin de ikrar ettikleri kesin bir delille reddederek şöyle buyurmuştur: {(وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ)} “Oysa Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin.'” Yani mademki Mesih: 'Ey Rabbim!' ve 'Ey Allahım!' demektedir; o halde kendi nefsine nasıl dua edebilir yahut kendi nefsinden nasıl bir şey isteyebilir? Bu imkânsızdır. {(إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ)} “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa” buyruğunun İsâ'nın sözünden olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ'dan başlayan yeni bir söz olduğu da söylenmiştir. Şirk koşmak (işrâk), O'nunla beraber bir var edicinin bulunduğuna inanmaktır. Âl-i İmrân [suresinde] Mesih kelimesinin iştikakına dair açıklama geçmişti, bu sebeple tekrar etmenin anlamı yoktur. {(وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ)} “Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.”
[سورة المائدة (٥): الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 73-74]
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤)
{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤)} “Andolsun ki 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, içlerinden kâfir olanlara mutlaka can yakıcı bir azap dokunacaktır. (73) Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (74)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ). أَيْ أَحَدُ ثَلَاثَةٍ. وَلَا يَجُوزُ فِيهِ التَّنْوِينُ، عَنِ الزَّجَّاجِ وَغَيْرِهِ. وَفِيهِ لِلْعَرَبِ مَذْهَبٌ آخَرُ، يَقُولُونَ: رَابِعُ ثَلَاثَةٍ، فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ الْجَرُّ وَالنَّصْبُ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ الَّذِي صَيَّرَ الثَّلَاثَةُ أَرْبَعَةً بِكَوْنِهِ مِنْهُمْ. وَكَذَلِكَ إِذَا قُلْتَ: ثَالِثُ اثْنَيْنِ، جَازَ التَّنْوِينُ. وَهَذَا قَوْلُ فِرَقِ النَّصَارَى مِنَ الْمَلِكِيَّةِ وَالنُّسُّطُورِيَّةِ وَالْيَعْقُوبِيَّةِ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ أَبٌ وَابْنٌ وَرُوحُ الْقُدُسِ إِلَهٌ وَاحِدٌ، وَلَا يَقُولُونَ ثَلَاثَةَ آلِهَةٍ وَهُوَ مَعْنَى مَذْهَبِهِمْ، وَإِنَّمَا يَمْتَنِعُونَ مِنَ الْعِبَارَةِ وَهِيَ لَازِمَةٌ لَهُمْ. وَمَا كَانَ هكذا صح أن
Yüce Allah'ın: {(لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ)} “Andolsun ki 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır” buyruğudur. Yani [burada 'üçün üçüncüsü'], "üçten biri" demektir. Zeccâc ve başkalarından [nakledildiğine göre] bunda tenvin caiz değildir. Arapların bu hususta başka bir kullanımı daha vardır; "üçün dördüncüsü" (râbiu selâsetin) derler. Buna göre cer ve nasb caiz olur. Çünkü bunun anlamı, kendisi de onlardan biri olmak suretiyle üçü dört yapandır. Aynı şekilde "ikinin üçüncüsü" (sâlisü isneyni) dediğinde de tenvin caiz olur. Bu; Melkiyye, Nastûriyye ve Ya'kūbiyye gibi Hristiyan fırkalarının görüşüdür. Çünkü onlar "Baba, Oğul ve Kutsal Ruh tek bir ilahtır" derler. "Üç ilah" demezler; oysa mezheplerinin vardığı anlam budur. Onlar sadece bu ifadeyi kullanmaktan kaçınırlar, oysa bu ifade onların [inançlarının] kaçınılmaz bir gereğidir. Durum böyle olunca da
يُحْكَى بِالْعِبَارَةِ اللَّازِمَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ الِابْنَ إِلَهٌ وَالْأَبَ إِلَهٌ وَرُوحَ الْقُدُسِ إِلَهٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي (النِّسَاءِ) فَأَكْفَرَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِمْ هَذَا، [وَقَالَ]: (وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ) أَيْ أَنَّ الْإِلَهَ لَا يَتَعَدَّدُ وَهُمْ يَلْزَمُهُمُ الْقَوْلُ بِثَلَاثَةِ آلِهَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِنْ لَمْ يُصَرِّحُوا بِذَلِكَ لَفْظًا، وقد مضى في (البقرة) معنى الواحد. و (مِنْ) زَائِدَةٌ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ (إِلَهًا وَاحِدًا) عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ الْخَفْضَ عَلَى الْبَدَلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا) أَيْ يَكُفُّوا عَنِ الْقَوْلِ بِالتَّثْلِيثِ لَيَمَسَّنَّهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. (أَفَلا يَتُوبُونَ) تَقْرِيرٌ وَتَوْبِيخٌ، أَيْ فَلْيَتُوبُوا إِلَيْهِ وَلْيَسْأَلُوهُ سَتْرَ ذُنُوبِهِمْ، وَالْمُرَادُ الْكَفَرَةُ مِنْهُمْ. وَإِنَّمَا خُصَّ الْكَفَرَةُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمُ الْقَائِلُونَ بذلك دون المؤمنين.
kaçınılmaz olan ifadeyle aktarılması doğru olmuştur. Zira onlar şöyle derler: Oğul da ilahtır, Baba da ilahtır, Kutsal Ruh da ilahtır. Buna dair açıklama daha önce Nisâ [suresinde] geçmişti. Allah, onların bu sözleri sebebiyle kâfir olduklarını bildirmiş [ve şöyle buyurmuştur]: {(وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ)} “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur.” Yani ilah birden fazla olmaz. Daha önce geçtiği üzere onlar lafzen açıkça söylemeseler bile üç ilahtan söz etmeleri zorunlu olarak ortaya çıkmaktadır. Bakara [suresinde] el-Vâhid kelimesinin anlamı geçmişti. [Ayetteki] {(مِنْ)} [harf-i ceri] zâiddir. Kur'an dışındaki bir kullanımda istisna üzere nasb ile (إلهًا واحدًا) okunması da caizdir. Kisâî ise bedel olmak üzere cer (hafd) ile okunmasını caiz görmüştür. Yüce Allah'ın: {(وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا)} “Eğer vazgeçmezlerse” buyruğu; yani teslis (üçleme) inancından el çekmezlerse, dünyada ve ahirette kendilerine can yakıcı bir azap dokunacaktır. {(أَفَلا يَتُوبُونَ)} “Hâlâ tövbe etmeyecekler mi?” buyruğu bir ikrar ve azarlamadır (tevbîh); yani artık O'na tövbe etsinler ve günahlarını örtmesini O'ndan istesinler. Kastedilenler onların kâfirleridir. Kâfirlerin özellikle zikredilmesinin sebebi, müminler değil ancak bu sözü söyleyenlerin onlar olmasıdır.
[سورة المائدة (٥): آية ٧٥]
[Mâide Suresi (5), Ayet 75]
مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)
{مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)} “Meryem oğlu Mesih, ancak kendisinden önce de elçilerin gelip geçtiği bir elçidir. Annesi de dosdoğru bir kadındır (sıddîkadır). İkisi de yemek yerlerdi. Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl [haktan] çevriliyorlar! (75)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ مَا الْمَسِيحُ وَإِنْ ظَهَرَتِ الْآيَاتُ عَلَى يَدَيْهِ فَإِنَّمَا جَاءَ بِهَا كَمَا جَاءَتْ بِهَا الرُّسُلُ، فَإِنْ كَانَ إِلَهًا فَلْيَكُنْ كُلُّ رَسُولٍ إِلَهًا، فَهَذَا رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ وَاحْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ بَالَغَ فِي الْحُجَّةِ فَقَالَ:" وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ" كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ" أَيْ أَنَّهُ مَوْلُودٌ مَرْبُوبٌ، وَمَنْ وَلَدَتْهُ النِّسَاءُ وَكَانَ يَأْكُلُ الطَّعَامَ مَخْلُوقٌ مُحْدَثٌ كَسَائِرِ الْمَخْلُوقِينَ، وَلَمْ يَدْفَعْ هَذَا أَحَدٌ مِنْهُمْ، فَمَتَى يَصْلُحُ الْمَرْبُوبُ لِأَنْ يَكُونُ رَبًّا؟! وَقَوْلُهُمْ: كَانَ يَأْكُلُ بِنَاسُوتِهِ لَا بِلَاهُوتِهِ فَهَذَا مِنْهُمْ مَصِيرٌ إِلَى الِاخْتِلَاطِ، وَلَا يُتَصَوَّرُ اخْتِلَاطُ إِلَهٍ بِغَيْرِ إِلَهٍ، وَلَوْ جَازَ اخْتِلَاطُ الْقَدِيمِ بِالْمُحْدَثِ لَجَازَ أَنْ يَصِيرَ الْقَدِيمُ مُحْدَثًا، وَلَوْ صَحَّ هَذَا فِي حَقِّ عِيسَى لَصَحَّ فِي حَقِّ غَيْرِهِ حَتَّى يُقَالَ: اللَّاهُوتُ مُخَالِطٌ لِكُلِّ مُحْدَثٍ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِي قَوْلِهِ:" كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ" إِنَّهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ. وَفِي هذا دلالة
Yüce Allah’ın: {مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Meryem oğlu Mesih, ancak kendisinden önce de elçilerin gelip geçtiği bir elçidir” buyruğu, mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir). Yani Mesih, her ne kadar elinde mucizeler zahir olmuşsa da, bunları ancak diğer elçilerin getirdiği gibi getirmiştir. Şayet o bir ilah olsaydı, her elçinin de ilah olması gerekirdi. Dolayısıyla bu, onların sözlerine bir ret ve aleyhlerine bir hüccettir. Sonra [Allah], hücceti daha da pekiştirerek: {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} “Annesi de dosdoğru bir kadındır (sıddîkadır)” buyurmuştur. Bu da mübteda ve haberdir. {كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ} “İkisi de yemek yerlerdi” buyruğu ise onun doğurulmuş bir kul (merbûb) olduğu anlamına gelir. Zira kadınların doğurduğu ve yemek yiyen kimse, diğer bütün yaratılmışlar gibi sonradan var edilmiş (muhdes) bir mahluktur. Onlardan hiçbiri de bunu inkâr etmemiştir. O hâlde yaratılmış bir kul ne zaman Rab olmaya elverişli olabilir ki?! Onların: "O, ilahlığıyla (lâhût) değil, insanlığıyla (nâsût) yerdi" şeklindeki sözleri, onların [ilah ile insanın] karışımı (ihtilât) fikrine vardıklarını gösterir. Hâlbuki ilah olanın ilah olmayanla karışması tasavvur edilemez. Şayet kadîm (ezelî) olanın muhdes (sonradan yaratılan) ile karışması caiz olsaydı, kadîm olanın muhdese dönüşmesi de caiz olurdu. Eğer bu durum İsa hakkında geçerli olsaydı, başkaları hakkında da geçerli olur ve nihayetinde: "Lâhût (ilahî tabiat), sonradan yaratılan her şeye karışmıştır" denilebilirdi. Bazı müfessirler: {كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ} “İkisi de yemek yerlerdi” buyruğu hakkında; bunun büyük ve küçük abdestten kinaye olduğunu söylemişlerdir. Bunda...
عَلَى أَنَّهُمَا بَشَرَانِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَرْيَمَ ﵍ لَمْ تَكُنْ نَبِيَّةً بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ". قُلْتُ: وَفِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِدِّيقَةً مَعَ كَوْنِهَا نَبِيَّةً كَإِدْرِيسَ ﵇، وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" مَا يَدُلُّ عَلَى هَذَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَإِنَّمَا قِيلَ لَهَا صِدِّيقَةٌ لِكَثْرَةِ تَصْدِيقِهَا بِآيَاتِ رَبِّهَا وَتَصْدِيقِهَا وَلَدَهَا فِيمَا أَخْبَرَهَا بِهِ، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ) أَيِ الدَّلَالَاتِ. (ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ) أَيْ كَيْفَ يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ، يُقَالُ: أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ إِذَا صَرَفَهُ. وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى القدرية والمعتزلة.
ikisinin de birer beşer olduğuna delalet vardır. Meryem'in (aleyhisselâm) peygamber olmadığını söyleyenler, Yüce Allah'ın: {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} “Annesi de dosdoğru bir kadındır” buyruğunu delil getirmişlerdir. Derim ki: Bu görüş tartışmalıdır; zira İdris (aleyhisselâm) gibi, peygamber olmakla birlikte sıddîk olması da caizdir. Âl-i İmrân [suresinde] buna delalet eden açıklamalar geçmişti. Doğrusunu Allah bilir. Hasan ve diğerlerinden [nakledildiğine göre] ona "sıddîka" denilmesi, Rabbinin ayetlerini çokça tasdik etmesi ve çocuğunu kendisine haber verdiği şeylerde doğrulaması sebebiyledir. Doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: {(انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ)} “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz!” buyruğu; yani delilleri. {(ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ)} “Sonra da bak, nasıl çevriliyorlar!” buyruğu; yani bu açıklamadan sonra haktan nasıl çevrildiklerine [bak]. Bir kimseyi [bir şeyden] çevirdiği zaman (أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ) denilir. Bunda Kaderiyye ve Mu'tezile'ye bir reddiye vardır.
[سورة المائدة (٥): آية ٧٦]
[Mâide Suresi (5), Ayet 76]
قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)
{قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)} “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işiten, hakkıyla bilenin ta kendisidir.' (76)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً) زِيَادَةٌ فِي الْبَيَانِ وَإِقَامَةُ حُجَّةٍ] عَلَيْهِمْ [، أَيْ أَنْتُمْ مُقِرُّونَ أَنَّ عِيسَى كَانَ جَنِينًا فِي بَطْنِ أُمِّهِ، لَا يَمْلِكُ لِأَحَدٍ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَإِذْ أَقْرَرْتُمْ أَنَّ عِيسَى كَانَ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يَعْلَمُ وَلَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، فَكَيْفَ اتَّخَذْتُمُوهُ إِلَهًا؟. (وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) أَيْ لَمْ يَزَلْ سَمِيعًا عَلِيمًا يَمْلِكُ الضُّرَّ وَالنَّفْعَ. وَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتَهُ فَهُوَ الاله على الحقيقة. والله أعلم.
Yüce Allah'ın: {(قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً)} “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz?'” buyruğu, açıklamayı artırmak ve onlara karşı delil getirmektir []. Yani sizler İsâ'nın annesinin karnında bir cenin olduğunu, hiç kimseye ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücünün yetmediğini ikrar ediyorsunuz. İsâ'nın bir dönem işitmediğini, görmediğini, bilmediğini, fayda ve zarar veremediğini ikrar ettiğinize göre, onu nasıl ilah edindiniz? {(وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ)} “Oysa Allah, hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir” buyruğu; yani O ezelden beri hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir; zararı ve faydayı elinde tutandır. Sıfatı bu olan kimse ise gerçek anlamda ilahtır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ٧٧]
[Mâide Suresi (5), Ayet 77]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧)
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧)} “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere haddi aşmayın. Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve dosdoğru yoldan sapmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın.' (77)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ) أَيْ لَا تُفَرِّطُوا كَمَا أَفْرَطَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فِي عِيسَى، غُلُوُّ الْيَهُودِ قَوْلُهُمْ فِي عِيسَى، لَيْسَ وَلَدَ رِشْدَةٍ، وَغُلُوُّ النَّصَارَى قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ إِلَهٌ. وَالْغُلُوُّ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (النِّسَاءِ) بَيَانُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ) الْأَهْوَاءُ جَمْعُ هَوًى وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ)
Yüce Allah'ın: {(قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ)} “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere haddi aşmayın'” buyruğu; yani Yahudi ve Hristiyanların İsâ hakkında haddi aştıkları gibi aşırılığa kaçmayın. Yahudilerin aşırılığı (gulüvvü), İsâ hakkında: 'O meşru bir evlilikten doğmuş değildir' demeleridir. Hristiyanların aşırılığı ise: 'O ilahtır' demeleridir. Gulüvv, haddi aşmaktır; bunun açıklaması daha önce Nisâ [suresinde] geçmişti. Yüce Allah'ın: {(وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ)} “Bir topluluğun hevalarına uymayın” buyruğu. el-Ehvâ (الْأَهْوَاءُ), hevâ (هَوًى) kelimesinin çoğuludur ve daha önce Bakara [suresinde] geçmişti.
. وَسُمِّيَ الْهَوَى هَوًى لِأَنَّهُ يَهْوِي بِصَاحِبِهِ فِي النَّارِ." قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ" قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: يَعْنِي الْيَهُودَ. (وَأَضَلُّوا كَثِيراً) أَيْ أَضَلُّوا كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ. (وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ) أَيْ عَنْ قَصْدِ طَرِيقِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَتَكْرِيرُ ضَلُّوا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَضَلُّوا مِنْ بَعْدُ، وَالْمُرَادُ الْأَسْلَافُ الَّذِينَ سَنُّوا الضَّلَالَةَ وَعَمِلُوا بِهَا مِنْ رُؤَسَاءِ اليهود والنصارى.
Hevâya (هَوًى) bu ismin verilmesi, sahibini ateşe yuvarlamasından (yehveî/يَهْوِي) ötürüdür. {قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce sapmış” buyruğu hakkında Mücâhid ve Hasan: 'Yahudileri kastetmektedir' demişlerdir. {(وَأَضَلُّوا كَثِيراً)} “Ve birçoğunu da saptırmış” buyruğu; yani insanlardan birçoğunu saptırmışlardır. {(وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ)} “Ve doğru yoldan çıkmış” buyruğu; yani Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dosdoğru yolundan sapmışlardır. "Saptılar" (ضَلُّوا) fiilinin tekrar edilmesi; onların hem daha önce saptıkları hem de daha sonra saptıkları anlamındadır. Burada kastedilenler, Yahudi ve Hristiyan önderlerinden olup sapıklık yolunu açan ve onunla amel eden önceki nesillerdir.
[سورة المائدة (٥): آية ٧٨]
[Mâide Suresi (5), Ayet 78]
لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨)
{لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨)} “İsrailoğullarından kâfir olanlar, Davud'un ve Meryem oğlu İsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir. (78)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ: وَهِيَ جَوَازُ لَعْنِ الْكَافِرِينَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ أَوْلَادِ الْأَنْبِيَاءِ. وَأَنَّ شَرَفَ النَّسَبِ لَا يَمْنَعُ إِطْلَاقَ اللَّعْنَةِ فِي حَقِّهِمْ. وَمَعْنَى" عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ" أَيْ لُعِنُوا فِي الزَّبُورِ وَالْإِنْجِيلِ، فَإِنَّ الزَّبُورَ لِسَانُ دَاوُدَ، وَالْإِنْجِيلَ لِسَانُ عِيسَى أَيْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الْكِتَابَيْنِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُهُمَا. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا. لَعَنَهُمْ مَسَخَهُمْ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ. قَالَ أَبُو مَالِكٍ: الَّذِينَ لُعِنُوا عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ مُسِخُوا قِرَدَةً. وَالَّذِينَ لُعِنُوا عَلَى لِسَانِ عِيسَى مُسِخُوا خَنَازِيرَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الَّذِينَ لُعِنُوا عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ أَصْحَابُ السَّبْتِ، وَالَّذِينَ لُعِنُوا عَلَى لِسَانِ عِيسَى الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْمَائِدَةِ بَعْدَ نُزُولِهَا. وَرُوِيَ نَحْوَهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: لُعِنَ الْأَسْلَافُ وَالْأَخْلَافُ مِمَّنْ كَفَرَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى، لِأَنَّهُمَا أَعْلَمَا أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ نَبِيٌّ مَبْعُوثٌ فَلَعَنَا مَنْ يَكْفُرُ بِهِ.
Yüce Allah'ın: {(لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ)} “İsrailoğullarından kâfir olanlar, Davud'un ve Meryem oğlu İsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir” buyruğunda tek bir mesele bulunmaktadır: O da peygamberlerin çocukları olsalar dahi kâfirlere lanet etmenin caiz olduğudur. Soyun şerefli olması, onlar hakkında lanetin dile getirilmesine engel teşkil etmez. “Davud'un ve Meryem oğlu İsâ'nın diliyle” ifadesinin anlamı; Zebûr'da ve İncil'de lanetlenmişlerdir, demektir. Zira Zebûr Davud'un, İncil de İsâ'nın lisanıdır; yani Allah onları bu iki kitapta lanetlemiştir. Bu iki [kelimenin] iştikakı (türeyişi) daha önce geçmişti. Mücâhid, Katâde ve başkaları: “Onları lanetlemesi, kendilerini maymunlara ve domuzlara dönüştürmesidir (mesh etmesidir).” demişlerdir. Ebû Mâlik şöyle demiştir: “Davud'un diliyle lanetlenenler maymuna dönüştürüldü. İsâ'nın diliyle lanetlenenler ise domuza dönüştürüldü.” İbn Abbâs ise şöyle demiştir: “Davud'un diliyle lanetlenenler Ashâb-ı Sebt'tir (Cumartesi yasağını çiğneyenlerdir); İsâ'nın diliyle lanetlenenler ise indirildikten sonra sofra (mâide) mucizesini inkâr edenlerdir.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden geçmiş ve gelecek nesiller, Davud ve İsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Çünkü her iki peygamber de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilecek bir peygamber olduğunu bildirmiş ve onu inkâr edecek kimselere lanet etmişlerdi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ بِما عَصَوْا). ذَلِكَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ أَيْ ذَلِكَ اللَّعْنُ بِمَا عَصَوْا، أَيْ بِعِصْيَانِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيِ الْأَمْرُ ذَلِكَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أَيْ فَعَلْنَا ذَلِكَ بهم لعصيانهم واعتدائهم.
Yüce Allah'ın: {(ذلِكَ بِما عَصَوْا)} “Bu, isyan etmeleri sebebiyledir” buyruğu. [Buradaki] {(ذلِكَ)} lafzı mübteda olarak ref konumundadır; yani bu lanet onların isyan etmeleri, günah işlemeleri sebebiyledir. Takdirî bir mübtedaya dayandırılması da caizdir; yani: 'Durum böyledir' demektir. Nasb konumunda olması da caizdir; yani: İsyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyle onlara bunu yaptık [demektir].
[سورة المائدة (٥): آية ٧٩]
[Mâide Suresi (5), Ayet 79]
كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩)
{كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩)} “Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları şey ne kötüydü! (79)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ). فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ" أَيْ لَا يَنْهَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا:" لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ" ذَمٌّ لِتَرْكِهِمُ النَّهْيَ، وَكَذَا مَنْ بَعْدَهُمْ يُذَمُّ مَنْ فَعَلَ فِعْلَهُمْ. خَرَّجَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ أَوَّلَ مَا دَخَلَ النَّقْصُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ الرَّجُلُ أَوَّلَ مَا يَلْقَى الرَّجُلَ فَيَقُولُ يَا هَذَا اتَّقِ اللَّهَ وَدَعْ مَا تَصْنَعُ فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ لَكَ ثُمَّ يَلْقَاهُ مِنَ الْغَدِ فَلَا يَمْنَعُهُ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَشَرِيبَهُ وَقَعِيدَهُ فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ ثُمَّ قَالَ:" لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ" إِلَى قَوْلِهِ:" فاسِقُونَ" ثُمَّ قَالَ:] كَلَّا وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدَيِ الظَّالِمِ وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ وَلَتَقْصُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ قَصْرًا أَوْ لَيَضْرِبَنَّ اللَّهُ بِقُلُوبِ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَيَلْعَنَنَّكُمْ كَمَا لَعَنَهُمْ [وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ أَيْضًا. وَمَعْنَى لَتَأْطُرُنَّهُ لَتَرُدُّنَّهُ. الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْإِجْمَاعُ مُنْعَقِدٌ عَلَى أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرْضٌ لِمَنْ أَطَاقَهُ وَأَمِنَ الضَّرَرَ عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَإِنْ خَافَ فَيُنْكِرُ بِقَلْبِهِ وَيَهْجُرُ ذَا الْمُنْكَرِ وَلَا يُخَالِطُهُ. وَقَالَ حُذَّاقُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ النَّاهِي أَنْ يَكُونَ سَلِيمًا عَنْ مَعْصِيَةٍ بَلْ يَنْهَى الْعُصَاةُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَقَالَ بَعْضُ الْأُصُولِيِّينَ: فُرِضَ عَلَى الذين يتعاطون الكئوس أَنْ يَنْهَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا
Yüce Allah'ın: {(كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ)} “Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ} “Birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı” yani birbirlerini [kötülükten] nehyetmezlerdi; {لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ} “Yapmakta oldukları şey ne kötüydü!” buyruğu, nehyetmeyi terk etmelerini yermektir. Onlardan sonra da onların yaptığını yapanlar aynı şekilde yerilir. Ebû Dâvûd, Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «İsrailoğullarına eksikliğin ilk girişi şöyle oldu: Bir adam bir adamla ilk karşılaştığında: 'Ey adam! Allah'tan kork ve yaptığın şeyi bırak, çünkü bu sana helal değildir' derdi. Ertesi gün onunla tekrar karşılaştığında ise bu durum onunla birlikte yiyip içmesine ve oturup kalkmasına engel olmazdı. Onlar böyle yapınca Allah onların kalplerini birbirine vurdu (birbirine benzetti). Sonra: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ} “İsrailoğullarından kâfir olanlar, Davud'un ve Meryem oğlu İsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir” ayetinden {فاسِقُونَ} “fasıklardır” buyruğuna kadar okudu. Sonra da şöyle buyurdu: [Hayır, Allah'a yemin ederim ki ya iyiliği emreder, kötülükten nehyeder, zalimin elini tutar, onu hakka doğru eğer ve hakka boyun eğdirirsiniz ya da Allah sizin kalplerinizi birbirine vurur ve tıpkı onları lanetlediği gibi sizi de lanetler.]» Bunu Tirmizî de rivayet etmiştir. Metindeki (لتأطرنه) ifadesi 'onu geri çevirirsiniz' anlamındadır. İkincisi: İbn Atiyye şöyle demiştir: Kötülükten nehyetmenin (nehy-i ani'l-münker), buna gücü yeten ve kendisine yahut Müslümanlara bir zarar gelmeyeceğinden emin olan kimseye farz olduğu konusunda icmâ vardır. Eğer korkarsa, kalbiyle inkâr eder (buğzeder), o kötülüğü yapanı terk eder ve onunla düşüp kalkmaz. İlim ehlinin yetkin âlimleri şöyle demiştir: Kötülükten nehyeden kimsenin bizzat günahtan arınmış olması şart değildir; aksine günahkârlar da birbirlerini nehyederler. Bazı usul âlimleri: İçki kadehlerini elden ele dolaştıranlara bile birbirlerini nehyetmeleri farz kılınmıştır, demiş
وَاسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالُوا: لِأَنَّ قَوْلَهُ:" كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ" يَقْتَضِي اشْتِرَاكَهُمْ فِي الْفِعْلِ وَذَمَّهُمْ عَلَى تَرْكِ التَّنَاهِي. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى النَّهْيِ عَنْ مُجَالَسَةِ الْمُجْرِمِينَ وَأَمْرٍ بِتَرْكِهِمْ وَهِجْرَانِهِمْ. وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ فِي الْإِنْكَارِ عَلَى الْيَهُودِ:" تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا" وَ" مَا" مِنْ قَوْلِهِ:" مَا كانُوا" يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ وَمَا بَعْدَهَا نَعْتٌ لَهَا، التَّقْدِيرُ لَبِئْسَ شَيْئًا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ. أَوْ تَكُونُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ وهي بمعنى الذي.
ve bu ayeti delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Allah'ın: {كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ} “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı” buyruğu, o fiilde ortak olduklarını ve birbirlerini bundan alıkoymayı terk ettikleri için yerildiklerini iktiza etmektedir. Bu ayette günahkârlarla oturup kalkmanın yasaklandığına, onları terk edip ilişkileri kesmeye dair bir emir bulunduğuna delil vardır. Allah bunu, Yahudileri kınama sadedinde söylediği: {تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Onlardan birçoğunun kâfirleri dost edindiklerini görürsün” buyruğuyla da pekiştirmiştir. {مَا كانُوا} buyruğundaki {مَا} lafzının nasb konumunda olması ve sonrasının onun sıfatı olması caizdir; takdiri: 'Yapmakta oldukları ne kötü bir şeydir!' olur. Yahut da 'ellezî' (الذي) anlamında olarak ref konumundadır.
[سورة المائدة (٥): آية ٨٠]
[Mâide Suresi (5), Ayet 80]
تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠)
{تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠)} “Onlardan birçoğunun kâfirleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalıcıdırlar. (80)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ) أَيْ مِنَ الْيَهُودِ، قِيلَ: كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ (يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا) أَيِ الْمُشْرِكِينَ، وَلَيْسُوا عَلَى دِينِهِمْ. (لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ) أَيْ سَوَّلَتْ وَزَيَّنَتْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَبِئْسَ مَا قَدَّمُوا لِأَنْفُسِهِمْ وَمَعَادِهِمْ. (أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ كقولك: بئس رجلا زَيْدٌ. وَقِيلَ: بَدَلٌ مِنْ" مَا" فِي] قَوْلِهِ [ " لَبِئْسَ" عَلَى أَنْ تَكُونَ" مَا" نَكِرَةٌ فَتَكُونُ رَفْعًا أَيْضًا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى لان سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ:" وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ" ابتداء وخبر.
Yüce Allah'ın: {(تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ)} “Onlardan birçoğunun... görürsün” buyruğu; yani Yahudilerden. Bunların Kâ'b b. el-Eşref ve arkadaşları olduğu söylenmiştir. Mücâhid ise: Münafıkları kastetmektedir, demiştir. {(يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا)} “Kâfirleri dost edindiklerini” yani onların dininde olmadıkları halde müşrikleri [dost edindiklerini]. {(لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ)} “Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür” yani nefislerinin kendilerine süsleyip hoş gösterdiği şey [ne kötüdür]. Anlamın: 'Kendileri ve ahiretleri için önden takdim ettikleri şey ne kötüdür' şeklinde olduğu da söylenmiştir. {(أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ)} “Allah'ın onlara gazap etmesi” ifadesindeki {(أَنْ)} lafzı; 'Zeyd ne kötü adamdır' (بئس رجلا زيد) sözündeki gibi takdirî bir mübtedaya dayanılarak ref konumundadır. {لَبِئْسَ} [ifadesinde] geçen {مَا} lafzından bedel olduğu da söylenmiştir []; bu takdirde {مَا} nekire kabul edilir ve yine ref konumunda olur. 'Allah onlara gazap ettiği için' (لأن سخط الله عليهم) anlamında olmak üzere nasb konumunda olması da caizdir. {وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ} “Ve onlar azapta ebedî kalıcıdırlar” cümlesi mübteda ve haberdir.
[سورة المائدة (٥): آية ٨١]
[Mâide Suresi (5), Ayet 81]
وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١)
{وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١)} “Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi. Fakat onların birçoğu yoldan çıkmış fasıklardır. (81)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ) يَدُلُّ بِهَذَا عَلَى أَنَّ مَنِ اتَّخَذَ كَافِرًا وَلِيًّا فَلَيْسَ بِمُؤْمِنٍ إِذَا اعْتَقَدَ اعْتِقَادَهُ وَرَضِيَ أَفْعَالَهُ. (وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ) أَيْ خَارِجُونَ عَنِ الْإِيمَانِ بِنَبِيِّهِمْ لِتَحْرِيفِهِمْ، أَوْ عَنِ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ لنفاقهم.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ} “Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi” buyruğu; onun inancını benimsemesi ve yaptıklarından razı olması durumunda bir kâfiri dost edinen kimsenin mümin olmadığına delalet eder. {وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ} “Fakat onların birçoğu yoldan çıkmış fasıklardır” [ifadesi] ise; [kutsal metinleri] tahrif etmeleri sebebiyle kendi peygamberlerine olan imandan veya nifakları sebebiyle Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan imandan çıkmış kimselerdir, demektir.
[سورة المائدة (٥): آية ٨٢]
[Mâide Suresi (5), Ayet 82]
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢)
{لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢)} “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulursun. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanları da kesinlikle 'Biz Hristiyanız' diyenleri bulursun. Bu, onların içinde rahipler (kıssîsler) ve dünyadan el etek çekenler (ruhbanlar) bulunması ve onların büyüklük taslamamaları sebebiyledir. (82)”
قَوْلُهُ تَعَالَى" لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ" اللام لام قسم وَدَخَلَتِ النُّونُ عَلَى قَوْلِ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ فَرْقًا بَيْنَ الْحَالِ وَالْمُسْتَقْبَلِ." عَداوَةً" نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ وَكَذَا" وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى " وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي النَّجَاشِيِّ وَأَصْحَابِهِ لَمَّا قَدِمَ عَلَيْهِمُ الْمُسْلِمُونَ فِي الْهِجْرَةِ الْأُولَى- حَسَبَ مَا هُوَ مَشْهُورٌ فِي سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ وَغَيْرِهِ- خَوْفًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَفِتْنَتِهِمْ، وَكَانُوا ذَوِي عَدَدٍ. ثُمَّ هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ بَعْدَ ذَلِكَ فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ، حَالَتْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْحَرْبُ. فَلَمَّا كَانَتْ وَقْعَةُ بَدْرٍ وَقَتَلَ اللَّهُ فِيهَا صَنَادِيدَ الْكُفَّارِ، قَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ: إِنَّ ثَأْرَكُمْ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ، فَاهْدُوا إِلَى النَّجَاشِيِّ وَابْعَثُوا إِلَيْهِ رَجُلَيْنِ مِنْ ذَوِي رَأْيِكُمْ لَعَلَّهُ يُعْطِيكُمْ مَنْ عِنْدَهُ فَتَقْتُلُونَهُمْ بِمَنْ قُتِلَ مِنْكُمْ بِبَدْرٍ، فَبَعَثَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِهَدَايَا، فَسَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ بِذَلِكَ، فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَمْرَو بْنَ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ، وَكَتَبَ مَعَهُ إِلَى النَّجَاشِيِّ، فَقَدِمَ عَلَى النَّجَاشِيِّ، فَقَرَأَ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ دَعَا جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَالْمُهَاجِرِينَ، وَأَرْسَلَ إِلَى الرهبان والقسيسين فجمعهم. ثم أمر جعفر أَنْ يَقْرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ فَقَرَأَ سُورَةَ (مَرْيَمَ) فَقَامُوا تَفِيضُ أَعْيُنُهُمْ مِنَ الدَّمْعِ، فَهُمُ الَّذِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ" وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى " وَقَرَأَ إِلَى" الشَّاهِدِينَ" رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ. قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الحرث بْنِ هِشَامٍ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الْهِجْرَةَ الْأُولَى هِجْرَةُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ، وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ. وَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ قَالَ: قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ
Yüce Allah'ın: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ} “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri bulursun” buyruğu. [Fiilin başındaki] lâm yemin lâmıdır. Halîl ve Sîbeveyhi'nin görüşüne göre şimdiki zaman ile gelecek zamanı birbirinden ayırmak için [sonuna] nûn harfi girmiştir. {عَداوَةً} kelimesi temyiz (beyân) olmak üzere nasb edilmiştir. {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanları da kesinlikle 'Biz Hristiyanız' diyenleri bulursun” ifadesi de böyledir. Bu ayet -İbn İshâk ve diğerlerinin siyerinde meşhur olduğu üzere- ilk hicrette müşriklerin korkusundan ve fitnelerinden ötürü yanına vardıklarında Necaşî ve arkadaşları hakkında inmiştir; onların sayıları oldukça fazlaydı. Daha sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicret etti fakat aralarındaki savaş Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile onların arasına engel olduğu için ona ulaşmaya güç yetiremediler. Bedir Gazvesi gerçekleşip de Allah orada kâfirlerin ileri gelenlerini öldürünce Kureyş kâfirleri şöyle dediler: 'Sizin intikamınız Habeşistan topraklarındadır. Necaşî'ye hediyeler gönderin ve aranızdan görüş sahibi iki adam yollayın; umulur ki onun yanındakileri size verir de siz de onları Bedir'de sizden öldürülenlerin yerine öldürürsünüz.' Bunun üzerine Kureyş kâfirleri hediyelerle birlikte Amr b. el-Âs'ı ve Abdullah b. Ebî Rebîa'yı gönderdiler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu haber alınca, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Amr b. Ümeyye ed-Damrî'yi gönderdi ve onunla Necaşî'ye mektup yazdı. O Necaşî'nin yanına vardı. Necaşî Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mektubunu okudu, sonra Ca'fer b. Ebî Tâlib'i ve muhacirleri çağırdı, ruhbanlara ve kıssîslere haber gönderip onları topladı. Sonra Ca'fer'e onlara Kur'an okumasını emretti; o da Meryem Suresi'ni okudu. Bunun üzerine gözlerinden yaşlar boşanarak ayağa kalktılar. İşte Allah'ın haklarında: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanları da kesinlikle 'Biz Hristiyanız' diyenleri bulursun” ayetini indirdiği kimseler bunlardır. [Ravi ayeti] {الشَّاهِدِينَ} “şahitlerle beraber” ifadesine kadar okudu. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etti. Şöyle dedi: Bize Muhammed b. Seleme el-Murâdî anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, o Ebû Bekir b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den ve Urve b. ez-Zübeyr'den ilk hicretin Müslümanların Habeşistan topraklarına yaptığı hicret olduğunu nakletti ve hadisi uzunca zikretti. Beyhakî ise İbn İshâk'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber'in
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِشْرُونَ رَجُلًا وَهُوَ بِمَكَّةَ أَوْ قَرِيبٌ مِنْ ذَلِكَ، مِنَ النَّصَارَى حِينَ ظَهَرَ خَبَرُهُ مِنَ الْحَبَشَةِ، فَوَجَدُوهُ فِي الْمَسْجِدِ فَكَلَّمُوهُ وَسَأَلُوهُ، وَرِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ فِي أَنْدِيَتِهِمْ حَوْلَ الْكَعْبَةِ فَلَمَّا فَرَغُوا مِنْ مَسْأَلَتِهِمْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَمَّا أَرَادُوا، دَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى اللَّهِ ﷿، وَتَلَا عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَلَمَّا سَمِعُوهُ فَاضَتْ أَعْيُنُهُمْ مِنَ الدَّمْعِ، ثُمَّ اسْتَجَابُوا لَهُ وَآمَنُوا بِهِ وَصَدَّقُوهُ، وَعَرَفُوا مِنْهُ مَا كَانَ يُوصَفُ لَهُمْ فِي كِتَابِهِمْ مِنْ أَمْرِهِ، فَلَمَّا قَامُوا مِنْ عِنْدِهِ اعْتَرَضَهُمْ أَبُو جَهْلٍ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالُوا: خَيَّبَكُمُ اللَّهُ مِنْ رَكْبٍ! بَعَثَكُمْ مَنْ وَرَاءَكُمْ مِنْ أَهْلِ دِينِكُمْ تَرْتَادُونَ لَهُمْ فَتَأْتُونَهُمْ بِخَبَرِ الرَّجُلِ، فَلَمْ تَظْهَرْ مُجَالَسَتُكُمْ عِنْدَهُ حَتَّى فَارَقْتُمْ دِينَكُمْ وَصَدَّقْتُمُوهُ بِمَا قَالَ لَكُمْ، مَا نَعْلَمُ رَكْبًا أَحْمَقَ مِنْكُمْ- أَوْ كَمَا قَالَ لَهُمْ- فَقَالُوا: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نُجَاهِلُكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ، لَا نَأْلُوا أَنْفُسَنَا خَيْرًا. فَيُقَالُ: إِنَّ النَّفَرَ النَّصَارَى مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ، وَيُقَالُ: إِنَّ فِيهِمْ نَزَلَتْ هَؤُلَاءِ الْآيَاتِ" الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ"] القصص: ٥٢] إلى قوله:" لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ"] القصص: ٥٥] وَقِيلَ: إِنَّ جَعْفَرًا وَأَصْحَابَهُ قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي سَبْعِينَ رَجُلًا عَلَيْهِمْ ثِيَابُ الصُّوفِ، فِيهِمُ اثْنَانِ وَسِتُّونَ مِنَ الحبشة وثمانية من أهل الشام] وهم [ بحيراء الرَّاهِبُ وَإِدْرِيسُ وَأَشْرَفُ وَأَبْرَهَةُ وَثُمَامَةُ وَقُثَمٌ وَدُرَيْدٌ وَأَيْمَنُ، فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سُورَةَ" يس" إِلَى آخِرِهَا، فَبَكَوْا حِينَ سَمِعُوا الْقُرْآنَ وَآمَنُوا، وَقَالُوا: مَا أَشْبَهَ هَذَا بِمَا كَانَ يَنْزِلُ عَلَى عِيسَى فَنَزَلَتْ فِيهِمْ" لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى " يَعْنِي وَفْدَ النجاشي وكانوا أصحاب الصوامع. وقال سعيد ابن جُبَيْرٍ: وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ أَيْضًا" الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ"] القصص: ٥٢] إلى قوله" أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ"] القصص: ٥٤] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: كَانُوا أَرْبَعِينَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ مِنْ بَنِي الحرث بْنِ كَعْبٍ، وَاثْنَانِ وَثَلَاثُونَ مِنَ الْحَبَشَةِ، وَثَمَانِيَةٌ وستون من
... [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'deyken veya bu civardayken Hıristiyanlardan yirmi veya buna yakın sayıda adam, Habeşistan'dan onun haberi ortaya çıktığı sırada yanına geldiler. Onu Mescid'de bulup kendisiyle konuştular ve sorular sordular. Kureyş'ten bazı adamlar da Kâbe'nin etrafındaki meclislerindeydiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile istedikleri şeyleri sorup bitirince Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları Azîz ve Celîl olan Allah'a davet etti ve onlara Kur'an okudu. Onu dinlediklerinde gözlerinden yaşlar boşaldı, ardından onun çağrısına uyup ona iman ettiler ve onu tasdik ettiler; kitaplarında onun durumuyla ilgili vasfedilen şeyleri onda tanıdılar. Onun yanından kalktıklarında Ebû Cehil, Kureyş'ten bir grup adamla birlikte önlerini kesip şöyle dediler: "Allah sizi rezil rüsva etsin, ne kötü bir heyetsiniz! Arkanızda kalan dindaşlarınız sizi onlar adına araştırma yapıp bu adamın haberini getiresiniz diye gönderdi; fakat siz onun yanındaki oturuşunuz henüz bitmeden dininizden ayrıldınız ve size söylediklerini tasdik ettiniz! Sizden daha ahmak bir heyet bilmiyoruz" -veya onlara buna benzer bir şey söyledi-. Onlar da: "Size selâm olsun, biz size karşı cahillik etmeyiz. Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size aittir. Biz kendimiz için hayırdan geri durmayız" dediler. Bu Hıristiyan grubun Necrân ehlinden olduğu söylenir. Şu ayetlerin onlar hakkında indiği de söylenir: {الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} “Ondan (Kur'an'dan) önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” [Kasas: 52] ayetinden: {لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ} “Biz cahilleri istemeyiz” [Kasas: 55] kavline kadar. Ca‘fer ve arkadaşlarının, üzerlerinde yün elbiseler bulunan yetmiş adamla birlikte Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına geldikleri de söylenmiştir. Bunlardan altmış ikisi Habeşistan'dan, sekizi ise Şam ehlindendi. [Onlar da] Râhip Bahîrâ, İdrîs, Eşref, Ebrehe, Sümâme, Kusem, Düreyd ve Eymen'dir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara Yâsîn sûresini sonuna kadar okudu; Kur'an'ı işittiklerinde ağladılar ve iman ettiler. "Bu, İsâ'ya inen şeylere ne kadar da benziyor!" dediler. Bunun üzerine onlar hakkında: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى} “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulursun. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da kesinlikle: 'Biz Hıristiyanlarız' diyenleri bulursun” ayeti indi. Yani Necâşî'nin heyeti kastedilmektedir ki onlar manastır ehli (râhipler) idiler. Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Allah onlar hakkında ayrıca: {الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” [Kasas: 52] ayetinden: {أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ} “İşte onlara mükafatları iki defa verilecektir” [Kasas: 54] kavline kadar, ayetin sonuna kadar indirdi. Mukâtil ve el-Kelbî ise şöyle dediler: Onlar kırk kişi Benî Hâris b. Kâ‘b'dan olmak üzere Necrân ehlinden, otuz iki kişi Habeşistan'dan, altmış sekiz kişi ise...
أَهْلِ الشَّامِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانُوا عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْحَقِّ مِمَّا جَاءَ بِهِ عِيسَى، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ آمَنُوا بِهِ فَأَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً) وَاحِدُ" الْقِسِّيسِينَ" قَسٌّ وَقِسِّيسٌ، قَالَهُ قُطْرُبٌ. وَالْقِسِّيسُ الْعَالِمُ، وَأَصْلُهُ مِنْ قَسَّ إِذَا تَتَبَّعَ الشَّيْءَ فَطَلَبَهُ، قَالَ الرَّاجِزُ:
Şam ehlindendi. Katâde ise şöyle demiştir: Ehl-i Kitap'tan, İsâ'nın getirdiği hak şeriat üzere bulunan bir topluluk hakkında inmiştir. Allah Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderince ona iman ettiler, Allah da onları övdü. Yüce Allah'ın: {(ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً)} “Bu, onların içinde kıssîsler ve ruhbanlar bulunması sebebiyledir” buyruğu. Kutrub'un belirttiğine göre "el-Kıssîsîn" (الْقِسِّيسِينَ) kelimesinin tekili kass (قَسٌّ) ve kıssîs (قِسِّيسٌ) şeklindedir. Kıssîs, âlim demektir; aslı ise bir şeyi izleyip aradığı zaman kullanılan (قَسَّ) kökünden gelir. Recez şairi şöyle demiştir:
يُصْبِحْنَ عَنْ قَسِّ الْأَذَى غَوَافِلَا
Eziyetin ardına düşüp araştırmaktan gafil olarak sabahlarlar.
وَتَقَسَّسَتْ أَصْوَاتُهُمْ بِاللَّيْلِ تَسَمَّعْتُهَا. وَالْقَسُّ النَّمِيمَةُ. وَالْقَسُّ أَيْضًا رَئِيسٌ مِنْ رُؤَسَاءِ النَّصَارَى فِي الدِّينِ وَالْعِلْمِ، وَجَمْعُهُ قُسُوسٌ، وَكَذَلِكَ الْقِسِّيسُ مِثْلُ الشَّرِّ وَالشِّرِّيرِ فَالْقِسِّيسُونَ هُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الْعُلَمَاءَ وَالْعُبَّادَ. وَيُقَالُ فِي جَمْعِ قِسِّيسٍ مُكَسَّرًا: قَسَاوِسَةٌ أُبْدِلَ مِنْ إِحْدَى السينين واوا وقساوسة أيضا كمهالبة. وَالْأَصْلُ قَسَاسِسَةٌ فَأَبْدَلُوا إِحْدَى السِّينَاتِ وَاوًا لِكَثْرَتِهَا. وَلَفْظُ الْقِسِّيسِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَرَبِيًّا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بِلُغَةِ الرُّومِ وَلَكِنْ خَلَطَتْهُ الْعَرَبُ بِكَلَامِهِمْ فَصَارَ مِنْ لُغَتِهِمْ إِذْ لَيْسَ فِي الْكِتَابِ مَا لَيْسَ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: حَدَّثَنَا أَبِي حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ دَاوُدَ حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدٍ، قَالَ: حُدِّثْتُ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ هِشَامٍ عَنْ نُصَيْرٍ الطَّائِيِّ عَنِ الصَّلْتِ عَنْ حَامِيَةَ بْنِ رَبَابٍ قَالَ: قُلْتُ لِسَلْمَانَ" بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً" فَقَالَ: دَعِ الْقِسِّيسِينَ فِي الصَّوَامِعِ وَالْمِحْرَابِ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ" بِأَنَّ مِنْهُمْ صِدِّيقِينَ وَرُهْبَانًا". وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: ضَيَّعَتِ النَّصَارَى الْإِنْجِيلَ، وَأَدْخَلُوا فِيهِ مَا لَيْسَ مِنْهُ، وَكَانُوا أَرْبَعَةَ نَفَرٍ الَّذِينَ غَيَّرُوهُ، لُوقَاسُ وَمَرْقُوسُ وَيحْنَسُ وَمَقْبُوسُ، وَبَقِيَ قِسِّيسٌ عَلَى الْحَقِّ وَعَلَى الِاسْتِقَامَةِ، فَمَنْ كَانَ عَلَى دِينِهِ وَهَدْيِهِ فَهُوَ قِسِّيسٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرُهْباناً) الرُّهْبَانُ جمع راهب كركبان وراكب. قال النابغة:
«Geceleyin seslerini gizlice dinledim» (ve teqassestü asvâtehüm bi'l-leyli) denir; [bu], onları dinledim demektir. el-Kass (الْقَسُّ), söz taşımak (koğuculuk) anlamına da gelir. el-Kass (الْقَسُّ) aynı zamanda Hristiyanların din ve ilim hususundaki önderlerinden bir önderdir; çoğulu «kusûs» (قُسُوس) şeklinde gelir. Tıpkı «şerr» ile «şirrîr» gibi, «kıssîs» (قِسِّيس) kelimesi de böyledir. Dolayısıyla kıssîsler, âlimlere ve abidlere tabi olan kimselerdir. Kıssîs kelimesinin kuralsız çoğulunda (cem-i mükesser) «kasâvise» (قَسَاوِسَة) denir; iki sîn harfinden biri vâv harfine dönüştürülmüştür. Mehâlibe vezninde «kasâvise» de denir. Kelimenin aslı «kasâsise» (قَسَاسِسَة) olup çokluğundan dolayı sîn harflerinden birini vâv harfine dönüştürmüşlerdir. Kıssîs lafzı ya Arapçadır ya da Rumcadır; fakat Araplar onu kendi kelamlarına karıştırmış ve böylece dillerinden bir kelime hâline gelmiştir. Zira daha önce geçtiği üzere Kitap'ta (Kur'an'da) Arap dilinden olmayan hiçbir şey bulunmamaktadır. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Nasr b. Dâvûd anlattı, bize Ebû Ubeyd anlattı ve dedi ki: Bana Muâviye b. Hişâm'dan, o Nusayr et-Tâî'den, o es-Salt'tan, o da Hâmiye b. Ribâb'dan şöyle rivayet edildi: Selmân'a {بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً} “Bu, onların içinde kıssîsler ve ruhbanlar bulunması sebebiyledir” ayetini okudum. O da şöyle dedi: «Manastırlardaki ve mihraplardaki kıssîsleri bırak! Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti bana {بِأَنَّ مِنْهُمْ صِدِّيقِينَ وَرُهْبَانًا} “Çünkü onların içinde sıddîklar ve ruhbanlar vardır” şeklinde okuttu.» Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: «Hristiyanlar İncil'i zayi ettiler ve içine ondan olmayan şeyleri soktular. Onu tahrif edip değiştirenler dört kişiydi: Lûkâs, Markos, Yuhannes ve Makbûs. Bir kıssîs ise hak ve istikamet üzere sebat etti; dolayısıyla onun dini ve rehberliği üzere bulunan kimse [gerçek] kıssîstir.» Yüce Allah'ın: {(وَرُهْباناً)} “Ve ruhbanlar” buyruğuna gelince; ruhbân (الرُّهْبَانُ), tıpkı râkib (binici) kelimesinin çoğulunun rukbân (biniciler) gelmesi gibi, râhib (kendini ibadete adayan din adamı) kelimesinin çoğuludur. Nâbiğa şöyle demiştir:
لَوْ أَنَّهَا عَرَضَتْ لِأَشْمَطِ رَاهِبٍ ... عَبَدَ الْإِلَهَ صَرُورَةٍ مُتَعَبِّدِ
Eğer o, saçları ağarmış bir rahibe görünseydi... Hiç evlenmemiş, kendini ibadete vermiş, Allah'a kulluk eden
لَرَنَا لِرُؤْيَتِهَا وَحُسْنِ حَدِيثِهَا ... وَلَخَالَهُ رَشَدًا وَإِنْ لَمْ يَرْشُدِ
Onu görmek ve güzel konuşması için gözünü dikip bakardı... Doğru yolda olmasa bile onun doğru yol olduğunu sanırdı.
وَالْفِعْلُ مِنْهُ رَهِبَ اللَّهَ يَرْهَبُهُ أَيْ خَافَهُ رَهْبًا وَرَهَبًا وَرَهْبَةً. وَالرَّهْبَانِيَّةُ وَالتَّرَهُّبُ التَّعَبُّدُ فِي صَوْمَعَةٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَقَدْ يَكُونُ (رُهْبَانٌ) لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيُجْمَعُ (رُهْبَانٌ) إِذَا كَانَ لِلْمُفْرَدِ رَهَابِنَةً وَرَهَابِينَ كَقُرْبَانٍ وَقَرَابِينَ، قَالَ جَرِيرٌ فِي الْجَمْعِ:
Bunun fiili (رَهِبَ اللَّهَ يَرْهَبُهُ); yani O'ndan rahb (رَهْبًا), rahab (رَهَبًا) ve rahbe (رَهْبَةً) olarak korktu demektir. Rahbâniyyet (الرَّهْبَانِيَّةُ) ve terahhub (التَّرَهُّبُ) ise bir manastırda ibadete çekilmektir. Ebû Ubeyd: (رُهْبَانٌ) kelimesi hem tekil hem de çoğul için kullanılır, demiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: (رُهْبَانٌ) lafzı tekil kabul edildiğinde kurbân (قربان) ve karâbîn (قرابين) gibi rahâbine (رَهَابِنَةٌ) ve rahâbîn (رَهَابِينُ) şeklinde çoğul yapılır. Cerîr çoğul anlamında şöyle demiştir:
رُهْبَانُ مَدْيَنَ لَوْ رَأَوْكِ تَنَزَّلُوا ... وَالْعُصْمُ مِنْ شَعَفِ الْعُقُولِ الْفَادِرُ
Medyen ruhbanları seni görselerdi aşağı inerlerdi... Yaşlı yaban keçisi de yüksek kayalıkların zirvelerinden inerdi.
الْفَادِرُ الْمُسِنُّ مِنَ الْوُعُولِ. وَيُقَالُ: الْعَظِيمُ، وَكَذَلِكَ الْفَدُورُ وَالْجَمْعُ فُدْرٌ وَفُدُورٌ وموضعها المفدرة، قال الْجَوْهَرِيُّ. وَقَالَ آخَرُ فِي التَّوْحِيدِ:
el-Fâdir (الْفَادِرُ), yaban keçilerinin yaşlı olanıdır. İri olanı da denilmiştir; aynı şekilde el-fedûr (الْفَدُورُ) da böyledir; çoğulu füdr (فُدْرٌ) ve füdûr (فُدُورٌ) gelir; bulunduğu yere ise el-mefdere (المفدرة) denir, bunu Cevherî söylemiştir. Başka bir şair de tekil anlamında şöyle demiştir:
لَوْ أَبْصَرَتْ رُهْبَانَ دَيْرٍ فِي الْجَبَلِ ... لَانْحَدَرَ الرُّهْبَانُ يَسْعَى وَيُصَلْ
Dağdaki manastırın rahibi görseydi onu... Koşarak ve dua ederek aşağı inerdi rahip.
مِنَ الصَّلَاةِ. وَالرَّهَابَةُ عَلَى وَزْنِ السَّحَابَةِ عَظْمٌ فِي الصَّدْرِ مُشْرِفٌ عَلَى الْبَطْنِ مِثْلُ اللِّسَانِ. وَهَذَا الْمَدْحُ لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ دُونَ مَنْ أَصَرَّ عَلَى كُفْرِهِ وَلِهَذَا قَالَ: (وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ) أي عن الانقياد إلى الحق.
Namaz ve dua (salât) kökündendir. er-Rahâbe (الرَّهَابَةُ) ise sehâbe (سحابة) vezninde olup göğüste karına doğru uzanan dil benzeri bir kemiktir. Bu övgü, küfründe ısrar edenler için değil, içlerinden Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman edenler içindir; bundan ötürü: {(وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ)} “ve onların büyüklük taslamamaları” yani hakka boyun eğmekten kibirlenmemeleri sebebiyledir buyurmuştur.
[سورة المائدة (٥): آية ٨٣]
[Mâide Suresi (5), Ayet 83]
وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣)
{وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣)} “Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları (öğrendikleri) şeyler sebebiyle gözlerinden yaşlar boşandığını görürsün. 'Rabbimiz! İman ettik; bizi şahitlerle beraber yaz!' derler. (83)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ أَيْ بِالدَّمْعِ وَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَكَذَا" يَقُولُونَ". وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Yüce Allah'ın: {(وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ} “Resûl'e indirileni duydukları zaman, gözlerinden yaşlar boşandığını görürsün” buyruğu; yani gözlerinin yaşla dolup taştığını [görürsün] ve bu hâl konumundadır; aynı şekilde {يَقُولُونَ} “derler” ifadesi de böyledir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
فَفَاضَتْ دُمُوعُ الْعَيْنِ مِنِّي صَبَابَةً ... عَلَى النَّحْرِ حَتَّى بَلَّ دَمْعِيَ مِحْمَلِي
Aşkın coşkusuyla gözümün yaşları göğsüme aktı da ta kılıcımın kayışını ıslatıncaya kadar...