Binûn

Mâide Suresi Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَخَبَرٌ مُسْتَفِيضٌ إِذَا كَثُرَ وَانْتَشَرَ كَفَيْضِ الْمَاءِ عَنِ الْكَثْرَةِ. وَهَذِهِ أَحْوَالُ الْعُلَمَاءِ يَبْكُونَ وَلَا يُصْعَقُونَ، وَيَسْأَلُونَ وَلَا يَصِيحُونَ، وَيَتَحَازَنُونَ وَلَا يَتَمَوَّتُونَ، كما قال تعالى:

Çokluk sebebiyle suyun taşıp akması gibi, bir haber çoğalıp yayıldığı zaman [ona] 'müstefîz haber' denir. İşte bu, âlimlerin hâlleridir; onlar ağlarlar fakat bayılıp kendilerinden geçmezler, [hakkı] isterler fakat bağırıp çağırmazlar, hüzünlenirler fakat [aşırılığa kaçıp] ölmüş gibi yapmazlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

" اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ "] الزمر: ٢٣] وَقَالَ:" إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ" وَفِي (الْأَنْفَالِ) يَأْتِي بَيَانُ هَذَا الْمَعْنَى إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَبَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ أَشَدَّ الْكُفَّارِ تَمَرُّدًا وَعُتُوًّا وَعَدَاوَةً لِلْمُسْلِمِينَ الْيَهُودُ، وَيُضَاهِيهُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَبَيَّنَ أَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً النَّصَارَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ" أَيْ مَعَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ بِالْحَقِّ مِنْ قَوْلُهُ ﷿:" وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ"] البقرة: ١٤٣] عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الَّذِينَ يَشْهَدُونَ بِالْإِيمَانِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الَّذِينَ يَشْهَدُونَ بِتَصْدِيقِ نَبِيِّكَ وَكِتَابِكَ. وَمَعْنَى" فَاكْتُبْنا" اجْعَلْنَا، فيكون بمنزلة ما قد كتب ودون.

{اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ} [Zümer: 23] “Allah, sözün en güzelini, birbiriyle uyumlu ve ikişerli (tekrarlanan) bir kitap olarak indirmiştir. Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar”; yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir.” Enfâl [suresinde] inşallah bu mananın açıklaması gelecektir. Allah Teâlâ bu ayetlerde kâfirlerin en inatçı, en azgın ve Müslümanlara düşmanlık bakımından en şiddetlilerinin Yahudiler olduğunu, müşriklerin de onlara benzediğini açıklamış; sevgi bakımından en yakın olanların ise Hristiyanlar olduğunu bildirmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: {فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “Bizi şahitlerle beraber yaz!” buyruğu; İbn Abbâs ve İbn Cüreyc'den [nakledildiğine göre] Yüce Allah'ın: {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ} [Bakara: 143] “İşte böylece insanlara şahit olasınız diye sizi vasat bir ümmet yaptık” buyruğunda geçen, hak ile şahitlik eden Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetiyle beraber [yaz demektir]. Hasan: İman ile şahitlik edenlerle beraber, demiştir. Ebû Ali ise: Senin peygamberini ve kitabını tasdik ile şahitlik edenlerle beraber, demiştir. {فَاكْتُبْنا} “Bizi yaz” ifadesinin anlamı bizi kıl/yap demektir; dolayısıyla yazılmış ve kaydedilmiş hükmünde olur.

[سورة المائدة (٥): آية ٨٤]

[Mâide Suresi (5), Ayet 84]

وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤)

“Rabbimizin bizi salihler topluluğu arasına katmasını umup dururken, niçin Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?” (84)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ) بَيَّنَ اسْتِبْصَارَهُمْ فِي الدِّينِ، أَيْ يَقُولُونَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ، أَيْ وَمَا لَنَا تَارِكِينَ الْإِيمَانَ. فَ"- نُؤْمِنُ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. (وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ) أَيْ مَعَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:" أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ"] الأنبياء: ١٠٥] يُرِيدُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَفِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ أَيْ نَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا ربنا الجنة. وقيل:" نَطْمَعُ" بِمَعْنَى (فِي) كَمَا تُذْكَرُ (فِي) بِمَعْنَى (مَعَ) تَقُولُ: كُنْتُ فِيمَنْ لَقِيَ الْأَمِيرُ، أَيْ مَعَ مَنْ لَقِيَ الْأَمِيرُ. وَالطَّمَعُ يَكُونُ مُخَفَّفًا وَغَيْرَ مُخَفَّفٍ، يُقَالُ: طَمِعَ فِيهِ طَمَعًا وَطَمَاعَةً وَطَمَاعِيَةً مخفف فهو طمع.

Yüce Allah'ın: {وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ} “Niçin Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?” buyruğu, onların dindeki basiretlerini açıklamaktadır. Yani onlar: "Bize ne oluyor da inanmıyoruz, yani imanı terk ediyoruz?" demektedirler. {نُؤْمِنُ} fiili hâl (durum belirteci) konumunda nasb mahallindedir. {وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ} “Ve Rabbimizin bizi salihler topluluğu arasına katmasını umup dururken...” ifadesi, yani Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetiyle beraber [katmasını umarken demektir]. Bunun delili Yüce Allah'ın: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ} [Enbiyâ: 105] “Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır” buyruğudur; burada Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetini kastetmektedir. Sözde bir takdir (gizli öge) vardır; yani “Rabbimizin bizi cennete sokmasını umuyoruz” demektir. Bir görüşe göre {نَطْمَعُ} fiili, tıpkı (فِي) harf-i cerrinin (مَعَ) anlamında zikredilmesi gibi (فِي) manasındadır. Nitekim “Emir ile karşılaşanlar arasındaydım/beraberdim” dersin. Tame' (طَمَع) kelimesi [orta harfi] şeddesiz ve şeddeli olarak kullanılabilir. Şöyle denir: (طَمِعَ فِيهِ طَمَعًا وَطَمَاعَةً وَطَمَاعِيَةً) şeddesizdir, faili ise (طَمِعٌ) şeklinde gelir.

[سورة المائدة (٥): الآيات ٨٥ الى ٨٦]

[Mâide Suresi (5), Ayet 85-86]

فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦)

{فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦)} “Söyledikleri [bu söz] sebebiyle Allah onlara, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetleri mükâfat olarak verdi. İşte iyilik yapanların mükâfatı budur. (85) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler. (86)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ) دَلِيلٌ عَلَى إِخْلَاصِ إِيمَانِهِمْ وَصِدْقِ مَقَالِهِمْ، فَأَجَابَ اللَّهُ سُؤَالَهُمْ وَحَقَّقَ طَمَعَهُمْ- وَهَكَذَا مَنْ خَلَصَ إِيمَانُهُ وَصَدَقَ يَقِينُهُ يَكُونُ ثَوَابُهُ الْجَنَّةَ. ثُمَّ قَالَ: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا) مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَمِنَ الْمُشْرِكِينَ (وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ) وَالْجَحِيمُ النَّارُ الشَّدِيدَةُ الِاتِّقَادُ. يُقَالُ: جَحَمَ فُلَانٌ النَّارَ إِذَا شَدَّدَ إِيقَادَهَا. وَيُقَالُ أَيْضًا لِعَيْنِ الْأَسَدِ: جَحْمَةٌ، لِشِدَّةِ اتِّقَادِهَا. وَيُقَالُ ذَلِكَ لِلْحَرْبِ قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: {فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ} “Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onlara cennetler mükâfat olarak verdi” buyruğu, onların imanlarının ihlasına ve sözlerinin doğruluğuna bir delildir. Allah onların dualarına icabet etmiş ve umduklarını gerçekleştirmiştir. İşte kimin imanı ihlaslı ve yakîni doğru olursa, onun mükâfatı cennet olur. Sonra şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlere gelince” Yahudilerden, Hristiyanlardan ve müşriklerden [inkâr edenler], {وَكَذَّbُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ} “Ve ayetlerimizi yalanlayanlar; işte onlar cehennem ehlidirler.” Cahîm (جَحِيم), son derece alevli ve şiddetli yanan ateştir. Bir kimse ateşi şiddetle tutuşturduğu zaman (جَحَمَ فُلَانٌ النَّارَ) denir. Parlaklığının ve ateşinin şiddetinden ötürü aslanın gözü için de (جَحْمَةٌ) tabiri kullanılır. Aynı ifade savaş için de kullanılır; şair şöyle demiştir:

وَالْحَرْبُ لَا يَبْقَى لِجَا ... حِمِهَا التَّخَيُّلُ وَالْمِرَاحُ

Savaşın o tutuşmuş alevine karşı kibir ve neşe dayanıp kalamaz...

إِلَّا الْفَتَى الصَّبَّارُ فِي ... النَّجَدَاتِ وَالْفَرَسُ الوقاح

Ancak zorluklara çok sabreden bir yiğit ve dayanıklı bir at müstesna.

[سورة المائدة (٥): آية ٨٧]

[Mâide Suresi (5), Ayet 87]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧)

“Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı güzel ve temiz şeyleri kendinize haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez.” (87)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا). فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- أَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ رَجُلٍ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي إِذَا أَصَبْتُ مِنَ اللَّحْمِ انْتَشَرْتُ وَأَخَذَتْنِي شَهْوَتِي فَحَرَّمْتُ اللَّحْمَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَأَبُو ذَرٍّ الْغِفَارِيُّ وَسَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَالْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَسَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ وَمَعْقِلُ بْنُ مُقَرِّنٍ ﵃، اجْتَمَعُوا فِي دَارِ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنْ يَصُومُوا النَّهَارَ وَيَقُومُوا اللَّيْلَ وَلَا يَنَامُوا عَلَى الْفُرُشِ، وَلَا يَأْكُلُوا اللَّحْمَ وَلَا الْوَدَكَ وَلَا يَقْرَبُوا النِّسَاءَ وَالطِّيبَ، وَيَلْبَسُوا الْمُسُوحَ وَيَرْفُضُوا الدُّنْيَا وَيَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ، وَيَتَرَهَّبُوا وَيَجُبُّوا الْمَذَاكِيرَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. وَالْأَخْبَارُ بِهَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا ذكر النزول وهي:

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı güzel ve temiz şeyleri kendinize haram kılmayın ve haddi aşmayın.” buyruğunda beş mesele vardır: Birincisi: Taberî, İbn Abbâs'a dayandırarak rivayet etmiştir ki bu ayet, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben et yediğim zaman şehvetim kabarıyor ve arzuma kapılıyorum; bu yüzden eti [kendime] haram kıldım” diyen bir adam sebebiyle inmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayet, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından; aralarında Ebû Bekir, Ali, İbn Mes‘ûd, Abdullah b. Ömer, Ebû Zer el-Gıfârî, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Mikdâd b. el-Esved, Selmân el-Fârisî ve Ma‘kıl b. Mukarrin'in (radıyallâhu anhum) bulunduğu bir topluluk sebebiyle inmiştir. Bunlar Osman b. Maz‘ûn'un evinde toplanmışlar; gündüzleri oruç tutmak, geceleri namaza kalkmak, yataklar üzerinde uyumamak, et ve yağ yememek, kadınlara ve güzel kokuya yaklaşmamak, kaba yün giysiler giymek, dünyayı terk etmek, yeryüzünde [ibadet maksadıyla] seyahat etmek, ruhban hayatı yaşamak ve kendilerini hadım etmek üzere sözleşmişlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Bu anlamdaki rivayetler —içlerinde iniş sebebi açıkça zikredilmemiş olsa bile— pek çoktur ve şunlardır:

الثَّانِيَةُ- خَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ نَفَرًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ سَأَلُوا أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ عَمَلِهِ فِي السِّرِّ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا أَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا آكُلُ اللَّحْمَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا أَنَامُ عَلَى الْفِرَاشِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ فَقَالَ:" وَمَا بَالُ أَقْوَامٍ قَالُوا كَذَا وَكَذَا لَكِنِّي أُصَلِّي وَأَنَامُ وَأَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي" وَخَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا وَلَفْظُهُ قَالَ: جَاءَ ثَلَاثَةُ رَهْطٍ إِلَى بُيُوتِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ يَسْأَلُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ، فَلَمَّا أُخْبِرُوا كَأَنَّهُمْ تَقَالُّوهَا- فَقَالُوا: وَأَيْنَ نَحْنُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ؟ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَنْبِهِ مَا تَقَدَّمَ وَمَا تَأَخَّرَ. فَقَالَ أَحَدُهُمْ: [أَمَّا] أَنَا فَإِنِّي أُصَلِّي اللَّيْلَ أَبَدًا. وَقَالَ آخَرُ: أَمَّا أَنَا فَأَصُومُ الدَّهْرَ وَلَا أُفْطِرُ. وَقَالَ آخَرُ: أَمَّا أَنَا فَأَعْتَزِلُ النِّسَاءَ وَلَا أَتَزَوَّجُ أَبَدًا. فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:" أَنْتُمُ الَّذِينَ قُلْتُمْ كَذَا وَكَذَا أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لَأَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَتْقَاكُمْ لَهُ لَكِنِّي أَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأُصَلِّي وَأَرْقُدُ وَأَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي". وَخَرَّجَا عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: أَرَادَ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ أَنْ يَتَبَتَّلَ فَنَهَاهُ النَّبِيُّ ﷺ وَلَوْ أَجَازَ لَهُ ذَلِكَ لَاخْتَصَيْنَا. وَخَرَّجَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ﵁ فِي مُسْنَدِهِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ قَالَ حَدَّثَنَا مُعَانُ بْنُ رِفَاعَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ يَزِيدَ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ ﵁، قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سَرِيَّةٍ مِنْ سَرَايَاهُ قَالَ: فمر رجل بغار فيه شي مِنَ الْمَاءِ فَحَدَّثَ نَفْسَهُ بِأَنْ يُقِيمَ فِي ذَلِكَ الْغَارِ فَيَقُوتُهُ مَا كَانَ فِيهِ مِنْ مَاءٍ، وَيُصِيبُ مَا حَوْلَهُ مِنَ الْبَقْلِ، وَيَتَخَلَّى عَنِ الدُّنْيَا، قَالَ: لَوْ أَنِّي أَتَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَذَكَرْتُ لَهُ ذَلِكَ، فَإِنْ أَذِنَ لِي فَعَلْتُ وَإِلَّا لَمْ أَفْعَلْ، فَأَتَاهُ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي مَرَرْتُ بِغَارٍ فِيهِ مَا يَقُوتُنِي مِنَ الْمَاءِ وَالْبَقْلِ، فَحَدَّثَتْنِي نَفْسِي بِأَنْ أُقِيمَ فِيهِ وَأَتَخَلَّى عَنِ الدُّنْيَا، قَالَ: فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ" إِنِّي لَمْ أُبْعَثْ بِالْيَهُودِيَّةِ ولا النصرانية وَلَكِنِّي بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَغَدْوَةٌ أَوْ رَوْحَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَلَمُقَامُ أَحَدِكُمْ فِي الصَّفِّ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِهِ سِتِّينَ سَنَةً"،.

İkincisi: Müslim, Enes'ten [radıyallâhu anh] rivayet etmiştir ki: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bir grup, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşlerine onun gizlideki (evindeki) amelini sordular. İçlerinden biri: "Ben kadınlarla evlenmeyeceğim", biri: "Ben et yemeyeceğim", diğeri de: "Ben yatak üzerinde uyumayacağım" dedi. [Bunun üzerine Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)] Allah'a hamd ve senâda bulunup şöyle buyurdu: «Şu kimselere ne oluyor ki şöyle şöyle demişler! Oysa ben hem namaz kılar hem uyurum; hem oruç tutar hem iftar ederim (orucu bırakırım) ve kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Bunu Buhârî de Enes'ten [radıyallâhu anh] rivayet etmiştir. Onun lafzı şöyledir: Üç kişilik bir grup, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ibadetini sormak üzere eşlerinin evlerine geldiler. Kendilerine [onun ibadeti] haber verilince, sanki bunu azımsadılar ve: "Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında biz neredeyiz ki? Allah onun geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır" dediler. İçlerinden biri: "Bana gelince, ben artık geceleri sürekli namaz kılacağım" dedi. Bir diğeri: "Ben ise sürekli oruç tutacak ve hiç iftar etmeyeceğim (kesintisiz oruç tutacağım)" dedi. Öbürü de: "Bana gelince, ben de kadınlardan uzak duracağım ve ebediyen evlenmeyeceğim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelerek şöyle buyurdu: «Şöyle şöyle diyenler sizler misiniz? Dikkat edin, Allah'a yemin olsun ki ben sizin Allah'tan en çok korkanınız ve O'ndan en çok sakınanınızım. Fakat ben hem oruç tutar hem yerim; hem namaz kılar hem uyurum ve kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Her ikisi de (Buhârî ve Müslim) Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan [radıyallâhu anh] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Osmân b. Maz‘ûn büsbütün ibadete çekilmek (dünyadan ve evlilikten el çekmek) istedi de Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu bundan nehyetti. Eğer ona buna izin verseydi, biz kesinlikle kendimizi hadım ederdik. İmâm Ahmed b. Hanbel (radıyallâhu anh) Müsned'inde şöyle rivayet etmiştir: Bize Ebu'l-Mugîre anlattı, bize Muân b. Rifâa anlattı, bana Ali b. Yezîd, el-Kâsım'dan, o da Ebû Ümâme el-Bâhilî'den (radıyallâhu anh) naklen anlattı ki şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte çıktığı müfrezelerden (gazvelerden) birinde sefere çıkmıştık. Derken bir adam, içinde bir miktar su bulunan bir mağaraya rastladı. Kendi kendine o mağarada ikamet etmeyi, oradaki suyun ve çevresindeki otların kendisine yeteceğini, böylece dünyadan el etek çekmeyi geçirdi. [Sonra kendi kendine] şöyle dedi: "Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidip bunu ona arz etsem; eğer bana izin verirse yaparım, vermezse yapmam." Bunun üzerine ona gelip: "Ey Allah'ın Peygamberi! İçinde bana yetecek kadar su ve ot bulunan bir mağaraya rastladım. İçimden orada ikamet edip dünyadan el etek çekmek geçti" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona şöyle buyurdu: «Ben ne Yahudilikle ne de Hristiyanlıkla gönderildim; bilakis ben dosdoğru ve kolaylık dini olan Haniflik ile gönderildim. Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, Allah yolunda bir sabah veya bir akşam yürüyüşü, dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır. Sizden birinin [cihad] safındaki duruşu, onun altmış yıllık namazından daha hayırlıdır.»

الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا شَابَهَهَا وَالْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي مَعْنَاهَا رَدٌّ عَلَى غُلَاةِ الْمُتَزَهِّدِينَ، وَعَلَى أَهْلِ الْبَطَالَةِ مِنَ الْمُتَصَوِّفِينَ، إِذْ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ قَدْ عَدَلَ عَنْ طَرِيقِهِ، وَحَادَ عَنْ تَحْقِيقِهِ، قَالَ الطَّبَرِيُّ: لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ تحريم شي مِمَّا أَحَلَّ اللَّهُ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ طَيِّبَاتِ الْمَطَاعِمِ وَالْمَلَابِسِ وَالْمَنَاكِحِ إِذَا خَافَ عَلَى نَفْسِهِ بِإِحْلَالِ ذَلِكَ بِهَا بَعْضَ الْعَنَتِ وَالْمَشَقَّةِ، وَلِذَلِكَ رَدَّ النَّبِيُّ ﷺ التَّبَتُّلَ عَلَى ابْنِ مَظْعُونٍ فَثَبَتَ أَنَّهُ لا فضل في ترك شي مِمَّا أَحَلَّهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ، وَأَنَّ الْفَضْلَ وَالْبِرَّ إِنَّمَا هُوَ فِي فِعْلِ مَا نَدَبَ عِبَادَهُ إِلَيْهِ، وَعَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَسَنَّهُ لِأُمَّتِهِ، وَاتَّبَعَهُ عَلَى مِنْهَاجِهِ الْأَئِمَّةُ الرَّاشِدُونَ، إِذْ كَانَ خَيْرُ الْهَدْيِ هَدْيَ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ تَبَيَّنَ خَطَأُ مَنْ آثَرَ لِبَاسَ الشَّعْرِ وَالصُّوفِ عَلَى لِبَاسِ الْقُطْنِ وَالْكَتَّانِ إِذَا قَدَرَ عَلَى لِبَاسِ ذَلِكَ مِنْ حِلِّهِ، وَآثَرَ أَكْلَ الْخَشِنِ مِنَ الطَّعَامِ وَتَرْكَ اللَّحْمِ وَغَيْرِهِ حَذَرًا مِنْ عَارِضِ الْحَاجَةِ إِلَى النِّسَاءِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: فَإِنْ ظَنَّ ظَانٌّ أَنَّ الْخَيْرَ فِي غَيْرِ الَّذِي قُلْنَا لِمَا فِي لِبَاسِ الْخَشِنِ وَأَكْلِهِ مِنَ الْمَشَقَّةِ عَلَى النَّفْسِ وَصَرْفِ مَا فَضُلَ بَيْنَهُمَا مِنَ الْقِيمَةِ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ فَقَدْ ظَنَّ خَطَأً، وَذَلِكَ أَنَّ الْأَوْلَى بِالْإِنْسَانِ صَلَاحُ نَفْسِهِ وَعَوْنُهُ لَهَا عَلَى طَاعَةِ رَبِّهَا، ولا شي أَضَرَّ لِلْجِسْمِ مِنَ الْمَطَاعِمِ الرَّدِيئَةِ لِأَنَّهَا مُفْسِدَةٌ لِعَقْلِهِ وَمُضْعِفَةٌ لِأَدَوَاتِهِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ سَبَبًا إِلَى طَاعَتِهِ. وَقَدْ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، فَقَالَ: إِنَّ لِي جَارًا لَا يَأْكُلُ الْفَالَوْذَجَ فَقَالَ: وَلِمَ؟ قَالَ: يَقُولُ لَا يُؤَدِّي شُكْرَهُ، فَقَالَ الْحَسَنُ: أَفَيَشْرَبُ الْمَاءَ الْبَارِدَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ. فَقَالَ: إِنَّ جَارَكَ جَاهِلٌ، فَإِنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي الْمَاءِ الْبَارِدِ أَكْثَرُ مِنْ نِعْمَتِهِ عَلَيْهِ فِي الْفَالُوذَجِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذَا إِذَا كَانَ الدِّينُ قَوَامًا، وَلَمْ يَكُنِ الْمَالُ حَرَامًا، فَأَمَّا إِذَا فَسَدَ الدِّينُ عِنْدَ النَّاسِ وَعَمَّ الْحَرَامُ فَالتَّبَتُّلُ أَفْضَلُ، وَتَرْكُ اللَّذَّاتِ أَوْلَى، وَإِذَا وُجِدَ الْحَلَالُ فَحَالُ النَّبِيِّ ﷺ أَفْضَلُ وَأَعْلَى. قَالَ الْمُهَلَّبُ: إِنَّمَا نَهَى ﷺ عَنِ التَّبَتُّلِ وَالتَّرَهُّبِ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ مُكَاثِرٌ بِأُمَّتِهِ الْأُمَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّهُ فِي الدُّنْيَا مُقَاتِلٌ بِهِمْ طَوَائِفَ الْكُفَّارِ، وَفِي آخِرِ الزَّمَانِ يُقَاتِلُونَ الدَّجَّالَ، فَأَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يكثر النسل.

Üçüncüsü: Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Bu ayette ve benzeri ayetler ile bu manada vârid olan hadislerde, aşırıya kaçan zahitlere ve bâtıl peşindeki sûfîlere bir reddiye vardır. Zira onların her iki grubu da doğru yoldan sapmış ve hakkı gerçekleştirmekten uzaklaşmıştır. Taberî şöyle demiştir: Müslümanlardan hiçbir kimse için, Allah'ın mümin kullarına helal kıldığı temiz ve leziz yiyeceklerden, giyeceklerden ve evlenilecek hanımlardan herhangi bir şeyi -onları helal dairesinde nefsine sunmakla bir meşakkat veya sıkıntıya düşmekten korksa bile- kendisine haram kılması caiz değildir. Bundan dolayıdır ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Maz'ûn'un tebettülünü (dünyadan ve evlilikten el etek çekme isteğini) reddetmiştir. Böylece sabit olmuştur ki, Allah'ın kullarına helal kıldığı şeylerden herhangi birini terk etmekte hiçbir fazilet yoktur. Asıl fazilet ve iyilik ancak Allah'ın kullarını teşvik ettiği, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat işlediği, ümmeti için sünnet kıldığı ve Râşid Halifelerin de onun yolu üzere takip ettiği şeyleri yapmaktadır. Zira en hayırlı rehberlik, Peygamberimiz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem rehberliğidir. Durum böyle olunca, helal yoldan temin etmeye gücü yettiği halde pamuk ve keten giymek yerine kıl ve yün giymeyi tercih eden; kadınlara ihtiyaç duyma durumundan sakınmak gayesiyle lezzetli yiyecekleri bırakıp kaba yemekler yemeyi ve eti vb. [nimetleri] terk etmeyi seçen kimsenin hatalı olduğu ortaya çıkar. Taberî şöyle demiştir: Şayet biri, sert/kaba giyinip yemenin nefse meşakkat vermesi ve iki giysi/yemek arasındaki değer farkının ihtiyaç sahiplerine sarf edilmesi sebebiyle hayrın bizim söylediğimizden başkasında olduğunu zannederse kesinlikle yanılmış olur. Zira insana en öncelikli gereken şey, kendi nefsinin ıslahı ve nefsinin Rabbine itaat etmesine yardımcı olmasıdır. Vücut için kötü ve kalitesiz yiyeceklerden daha zararlı hiçbir şey yoktur; çünkü bunlar insanın aklını bozar ve Allah'ın Kendisine itaat etmeye sebep kıldığı uzuv ve melekelerini zayıflatır. Nitekim bir adam Hasan-ı Basrî'ye gelerek: "Benim fâlûzec (tatlı bir helva türü) yemeyen bir komşum var" dedi. Hasan: "Neden yemiyor?" diye sordu. Adam: "Onun şükrünü eda edemeyeceğini söylüyor" dedi. Bunun üzerine Hasan: "Peki o soğuk su içiyor mu?" diye sordu. Adam: "Evet" deyince Hasan şöyle buyurdu: "Şüphesiz senin komşun bir cahildir; zira Allah'ın soğuk sudaki nimeti, fâlûzecdeki nimetinden çok daha fazladır." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimlerimiz dedi ki: Bu [hüküm], dinin dosdoğru yaşandığı ve malın haram olmadığı zamanlar içindir. İnsanlar arasında din bozulup haram yaygınlaştığında ise tebettül (el etek çekmek) daha faziletli, lezzetleri terk etmek daha evladır. Helal bulunduğu takdirde ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hâli en faziletli ve en yüce olandır. Mühelleb şöyle demiştir: [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem tebettülü (dünyadan el etek çekmeyi) ve ruhbanlığı, kıyamet gününde ümmetinin çokluğu ile diğer ümmetlere karşı iftihar edeceği, dünyada ise onlarla kâfir topluluklara karşı savaşacağı ve ahir zamanda onların Deccâl'e karşı mücadele edeceği gerekçesiyle yasaklamıştır. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem neslin çoğalmasını istemiştir.

الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَعْتَدُوا" قِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَعْتَدُوا فَتُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَالنَّهْيَانِ عَلَى هَذَا تَضَمَّنَا الطَّرَفَيْنِ، أَيْ لَا تُشَدِّدُوا فَتُحَرِّمُوا حَلَالًا، وَلَا تَتَرَخَّصُوا فَتُحِلُّوا حَرَامًا، قَالَهُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ التَّأْكِيدُ لِقَوْلِهِ:" تُحَرِّمُوا"، قَالَهُ السُّدِّيُّ وَعِكْرِمَةُ وَغَيْرُهُمَا، أَيْ لَا تُحَرِّمُوا مَا أَحَلَّ اللَّهُ وَشَرَعَ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- مَنْ حَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ طَعَامًا أَوْ شَرَابًا أَوْ أَمَةً لَهُ، أَوْ شَيْئًا مما أحل الله فلا شي عليه، ولا كفارة في شي مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ مَالِكٍ، إِلَّا أَنَّهُ إِنْ نَوَى بِتَحْرِيمِ الْأَمَةِ عِتْقَهَا صَارَتْ حُرَّةً وَحَرُمَ عَلَيْهِ وَطْؤُهَا إِلَّا بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ] بَعْدَ عِتْقِهَا [. وَكَذَلِكَ إِذَا قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَيَّ حَرَامٌ فإنه تُطَلَّقُ عَلَيْهِ ثَلَاثًا، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَبَاحَ لَهُ أَنْ يُحَرِّمَ امْرَأَتَهُ عَلَيْهِ بالطلاق صريحا وكناية، وحرام مِنْ كِنَايَاتِ الطَّلَاقِ. وَسَيَأْتِي مَا لِلْعُلَمَاءِ فِيهِ فِي سُورَةِ (التَّحْرِيمِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّ مَنْ حَرَّمَ شَيْئًا صَارَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِ، وَإِذَا تَنَاوَلَهُ لَزِمَتْهُ الْكَفَّارَةُ، وَهَذَا بَعِيدٌ وَالْآيَةُ تَرُدُّ عَلَيْهِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. لَغْوُ الْيَمِينِ تَحْرِيمُ الْحَلَالِ. وَهُوَ معنى قول الشافعي على ما يأتي.

Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَلا تَعْتَدُوا} “Ve haddi aşmayın” buyruğunun manasının: Haddi aşıp da Allah'ın haram kıldığını helal saymayın olduğu söylenmiştir. Buna göre iki nehiy iki zıt ucu kapsamaktadır; yani aşırıya gidip helali haram kılmayın, aşırı gevşek davranıp haramı da helal kılmayın demektir; bunu Hasan-ı Basrî söylemiştir. Bir görüşe göre ise bunun manası: {تُحَرِّمُوا} “Haram kılmayın” ifadesinin tekit edilmesidir; bunu Süddî, İkrime ve başkaları söylemiştir; yani Allah'ın helal ve meşru kıldığı şeyleri haram kılmayın demektir. Birinci görüş daha uygundur. Doğrusunu Allah bilir. Beşincisi: Kim kendi nefsine bir yiyeceği, bir içeceği veya cariyesini ya da Allah'ın helal kıldığı herhangi bir şeyi haram kılarsa, ona hiçbir sorumluluk yoktur ve Mâlik'e göre bu tür şeylerde hiçbir kefâret gerekmez. Ancak cariyesini haram kılmakla onun azadını kastetmişse, cariye hür olur ve [azat edildikten sonra] yeni bir nikâh olmaksızın onunla cinsel ilişkide bulunması kendisine haram olur. Aynı şekilde hanımına: "Sen bana haramsın" derse, bu sözle kadın üç talakla boşanmış olur. Çünkü Yüce Allah ona hanımını açık (sarih) ve kapalı (kinaye) sözlerle boşamayı helal kılmıştır; "haram" lafzı da talakın kinayelerindendir. Âlimlerin bu konudaki görüşleri inşallah Tahrîm suresinde gelecektir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Bir kimse bir şeyi kendine haram kılarsa o şey ona haram olur ve onu tükettiğinde kefâret vermesi gerekir. Fakat bu uzak bir görüştür ve ayet onu reddetmektedir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Yemindeki lağv (hükümsüzlük), helali haram kılmaktır. Geleceği üzere Şâfiî'nin sözünün anlamı da budur.

[سورة المائدة (٥): آية ٨٨]

[Mâide Suresi (5), Ayet 88]

وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨)

“Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin. Kendisine iman etmiş olduğunuz Allah'tan korkun.” (88)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ: الْأَكْلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عِبَارَةٌ عَنِ التَّمَتُّعِ بِالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَاللِّبَاسِ وَالرُّكُوبِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَخُصَّ الْأَكْلُ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْمَقْصُودِ وَأَخَصُّ الِانْتِفَاعَاتِ بِالْإِنْسَانِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ حُكْمِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَاللِّبَاسِ فِي" الْأَعْرَافِ"] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى [. وَأَمَّا شَهْوَةُ الْأَشْيَاءِ الْمُلِذَّةِ، وَمُنَازَعَةُ النَّفْسِ إِلَى طَلَبِ الْأَنْوَاعِ الشَّهِيَّةِ، فَمَذَاهِبُ النَّاسِ فِي تَمْكِينِ النَّفْسِ مِنْهَا مُخْتَلِفَةٌ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَرَى صَرْفَ النَّفْسِ عَنْهَا وَقَهْرَهَا عَنِ اتِّبَاعِ شَهَوَاتِهَا أحرى ليذل له قيادها، ويهون عليه

Yüce Allah’ın: { وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin” buyruğunda tek bir mesele vardır: Bu ayette 'yeme' ifadesi; yeme, içme, giyinme, binek edinme ve benzeri şeylerden yararlanmaktan ibarettir. Yeme eyleminin özellikle zikredilmesi ise en büyük maksat ve insana has yararlanmaların en özeli olmasındandır. Yeme, içme ve giyinmenin hükmünün açıklaması A‘râf [Suresi'nde] -inşâallâhu teâlâ- gelecektir. Lezzet verici şeylerin arzulanması ve nefsin iştah çekici çeşitleri talep etme meyli konusuna gelince; nefse bunlardan imkân tanıma hususunda insanların tutumu farklı farklıdır. Onlardan kimi; dizginlerinin kendisine boyun eğmesi ve onun [inatçılığını kırmak] kendisine kolay gelmesi için nefsi bunlardan uzak tutmanın ve onu arzularına uymaktan menetmenin daha uygun olduğu görüşündedir...

عِنَادُهَا، فَإِنَّهُ إِذَا أَعْطَاهَا الْمُرَادَ يَصِيرُ أَسِيرَ شَهَوَاتِهَا، وَمُنْقَادًا بِانْقِيَادِهَا. حُكِيَ أَنَّ أَبَا حَازِمٍ كَانَ يَمُرُّ عَلَى الْفَاكِهَةِ فَيَشْتَهِيهَا فَيَقُولُ: مَوْعِدُكِ الْجَنَّةَ. وَقَالَ آخَرُونَ: تَمْكِينُ النَّفْسِ مِنْ لَذَّاتِهَا أَوْلَى لِمَا فِيهِ مِنِ ارْتِيَاحِهَا وَنَشَاطِهَا بِإِدْرَاكِ إِرَادَتِهَا. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ التَّوَسُّطُ فِي ذَلِكَ أَوْلَى، لِأَنَّ فِي إِعْطَائِهَا ذَلِكَ مَرَّةً وَمَنْعِهَا أُخْرَى جَمْعٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَذَلِكَ النَّصَفُ مِنْ غَيْرِ شَيْنٍ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الِاعْتِدَاءِ وَالرِّزْقِ فِي" البقرة" والحمد لله.

inatçılığı... Zira nefse istediği verildiğinde insan onun şehvetlerinin esiri ve onun sürüklemesine boyun eğen biri hâline gelir. Ebû Hâzim'in bir meyvenin yanından geçtiğinde canının çektiği ve: "Seninle buluşma yerimiz cennettir" dediği nakledilir. Başkaları ise nefsi lezzetleriyle baş başa bırakmanın daha evla olduğunu söylerler; çünkü isteğine ulaşmasıyla onda bir rahatlama ve canlılık hâsıl olur. Diğer bir grup ise bu hususta orta yolu tutmanın daha evla olduğunu söyler; zira nefse bir defa verip bir defa engellemek iki durumu birleştirmektir ve bu da ayıplanmaksızın adaleti gözetmektir. Haddi aşmanın (i'tidâ) ve rızkın anlamı Bakara [suresinde] geçmişti; Allah'a hamdolsun.

[سورة المائدة (٥): آية ٨٩]

[Mâide Suresi (5), Ayet 89]

لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)

“Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (boş sözlerden) dolayı sorumlu tutmaz; fakat kasıtlı olarak bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun kefâreti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak yahut onları giydirmek ya da bir köle azat etmektir. Kim [bunu] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. İşte yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin kefâreti budur. Yeminlerinizi koruyun. Allah şükredesiniz diye ayetlerini size işte böyle açıklar.” (89)

فِيهِ سَبْعٌ وَأَرْبَعُونَ مَسَأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ) تَقَدَّمَ مَعْنَى اللَّغْوِ فِي" الْبَقَرَةِ" وَمَعْنَى" فِي أَيْمانِكُمْ" أَيْ مِنْ أَيْمَانِكُمْ، وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ. وَقِيلَ: وَيَمِينٌ فَعِيلٌ مِنَ الْيُمْنِ وَهُوَ الْبَرَكَةُ، سَمَّاهَا اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ، لِأَنَّهَا تَحْفَظُ الْحُقُوقَ. وَيَمِينٌ تُذَكَّرُ وَتُؤَنَّثُ وَتُجْمَعُ أَيْمَانٌ وَأَيْمُنٌ. قَالَ زُهَيْرٌ:

Bunda kırk yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: {لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ} “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden dolayı sorumlu tutmaz” buyruğunda geçen lağv (boş yemin) kelimesinin anlamı Bakara [suresinde] geçmişti. {فِي أَيْمانِكُمْ} ifadesinin manası; "yeminlerinizden" demektir. Eymân (أَيْمَان), yemîn (يَمِين) kelimesinin çoğuludur. Denildi ki: Yemîn, bereket anlamına gelen yümn (يُمْن) kökünden faîl veznindedir; hakları koruduğu için Yüce Allah ona bu ismi vermiştir. Yemîn kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; çoğulu eymân (أَيْمَان) ve eymün (أَيْمُن) şeklinde gelir. Züheyr şöyle demiştir:

فَتُجْمَعُ أَيْمُنٌ مِنَّا وَمِنْكُمْ

Böylece bizden ve sizden yeminler toplanır...

الثَّانِيَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَبَبُ نُزُولِهَا الْقَوْمُ الَّذِينَ حَرَّمُوا طَيِّبَاتِ الْمَطَاعِمِ وَالْمَلَابِسِ وَالْمَنَاكِحِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، حَلَفُوا عَلَى ذَلِكَ فَلَمَّا نَزَلَتْ" لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ" قَالُوا: كَيْفَ نصنع بأيماننا؟ فنزلت هذه الآية.

İkincisi: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: Ayetin iniş sebebi; yiyeceklerin, giyeceklerin ve nikâhlanmanın (evliliğin) temiz/helal olanlarını kendilerine haram kılan bir topluluktur. Onlar bu hususta yemin etmişlerdi. { لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [ayeti] nazil olunca: “Yeminlerimizi ne yapacağız?” dediler; bunun üzerine bu ayet indi.

وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، إِذَا أَتَيْتُمْ؟؟ بِالْيَمِينِ ثُمَّ أَلْغَيْتُمُوهَا- أَيْ أَسْقَطْتُمْ حُكْمَهَا بِالتَّكْفِيرِ وَكَفَّرْتُمْ- فَلَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ، وَإِنَّمَا يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا أَقَمْتُمْ عَلَيْهِ فَلَمْ تُلْغُوهُ، أَيْ فَلَمْ تُكَفِّرُوا، فَبَانَ بِهَذَا أَنَّ الْحَلِفَ لَا يُحَرِّمُ شَيْئًا. وَهُوَ دَلِيلُ الشَّافِعِيِّ عَلَى أَنَّ الْيَمِينَ لَا يَتَعَلَّقُ بِهَا تَحْرِيمُ الْحَلَالِ، وَأَنَّ تَحْرِيمَ الْحَلَالِ لَغْوٌ، كَمَا أَنَّ تَحْلِيلَ الْحَرَامِ لَغْوٌ مِثْلَ قَوْلِ الْقَائِلِ: اسْتَحْلَلْتُ شُرْبَ الْخَمْرِ، فَتَقْتَضِي الْآيَةُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ تَحْرِيمَ الْحَلَالِ لَغْوًا فِي أَنَّهُ لَا يَحْرُمُ، فَقَالَ:" لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ" أَيْ بِتَحْرِيمِ الْحَلَالِ. وَرُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ كَانَ لَهُ أَيْتَامٌ وَضَيْفٌ، فَانْقَلَبَ مِنْ شُغْلِهِ بَعْدَ سَاعَةٍ مِنَ اللَّيْلِ. فَقَالَ: أَعَشَّيْتُمْ ضَيْفِي؟ فَقَالُوا: انْتَظَرْنَاكَ، فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ لَا آكُلُهُ اللَّيْلَةَ، فَقَالَ ضَيْفُهُ: وَمَا أَنَا بِالَّذِي يَأْكُلُ، وَقَالَ أَيْتَامُهُ: وَنَحْنُ لَا نَأْكُلُ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ أَكَلَ وَأَكَلُوا. ثُمَّ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ لَهُ:" أَطَعْتَ الرَّحْمَنَ وَعَصَيْتَ الشَّيْطَانَ" فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. الثَّالِثَةُ- الْأَيْمَانُ فِي الشَّرِيعَةِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: قِسْمَانِ فِيهِمَا الْكَفَّارَةُ، وَقِسْمَانِ لَا كَفَّارَةَ فِيهِمَا. خَرَّجَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ هِشَامٍ حَدَّثَنَا عَبْثَرُ عَنْ لَيْثٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: الْأَيْمَانُ أَرْبَعَةٌ، يَمِينَانِ يُكَفَّرَانِ وَيَمِينَانِ لَا يُكَفَّرَانِ، فَالْيَمِينَانِ اللَّذَانِ يُكَفَّرَانِ فَالرَّجُلُ الَّذِي يَحْلِفُ وَاللَّهِ لَا أَفْعَلُ كَذَا وَكَذَا فَيَفْعَلُ، وَالرَّجُلُ يَقُولُ وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا وَكَذَا فَلَا يَفْعَلُ، وَالْيَمِينَانِ اللَّذَانِ لَا يُكَفَّرَانِ فَالرَّجُلُ يَحْلِفُ وَاللَّهِ مَا فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا وَقَدْ فَعَلَ، وَالرَّجُلُ يَحْلِفُ لَقَدْ فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا وَلَمْ يَفْعَلْهُ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَذَكَرَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ فِي (جَامِعِهِ) وَذَكَرَهُ الْمَرْوَزِيُّ عَنْهُ أَيْضًا، قَالَ سُفْيَانُ: الْأَيْمَانُ أَرْبَعَةٌ، يَمِينَانِ يُكَفَّرَانِ وَهُوَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ وَاللَّهِ لَا أَفْعَلُ فَيَفْعَلُ، أَوْ يَقُولُ وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ ثُمَّ لَا يَفْعَلُ، وَيَمِينَانِ لَا يُكَفَّرَانِ وَهُوَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ وَاللَّهِ مَا فَعَلْتُ وَقَدْ فَعَلَ، أَوْ يَقُولُ وَاللَّهِ لَقَدْ فَعَلْتُ وَمَا فَعَلَ، قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: أَمَّا الْيَمِينَانِ الْأُولَيَانِ فَلَا اخْتِلَافَ فِيهِمَا بَيْنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَا قَالَ سُفْيَانُ، وَأَمَّا الْيَمِينَانِ الْأُخْرَيَانِ فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِمَا، فَإِنْ كَانَ الْحَالِفُ حَلَفَ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ كَذَا وَكَذَا، أَوْ أَنَّهُ قَدْ فَعَلَ كَذَا وَكَذَا عِنْدَ نَفْسِهِ صَادِقًا يَرَى أَنَّهُ عَلَى مَا حَلَفَ عَلَيْهِ

Bu görüşe göre mana şöyledir: Siz bir yemin edip sonra onu lağv ederseniz —yani kefâret vererek hükmünü düşürür ve kefâret öderseniz— Allah bundan dolayı sizi sorumlu tutmaz; O sizi ancak üzerinde ısrar edip lağv etmediğiniz, yani kefâretini ödemediğiniz şeyden dolayı sorumlu tutar. Böylece yemin etmenin hiçbir şeyi haram kılmadığı açığa çıkmıştır. Bu durum, Şâfiî'nin yemine helalin haram kılınmasının taalluk etmeyeceğine ve bir kimsenin: "Şarabın içilmesini helal kıldım" demesi gibi haramı helal kılmanın hükümsüz/lağv olması gibi helali haram kılmanın da hükümsüz/lağv olduğuna dair delilidir. Buna göre ayet, Yüce Allah'ın helali haram kılmayı haram olmaması bakımından lağv kıldığını iktiza eder; nitekim: {لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ} “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden dolayı sorumlu tutmaz” yani helali haram kılmanızdan ötürü sorumlu tutmaz, buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Revâha'nın yetimleri ve bir misafiri vardı. Gecenin bir vaktinde işinden döndü ve: "Misafirime akşam yemeği yedirdiniz mi?" dedi. "Seni bekledik" dediler. O da: "Hayır, Allah'a yemin olsun ki bu gece onu yemeyeceğim" dedi. Misafiri: "Sen yemezsen ben de yiyecek değilim" dedi. Yetimleri de: "Biz de yemeyiz" dediler. Durumu böyle görünce hem kendisi yedi hem de onlar yediler. Sonra Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip durumu anlattı. [Peygamber] ona: "Rahmân'a itaat ettin, şeytana ise isyan ettin" buyurdu; bunun üzerine ayet indi. Üçüncüsü: Şeriatta yeminler dört kısımdır: İki kısımda kefâret gerekir, iki kısımda ise kefâret gerekmez. Dârekutnî Sünen'inde tahriç etmiştir: Bize Abdullah b. Muhammed b. Abdilazîz anlattı, bize Halef b. Hişâm anlattı, bize Abser, Leys'ten, o Hammâd'dan, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan anlattı; Abdullah şöyle demiştir: Yeminler dörttür: İki yemin vardır ki kefâret verilir, iki yemin vardır ki kefâret verilmez. Kefâret verilen iki yemin şunlardır: Kişinin "Vallahi şöyle şöyle yapmayacağım" diye yemin edip sonra yapması ve kişinin "Vallahi mutlaka şöyle şöyle yapacağım" deyip yapmamasıdır. Kefâret gerekmeyen iki yemin ise: Kişinin yapmadığı hâlde "Vallahi şöyle şöyle yapmadım" diye yemin etmesi ile yapmadığı hâlde "Vallahi mutlaka şöyle yaptım" diye yemin etmesidir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Süfyân es-Sevrî Câmi'inde bunu zikretmiş, Mervezî de ondan nakletmiştir; Süfyân şöyle demiştir: Yeminler dörttür: İki yemin vardır ki kefâret verilir; o da kişinin "Vallahi yapmayacağım" deyip yapması veya "Vallahi mutlaka yapacağım" deyip yapmamasıdır. İki yemin de vardır ki kefâret verilmez; o da kişinin yaptığı hâlde "Vallahi yapmadım" demesi veya yapmadığı hâlde "Vallahi yaptım" demesidir. Mervezî şöyle demiştir: İlk iki yemin hakkında Süfyân'ın dediği gibi âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Diğer iki yemine gelince, ilim ehli bunlarda ihtilaf etmiştir: Eğer yemin eden kimse, kendi kanaatine göre doğru söyleyerek ve yemin ettiği şeyin öyle olduğuna inanarak şöyle şöyle yapmadığına veya şöyle şöyle yaptığına yemin etmişse;

فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِ مَالِكٍ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَكَذَلِكَ قَالَ أَحْمَدُ وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ. قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: وَلَيْسَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذَا بِالْقَوِيِّ. قَالَ: وَإِنْ كان الحالف على أنه لم يفعل هذا وَكَذَا وَقَدْ فَعَلَ مُتَعَمِّدًا لِلْكَذِبِ فَهُوَ آثِمٌ وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ، مالك وسفيان الثوري وأصحاب الرأي وأحمد ابن حَنْبَلٍ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَبِي عُبَيْدٍ. وَكَانَ الشَّافِعِيُّ يَقُولُ يُكَفِّرُ، قَالَ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ التَّابِعِينَ مِثْلُ] قَوْلِ [ الشَّافِعِيِّ. قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: أَمِيلُ إِلَى قَوْلِ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ. قَالَ: فَأَمَّا يَمِينُ اللَّغْوِ الَّذِي اتَّفَقَ عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهَا لَغْوٌ فَهُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ: لَا وَاللَّهِ، وَبَلَى وَاللَّهِ، فِي حَدِيثِهِ وَكَلَامُهُ غَيْرُ مُنْعَقِدٍ لِلْيَمِينِ وَلَا مُرِيدُهَا. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَذَلِكَ عِنْدَ اللِّجَاجِ وَالْغَضَبِ وَالْعَجَلَةِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ) مُخَفَّفُ الْقَافِ مِنَ الْعَقْدِ، وَالْعَقْدُ عَلَى ضَرْبَيْنِ حِسِّيٌّ كَعَقْدِ الْحَبْلِ، وَحُكْمِيٌّ كعقد البيع، قال الشاعر:

Mâlik, Süfyân es-Sevrî ve rey ehlinin (Hanefîlerin) görüşüne göre ona ne günah vardır ne de kefâret gerekir; aynı şekilde Ahmed ve Ebû Ubeyd de böyle demiştir. Şâfiî ise: Ona günah yoktur fakat kefâret gerekir, demiştir. Mervezî: Şâfiî'nin bu husustaki görüşü kuvvetli değildir, demiştir. Şöyle devam etmiştir: Eğer yemin eden kimse yaptığı hâlde bilerek ve kasten yalan yere şöyle şöyle yapmadığına yemin etmişse; âlimlerin cumhurunun, Mâlik'in, Süfyân es-Sevrî'nin, rey ehlinin, Ahmed b. Hanbel'in, Ebû Sevr'in ve Ebû Ubeyd'in görüşüne göre o günahkârdır ve ona kefâret gerekmez. Şâfiî ise kefâret verir derdi. [Mervezî] dedi ki: Tâbiînden bazılarından Şâfiî'nin [sözü] gibi rivayet edilmiştir. Mervezî: Ben Mâlik ve Ahmed'in görüşüne meyilliyim, demiştir. Yine şöyle demiştir: Âlimlerin cumhurunun lağv (hükümsüz) olduğunda ittifak ettiği lağv yemini ise, kişinin konuşması ve sözü esnasında yemini kastetmeksizin ve niyetinde bulunmaksızın: "Hayır vallahi", "Evet vallahi" demesidir. Şâfiî: Bu durum tartışma, öfke ve acele anında olur, demiştir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ} “Fakat kasıtlı olarak bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar” buyruğundaki kelime, akd (عَقْد) kökünden kaf harfinin şeddesiz okunuşudur. Akid iki kısımdır: İpin bağlanması gibi hissî olan ve satış akdi gibi hükmî olan. Şair şöyle demiştir:

قَوْمٌ إِذَا عَقَدُوا عَقْدًا لِجَارِهِمُ ... شَدُّوا الْعِنَاجَ وَشَدُّوا فَوْقَهُ الْكَرَبَا

Onlar öyle bir kavimdir ki, komşularına bir ahit verdiklerinde ipi sımsıkı bağlar ve üzerine bağı iyice kenetlerler.

فَالْيَمِينُ الْمُنْعَقِدَةُ مُنْفَعِلَةٌ مِنَ الْعَقْدِ، وَهِيَ عَقْدُ الْقَلْبِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ أَلَّا يَفْعَلَ فَفَعَلَ، أَوْ لَيَفْعَلَنَّ فَلَا يَفْعَلُ كَمَا تَقَدَّمَ. فَهَذِهِ الَّتِي يَحُلُّهَا الِاسْتِثْنَاءُ وَالْكَفَّارَةُ عَلَى ما يأتي. وقرى" عَاقَدْتُمْ" بِأَلِفٍ بَعْدَ الْعَيْنِ عَلَى وَزْنِ فَاعَلَ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنِ اثْنَيْنِ فِي الْأَكْثَرِ، وَقَدْ يَكُونُ الثَّانِي مَنْ حُلِفَ لِأَجْلِهِ فِي كَلَامٍ وَقَعَ مَعَهُ، أَوْ يَكُونُ الْمَعْنَى بِمَا عَاقَدْتُمْ عَلَيْهِ الْأَيْمَانُ، لِأَنَّ عَاقَدَ قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى عَاهَدَ فَعُدِّيَ بِحَرْفِ الْجَرِّ، لَمَّا كَانَ فِي مَعْنَى عَاهَدَ، وَعَاهَدَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ الثَّانِي مِنْهُمَا بِحَرْفِ جَرٍّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَمَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ"] الفتح: ١٠] وَهَذَا كَمَا عَدَّيْتَ" نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ" بِإِلَى، وَبَابُهَا أَنْ تَقُولَ نَادَيْتُ زَيْدًا" وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ"] مريم: ٥٢] لَكِنْ لَمَّا كَانَتْ بِمَعْنَى دَعَوْتُ عُدِّيَ بِإِلَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ"] فصلت: ٣٣] ثُمَّ اتَّسَعَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" عَاقَدْتُمْ عَلَيْهِ الْأَيْمَانَ". فَحُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ، فَوَصَلَ الْفِعْلُ إِلَى المفعول فصار عاقدتموه،

Mün'akit yemin (bağlanan yemin), 'akd (bağlamak) kökünden münfail veznindedir; daha önce geçtiği üzere gelecekte bir şeyi yapmamaya yahut kesinlikle yapmaya dair kalbin azmetmesi olup sonrasında [aksini] yapması yahut yapmamasıdır. İşte ileride geleceği üzere istisna (inşâallah demek) ve kefâretin çözdüğü yemin budur. Ayet [ayn harfinden sonra elif ile] fâale vezninde (عَاقَدْتُمْ) "âkadtüm" şeklinde de okunmuştur ki bu [vezin] çoğunlukla ancak iki taraftan meydana gelir. İkinci taraf ise aralarında geçen bir konuşmada kendisi adına yemin edilen kimse olabilir. Yahut mana: "Yeminlerle kendisini bağladığınız şeyler" takdirindedir. Çünkü "âkade" (عَاقَدَ), "âhede" (عَاهَدَ) manasına yakındır; "âhede" manasında olduğu için de harf-i cer ile geçişli kılınmıştır. "Âhede" ise iki mef'ûle müteaddî olur ki bunlardan ikincisi harf-i cer iledir. Nitekim Yüce Allah: {وَمَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ} [Fetih: 10] “Kim Allah'a verdiği ahde vefa gösterirse...” buyurmuştur. Bu durum, {نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ} ibaresini "ilâ" (إِلَى) ile müteaddî kılmana benzer. Oysa bu bâbın aslı, "Zeyd'e seslendim" (نَادَيْتُ زَيْدًا) ve: {وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ} [Meryem: 52] “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik” şeklinde kullanılmasıdır. Fakat "çağırdım/davet ettim" (دَعَوْتُ) manasında olduğu için "ilâ" ile müteaddî kılınmıştır. Nitekim Yüce Allah: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ} [Fussilet: 33] “Allah'a çağıran kimseden daha güzel sözlü kim vardır?” buyurmuştur. Sonra Yüce Allah'ın: “عَاقَدْتُمْ عَلَيْهِ الْأَيْمَانَ” [takdirindeki] ifadesinde genişletme (ittisâ') yapılmış; harf-i cer hazfedilerek fiil doğrudan mef'ûle ulaşmış ve "âkadtümûhu" haline gelmiştir.

ثُمَّ حُذِفَتِ الْهَاءُ كَمَا حُذِفَتْ مِنْ قَوْلِهِ تعالى:" فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ "] الحجر: ٩٤]. أَوْ يَكُونُ فَاعَلَ بِمَعْنَى فَعَلَ كَمَا قَالَ تعالى:" قاتَلَهُمُ اللَّهُ"] التوبة: ٣٠] أَيْ قَتَلَهُمْ. وَقَدْ تَأْتِي الْمُفَاعَلَةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مِنْ وَاحِدٍ بِغَيْرِ مَعْنَى (فَاعَلْتُ) كَقَوْلِهِمْ: سافرت وظاهرت. وقرى عَقَّدْتُمْ" بِتَشْدِيدِ الْقَافِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ تَعَمَّدْتُمْ أَيْ قَصَدْتُمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ التَّشْدِيدَ يَقْتَضِي التَّكْرَارَ فَلَا تَجِبُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ إِلَّا إِذَا كُرِّرَ. وَهَذَا يَرُدُّهُ مَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال:] إِنِّي وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي [فَذَكَرَ وُجُوبَ الْكَفَّارَةِ فِي الْيَمِينِ الَّتِي لَمْ تَتَكَرَّرْ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: التَّشْدِيدُ يَقْتَضِي التَّكْرِيرَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، وَلَسْتُ آمَنَ أَنْ يَلْزَمَ مَنْ قَرَأَ بِتِلْكَ الْقِرَاءَةِ أَلَّا تُوجَبَ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ فِي الْيَمِينِ الْوَاحِدَةِ حَتَّى يُرَدِّدَهَا مِرَارًا. وهذا قول خلاف الإجماع. روى نَافِعٌ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ إِذَا حَنِثَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُؤَكِّدَ الْيَمِينَ أَطْعَمَ عَشَرَةَ مَسَاكِينَ، فَإِذَا وَكَّدَ الْيَمِينَ أَعْتَقَ رَقَبَةً. قِيلَ: لِنَافِعٍ مَا مَعْنَى وَكَّدَ الْيَمِينَ؟ قَالَ: أَنْ يَحْلِفَ عَلَى الشَّيْءِ مِرَارًا. الْخَامِسَةُ- اخْتُلِفَ فِي الْيَمِينِ الْغَمُوسِ هَلْ هِيَ يَمِينٌ مُنْعَقِدَةٌ أَمْ لَا؟ فَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنَّهَا يَمِينُ مَكْرٍ وَخَدِيعَةٍ وَكَذِبٍ فَلَا تَنْعَقِدُ وَلَا كَفَّارَةَ فِيهَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: هِيَ يَمِينٌ مُنْعَقِدَةٌ، لِأَنَّهَا مُكْتَسَبَةٌ بِالْقَلْبِ، مَعْقُودَةٌ بِخَبَرٍ، مَقْرُونَةٌ بِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِيهَا الْكَفَّارَةُ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَمَنْ تَبِعَهُ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْعِرَاقِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَصْحَابُ الْحَدِيثِ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَقَوْلُ النبي ﷺ:" مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ" وَقَوْلُهُ:" فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَيَأْتِي الَّذِي هُوَ خَيْرٌ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَفَّارَةَ إِنَّمَا تَجِبُ فِيمَنْ حَلَفَ عَلَى فِعْلٍ يَفْعَلُهُ مِمَّا يُسْتَقْبَلُ فَلَا يَفْعَلُهُ، أَوْ عَلَى فِعْلٍ أَلَّا يَفْعَلَهُ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ فَيَفْعَلُهُ. وَفِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلٌ ثَانٍ وَهُوَ أَنْ يُكَفِّرَ وَإِنْ أَثِمَ وَعَمَدَ الْحَلِفَ بِاللَّهِ كَاذِبًا، هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَلَا نَعْلَمُ خَبَرًا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ،

Sonra Yüce Allah'ın: { فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı açıkça bildir” [Hicr: 94] ayetinde olduğu gibi [mef'ûl zamiri olan] “hâ” harfi hazfedilmiştir. Yahut fâale kalıbı, Yüce Allah'ın: { قَاتَلَهُمُ اللَّهُ } “Allah onları kahretsin” [Tevbe: 30] yani “onları öldürsün” buyruğunda olduğu gibi feale anlamındadır. Nitekim Arap kelâmında mufâale vezni, sâfertü (سَافَرْتُ) ve zâhartü (ظَاهَرْتُ) demelerinde olduğu gibi [müşareket bildiren] fâaltü (فَاعَلْتُ) anlamı taşımaksızın tek kişiden [sâdır olan fiil için] de gelebilir. Kaf harfinin şeddelenmesiyle { عَقَّدْتُمْ } şeklinde de okunmuştur. Mücâhid: “Bunun anlamı; taammüd ettiniz, yani kastettiniz demektir.” demiştir. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre şeddeleme tekrarı iktiza eder; dolayısıyla [yemin] tekrarlanmadıkça kefâret vâcip olmaz. Bu görüşü, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair rivayet reddetmektedir: « إِنِّي وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي » «Vallâhi inşâallah ben bir yemin edip de sonradan başkasını ondan daha hayırlı görürsem, mutlaka daha hayırlı olanı yapar ve yeminim için kefâret veririm.» Burada tekrarlanmamış olan yemin hakkında da kefâretin vâcipliğini zikretmiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: “Şedde, birbiri ardınca tekrarı iktiza eder. Bu kıraatle okuyan kimsenin, yeminini defalarca tekrarlamadıkça tek bir yeminde kendisine kefâret vâcip olmayacağı sonucuna varmasından endişe ederim. Bu ise icmâa aykırı bir görüştür.” Nâfi', İbn Ömer'in yemini pekiştirmeksizin bozduğu zaman on yoksulu doyurduğunu; yemini pekiştirdiğinde ise bir köle âzat ettiğini rivayet etmiştir. Nâfi'e: “Yemini pekiştirmek ne demektir?” diye sorulunca: “Kişinin bir şey üzerine defalarca yemin etmesidir.” demiştir. Beşinci [Mesele]: Yemîn-i gamûsun (yalan yere yapılan yeminin) mün'akid (bağlayıcı) bir yemin olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Cumhûrun benimsediği görüşe göre o; hile, aldatma ve yalan yeminidir; bu sebeple mün'akid olmaz ve onda kefâret gerekmez. Şâfiî ise şöyle demiştir: “O mün'akid bir yemindir; zira kalple kazanılmış, bir haberle bağlanmış ve Yüce Allah'ın ismiyle bitiştirilmiştir; dolayısıyla onda kefâret gerekir.” Doğru olan birinci görüştür. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “Bu, Mâlik b. Enes'in ve ona tâbi olan Medinelilerin görüşüdür. Evzâî ve Şam ehlinden ona muvafakat edenler de bu görüşü benimsemiştir. Sevrî'nin ve Irak ehlinin görüşü de budur. Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, Ebû Ubeyd, hadis ashabı ve Kûfe ehlinden re'y ashabı da bu görüştedir.” Ebû Bekir [er-Râzî] şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ » «Kim bir yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürse, daha hayırlı olanı yapsın ve yemini için kefâret versin» buyruğu ile: « فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَيَأْتِي الَّذِي هُوَ خَيْرٌ » «Yemini için kefâret versin ve daha hayırlı olanı yapsın» buyruğu delalet etmektedir ki kefâret, ancak gelecekte yapacağı bir fiil üzerine yemin edip onu yapmayan yahut gelecekte yapmayacağı bir fiil üzerine yemin edip onu yapan kimseye vâcip olur. Bu meselede ikinci bir görüş daha vardır; o da günaha girmiş ve kasten Allah adına yalan yere yemin etmiş olsa bile kefâret ödemesidir ki bu Şâfiî'nin görüşüdür. Ebû Bekir şöyle demiştir: Biz bu görüşe delalet eden bir rivayet bilmiyoruz.

وَالْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ دَالَّانِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ"»

Kitap ve Sünnet birinci görüşe delalet etmektedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ} “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz için Allah'ı yeminlerinize engel kılmayın”

] البقرة: ٢٢٤] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الرَّجُلُ يَحْلِفُ أَلَّا يَصِلَ قَرَابَتَهُ فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُ مَخْرَجًا فِي التَّكْفِيرِ، وَأَمَرَهُ أَلَّا يَعْتَلَّ بِاللَّهِ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ. وَالْأَخْبَارُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْيَمِينَ الَّتِي يَحْلِفُ بِهَا الرَّجُلُ يَقْتَطِعُ بِهَا مَالًا حَرَامًا هِيَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُكَفِّرَهَا مَا يُكَفِّرُ الْيَمِينَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْآيَةُ وَرَدَتْ بِقَسَمَيْنِ: لَغْوٍ وَمُنْعَقِدَةٍ، وَخَرَجَتْ عَلَى الْغَالِبِ فِي أَيْمَانِ النَّاسِ فَدَعْ مَا بَعْدَهَا يَكُونُ مِائَةَ قَسَمٍ فَإِنَّهُ لَمْ تُعَلَّقْ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ. قُلْتُ: خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْكَبَائِرُ؟ قَالَ:" الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ" قَالَ: ثُمَّ مَاذَا؟ قَالَ:" عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ" قَالَ: ثُمَّ مَاذَا؟ قَالَ:] الْيَمِينُ الْغَمُوسُ [قُلْتُ: وَمَا الْيَمِينُ الْغَمُوسُ؟ قَالَ:] الَّتِي يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ هُوَ فِيهَا كَاذِبٌ [. وَخَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:] مَنِ اقْتَطَعَ حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِيَمِينِهِ فَقَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ النَّارَ وَحَرَّمَ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ [فَقَالَ رَجُلٌ: وَإِنْ كَانَ شَيْئًا يَسِيرًا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:] وَإِنْ كَانَ قَضِيبًا مِنْ أَرَاكٍ [وَمِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ] مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ هُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ [فَنَزَلَتْ" إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا"] آل عمران: ٧٧] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ كَفَّارَةً، فَلَوْ أَوْجَبْنَا عَلَيْهِ كَفَّارَةً لَسَقَطَ جُرْمُهُ، وَلَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَنْهُ رَاضٍ، وَلَمْ يَسْتَحِقَّ الْوَعِيدَ الْمُتَوَعَّدَ عَلَيْهِ، وَكَيْفَ لَا يَكُونُ ذَلِكَ وَقَدْ جَمَعَ هَذَا الْحَالِفُ الْكَذِبَ، وَاسْتِحْلَالَ مَالِ الْغَيْرِ، وَالِاسْتِخْفَافَ بِالْيَمِينِ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَالتَّهَاوُنَ بِهَا وَتَعْظِيمَ الدُّنْيَا؟ فَأَهَانَ مَا عَظَّمَهُ اللَّهُ، وَعَظَّمَ مَا حَقَّرَهُ اللَّهُ وَحَسْبُكَ. وَلِهَذَا قِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْيَمِينُ الْغَمُوسُ غَمُوسًا لِأَنَّهَا تَغْمِسُ صَاحِبَهَا فِي النَّارِ. السَّادِسَةُ- الْحَالِفُ بِأَلَّا يَفْعَلَ عَلَى بِرٍّ مَا لَمْ يَفْعَلْ، فَإِنْ فَعَلَ حَنِثَ وَلَزِمَتْهُ الْكَفَّارَةُ لِوُجُودِ الْمُخَالَفَةِ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ إِذَا قَالَ إِنْ فَعَلْتُ. وَإِذَا حَلَفَ بِأَنْ لَيَفْعَلَنَّ فَإِنَّهُ فِي الْحَالِ عَلَى حِنْثٍ لِوُجُودِ الْمُخَالَفَةِ، فَإِنْ فَعَلَ بَرَّ، وَكَذَلِكَ إِنْ قَالَ إِنْ لَمْ أَفْعَلْ.

[Bakara: 224]. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu, akrabalık bağını koparmaya yemin eden kimsedir. Allah, kefâret ödemesinde ona bir çıkış yolu tanımış ve Allah'ı [yeminine] mazeret göstermemesini, yemininden ötürü kefâret vermesini emretmiştir." Hadisler de göstermektedir ki, kişinin haram bir mala el koymak maksadıyla ettiği yemin, [sıradan] yemini bozan şeylerin kefâret olamayacağı kadar büyüktür. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Ayet iki kısım [yemin] hakkında gelmiştir: Lağv ve mün'akid (bağlayıcı yemin). Bu da insanların yeminlerinde galip olan duruma göre varit olmuştur; bundan sonrasını bırak isterse yüz çeşit yemin olsun, zira onun üzerine bir kefâret terettüp ettirilmemiştir." Derim ki: Buhârî, Abdullah b. Amr'dan rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Bir bedevî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, büyük günahlar nelerdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah'a ortak koşmaktır» buyurdu. O: "Sonra hangisi?" dedi. «Anne babaya itaatsizliktir» buyurdu. O: "Sonra hangisi?" dedi. «Yemîn-i gamûstur (daldıran yemin)» buyurdu. Ben: "Yemîn-i gamûs nedir?" diye sordum. «Kişinin, yalan söylediği halde Müslüman bir kimsenin malını haksızca almak için ettiği yemindir» buyurdu. Müslim de Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim yeminiyle Müslüman bir kimsenin hakkını haksızca alırsa, Allah ona cehennemi vacip kılar ve cenneti haram eder.» Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, az bir şey olsa bile mi?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Erak ağacından bir çubuk dahi olsa» buyurdu. Abdullah b. Mes'ûd'un hadisinden de [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Müslüman bir kimsenin malını haksızca almak için yemîn-i sabr ile yalan yere yemin ederse, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş halde çıkar.» Bunun üzerine: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا} [Âl-i İmrân: 77] “Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir değere değişenler...” ayeti sonuna kadar nazil oldu ve [Yüce Allah] bir kefâretten bahsetmedi. Şayet biz ona bir kefâret vacip kılsaydık, suçu düşerdi; Allah'ın huzuruna O kendisinden razı olarak çıkar ve tehdit edildiği azabı hak etmezdi. Nasıl böyle olmasın ki! Zira bu yemini eden kimse yalanı, başkasının malını helal saymayı, Yüce Allah adına edilen yemini hafife alıp küçümsemeyi ve dünyaya aşırı değer vermeyi bir arada toplamıştır. Böylece o, Allah'ın yücelttiğini hor görmüş, Allah'ın hakir kıldığını ise yüceltmiştir; artık var gerisini sen düşün! Bundan ötürü şöyle denilmiştir: Yemîn-i gamûsa bu ismin verilmesi, sahibini cehennem ateşine daldırdığı (içine attığı) içindir. Altıncısı: Bir şeyi yapmamaya yemin eden kimse, onu yapmadığı müddetçe yeminine sadık kalmış (birr) sayılır; şayet yaparsa yeminini bozmuş (hânis) olur ve kendisinden muhalefet sadır olduğu için kefâret vermesi gerekir. Keza "eğer yaparsam" dediğinde de hüküm böyledir. Bir şeyi mutlaka yapacağına yemin ettiğinde ise, henüz yapmamakla muhalefet içinde bulunduğundan o anda yemini bozulmuş hükmündedir; şayet yaparsa yeminini yerine getirmiş olur. Keza "eğer yapmazsam" dediğinde de hüküm böyledir.

السَّابِعَةُ- قَوْلُ الْحَالِفِ: لَأَفْعَلَنَّ، وَإِنْ لَمْ أَفْعَلْ، بِمَنْزِلَةِ الْأَمْرِ وَقَوْلِهِ: لَا أَفْعَلُ، وَإِنْ فَعَلْتُ، بِمَنْزِلَةِ النَّهْيِ. فَفِي الْأَوَّلِ لَا يَبَرُّ حَتَّى يَفْعَلَ جَمِيعَ الْمَحْلُوفِ عَلَيْهِ: مِثَالُهُ لَآكُلَنَّ هَذَا الرَّغِيفَ فَأَكَلَ بَعْضَهُ لَا يَبَرُّ حَتَّى يَأْكُلَ جَمِيعَهُ: لِأَنَّ كُلَّ جُزْءٍ مِنْهُ مَحْلُوفٌ عَلَيْهِ. فَإِنْ قَالَ: وَاللَّهِ لَآكُلَنَّ- مُطْلَقًا- فَإِنَّهُ يَبَرُّ بِأَقَلِّ جُزْءٍ مِمَّا يَقَعُ عَلَيْهِ الِاسْمُ، لِإِدْخَالِ مَاهِيَّةِ الْأَكْلِ فِي الْوُجُودِ. وَأَمَّا فِي النَّهْيِ فَإِنَّهُ يَحْنَثُ بِأَقَلِّ مَا يَنْطَلِقُ عَلَيْهِ الِاسْمُ، لِأَنَّ مُقْتَضَاهُ أَلَّا يَدْخُلَ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فِي الْوُجُودِ، فَإِنْ حَلَفَ أَلَّا يَدْخُلَ دَارًا فَأَدْخَلَ إِحْدَى رِجْلَيْهِ حَنِثَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّا وَجَدْنَا الشَّارِعَ غَلَّظَ جِهَةَ التَّحْرِيمِ بِأَوَّلِ الِاسْمِ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ"] النساء: ٢٢]، فَمَنْ عَقَدَ عَلَى امْرَأَةٍ وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا حَرُمَتْ عَلَى أَبِيهِ وَابْنِهِ، وَلَمْ يَكْتَفِ فِي جِهَةِ التَّحْلِيلِ بِأَوَّلِ الِاسْمِ فَقَالَ:] لَا حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ [. الثَّامِنَةُ- الْمَحْلُوفُ بِهِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَأَسْمَاؤُهُ الْحُسْنَى، كَالرَّحْمَنِ وَالرَّحِيمِ وَالسَّمِيعِ وَالْعَلِيمِ وَالْحَلِيمِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ أَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ الْعُلْيَا، كَعِزَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ وَإِرَادَتِهِ وَكِبْرِيَائِهِ وَعَظَمَتِهِ وَعَهْدِهِ وَمِيثَاقِهِ وَسَائِرِ صِفَاتِ ذَاتِهِ، لِأَنَّهَا يَمِينٌ بِقَدِيمٍ غَيْرِ مَخْلُوقٍ، فَكَانَ الْحَالِفُ بِهَا كَالْحَالِفِ بِالذَّاتِ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَمَّا نَظَرَ إِلَى الْجَنَّةِ وَرَجَعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى قَالَ: وَعِزَّتِكَ لَا يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ إِلَّا دَخَلَهَا، وَكَذَلِكَ قَالَ فِي النَّارِ: وعزتك لا يسمع بها أحدا فَيَدْخُلَهَا. وَخَرَّجَا أَيْضًا وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَتْ يَمِينُ النَّبِيِّ ﷺ] لَا وَمُقَلِّبِ الْقُلُوبِ [وَفَى رِوَايَةٍ] لَا وَمُصَرِّفِ الْقُلُوبِ [وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ حَلَفَ فَقَالَ: وَاللَّهِ أَوْ بِاللَّهِ أَوْ تَاللَّهِ فَحَنِثَ أَنَّ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكَانَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو ثَوْرٍ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ يَقُولُونَ: مَنْ حَلَفَ بِاسْمٍ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ وَحَنِثَ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ، وَبِهِ نَقُولُ وَلَا أَعْلَمُ فِي ذَلِكَ خِلَافًا. قُلْتُ: قَدْ نُقِلَ (فِي بَابِ ذِكْرِ الْحَلِفِ بِالْقُرْآنِ)، وَقَالَ يَعْقُوبُ: مَنْ حَلَفَ بِالرَّحْمَنِ فَحَنِثَ فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ. قُلْتُ: وَالرَّحْمَنُ مِنْ أَسْمَائِهِ سبحانه مجمع عليه ولا خلاف فيه.

Yedincisi: Yemin edenin: "Elbette yapacağım" ve "Eğer yapmazsam..." sözü emir mesabesindedir; "Yapmayacağım" ve "Eğer yaparsam..." sözü ise nehiy (yasaklama) mesabesindedir. Birincisinde, üzerine yemin edilen şeyin tamamını yapmadıkça yeminini yerine getirmiş sayılmaz. Örneğin: "Bu ekmeği mutlaka yiyeceğim" deyip de onun bir kısmını yese, hepsini yemedikçe yeminini yerine getirmiş olmaz; zira onun her bir parçası üzerine yemin edilmiştir. Şayet mutlak olarak: "Vallahi mutlaka yiyeceğim" derse, bu ismin kapsamına giren en az parçayı yemekle yeminini yerine getirmiş olur; çünkü yeme fiilinin mahiyetini varlık sahasına çıkarmıştır. Nehiyde (olumsuz yeminde) ise, bu ismin kapsamına giren en az miktar ile yeminini bozmuş olur; çünkü onun gereği, nehyedilen şeyin hiçbir ferdinin varlık sahasına çıkmamasıdır. Nitekim bir kimse bir eve girmeyeceğine yemin edip de ayaklarından birini içeri soksa yemini bozulur. Bunun delili şudur: Biz Şâri'in (kanun koyucunun), Yüce Allah'ın: {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” [Nisâ: 22] kavlinde olduğu gibi, tahrîm (yasaklama) cihetini bu ismin başlangıcıyla [yani sırf nikâh akdi ile] ağırlaştırdığını gördük. Nitekim bir kadınla nikâh akdi yapıp onunla zifafa girmeyen kimsenin [bu nikâhı sebebiyle o kadın] babasına ve oğluna haram olur. Şâri', tahlîl (helal kılma) cihetinde ise ismin başlangıcıyla yetinmeyip: «Hayır, sen onun balcığından tatmadıkça...» buyurmuştur. Sekizincisi: Kendisiyle yemin edilen [zat], Yüce Allah ve O'nun Rahmân, Rahîm, Semî‘, Alîm, Halîm gibi esmâ-i hüsnâsı ve benzeri isimleri ile izzeti, kudreti, ilmi, iradesi, kibriyâsı, azameti, ahdi, mîsâkı ve Zâtının diğer bütün sıfatları gibi yüce sıfatlarıdır. Zira bu, kadîm ve mahluk olmayan bir varlığa yapılan yemindir; dolayısıyla bunlarla yemin eden kimse, Zât'a yemin etmiş gibidir. Tirmizî, Nesâî ve başkaları rivayet etmişlerdir ki Cebrâîl aleyhisselâm cennete bakıp Yüce Allah'a döndüğünde: "İzzetine yemin olsun ki bunu işiten hiç kimse kalmaz ki oraya girmesin" demiş; cehennem hakkında da: "İzzetine yemin olsun ki bunu işiten hiç kimse oraya girmez" demiştir. Yine onlar ve başkaları İbn Ömer'den şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemini: «لَا وَمُقَلِّبِ الْقُلُوبِ» «Hayır, kalpleri evirip çeviren [Allah]'a yemin olsun ki!» şeklinde idi. Bir rivayette ise: «لَا وَمُصَرِّفِ الْقُلُوبِ» «Hayır, kalpleri yönlendiren [Allah]'a yemin olsun ki!» şeklindedir. İlim ehli; kim "Vallahi", "Billahi" veya "Tallahi" diye yemin eder de yeminini bozarsa ona kefâret gerektiği hususunda icmâ etmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Mâlik, Şâfiî, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr, İshâk ve re'y ehli şöyle diyorlardı: "Kim Allah'ın isimlerinden bir isimle yemin eder de yeminini bozarsa ona kefâret gerekir." Biz de bu görüşteyiz ve bu hususta bir ihtilaf bilmiyorum. Derim ki: (Kur'an ile yemin konusunun zikredildiği babda) nakledilmiştir ki Ya'kûb: "Kim Rahmân adına yemin eder de yeminini bozarsa ona kefâret gerekmez" demiştir. Derim ki: er-Rahmân, Yüce [Allah]'ın isimlerindendir; [bu husus] üzerinde icmâ edilmiş olup bunda hiçbir ihtilaf yoktur.

التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي وَحَقِّ اللَّهِ وَعَظَمَةِ اللَّهِ وَقُدْرَةِ اللَّهِ وَعِلْمِ اللَّهِ وَلَعَمْرِ اللَّهِ وَايْمِ اللَّهِ، فَقَالَ مَالِكٌ: كُلُّهَا أَيْمَانٌ تَجِبُ فِيهَا الْكَفَّارَةُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: فِي وَحَقِّ اللَّهِ وَجَلَالِ اللَّهِ وَعَظَمَةِ اللَّهِ وَقُدْرَةِ اللَّهِ، يَمِينٌ إِنْ نَوَى بِهَا الْيَمِينَ، وَإِنْ لَمْ يُرِدِ الْيَمِينَ فَلَيْسَتْ بِيَمِينٍ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ وَحَقُّ اللَّهِ وَاجِبٌ وَقُدْرَتُهُ مَاضِيَةٌ. وَقَالَ فِي أَمَانَةِ اللَّهِ: لَيْسَتْ بِيَمِينٍ، وَلَعَمْرِ اللَّهِ وَايْمِ اللَّهِ إِنْ لَمْ يُرِدْ بِهَا الْيَمِينَ فَلَيْسَتْ بِيَمِينٍ. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ إِذَا قَالَ: وَعَظَمَةِ اللَّهِ وَعِزَّةِ اللَّهِ وَجَلَالِ اللَّهِ وَكِبْرِيَاءِ اللَّهِ وَأَمَانَةِ اللَّهِ فَحَنِثَ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ فِي وَحَقِّ اللَّهِ: لَيْسَتْ بِيَمِينٍ وَلَا كَفَّارَةَ فِيهَا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ حَكَاهُ عَنْهُ الرَّازِيُّ. وَكَذَلِكَ عَهْدُ اللَّهِ وَمِيثَاقُهُ وَأَمَانَتُهُ لَيْسَتْ بِيَمِينٍ. وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ: هِيَ يَمِينٌ. وَقَالَ الطَّحَاوِيُّ: لَيْسَتْ بِيَمِينٍ، وَكَذَا إِذَا قَالَ: وَعِلْمُ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ يَمِينًا فِي قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَخَالَفَهُ صَاحِبُهُ أَبُو يُوسُفَ فَقَالَ: يَكُونُ يَمِينًا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي أَوْقَعَهُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْعِلْمَ قَدْ يَنْطَلِقُ عَلَى الْمَعْلُومِ وَهُوَ الْمُحْدَثُ فَلَا يَكُونُ يَمِينًا. وَذَهِلَ عَنْ أَنَّ الْقُدْرَةَ تَنْطَلِقُ عَلَى الْمَقْدُورِ، فَكُلُّ كَلَامٍ لَهُ فِي الْمَقْدُورِ فَهُوَ حُجَّتُنَا فِي الْمَعْلُومِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:] وَايْمِ اللَّهِ إِنْ كَانَ لَخَلِيقًا لِلْإِمَارَةِ [فِي قِصَّةِ زَيْدٍ وَابْنِهِ أُسَامَةَ. وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ: وَايْمِ اللَّهِ، وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عُمَرَ. وَقَالَ إِسْحَاقُ: إِذَا أَرَادَ بِايْمِ اللَّهِ يَمِينًا كَانَتْ يَمِينًا بِالْإِرَادَةِ وَعَقْدِ الْقَلْبِ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْحَلِفِ بِالْقُرْآنِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: عَلَيْهِ بِكُلِّ آيَةٍ يَمِينٌ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ. وَقَالَ أَحْمَدُ: مَا أَعْلَمُ شَيْئًا يَدْفَعُهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يَكُونُ يَمِينًا وَاحِدَةً. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ. وَكَانَ قَتَادَةُ يَحْلِفُ بِالْمُصْحَفِ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لَا نَكْرَهُ ذَلِكَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- لَا تَنْعَقِدُ الْيَمِينُ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: إِذَا حَلَفَ بِالنَّبِيِّ ﷺ انْعَقَدَتْ يَمِينُهُ، لِأَنَّهُ حَلَفَ بِمَا لَا يَتِمُّ الْإِيمَانُ إِلَّا بِهِ فَتَلْزَمُهُ الْكَفَّارَةُ كَمَا لَوْ حَلَفَ بِاللَّهِ. وَهَذَا يَرُدُّهُ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أنه أَدْرَكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي رَكْبٍ وَعُمَرُ يَحْلِفُ بِأَبِيهِ، فَنَادَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ

Dokuzuncusu: "Allah'ın hakkı için", "Allah'ın azameti için", "Allah'ın kudreti için", "Allah'ın ilmi için", "Allah'ın ömrü hakkı için" (Le'amrullah) ve "Allah'a yemin olsun ki" (Eymullah) sözleri hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: "Bunların tümü kefâret vacip kılan yeminlerdir" demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: "Allah'ın hakkı için", "Allah'ın celali için", "Allah'ın azameti için" ve "Allah'ın kudreti için" sözlerinde; eğer bununla yemini kastettiyse yemindir, şayet yemini kastetmediyse yemin değildir; çünkü bu söz "Allah'ın hakkı vaciptir", "O'nun kudreti geçerlidir" manalarına da gelebilir. "Allah'ın emaneti için" sözü hakkında: "Yemin değildir" demiştir. "Le'amrullah" ve "Eymullah" sözleri hakkında da: "Eğer bununla yemini kastetmediyse yemin değildir" demiştir. Rey ehli: "Kişi; Allah'ın azameti, Allah'ın izzeti, Allah'ın celali, Allah'ın kibriyası ve Allah'ın emaneti için der de yeminini bozarsa kefâret gerekir" demişlerdir. Hasan-ı Basrî, "Allah'ın hakkı için" sözü hakkında: "Yemin değildir ve onda kefâret yoktur" demiştir; bu Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür, Râzî bunu ondan nakletmiştir. Aynı şekilde Allah'ın ahdi, mîsâkı ve emaneti de yemin değildir. Ashabından bazıları: "Bu bir yemindir" demiştir. Tahâvî ise: "Yemin değildir" demiştir. Aynı şekilde "Allah'ın ilmi hakkı için" dediğinde, Ebû Hanîfe'nin görüşüne göre yemin sayılmaz; arkadaşı Ebû Yûsuf ise ona muhalefet ederek: "Yemin olur" demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Onu bu kanaate sevk eden husus; ilim kelimesinin bazen bilinen şeye (ma'lûm) şamil olması ve onun da sonradan yaratılmış (muhdes) olmasıdır, bu yüzden yemin sayılmaz. Ancak o, kudretin de kudret yetirilen şeye (makdûr) şamil olduğunu unutmuştur; dolayısıyla makdûr hakkında söylediği her söz, ma'lûm hakkında bizim delilimizdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyd ve oğlu Üsâme kıssasında: [Allah'a yemin olsun ki o, emirliğe elbette layıktı] buyurduğu sabit olmuştur. İbn Abbâs da: "Eymullah (Allah'a yemin olsun)" derdi; İbn Ömer de böyle söylemiştir. İshâk ise şöyle demiştir: Eğer Eymullah sözü ile yemini kastetmişse, irade ve kalbin bağlanması ile yemin olur. Onuncusu: Kur'an ile yemin etme hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd: "Ona her ayet için bir yemin [kefâreti] düşer" demiştir; Hasan-ı Basrî ve İbnü'l-Mübârek de bu görüştedir. Ahmed: "Bunu reddedecek bir delil bilmiyorum" demiştir. Ebû Ubeyd: "Tek bir yemin olur" demiştir. Ebû Hanîfe ise: "Ona kefâret gerekmez" demiştir. Katâde Mushaf üzerine yemin ederdi. Ahmed ve İshâk da: "Bunu mekruh görmüyoruz" demişlerdir. On birincisi: Yüce Allah'tan, O'nun isimlerinden ve sıfatlarından başkasıyla yemin akdedilmez. Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile yemin ettiğinde yemini akdedilmiş olur; çünkü o, imanın ancak kendisiyle tamamlandığı bir zata yemin etmiştir; dolayısıyla tıpkı Allah'a yemin etmiş gibi ona kefâret gerekir. Bu görüşü, Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olan şu rivayet reddetmektedir: O, bir süvari birliği içinde babasına yemin eden Ömer b. el-Hattâb'a yetişmiş, bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara şöyle seslenmiştir:

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:] أَلَا إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ فَمَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ أَوْ لِيَصْمُتْ [وَهَذَا حَصْرٌ فِي عَدَمِ الْحَلِفِ بكل شي سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَأَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ كَمَا ذَكَرْنَا. وَمِمَّا يُحَقِّقُ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] لَا تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ وَلَا بِأُمَّهَاتِكُمْ وَلَا بِالْأَنْدَادِ وَلَا تحلفوا إلا بالله وَلَا تَحْلِفُوا بِاللَّهِ إِلَّا وَأَنْتُمْ صَادِقُونَ [ثُمَّ يُنْتَقَضُ عَلَيْهِ بِمَنْ قَالَ: وَآدَمُ وَإِبْرَاهِيمُ فَإِنَّهُ لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ، وَقَدْ حَلَفَ بِمَا لَا يَتِمُّ الْإِيمَانُ إِلَّا بِهِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] مَنْ حَلَفَ مِنْكُمْ فَقَالَ فِي حَلِفِهِ بِاللَّاتِ فَلْيَقُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَمَنْ قَالَ لِصَاحِبِهِ تَعَالَ أُقَامِرُكَ فَلْيَتَصَدَّقْ [. وَخَرَّجَ النَّسَائِيُّ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كُنَّا نَذْكُرُ بَعْضَ الْأَمْرِ وَأَنَا حَدِيثُ عَهْدٍ بِالْجَاهِلِيَّةِ فَحَلَفْتُ بِاللَّاتِ وَالْعُزَّى، فَقَالَ لِي بَعْضُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: بِئْسَ مَا قُلْتَ: وَفِي رِوَايَةٍ قُلْتُ هُجْرًا، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ:] قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كل شي قَدِيرٍ وَانْفُثْ عَنْ يَسَارِكَ ثَلَاثًا وَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ ثُمَّ لَا تَعُدْ [. قَالَ الْعُلَمَاءُ: فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ نَطَقَ بِذَلِكَ أَنْ يَقُولَ بَعْدَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تَكْفِيرًا لِتِلْكَ اللَّفْظَةِ، وَتَذْكِيرًا مِنَ الْغَفْلَةِ، وَإِتْمَامًا لِلنِّعْمَةِ. وَخَصَّ اللَّاتَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَكْثَرُ مَا كَانَتْ تَجْرِي عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ، وَحُكْمُ غَيْرِهَا مِنْ أَسْمَاءِ آلِهَتِهِمْ حُكْمُهَا إِذْ لَا فَرْقَ بَيْنَهَا، وَكَذَا مَنْ قَالَ لِصَاحِبِهِ: تَعَالَ أُقَامِرُكَ فَلْيَتَصَدَّقْ فَالْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي اللَّاتِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا اعْتَادُوا الْمُقَامَرَةَ وَهِيَ مِنْ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ: هُوَ يَهُودِيٌّ أَوْ

[Dikkat edin! Allah babalarınız üzerine yemin etmenizi size yasaklamaktadır. Yemin edecek olan kimse ya Allah adına yemin etsin ya da sussun!] Bu ifade, zikrettiğimiz gibi Yüce Allah'tan, O'nun isimlerinden ve sıfatlarından başka hiçbir şeyle yemin edilmeyeceğine dair kesin bir sınırlamadır. Bunu pekiştiren delillerden biri de Ebû Dâvûd, Nesâî ve başkalarının Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: [Babalarınız, anneleriniz ve putlar üzerine yemin etmeyiniz. Yalnızca Allah adına yemin ediniz ve doğru olmadıkça Allah adına da yemin etmeyiniz.] Ayrıca [Ahmed'in bu görüşü], "Âdem ve İbrâhim hakkı için" diyen kimseyle nakzedilir; zira ona kefâret gerekmez, hâlbuki o da imanın ancak kendisiyle tamamlandığı peygamberler üzerine yemin etmiştir. On ikincisi: İmamlar —lafız Müslim'e ait olmak üzere— Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: [Sizden kim yemin edip de yemininde Lât'a yemin olsun derse, hemen 'Lâ ilâhe illallâh' desin. Arkadaşına 'Gel seninle kumar oynayalım' diyen kimse de sadaka versin.] Nesâî'nin Mus'ab b. Sa'd'dan, onun da babasından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Câhiliye döneminden yeni çıkmıştım, bir meseleyi konuşurken Lât ve Uzzâ üzerine yemin ettim. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bazıları bana: "Ne kötü söz söyledin!" dediler; bir rivayette de: "Münasebetsiz bir laf ettin" dediler. Bunun üzerine Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip durumu anlattım. Şöyle buyurdu: ['Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr' de; sol tarafına üç defa tükürür gibi yap, şeytandan Allah'a sığın ve bir daha bunu tekrarlama.] Âlimler şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu lafzı telaffuz eden kimseye, o kelimenin kefâreti olsun, gafletten uyandırsın ve nimeti tamamlasın diye arkasından 'Lâ ilâhe illallâh' demesini emretmiştir. Lât putunu özellikle zikretmesi, dillerinde en çok dönen yemin olmasındandır; ilahlarının diğer isimlerinin hükmü de aralarında fark olmadığı için bunun hükmü gibidir. Aynı şekilde arkadaşına: "Gel seninle kumar oynayalım" diyen kimse de sadaka vermelidir; bu husustaki hüküm de Lât hakkındaki hüküm gibidir, çünkü onlar kumar oynamaya alışmışlardı ve o da bâtıl yolla mal yemek kabilindendir. On üçüncüsü: Ebû Hanîfe; kişinin "Yahudi olsun", yahut

نصراني أو برئ مِنَ الْإِسْلَامِ أَوْ مِنَ النَّبِيِّ أَوْ مِنَ الْقُرْآنِ أَوْ أُشْرِكُ بِاللَّهِ أَوْ أَكْفُرُ بِاللَّهِ: إِنَّهَا يَمِينٌ تَلْزَمُ فِيهَا الْكَفَّارَةُ، وَلَا تَلْزَمُ فِيمَا إِذَا قَالَ: وَالْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ وَالنَّبِيِّ وَالْكَعْبَةِ وَإِنْ كَانَتْ عَلَى صِيغَةِ الْأَيْمَانِ. وَمُتَمَسَّكُهُ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي رَافِعٍ أَنَّ مَوْلَاتَهُ أَرَادَتْ أَنْ تُفَرِّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ امْرَأَتِهِ فَقَالَتْ: هِيَ يَوْمًا يَهُودِيَّةٌ، وَيَوْمًا نَصْرَانِيَّةٌ، وَكُلُّ مَمْلُوكٍ لَهَا حُرٌّ، وَكُلُّ مَالٍ لَهَا

"Hristiyan olsun", "İslam'dan, Peygamber'den veya Kur'an'dan berî olsun", "Allah'a şirk koşmuş olayım" yahut "Allah'ı inkâr etmiş olayım" demesi hakkında: "Bu, kefâret gereken bir yemindir. Ancak yemin kalıbında olsa bile 'Yahudilik hakkı için', 'Hristiyanlık hakkı için', 'Peygamber hakkı için' ve 'Kâbe hakkı için' dediğinde kefâret gerekmez" demiştir. Onun dayanağı, Dârekutnî'nin Ebû Râfi'den rivayet ettiği şu hadistir: Hanımefendisi (sahibesi), Ebû Râfi' ile hanımının arasını ayırmak istemiş ve: "Aralarını ayırmazsam bir gün Yahudi, bir gün Hristiyan olsun; bütün köleleri hür olsun, bütün malı

فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَعَلَيْهَا مَشْيٌ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ إِنْ لَمْ تُفَرِّقْ بَيْنَهُمَا، فَسَأَلَتْ عَائِشَةَ وَحَفْصَةَ وَابْنَ عُمَرَ وَابْنَ عَبَّاسٍ وَأُمَّ سَلَمَةَ فَكُلُّهُمْ قَالَ لَهَا: أَتُرِيدِينَ أَنْ تَكُونِي مِثْلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ؟ وَأَمَرُوهَا أَنْ تُكَفِّرَ عَنْ يَمِينِهَا وَتُخَلِّيَ بَيْنَهُمَا. وَخَرَّجَ أَيْضًا عَنْهُ قَالَ: قَالَتْ مَوْلَاتِي لَأُفَرِّقَنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَ امْرَأَتِكَ، وَكُلُّ مَالٍ لَهَا فِي رِتَاجِ الْكَعْبَةِ وَهِيَ يَوْمًا يَهُودِيَّةٌ وَيَوْمًا نَصْرَانِيَّةٌ وَيَوْمًا مَجُوسِيَّةٌ إِنْ لَمْ أُفَرِّقْ بَيْنَكَ وَبَيْنَ امْرَأَتِكَ، قَالَ: فَانْطَلَقْتُ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أُمِّ سَلَمَةَ فَقُلْتُ: إِنَّ مَوْلَاتِي تُرِيدُ أَنْ تُفَرِّقَ بَيْنِي وَبَيْنَ امْرَأَتِي، فَقَالَتِ انْطَلِقْ إِلَى مَوْلَاتِكَ فَقُلْ لَهَا: إِنَّ هَذَا لَا يَحِلُّ لَكِ، قَالَ: فَرَجَعْتُ إِلَيْهَا، قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ ابْنَ عُمَرَ فَأَخْبَرْتُهُ فَجَاءَ حَتَّى انْتَهَى إلى الباب فقال: ها هنا هَارُوتُ وَمَارُوتُ، فَقَالَتْ: إِنِّي جَعَلْتُ كُلَّ مَالٍ لِي فِي رِتَاجِ الْكَعْبَةِ. قَالَ: فَمِمَّ تَأْكُلِينَ؟ قَالَتْ: وَقُلْتُ أَنَا يَوْمًا يَهُودِيَّةٌ وَيَوْمًا نَصْرَانِيَّةٌ وَيَوْمًا مَجُوسِيَّةٌ، فَقَالَ: إِنْ تَهَوَّدْتِ قُتِلْتِ وَإِنْ تَنَصَّرْتِ قُتِلْتِ وَإِنْ تَمَجَّسْتِ قُتِلْتِ، قَالَتْ: فَمَا تأمرني؟ قال: تكفري عَنْ يَمِينِكِ، وَتَجْمَعِينَ بَيْنَ فَتَاكِ وَفَتَاتِكِ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْحَالِفَ إِذَا قَالَ: أُقْسِمُ بِاللَّهِ أَنَّهَا يَمِينٌ. وَاخْتَلَفُوا إِذَا قَالَ أُقْسِمُ أو أشهد ليكون كَذَا وَكَذَا وَلَمْ يَقُلْ بِاللَّهِ فَإِنَّهَا تَكُونُ أَيْمَانًا عِنْدَ مَالِكٍ إِذَا أَرَادَ بِاللَّهِ، وَإِنْ لَمْ يُرِدْ بِاللَّهِ لَمْ تَكُنْ أَيْمَانًا تُكَفَّرُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ: هِيَ أَيْمَانٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا تَكُونُ أَيْمَانًا حَتَّى يَذْكُرَ اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى، هَذِهِ رِوَايَةُ الْمُزَنِيِّ عَنْهُ. وَرَوَى عَنْهُ الرَّبِيعُ مِثْلَ قَوْلِ مَالِكٍ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- إِذَا قَالَ: أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ لَتَفْعَلَنَّ، فَإِنْ أَرَادَ سُؤَالَهُ فَلَا كَفَّارَةَ فِيهِ وَلَيْسَتْ بِيَمِينٍ، وَإِنْ أَرَادَ الْيَمِينَ كَانَ ما ذكرناه آنفا. الخامشة عَشْرَةَ- مَنْ حَلَفَ بِمَا يُضَافُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِمَّا لَيْسَ بِصِفَةٍ كَقَوْلِهِ: وَخَلْقِ اللَّهِ ورزقه وبيته لا شي عَلَيْهِ، لِأَنَّهَا أَيْمَانٌ غَيْرُ جَائِزَةٍ، وَحَلِفٌ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- إِذَا انْعَقَدَتِ الْيَمِينُ حَلَّتْهَا الْكَفَّارَةُ أَوِ الِاسْتِثْنَاءُ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: الِاسْتِثْنَاءُ بَدَلٌ عَنِ الْكَفَّارَةِ وَلَيْسَتْ حَلًّا لِلْيَمِينِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: هِيَ حَلٌّ لِلْيَمِينِ، وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ مَذْهَبُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ وَهُوَ الصَّحِيحُ، وَشَرْطُهُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا مَنْطُوقًا

Allah yolunda olsun ve Allah'ın evine (Kâbe'ye) yürümek üzerine borç olsun" demiştir. Âişe, Hafsa, İbn Ömer, İbn Abbâs ve Ümmü Seleme'ye sorunca hepsi ona: "Hârût ile Mârût gibi mi olmak istiyorsun?" demişler ve yeminine kefâret verip aralarını serbest bırakmasını emretmişlerdir. Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: Sahibem bana: "Seninle hanımının arasını mutlaka ayıracağım; seninle hanımının arasını ayırmazsam bütün malım Kâbe'nin örtüsüne/kapısına adansın; bir gün Yahudi, bir gün Hristiyan, bir gün Mecusi olayım" dedi. Ebû Râfi' dedi ki: Müminlerin annesi Ümmü Seleme'ye gidip: "Sahibem benimle hanımımın arasını ayırmak istiyor" dedim. O da: "Sahibene git ve ona bu yaptığının kendisine helal olmadığını söyle" dedi. Ona geri döndüm. Sonra İbn Ömer'e gelip haber verdim. İbn Ömer kapıya kadar gelip: "Hârût ve Mârût burada mı?" dedi. Kadın: "Bütün malımı Kâbe'nin örtüsüne adadım" dedi. [İbn Ömer]: "Peki ne yiyip içeceksin?" dedi. Kadın: "Ben bir gün Yahudi, bir gün Hristiyan, bir gün Mecusi olayım dedim" dedi. İbn Ömer: "Eğer Yahudi olursan öldürülürsün, Hristiyan olursan öldürülürsün, Mecusi olursan öldürülürsün" dedi. Kadın: "Bana ne emredersin?" deyince; "Yeminin için kefâret verirsin, kölen ile cariyenin arasını birleştirirsin" dedi. Âlimler, yemin eden kimsenin "Allah'a kasem ederim" dediğinde bunun bir yemin olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ancak "Allah" lafzını zikretmeksizin "Kasem ederim" veya "Şahitlik ederim ki şöyle şöyle olacak" dediğinde ihtilaf etmişlerdir: Mâlik'e göre Allah'ı kastetmişse yemin olur; Allah'ı kastetmemişse kefâret verilecek yeminlerden sayılmaz. Ebû Hanîfe, Evzâî, Hasan ve Nehaî: "Her iki durumda da yemindir" demişlerdir. Şâfiî ise: "Yüce Allah'ın ismini zikretmedikçe yemin olmaz" demiştir; bu Müzenî'nin ondan rivayetidir. Rebî' ise ondan Mâlik'in görüşü gibi rivayet etmiştir. On dördüncüsü: "Mutlaka yapasın diye sana yemin teklif ediyorum (aksemtü aleyke)" dediğinde; eğer maksadı rica ve talep ise bunda kefâret yoktur ve yemin değildir. Eğer yemini kastetmişse az önce zikrettiğimiz hüküm geçerlidir. On beşincisi: "Allah'ın yarattıkları hakkı için", "O'nun rızkı için", "O'nun evi için" demek gibi Allah'a izafe edilen fakat sıfat olmayan şeylerle yemin eden kimseye hiçbir sorumluluk yoktur; çünkü bunlar caiz olmayan yeminlerdir ve Allah'tan başkasıyla yemindir. On altıncısı: Yemin bağlandığı vakit onu kefâret veya istisna çözer. İbnü'l-Mâcişûn: "İstisna kefâretin yerine geçer, yeminin çözülmesi değildir" demiştir. İbnü'l-Kāsım ise: "O yeminin çözülmesidir" demiştir. İbnü'l-Arabî: "İslam beldelerinin fakihlerinin mezhebi budur ve sahih olan da budur; şartı ise bitişik olması ve lafızla söylenmiş

بِهِ لَفْظًا، لِمَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] مَنْ حَلَفَ فَاسْتَثْنَى فَإِنْ شَاءَ مَضَى وَإِنْ شَاءَ تَرَكَ عَنْ غَيْرِ حِنْثٍ [فَإِنْ نَوَاهُ مِنْ غَيْرِ نُطْقٍ أَوْ قَطَعَهُ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ لَمْ يَنْفَعْهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمَوَّازِ: يَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مُقْتَرِنًا بِالْيَمِينِ اعْتِقَادًا وَلَوْ بِآخِرِ حَرْفٍ، قَالَ: فَإِنْ فَرَغَ مِنْهَا وَاسْتَثْنَى لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْيَمِينَ فَرَغَتْ عَارِيَةً مِنِ الِاسْتِثْنَاءِ، فَوُرُودُهَا بَعْدَهُ لَا يُؤَثِّرُ كَالتَّرَاخِي، وَهَذَا يَرُدُّهُ الْحَدِيثُ] مَنْ حَلَفَ فَاسْتَثْنَى [وَالْفَاءُ، لِلتَّعْقِيبِ وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ ذَلِكَ يُؤَدِّي إِلَى أَلَّا تَنْحَلَّ يَمِينٌ ابْتُدِئَ عَقْدُهَا وَذَلِكَ بَاطِلٌ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: وَاخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا مَتَى اسْتَثْنَى فِي نَفْسِهِ تَخْصِيصَ مَا حَلَفَ عَلَيْهِ، فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: يَصِحُّ اسْتِثْنَاؤُهُ وَقَدْ ظَلَمَ الْمَحْلُوفَ لَهُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَصِحُّ حَتَّى يُسْمِعَ الْمَحْلُوفَ لَهُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَصِحُّ إِذَا حَرَّكَ بِهِ لِسَانَهُ وَشَفَتَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَسْمَعِ الْمَحْلُوفُ لَهُ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: وَإِنَّمَا قُلْنَا يَصِحُّ اسْتِثْنَاؤُهُ فِي نَفْسِهِ، فَلِأَنَّ الْأَيْمَانَ تُعْتَبَرُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا لَا يَصِحُّ ذَلِكَ حَتَّى يُحَرِّكَ بِهِ لِسَانَهُ وَشَفَتَيْهِ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ يُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَهُ وَشَفَتَيْهِ لَمْ يَكُنْ مُتَكَلِّمًا، وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنَ الْكَلَامِ يَقَعُ بِالْكَلَامِ دُونَ غَيْرِهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا لَا يَصِحُّ بِحَالٍ فَلِأَنَّ ذَلِكَ حَقٌّ لِلْمَحْلُوفِ لَهُ، وَإِنَّمَا يَقَعُ عَلَى حَسَبٍ مَا يَسْتَوْفِيهِ لَهُ الْحَاكِمُ، فَلَمَّا لَمْ تَكُنِ الْيَمِينُ عَلَى اخْتِيَارِ الْحَالِفِ بَلْ كَانَتْ مُسْتَوْفَاةً مِنْهُ، وَجَبَ أَلَّا يَكُونَ لَهُ فِيهَا حُكْمٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُدْرِكُ الِاسْتِثْنَاءُ الْيَمِينَ بَعْدَ سَنَةٍ، وَتَابَعَهُ عَلَى ذَلِكَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالْحَسَنُ وَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ"] الفرقان: ٦٨] الْآيَةَ، فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ

olmasıdır" demiştir. Zira Nesâî ve Ebû Dâvûd'un İbn Ömer'den, onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: [Kim yemin eder de ardından istisna yaparsa (inşallah derse), dilerse yapar dilerse yeminini bozmaksızın terk eder.] Şayet telaffuz etmeksizin içinden niyet ederse yahut mazeretsiz olarak yeminden koparırsa bu ona fayda vermez. Muhammed b. el-Mevvâz şöyle demiştir: İstisnanın inanç olarak son harfte bile olsa yeminle bitişik olması gerekir. Şöyle demiştir: Şayet yemini bitirir de sonra istisna yaparsa bu ona fayda vermez; çünkü yemin istisnadan soyutlanmış olarak tamamlanmıştır, dolayısıyla istisnanın sonradan gelmesi araya fasıla girmesi gibi etkisizdir. Bu görüşü [Kim yemin eder de peşinden istisna yaparsa] hadisi reddetmektedir; zira buradaki 'fâ' harfi peş peşelik (ta'kīb) bildirir ve ilim ehlinin cumhuru da bu görüştedir. Ayrıca bu durum, akdine başlanan hiçbir yeminin çözülememesi neticesini doğurur ki bu da bâtıldır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Yemin eden kimse üzerine yemin ettiği şeyi tahsis etmeyi kendi içinde istisna ettiğinde ashabımız ihtilaf etmiştir: Bazı ashabımız: "İstisnası geçerlidir fakat adına yemin edilen kimseye haksızlık etmiştir" demiştir. Bazıları: "Adına yemin edilen kimseye işittirmedikçe geçerli olmaz" demiştir. Bir kısmı da: "Adına yemin edilen kimse duymasa bile dilini ve dudaklarını onunla hareket ettirdiği takdirde geçerlidir" demiştir. İbn Huveyzimendâd der ki: Kendi içinde yaptığı istisnanın geçerli olduğunu söylememizin sebebi, yeminlerin niyetlere göre değerlendirilmesidir. Dilini ve dudaklarını hareket ettirmedikçe geçerli olmadığını söylememizin sebebi ise; dilini ve dudaklarını kıpırdatmayan kimsenin konuşmuş sayılmamasıdır; kelamdan yapılan istisna ise ancak kelam ile meydana gelir, başka şeyle değil. Hiçbir şekilde geçerli olmadığını söylememizin sebebi ise; bunun adına yemin edilen kimsenin bir hakkı olması ve ancak hâkimin onun için tahsil edeceği şekilde gerçekleşmesidir. Yemin yemin edenin tercihine bağlı olmayıp ondan zorunlu olarak tahsil edildiğinde, onda kendi lehine bir hüküm yetkisi bulunmaması vacip olur. İbn Abbâs: "İstisna bir yıl sonra bile yemine yetişir/geçerli olur" demiş; Ebû'l-Âliye ve Hasan da bu hususta ona uymuş ve Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ} [Furkān: 68] “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayetine tutunmuşlardır; zira bundan bir

عَامٍ نَزَلَ" إِلَّا مَنْ تابَ"] مريم: ٦٠]. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَنْ قَالَ بَعْدَ سَنَتَيْنِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَجْزَأَهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنِ اسْتَثْنَى بَعْدَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ أَجْزَأَهُ. وَقَالَ طَاوُسٌ: لَهُ أَنْ يَسْتَثْنِيَ مَا دَامَ فِي مَجْلِسِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنِ اسْتَثْنَى قَبْلَ أَنْ يَقُومَ أَوْ يَتَكَلَّمَ فَلَهُ ثُنْيَاهُ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ: يَسْتَثْنِي مَا دَامَ فِي ذَلِكَ الْأَمْرِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: لَهُ ذَلِكَ قَدْرَ حَلْبِ النَّاقَةِ الْغَزِيرَةِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا مَا تَعَلَّقَ بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنَ الْآيَةِ فَلَا مُتَعَلَّقَ لَهُ فِيهَا، لِأَنَّ الآيتين كانتا متصلتين في علم الله تعالى وَفِي لَوْحِهِ، وَإِنَّمَا تَأَخَّرَ نُزُولُهَا لِحِكْمَةٍ عَلِمَ الله

[... bir] yıl sonra { إِلَّا مَنْ تَابَ } “Tevbe edenler müstesna” [Meryem: 60] [ayeti] inmiştir. Mücâhid: "İki yıl sonra bile 'inşallah' dese bu ona yeterli olur" demiştir. Saîd b. Cübeyr: "Dört ay sonra istisna etse de bu ona yeterli olur" demiştir. Tâvûs: "Meclisinde (oturduğu yerde) bulunduğu müddetçe istisna yapma hakkı vardır" demiştir. Katâde: "Ayağa kalkmadan veya [başka bir şey] konuşmadan önce istisna yaparsa bu istisnası geçerlidir" demiştir. Ahmed b. Hanbel ve İshâk: "O iş [ve durum] içinde bulunduğu müddetçe istisna yapabilir" demişlerdir. Atâ ise: "Sütü bol bir devenin sağılma süresi kadar bir vakit içinde bunu yapma hakkı vardır" demiştir. On yedincisi: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın ayete dayanmasına gelince, bu ayette onun için tutunacak bir delil yoktur. Çünkü iki ayet de Allah Teâlâ'nın ilminde ve Levh[-i Mahfûz]'unda birbiriyle bitişiktir; inişinin gecikmesi ise sadece Allah'ın bildiği...

ذَلِكَ فِيهَا، أَمَا إِنَّهُ يَتَرَكَّبُ عَلَيْهَا فَرْعٌ حَسَنٌ، وَهُوَ أَنَّ الْحَالِفَ إِذَا قَالَ وَاللَّهِ لَا دَخَلْتُ الدَّارَ، وَأَنْتِ طَالِقٌ إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ، وَاسْتَثْنَى فِي يَمِينِهِ الْأَوَّلِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي قَلْبِهِ، وَاسْتَثْنَى فِي الْيَمِينِ الثَّانِيَةِ فِي قَلْبِهِ أَيْضًا مَا يَصْلُحُ لِلِاسْتِثْنَاءِ الَّذِي يَرْفَعُ الْيَمِينَ لِمُدَّةٍ أَوْ سَبَبٍ أَوْ مَشِيئَةِ أَحَدٍ، وَلَمْ يُظْهِرْ شَيْئًا مِنِ الِاسْتِثْنَاءِ إِرْهَابًا عَلَى الْمَحْلُوفِ] لَهُ [، فَإِنَّ ذَلِكَ يَنْفَعُهُ وَلَا تَنْعَقِدُ الْيَمِينَانِ عَلَيْهِ، وَهَذَا فِي الطَّلَاقِ مَا لَمْ تَحْضُرْهُ الْبَيِّنَةُ، فَإِنْ حَضَرَتْهُ بَيِّنَةٌ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ دَعْوَاهُ الِاسْتِثْنَاءَ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ نَافِعًا لَهُ إِذَا جَاءَ مُسْتَفْتِيًا. قُلْتُ: وَجْهُ الِاسْتِثْنَاءِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَظْهَرَ الْآيَةَ الْأُولَى وَأَخْفَى الثَّانِيَةَ، فَكَذَلِكَ الْحَالِفُ إِذَا حَلَفَ إِرْهَابًا وَأَخْفَى الِاسْتِثْنَاءَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَانَ أَبُو الْفَضْلِ الْمَرَاغِيُّ يَقْرَأُ بِمَدِينَةِ السَّلَامِ، وَكَانَتِ الْكُتُبُ تَأْتِي إِلَيْهِ مِنْ بَلَدِهِ، فَيَضَعُهَا فِي صُنْدُوقٍ وَلَا يَقْرَأُ مِنْهَا وَاحِدًا مَخَافَةَ أَنْ يَطَّلِعَ فِيهَا عَلَى مَا يُزْعِجُهُ وَيُقْطَعُ بِهِ عَنْ طَلَبِهِ، فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ خَمْسَةِ أَعْوَامٍ وَقَضَى غَرَضًا مِنَ الطَّلَبِ وَعَزَمَ عَلَى الرَّحِيلِ، شَدَّ رَحْلَهُ وَأَبْرَزَ كُتُبَهُ وَأَخْرَجَ تِلْكَ الرَّسَائِلَ، فَقَرَأَ فِيهَا مَا لَوْ أَنَّ وَاحِدًا مِنْهَا يَقْرَؤُهُ بَعْدَ وُصُولِهِ مَا تَمَكَّنَ بَعْدَهُ مِنْ تَحْصِيلِ حَرْفٍ مِنَ الْعِلْمِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَرَحَّلَ عَلَى دَابَّةِ قُمَاشَهُ وَخَرَجَ إِلَى بَابِ الْحَلَبَةِ طَرِيقِ خُرَاسَانَ، وَتَقَدَّمَهُ الْكَرِيُّ بِالدَّابَّةِ وَأَقَامَ هُوَ عَلَى فَامِيٍّ يَبْتَاعُ مِنْهُ سُفْرَتَهُ، فَبَيْنَمَا هُوَ يُحَاوِلُ ذَلِكَ مَعَهُ إِذْ سَمِعَهُ يَقُولُ لِفَامِيٍّ آخَرَ: أَمَا سَمِعْتَ الْعَالِمَ يَقُولُ- يَعْنِي الْوَاعِظَ- إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ يُجَوِّزُ الِاسْتِثْنَاءَ وَلَوْ بَعْدَ سَنَةٍ، لَقَدِ اشْتَغَلَ بِذَلِكَ بَالِي مُنْذُ سَمِعْتُهُ فَظَلَلْتُ فِيهِ مُتَفَكِّرًا، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ صَحِيحًا لَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِأَيُّوبَ:" وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ"] ص: ٤٤] وَمَا الَّذِي يَمْنَعُهُ مِنْ أَنْ يَقُولَ: قُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ! فَلَمَّا سَمِعَهُ يَقُولُ ذَلِكَ قَالَ: بَلَدٌ يَكُونُ فِيهِ الْفَامِيُّونَ بِهَذَا الْحَظِّ مِنَ الْعِلْمِ وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةِ أَخْرُجُ عَنْهُ إِلَى الْمَرَاغَةِ؟ لَا أَفْعَلُهُ أَبَدًا، وَاقْتَفَى أَثَرَ الْكَرِيِّ وَحَلَّلَهُ مِنَ الْكِرَاءِ وَأَقَامَ بِهَا حَتَّى مَاتَ.

[Yeminde istisnanın peş peşe yapılması gerekliliği hususunda] durum böyledir. Bununla birlikte bu mesele üzerine güzel bir fer'î mesele bina edilmektedir: Şöyle ki, yemin eden bir kimse: "Vallahi şu eve girmeyeceğim ve eğer eve girersen benden boşsun" dese, ilk yemininde kalben "inşallah" diye istisna yapsa, ikinci yeminde de yine kalbinde yemini bir süreye, bir sebebe yahut birinin dilemesine bağlayarak hükümsüz kılan geçerli bir istisna niyetinde bulunsa ve [kendisine karşı yemin edilen kimseyi] korkutmak/caydırmak maksadıyla istisnadan hiçbir şeyi açıkça telaffuz etmese; bu durum ona fayda verir ve iki yemin de onun aleyhine bağlanmış olmaz. Boşama (talak) hususundaki bu hüküm, aleyhinde bir beyyine (şahit/delil) bulunmadığı müddetçedir. Şayet aleyhine şahit/delil ikame edilirse istisna iddiası kabul edilmez. Bu [kalbî istisna] ancak fetva sormak üzere geldiğinde [kendisi ile Allah arasında] ona fayda verir. Derim ki: İstisnanın bu veçhi şudur: Allah Teâlâ ilk ayeti aşikâr kılmış, ikincisini ise gizlemiştir. Yemin eden kimse de caydırmak amacıyla yemin edip istisnayı gizlediğinde durum böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ebü'l-Fazl el-Merâgî, Medînetü's-Selâm'da (Bağdat'ta) ilim tahsil ederdi. Memleketinden kendisine mektuplar gelir, o da içinde canını sıkacak ve kendisini ilim talebinden alıkoyacak bir şey görme korkusuyla onları bir sandığa koyar ve tek birini dahi okumazdı. Beş yıl geçip de ilim tahsilindeki hedefine ulaştığında ve dönmeye karar verdiğinde eşyalarını toplayıp kitaplarını ortaya çıkardı ve o mektupları çıkarıp okudu. Mektuplarda öyle şeyler yazıyordu ki şayet bunlardan birini eline ulaştığı vakit okumuş olsaydı, ondan sonra tek bir harf dahi ilim tahsil edemezdi. Bunun üzerine Allah'a hamdetti; eşyalarını bir binek hayvanına yükleyip Horasan yolu üzerindeki Bâbü'l-Halebe'ye doğru çıktı. Kiraladığı nakliyeci (kerî) binek ile önden gitti, kendisi ise yol azığı satın almak üzere bir bakkalın/ekmekçinin (fâmî) yanında durdu. O alışverişle meşgulken dükkân sahibinin diğer bir bakkala/ekmekçiye şöyle dediğini işitti: "Âlimin -yani vaizin- İbn Abbâs'ın bir yıl sonra bile olsa istisnayı caiz gördüğünü söylediğini duymadın mı? Bunu duyduğumdan beri zihnim bununla meşgul oldu ve sürekli bunu düşündüm. Şayet bu doğru olsaydı Allah Teâlâ Eyyûb'a: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ} “Eline bir demet sap al da onunla vur ve yeminini bozma” [Sâd: 44] demezdi; ona 'İnşallah de' buyurmasına ne engel vardı ki!" [Ebü'l-Fazl], adamın böyle dediğini işitince: "Bakkalları bile ilimden bu denli nasipdar ve bu mertebede olan bir şehri bırakıp Merâga'ya mı gideceğim? Bunu asla yapmam!" dedi. Hemen nakliyecinin peşinden gidip ücretini ödeyerek helalleşti ve vefat edinceye kadar orada [Bağdat'ta] ikamet etti.

الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- الِاسْتِثْنَاءُ إِنَّمَا يَرْفَعُ الْيَمِينَ بِاللَّهِ تَعَالَى إِذْ هِيَ رُخْصَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا. وَاخْتَلَفُوا فِي الِاسْتِثْنَاءِ فِي الْيَمِينِ بِغَيْرِ اللَّهِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: الِاسْتِثْنَاءُ يَقَعُ فِي كُلِّ يَمِينٍ كَالطَّلَاقِ وَالْعَتَاقِ وَغَيْرِ ذَلِكَ كَالْيَمِينِ بِاللَّهِ تَعَالَى- قَالَ أَبُو عُمَرَ: مَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ فَهُوَ الْحَقُّ، وَإِنَّمَا وَرَدَ التَّوْقِيفُ بِالِاسْتِثْنَاءِ فِي الْيَمِينِ بِاللَّهِ ﷿ لَا فِي غَيْرِ ذَلِكَ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكَفَّارَتُهُ) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَقْدِيمِ الْكَفَّارَةِ عَلَى الْحِنْثِ هَلْ تُجْزِئُ أَمْ لَا؟ - بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّ الْحِنْثَ قَبْلَ الْكَفَّارَةِ مُبَاحٌ حَسَنٌ وَهُوَ عِنْدُهُمْ أَوْلَى- عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: يُجْزِئُ مُطْلَقًا وَهُوَ مَذْهَبُ أَرْبَعَةَ عَشَرَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَجُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ وَهُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا يُجْزِئُ بِوَجْهٍ، وَهِيَ رِوَايَةُ أَشْهَبَ عَنْ مَالِكٍ، وَجْهُ الْجَوَازِ مَا رَوَاهُ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَإِنِّي وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا كَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي وَأَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ) خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّ الْيَمِينَ سَبَبُ الْكَفَّارَةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ" فَأَضَافَ الْكَفَّارَةَ إِلَى الْيَمِينِ وَالْمَعَانِي تُضَافُ إِلَى أَسْبَابِهَا، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْكَفَّارَةَ بَدَلٌ عَنِ الْبِرِّ فَيَجُوزُ تَقْدِيمُهَا قَبْلَ الْحِنْثِ. وَوَجْهُ الْمَنْعِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:] مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ ثُمَّ رَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ) زَادَ النَّسَائِيُّ (وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ [وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّ الْكَفَّارَةَ إِنَّمَا هِيَ لِرَفْعِ الْإِثْمِ، وَمَا لَمْ يَحْنَثْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مَا يُرْفَعُ فَلَا مَعْنَى لِفِعْلِهَا، وَكَانَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِذا حَلَفْتُمْ" أَيْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَحَنِثْتُمْ. وَأَيْضًا فَإِنَّ كُلَّ عِبَادَةٍ فُعِلَتْ قَبْلَ وُجُوبِهَا لَمْ تَصِحَّ اعْتِبَارًا بِالصَّلَوَاتِ وَسَائِرِ الْعِبَادَاتِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: تُجْزِئُ بِالْإِطْعَامِ وَالْعِتْقِ وَالْكِسْوَةِ، وَلَا تُجْزِئُ بِالصَّوْمِ، لِأَنَّ عَمَلَ الْبَدَنِ لَا يَقُومُ قَبْلَ وَقْتِهِ. وَيُجْزِئُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ تَقْدِيمُ الْكَفَّارَةِ، وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّالِثُ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي الْكَفَّارَةِ الْخِلَالَ الثَّلَاثَ فَخَيَّرَ فِيهَا، وَعَقَّبَ عِنْدَ عَدَمِهَا بِالصِّيَامِ، وَبَدَأَ بِالطَّعَامِ لِأَنَّهُ كَانَ الْأَفْضَلُ فِي بِلَادِ الْحِجَازِ لِغَلَبَةِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ وَعَدَمِ شبعهم،

On sekizincisi: İstisna ancak Allah Teâlâ adına yapılan yemini ortadan kaldırır; çünkü bu Yüce Allah'tan bir ruhsattır ve bu hususta ihtilaf yoktur. Allah'tan başkası adına yapılan yeminde istisna konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî ve Ebû Hanîfe: "Tıpkı Allah Teâlâ adına yapılan yeminde olduğu gibi; talak, azat ve benzeri her türlü yeminde istisna geçerli olur" demişlerdir. Ebû Ömer şöyle demiştir: İcma ettikleri husus haktır; istisna hakkında nass (tevkīf) yalnızca Allah Azze ve Celle adına yapılan yemin hakkında vârid olmuştur, başkası hakkında değil. On dokuzuncusu: Yüce Allah'ın: {فَكَفَّارَتُهُ} “Bunun kefâreti...” buyruğunda âlimler, yemini bozmadan önce kefâret ödemenin yeterli olup olmayacağı hususunda —kefâretten önce yemini bozmanın mubah ve güzel olduğu, hatta onlara göre daha evla bulunduğu hususunda icma ettikten sonra— üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Mutlak olarak yeterlidir; bu on dört sahabinin ve fakihlerin cumhurunun mezhebidir, Mâlik'in mezhebinde meşhur olan da budur. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise: "Hiçbir şekilde geçerli olmaz" demişlerdir; bu Eşheb'in Mâlik'ten rivayetidir. Cevazın gerekçesi, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin rivayet ettiği Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): (Allah'a yemin olsun ki inşallah bir yemine yemin edip de başkasını ondan daha hayırlı gördüğümde, mutlaka yeminim için kefâret verir ve hayırlı olanı yaparım) hadisidir; bunu Ebû Dâvûd tahriç etmiştir. Anlam bakımından ise; Yüce Allah'ın: {ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ} “Yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin kefâreti budur” buyruğundan ötürü yemin kefâretin sebebidir; zira kefâreti yemine izafe etmiştir, hükümler ise sebeplerine izafe edilir. Ayrıca kefâret yemine sadık kalmanın (birr) yerine geçen bir bedeldir; bu yüzden yemini bozmadan önce ödenmesi caizdir. Men etmenin gerekçesi ise Müslim'in Adiy b. Hâtim'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: [Kim bir yemine yemin eder de sonra başkasını ondan daha hayırlı görürse hayırlı olanı yapsın] Nesâî şu ilaveyi yapmıştır: (ve yemini için kefâret versin). Anlam bakımından gerekçesi ise; kefâretin ancak günahı kaldırmak için olmasıdır; yemin bozulmadıkça ortada kaldırılacak bir şey yoktur, dolayısıyla kefâret ödemenin bir anlamı kalmaz. Yüce Allah'ın: {إِذا حَلَفْتُمْ} “Yemin ettiğiniz vakit” buyruğunun manası; "yemin edip de bozduğunuz vakit" demektir. Ayrıca farz kılınmadan önce eda edilen hiçbir ibadet geçerli olmaz; nitekim namazlar ve diğer ibadetler buna kıyas edilir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Yedirmek, köle azat etmek ve giydirmek ile kefâretin öne alınması yeterli olur; fakat oruç ile yeterli olmaz. Çünkü bedenin ameli vaktinden önce yerine getirilemez; diğerlerinde ise kefâretin öne alınması yeterlidir; bu da üçüncü görüştür. Yirmincisi: Yüce Allah kefârette üç hasleti zikrederek bunlar arasında muhayyer kılmış; bunlar bulunmadığı takdirde peşinden oruca yer vermiştir. Yiyecek ile başlamıştır; çünkü Hicaz beldelerinde ona duyulan ihtiyacın baskın olması ve karınlarının doymaması sebebiyle en faziletlisi oydu;

وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ عَلَى التَّخْيِيرِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّهَا تَكُونُ بِحَسَبِ الْحَالِ، فَإِنْ عَلِمْتَ مُحْتَاجًا فَالطَّعَامُ أَفْضَلُ، لِأَنَّكَ إِذَا أَعْتَقْتَ لَمْ تَدْفَعْ حَاجَتَهُمْ وَزِدْتَ مُحْتَاجًا حَادِيَ عَشَرَ إِلَيْهِمْ، وَكَذَلِكَ الْكِسْوَةُ تَلِيهِ، وَلَمَّا عَلِمَ اللَّهُ الْحَاجَةَ بَدَأَ بِالْمُقَدَّمِ الْمُهِمِّ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ) لَا بُدَّ عِنْدَنَا وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ مِنْ تَمْلِيكِ الْمَسَاكِينِ مَا يُخْرَجُ لَهُمْ، وَدَفْعِهِ إِلَيْهِمْ حَتَّى يَتَمَلَّكُوهُ وَيَتَصَرَّفُوا فِيهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ"] الانعام: ١٤] وَفِي الْحَدِيثِ (أَطْعَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْجَدَّ السُّدُسَ)، وَلِأَنَّهُ أَحَدُ نَوْعَيِ الْكَفَّارَةِ فَلَمْ يَجُزْ فِيهَا إِلَّا التَّمْلِيكُ، أَصْلُهُ الْكِسْوَةُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَوْ غَدَّاهُمْ وَعَشَّاهُمْ جَازَ، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ الْمَاجِشُونِ مِنْ عُلَمَائِنَا، قَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: إِنَّ التَّمْكِينَ مِنَ الطَّعَامِ إِطْعَامٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً"] الإنسان: ٨] فَبِأَيِ وَجْهٍ أَطْعَمَهُ دَخَلَ فِي الْآيَةِ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ) قَدْ تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ) أَنَّ الْوَسَطَ بِمَعْنَى الْأَعْلَى وَالْخِيَارِ، وَهُوَ هُنَا مَنْزِلَةٌ بَيْنَ منزلتين ونصفا بَيْنَ طَرَفَيْنِ. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ] خَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا [. وَخَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حدثنا عبد الرحمن ابن مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَقُوتُ أَهْلَهُ قُوتًا فِيهِ سَعَةٌ وَكَانَ الرَّجُلُ يَقُوتُ أَهْلَهُ قُوتًا فِيهِ شِدَّةٌ، فَنَزَلَتْ:" مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ". وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَسَطَ مَا ذَكَرْنَاهُ وَهُوَ مَا كَانَ بَيْنَ شَيْئَيْنِ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- الْإِطْعَامُ عِنْدَ مَالِكٍ مُدٌّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَسَاكِينِ الْعَشَرَةِ، إِنْ كَانَ بِمَدِينَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ. قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ: أَدْرَكْتُ النَّاسَ وَهُمْ إِذَا أَعْطَوْا فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ أَعْطَوْا مُدًّا مِنْ حِنْطَةٍ بِالْمُدِّ الْأَصْغَرِ، وَرَأَوْا ذَلِكَ مُجْزِئًا عَنْهُمْ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَبِهِ قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ. وَاخْتُلِفَ

Yemin kefaretinin [seçeneklerden birini seçme hususunda] muhayyerlik üzere olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bana göre bu durum duruma göredir; şayet muhtaç birini görürsen yedirmek daha faziletlidir. Çünkü köle azat ettiğin takdirde onların ihtiyacını gidermiş olmazsın, üstelik onlara on birinci bir muhtaç daha eklemiş olursun. Aynı şekilde giydirmek de yedirmenin ardı sıra gelir. Allah Teâlâ ihtiyacı bildiği için [ayete] öncelikli ve mühim olanla başlamıştır." Yirmi birincisi: Yüce Allah'ın: { إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ } “On yoksulu doyurmak” kavli: Bize (Mâlikîlere) ve Şâfiî'ye göre, yoksullara çıkarılan şeyin mülkiyetinin onlara verilmesi (temlîk) ve ona mâlik olup onda tasarrufta bulunabilmeleri için kendilerine teslim edilmesi şarttır. Çünkü Yüce Allah: { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “O yedirir, kendisi yedirilmez” [el-En'âm 6/14] buyurmuştur. Hadiste de: « أَطْعَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْجَدَّ السُّدُسَ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dedeye altıda biri [mülk olarak] verdi (yedirdi)» denilmektedir. Ayrıca bu, kefaretin [mali olan] iki türünden biridir; dolayısıyla giydirmede olduğu gibi bunda da temlikten başkası caiz olmaz. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Onlara öğle ve akşam yemeği yedirse caiz olur." Âlimlerimizden İbnü'l-Mâcişûn'un tercihi de budur. İbnü'l-Mâcişûn şöyle demiştir: "Yemeği [yemeye] imkân tanımak da yedirmektir (it'âm). Nitekim Allah Teâlâ: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً } “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler” [el-İnsân 76/8] buyurmuştur. Dolayısıyla kişi onu hangi şekilde doyurursa doyursun ayetin kapsamına girer." Yirmi ikincisi: Yüce Allah'ın: { مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “Ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden” kavli: (el-Bakara suresinde) "vasat" kelimesinin en üstün ve en seçkin anlamına geldiği daha önce geçmişti. Buradaki anlamı ise iki mertebe arasındaki bir mertebe ve iki uç arasındaki orta noktadır. « خَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا » «İşlerin en hayırlısı vasat (orta) olanıdır» hadisi de bu kabildendir. İbn Mâce tahric edip şöyle dedi: Bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Süleymân b. Ebi'l-Mugīre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: "Kimi adam ailesine bol ve geniş bir rızıkla yiyecek sağlar, kimi adam da ailesine dar ve sıkıntılı bir rızıkla yiyecek sağlardı. Bunun üzerine: { مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “Ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden” [ayeti] nazil oldu." Bu da "vasat"ın zikrettiğimiz üzere iki şey arasında bulunan orta hal olduğuna delalet eder. Yirmi üçüncüsü: Mâlik'e göre doyurmak, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'sinde bulunuluyorsa on yoksulun her biri için bir müddür. Şâfiî ve Medine ehli de bu görüştedir. Süleymân b. Yesâr şöyle demiştir: "Ben insanlara yetiştim; yemin kefareti verdiklerinde küçük müd ile bir müd buğday verirler ve bunun kendilerine yeterli olduğunu görürlerdi." Bu, İbn Ömer, İbn Abbâs ve Zeyd b. Sâbit'in de görüşüdür. Atâ b. Ebî Rebâh da böyle demiştir. [Medine'nin]...

إِذَا كَانَ بِغَيْرِهَا، فَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يُجْزِئُهُ الْمُدُّ بِكُلِّ مَكَانٍ. وَقَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: أَفْتَى ابْنُ وَهْبٍ بِمِصْرَ بِمُدٍّ وَنِصْفٍ. وَأَشْهَبُ بِمُدٍّ وَثُلُثٍ، قَالَ: وَإِنَّ مُدًّا وَثُلُثًا لَوَسَطٌ مِنْ عَيْشِ الْأَمْصَارِ فِي الْغَدَاءِ وَالْعَشَاءِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُخْرِجُ مِنَ الْبُرِّ نِصْفُ صَاعٍ، وَمِنَ التَّمْرِ وَالشَّعِيرِ صَاعًا، عَلَى حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ بْنِ صُعَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَطِيبًا فَأَمَرَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ صَاعٍ مِنْ تَمْرٍ، أَوْ صَاعٍ مِنْ شَعِيرٍ عَنْ كُلِّ رَأْسٍ، أَوْ صَاعِ بُرٍّ بَيْنَ اثْنَيْنِ. وَبِهِ أَخَذَ سُفْيَانُ وَابْنُ الْمُبَارَكِ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَعُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ،] ﵃ [ وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ فُقَهَاءِ الْعِرَاقِ، لِمَا رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: كَفَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ وَأَمَرَ النَّاسَ بِذَلِكَ، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَنِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ] مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ [، خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- لَا يَجُوزُ أَنْ يُطْعِمَ غَنِيًّا وَلَا ذَا رَحِمٍ تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُ، وَإِنْ كَانَ مِمَّنْ لَا تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُ فَقَدْ قَالَ مَالِكٌ: لَا يُعْجِبُنِي أَنْ يُطْعِمَهُ، وَلَكِنْ إِنْ فَعَلَ وَكَانَ فَقِيرًا أَجْزَأَهُ، فَإِنْ أَطْعَمَ غَنِيًّا جَاهِلًا بِغِنَاهُ فَفِي (الْمُدَوَّنَةِ) وَغَيْرِ كِتَابٍ لَا يُجْزِئُ، وَفِي (الْأَسَدِيَّةِ) أَنَّهُ يُجْزِئُ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَيُخْرِجُ الرَّجُلُ مِمَّا يَأْكُلُ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ زَلَّتْ هُنَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فَقَالُوا: إِنَّهُ إِذَا كَانَ يَأْكُلُ الشَّعِيرَ وَيَأْكُلُ النَّاسُ الْبُرَّ فَلْيُخْرِجْ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ، وَهَذَا سَهْوٌ بَيِّنٌ، فَإِنَّ الْمُكَفِّرَ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ إِلَّا الشَّعِيرَ لَمْ يُكَلَّفْ أَنْ يُعْطِيَ لِغَيْرِهِ سِوَاهُ، وَقَدْ قَالَ ﷺ:] صَاعًا مِنْ طَعَامٍ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ [فَفَصَّلَ ذِكْرُهُمَا لِيُخْرِجَ كُلُّ أَحَدٍ فَرْضَهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَهَذَا مِمَّا لَا خَفَاءَ فِيهِ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ مَالِكٌ: إِنْ غَدَّى عَشَرَةَ مَسَاكِينَ وَعَشَّاهُمْ أَجْزَأَهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُطْعِمَهُمْ جُمْلَةً وَاحِدَةً، لِأَنَّهُمْ يَخْتَلِفُونَ فِي الْأَكْلِ، وَلَكِنْ يُعْطِي كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁: لَا يُجْزِئُ إِطْعَامُ الْعَشَرَةِ وَجْبَةً وَاحِدَةً، يَعْنِي غَدَاءً دُونَ عَشَاءٍ، أَوْ عَشَاءً دُونَ غَدَاءٍ، حَتَّى يُغَدِّيَهُمْ وَيُعَشِّيَهُمْ، قَالَ أَبُو عمر: وهو قول أئمة الفتوى بالأمصار.

[Medine] dışındaki yerlerde ise; İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: "Her yerde bir müdd vermesi yeterlidir." İbnü'l-Mevvâz ise şöyle demiştir: "İbn Vehb Mısır'da bir buçuk müdd ile fetva vermiştir." Eşheb ise bir buçuktan biraz az olan bir müdd ve üçte bir müdd ile fetva vermiştir ve şöyle demiştir: "Bir müdd ile üçte bir müdd, şehirlerde öğle ve akşam yemeğinde orta halli bir geçim seviyesidir." Ebû Hanîfe ise; Abdullah b. Sa'lebe b. Suayr'ın babasından naklettiği şu hadise dayanarak: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe vermek üzere ayağa kalktı ve fıtır sadakası olarak her bir can için bir sâ' hurma veya bir sâ' arpa yahut iki kişi için bir sâ' buğday verilmesini emretti" buğdaydan yarım sâ', hurma ve arpadan ise bir sâ' verileceğini söylemiştir. Süfyân ve İbnü'l-Mübârek de bu görüşü benimsemiştir. Bu görüş Ali, Ömer, İbn Ömer ve Âişe'den [radıyallâhu anhüm] rivayet edilmiş; Saîd b. el-Müseyyeb de bunu söylemiştir. İbn Abbâs'ın rivayet ettiği: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [yemin için] bir sâ' hurma ile kefâret ödedi ve insanlara da bunu emretti; bulamayan kimse ise { مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden” yarım sâ' buğday [versin]» şeklindeki hadis sebebiyle Irak fukahasının çoğunluğunun görüşü de budur. Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir. Yirmi dördüncüsü: Zengine ve nafakası kendisine vacip olan yakın akrabaya yedirmek caiz değildir. Şayet nafakası kendisine vacip olmayan kimselerden ise Mâlik: "Ona yedirmesi hoşuma gitmez; fakat bunu yapar ve o kişi de fakir olursa yeterli olur" demiştir. Şayet zengin olduğunu bilmeyerek bir zengine yedirirse; el-Müdevvene ve başka kitaplarda yeterli olmayacağı, el-Esediyye'de ise yeterli olacağı belirtilmiştir. Yirmi beşincisi: Kişi kendisinin yediğinden verir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Burada ilim ehlinden bir grup yanılarak şöyle demiştir: 'Eğer kendisi arpa yiyor, insanlar ise buğday yiyorsa, insanların yediğinden versin.' Bu açık bir yanılgıdır. Çünkü kefâret veren kimse kendi şahsı için arpadan başkasına güç yetiremiyorsa, başkasına ondan başkasını vermesi teklif olunamaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: [«...bir sâ' yiyecekten, bir sâ' arpadan...»] buyurarak her birinin kendi farzını kendi yediğinden vermesi için ikisini ayrı ayrı zikretmiştir; bu da kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan bir husustur." Yirmi altıncısı: Mâlik: "On yoksula öğle ve akşam yemeği yedirirse yeterli olur" demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: "Onları topluca bir arada doyurması caiz değildir; çünkü onların yemeleri birbirinden farklıdır; lakin her bir yoksula bir müdd verir." Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh şöyle rivayet edilmiştir: "On yoksula tek bir öğün, yani akşam yemeği olmaksızın sadece öğle yemeği veya öğle yemeği olmaksızın sadece akşam yemeği yedirmek, onları hem öğle hem akşam doyurmadıkça yeterli olmaz." Ebû Ömer şöyle demiştir: İlim merkezlerindeki fetva imamlarının görüşü de budur.

السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: وَلَا يُجْزِئُ الْخُبْزُ قَفَارًا بَلْ يُعْطِي مَعَهُ إِدَامَهُ زَيْتًا أَوْ كَشْكًا أَوْ كَامَخًا أَوْ مَا تَيَسَّرَ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذِهِ زِيَادَةٌ مَا أَرَاهَا وَاجِبَةً أَمَّا إِنَّهُ يُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يُطْعِمَ مَعَ الْخُبْزِ السُّكَّرَ- نَعَمْ- وَاللَّحْمَ، وَأَمَّا تَعْيِينُ الْإِدَامِ لِلطَّعَامِ فَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ لَا يَتَضَمَّنُهُ. قُلْتُ: نُزُولُ الْآيَةِ فِي الْوَسَطِ يَقْتَضِي الْخُبْزَ وَالزَّيْتَ أَوِ الْخَلَّ، وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهُ مِنَ الْجُبْنِ وَالْكَشْكِ كَمَا قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: [نِعْمَ الْإِدَامُ الْخَلُّ] وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: إِنْ أَطْعَمَهُمْ خُبْزًا وَلَحْمًا، أَوْ خُبْزًا وَزَيْتًا مَرَّةً وَاحِدَةً فِي الْيَوْمِ حَتَّى يَشْبَعُوا أَجْزَأَهُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ سِيرِينَ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَمَكْحُولٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ انس ابن مَالِكٍ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- لَا يَجُوزُ عِنْدَنَا دَفْعُ الْكَفَّارَةِ إِلَى مِسْكِينٍ وَاحِدٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَأَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ يَمْنَعُونَ صَرْفَ الْجَمِيعِ إِلَى وَاحِدٍ دَفْعَةً وَاحِدَةً، وَيَخْتَلِفُونَ فِيمَا إِذَا صَرَفَ الْجَمِيعَ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ بِدَفَعَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَجَازَ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ إِذَا تَعَدَّدَ الْفِعْلُ حَسُنَ أَنْ يُقَالَ فِي الْفِعْلِ الثَّانِي لَا يُمْنَعُ مِنَ الذِي دُفِعَتْ إِلَيْهِ أَوَّلًا، فَإِنَّ اسْمَ الْمِسْكِينِ يَتَنَاوَلُهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: يَجُوزُ دَفْعُ ذَلِكَ إِلَيْهِ فِي أَيَّامٍ، وَإِنَّ تَعَدُّدَ الْأَيَّامِ يَقُومُ مَقَامَ أَعْدَادِ الْمَسَاكِينِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُجْزِئُهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ التَّعْرِيفُ بِقَدْرِ مَا يُطْعِمُ، فَلَوْ دَفَعَ ذَلِكَ الْقَدْرَ. لِوَاحِدٍ أَجْزَأَهُ. وَدَلِيلُنَا نَصُّ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعَشَرَةِ فَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُمْ، وَأَيْضًا فَإِنَّ فِيهِ إِحْيَاءَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَكِفَايَتَهُمْ يَوْمًا وَاحِدًا، فَيَتَفَرَّغُونَ فِيهِ لِعِبَادَةِ اللَّهِ ﵎ وَلِدُعَائِهِ، فَيَغْفِرُ لِلْمُكَفِّرِ بِسَبَبِ ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكَفَّارَتُهُ) الضَّمِيرُ عَلَى الصناعة النحوية عائد على (بِما) وَيَحْتَمِلُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الَّذِي، وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً. أَوْ يَعُودُ عَلَى إِثْمِ الْحِنْثِ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذكر صريح ولكن المعنى يقتضيه.

Yirmi yedincisi: İbn Habîb şöyle demiştir: "Ekmek katıksız (kafâr) olarak yeterli olmaz; aksine onunla birlikte zeytinyağı, keşk, kâmıh yahut kolayına gelen bir katık verir." İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: "Bu, vâcip olduğunu düşünmediğim bir ilavedir. Evet, ekmekle birlikte şeker ve et yedirmesi müstehaptır; ancak yiyecek için katığı belirlemeye gelince, buna bir imkân yoktur; zira lafız bunu içermemektedir." Derim ki: Ayetin orta hâlli geçim hakkında inmiş olması, İbn Habîb'in dediği gibi ekmek ve zeytinyağını yahut sirkeyi ve peynir ile keşk gibi bu anlamda olan şeyleri gerektirir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «نِعْمَ الْإِدَامُ الْخَلُّ» «Sirke ne güzel katıktır!» buyurmuştur. Hasan-ı Basrî ise şöyle demiştir: "Eğer onlara günde bir defa doyuncaya kadar ekmek ve et yahut ekmek ve zeytinyağı yedirirse bu ona yeterli olur." Bu, İbn Sîrîn, Câbir b. Zeyd ve Mekhûl'ün de görüşüdür. Bu husus Enes b. Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Yirmi sekizincisi: Bize göre kefâretin tek bir yoksula verilmesi caiz değildir. Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe'nin ashabı ise hepsinin birden tek seferde tek bir kişiye verilmesini menederler; fakat hepsinin tek bir günde farklı defalarda verilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İçlerinden bir kısmı bunu caiz görmüş ve fiil tekerrür ettiğinde ikinci fiilde, ilk olarak kendisine verilen kimseden menedilmeyeceğinin söylenmesinin uygun olacağını, zira 'miskin/yoksul' isminin onu da kapsadığını belirtmişlerdir. Diğerleri ise: "Bunun ona birkaç günde verilmesi caizdir; zira günlerin tekerrürü, yoksulların sayısının yerine geçer" demişlerdir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Bu ona yeterlidir; çünkü ayetten maksat, yedireceği miktarın bildirilmesidir; dolayısıyla bu miktarı tek bir kişiye verse de ona yeterli olur." Bizim delilimiz ise, Yüce Allah'ın açıkça on sayısını zikretmesidir; dolayısıyla onlardan başkasına sapmak caiz değildir. Ayrıca bunda, Müslümanlardan bir grubun ihya edilmesi ve bir gün boyunca ihtiyaçlarının karşılanması vardır; böylece o gün Yüce Allah'a ibadet etmeye ve O'na dua etmeye vakit ayırırlar; bu vesileyle de Allah, kefâret ödeyen kimseyi bağışlar. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yirmi dokuzuncusu: Yüce Allah'ın: {فَكَفَّارَتُهُ} “Bunun kefâreti...” buyruğundaki zamir, nahiv tekniği açısından {بِمَا} ifadesine dönmektedir. Buradaki [mâ edatının] 'ellezî' (ismi mevsul) anlamında olması muhtemel olduğu gibi masdariyet bildiren [mâ] olması da muhtemeldir. Yahut açıkça zikredilmemiş olsa da mananın bunu gerektirmesinden ötürü yemini bozma günahına dönmektedir.

الْمُوَفِّيَةُ ثَلَاثِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَهْلِيكُمْ" هُوَ جَمْعُ أهل على السلامة. وقرا جعفر ابن مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ: (أَهَالِيكُمْ) وَهَذَا جَمْعٌ مُكَسَّرٌ، قَالَ أَبُو الْفَتْحِ: أَهَالٍ بِمَنْزِلَةِ لَيَالٍ وَاحِدُهَا أَهْلَاتٍ وَلَيْلَاتٍ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَهْلٌ وَأَهْلَةٌ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Otuzuncusu: Yüce Allah'ın: {أَهْلِيكُمْ} “Ailenize” buyruğu, ehl (أَهْل) kelimesinin kurallı müzekker çoğuludur (cem-i müzekker sâlim). Ca'fer b. Muhammed es-Sâdık ise kuralsız çoğul (cem-i mükesser) olarak {أَهَالِيكُمْ} şeklinde okumuştur. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Ehâlî (أَهَالٍ) kelimesi leyâlî (لَيَالٍ) gibidir; tekilleri ehlât (أَهْلَات) ve leylât (لَيْلَات) şeklinde gelir. Araplar (أَهْلٌ) ve (أَهْلَةٌ) derler. Şair şöyle demiştir:

وَأَهْلَةِ وُدٍّ قَدْ تَبَرَّيْتُ وُدَّهُمْ ... وَأَبْلَيْتُهُمْ فِي الْجَهْدِ حَمْدِي وَنَائِلِي

Nice dost aileler vardır ki dostluklarını arayıp istemiş ve sıkıntı anında onlara övgümü ve ihsanımı sunmuşumdur.

يَقُولُ: تَعَرَّضْتُ لِوُدِّهِمْ، قَالَهُ ابْنُ السِّكِّيتِ. الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ كِسْوَتُهُمْ) قُرِئَ بِكَسْرِ الْكَافِ وَضَمِّهَا هُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ إِسْوَةٍ وَأُسْوَةٍ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ الْيَمَانِيُّ: (أَوْ كَإِسْوَتِهِمْ) يَعْنِي كَإِسْوَةِ أَهْلِكَ. وَالْكِسْوَةُ فِي حَقِّ الرِّجَالِ الثَّوْبُ الْوَاحِدُ السَّاتِرُ لِجَمِيعِ الْجَسَدِ، فَأَمَّا فِي حَقِّ النِّسَاءِ فَأَقَلُّ مَا يُجْزِئُهُنَّ فِيهِ الصَّلَاةُ، وَهُوَ الدِّرْعُ وَالْخِمَارُ، وَهَكَذَا حُكْمُ الصِّغَارِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي (الْعُتْبِيَّةِ): تُكْسَى الصَّغِيرَةُ كِسْوَةَ كَبِيرَةٍ، وَالصَّغِيرُ كِسْوَةَ كَبِيرٍ، قِيَاسًا عَلَى الطَّعَامِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ: أَقَلُّ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ الِاسْمُ وَذَلِكَ ثَوْبٌ وَاحِدٌ، وَفِي رِوَايَةِ أَبِي الْفَرَجِ عَنْ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَمُغِيرَةُ: مَا يَسْتُرُ جَمِيعَ الْبَدَنِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ لَا تُجْزِئُ فِي أَقَلِّ مِنْ ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنْ سَلْمَانَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: نِعْمَ الثَّوْبُ التُّبَّانَ، أَسْنَدَهُ الطَّبَرِيُّ. وَقَالَ الْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ تُجْزِئُ عِمَامَةٌ يَلُفُّ بِهَا رَأْسَهُ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمَا كَانَ أَحْرَصَنِي عَلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَا يُجْزِئُ إِلَّا كِسْوَةٌ تَسْتُرُ عَنْ أَذَى الْحَرِّ وَالْبَرْدِ كَمَا أَنَّ عليه طعاما يشبعه من الجوع فَأَقُولُ بِهِ، وَأَمَّا الْقَوْلُ بِمِئْزَرٍ وَاحِدٍ فَلَا أَدْرِيهِ، وَاللَّهُ يَفْتَحُ لِي وَلَكُمْ فِي الْمَعْرِفَةِ بِعَوْنِهِ. قُلْتُ: قَدْ رَاعَى قَوْمٌ مَعْهُودَ الزِّيِّ وَالْكِسْوَةِ الْمُتَعَارَفَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يُجْزِئُ الثَّوْبُ الْوَاحِدُ إِلَّا إِذَا كَانَ جَامِعًا مِمَّا قَدْ يُتَزَيَّا بِهِ كَالْكِسَاءِ وَالْمِلْحَفَةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: الْكِسْوَةُ فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ لِكُلِّ مِسْكِينٍ ثَوْبٌ وَإِزَارٌ، أَوْ رِدَاءٌ أَوْ قَمِيصٌ أَوْ قباء أو كساء.

[Şair] "Onların dostluğuna talip oldum" demek istemektedir; bunu İbnü's-Sikkît söylemiştir. Otuz birincisi: Yüce Allah'ın: {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} “Yahut onları giydirmek” buyruğu [kâf harfinin] kesresi (kisvetühüm) ve zammesi (küsvetühüm) ile okunmuştur; bunlar isve (إِسْوَة) ve üsve (أُسْوَة) gibi iki ayrı lehçedir. Saîd b. Cübeyr ve Muhammed b. es-Sümeyka' el-Yemânî ise: {أَوْ كَإِسْوَتِهِمْ} şeklinde okumuşlardır; yani ailenizin giyimi gibi [demektir]. Erkekler hakkında giysi (kisve), bütün bedeni örten tek bir elbisedir. Kadınlar hakkında ise içinde namaz kılmalarının caiz olduğu en asgari giysidir ki o da dir' (elbise) ve hımârdır (başörtüsü). Çocukların hükmü de böyledir. İbnü'l-Kāsım, el-'Utbiyye'de şöyle demiştir: Yemeğe kıyasla, küçük kız çocuğuna yetişkin kadının giysisi, küçük erkek çocuğuna da yetişkin erkeğin giysisi giydirilir. Şâfiî, Ebû Hanîfe, Sevrî ve Evzâî şöyle demişlerdir: [Kefârette geçerli olan], bu ismin (giysi adının) kapsadığı en asgari şeydir, o da tek bir parçadır. Ebû'l-Ferec'in Mâlik'ten rivayetinde —ki İbrâhîm en-Nehaî ve Mugīre de bu görüştedir— namazın bundan daha azıyla caiz olmayacağı esasına dayanılarak bütün bedeni örten giysidir. Selmân'dan radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Tubbân ne güzel elbisedir!» Bunu Taberî senediyle rivayet etmiştir. Hakem b. Uteybe: "Başına sardığı bir sarık yeterli olur" demiştir; bu Sevrî'nin de görüşüdür. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Tıpkı açlıktan doyuracak miktarda yemek yedirmesi gerektiği gibi, sıcağın ve soğuğun eziyetinden koruyacak bir giysi olmadıkça bunun yeterli olmayacağının söylenmesine ne kadar da arzuluyum ki ben de bunu savunayım! Tek bir peştamal/izar ile yetinileceği görüşüne gelince, bunu anlayamıyorum. Allah yardımıyla bana ve size marifet kapılarını açsın." Derim ki: Bir grup âlim, alışılagelmiş kılığı ve örfte bilinen giysiyi gözetmiş ve şöyle demişlerdir: Tek parça elbise, ancak kisâ ve milhafe (bürgü) gibi kılık kıyafet olarak bürünülen [bütün bedeni kapsayan] bir giysi olduğu takdirde yeterli olur. Ebû Hanîfe ve arkadaşları şöyle demişlerdir: Yemin kefâretindeki giysi, her bir yoksul için [bedeni örten] bir elbise ve izâr, yahut bir ridâ veya gömlek (kamîs) yahut kaftan (kabâ) ya da kisâdır.

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ يُكْسِيَ عَنْهُ ثَوْبَينِ ثَوْبَيْنِ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ سِيرِينَ وَهَذَا مَعْنَى مَا اخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- لَا تُجْزِئُ الْقِيمَةُ عَنِ الطَّعَامِ وَالْكِسْوَةِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تُجْزِئُ، وَهُوَ يَقُولُ: تُجْزِئُ الْقِيمَةُ فِي الزَّكَاةِ فَكَيْفَ فِي الْكَفَّارَةِ! قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَعُمْدَتُهُ أَنَّ الْغَرَضَ سَدُّ الْخَلَّةِ، وَرَفْعُ الْحَاجَةِ، فَالْقِيمَةُ تُجْزِئُ فِيهِ. قُلْنَا: إِنْ نَظَرْتُمْ إِلَى سَدِّ الْخَلَّةِ فَأَيْنَ الْعِبَادَةُ؟] وَأَيْنَ [ نَصُّ الْقُرْآنِ عَلَى الْأَعْيَانِ الثَّلَاثَةِ، وَالِانْتِقَالِ بالبيان من نوع إلى نوع؟! الثالثة والعشرون- إِذَا دَفَعَ الْكِسْوَةَ إِلَى ذِمِّيٍّ أَوْ إِلَى عَبْدٍ لَمْ يُجْزِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُجْزِئُهُ، لِأَنَّهُ مِسْكِينٌ يَتَنَاوَلُهُ لَفْظُ الْمَسْكَنَةِ، وَيَشْتَمِلُ عَلَيْهِ عُمُومُ الْآيَةِ. قُلْنَا: هَذَا يَخُصُّهُ بِأَنْ يَقُولَ جُزْءٌ مِنَ الْمَالِ يَجِبُ إِخْرَاجُهُ لِلْمَسَاكِينِ فَلَا يَجُوزُ دَفْعُهُ لِلْكَافِرِ، أَصْلُهُ الزَّكَاةُ، وَقَدِ اتَّفَقْنَا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ دَفْعُهُ لِلْمُرْتَدِّ، فَكُلُّ دَلِيلٍ خُصَّ بِهِ الْمُرْتَدُّ فَهُوَ دَلِيلُنَا فِي الذِّمِّيِّ. وَالْعَبْدُ لَيْسَ بِمِسْكِينٍ لِاسْتِغْنَائِهِ بِنَفَقَةِ سَيِّدِهِ فَلَا تُدْفَعُ إِلَيْهِ كَالْغَنِيِّ. الرَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ) التَّحْرِيرُ الْإِخْرَاجُ مِنَ الرِّقِّ، وَيُسْتَعْمَلُ فِي الْأَسْرِ وَالْمَشَقَّاتِ وَتَعَبِ الدُّنْيَا وَنَحْوِهَا. وَمِنْهُ قَوْلُ أُمِّ مَرْيَمَ:" إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً "] آل عمران: ٣٥] أَيْ مِنْ شُغُوبِ الدُّنْيَا وَنَحْوِهَا. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ بْنِ غَالِبٍ:

Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, kendi adına ikişer parça elbise giydirilmesini emrettiği rivayet edilmiştir; Hasan ve İbn Sîrîn de bu görüştedir. İbnü'l-Arabî'nin tercih ettiği şeyin anlamı da budur, doğrusunu Allah bilir. Otuz ikincisi: Yemek ve giysi yerine bedelini vermek (kıymet) caiz değildir; Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise caiz olduğunu söyleyerek: "Zekâtta bedel caiz oluyor da kefârette nasıl caiz olmasın!" der. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Onun dayanağı, maksadın ihtiyacı gidermek ve yoksulluğu kaldırmak olduğu, bu sebeple bedelin de buna yeteceğidir. Biz deriz ki: Şayet ihtiyacın giderilmesine bakıyorsanız ibadet nerede kaldı? [Ve nerede] Kur'an'ın bu üç maddeyi bizzat tayin etmesi ve beyanı bir türden diğer türe intikal ettirmesi?!" Otuz üçüncüsü: Giysiyi zimmîye veya köleye verdiğinde bu geçerli olmaz. Ebû Hanîfe ise: "Geçerlidir; çünkü o da yoksulluk lafzının kapsadığı ve ayetin umumi hükmünün içine aldığı bir yoksuldur" demiştir. Biz deriz ki: Bu durum, yoksullara verilmesi vacip olan malın bir cüzüdür, dolayısıyla kâfire verilmesi caiz değildir, bunun aslı da zekâttır. Mürtede verilemeyeceği konusunda icmâ etmiş bulunmaktayız; mürted hakkında geçerli olan her delil, zimmî hakkında da bizim delilimizdir. Köle ise efendisinin nafakası ile müstağni olduğu için yoksul değildir, zengine verilmediği gibi ona da verilmez. Otuz dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “yahut bir köle azat etmek” buyruğudur. Tahrîr, kölelikten çıkarmaktır; aynı zamanda esaret, meşakkatler, dünyanın yorgunluğu ve benzeri durumlar için de kullanılır. Meryem'in annesinin: {إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً} “Karnımdakini tamamen sana adadım” [Âl-i İmrân, 35] yani dünyanın meşgalelerinden ve benzeri şeylerden azat edilmiş olarak, sözü de bu kabildendir. Ferazdak b. Gâlib'in şu sözü de böyledir:

أَبَنِي غُدَانَةَ إِنَّنِي حَرَّرْتُكُمْ ... فَوَهَبْتُكُمْ لِعَطِيَّةَ بْنِ جِعَالِ

Ey Gadâne oğulları! Ben sizi azat ettim... ve sizi Atiyye b. Ci'âl'e bağışladım.

أَيْ حَرَّرْتُكُمْ مِنَ الْهِجَاءِ. وَخَصَّ الرَّقَبَةَ مِنَ الْإِنْسَانِ، إِذْ هُوَ الْعُضْوُ الَّذِي يَكُونُ فِيهِ الْغُلُّ وَالتَّوَثُّقُ غَالِبًا مِنَ الْحَيَوَانِ، فَهُوَ مَوْضِعُ الْمِلْكِ فَأُضِيفَ التَّحْرِيرُ إِلَيْهَا. الْخَامِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ- لَا يَجُوزُ عِنْدَنَا إِلَّا إِعْتَاقُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ كَامِلَةٍ لَيْسَ فِيهَا شِرْكٌ لِغَيْرِهِ، وَلَا عَتَاقَةُ بَعْضِهَا، وَلَا عِتْقٌ إِلَى أَجَلٍ، وَلَا كِتَابَةٌ وَلَا تَدْبِيرٌ، وَلَا تَكُونُ أُمَّ وَلَدٍ وَلَا مَنْ يَعْتِقُ عَلَيْهِ إِذَا مَلَكَهُ، وَلَا يَكُونُ بِهَا مِنَ الْهَرَمِ وَالزَّمَانَةِ مَا يَضُرُّ بِهَا فِي الِاكْتِسَابِ، سَلِيمَةً غير معيبة،

Yani sizi yerilmekten (hicivden) azat ettim [kurtardım]. İnsanın özellikle boyun (rakabe) uzvu zikredilmiştir; zira canlılarda bukağının ve bağın vurulduğu yer çoğunlukla boyundur. Dolayısıyla mülkiyetin [bağlandığı] asıl mahal orası olduğu için azat etme (tahrîr) fiili ona nispet edilmiştir. Otuz beşincisi: Biz [Mâlikîler]e göre ancak; kendisinde bir başkasının ortaklığı bulunmayan, bir kısmı azat edilmiş olmayan, belirli bir süreye bağlanmış (ecelli) azadı bulunmayan, mükâtep (bedel karşılığı azat sözleşmesi yapılmış) veya müdebber (efendisinin ölümüne bağlı olarak azat edilecek) olmayan, ümmüveled (çocuk doğurmuş cariye) durumunda bulunmayan, sahip olunduğunda [akrabalık sebebiyle] kendiliğinden azat olacak kimselerden olmayan, kazanç sağlamasına engel teşkil edecek derecede yaşlılık ve müzmin hastalığı (kötürümlüğü) bulunmayan, kusursuz ve sağlam mümin bir kölenin azat edilmesi caizdir;

خِلَافًا لِدَاوُدَ فِي تَجْوِيزِهِ إِعْتَاقَ الْمَعِيبَةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَجُوزُ عِتْقُ الْكَافِرَةِ، لِأَنَّ مُطْلَقَ اللَّفْظِ يَقْتَضِيهَا. وَدَلِيلُنَا أَنَّهَا قُرْبَةٌ وَاجِبَةٌ فَلَا يَكُونُ الْكَافِرُ مَحَلًّا لَهَا كَالزَّكَاةِ، وَأَيْضًا فَكُلُّ مُطْلَقٍ فِي الْقُرْآنِ مِنْ هَذَا فَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُقَيَّدِ فِي عِتْقِ الرَّقَبَةِ فِي الْقَتْلِ الْخَطَأِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: لَا يَكُونُ فِيهَا شِرْكٌ، لقوله تعالى:" فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ"] النساء: ٩٢] وَبَعْضُ الرَّقَبَةِ لَيْسَ بِرَقَبَةٍ. وَإِنَّمَا قُلْنَا لَا يَكُونُ فِيهَا عَقْدُ عِتْقٍ، لِأَنَّ التَّحْرِيرَ يَقْتَضِي ابْتِدَاءَ عِتْقٍ دُونَ تَنْجِيزِ عِتْقٍ مُقَدَّمٍ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: سَلِيمَةً، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ" وَالْإِطْلَاقُ يَقْتَضِي تَحْرِيرَ رَقَبَةٍ كَامِلَةٍ وَالْعَمْيَاءُ نَاقِصَةٌ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ] مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَعْتِقُ امْرَأً مُسْلِمًا إِلَّا كَانَ فِكَاكُهُ مِنَ النَّارِ كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُ بِعُضْوٍ مِنْهَا حَتَّى الْفَرْجَ بِالْفَرْجِ [وَهَذَا نَصٌّ. وَقَدْ رُوِيَ فِي الْأَعْوَرِ قَوْلَانِ فِي الْمَذْهَبِ، كذلك في الأصم والخصي. السادسة والثلاثون- من أخرج مَالًا لِيُعْتِقَ رَقَبَةً فِي كَفَّارَةٍ فَتَلِفَ كَانَتِ الْكَفَّارَةُ بَاقِيَةً عَلَيْهِ، بِخِلَافِ مُخْرِجِ الْمَالِ فِي الزَّكَاةِ لِيَدْفَعَهُ إِلَى الْفُقَرَاءِ، أَوْ لِيَشْتَرِيَ بِهِ رَقَبَةً فَتَلِفَ، لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ غَيْرُهُ لِامْتِثَالِ الْأَمْرِ. السَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- اخْتَلَفُوا فِي الْكَفَّارَةِ إِذَا مَاتَ الْحَالِفُ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: كَفَّارَاتُ الْأَيْمَانِ تُخْرَجُ مِنْ رَأْسِ مَالِ الْمَيِّتِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تَكُونُ فِي الثُّلُثِ، وَكَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ إِنْ أَوْصَى بِهَا. الثَّامِنَةُ وَالثَّلَاثُونَ- مَنْ حَلَفَ وَهُوَ مُوسِرٌ فَلَمْ يُكَفِّرْ حَتَّى أَعْسَرَ، أَوْ حَنِثَ وَهُوَ مُعْسِرٌ فَلَمْ يُكَفِّرْ حَتَّى أَيْسَرَ، أَوْ حَنِثَ وَهُوَ عَبْدٌ فَلَمْ يُكَفِّرْ حَتَّى عُتِقَ، فَالْمُرَاعَاةُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ بِوَقْتِ التَّكْفِيرِ لَا وَقْتِ الْحِنْثِ. التَّاسِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَاللَّهِ لَأَنْ يَلَجَّ أَحَدُكُمْ بِيَمِينِهِ فِي أَهْلِهِ آثَمُ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَنْ يُعْطِيَ كَفَّارَتَهُ الَّتِي فَرَضَ اللَّهُ) اللِّجَاجُ فِي الْيَمِينِ هُوَ الْمُضِيُّ عَلَى مُقْتَضَاهُ، وَإِنْ لَزِمَ مِنْ ذَلِكَ حَرَجٌ ومشقة، وترك ما فيه منفعة عاجلة

[Bu hüküm], kusurlu kölenin azat edilmesini caiz gören Dâvûd'un görüşünün aksinedir. Ebû Hanîfe ise: "Kâfir kölenin azat edilmesi caizdir; çünkü mutlak lafız bunu gerektirir" demiştir. Bizim delilimiz ise bunun vacip bir kurbet (ibadet) olmasıdır; zekâtta olduğu gibi kâfir kimse buna mahal olamaz. Ayrıca Kur'ân'daki bu kabil her mutlak lafız, hataen adam öldürme kefaretinde geçen köle azadındaki mukayyet lafza hamledilir (döndürülür). Onda ortaklık bulunmamasını şart koşmamız, Yüce Allah'ın: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “...bir köle azat etmektir” [en-Nisâ, 92] buyruğundan dolayıdır; zira kölenin bir kısmı bir köle (rakabe) sayılmaz. Onda azat sözleşmesi bulunmamasını şart koşmamız ise tahrire (azat etmeye) ilişkin ifadenin, önceden kararlaştırılmış bir azadın tamamlanmasını değil, sıfırdan bir azadı iktiza etmesindendir. Kusursuz olmasını şart koşmamız da Yüce Allah'ın: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “...bir köle azat etmektir” buyruğundan dolayıdır; zira mutlak ifade tam bir kölenin azat edilmesini gerektirir, âmâ olan ise noksandır. Sahih'te Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle rivayet edilmiştir: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَعْتِقُ امْرَأً مُسْلِمًا إِلَّا كَانَ فِكَاكُهُ مِنَ النَّارِ كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُ بِعُضْوٍ مِنْهَا حَتَّى الْفَرْجَ بِالْفَرْجِ» «Bir Müslüman kimse diğer bir Müslümanı azat ederse, onun her bir uzvuna karşılık kendi uzvu -hatta cinsel organına karşılık cinsel organı- cehennem ateşinden kurtuluşu olur.» Bu [hadis], açık bir nastır. Mezhepte tek gözü kör olan köle hakkında iki görüş rivayet edilmiştir; sağır ve hadım köle hakkında da böyledir. Otuz altıncısı: Kefaret için bir köle azat etmek üzere para ayıran kimsenin bu parası helak olursa, kefaret zimmetinde kalmaya devam eder. Fakirlere vermek veya onunla köle satın almak üzere zekât parasını ayıran kişinin parası helak olduğunda, emri yerine getirmiş olduğu için üzerine başka bir borç kalmaması durumu bundan farklıdır. Otuz yedincisi: Yemin eden kişi vefat ettiğinde kefaretin durumu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî ve Ebû Sevr: "Yemin kefaretleri ölünün ana malından (terekesinden) çıkarılır" demişlerdir. Ebû Hanîfe: "Malın üçte birinden çıkarılır" demiştir. Mâlik de vasiyet etmişse aynı görüşü belirtmiştir. Otuz sekizincisi: Zengin iken yemin edip fakirleşinceye kadar kefaretini ödemeyen, yahut fakir iken yeminini bozup zenginleşinceye kadar kefaretini vermeyen, yahut köle iken yeminini bozup azat edilinceye kadar kefaretini ödemeyen kimse hakkında bütün bunlarda itibar, yeminin bozulduğu vakte değil, kefaretin ödendiği vaktededir. Otuz dokuzuncusu: Müslim, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «وَاللَّهِ لَأَنْ يَلَجَّ أَحَدُكُمْ بِيَمِينِهِ فِي أَهْلِهِ آثَمُ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَنْ يُعْطِيَ كَفَّارَتَهُ الَّتِي فَرَضَ اللَّهُ» «Allah'a yemin olsun ki, birinizin ailesi konusunda [ettiği yeminde] diretmesi, Allah katında kendisi için, Allah'ın farz kıldığı kefaretini vermesinden daha büyük bir günahtır.» Yeminde licâc (inat/ısrar etmek); bundan bir sıkıntı ve meşakkat doğsa, peşin bir fayda terk edilse bile o yeminin gereğini sürdürmektir.

أو آجلة، فإن كان شي مِنْ ذَلِكَ فَالْأَوْلَى بِهِ تَحْنِيثُ نَفْسِهِ وَفِعْلُ الْكَفَّارَةِ، وَلَا يَعْتَلُّ بِالْيَمِينِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ"] البقرة: ٢٢٤] وَقَالَ ﵇:] مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَفْعَلِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ [أَيِ الذِي هُوَ أَكْثَرُ خَيْرًا. الْمُوَفِّيَةُ أَرْبَعِينَ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله ﷺ:] الْيَمِينُ عَلَى نِيَّةِ الْمُسْتَحْلِفِ [قَالَ الْعُلَمَاءُ: مَعْنَاهُ أَنَّ مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ يَمِينٌ فِي حَقٍّ وَجَبَ عَلَيْهِ فَحَلَفَ وَهُوَ يَنْوِي غَيْرَهُ لَمْ تَنْفَعْهُ نِيَّتُهُ، وَلَا يَخْرُجْ بِهَا عَنْ إِثْمِ تِلْكَ الْيَمِينِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ:] يَمِينُكَ عَلَى مَا يُصَدِّقُكَ عَلَيْهِ صَاحِبُكَ [. وَرُوِيَ] يُصَدِّقُكَ بِهِ صَاحِبُكَ [خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا. قَالَ مَالِكٌ: مَنْ حَلَفَ لِطَالِبِهِ فِي حَقٍّ لَهُ عَلَيْهِ، وَاسْتَثْنَى فِي يَمِينِهِ، أَوْ حَرَّكَ لِسَانَهُ أَوْ شَفَتَيْهِ، أَوْ تَكَلَّمَ بِهِ، لَمْ يَنْفَعْهُ اسْتِثْنَاؤُهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ النِّيَّةَ نِيَّةُ الْمَحْلُوفِ لَهُ، لِأَنَّ الْيَمِينَ حَقٌّ لَهُ، وَإِنَّمَا تَقَعُ عَلَى حَسَبِ مَا يَسْتَوْفِيهِ لَهُ الْحَاكِمُ لَا عَلَى اخْتِيَارِ الْحَالِفِ، لِأَنَّهَا مُسْتَوْفَاةٌ مِنْهُ. هَذَا تَحْصِيلُ مَذْهَبِهِ وَقَوْلِهِ. الْحَادِيَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ لَمْ يَجِدْ) مَعْنَاهُ لَمْ يَجِدْ فِي مِلْكِهِ أَحَدَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، مِنَ الْإِطْعَامِ أَوِ الْكِسْوَةِ أَوْ عِتْقِ الرَّقَبَةِ بِإِجْمَاعٍ، فَإِذَا عَدِمَ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ الْأَشْيَاءَ صَامَ. وَالْعَدَمُ يَكُونُ بِوَجْهَيْنِ إِمَّا بِمَغِيبِ الْمَالِ] عَنْهُ [ أَوْ عَدَمِهِ، فَالْأَوَّلُ أَنْ يَكُونَ فِي بَلَدٍ غَيْرِ بَلَدِهِ فَإِنْ وَجَدَ مَنْ يُسَلِّفُهُ لَمْ يُجْزِهِ الصَّوْمُ، وَإِنْ لَمْ يَجِدْ مَنْ يُسَلِّفُهُ فَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقِيلَ: يَنْتَظِرُ إِلَى بَلَدِهِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَذَلِكَ لَا يَلْزَمُهُ بَلْ يُكَفِّرُ بِالصِّيَامِ، لِأَنَّ الْوُجُوبَ قَدْ تَقَرَّرَ فِي الذِّمَّةِ] وَالشَّرْطِ مِنَ [ الْعَدَمِ قَدْ تَحَقَّقَ فَلَا وَجْهَ لِتَأْخِيرِ الْأَمْرِ، فَلْيُكَفِّرْ مَكَانَهُ لِعَجْزِهِ عَنِ الْأَنْوَاعِ الثَّلَاثَةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَمَنْ لَمْ يَجِدْ". وَقِيلَ: مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَضْلٌ عَنْ رَأْسِ مَالِهِ الَّذِي يَعِيشُ بِهِ فَهُوَ الَّذِي لَمْ يَجِدْ. وَقِيلَ: هُوَ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ إِلَّا قُوتُ يَوْمِهِ وَلَيْلَتِهِ، وَلَيْسَ عِنْدَهُ فَضْلٌ يُطْعِمُهُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّ مَنْ تَفْضُلُ عَنْهُ نَفَقَةُ يَوْمِهِ فَإِنَّهُ لَا يَصُومُ، قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي كِتَابِ ابْنِ مُزَيْنٍ: إِنَّهُ إِنْ كَانَ لِلْحَانِثِ

veya vadeli olan [kölenin azadı da caiz değildir]. Şayet bunlardan biri söz konusu olursa, kişinin yeminini bozup kefâretini yerine getirmesi ve Yüce Allah'ın: { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } “Yeminlerinizi Allah'ı... bir engel kılmayın” [el-Bakara 2/224] buyruğunda zikrettiğimiz üzere yemini bir bahane kılmaması daha evladır. Nitekim Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: « مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَفْعَلِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ » «Kim bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, yeminine kefâret versin ve daha hayırlı olanı yapsın.» Yani daha çok hayırlı olanı [yapsın]. Kırkıncısı: Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الْيَمِينُ عَلَى نِيَّةِ الْمُسْتَحْلِفِ » «Yemin, yemin ettirenin niyetine göredir.» İlim adamları şöyle demiştir: Bunun manası, üzerine vacip olan bir haktan dolayı yemin etmesi gereken kimsenin, başka bir şeyi niyet ederek yemin etmesi halinde bu niyetinin kendisine fayda vermeyeceği ve bununla o yeminin günahından kurtulamayacağıdır. Diğer bir hadisteki: « يَمِينُكَ عَلَى مَا يُصَدِّقُكَ عَلَيْهِ صَاحِبُكَ » «Yeminin, arkadaşının seni tasdik ettiği şey üzerinedir» sözünün anlamı da budur. [Bu hadis] « يُصَدِّقُكَ بِهِ صَاحِبُكَ » şeklinde de rivayet edilmiştir; bunu da Müslim tahric etmiştir. Mâlik şöyle demiştir: Kendisindeki bir hakkı için alacaklısına yemin eden ve bu yemininde istisna yapan (istisna lafzı ekleyen) yahut dilini veya dudaklarını oynatan ya da bunu sözle söyleyen kimseye yaptığı bu istisna fayda vermez. Çünkü niyet, lehine yemin edilen kimsenin niyetidir; zira yemin ona ait bir haktır ve yemin edenin tercihine göre değil, hâkimin onun lehine tahsil ettiği şekilde gerçekleşir; çünkü yemin ondan tahsil edilmektedir. Onun mezhebinin ve görüşünün özeti budur. Kırk birincisi: Yüce Allah'ın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } (Kim bulamazsa) buyruğunun manası; icma ile mülkiyetinde yedirme, giydirme veya köle azat etme şeklindeki bu üç seçenekten hiçbirini bulamazsa demektir. Kişi bu üç şeyi bulamayınca oruç tutar. Bulamama (adem) durumu iki şekilde olur: Ya malın kendisinden uzakta olmasıyla ya da hiç bulunmamasıyla olur. Birincisi, kişinin kendi memleketinden başka bir yerde bulunması durumudur; şayet kendisine borç verecek birini bulursa oruç tutması caiz olmaz. Kendisine borç verecek birini bulamazsa bu hususta ihtilaf edilmiştir: Memleketine dönünceye kadar bekler denilmiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: 'Bunu yapması ona gerekmez, bilakis oruçla kefâretini öder. Çünkü [kefâretin] vücubiyeti zimmetinde kesinleşmiştir, bulamama şartı da gerçekleşmiştir; dolayısıyla işi geciktirmenin bir gerekçesi yoktur. Yüce Allah'ın: “Kim bulamazsa” buyruğu gereğince bu üç türü yerine getirmekten aciz olduğu için bulunduğu yerde kefâretini öder.' Bir diğer görüşe göre; geçimini temin ettiği sermayesinden arta kalan fazlalığı bulunmayan kimse, 'bulamayan' kimsedir. Bir başka görüşe göre ise; o, bir gün ve bir gecelik nafakasından başkasına sahip olmayan ve [başkasına] yedirecek fazlalığı bulunmayan kimsedir. Şâfiî bu görüştedir, Taberî de bunu tercih etmiştir; Mâlik ve ashabının mezhebi de budur. İbnü'l-Kāsım'dan rivayet edildiğine göre, bir günlük nafakasından fazlası bulunan kimse oruç tutmaz. İbnü'l-Kāsım, İbn Müzeyn'in kitabında şöyle demiştir: Yeminini bozan kimsenin

فَضْلٌ عَنْ قُوتِ يَوْمِهِ أَطْعَمَ إِلَّا أَنْ يَخَافَ الْجُوعَ، أَوْ يَكُونَ فِي بَلَدٍ لَا يُعْطَفُ عَلَيْهِ فِيهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ نِصَابٌ فَهُوَ غَيْرُ وَاجِدٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: إِذَا كَانَ عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ أَطْعَمَ مَا فَضَلَ عَنْهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِذَا كَانَ عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ وَلَيْلَتِهِ وَعِيَالِهِ وَكِسْوَةٌ تَكُونُ لِكِفَايَتِهِمْ، ثُمَّ يَكُونُ بَعْدَ ذَلِكَ مَالِكًا لِقَدْرِ الْكَفَّارَةِ فَهُوَ عِنْدَنَا وَاجِدٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَوْلُ أَبِي عُبَيْدٍ حسن. الثانية والأربعون- قوله تعالى: قَرَأَهَا ابْنُ مَسْعُودٍ (مُتَتَابِعَاتٍ) فَيُقَيَّدُ بِهَا الْمُطْلَقُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ وَاخْتَارَهُ الْمُزَنِيُّ قِيَاسًا عَلَى الصَّوْمِ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، وَاعْتِبَارًا بِقِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي قَوْلِهِ الْآخَرِ: يُجْزِئُهُ التَّفْرِيقُ، لِأَنَّ التَّتَابُعَ صِفَةٌ لَا تَجِبُ إِلَّا بِنَصٍّ أَوْ قِيَاسٍ عَلَى مَنْصُوصٍ وَقَدْ عُدِمَا. الثَّالِثَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- مَنْ أَفْطَرَ فِي يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الصِّيَامِ نَاسِيًا فَقَالَ مَالِكٌ: عَلَيْهِ الْقَضَاءُ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الصِّيَامِ فِي (الْبَقَرَةِ)»

bir günlük yiyeceğinden fazlası varsa, açlıktan korkmadığı veya kendisine merhamet edilmeyen bir memlekette olmadığı müddetçe yedirir. Ebû Hanîfe: "Nisap miktarı malı yoksa o, bulamayan kimsedir" demiştir. Ahmed ve İshak: "Yanında bir gün ve bir gecelik azığı varsa, ondan artanı yedirir" demişlerdir. Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: "Kendisine ve ailesine yetecek bir gün ve bir gecelik azığı ile giysisi bulunur da bundan sonra kefâret miktarına mâlik olursa, o bize göre bulandır." İbnü'l-Münzir: "Ebû Ubeyd'in sözü güzeldir" demiştir. Kırk ikincisi: Yüce Allah'ın buyruğunu İbn Mes'ûd: {مُتَتَابِعَاتٍ} "peş peşe" şeklinde okumuştur; bu takdirde mutlak olan kayıtlanır. Ebû Hanîfe ve Sevrî bu görüştedir; Şâfiî'nin iki görüşünden biri olup Zıhâr kefâretindeki oruca kıyasla ve Abdullah'ın kıraati dikkate alınarak Müzenî de bunu tercih etmiştir. Mâlik ve diğer görüşünde Şâfiî ise: "Ayrı günlerde tutması caizdir; zira peş peşe olmak ancak bir nass veya nassla sabit olana kıyas ile vacip olan bir vasıftır, burada ise her ikisi de yoktur" demişlerdir. Kırk üçüncüsü: Oruç günlerinden birinde unutarak iftar eden kimse hakkında Mâlik: "Kaza etmesi gerekir" demiştir; Şâfiî ise, el-Bakara'da oruç bahsinde daha önce açıklandığı üzere: "Kaza gerekmez" demiştir.

. الرَّابِعَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- هَذِهِ الْكَفَّارَةُ الَّتِي نَصَّ اللَّهُ عَلَيْهَا لَازِمَةٌ لِلْحُرِّ الْمُسْلِمِ بِاتِّفَاقٍ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا يَجِبُ مِنْهَا عَلَى الْعَبْدِ إِذَا حَنِثَ، فَكَانَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ يَقُولُونَ: لَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا الصَّوْمُ، لَا يُجْزِئُهُ غَيْرُ ذَلِكَ، وَاخْتَلَفَ فِيهِ قَوْلُ مَالِكٍ، فَحَكَى عَنْهُ ابْنُ نَافِعٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُكَفِّرُ الْعَبْدُ بِالْعِتْقِ، لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ لَهُ الْوَلَاءُ، وَلَكِنْ يُكَفِّرُ بِالصَّدَقَةِ إِنْ أَذِنَ لَهُ سَيِّدُهُ، وَأَصْوَبُ ذَلِكَ أَنْ يصوم. وحكى ابن القاسم عنه أن قَالَ: إِنْ أَطْعَمَ أَوْ كَسَا بِإِذْنِ السَّيِّدِ فما هو بالبين، وفي قلبي منه شي. الْخَامِسَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ) أَيْ تَغْطِيَةُ أَيْمَانِكُمْ، وَكَفَّرْتُ الشَّيْءَ غَطَّيْتُهُ وَسَتَرْتُهُ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ هَذِهِ الْكَفَّارَةَ فِي الْيَمِينِ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ التَّابِعِينَ إِلَى أَنَّ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ فِعْلُ الْخَيْرِ الذي حلف في تركه.

Kırk dördüncüsü: Allah'ın açıkça belirttiği bu kefâret, ittifakla hür Müslümana vâciptir. Yeminini bozduğu takdirde köleye bunlardan hangisinin vâcip olacağı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Süfyân es-Sevrî, Şâfiî ve re'y ehli: "Ona oruçtan başkası gerekmez, bundan başkası da onun için yeterli olmaz" diyorlardı. Bu konuda Mâlik'in görüşü ise farklılık göstermiştir. İbn Nâfi' ondan, kölenin [köle] azat etmekle kefâret ödeyemeyeceğini, zira velâ hakkına sahip olamayacağını; ancak efendisi izin verirse sadaka ile kefâret ödeyebileceğini ve bu hususta en isabetli olanın ise oruç tutması olduğunu söylediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Kâsım ise ondan şöyle dediğini nakletmiştir: "Efendisinin izniyle [fakir] yedirir veya giydirirse bu açık ve net bir durum değildir; bundan dolayı içimde bir tereddüt vardır." Kırk beşincisi: Yüce Allah'ın: {ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ} “İşte bu, yeminlerinizin kefâretidir” buyruğudur. Yani yeminlerinizin [günahını] örtmesidir. Bir şeyi keffertü (كَفَّرْتُ), "onu örttüm ve gizledim" demektir; bu [açıklama] daha önce geçmişti. Bu kefâretin Allah Teâlâ adına yapılan yeminde olduğu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Tâbiînden bazıları ise yeminin kefâretinin, terk edilmesine yemin edilen o hayırlı işi yapmak olduğu görüşüne varmışlardır.

وَتَرْجَمَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ (مَنْ قَالَ كَفَّارَتُهَا تَرْكُهَا) حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ عَنْ حَارِثَةَ بْنِ أَبِي الرِّجَالِ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] مَنْ حَلَفَ فِي قَطِيعَةِ رَحِمٍ أَوْ فِيمَا لا يصلح فَبِرُّهُ أَلَّا يُتِمَّ عَلَى ذَلِكَ [ وَأَسْنَدَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:] مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَتْرُكْهَا فَإِنَّ تَرْكَهَا كَفَّارَتُهَا [. قُلْتُ: وَيَعْتَضِدُ هَذَا بِقِصَّةِ الصِّدِّيقِ ﵁ حِينَ حَلَفَ أَلَّا يَطْعَمَ الطَّعَامَ، وَحَلَفَتِ امْرَأَتُهُ أَلَّا تَطْعَمَهُ حَتَّى يَطْعَمَهُ، وَحَلَفَ الضَّيْفُ- أَوِ الْأَضْيَافُ- أَلَّا يَطْعَمَهُ أَوْ لَا يَطْعَمُوهُ حَتَّى يَطْعَمَهُ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: كَانَ هَذَا مِنَ الشَّيْطَانِ، فَدَعَا بِالطَّعَامِ فَأَكَلَ وَأَكَلُوا. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ، وَزَادَ مُسْلِمٌ قَالَ: فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، بَرُّوا وَحَنِثْتُ، قَالَ: فَأَخْبَرَهُ، قَالَ:] بَلْ أَنْتَ أَبَرُّهُمْ وَأَخْيَرُهُمْ [قَالَ: وَلَمْ تَبْلُغْنِي كَفَّارَةٌ. السَّادِسَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي كَفَّارَةِ غَيْرِ الْيَمِينِ بِاللَّهِ ﷿، فَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ حَلَفَ بِصَدَقَةِ مَالِهِ أَخْرَجَ ثُلُثَهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: عَلَيْهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعَائِشَةَ ﵄. وقال الشعبي وعطاء وطاوس: لا شي عَلَيْهِ. وَأَمَّا الْيَمِينُ بِالْمَشْيِ إِلَى مَكَّةَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَفِيَ بِهِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ. وَتُجْزِئُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَأَبِي ثَوْرٍ. وَقَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْقَاسِمُ بن محمد: لا شي عَلَيْهِ، قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْمَدِينَةِ وَغَيْرِهَا يُوجِبُونَ فِي الْيَمِينِ بِالْمَشْيِ إِلَى مَكَّةَ كَفَّارَةً مِثْلَ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ بِاللَّهِ ﷿، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَجُمْهُورِ فُقَهَاءِ الْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ أَفْتَى بِهِ ابْنُ الْقَاسِمِ ابْنَهُ عَبْدَ الصَّمَدِ، وَذَكَرَ لَهُ أَنَّهُ قَوْلُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ. وَالْمَشْهُورُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّهُ لَا كَفَّارَةَ عِنْدَهُ فِي الْمَشْيِ إِلَى مَكَّةَ إِلَّا بِالْمَشْيِ لِمَنْ قَدَرَ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَأَمَّا الْحَالِفُ بِالْعِتْقِ فَعَلَيْهِ عِتْقُ مَنْ حَلَفَ عَلَيْهِ بِعِتْقِهِ فِي قول مالك والشافعي وغيرهما. وروي

İbn Mâce Sünen'inde, "(Yeminin) kefâretinin onu terk etmek olduğunu söyleyen kimse" başlığını açmış [ve şu rivayete yer vermiştir]: Bize Ali b. Muhammed rivayet etti, bize Abdullah b. Nümeyr, Hârise b. Ebi'r-Ricâl'den, o Amre'den, o da Âişe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَنْ حَلَفَ فِي قَطِيعَةِ رَحِمٍ أَوْ فِيمَا لا يصلح فَبِرُّهُ أَلَّا يُتِمَّ عَلَى ذَلِكَ » «Kim akrabalık bağını koparmak veya uygunsuz bir şey yapmak üzerine yemin ederse, onun yemine sadakati, onu yerine getirmemesidir.» buyurdu. Yine Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayetle senedlendirdi: « مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَتْرُكْهَا فَإِنَّ تَرْكَهَا كَفَّارَتُهَا » «Kim bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, onu terk etsin; zira onu terk etmesi onun kefâretidir.» Derim ki: Bu [hüküm], es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh [şu] kıssası ile de desteklenmektedir: Kendisi yemek yemeyeceğine yemin etmiş, hanımı da o yiyinceye kadar yemeyeceğine yemin etmiş, misafir -veya misafirler- de o yiyinceye kadar yemeyeceğine -veya yemeyeceklerine- yemin etmişti. Bunun üzerine Ebû Bekir: "Bu şeytandandır" dedi ve yemeği istedi; hem kendisi yedi hem de onlar yediler. Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Müslim ise şu ziyadeyi yapmıştır: Dedi ki: Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardı ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Onlar yeminlerini yerine getirdiler, ben ise bozdum" dedi ve durumu ona haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « بَلْ أَنْتَ أَبَرُّهُمْ وَأَخْيَرُهُمْ » «Aksine sen, onların yemine en sadık olanı ve en hayırlısısın» buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bana bir kefâret [ödediği bilgisi] ulaşmadı. Kırk altıncısı: Yüce Allah'tan başkası adına yapılan yeminin kefâreti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: "Malını sadaka olarak vermeye yemin eden kimse, onun üçte birini çıkarır (sadaka olarak verir)" demiştir. Şâfiî: "Ona yemin kefâreti gerekir" demiştir. İshak ve Ebû Sevr de bu görüştedir; Ömer ve Âişe'den radıyallâhu anhümâ da böyle rivayet edilmiştir. Şa'bî, Atâ ve Tâvûs ise: "Ona hiçbir şey gerekmez" demişlerdir. Mekke'ye yürümeye yemin etmeye gelince; Mâlik ve Ebû Hanîfe'ye göre bu kimsenin bunu yerine getirmesi gerekir. Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve Ebû Sevr'e göre ise yemin kefâreti ödemesi ona yeterli gelir. İbnü'l-Müseyyeb ve el-Kâsım b. Muhammed: "Ona hiçbir şey gerekmez" demişlerdir. İbn Abdilber şöyle demiştir: Medine ve diğer yerlerdeki ilim ehlinin çoğunluğu, Mekke'ye yürümeye yemin etme konusunda, tıpkı Yüce Allah adına yapılan yeminin kefâreti gibi bir kefâreti vacip görürler. Bu, sahâbe ve tâbiînden bir grubun ve Müslüman fakihlerin cumhurunun görüşüdür. İbnü'l-Kâsım da oğlu Abdüssamed'e böyle fetva vermiş ve ona bunun Leys b. Sa'd'ın görüşü olduğunu belirtmiştir. İbnü'l-Kâsım'dan meşhur olan ise ona göre, güç yetirebilen kimse için Mekke'ye yürümekte yürümekten başka kefâret olmadığıdır ki bu Mâlik'in de görüşüdür. Köle azat etmeye yemin eden kimseye gelince; Mâlik, Şâfiî ve diğerlerinin görüşüne göre, azat edeceğine yemin ettiği kimseyi azat etmesi gerekir. Rivayet...

عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ أَنَّهُ يُكَفِّرُ كَفَّارَةَ يَمِينٍ وَلَا يَلْزَمُهُ الْعِتْقُ- وَقَالَ عَطَاءٌ: يَتَصَدَّقُ بِشَيْءٍ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَأَجْمَعَ مَنْ يُعْتَمَدُ عَلَى قَوْلِهِ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الطَّلَاقَ لَازِمٌ لِمَنْ حَلَفَ بِهِ وَحَنِثَ. السَّابِعَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ) أَيْ بِالْبِدَارِ إِلَى مَا لَزِمَكُمْ مِنَ الْكَفَّارَةِ إِذَا حَنِثْتُمْ. وَقِيلَ: أَيْ بِتَرْكِ الْحَلِفِ، فَإِنَّكُمْ إِذَا لَمْ تَحْلِفُوا لَمْ تَتَوَجَّهْ عَلَيْكُمْ هَذِهِ التَّكْلِيفَاتُ. (لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) تَقَدَّمُ مَعْنَى (الشُّكْرِ) وَ (لَعَلَّ) فِي (البقرة) والحمد لله.

İbn Abbâs ve Âişe'den ise yemin kefâreti ödeyeceği ve azat etmenin gerekmediği rivayet edilmiştir. Atâ: "Bir miktar sadaka verir" demiştir. Mehdevî şöyle demiştir: Görüşüne itibar edilen ilim adamları, boşamaya yemin edip de yeminini bozan kimseye talâkın lâzım geleceği hususunda icmâ etmişlerdir. Kırk yedincisi: Yüce Allah'ın: {وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ} “Yeminlerinizi koruyun” buyruğudur. Yani yeminlerinizi bozduğunuzda üzerinize vacip olan kefârete acele etmek suretiyle [koruyun]. Yemin etmeyi terk etmek suretiyle [koruyun] da denilmiştir; zira yemin etmezseniz bu mükellefiyetler size yönelmez. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Umulur ki şükredersiniz” buyruğundaki {الشُّكْرِ} ve {لَعَلَّ} kelimelerinin anlamı daha önce el-Bakara'da geçmişti. Allah'a hamdolsun.

[سورة المائدة (٥): الآيات ٩٠ الى ٩٢]

[el-Mâide Suresi (5), Ayetler 90-92]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢)} “Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve şans okları ancak şeytan işi birer pisliktir; onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. (90) Şeytan, şarap ve kumar yoluyla aranıza sadece düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi? (91) Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının. Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Resûlümüzün görevi ancak apaçık bir tebliğdir. (92)”

فِيهِ سَبْعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ بِتَرْكِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، إِذَا كَانَتْ شَهَوَاتٍ وَعَادَاتٍ تَلَبَّسُوا بِهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَغَلَبَتْ عَلَى النُّفُوسِ، فَكَانَ نَفْيٌ مِنْهَا فِي نُفُوسِ كَثِيرٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ هَوَى الزَّجْرِ بِالطَّيْرِ، وَأَخْذُ الْفَأْلِ فِي الْكُتُبِ وَنَحْوُهُ مِمَّا يَصْنَعُهُ النَّاسُ الْيَوْمَ. وَأَمَّا الْخَمْرُ فَكَانَتْ لَمْ تُحَرَّمْ بَعْدُ، وَإِنَّمَا نَزَلَ تَحْرِيمُهَا فِي سَنَةِ ثَلَاثٍ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ، وَكَانَتْ وَقْعَةُ أُحُدٍ فِي شَوَّالٍ سَنَةَ ثَلَاثٍ مِنَ الهجرة.

Bu [âyetlerde] on yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyruğu, bütün müminlere bu şeyleri terk etmelerine yönelik bir hitaptır. Çünkü bunlar, Câhiliye döneminde kendilerine bulaştıkları ve nefislerine hâkim olmuş olan arzu ve alışkanlıklardı; dolayısıyla müminlerin birçoğunun nefsinde bunlardan bir kalıntı (nefy) vardı. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Kuş uçurarak uğursuzluk çıkarma (zecr) hevesi, kitaplardan fal bakma ve günümüzde insanların yaptığı benzeri şeyler de bu kabildendir." İçkiye (hamr) gelince; o henüz haram kılınmamıştı. Onun haram kılınışı ancak [hicretin] üçüncü yılında, Uhud Gazvesi'nden sonra nâzil oldu. Uhud Gazvesi ise hicretin üçüncü yılı Şevval ayında gerçekleşmişti.

وَتَقَدَّمَ اشْتِقَاقُهَا. وَأَمَّا" الْمَيْسِرُ" فَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِيهِ. وَأَمَّا الْأَنْصَابُ فَقِيلَ: هِيَ الْأَصْنَامُ. وَقِيلَ: هِيَ النَّرْدُ وَالشِّطْرَنْجُ، وَيَأْتِي بَيَانُهُمَا في سورة" يونس" عند قوله تعالى:"فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ" [يونس: ٣٢]. وَأَمَّا الْأَزْلَامُ فَهِيَ الْقِدَاحُ، وَقَدْ مَضَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ الْقَوْلُ فِيهَا. وَيُقَالُ كَانَتْ فِي الْبَيْتِ عِنْدَ سَدَنَةِ الْبَيْتِ وَخُدَّامِ الْأَصْنَامِ، يَأْتِي الرَّجُلُ إِذَا أَرَادَ حَاجَةً فَيَقْبِضُ مِنْهَا شَيْئًا، فَإِنْ كَانَ عَلَيْهِ أَمَرَنِي رَبِّي خَرَجَ إِلَى حَاجَتِهِ عَلَى مَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ. الثَّانِيَةُ- تَحْرِيمُ الْخَمْرِ كَانَ بِتَدْرِيجٍ وَنَوَازِلَ كَثِيرَةٍ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُولَعِينَ بِشُرْبِهَا، وَأَوَّلُ مَا نَزَلَ فِي شأنها" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ"] البقرة: ٢١٩] أَيْ فِي تِجَارَتِهِمْ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَرَكَهَا بَعْضُ النَّاسِ وَقَالُوا: لَا حَاجَةَ لَنَا فِيمَا فِيهِ إِثْمٌ كَبِيرٌ، وَلَمْ يَتْرُكْهَا بَعْضُ النَّاسِ وَقَالُوا: نَأْخُذُ مَنْفَعَتَهَا وَنَتْرُكُ إِثْمَهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى " [النساء: ٤٣] فَتَرَكَهَا بَعْضُ النَّاسِ وَقَالُوا: لَا حَاجَةَ لَنَا فِيمَا يَشْغَلُنَا عَنِ الصَّلَاةِ، وَشَرِبَهَا بَعْضُ النَّاسِ فِي غَيْرِ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ حَتَّى نَزَلَتْ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ" الْآيَةَ- فَصَارَتْ حَرَامًا عَلَيْهِمْ حَتَّى صَارَ يَقُولُ بَعْضُهُمْ: مَا حَرَّمَ اللَّهُ شَيْئًا أَشَدَّ مِنَ الْخَمْرِ. وَقَالَ أَبُو مَيْسَرَةَ: نَزَلَتْ بِسَبَبِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، فَإِنَّهُ ذَكَرَ لِلنَّبِيِّ ﷺ عُيُوبَ الْخَمْرِ، وَمَا يَنْزِلُ بِالنَّاسِ مِنْ أَجْلِهَا، وَدَعَا اللَّهُ فِي تَحْرِيمِهَا وَقَالَ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ، فَقَالَ عُمَرُ: انْتَهَيْنَا انْتَهَيْنَا. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" وَ" النِّسَاءِ". وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى "] النساء: ٤٣]، و" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ"] البقرة: ٢١٩] نَسَخَتْهَا الَّتِي فِي الْمَائِدَةِ" إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ، وَفِيهِ قَالَ: وَأَتَيْتُ عَلَى نَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ، فَقَالُوا: تَعَالَ نُطْعِمُكَ وَنَسْقِيكَ خَمْرًا،

ve onun iştikakı (türeyişi) daha önce geçmişti. "el-Meysir"e (kumar) gelince, onun hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. "el-Ensâb"a (dikili taşlar) gelince; bunların putlar olduğu söylenmiştir. Tavla ve satranç olduğu da söylenmiştir; bu ikisinin açıklaması Yûnus Suresi'nde Yüce Allah'ın: {فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ} “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” [Yûnus, 10/32] buyruğunun tefsirinde gelecektir. "el-Ezlâm"a (fal okları) gelince; bunlar oklardır ve surenin başında bunlara dair açıklama geçmişti. Bunların Kâbe'de, Kâbe hizmetçilerinin ve put görevlilerinin yanında bulunduğu; bir adam bir iş yapmak istediğinde gelip bunlardan bir tane çektiği, şayet üzerinde 'Rabbim bana emretti' yazıyorsa hoşuna gitse de gitmese de o işi yapmaya çıktığı söylenir. İkincisi: Şarabın (içkinin) haram kılınması dereceli olarak (tedrîcen) ve pek çok nâzile (hadise) ile gerçekleşti. Çünkü onlar içki içmeye çok düşkündüler. Bu konuda ilk inen ayet: {يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde de büyük bir günah ve insanlar için birtakım menfaatler vardır” [el-Bakara 2/219] buyruğudur; yani ticaretlerinde [menfaatler vardır]. Bu ayet inince insanların bir kısmı onu terk etti ve: 'İçinde büyük bir günah olan şeye bizim ihtiyacımız yoktur' dediler. İnsanların bir kısmı ise terk etmeyip: 'Menfaatini alırız, günahını terk ederiz' dediler. Bunun üzerine: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى} “Sarhoşken namaza yaklaşmayın” [en-Nisâ 4/43] ayeti indi. Bunun üzerine insanların bir kısmı onu terk edip: 'Bizi namazdan alıkoyan şeye ihtiyacımız yoktur' dediler. İnsanların bir kısmı ise namaz vakitleri dışındaki zamanlarda içmeye devam etti; nihayet: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ} “Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak birer pisliktir...” ayeti indi. Böylece onlara kesin olarak haram kılındı; hatta bazısı: 'Allah içkiden daha şiddetli bir şekilde hiçbir şeyi haram kılmamıştır' der hale geldi. Ebû Meysere şöyle demiştir: [Bu ayet] Ömer b. el-Hattâb sebebiyle indi. Çünkü o, Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şarabın zararlarını ve onun yüzünden insanların başına gelenleri anlatmış, haram kılınması için Allah'a dua edip: 'Allahım! Şarap hakkında bize şifa verici (tatmin edici) açık bir beyanda bulun' demişti. Bunun üzerine bu ayetler indi ve Ömer: 'Vazgeçtik, vazgeçtik!' dedi. Bu husus daha önce Bakara ve Nisâ [surelerinde] geçmişti. Ebû Dâvûd, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى} “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın” [en-Nisâ 4/43] ve {يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde de büyük bir günah ve insanlar için birtakım menfaatler vardır” [el-Bakara 2/219] ayetlerini, Mâide Suresi'ndeki: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ} “Şarap, kumar, dikili taşlar... ancak birer pisliktir” [ayeti] neshetmiştir. Sahîh-i Müslim'de Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kur'an'dan bazı ayetler benim hakkımda indi. Ve bu [rivayet]te şöyle demiştir: Ensar'dan bir grubun yanına geldim; bana: 'Gel sana yemek yedirelim ve şarap içirelim' dediler.

وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ الْخَمْرُ، قَالَ: فَأَتَيْتُهُمْ فِي حُشٍّ- وَالْحُشُّ الْبُسْتَانُ- فَإِذَا رَأْسُ جَزُورٍ مَشْوِيٍّ [عِنْدَهُمْ] وَزِقٌّ مِنْ خَمْرٍ، قَالَ: فَأَكَلْتُ وَشَرِبْتُ مَعَهُمْ، قَالَ: فَذَكَرْتُ الْأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرِينَ عِنْدَهُمْ فَقُلْتُ: الْمُهَاجِرُونَ خَيْرٌ مِنَ الْأَنْصَارِ، قَالَ: فَأَخَذَ رَجُلٌ لَحْيَيْ جَمَلٍ فَضَرَبَنِي بِهِ فَجَرَحَ أَنْفِي- وَفَى رِوَايَةٍ فَفَزَرَهُ وَكَانَ أَنْفُ سَعْدٍ مَفْزُورًا- فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيَّ- يَعْنِي نَفْسَهُ شَأْنَ الْخَمْرِ-" إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ". الثَّالِثَةُ- هَذِهِ الْأَحَادِيثُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ شُرْبَ الْخَمْرِ كَانَ إِذْ ذَاكَ مُبَاحًا مَعْمُولًا بِهِ مَعْرُوفًا عِنْدَهُمْ بِحَيْثُ لَا يُنْكَرُ وَلَا يُغَيَّرُ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَقَرَّ عَلَيْهِ، وَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ آيَةُ النساء" لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى "] النساء: ٤٣] عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَهَلْ كَانَ يُبَاحُ لَهُمْ شُرْبُ الْقَدْرِ الَّذِي يُسْكِرُ؟ حَدِيثُ حَمْزَةَ ظَاهِرٌ فِيهِ حِينَ بَقَرَ خَوَاصِرَ نَاقَتَيْ عَلِيٍّ ﵄ وَجَبَّ أَسْنِمَتَهَمَا، فَأَخْبَرَ عَلِيٌّ بِذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ، فَجَاءَ إِلَى حَمْزَةَ فَصَدَرَ عَنْ حَمْزَةَ لِلنَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْقَوْلِ الْجَافِي الْمُخَالِفِ لِمَا يَجِبُ عَلَيْهِ مِنِ احْتِرَامِ النَّبِيِّ ﷺ وَتَوْقِيرِهِ وَتَعْزِيرِهِ، مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَمْزَةَ كَانَ قَدْ ذَهَبَ عَقْلُهُ بِمَا يُسْكِرُ، وَلِذَلِكَ قَالَ الرَّاوِي: فَعَرَفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ ثَمِلٌ، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُنْكِرْ عَلَى حَمْزَةَ وَلَا عَنَّفَهُ، لَا فِي حَالِ سُكْرِهِ وَلَا بَعْدَ ذَلِكَ، بَلْ رَجَعَ لَمَّا قَالَ حَمْزَةُ: وَهَلْ أَنْتُمْ إِلَّا عَبِيدٌ لِأَبِي عَلَى عَقِبَيْهِ الْقَهْقَرَى وَخَرَجَ عَنْهُ. وَهَذَا خِلَافُ مَا قَالَهُ الْأُصُولِيُّونَ وَحَكَوْهُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ السُّكْرَ حَرَامٌ فِي كُلِّ شَرِيعَةٍ، لِأَنَّ الشَّرَائِعَ مَصَالِحُ الْعِبَادِ لَا مَفَاسِدُهُمْ، وَأَصْلُ الْمَصَالِحِ الْعَقْلُ، كَمَا أَنَّ أَصْلَ الْمَفَاسِدِ ذَهَابُهُ، فَيَجِبُ الْمَنْعُ مِنْ كُلِّ مَا يُذْهِبُهُ أَوْ يُشَوِّشُهُ، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ حَدِيثُ حَمْزَةَ أَنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ بِشُرْبِهِ السُّكْرَ لَكِنَّهُ أَسْرَعَ فِيهِ فَغَلَبَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" رِجْسٌ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: (رِجْسٌ) سُخْطٌ وَقَدْ يُقَالُ لِلنَّتْنِ وَالْعَذِرَةِ وَالْأَقْذَارِ رِجْسٌ. وَالرِّجْزُ بالزاي العذاب لا غير، والركس العذرة

Bu ise içki haram kılınmadan önceydi. [Sa‘d] dedi ki: Bir bahçede —huş (حُشّ) bahçe demektir— yanlarına vardım; bir de baktım ki [yanlarında] kızartılmış bir deve başı ve bir tulum şarap var. Dedi ki: Onlarla beraber yedim ve içtim. Dedi ki: Yanlarında Ensâr ile Muhâcirleri andım ve: "Muhâcirler Ensâr'dan daha hayırlıdır" dedim. Dedi ki: Bunun üzerine bir adam bir devenin çene kemiğini alıp bana vurdu ve burnumu yaraladı —bir rivayette: "Onu yardı." denilmiştir; nitekim Sa‘d'ın burnu yarık idi—. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdim. Yüce Allah benim hakkımda —yani kendisini kastederek, içki hususunda—: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ} “Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir; onlardan kaçının” [ayetini] indirdi. Üçüncüsü: Bu hadisler, o dönemde içki içmenin mubah, tatbik edilen ve aralarında yadırganıp engellenmeyen bilinen bir uygulama olduğuna ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bunu ikrar ettiğine delalet etmektedir. Bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur; daha önce geçtiği üzere Nisâ Suresi'ndeki: {لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى} “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” [Nisâ, 43] ayeti de buna delalet eder. Peki, onlara sarhoş edecek miktarda içmek mubah mıydı? Hz. Ali radıyallâhu anh'ın iki devesinin böğrünü yarıp hörgüçlerini kestiğinde geçen Hamza hadisi bu hususta açıktır. Ali durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vermiş, o da Hamza'nın yanına gelmişti. Bunun üzerine Hamza'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı, ona hürmet, saygı ve tazim gösterme vecibesine aykırı kaba bir söz sadır olmuştu ki bu da Hamza'nın aklının sarhoşluk veren şey sebebiyle gitmiş olduğuna delalet etmektedir. Bundan dolayı ravi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun sarhoş olduğunu anladı" demiştir. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ne sarhoşluğu anında ne de sonrasında Hamza'yı kınamamış ve onu azarlamamıştır; bilakis Hamza: "Siz ancak babamın köleleri değil misiniz?" deyince geri geri çekilmiş ve oradan çıkıp gitmiştir. Bu durum fıkıh usûlcülerinin söylediği ve naklettiği şu görüşe aykırıdır: Onlar şöyle demişlerdir: "Sarhoşluk her şeriatta haramdır; çünkü şeriatlar kulların fesadı için değil maslahatları içindir. Maslahatların temeli akıldır, nitekim fesatların temeli de aklın gitmesidir. Dolayısıyla aklı gideren veya bulandıran her şeyin yasaklanması vaciptir." Ancak Hamza hadisinin, onun içmesiyle sarhoş olmayı kastetmediği, fakat içkinin tesirinin çabuk gelip ona galebe çaldığı ihtimali de vardır. Doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {رِجْسٌ} “bir pisliktir” buyruğudur. İbn Abbâs bu ayette geçen: rics (رِجْس) gazap demektir, demiştir. Kokuşmuş şeye, insan pisliğine ve kirlere de rics denilebilir. "Zâ" (ز) harfiyle ricz (الرِّجْز) sadece azap demektir; riks (الرِّكْس) ise insan pisliği

لَا غَيْرَ. وَالرِّجْسُ يُقَالُ لِلْأَمْرَيْنِ. وَمَعْنَى" مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ" أَيْ بِحَمْلِهِ عَلَيْهِ وَتَزْيِينِهِ. وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي كَانَ عَمِلَ مَبَادِئَ هَذِهِ الْأُمُورِ بِنَفْسِهِ حَتَّى اقْتُدِيَ بِهِ فِيهَا. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاجْتَنِبُوهُ" يُرِيدُ أَبْعِدُوهُ وَاجْعَلُوهُ نَاحِيَةً، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِاجْتِنَابِ هَذِهِ الْأُمُورِ، وَاقْتَرَنَتْ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ مَعَ نُصُوصِ الْأَحَادِيثِ وَإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، فَحَصَلَ الِاجْتِنَابُ فِي جِهَةِ التَّحْرِيمِ، فَبِهَذَا حُرِّمَتِ الْخَمْرُ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ سُورَةَ" الْمَائِدَةِ" نَزَلَتْ بِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ، وَهِيَ مَدَنِيَّةٌ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ، وَوَرَدَ التَّحْرِيمُ فِي الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" قُلْ لَا أَجِدُ" وَغَيْرِهَا مِنَ الْآيِ خَبَرًا، وَفِي الْخَمْرِ نَهْيًا وَزَجْرًا، وَهُوَ أَقْوَى التَّحْرِيمِ وَأَوْكَدُهُ. رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ، مَشَى أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، وَقَالُوا حُرِّمَتِ الْخَمْرُ، وَجُعِلَتْ عِدْلًا لِلشِّرْكِ، يَعْنِي أَنَّهُ قَرَنَهَا بِالذَّبْحِ لِلْأَنْصَابِ وَذَلِكَ شِرْكٌ. ثُمَّ عَلَّقَ" لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ" فَعَلَّقَ الْفَلَاحَ بِالْأَمْرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى تَأْكِيدِ الْوُجُوبِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- فَهِمَ الْجُمْهُورُ مِنْ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ، وَاسْتِخْبَاثِ الشَّرْعِ لَهَا، وَإِطْلَاقِ الرِّجْسِ عَلَيْهَا، وَالْأَمْرِ بِاجْتِنَابِهَا، الْحُكْمَ بِنَجَاسَتِهَا. وَخَالَفَهُمْ فِي ذَلِكَ رَبِيعَةُ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالْمُزَنِيُّ صَاحِبُ الشَّافِعِيِّ، وَبَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنَ الْبَغْدَادِيِّينَ وَالْقَرَوِيِّينَ فَرَأَوْا أَنَّهَا طَاهِرَةٌ، وَأَنَّ الْمُحَرَّمَ إِنَّمَا هُوَ شُرْبُهَا. وَقَدِ اسْتَدَلَّ سَعِيدُ بْنُ الْحَدَّادِ الْقَرَوِيُّ عَلَى طَهَارَتِهَا بِسَفْكِهَا فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ، قَالَ: وَلَوْ كَانَتْ نَجِسَةً لَمَا فَعَلَ ذَلِكَ الصَّحَابَةُ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَلَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْهُ كَمَا نَهَى عَنِ التَّخَلِّي فِي الطُّرُقِ. وَالْجَوَابُ، أَنَّ الصَّحَابَةَ فَعَلَتْ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ سُرُوبٌ وَلَا آبَارٌ يُرِيقُونَهَا فِيهَا، إِذِ الْغَالِبُ مِنْ أَحْوَالِهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ كُنُفٌ فِي بُيُوتِهِمْ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ إِنَّهُمْ كَانُوا يَتَقَذَّرُونَ مِنِ اتِّخَاذِ الْكُنُفِ فِي الْبُيُوتِ، وَنَقْلُهَا إِلَى خَارِجِ الْمَدِينَةِ فِيهِ كُلْفَةٌ وَمَشَقَّةٌ، وَيَلْزَمُ مِنْهُ تَأْخِيرُ مَا وَجَبَ عَلَى الْفَوْرِ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ يُمْكِنُ التَّحَرُّزُ مِنْهَا، فَإِنَّ طُرُقَ الْمَدِينَةِ كَانَتْ وَاسِعَةً، وَلَمْ تَكُنِ الْخَمْرُ مِنَ الْكَثْرَةِ بحيث تصير نهرا

başkası değildir. Rics (pislik) kelimesi her iki durum için de kullanılır. {مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ} “Şeytanın amelindendir” ifadesinin anlamı; şeytanın insanı buna sevk etmesi ve bunu süslemesi demektir. Şeytanın bizzat bu işlerin başlangıcını yaptığı ve bu hususta kendisine uyulduğu da söylenmiştir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: {فَاجْتَنِبُوهُ} “Artık ondan sakının / kaçının” buyruğu; onu kendinizden uzaklaştırın ve onu bir tarafa koyun demektir. Allah Teâlâ bu şeylerden sakınılmasını emretmiştir; bu emir kipi, hadis nassları ve ümmetin icmâı ile birleşince kaçınma emri haramlık yönüne taalluk etmiş ve şarap bu yolla haram kılınmıştır. Müslüman ilim adamları arasında el-Mâide Suresi'nin şarabı haram kılmak üzere indiğinde, Medenî olduğunda ve en son inenlerden bir sure olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Leş, kan ve domuz eti hakkındaki haram kılma hükmü Yüce Allah'ın: {قُلْ لَا أَجِدُ} “De ki: Bana vahyolunanda bulamıyorum...” ve diğer ayetlerinde haber yoluyla varid olmuşken, şarap hakkında ise nehiy (yasaklama) ve caydırma (zecr) yoluyla gelmiştir ki bu, haram kılmanın en güçlüsü ve en tekidlisidir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Şarabın haram kılınışı nâzil olduğunda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabı birbirlerine gittiler ve şöyle dediler: «Şarap haram kılındı ve şirke denk kılındı.» Yani Yüce Allah onu dikili taşlara (putlara) kurban kesmeyle birlikte zikretmiştir ki bu da şirktir. Sonra [Allah Teâlâ]: {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” buyruğunu ekleyerek kurtuluşu (felâhı) bu emre bağlamıştır; bu da vücubun teyidine delalet eder. Doğrusunu Allah bilir. Altıncısı: Âlimlerin cumhuru, şarabın haram kılınmasından, şeriatın onu habis (pis/çirkin) saymasından, ona rics (pislik) ismini vermesinden ve ondan kaçınmayı emretmesinden hareketle onun necis olduğuna hükmetmiştir. Rebîa, Leys b. Sa'd, Şâfiî'nin talebesi el-Müzenî ile Bağdatlı ve Kayrevanlı bazı müteahhirîn âlimler ise buna muhalefet ederek şarabın temiz (tâhir) olduğunu, haram olan şeyin ise yalnızca onu içmek olduğunu savunmuşlardır. Kayrevanlı Saîd b. el-Haddâd şarabın temiz olduğuna, Medine sokaklarına dökülmüş olmasını delil getirerek şöyle demiştir: Eğer o necis olsaydı, sahâbîler -Allah onlardan razı olsun- bunu yapmazlardı ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sokaklara abdest bozmayı yasakladığı gibi bunu da yasaklardı. Buna verilen cevap şudur: Sahâbîler bunu yaptılar; çünkü şarabı dökebilecekleri lağımları / yer altı kanalları veya kuyuları yoktu. Zira onların genel durumuna göre evlerinde tuvaletler (kenîf) bulunmuyordu. Âişe (radıyallâhu anhâ), onların evlerde tuvalet edinmekten iğrendiklerini belirtmiştir. Şarabı Medine dışına taşımak ise külfet ve meşakkat barındırır, ayrıca fevren (derhal) yapılması vâcip olan bir şeyin geciktirilmesini gerektirirdi. Ayrıca ondan sakınmak da mümkündü; zira Medine sokakları genişti ve şarap, bir nehir oluşturacak kadar çok değildi.

يَعُمُّ الطَّرِيقَ كُلَّهَا، بَلْ إِنَّمَا جَرَتْ فِي مَوَاضِعَ يَسِيرَةٍ يُمْكِنُ التَّحَرُّزُ عَنْهَا- هَذَا- مَعَ مَا يَحْصُلُ فِي ذَلِكَ مِنْ فَائِدَةِ شُهْرَةِ إِرَاقَتِهَا فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ، لِيَشِيعَ الْعَمَلُ عَلَى مُقْتَضَى تَحْرِيمِهَا مِنْ إِتْلَافِهَا، وَأَنَّهُ لَا يُنْتَفَعُ بِهَا، وَتَتَابَعَ النَّاسُ وَتَوَافَقُوا عَلَى ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَإِنْ قِيلَ: التَّنْجِيسُ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ وَلَا نَصَّ فِيهِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الشَّيْءِ مُحَرَّمًا أَنْ يَكُونَ نَجِسًا، فَكَمْ مِنْ مُحَرَّمٍ فِي الشَّرْعِ لَيْسَ بِنَجِسٍ، قُلْنَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:" رِجْسٌ" يَدُلُّ عَلَى نَجَاسَتِهَا، فَإِنَّ الرِّجْسَ فِي اللِّسَانِ النَّجَاسَةُ، ثُمَّ لَوِ الْتَزَمْنَا أَلَّا نَحْكُمَ بِحُكْمٍ إِلَّا حَتَّى نَجِدَ فِيهِ نَصًّا لَتَعَطَّلَتِ الشَّرِيعَةُ، فَإِنَّ النُّصُوصَ فِيهَا قَلِيلَةٌ، فَأَيُّ نَصٍّ يُوجَدُ عَلَى تَنْجِيسِ الْبَوْلِ وَالْعَذِرَةِ وَالدَّمِ وَالْمَيْتَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ؟ وَإِنَّمَا هِيَ الظَّوَاهِرُ وَالْعُمُومَاتُ وَالْأَقْيِسَةُ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" الْحَجِّ" مَا يُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ:" فَاجْتَنِبُوهُ" يَقْتَضِي الِاجْتِنَابَ الْمُطْلَقَ الَّذِي لَا يُنْتَفَعُ مَعَهُ بِشَيْءٍ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، لَا بِشُرْبٍ وَلَا بَيْعٍ وَلَا تَخْلِيلٍ وَلَا مُدَاوَاةٍ وَلَا غَيْرِ ذَلِكَ. وَعَلَى هَذَا تَدُلُّ الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي الْبَابِ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا أَهْدَى لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَاوِيَةَ خَمْرٍ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَهَا [قَالَ: لَا، قَالَ: فَسَارَّ رَجُلًا فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] بِمَ سَارَرْتَهُ [قَالَ: أَمَرْتُهُ بِبَيْعِهَا، فَقَالَ:] إِنَّ الَّذِي حَرَّمَ شُرْبَهَا حَرَّمَ بَيْعَهَا [، قَالَ: فَفَتَحَ الْمَزَادَةَ حَتَّى ذَهَبَ مَا فِيهَا، فَهَذَا حَدِيثٌ يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، إِذْ لَوْ كَانَ فِيهَا مَنْفَعَةٌ مِنَ الْمَنَافِعِ الْجَائِزَةِ لَبَيَّنَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، كَمَا قَالَ فِي الشَّاةِ الْمَيِّتَةِ.] هَلَّا أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا فَدَبَغْتُمُوهُ فَانْتَفَعْتُمْ بِهِ [الْحَدِيثَ. الثَّامِنَةُ- أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى تَحْرِيمِ بَيْعِ الْخَمْرِ وَالدَّمِ، وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ بَيْعِ الْعَذِرَاتِ وَسَائِرِ النَّجَاسَاتِ وَمَا لَا يَحِلُّ أَكْلُهُ، وَلِذَلِكَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- كَرِهَ مَالِكٌ بَيْعَ زِبْلِ الدَّوَابِّ، وَرَخَّصَ فِيهِ ابْنُ الْقَاسِمِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَنْفَعَةِ، وَالْقِيَاسُ مَا قَالَهُ مَالِكٌ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وهذا الحديث شاهد بصحة ذلك.

...yolun tamamını kaplamıyordu; bilakis sakınılması mümkün olan az bir yerde akmıştı. Bununla birlikte, onun telef edilmesi ve ondan hiçbir şekilde yararlanılamayacağı yönündeki haram kılınış gereğine göre amel edilmesinin yaygınlaşması, insanların da buna ardı ardına ve ittifakla uymaları için Medine yollarında dökülmesinin şöhret bulmasından hâsıl olan fayda da cabasıdır. En doğrusunu Allah bilir. Eğer: 'Bir şeyin necis sayılması şer‘î bir hükümdür ve bu hususta [açık] bir nass yoktur. Bir şeyin haram olmasından necis olması gerekmez; nitekim şeriatta necis olmayan nice haramlar vardır' denilirse, biz deriz ki: Yüce Allah'ın: { رِجْسٌ } “birer pisliktir” buyruğu onun necis olduğuna delalet eder. Çünkü lügatte rics, necislik (pislik) demektir. Ayrıca şayet biz hakkında açık bir nass bulmadıkça hiçbir hüküm vermeme ilkesini benimseseydik şeriat işlemez hale gelirdi; zira şeriatta nasslar azdır. İdrar, insan dışkısı, kan, leş ve benzerlerinin necis sayılmasına dair hangi [açık] nass bulunmaktadır? Bunlar ancak lafızların zahirleri, umûmî ifadeler ve kıyaslar ile [sabit olmuştur]. Hac Suresi'nde inşaallah bu manayı açıklayacak hususlar gelecektir. Yedincisi: [Yüce Allah'ın]: { فَاجْتَنِبُوهُ } “onlardan kaçının” buyruğu; içmek, satmak, sirke yapmak, tedavi olmak ve benzeri hiçbir şekilde kendisinden yararlanılamayacak mutlak bir kaçınmayı gerektirir. Bu bâbda gelen hadisler de buna delalet etmektedir. Müslim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bir adam Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bir tulum şarap hediye etti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: « هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَهَا » «Allah'ın onu haram kıldığını bildin mi?» buyurdu. Adam: 'Hayır' dedi. [Râvi] dedi ki: [Bunun üzerine adam] bir adama bir şeyler fısıldadı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: « بِمَ سَارَرْتَهُ » «Ona ne fısıldadın?» diye sordu. [Adam]: 'Ona bunu satmasını söyledim' dedi. Bunun üzerine [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: « إِنَّ الَّذِي حَرَّمَ شُرْبَهَا حَرَّمَ بَيْعَهَا » «İçilmesini haram kılan, satılmasını da haram kılmıştır» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Adam su tulumunun ağzını açtı ve içindekiler akıp gitti. İşte bu hadis zikrettiğimiz hususa delalet etmektedir; zira şayet onda caiz olan menfaatlerden bir menfaat bulunsaydı, ölmüş koyun hakkında: « هَلَّا أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا فَدَبَغْتُمُوهُ فَانْتَفَعْتُمْ بِهِ » «Onun derisini alıp tabaklasaydınız da ondan yararlansaydınız ya!» hadisinde olduğu gibi Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu açıklardı. Sekizincisi: Müslümanlar şarabın ve kanın satışının haram olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Bunda; insan dışkısının, diğer necis maddelerin ve yenilmesi helal olmayan şeylerin satışının haram olduğuna delil vardır. İşte bundan dolayı -en doğrusunu Allah bilir- Mâlik hayvan gübresinin satışını mekruh görmüş; İbnü'l-Kāsım ise taşıdığı faydadan ötürü buna ruhsat vermiştir. Kıyasa uygun olan ise Mâlik'in söylediğidir ve bu Şâfiî'nin de mezhebidir. Bu hadis de bunun doğruluğuna şahittir.

التَّاسِعَةُ- ذَهَبَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّ الْخَمْرَ لَا يَجُوزُ تَخْلِيلُهَا لِأَحَدٍ، وَلَوْ جَازَ تَخْلِيلُهَا مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِيَدَعَ الرَّجُلَ أَنْ يَفْتَحَ الْمَزَادَةَ حَتَّى يَذْهَبَ مَا فِيهَا، لِأَنَّ الْخَلَّ مَالٌ وَقَدْ نُهِيَ عَنْ إِضَاعَةِ الْمَالِ، وَلَا يَقُولُ أَحَدٌ فِيمَنْ أَرَاقَ خَمْرًا عَلَى مُسْلِمٍ أَنَّهُ أَتْلَفَ لَهُ مَالًا. وَقَدْ أَرَاقَ عُثْمَانُ بْنُ أَبِي الْعَاصِ خَمْرًا لِيَتِيمٍ، وَاسْتُؤْذِنَ ﷺ فِي تَخْلِيلِهَا فَقَالَ:] لَا [وَنَهَى عَنْ ذَلِكَ. ذَهَبَ إِلَى هَذَا طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَالرَّأْيِ، وَإِلَيْهِ مَالَ سَحْنُونُ بْنُ سَعِيدٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَا بَأْسَ بِتَخْلِيلِ الْخَمْرِ وَلَا بَأْسَ بِأَكْلِ مَا تَخَلَّلَ مِنْهَا بِمُعَالَجَةِ آدَمِيٍّ أَوْ غَيْرِهَا وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالْكُوفِيِّينَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ طَرَحَ فِيهَا الْمِسْكَ وَالْمِلْحَ فَصَارَتْ مُرَبًّى وَتَحَوَّلَتْ عَنْ حَالِ الْخَمْرِ جَازَ. وَخَالَفَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِي الْمُرَبَّى وَقَالَ: لَا تُعَالَجُ الْخَمْرُ بِغَيْرِ تَحْوِيلِهَا إِلَى الْخَلِّ وَحْدَهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: احْتَجَّ الْعِرَاقِيُّونَ فِي تَخْلِيلِ الْخَمْرِ بِأَبِي الدَّرْدَاءِ، وَهُوَ يَرْوِي عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلَانِيِّ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ مِنْ وَجْهٍ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ أَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ الْمُرَبَّى مِنْهُ، وَيَقُولُ: دَبَغَتْهُ الشَّمْسُ وَالْمِلْحُ. وَخَالَفَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي الْعَاصِ فِي تَخْلِيلِ الْخَمْرِ، وَلَيْسَ فِي رَأْيِ أَحَدٍ حُجَّةً مَعَ السُّنَّةِ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَنْعُ مِنْ تَخْلِيلِهَا كَانَ فِي بَدْءِ الْإِسْلَامِ عِنْدَ نُزُولِ تَحْرِيمِهَا، لِئَلَّا يُسْتَدَامَ حَبْسُهَا لِقُرْبِ الْعَهْدِ بِشُرْبِهَا، إِرَادَةً لِقَطْعِ الْعَادَةِ فِي ذَلِكَ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ فِي النَّهْيِ عَنْ تَخْلِيلِهَا حِينَئِذٍ، وَالْأَمْرِ بِإِرَاقَتِهَا مَا يَمْنَعُ مِنْ أَكْلِهَا إِذَا خُلِّلَتْ. وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: إِذَا خَلَّلَ النَّصْرَانِيُّ خَمْرًا فَلَا بَأْسَ بِأَكْلِهِ، وَكَذَلِكَ إِنْ خَلَّلَهَا مُسْلِمٌ وَاسْتَغْفَرَ اللَّهَ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ ذَكَرَهَا ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ فِي كِتَابِهِ. وَالصَّحِيحُ مَا قَالَهُ مَالِكٌ فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ وَابْنِ وَهْبٍ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يُعَالِجَ الْخَمْرَ حَتَّى يَجْعَلَهَا خَلًّا وَلَا يَبِيعَهَا، وَلَكِنْ لِيُهْرِيقَهَا. الْعَاشِرَةُ- لَمْ يَخْتَلِفْ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ أَنَّ الْخَمْرَ إِذَا تَخَلَّلَتْ بِذَاتِهَا أَنَّ أَكْلَ ذَلِكَ الْخَلِّ حَلَالٌ. وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَبِيصَةَ وَابْنِ شِهَابٍ وَرَبِيعَةَ وَأَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَهُوَ تَحْصِيلُ مذهبه عند أكثر أصحابه.

Dokuzuncusu: Fakihlerin cumhuru, hiç kimse için şarabın sirkeye dönüştürülmesinin (tahlîl) caiz olmadığı görüşündedir. Şayet sirkeye dönüştürülmesi caiz olsaydı, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o adamın tulumu açıp içindekinin akıp gitmesine izin vermezdi. Çünkü sirke bir maldır ve malın ziyan edilmesi yasaklanmıştır. Bir Müslümanın şarabını döken kimse hakkında hiç kimse onun bir malı telef ettiğini söylemez. Nitekim Osmân b. Ebi'l-Âs, bir yetime ait şarabı dökmüştür. Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun sirkeye dönüştürülmesi için izin istenmiş, o da: [«Hayır»] buyurarak bunu yasaklamıştır. Hadis ve rey ehlinden bir grup âlim bu görüşe gitmiştir; Sahnûn b. Saîd de bu görüşe meyletmiştir. Başkaları ise şöyle demiştir: Şarabın sirkeye dönüştürülmesinde bir sakınca yoktur; ister bir insanın müdahalesiyle ister başka şekilde sirkeleşmiş olsun, ondan sirkeye dönüşen şeyin yenilmesinde/tüketilmesinde bir sakınca yoktur. Bu; Sevrî, Evzâî, Leys b. Sa'd ve Kûfelilerin görüşüdür. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Eğer içine misk ve tuz atılır, böylece murabbâ (terbiye edilmiş gıda) hâline gelir ve şarap olma vasfından çıkarsa caiz olur. Muhammed b. el-Hasan ise murabbâ konusunda ona muhalefet etmiş ve şöyle demiştir: Şarap, sırf sirkeye dönüştürülmenin haricinde başka bir işlemden geçirilemez. Ebû Ömer [İbn Abdilber] dedi ki: Iraklılar şarabın sirkeye dönüştürülmesi konusunda Ebü'd-Derdâ'yı delil getirmişlerdir. Ebü'd-Derdâ'dan Ebû İdrîs el-Havlânî yoluyla gelen, ancak pek kuvvetli olmayan bir rivayete göre o, şarabın murabbâsını yer ve: "Onu güneş ve tuz tabaklamıştır (ıslah etmiştir)" derdi. Ömer b. el-Hattâb ile Osmân b. Ebi'l-Âs ise şarabın sirkeye dönüştürülmesi hususunda ona muhalefet etmişlerdir. Sünnetin bulunduğu yerde hiç kimsenin görüşü delil olamaz. Tevfik Allah'tandır. Şarabın sirkeye dönüştürülmesinin yasaklanmasının, İslam'ın ilk dönemlerinde, haram kılınışı indiği sırada olması muhtemeldir; zira içilmesinin henüz yeni terk edilmiş olması sebebiyle, bu alışkanlığı kesin olarak kesmek maksadıyla onun saklanmaya devam edilmemesi istenmiştir. Durum böyle olunca, o vakit onun sirkeye dönüştürülmesinden nehyedilmiş ve dökülmesinin emredilmiş olması, sirkeye dönüştürüldüğünde tüketilmesine engel teşkil etmez. Eşheb, Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: "Hristiyan biri şarabı sirkeye dönüştürürse, onun tüketilmesinde bir beis yoktur. Aynı şekilde bir Müslüman bunu yapar ve Allah'tan bağışlanma dilerse de hüküm böyledir." Bu rivayeti İbn Abdilhakem kitabında zikretmiştir. Sahih olan ise Mâlik'in İbnü'l-Kâsım ve İbn Vehb rivayetindeki şu sözüdür: Bir Müslümanın şarabı sirke yapmak için işleme tabi tutması ve onu satması helal değildir; bilakis onu dökmesi gerekir. Onuncusu: Mâlik ve ashabı, şarabın kendiliğinden sirkeye dönüşmesi durumunda o sirkenin tüketilmesinin helal olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Bu aynı zamanda Ömer b. el-Hattâb, Kabîsa, İbn Şihâb ve Rebîa'nın görüşü olup Şâfiî'nin iki görüşünden biridir; ashabının çoğuna göre onun mezhebinin tercihi de budur.

الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- ذَكَرَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ أَنَّهَا تُمْلَكُ، وَنَزَعَ إِلَى ذَلِكَ بِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُزَالَ بِهَا الْغَصَصُ، وَيُطْفَأَ بِهَا حَرِيقٌ، وَهَذَا نَقْلٌ لَا يُعْرَفُ لِمَالِكٍ، بَلْ يُخَرَّجُ هَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَرَى أَنَّهَا طَاهِرَةٌ. وَلَوْ جَازَ مِلْكُهَا لَمَا أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِإِرَاقَتِهَا. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْمِلْكَ نَوْعُ نَفْعٍ وَقَدْ بَطَلَ بِإِرَاقَتِهَا. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ اللَّعِبِ بِالنَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ قِمَارًا أَوْ غَيْرَ قِمَارٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا حَرَّمَ الْخَمْرَ أَخْبَرَ بِالْمَعْنَى الَّذِي فِيهَا فَقَالَ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ" الْآيَةَ. ثُمَّ قَالَ:" إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ" الْآيَةَ. فَكُلُّ لَهْوٍ دَعَا قَلِيلُهُ إِلَى كَثِيرٍ، وَأَوْقَعَ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ بَيْنَ الْعَاكِفِينَ عَلَيْهِ، وَصَدَّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهُوَ كَشُرْبِ الْخَمْرِ، وَأَوْجَبَ أَنْ يَكُونَ حَرَامًا مِثْلَهُ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ شُرْبَ الْخَمْرِ يُورِثُ السُّكْرَ فَلَا يُقْدَرُ مَعَهُ عَلَى الصَّلَاةِ وَلَيْسَ فِي اللَّعِبِ بِالنَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ هَذَا الْمَعْنَى، قِيلَ لَهُ: قَدْ جَمَعَ اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ فِي التَّحْرِيمِ، وَوَصَفَهُمَا جَمِيعًا بِأَنَّهُمَا يُوقِعَانِ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ بَيْنَ النَّاسِ. وَيَصُدَّانِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْخَمْرَ إِنْ أَسْكَرَتْ فَالْمَيْسِرُ لَا يُسْكِرُ، ثُمَّ لَمْ يَكُنْ عِنْدَ اللَّهِ افْتِرَاقُهُمَا فِي ذَلِكَ يَمْنَعُ مِنَ التَّسْوِيَةِ بَيْنَهُمَا فِي التَّحْرِيمِ لِأَجْلِ مَا اشْتَرَكَا فِيهِ مِنَ الْمَعَانِي. وَأَيْضًا فَإِنَّ قَلِيلَ الْخَمْرِ لَا يُسْكِرُ كَمَا أَنَّ اللَّعِبَ بِالنَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ لَا يُسْكِرُ ثُمَّ كَانَ حَرَامًا مِثْلَ الْكَثِيرِ، فَلَا يُنْكَرُ أَنْ يَكُونَ اللَّعِبُ بِالنَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ حَرَامًا مِثْلَ الْخَمْرِ وَإِنْ كَانَ لَا يُسْكِرُ. وَأَيْضًا فَإِنَّ ابْتِدَاءَ اللَّعِبِ يُورِثُ الْغَفْلَةَ، فَتَقُومُ تِلْكَ الْغَفْلَةُ الْمُسْتَوْلِيَةُ عَلَى الْقَلْبِ مَكَانَ السُّكْرِ، فَإِنْ كَانَتِ الْخَمْرُ إِنَّمَا حُرِّمَتْ لِأَنَّهَا تُسْكِرُ فَتَصُدُّ بِالْإِسْكَارِ عَنِ الصَّلَاةِ، فَلْيُحَرَّمِ اللَّعِبُ بِالنَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ لِأَنَّهُ يُغْفِلُ وَيُلْهِي فَيَصُدُّ بِذَلِكَ عَنِ الصَّلَاةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- مُهْدِي الرَّاوِيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ لَمْ يَبْلُغْهُ النَّاسِخُ، وَكَانَ مُتَمَسِّكًا بِالْإِبَاحَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الحكم لا يرتفع بوجود الناسخ- كما يقوله بَعْضُ الْأُصُولِيِّينَ- بَلْ بِبُلُوغِهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ هَذَا الْحَدِيثُ، وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يوبخه،

On birincisi: İbn Huveyzimendâd, şarabın mülk edinilebileceğini zikretmiş ve [boğazda kalan] lokmanın onunla giderilebileceği, yangının onunla söndürülebileceği gerekçesine dayanmıştır. Bu ise Mâlik'ten [geldiği] bilinmeyen bir nakildir; bilakis bu görüş, onun temiz (tâhir) olduğunu kabul eden kimsenin görüşüne göre temellendirilir. Şayet ona mâlik olmak caiz olsaydı, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun dökülmesini emretmezdi. Ayrıca mülkiyet bir tür faydalanmadır ve şarabın dökülmesiyle bu da bâtıl olmuştur. Allah'a hamdolsun. On ikincisi: Bu ayet, kumar olsun veya olmasın tavla ve satranç oynamanın haram olduğuna delalet eder. Çünkü Yüce Allah şarabı haram kıldığında onda bulunan anlamı (il攫eti) haber vererek şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Ey iman edenler! Şarap, kumar...” [ayetinin sonuna kadar]. Ardından da şöyle buyurmuştur: {إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ} “Şüphesiz şeytan aranıza düşmanlık ve kin sokmak ister...” [ayetinin sonuna kadar]. Dolayısıyla azı çoğuna sevk eden, onunla meşgul olanlar arasına düşmanlık ve kin sokan, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyan her eğlence (lehv) şarap içmek gibidir ve onun gibi haram olmasını gerektirmiştir. Şayet: "Şarap içmek sarhoşluk verir, bu sebeple onunla birlikte namaz kılmaya güç yetirilemez; tavla ve satranç oynamakta ise bu mana yoktur" denilirse, ona şöyle cevap verilir: Yüce Allah haram kılma hususunda şarap ile kumarı bir arada zikretmiş ve her ikisini de insanlar arasına düşmanlık ve kin sokan, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyan şeyler olarak nitelemiştir. Bilinmektedir ki şarap sarhoşluk verse de kumar sarhoşluk vermez; buna rağmen onların bu noktadaki farklılıkları, ortak oldukları illetler sebebiyle haram kılınmada eşit tutulmalarına Allah katında engel teşkil etmemiştir. Ayrıca şarabın azı sarhoşluk vermez, nitekim tavla ve satranç oynamak da sarhoşluk vermez; buna rağmen [şarabın azı da] çoğu gibi haram kılınmıştır. O hâlde tavla ve satranç oynamanın da sarhoşluk vermese bile şarap gibi haram olması inkâr edilemez. Yine oyuna başlamak gaflet doğurur; kalbi istila eden bu gaflet ise sarhoşluğun yerini alır. Şayet şarap sırf sarhoşluk verdiği ve sarhoşlukla namazdan alıkoyduğu için haram kılınmışsa, tavla ve satranç oynamak da gaflete düşürdüğü, oyaladığı ve bu yolla namazdan alıkoyduğu için haram kılınmalıdır. Doğrusunu Allah bilir. On üçüncüsü: [Şarap] tulumunu hediye eden kimse[nin durumu], hükmü nesheden nassın kendisine ulaşmadığına ve önceki mubahlık hükmüne tutunmakta olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bu, bazı usûlcülerin söylediği gibi hükmün neshedenin var olmasıyla değil, bu hadisin delalet ettiği üzere ancak neshedenin [kişiye] ulaşmasıyla ortadan kalkacağına delil teşkil eder; doğru olan görüş de budur. Zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu azarlamamış,

بَلْ بَيَّنَ لَهُ الْحُكْمَ، وَلِأَنَّهُ مُخَاطَبٌ بِالْعَمَلِ بِالْأَوَّلِ بِحَيْثُ لَوْ تَرَكَهُ عَصَى بِلَا خِلَافٍ، وَإِنْ كَانَ النَّاسِخُ قَدْ حَصَلَ فِي الْوُجُودِ، وَذَلِكَ كَمَا وَقَعَ لِأَهْلِ قُبَاءَ، إِذْ كَانُوا يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى أَنْ أَتَاهُمُ الْآتِي فَأَخْبَرَهُمْ بِالنَّاسِخِ، فَمَالُوا نَحْوَ الْكَعْبَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ (الْبَقَرَةِ) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَتَقَدَّمَ فِيهَا ذِكْرُ الْخَمْرِ وَاشْتِقَاقُهَا وَالْمَيْسِرُ. وَقَدْ مَضَى فِي صَدْرِ هَذِهِ السُّورَةِ الْقَوْلُ فِي الْأَنْصَابِ وَالْأَزْلَامِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ). الْآيَةَ. أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى عِبَادَهُ أَنَّ الشَّيْطَانَ إِنَّمَا يُرِيدُ أَنْ يُوقِعَ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ بَيْنَنَا بِسَبَبِ الْخَمْرِ وَغَيْرِهِ، فَحَذَّرَنَا مِنْهَا، وَنَهَانَا عَنْهَا. رُوِيَ أَنَّ قَبِيلَتَيْنِ مِنَ الْأَنْصَارِ شَرِبُوا الْخَمْرَ وَانْتَشَوْا، فَعَبَثَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، فَلَمَّا صَحَوْا رَأَى بَعْضُهُمْ فِي وَجْهِ بَعْضٍ آثَارَ مَا فَعَلُوا، وَكَانُوا إِخْوَةً لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ضَغَائِنُ، فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَقُولُ: لَوْ كَانَ أَخِي بِي رَحِيمًا مَا فَعَلَ بِي هَذَا، فَحَدَثَتْ بَيْنَهُمُ الضَّغَائِنُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ:" إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ" الْآيَةَ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ) يَقُولُ: إِذَا سَكِرْتُمْ لَمْ تَذْكُرُوا اللَّهَ وَلَمْ تُصَلُّوا، وَإِنْ صَلَّيْتُمْ خُلِطَ عَلَيْكُمْ كَمَا فُعِلَ بِعَلِيٍّ، وَرُوِيَ: بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ". وَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: سُئِلَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الشِّطْرَنْجِ أَهِيَ مَيْسِرٌ؟ وَعَنِ النَّرْدِ أَهُوَ مَيْسِرٌ؟ فَقَالَ: كُلُّ مَا صَدَّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهُوَ مَيْسِرٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: تَأَوَّلَ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ". السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ) لَمَّا عَلِمَ عُمَرُ ﵁ أَنَّ هَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ زَائِدٌ عَلَى مَعْنَى انْتَهُوا قَالَ: انْتَهَيْنَا. وَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ مُنَادِيَهُ أَنْ يُنَادِيَ فِي سِكَكِ الْمَدِينَةِ، أَلَا إِنَّ الْخَمْرَ قَدْ حُرِّمَتْ، فَكُسِرَتِ الدِّنَانُ، وَأُرِيقَتِ الْخَمْرُ حَتَّى جَرَتْ في سكك المدينة.

Bilakis ona hükmü açıklamıştır. Çünkü nesheden [hüküm] fiilen vaki olmuş olsa bile, kişi önceki [hükümle] amel etmekle mükelleftir; öyle ki onu terk etse ihtilafsız olarak günahkâr olur. Nitekim bu durum Kubâ ahalisinin başına gelen gibidir; onlar Beyt-i Makdis'e doğru namaz kılmaktayken kendilerine gelen kişi nâsihi (hükmü kaldıran vahyi) haber verinceye kadar böyle devam etmiş, [haberi alınca da] Kâbe'ye doğru yönelmişlerdi. Bu husus Bakara Suresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. Yine o surede şarabın zikri, türeyişi ve kumar konusu geçmişti. Bu surenin başında da dikili taşlar (ensâb) ve fal okları (ezlâm) hakkındaki açıklama geçmişti; Allah'a hamdolsun. On dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “Şeytan, içki ve kumar yoluyla aranıza sadece düşmanlık ve kin sokmak ister...” ayetidir. Yüce Allah kullarına, şeytanın içki ve benzeri sebeplerle aramızda düşmanlık ve kin sokmak istediğini bildirmiş, bizi bundan sakındırmış ve men etmiştir. Rivayet edildiğine göre Ensâr'dan iki kabile içki içip sarhoş olmuşlar ve birbirleriyle sataşmışlardı. Ayıldıklarında birbirlerinin yüzlerinde yaptıklarının izlerini gördüler. Hâlbuki onlar aralarında kin bulunmayan kardeşlerdi. Bunun üzerine içlerinden biri: "Eğer kardeşim bana merhametli olsaydı bana bunu yapmazdı" demeye başladı ve aralarında kin husule geldi. Bunun üzerine Allah: {إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ} “Şeytan, içki ve kumar yoluyla aranıza sadece düşmanlık ve kin sokmak ister...” ayetini indirdi. On beşincisi: Yüce Allah'ın: {وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ} “...ve sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak [ister]” buyruğudur. Yani: Sarhoş olduğunuzda Allah'ı anmaz ve namaz kılmazsınız; namaz kılsanız dahi Nisâ Suresi'nde geçtiği üzere Ali'nin -bir rivayette Abdurrahman'ın- başına geldiği gibi [ne okuduğunuz] birbirine karışır. Ubeydullah b. Ömer şöyle demiştir: Kâsım b. Muhammed'e satrancın kumar olup olmadığı ve tavlanın kumar olup olmadığı soruldu. O da: "Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyan her şey kumardır" dedi. Ebû Ubeyd: "O, Yüce Allah'ın: {وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ} '...ve sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak [ister]' buyruğunu tevil etmiştir" demiştir. On altıncısı: Yüce Allah'ın: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğudur. Ömer radıyallâhu anh bunun, "vazgeçin" manasından daha ileri, şiddetli bir tehdit olduğunu anlayınca: "Vazgeçtik!" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de münadisine Medine sokaklarında: «Dikkat edin, içki kesin olarak haram kılınmıştır» diye seslenmesini emretti. Bunun üzerine küpler kırıldı ve içkiler Medine sokaklarında akacak derecede döküldü.

السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا) تَأْكِيدٌ لِلتَّحْرِيمِ، وَتَشْدِيدٌ فِي الْوَعِيدِ، وَامْتِثَالٌ لِلْأَمْرِ، وَكَفٌّ عَنِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، وَحُسْنُ عَطْفٍ" وَأَطِيعُوا اللَّهَ" لَمَّا كَانَ فِي الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ مَعْنَى انْتَهُوا. وَكَرَّرَ" وَأَطِيعُوا" فِي ذِكْرِ الرسول تأكيدا. ثُمَّ حَذَّرَ فِي مُخَالَفَةِ الْأَمْرِ، وَتَوَعَّدَ مَنْ تَوَلَّى بِعَذَابِ الْآخِرَةِ، فَقَالَ:" فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ" أَيْ خالفتم (فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ) فِي تَحْرِيمِ مَا أَمَرَ بِتَحْرِيمِهِ وَعَلَى الْمُرْسِلِ أَنْ يُعَاقِبَ أَوْ يُثِيبَ بِحَسَبِ مَا يُعْصَى أو يطاع.

On yedincisi: Yüce Allah'ın: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا} “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının” buyruğudur. Bu, haramlığın tekidi, tehdidin şiddetlendirilmesi, emre uyulması, nehyedilen şeyden el çekilmesi ve önceki sözde 'vazgeçin' manası bulunduğu için {وَأَطِيعُوا اللَّهَ} “Allah'a itaat edin” ifadesinin güzel bir atfıdır. Resûl'ün zikrinde de tekid amacıyla {وَأَطِيعُوا} “ve itaat edin” lafzını tekrarlamıştır. Ardından emre muhalefet hususunda uyarmış ve yüz çevirenleri ahiret azabıyla tehdit ederek: {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz” yani muhalefet ederseniz {فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ} “bilin ki Resûlümüzün görevi ancak apaçık bir tebliğdir” buyurmuştur; bu tebliğ haram kılınması emredilen şeylerin haram olduğunu bildirmektir; isyan veya itaat edilmesine göre cezalandırmak yahut mükâfatlandırmak ise Gönderen'e (Allah'a) aittir.

[سورة المائدة (٥): آية ٩٣]

[el-Mâide Suresi (5), Ayet 93]

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)

{لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)} “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra yine sakınıp iman ettikleri, sonra da sakınıp iyilikte bulundukları takdirde daha önce tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri sever. (93)”

فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ إِنَّهُ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ قَالَ قَوْمٌ مِنَ الصَّحَابَةِ: كَيْفَ بِمَنْ مَاتَ مِنَّا وَهُوَ يَشْرَبُهَا وَيَأْكُلُ الْمَيْسِرَ؟ وَنَحْوَ هَذَا- فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كُنْتُ سَاقِيَ الْقَوْمِ فِي مَنْزِلِ أَبِي طَلْحَةَ فَنَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ، فَأَمَرَ مُنَادِيًا يُنَادِي، فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ: اخْرُجْ فَانْظُرْ مَا هَذَا الصَّوْتُ! قَالَ: فَخَرَجْتُ فَقُلْتُ: هَذَا مُنَادٍ يُنَادِي أَلَا إِنَّ الْخَمْرَ قَدْ حُرِّمَتْ، فَقَالَ: اذْهَبْ فَأَهْرِقْهَا- وَكَانَ الْخَمْرُ مِنَ الْفَضِيخِ»

Bu ayette dokuz mesele vardır: Birincisi: İbn Abbâs, Berâ b. Âzib ve Enes b. Mâlik şöyle demişlerdir: Şarabın haram kılınışı inince sahâbeden bir topluluk: "Bizden şarap içerek ve kumardan pay alarak vefat eden kimselerin hali ne olacak?" ve benzeri sözler söylediler; bunun üzerine bu ayet indi. Buhârî, Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: Ben Ebû Talha'nın evinde topluluğa sâkilik yapıyordum; derken şarabın haram kılındığı indi. Bir münadiye seslenmesini emretti. Ebû Talha: "Çık da bak, bu ses nedir!" dedi. Enes dedi ki: Çıktım ve: "Bu bir münadidir; 'Haberiniz olsun şarap haram kılınmıştır' diye sesleniyor" dedim. Ebû Talha: "Git ve onu dök!" dedi. -Şarap ise fadîh (olgunlaşmamış hurma şırası) içkisiydi-

- قَالَ: فَجَرَتْ فِي سِكَكِ الْمَدِينَةِ، فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ: قُتِلَ قَوْمٌ وَهِيَ فِي بُطُونِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا" الْآيَةَ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ وَهَذَا الْحَدِيثُ نَظِيرُ سُؤَالِهِمْ عَمَّنْ مَاتَ إِلَى الْقِبْلَةِ الْأُولَى فَنَزَلَتْ" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ"] البقرة: ١٤٣]. وَمَنْ فَعَلَ مَا أُبِيحَ لَهُ حَتَّى مَاتَ عَلَى فِعْلِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَا عَلَيْهِ

[Enes] dedi ki: [Dökülen bu içkiler] Medine sokaklarında akıp gitti. Bunun üzerine topluluktan bazıları: "[Uhud'da] karınlarında bu [içki] varken öldürülen bir topluluk oldu, [onların hali ne olacak]?" deyince, Azîz ve Celîl olan Allah: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “İman edip salih ameller işleyenlere, [önceden] tatmış oldukları şeylerden ötürü bir günah yoktur” ayetini indirdi. İkincisi: Bu ayet ve bu hadis, ilk kıbleye doğru [namaz kılıp] vefat edenlerin durumu hakkında sahabilerin sorduğu sorunun bir benzeridir; nitekim [onun hakkında da]: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” [el-Bakara 2/143] ayeti inmişti. Bir kimse kendisine mubah kılınan bir şeyi yapar ve bu ameli üzere ölürse, ne lehine ne de aleyhine

شي، لَا إِثْمٌ وَلَا مُؤَاخَذَةٌ وَلَا ذَمٌّ وَلَا أَجْرٌ وَلَا مَدْحٌ، لِأَنَّ الْمُبَاحَ مُسْتَوِي الطَّرَفَيْنِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الشَّرْعِ، وَعَلَى هَذَا فَمَا كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُتَخَوَّفَ وَلَا يُسْأَلَ عَنْ حَالِ مَنْ مَاتَ وَالْخَمْرُ فِي بَطْنِهِ وَقْتَ إِبَاحَتِهَا، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْقَائِلُ غَفَلَ عَنْ دَلِيلِ الْإِبَاحَةِ فَلَمْ يَخْطُرْ لَهُ، أَوْ يَكُونُ لِغَلَبَةِ خَوْفِهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَشَفَقَتِهِ عَلَى إِخْوَانِهِ الْمُؤْمِنِينَ تَوَهَّمَ مُؤَاخَذَةً وَمُعَاقَبَةً لِأَجْلِ شُرْبِ الْخَمْرِ الْمُتَقَدِّمِ، فَرَفَعَ اللَّهُ ذَلِكَ التَّوَهُّمَ بِقَوْلِهِ:" لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا" الْآيَةَ. الثَّالِثَةُ- هَذَا الْحَدِيثُ فِي نُزُولِ الْآيَةِ فِيهِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ نَبِيذَ التَّمْرِ إِذَا أَسْكَرَ خَمْرٌ، وَهُوَ نَصٌّ وَلَا يَجُوزُ الِاعْتِرَاضُ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الصَّحَابَةَ] رَحِمَهُمُ اللَّهُ [هُمْ أَهْلُ اللِّسَانِ، وَقَدْ عَقَلُوا أَنَّ شَرَابَهُمْ ذَلِكَ خَمْرٌ إِذْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شَرَابٌ ذَلِكَ الْوَقْتِ بِالْمَدِينَةِ غَيْرُهُ، وَقَدْ قَالَ الْحَكَمِيُّ:

hiçbir şey yoktur; ne günah ne hesaba çekilme ne kınama ne mükâfat ne de övgü vardır; çünkü mubah olan şey şeriat açısından iki tarafı eşit olan (nötr) bir fiildir. Buna göre mubah olduğu vakitte karnında şarap varken vefat eden kimsenin durumundan ötürü korkulmaması ve sorulmaması gerekirdi. Bu sözü söyleyen kimse ya mubahlık delilinden gafil olmuş ve bu aklına gelmemiştir ya da Yüce Allah'tan duyduğu aşırı korku ve mümin kardeşlerine olan şefkati sebebiyle geçmişteki şarap içme fiilinden dolayı bir hesaba çekilme ve cezalandırılma vehmine kapılmıştır; Allah da: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur...” ayetiyle bu vehmi ortadan kaldırmıştır. Üçüncüsü: Ayetin nüzulüne dair bu hadiste, hurma nebîzinin sarhoş ettiği takdirde şarap (hamr) olduğuna dair apaçık bir delil vardır; bu açık bir nastır ve buna itiraz caiz değildir. Zira sahâbe -Allah onlara rahmet etsin- dilin ehlidirler ve o vakit Medine'de bundan başka içkileri bulunmadığı için bu içkilerinin şarap olduğunu anlamışlardır. Nitekim Hakemî şöyle demiştir:

لَنَا خَمْرٌ وَلَيْسَتْ خَمْرَ كَرْمٍ ... وَلَكِنْ مِنْ نِتَاجِ الْبَاسِقَاتِ

Bizim bir şarabımız var ki üzüm şarabı değildir... Fakat boylu poslu hurma ağaçlarının ürünüdür.

كِرَامٌ فِي السَّمَاءِ ذَهَبْنَ طُولًا ... وَفَاتَ ثِمَارَهَا أَيْدِي الْجُنَاةِ

Göğe doğru boy atıp yükselen asil ağaçlar ki... Meyvelerine toplayıcıların elleri erişemez.

وَمِنَ الدَّلِيلِ الْوَاضِحِ عَلَى ذَلِكَ مَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ: أَخْبَرَنَا الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّا، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ شَيْبَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عن جابر عن النبي صلى اله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: [الزَّبِيبُ وَالتَّمْرُ هُوَ الْخَمْرُ]. وَثَبَتَ بِالنَّقْلِ الصَّحِيحِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ وَحَسْبُكُ بِهِ عَالِمًا بِاللِّسَانِ وَالشَّرْعِ- خَطَبَ عَلَى مِنْبَرِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، أَلَا إِنَّهُ قَدْ نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ يَوْمَ نَزَلَ، وَهِيَ مِنْ خَمْسَةٍ: مِنَ الْعِنَبِ وَالتَّمْرِ وَالْعَسَلِ وَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ، وَالْخَمْرُ مَا خَامَرَ الْعَقْلَ. وَهَذَا أَبْيَنُ مَا يَكُونُ فِي مَعْنَى الْخَمْرِ، يَخْطُبُ بِهِ عُمَرُ بِالْمَدِينَةِ عَلَى الْمِنْبَرِ بِمَحْضَرِ جَمَاعَةِ الصَّحَابَةِ، وَهُمْ أَهْلُ اللِّسَانِ وَلَمْ يَفْهَمُوا مِنَ الْخَمْرِ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا بَطَلَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالْكُوفِيِّينَ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْخَمْرَ لَا تَكُونُ إِلَّا مِنَ الْعِنَبِ، وَمَا كَانَ مِنْ غَيْرِهِ لَا يُسَمَّى خَمْرًا وَلَا يَتَنَاوَلُهُ اسْمُ الْخَمْرِ، وَإِنَّمَا يُسَمَّى نَبِيذًا، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Buna dair apaçık delillerden biri de Nesâî'nin rivayet ettiğidir: Bize el-Kâsım b. Zekeriyyâ bildirdi, bize Ubeydullah, Şeybân'dan, o el-A'meş'ten, o Muhârib b. Disâr'dan, o Câbir'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdi; buyurdu ki: [Kuru üzüm ve hurma [içkisi], işte şarap odur]. Sahih nakille sabittir ki Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) -dil ve şeriat âlimi olarak o sana yeter- Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) minberinde hutbe okuyup şöyle demiştir: "Ey insanlar! Haberiniz olsun ki şarabın haram kılınışı indiği gün indi; o beş şeydendir: Üzümden, hurmadan, baldan, buğdaydan ve arpadan. Şarap ise aklı örten şeydir." Bu, şarabın manası hakkında olabilecek en açık ifadedir; Ömer bunu Medine'de minber üzerinde, dilin ehli olan ve şaraptan ancak zikrettiğimiz şeyi anlayan sahâbe topluluğunun huzurunda irad etmiştir. Bu sabit olunca; şarabın ancak üzümden olacağını, başkasından olanın şarap diye isimlendirilemeyeceğini, şarap isminin onu kapsamayacağını ve ona ancak nebîz denileceğini savunan Ebû Hanîfe ve Kûfelilerin mezhebi iptal olmuş olur. Şair şöyle demiştir:

تَرَكْتُ النَّبِيذَ لِأَهْلِ النَّبِيذِ ... وَصِرْتُ حَلِيفًا لِمَنْ عَابَهُ

Nebîzi, nebîz ehline bıraktım... Ve onu ayıplayanların dostu oldum.

شَرَابٌ يُدَنِّسُ عِرْضَ الْفَتَى ... وَيَفْتَحُ للشر أبوابه

[O,] yiğidin haysiyetini lekeleyen... Ve kötülüğe kapılarını açan bir içkidir.

الرَّابِعَةُ- قَالَ الْإِمَامُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْمَازِرِيُّ: ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ السَّلَفِ وَغَيْرِهِمْ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَا يُسْكِرُ نَوْعُهُ حَرُمَ شُرْبُهُ، قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا نِيئًا، كَانَ أَوْ مَطْبُوخًا، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ الْمُسْتَخْرَجِ مِنَ الْعِنَبِ أَوْ غَيْرِهِ، وَأَنَّ مَنْ شَرِبَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ حُدَّ، فَأَمَّا الْمُسْتَخْرَجُ مِنَ الْعِنَبِ الْمُسْكِرِ الني فَهُوَ الَّذِي انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى تَحْرِيمِ قَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ وَلَوْ نُقْطَةٌ مِنْهُ. وَأَمَّا مَا عَدَا ذَلِكَ فَالْجُمْهُورُ عَلَى تَحْرِيمِهِ. وَخَالَفَ الْكُوفِيُّونَ فِي الْقَلِيلِ مِمَّا عَدَا مَا ذُكِرَ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَبْلُغُ الْإِسْكَارَ، وَفِي الْمَطْبُوخِ الْمُسْتَخْرَجِ مِنَ الْعِنَبِ، فَذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ إِلَى قَصْرِ التَّحْرِيمِ عَلَى عَصِيرِ الْعِنَبِ، وَنَقِيعِ الزَّبِيبِ الني، فأما المطبوخ منهما، والني وَالْمَطْبُوخُ مِمَّا سِوَاهُمَا فَحَلَالٌ مَا لَمْ يَقَعِ الْإِسْكَارُ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى قَصْرِ التَّحْرِيمِ عَلَى الْمُعْتَصَرِ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ عَلَى تَفْصِيلٍ، فَيَرَى أَنَّ سُلَافَةَ الْعِنَبِ يَحْرُمُ قَلِيلُهَا وَكَثِيرُهَا إِلَّا أَنْ تُطْبَخَ حَتَّى يَنْقُصَ ثُلُثَاهَا، وَأَمَّا نَقِيعُ الزَّبِيبِ وَالتَّمْرِ فَيَحِلُّ مَطْبُوخُهُمَا وَإِنْ مَسَّتْهُ النَّارُ مَسًّا قَلِيلًا مِنْ غَيْرِ اعْتِبَارٍ بحد، وأما الني مِنْهُ فَحَرَامٌ، وَلَكِنَّهُ مَعَ تَحْرِيمِهِ إِيَّاهُ لَا يُوجِبُ الْحَدَّ فِيهِ، وَهَذَا كُلُّهُ مَا لَمْ يَقَعِ الْإِسْكَارُ، فَإِنْ وَقَعَ الْإِسْكَارُ اسْتَوَى الْجَمِيعُ. قَالَ شَيْخُنَا الْفَقِيهُ الْإِمَامُ أَبُو الْعَبَّاسِ] أَحْمَدُ [ ﵁: الْعَجَبُ مِنَ الْمُخَالِفِينَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ الْقَلِيلَ مِنَ الْخَمْرِ الْمُعْتَصَرِ مِنَ الْعِنَبِ حَرَامٌ كَكَثِيرِهِ، وَهُوَ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ، فَإِذَا قِيلَ لَهُمْ: فَلِمَ حُرِّمَ الْقَلِيلُ مِنَ الْخَمْرِ وَلَيْسَ مُذْهِبًا لِلْعَقْلِ؟ فَلَا بُدَّ أَنْ يُقَالَ: لِأَنَّهُ دَاعِيَةٌ إِلَى الْكَثِيرِ، أَوْ لِلتَّعَبُّدِ، فَحِينَئِذٍ يُقَالُ لَهُمْ: كُلُّ مَا قَدَّرْتُمُوهُ فِي قَلِيلِ الْخَمْرِ هُوَ بِعَيْنِهِ مَوْجُودٌ فِي قَلِيلِ النَّبِيذِ فَيَحْرُمُ أَيْضًا، إِذْ لَا فَارِقَ بَيْنَهُمَا إِلَّا مُجَرَّدُ الِاسْمِ إِذَا سُلِّمَ ذَلِكَ. وَهَذَا الْقِيَاسُ هُوَ أَرْفَعُ أَنْوَاعِ الْقِيَاسِ، لِأَنَّ الْفَرْعَ فِيهِ مُسَاوٍ لِلْأَصْلِ فِي جَمِيعِ أوصافه، وهذا كما يقوله فِي قِيَاسِ الْأَمَةِ عَلَى الْعَبْدِ فِي سِرَايَةِ الْعِتْقِ. ثُمَّ الْعَجَبُ مِنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ ﵏! فَإِنَّهُمْ يَتَوَغَّلُونَ فِي الْقِيَاسِ وَيُرَجِّحُونَهُ عَلَى أَخْبَارِ الْآحَادِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ تَرَكُوا هَذَا الْقِيَاسَ الْجَلِيَّ الْمَعْضُودَ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ صدور الامة، لأحاديث لا يصح شي مِنْهَا عَلَى مَا قَدْ بَيَّنَ عِلَلَهَا الْمُحَدِّثُونَ في كتبهم، وليس في الصحيح شي مِنْهَا. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" النَّحْلِ" تَمَامُ هَذِهِ المسألة إن شاء الله تعالى.

Dördüncüsü: İmam Ebû Abdillâh el-Mâzerî şöyle demiştir: Selef ve diğerlerinden âlimlerin cumhuru, türü sarhoşluk veren her şeyin -az olsun çok olsun, çiğ olsun pişmiş olsun- içilmesinin haram olduğu, üzümden ya da başka bir şeyden elde edilmiş olması arasında fark bulunmadığı ve bunlardan bir şey içene had cezası uygulanacağı görüşüne varmışlardır. Üzümden elde edilen, sarhoş edici ve çiğ olan [içkiye] gelince; bunun azının da çoğunun da, hatta tek bir damlasının bile haram olduğu konusunda icmâ gerçekleşmiştir. Bunun dışındakilere gelince; cumhur bunların da haram olduğu görüşündedir. Kûfeliler ise zikredilenin dışındakilerin azında -ki bu sarhoşluk verme derecesine ulaşmayan miktardır- ve üzümden elde edilip pişirilmiş olanda [cumhura] muhalefet etmişlerdir. Basra ehlinden bir topluluk haramlığı yalnızca üzüm suyuna ve kuru üzümün çiğ şırasına hasretmiş; bu ikisinden pişirilen ile bunların dışındakilerin çiğ ve pişmiş olanlarını ise sarhoşluk meydana gelmediği sürece helal saymışlardır. Ebû Hanîfe ise bir tafsilat ile haramlığı hurma ve üzüm meyvelerinden sıkılanlara hasretmiştir. O, üzümün ilk sıkılan saf suyunun (sülâfe), üçte ikisi buharlaşıncaya kadar kaynatılmadıkça azının da çoğunun da haram olduğu görüşündedir. Kuru üzüm ve hurma şırasına gelince; bunların pişirilmiş olanı, herhangi bir sınır gözetilmeksizin ateşe azıcık dahi değmiş olsa helaldir. Bunların çiğ olanı ise haramdır; ancak [Ebû Hanîfe] bunu haram saymakla birlikte onda had cezasını gerekli görmez. Bütün bunlar sarhoşluk meydana gelmediği takdirdedir; şayet sarhoşluk meydana gelirse hepsi [hüküm bakımından] eşit olur. Şeyhimiz fakih İmam Ebu’l-Abbâs [Ahmed] (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Bu meselede muhalif olanlara şaşılır! Zira onlar: "Üzümden sıkılan hamrın azı da çoğu gibi haramdır" demişlerdir ve bu icmâ ile sabittir. Onlara: "Peki, aklı gidermediği halde hamrın azı niçin haram kılınmıştır?" denildiğinde, kaçınılmaz olarak: "Çünkü [azı] çoğuna sevk edicidir yahut taabbüdîdir (hikmeti akılla tam bilinemeyen bir ibadet emridir)" denilecektir. O zaman onlara şöyle denilir: Hamrın azı hakkında varsaydığınız her şey aynen nebîzin azında da mevcuttur; dolayısıyla o da haram olur. Zira -bu kabul edildiğinde- ikisi arasında sadece kuru bir isim farkından başka bir ayrım yoktur. Bu kıyas, kıyas türlerinin en üstünüdür; çünkü burada fer' (tali mesele), bütün vasıflarında asla (asıl meseleye) eşittir. Bu, azat etmenin sirayetinde (hürriyetin paydaşlara geçişinde) cariyenin köleye kıyas edilmesinde söylendiği gibidir. Sonra Ebû Hanîfe ve ashabına (rahimehumullâh) da şaşılır! Onlar kıyasta derinleşir ve onu âhâd haberlere tercih ederler; buna rağmen Kitap, Sünnet ve ümmetin önde gelenlerinin icmâı ile desteklenen bu apaçık (celî) kıyası, muhaddislerin kitaplarında illetlerini açıkladıkları üzere hiçbirisi sahih olmayan ve Sahîh'te hiçbir rivayeti bulunmayan hadisler sebebiyle terk etmişlerdir. Bu meselenin tamamı inşâallâhu teâlâ Nahl Suresi'nde gelecektir.

الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" طَعِمُوا" أَصْلُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ فِي الْأَكْلِ، يُقَالُ: طَعِمَ الطَّعَامَ وَشَرِبَ الشَّرَابَ، لَكِنْ قَدْ تُجُوِّزَ فِي ذَلِكَ فَيُقَالُ: لَمْ أَطْعَمَ خُبْزًا وَلَا مَاءً وَلَا نَوْمًا، قَالَ الشاعر:

Beşincisi: Yüce Allah'ın: {طَعِمُوا} “tatmış olduklarından” buyruğudur. Bu lafzın aslı yemek hakkındadır; 'yemeği yedi (taime't-taâm)' ve 'içeceği içti (şeribe'ş-şerâb)' denir. Ancak bunda mecaz yapılarak: 'Ne ekmek ne su ne de uyku tattım (mâ taimtü)' denilebilir. Şair şöyle demiştir:

نعاما بوجرة صفر الْخُدُو ... دِ لَا تَطْعَمُ النَّوْمَ إِلَّا صِيَامَا

Vecre'deki devekuşları sarı yanaklıdır... Oruç müstesna uykuyu tatmazlar.

وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي" الْبَقَرَةِ" فِي قَوْلِهِ تعالى:" وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ"] البقرة: ٢٤٩] بِمَا فِيهِ الْكِفَايَةِ. السَّادِسَةُ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَنَاوُلَ الْمُبَاحِ وَالشَّهَوَاتِ، وَالِانْتِفَاعَ بِكُلِّ لَذِيذٍ مِنْ مَطْعَمٍ وَمَشْرَبٍ وَمَنْكَحٍ وَإِنْ بُولِغَ فِيهِ وَتُنُوهِيَ فِي ثَمَنِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ"] المائدة: ٨٧] وَنَظِيرُ قَوْلِهِ:" قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ"] الأعراف: ٣٢]. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ. فِيهِ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ فِي ذِكْرِ التَّقْوَى تَكْرَارٌ، وَالْمَعْنَى اتَّقَوْا شُرْبَهَا، وَآمَنُوا بِتَحْرِيمِهَا، وَالْمَعْنَى الثَّانِي دَامَ اتِّقَاؤُهُمْ وَإِيمَانُهُمْ، وَالثَّالِثُ عَلَى مَعْنَى الْإِحْسَانِ إِلَى الِاتِّقَاءِ. وَالثَّانِي: اتَّقَوْا قَبْلَ التَّحْرِيمِ فِي غَيْرِهَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، ثُمَّ اتَّقَوْا بَعْدَ تَحْرِيمِهَا شُرْبَهَا، ثُمَّ اتَّقَوْا فِيمَا بَقِيَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ، وَأَحْسَنُوا الْعَمَلَ. الثَّالِثُ- اتَّقَوُا الشِّرْكَ وَآمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَالْمَعْنَى الثَّانِي ثُمَّ اتَّقَوُا الْكَبَائِرَ، وَازْدَادُوا إيمانا، ومعنى الثَّالِثُ ثُمَّ اتَّقَوُا الصَّغَائِرَ وَأَحْسَنُوا أَيْ تَنَفَّلُوا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ: الِاتِّقَاءُ الْأَوَّلُ هُوَ الِاتِّقَاءُ بِتَلَقِّي أَمْرِ اللَّهِ بِالْقَبُولِ، وَالتَّصْدِيقِ وَالدَّيْنُونَةِ بِهِ وَالْعَمَلِ، وَالِاتِّقَاءُ الثَّانِي، الِاتِّقَاءُ بِالثَّبَاتِ عَلَى التصديق، والثالث الاتقاء بالإحسان، والتقرب بالنوافل.

Daha önce Bakara Sûresi'nde Yüce Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ} “Kim de ondan tatmazsa” [el-Bakara: 249] buyruğuna dair yeterli açıklama geçmişti. Altıncısı: İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayet mubah olan şeyleri ve arzuları almayı; aşırıya kaçılsa ve fiyatı çok yüksek olsa bile yiyecek, içecek ve evlilikten her lezzetli şeyden faydalanmayı ihtiva etmektedir. Bu ayet, Yüce Allah'ın: {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [el-Mâide: 87] buyruğunun ve: {قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ} “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı süsü ve temiz rızıkları kim haram kıldı?” [el-A'râf: 32] buyruğunun bir benzeridir. Yedincisi: Yüce Allah'ın: {إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “[Haramlardan] sakındıkları, iman edip salih ameller işledikleri, sonra yine sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp ihsanda bulundukları takdirde... Allah ihsanda bulunanları sever” buyruğudur. Bunda dört görüş vardır: Birincisi: Takvanın zikredilmesinde bir tekrar yoktur; [birinci] anlamı [şarabı] içmekten sakındılar ve haram kılındığına iman ettiler; ikinci anlamı, onların sakınmaları ve imanları devam etti; üçüncüsü ise sakınmaya ihsanı ekleme anlamındadır. İkincisi: [İçki] haram kılınmadan önce diğer haramlardan sakındılar; sonra haram kılındıktan sonra onu içmekten sakındılar; sonra amellerinin geri kalanında da sakındılar ve ameli güzel yaptılar. Üçüncüsü: Şirkten sakındılar ve Allah'a ve Resûlü'ne iman ettiler; ikinci anlam, sonra büyük günahlardan sakındılar ve imanlarını artırdılar; üçüncü anlam ise, sonra küçük günahlardan sakındılar ve ihsanda bulundular yani nafile ibadetler yaptılar. Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] ise şöyle demiştir: Birinci sakınma (ittikâ), Allah'ın emrini kabulle, tasdikle, ona boyun eğmekle ve amel etmekle karşılayarak sakınmaktır; ikinci sakınma, tasdik üzere sebat etmekle sakınmaktır; üçüncüsü ise ihsanda bulunmak ve nafilelerle [Allah'a] yakınlaşmak suretiyle sakınmaktır.

الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُتَّقِيَ الْمُحْسِنَ أَفْضَلُ مِنَ الْمُتَّقِي الْمُؤْمِنِ الَّذِي عَمِلَ الصَّالِحَاتِ، فَضَّلَهُ بِأَجْرِ الْإِحْسَانِ. التَّاسِعَةُ- قَدْ تَأَوَّلَ هَذِهِ الْآيَةَ قُدَامَةُ بْنُ مَظْعُونٍ الْجُمَحِيُّ مِنَ الصَّحَابَةِ ﵃، وَهُوَ مِمَّنْ هَاجَرَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ مَعَ أَخَوَيْهِ عُثْمَانَ وَعَبْدَ اللَّهِ، ثُمَّ هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَشَهِدَ بَدْرًا وَعُمِّرَ. وَكَانَ خَتْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، خَالُ عَبْدِ اللَّهِ وَحَفْصَةُ، وَوَلَّاهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَلَى الْبَحْرَيْنِ، ثُمَّ عَزَلَهُ بِشَهَادَةِ الْجَارُودِ- سَيِّدِ عَبْدِ الْقَيْسِ- عَلَيْهِ بِشُرْبِ الْخَمْرِ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمِصْرِيُّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ الْعَلَّافُ حَدَّثَنِي سَعِيدُ ابن عُفَيْرٍ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ فُلَيْحٍ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الشُّرَّابَ كَانُوا يُضْرَبُونَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْأَيْدِي وَالنِّعَالِ وَالْعِصِيِّ حَتَّى تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَكَانُوا فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ أَكْثَرُ مِنْهُمْ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَجْلِدُهُمْ أَرْبَعِينَ حَتَّى تُوُفِّيَ، ثُمَّ كَانَ عُمَرُ مِنْ بَعْدِهِ يَجْلِدُهُمْ كَذَلِكَ أَرْبَعِينَ حَتَّى أُتِيَ بِرَجُلٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ وَقَدْ شرب فأمر به أن يجلد، فقال لِمَ تَجْلِدُنِي؟ بَيْنِي وَبَيْنَكَ كِتَابُ اللَّهِ! فَقَالَ عُمَرُ: وَفِي أَيِّ كِتَابِ اللَّهِ تَجِدُ أَلَّا أَجْلِدَكَ؟ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ:" لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا" الْآيَةَ. فَأَنَا مِنَ الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا، ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا، شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَدْرًا وَأُحُدًا وَالْخَنْدَقَ وَالْمَشَاهِدَ] كُلَّهَا [، فَقَالَ عُمَرُ: أَلَا تَرُدُّونَ عَلَيْهِ مَا يَقُولُ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الآيات أنزلن عُذْرًا لِمَنْ غَبَرَ وَحُجَّةً عَلَى النَّاسِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ" الْآيَةَ، ثُمَّ قَرَأَ حَتَّى أَنْفَذَ الْآيَةَ الْأُخْرَى، فَإِنْ كَانَ مِنَ الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، الْآيَةَ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ نَهَاهُ أَنْ يَشْرَبَ الْخَمْرَ، فَقَالَ عُمَرُ: صَدَقْتَ مَاذَا تَرَوْنَ؟ فَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: إِنَّهُ إِذَا شَرِبَ سَكِرَ وَإِذَا سَكِرَ هَذَى، وإذا

Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Sonra sakınıp ihsanda bulunanlar [üzerine de bir günah yoktur]. Allah ihsan edenleri sever” buyruğu; takva sahibi olup ihsanda bulunan kimsenin, takva sahibi olup iman eden ve salih ameller işleyen kimseden daha faziletli olduğuna delildir; zira Allah onu ihsan ecriyle üstün kılmıştır. Dokuzuncusu: Sahabeden radıyallâhu anh Kudâme b. Maz'ûn el-Cumehî bu ayeti [farklı şekilde] tevil etmiştir. O, iki kardeşi Osman ve Abdullah ile birlikte Habeşistan topraklarına hicret edenlerdendir. Daha sonra Medine'ye hicret etmiş, Bedir'e katılmış ve uzun bir ömür sürmüştür. Kendisi Ömer b. el-Hattâb'ın hısımıydı; Abdullah ve Hafsa'nın dayısı idi. Ömer b. el-Hattâb onu Bahreyn'e vali tayin etmiş, daha sonra Abdülkays kabilesinin reisi olan el-Cârûd'un onun aleyhinde şarap içtiğine dair şahitlik etmesi üzerine onu görevden almıştır. Dârekutnî rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Hasen Ali b. Muhammed el-Mısrî anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb el-Allâf anlattı, bana Saîd b. Ufeyr anlattı, bana Yahyâ b. Fuleyh b. Süleymân anlattı, o da şöyle dedi: Bana Sevr b. Zeyd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde içki içenlere, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edinceye kadar ellerle, pabuçlarla ve sopalarla vurulurdu. Ebû Bekir'in hilafetinde ise [içki içenler] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindekinden daha çok oldular. Bunun üzerine Ebû Bekir vefat edinceye kadar onlara kırk [kırbaç] vurdu. Ondan sonra Ömer de ilk muhacirlerden içki içmiş bir adam getirilinceye kadar onlara aynı şekilde kırk [kırbaç] vurmaya devam etti. Ömer ona da kırbaç vurulmasını emredince adam: 'Bana niçin kırbaç vuruyorsun? Benimle senin aranda Allah'ın Kitabı vardır!' dedi. Ömer: 'Allah'ın Kitabı'nın neresinde sana kırbaç vurmayacağımı buluyorsun?' diye sordu. Adam ona: 'Şüphesiz Yüce Allah Kitabı'nda: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “İman edip salih ameller işleyenlere... tattıklarından dolayı hiçbir günah yoktur” ayetini buyurmaktadır. Ben de iman edip salih ameller işleyen, sonra sakınıp iman eden, sonra sakınıp ihsanda bulunanlardanım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e, Uhud'a, Hendek'e ve savaşların tamamına katıldım' dedi. Bunun üzerine Ömer: 'Söylediğine cevap vermeyecek misiniz?' dedi. İbn Abbâs: 'Muhakkak ki bu ayetler, geçmişte kalanlar için bir mazeret, insanlara karşı da bir hüccet olmak üzere indirilmiştir. Çünkü Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } “Ey iman edenler! Şarap, kumar...” buyurmaktadır' dedi, sonra diğer ayetin sonuna kadar okudu [ve şöyle devam etti]: 'Eğer o, “iman edip salih ameller işleyenlerden...” [ise], şüphesiz Allah ona içki içmeyi yasaklamıştır.' Bunun üzerine Ömer: 'Doğru söyledin; peki ne düşünüyorsunuz?' dedi. Ali radıyallâhu anh ise şöyle dedi: 'O içtiği zaman sarhoş olur, sarhoş olduğunda sayıklar, sayıklayınca da...»

هَذَى افْتَرَى، وَعَلَى الْمُفْتَرِي ثَمَانُونَ جَلْدَةً، فَأَمَرَ بِهِ عُمَرُ فَجُلِدَ ثَمَانِينَ جَلْدَةً. وَذَكَرَ الْحُمَيْدِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْبُرْقَانِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ الْجَارُودُ مِنَ الْبَحْرَيْنِ قَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ قُدَامَةَ بْنَ مَظْعُونٍ قَدْ شَرِبَ مُسْكِرًا، وَإِنِّي إِذَا رَأَيْتُ حَقًّا مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ حَقَّ عَلَيَّ أَنْ أَرْفَعَهُ إِلَيْكَ، فَقَالَ عُمَرُ: مَنْ يَشْهَدُ عَلَى مَا تَقُولُ؟ فَقَالَ: أَبُو هُرَيْرَةَ، فَدَعَا عُمَرُ أَبَا هُرَيْرَةَ فَقَالَ: عَلَامَ تَشْهَدُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ؟ فَقَالَ: لَمْ أَرَهُ حِينَ شَرِبَ، وَرَأَيْتُهُ سَكْرَانَ يقي، فَقَالَ عُمَرُ: لَقَدْ تَنَطَّعْتَ فِي الشَّهَادَةِ، ثُمَّ كَتَبَ عُمَرُ إِلَى قُدَامَةَ وَهُوَ بِالْبَحْرَيْنِ يَأْمُرُهُ بِالْقُدُومِ عَلَيْهِ، فَلَمَّا قَدِمَ قُدَامَةُ وَالْجَارُودُ بِالْمَدِينَةِ كَلَّمَ الْجَارُودُ عُمَرَ، فَقَالَ: أَقِمْ عَلَى هَذَا كِتَابَ اللَّهِ، فَقَالَ عُمَرُ لِلْجَارُودِ: أَشَهِيدٌ أَنْتَ أَمْ خَصْمٌ؟ فَقَالَ الْجَارُودُ: أَنَا شَهِيدٌ، قَالَ: قَدْ كُنْتُ أَدَّيْتُ الشَّهَادَةَ، ثُمَّ قَالَ لِعُمَرَ: إِنِّي أَنْشُدُكَ اللَّهَ! فَقَالَ عُمَرُ: أَمَا وَاللَّهِ لَتَمْلِكَنَّ لِسَانَكَ أَوْ لَأَسُوءَنَّكَ، فَقَالَ الْجَارُودُ: أَمَا وَاللَّهِ مَا ذَلِكَ بِالْحَقِّ، أَنْ يَشْرَبَ ابْنُ عَمِّكَ وَتَسُوءَنِي! فَأَوْعَدَهُ عُمَرُ، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَهُوَ جَالِسٌ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِنْ شَهَادَتِنَا فَسَلْ بِنْتَ الْوَلِيدِ امْرَأَةَ ابْنِ مَظْعُونٍ، فَأَرْسَلَ عُمَرُ إِلَى هِنْدٍ يَنْشُدُهَا بِاللَّهِ، فَأَقَامَتْ هِنْدٌ عَلَى زَوْجِهَا الشَّهَادَةَ، فَقَالَ عُمَرُ: يَا قُدَامَةُ إِنِّي جَالِدُكَ، فَقَالَ قُدَامَةُ: وَاللَّهِ لَوْ شَرِبْتَ- كَمَا يَقُولُونَ- مَا كَانَ لَكَ أَنْ تَجْلِدَنِي يَا عُمَرُ. قَالَ: وَلِمَ يَا قُدَامَةُ؟ قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ:" لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا" الْآيَةَ إِلَى" الْمُحْسِنِينَ". فَقَالَ عُمَرُ: أَخْطَأْتَ التَّأْوِيلَ يَا قُدَامَةُ، إِذَا اتَّقَيْتَ اللَّهَ اجْتَنَبْتَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ، ثُمَّ أَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى الْقَوْمِ فَقَالَ: مَا تَرَوْنَ فِي جَلْدِ قُدَامَةَ؟ فَقَالَ الْقَوْمُ: لَا نَرَى أَنْ تَجْلِدَهُ مَا دَامَ وَجِعًا، فَسَكَتَ عُمَرُ عَنْ جَلْدِهِ ثُمَّ أَصْبَحَ يَوْمًا فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ: مَا تَرَوْنَ فِي جَلْدِ قُدَامَةَ؟ فَقَالَ الْقَوْمُ: لَا نَرَى أَنْ تَجْلِدَهُ مَا دَامَ وَجِعًا، فَقَالَ عُمَرُ: إِنَّهُ وَاللَّهِ لَأَنْ يَلْقَى اللَّهَ تَحْتَ السَّوْطِ، أَحَبُّ إِلَيَّ أَنْ أَلْقَى اللَّهَ وَهُوَ فِي عُنُقِي! وَاللَّهِ لَأَجْلِدَنَّهُ، ائْتُونِي بِسَوْطٍ، فَجَاءَهُ مَوْلَاهُ أَسْلَمُ بِسَوْطٍ رَقِيقٍ صَغِيرٍ، فَأَخَذَهُ عُمَرُ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ لِأَسْلَمَ: أَخَذَتْكَ دِقْرَارَةُ أَهْلِكَ، ائْتُونِي بِسَوْطٍ غَيْرِ هَذَا. قَالَ: فَجَاءَهُ أَسْلَمُ بِسَوْطٍ تَامٍّ، فَأَمَرَ عُمَرُ بِقُدَامَةَ فَجُلِدَ،

[...saçmalarsa] iftira eder; iftira edene de seksen celde (kırbaç) gerekir." Bunun üzerine Ömer emretti ve ona seksen celde vuruldu. el-Humeydî, Ebû Bekr el-Berkânî'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Cârûd Bahreyn'den gelince: "Ey Müminlerin Emîri! Kudâme b. Maz'ûn sarhoş edici içki içti. Ben Allah'ın haklarından bir hak gördüğümde onu sana arz etmek benim üzerime bir görevdir" dedi. Ömer: "Söylediğine kim şahitlik eder?" deyince, [Cârûd]: "Ebû Hureyre" dedi. Bunun üzerine Ömer Ebû Hureyre'yi çağırdı ve: "Ey Ebû Hureyre, neye şahitlik ediyorsun?" dedi. Ebû Hureyre: "İçtiği sırada onu görmedim; ancak onu sarhoş olup kusarken gördüm" dedi. Ömer: "Şahitlikte aşırıya kaçtın (zorlamaya girdin)" dedi. Sonra Ömer, Bahreyn'de bulunan Kudâme'ye yanına gelmesini emreden bir mektup yazdı. Kudâme ve Cârûd Medine'ye geldiklerinde Cârûd Ömer ile konuştu ve: "Buna Allah'ın Kitabı'nı uygula!" dedi. Ömer Cârûd'a: "Sen şahit misin yoksa hasım (davacı) mısın?" dedi. Cârûd: "Ben şahidim" dedi. [Ömer]: "Sen şahitliğini eda etmiştin" dedi. Sonra [Cârûd] Ömer'e: "Sana Allah adına yalvarıyorum!" dedi. Ömer: "Haberin olsun ki Allah'a yemin olsun ya diline sahip çıkarsın ya da seni cezalandırırım!" dedi. Cârûd: "Allah'a yemin olsun ki amcanın oğlunun [içki] içip senin de bana kötülük dokundurmaya kalkışman hak değildir!" dedi. Bunun üzerine Ömer onu tehdit etti. Orada oturmakta olan Ebû Hureyre ise: "Ey Müminlerin Emîri! Eğer şahitliğimizden şüphe içindeysen İbn Maz'ûn'un hanımı [olan] Velîd'in kızına sor" dedi. Ömer, Hind'e haber gönderip Allah adına doğruyu söylemesini istedi; Hind de kocası aleyhine şahitlikte bulundu. Bunun üzerine Ömer: "Ey Kudâme! Ben sana celde vuracağım" dedi. Kudâme: "Allah'a yemin olsun, -onların dedikleri gibi- [içki] içmiş olsaydım dahi, ey Ömer senin bana celde vurma yetkin olamazdı" dedi. [Ömer]: "Niçin ey Kudâme?" dedi. [Kudâme]: "Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere... tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur” ayetinden {الْمُحْسِنِينَ} “...iyilik edenleri [sever]” [kısmına kadar]" dedi. Ömer: "Yorumda (te'vilde) hata ettin ey Kudâme! Sen Allah'tan sakınsaydın Allah'ın haram kıldığı şeylerden uzak dururdun" dedi. Sonra Ömer oradaki topluluğa dönerek: "Kudâme'ye celde vurulması hususunda ne düşünüyorsunuz?" dedi. Topluluk: "Hastalığı (ağrısı) devam ettiği sürece ona celde vurmanı uygun görmüyoruz" dediler. Bunun üzerine Ömer ona celde vurmaktan vazgeçti. Sonra bir sabah arkadaşlarına: "Kudâme'ye celde vurulması hakkında ne dersiniz?" dedi. Topluluk: "Hastalığı devam ettiği sürece ona celde vurmanı uygun görmüyoruz" dediler. Ömer şöyle dedi: "Allah'a yemin olsun ki onun kırbaç altında Allah'a kavuşması (ölmesi), benim onun [vebâli] boynumda olduğu halde Allah'a kavuşmamdan bana daha sevimlidir! Allah'a yemin olsun ki ona kesinlikle celde vuracağım. Bana bir kırbaç getirin!" Azatlısı Eslem ona ince ve küçük bir kırbaç getirdi. Ömer onu alıp eliyle yokladı, sonra Eslem'e: "Seni kavminin kötü âdeti tutmuş! Bana bundan başka bir kırbaç getirin" dedi. [Ravi] der ki: Eslem ona tam (kusursuz) bir kırbaç getirdi. Ömer Kudâme hakkında emir verdi ve ona celde vuruldu.

فَغَاضَبَ قُدَامَةُ عُمَرَ وَهَجَرَهُ، فَحَجَّا وَقُدَامَةُ مُهَاجِرٌ لِعُمَرَ حَتَّى قَفَلُوا عَنْ حَجِّهِمْ وَنَزَلَ عُمَرُ بِالسُّقْيَا وَنَامَ بِهَا فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ عُمَرُ قَالَ: عَجِّلُوا عَلَيَّ بِقُدَامَةَ، انْطَلِقُوا فَأْتُونِي بِهِ، فَوَاللَّهِ لَأَرَى فِي النَّوْمِ أَنَّهُ جَاءَنِي آتٍ فَقَالَ: سَالِمْ قُدَامَةَ فَإِنَّهُ أَخُوكَ، فَلَمَّا جَاءُوا قُدَامَةَ أَبَى أَنْ يَأْتِيَهُ، فَأَمَرَ عُمَرُ بِقُدَامَةَ أَنْ يُجَرَّ إِلَيْهِ جَرًّا حَتَّى كَلَّمَهُ عُمَرُ وَاسْتَغْفَرَ له، فكان أول صلحهما. قال أيوب ابن أَبِي تَمِيمَةَ: لَمْ يُحَدَّ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ فِي الْخَمْرِ غَيْرُهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَهَذَا يَدُلُّكَ عَلَى تَأْوِيلِ الْآيَةِ، وَمَا ذُكِرَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ حَدِيثِ الدَّارَقُطْنِيِّ، وَعُمَرَ فِي حَدِيثِ الْبُرْقَانِيِّ وَهُوَ صَحِيحٌ، وَبَسْطُهُ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ وَاتَّقَى اللَّهَ فِي غَيْرِهِ مَا حُدَّ عَلَى الْخَمْرِ أَحَدٌ، فَكَانَ هَذَا مِنْ أَفْسَدِ تَأْوِيلٍ، وَقَدْ خَفِيَ عَلَى قُدَامَةَ، وَعَرَفَهُ مَنْ وَفَّقَهُ اللَّهُ كَعُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ الشَّاعِرُ:

Bunun üzerine Kudâme Ömer'e gücendi ve onunla konuşmayı kesti. Kudâme Ömer'e küs olduğu halde hacca gittiler; nihayet haclarından döndüler ve Ömer Sükyâ'da konaklayıp orada uyudu. Ömer uyanınca: "Kudâme'yi bana çabuk getirin, gidin onu bana getirin! Zira Allah'a yemin olsun ki rüyamda birinin bana gelip: 'Kudâme ile barış, çünkü o senin kardeşindir' dediğini gördüm" dedi. Kudâme'ye geldiklerinde onun yanına gelmekten imtina etti. Bunun üzerine Ömer, Kudâme'nin çekilerek kendisine getirilmesini emretti; nihayet Ömer onunla konuştu ve onun için istiğfarda bulundu; bu onların ilk barışması oldu. Eyyûb b. Ebî Temîme şöyle demiştir: Bedir ehlinden onun dışında hiç kimseye içki sebebiyle had vurulmamıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu durum sana ayetin tevilini ve bu hususta Dârekutnî hadisindeki İbn Abbâs'tan, Burkânî hadisindeki Ömer'den zikredilen şeyleri gösterir ki bu sahihtir. Bunun izahı şudur: Şayet şarap içip de diğer hususlarda Allah'tan sakınan kimseye had vurulmayacak olsaydı, şaraptan ötürü hiç kimseye had vurulmazdı; dolayısıyla bu, tevillerin en bozuğudur. Bu durum Kudâme'ye kapalı kalmış; Ömer ve İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) gibi Allah'ın muvaffak kıldığı kimseler ise bunu bilmişlerdir. Şair şöyle demiştir:

وَإِنَّ حَرَامًا لَا أَرَى الدَّهْرَ بَاكِيًا ... عَلَى شَجْوِهِ إِلَّا بَكَيْتُ عَلَى عُمَرَ

Haram olan bir şey var ki ömür boyu kederine ağlayan birini görmem... Ömer'e ağlamış olmam müstesna.

وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ] رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ [أَنَّ قَوْمًا شَرِبُوا بِالشَّامِ وَقَالُوا: هِيَ لَنَا حَلَالٌ وَتَأَوَّلُوا هَذِهِ الْآيَةَ، فَأَجْمَعَ عَلِيٌّ وَعُمَرُ عَلَى أَنْ يُسْتَتَابُوا، فَإِنْ تَابُوا وَإِلَّا قُتِلُوا، ذَكَرَهُ إِلْكِيَا الطبري.

Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Şam'da bir topluluk içki içmiş ve bu ayeti tevil ederek: "O bize helaldir" demişlerdir. Bunun üzerine Ali ve Ömer onların tevbeye davet edilmeleri, tevbe ederlerse bırakılmaları, aksi takdirde öldürülmeleri hususunda icmâ etmişlerdir; bunu İbni'l-Kiyâ et-Taberî zikretmiştir.

[سورة المائدة (٥): آية ٩٤]

[el-Mâide Suresi (5), Ayet 94]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤)

{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤)} “Ey iman edenler! Allah, gaybda (görmediği halde) kendisinden kimin korktuğunu ortaya çıkarmak için ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir. Artık kim bundan sonra haddi aşarsa onun için can yakıcı bir azap vardır. (94)”

فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ" أَيْ لَيَخْتَبِرَنَّكُمْ، وَالِابْتِلَاءُ الِاخْتِبَارُ. وَكَانَ الصَّيْدُ أَحَدَ مَعَايِشِ الْعَرَبِ الْعَارِبَةِ، وَشَائِعًا عِنْدَ الْجَمِيعِ مِنْهُمْ، مُسْتَعْمَلًا جِدًّا، فَابْتَلَاهُمُ اللَّهُ فِيهِ مَعَ الْإِحْرَامِ وَالْحَرَمِ، كَمَا ابْتَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي أَلَّا يَعْتَدُوا فِي السَّبْتِ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، أَحْرَمَ بَعْضُ النَّاسِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ ولم يحرم بعضهم، فكان إذا عرض

Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ } “Allah sizi mutlaka imtihan edecektir” buyruğudur; yani sizi mutlaka sınayacaktır. İbtilâ (الِابْتِلَاء), imtihan etmek/sınamak (ihtibâr) demektir. Avcılık, Âribe Araplarının geçim kaynaklarından biri olup onların bütünü arasında yaygın ve son derece çok başvurulan bir işti. Allah, İsrâiloğulları'nı cumartesi gününde haddi aşmamakla imtihan ettiği gibi, onları da ihram ve Harem [sınırları] ile birlikte av hususunda imtihan etti. Şöyle de denilmiştir: Bu [ayet] Hudeybiye senesinde inmiştir. İnsanların bir kısmı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte ihrama girmiş, bir kısmı ise ihrama girmemişti. [Böylece]

صَيْدٌ اخْتَلَفَ فِيهِ أَحْوَالُهُمْ وَأَفْعَالُهُمْ، وَاشْتَبَهَتْ أَحْكَامُهُ عَلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ بَيَانًا لِأَحْكَامِ أَحْوَالِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ، وَمَحْظُورَاتِ حَجِّهِمْ وَعُمْرَتِهِمْ. الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مَنِ الْمُخَاطَبُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُمُ الْمُحِلُّونَ، قَالَهُ مَالِكٌ. الثَّانِي: أَنَّهُمُ الْمُحْرِمُونَ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَيَبْلُوَنَّكُمُ" فَإِنَّ تَكْلِيفَ الِامْتِنَاعِ الَّذِي يَتَحَقَّقُ بِهِ الِابْتِلَاءُ هُوَ مَعَ الْإِحْرَامِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ، فَإِنَّ التَّكْلِيفَ يَتَحَقَّقُ فِي الْمَحَلِّ بِمَا شُرِطَ لَهُ مِنْ أُمُورِ الصَّيْدِ، وَمَا شُرِعَ لَهُ مِنْ وَصْفِهِ فِي كَيْفِيَّةِ الِاصْطِيَادِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْخِطَابَ فِي الْآيَةِ لِجَمِيعِ النَّاسِ مُحِلِّهِمْ وَمُحْرِمِهِمْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ" أَيْ: لَيُكَلِّفَنَّكُمْ، وَالتَّكْلِيفُ كُلُّهُ ابْتِلَاءٌ وَإِنْ تَفَاضَلَ فِي الْكَثْرَةِ وَالْقِلَّةِ، وَتَبَايَنَ فِي الضَّعْفِ وَالشِّدَّةِ. الثالثة- قوله تعالى:" بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ" يُرِيدُ بِبَعْضِ الصَّيْدِ، فَمِنْ لِلتَّبْعِيضِ، وَهُوَ صَيْدُ الْبَرِّ خَاصَّةً، وَلَمْ يَعُمَّ الصَّيْدَ كله لان للبحر صيدا، قال الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَأَرَادَ بِالصَّيْدِ الْمَصِيدَ، لِقَوْلِهِ:" تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ". الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ" بَيَانٌ لِحُكْمِ صِغَارِ الصَّيْدِ وَكِبَارِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ وَالنَّخَعِيُّ:" يَنَالُهُ" بِالْيَاءِ مَنْقُوطَةٌ مِنْ تَحْتِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَيْدِي تَنَالُ الْفِرَاخَ وَالْبَيْضَ وَمَا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَفِرَّ، وَالرِّمَاحُ تَنَالُ كِبَارَ الصَّيْدِ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ" وكل شي يَنَالُهُ الْإِنْسَانُ بِيَدِهِ أَوْ بِرُمْحِهِ أَوْ بِشَيْءٍ مِنْ سِلَاحِهِ فَقَتَلَهُ فَهُوَ صَيْدٌ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى الْأَيْدِي بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا عُظْمُ التَّصَرُّفِ فِي الِاصْطِيَادِ، وَفِيهَا تَدْخُلُ الْجَوَارِحُ وَالْحِبَالَاتُ، وَمَا عُمِلَ بِالْيَدِ مِنْ فِخَاخٍ وَشِبَاكٍ، وَخَصَّ الرِّمَاحَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا عُظْمُ مَا يُجْرَحُ بِهِ الصَّيْدُ، وَفِيهَا يَدْخُلُ السَّهْمُ وَنَحْوُهُ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيمَا يُصَادُ بِهِ مِنَ الْجَوَارِحِ وَالسِّهَامِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِمَا فيه الكفاية والحمد لله.

[avın], hakkında durumlarının ve fiillerinin farklılık arz ettiği, hükümlerinin kendilerine karmaşık geldiği bir av olduğu da söylenmiştir. Allah, onların durumlarının ve fiillerinin hükümlerini, hac ve umrelerindeki yasakları açıklamak üzere bu ayeti indirmiştir. İkincisi: Âlimler bu ayette muhatap olanların kimler olduğu hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bunlar ihramsız olanlardır (muhillûn); bunu Mâlik söylemiştir. İkincisi: Bunlar ihramlı olanlardır (muhrimûn); bunu İbn Abbâs söylemiş ve Yüce Allah'ın: {لَيَبْلُوَنَّكُمُ} “sizi mutlaka imtihan edecektir” buyruğuna dayanmıştır. Zira imtihanın kendisiyle gerçekleştiği [avdan] kaçınma mükellefiyeti ancak ihramla beraberdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu zorunlu bir çıkarım değildir. Çünkü mükellefiyet, ihramsız kimse hakkında da avlanma işleri için şart koşulan hususlar ve avlanma keyfiyeti hususunda meşru kılınan niteliklerle tahakkuk eder. Sahih olan ise ayetteki hitabın, ihramsız ve ihramlı olmak üzere bütün insanlara yönelik olmasıdır. Çünkü Yüce Allah: {لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ} yani sizi mutlaka mükellef kılacaktır buyurmuştur; mükellefiyetin bütünü ise -azlık ve çokluk bakımından farklılaşsa, zayıflık ve şiddet bakımından değişiklik gösterse de- bir imtihandır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} “avdan bir şeyle” buyruğu, avın bir kısmını kastetmektedir; buradaki min (مِنْ) harf-i cerri teb'îz (kısmîlik) içindir. Bu da özellikle kara avıdır. Bütün avı kapsamamıştır; çünkü denizin de avı vardır. Taberî ve başkaları böyle demiştir. [Yüce Allah] av (sayd) ile avlanan hayvanı (masîd) kastetmiştir; nitekim {تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ} “ellerinizin erişebileceği” buyurmuştur. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ} “ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği” buyruğu, küçük ve büyük avların hükmünün beyanıdır. İbn Vessâb ve en-Nehaî, [fiili] alttan iki noktalı yâ ile {يَنَالُهُ} şeklinde okumuşlardır. Mücâhid şöyle demiştir: Eller; yavru kuşlara, yumurtalara ve kaçmaya güç yetiremeyenlere erişir. Mızraklar ise büyük avlara erişir. İbn Vehb der ki: Mâlik şöyle demiştir: Yüce Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ} “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir” buyurmuştur. İnsanın eliyle veya mızrağıyla ya da silahından bir şeyle yakalayıp öldürdüğü her şey, Yüce Allah'ın buyurduğu gibi avdır. Beşincisi: Yüce Allah elleri özellikle zikretmiştir; çünkü eller, avlanmadaki tasarrufun büyük çoğunluğunu teşkil eder. Avcı hayvanlar, tuzaklar ve elle yapılan kapanlar ile ağlar da buna dâhildir. Mızrakları ise avın kendisiyle yaralandığı aletlerin çoğunu teşkil ettiği için özellikle zikretmiştir; ok ve benzeri aletler de buna dâhildir. Avcı hayvanlar ve oklarla avlanılan şeyler hakkındaki açıklama, surenin başında yeteri kadar geçmiş bulunmaktadır; Allah'a hamdolsun.

السَّادِسَةُ- مَا وَقَعَ فِي الْفَخِّ وَالْحِبَالَةِ فَلِرَبِّهَا، فَإِنْ أَلْجَأَ الصَّيْدَ إِلَيْهَا أَحَدٌ وَلَوْلَاهَا لَمْ يَتَهَيَّأْ لَهُ أَخْذُهُ فَرَبُّهَا فِيهِ شَرِيكُهُ. وَمَا وَقَعَ فِي الْجُبْحِ الْمَنْصُوبِ فِي الْجَبَلِ مِنْ ذُبَابِ النَّحْلِ فَهُوَ كَالْحِبَالَةِ وَالْفَخِّ، وَحَمَامُ الْأَبْرِجَةِ تُرَدُّ عَلَى أَرْبَابِهَا إِنِ اسْتُطِيعَ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ نَحْلُ الْجِبَاحِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ: إِنَّهُ لَيْسَ عَلَى مَنْ حَصَلَ الْحَمَامُ أَوِ النَّحْلُ عِنْدَهُ أَنْ يَرُدَّهُ. وَلَوْ أَلْجَأَتِ الْكِلَابُ صَيْدًا فَدَخَلَ فِي بَيْتِ أَحَدٍ أَوْ دَارِهِ فَهُوَ لِلصَّائِدِ مُرْسِلُ الْكِلَابِ دُونَ صَاحِبِ الْبَيْتِ، وَلَوْ دَخَلَ فِي الْبَيْتِ مِنْ غَيْرِ اضْطِرَارِ الْكِلَابِ لَهُ فَهُوَ لِرَبِّ الْبَيْتِ. السَّابِعَةُ- احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ عَلَى أَنَّ الصَّيْدَ لِلْآخِذِ لَا لِلْمُثِيرِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ الْمُثِيرَ لَمْ تَنَلْ يَدُهُ وَلَا رُمْحُهُ بَعْدُ شَيْئًا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. الثَّامِنَةُ- كَرِهَ مَالِكٌ صَيْدَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَمْ يُحَرِّمْهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ" يَعْنِي أَهْلَ الْإِيمَانِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي صَدْرِ الْآيَةِ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" فَخَرَجَ عَنْهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ. وَخَالَفَهُ جُمْهُورُ أهل العلم، لقوله تَعَالَى:" وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ"] المائدة: ٩٤] وَهُوَ عِنْدَهُمْ مِثْلُ ذَبَائِحِهِمْ. وَأَجَابَ عُلَمَاؤُنَا بِأَنَّ الْآيَةَ إِنَّمَا تَضَمَّنَتْ أَكْلَ طَعَامِهِمْ، وَالصَّيْدُ بَابٌ آخَرُ فَلَا يَدْخُلُ فِي عُمُومِ الطَّعَامِ، وَلَا يَتَنَاوَلُهُ مُطْلَقُ لَفْظِهِ. قُلْتُ: هَذَا بِنَاءٌ عَلَى أَنَّ الصَّيْدَ لَيْسَ مَشْرُوعًا عِنْدَهُمْ فَلَا يَكُونُ مِنْ طَعَامِهِمْ، فَيَسْقُطُ عَنَّا هَذَا الْإِلْزَامُ، فَأَمَّا إِنْ كَانَ مَشْرُوعًا عِنْدَهُمْ فِي دِينِهِمْ فَيَلْزَمُنَا أَكْلُهُ لِتَنَاوُلِ اللَّفْظِ لَهُ، فَإِنَّهُ مِنْ طَعَامِهِمْ. والله أعلم.

Altıncısı: Kapana ve tuzağa düşen av, o tuzağın sahibinindir. Şayet avı tuzağa biri yönlendirmişse ve o [tuzak] olmasaydı onu yakalaması mümkün olmayacak idiyse, tuzağın sahibi onda onun ortağıdır. Dağa kurulan kovana giren arılar da tuzak ve kapan gibidir. Güvercinliklerin güvercinleri, şayet mümkünse sahiplerine geri verilir; kovanların arıları da böyledir. Bu Mâlik'ten rivayet edilmiştir. Ashabından bazıları ise: Güvercin veya arı kimin eline geçerse, onu geri verme yükümlülüğü yoktur, demişlerdir. Köpekler bir avı sıkıştırıp av bir kimsenin evine yahut hanesine girerse, o ev sahibinin değil, köpekleri salan avcınındır. Şayet köpeklerin zorlaması olmaksızın eve girmişse o ev sahibinindir. Yedincisi: Bazı kimseler, avın ürkütene değil yakalayana ait olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir; çünkü ürkütenin eli veya mızrağı henüz hiçbir şeye erişmemiştir. Bu, Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Sekizincisi: Mâlik, Yüce Allah'ın: "تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ" (Ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği) yani ayetin başındaki: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" (Ey iman edenler) buyruğundan dolayı iman ehlinin [elleri ve mızrakları] buyurmasından hareketle Ehl-i kitabın avını mekruh görmüş fakat haram kılmamıştır; dolayısıyla Ehl-i kitap bu hükmün dışına çıkmıştır. İlim ehlinin cumhuru ise Yüce Allah'ın: "وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ" [el-Mâide: 5] (Kitap verilenlerin yemeği size helaldir) buyruğu sebebiyle ona muhalefet etmişlerdir; bu da onlara göre onların kestikleri gibidir. Âlimlerimiz ise şöyle cevap vermişlerdir: Ayet ancak onların yemeklerini yemeyi içermektedir; av ise başka bir konudur, dolayısıyla genel yiyecek kapsamına girmez ve lafzın mutlakı onu içermez. Derim ki: Bu, avın onların dininde meşru olmadığı, dolayısıyla onların yiyeceklerinden sayılamayacağı esasına dayanır; böylece bu itiraz bizden düşer. Fakat şayet kendi dinlerinde meşru ise, lafız onu kapsadığı için onu yememiz gerekir; çünkü o onların yiyeceğindendir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة المائدة (٥): آية ٩٥]

[el-Mâide Suresi (5), Ayet 95]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse, yaptığı işin vebalini tatması için, öldürdüğü hayvana denk, Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık ceza vardır ki buna aranızdan adalet sahibi iki kişi hükmeder; yahut [ceza olarak] yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret veya buna denk oruç tutmaktır. Allah geçmişte olanı bağışlamıştır. Kim de tekrar buna dönerse, Allah ondan intikamını alır. Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir.” (95)

فِيهِ ثَلَاثُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا) هَذَا خِطَابٌ عَامٌّ لِكُلِّ مُسْلِمٍ ذَكَرٌ وَأُنْثَى، وَهَذَا النَّهْيُ هُوَ الِابْتِلَاءُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ" الْآيَةَ. وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا الْيَسَرِ وَاسْمُهُ عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ الْأَنْصَارِيُّ - كَانَ مُحْرِمًا عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ بِعُمْرَةٍ فَقَتَلَ حِمَارَ وَحْشٍ فَنَزَلَتْ فِيهِ" لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ". الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ) الْقَتْلُ هُوَ كُلُّ فِعْلٍ يُفِيتُ الرُّوحَ، وَهُوَ أَنْوَاعٌ: مِنْهَا النَّحْرُ وَالذَّبْحُ وَالْخَنْقُ وَالرَّضْخُ وَشِبْهُهُ، فَحَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْمُحْرِمِ فِي الصَّيْدِ كُلَّ فِعْلٍ يَكُونُ مُفِيتًا لِلرُّوحِ. الثَّالِثَةُ- مَنْ قَتَلَ صَيْدًا أَوْ ذَبَحَهُ فَأَكَلَ مِنْهُ فَعَلَيْهِ جَزَاءٌ وَاحِدٌ لِقَتْلِهِ دُونَ أَكْلِهِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: عَلَيْهِ جَزَاءُ مَا أَكَلَ، يَعْنِي قيمته، وخالفه صاحباه فقالا: لا شي عَلَيْهِ سِوَى الِاسْتِغْفَارِ، لِأَنَّهُ تَنَاوَلَ الْمَيْتَةَ كَمَا لَوْ تَنَاوَلَ مَيْتَةً أُخْرَى، وَلِهَذَا لَوْ أَكَلَهَا مُحْرِمٌ آخَرُ لَا يَلْزَمُهُ إِلَّا الِاسْتِغْفَارُ. وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ تَنَاوَلَ مَحْظُورَ إِحْرَامِهِ، لِأَنَّ قَتْلَهُ كَانَ مِنْ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْقَتْلِ هُوَ التَّنَاوُلُ، فَإِذَا كَانَ مَا يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى الْمَقْصُودِ- مَحْظُورٌ إِحْرَامُهُ- مُوجِبًا عَلَيْهِ الْجَزَاءُ فَمَا هُوَ الْمَقْصُودُ كَانَ أَوْلَى. الرَّابِعَةُ- لَا يَجُوزُ عِنْدَنَا ذَبْحُ الْمُحْرِمِ لِلصَّيْدِ، لِنَهْيِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الْمُحْرِمَ عَنْ قَتْلِهِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: ذَبْحُ الْمُحْرِمِ لِلصَّيْدِ ذَكَاةٌ، وَتَعَلَّقَ بِأَنَّهُ ذَبْحٌ صَدَرَ مِنْ أَهْلِهِ وَهُوَ الْمُسْلِمُ، مُضَافٌ إِلَى مَحَلِّهِ وَهُوَ الْأَنْعَامُ، فَأَفَادَ مَقْصُودَهُ مِنْ حِلِّ الْأَكْلِ، أَصْلُهُ ذَبْحُ الْحَلَالِ. قُلْنَا: قَوْلُكُمْ ذَبْحٌ صَدَرَ مِنْ أَهْلِهِ فَالْمُحْرِمُ لَيْسَ بِأَهْلٍ لِذَبْحِ الصَّيْدِ، إذ الأهلية لا تستفاد

Bu ayette otuz mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” buyruğu: Bu, kadın ve erkek her Müslümana yönelik genel bir hitaptır. Bu yasaklama, Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} “Ey iman edenler! Andolsun ki Allah sizi avdan bir şeyle imtihan edecektir...” ayetinde zikredilen imtihandır. Rivayet edildiğine göre Ebü'l-Yeser -ki adı Amr b. Mâlik el-Ensârî'dir- Hudeybiye senesinde umre için ihrama girmişti ve bir yaban eşeği öldürmüştü; bunun üzerine hakkında {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “İhramlı iken avı öldürmeyin” [ayeti] indi. İkincisi: Yüce Allah'ın {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ} “Avı öldürmeyin” buyruğu: Öldürme (katl), canı yok eden her fiildir. Bu da [deve gibi hayvanları göğsünden] boğazlama (nahr), [koyun-sığır gibi hayvanları boynundan] kesme (zebh), boğma (hank), taşla ezerek öldürme (radh) ve benzeri kısımlara ayrılır. Yüce Allah, av konusunda ihramlı kimseye canı yok eden her fiili haram kılmıştır. Üçüncüsü: Bir avı öldüren veya kesip ardından ondan yiyen kimseye, yemesinden ötürü değil [sadece] öldürmesinden ötürü tek bir ceza gerekir. Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise: "Yediğinin cezasını -yani kıymetini- ödemesi gerekir" demiştir. İki talebesi [İmâm Ebû Yûsuf ve İmâm Muhammed] ise ona muhalefet ederek şöyle demişlerdir: "Tıpkı başka bir leşi yemiş gibi leş yediği için istiğfardan başka ona hiçbir şey gerekmez. Bu sebepledir ki bunu başka bir ihramlı yiyecek olsa, ona sadece istiğfar gerekir." Ebû Hanîfe'nin delili ise şudur: O kimse ihramının yasakladığı bir şeyi tüketmiştir; zira o avı öldürmesi ihram yasaklarındandı. Bilinmektedir ki öldürmekten maksat onu yemektir. Maksada ulaştıran fiil -ihram yasağı olup- ceza gerektiriyorsa, asıl maksat olan şeyin [ceza gerektirmesi] evleviyetle gerekir. Dördüncüsü: Bize göre, Yüce Allah'ın ihramlıyı avı öldürmekten menetmesi sebebiyle ihramlının avı kesmesi caiz [şer'î bir kesim] değildir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Şâfiî ise şöyle demiştir: "İhramlının avı kesmesi bir tezkiyedir (şer'î kesimdir)." O, bunun ehli olan kimseden -ki o da Müslümandır- sâdır olmuş ve mahalline -ki o da kesilen hayvandır- yönelmiş bir kesim olduğu, dolayısıyla ihramsız kimsenin kesimi asıl alınarak, yenmesinin helalliği hususundaki maksadını hâsıl ettiği gerekçesine tutunmuştur. Biz deriz ki: "Ehli olan kimseden sâdır olmuş bir kesimdir" şeklindeki sözünüze gelince; ihramlı kimse avı kesmeye ehil değildir. Zira ehliyet...

عَقْلًا، وَإِنَّمَا يُفِيدُهَا الشَّرْعُ، وَذَلِكَ بِإِذْنِهِ فِي الذَّبْحِ، أَوْ بِنَفْيِهَا وَذَلِكَ بِنَهْيِهِ عَنِ الذَّبْحِ، وَالْمُحْرِمُ مَنْهِيٌّ عَنْ ذَبْحِ الصَّيْدِ، لِقَوْلِهِ:" لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ" فَقَدِ انْتَفَتِ الْأَهْلِيَّةُ بِالنَّهْيِ. وَقَوْلُكُمْ أَفَادَ مَقْصُودَهُ فَقَدِ اتَّفَقْنَا عَلَى أَنَّ الْمُحْرِمَ إِذَا ذَبَحَ الصَّيْدَ لَا يَحِلُّ لَهُ أَكْلُهُ، وَإِنَّمَا يَأْكُلُ مِنْهُ غَيْرُهُ عِنْدَكُمْ، فَإِذَا كَانَ الذَّبْحُ لَا يُفِيدُ الْحِلَّ لِلذَّابِحِ فَأَوْلَى وَأَحْرَى أَلَّا يُفِيدَهُ لِغَيْرِهِ، لِأَنَّ الْفَرْعَ تَبَعٌ لِلْأَصْلِ فِي أَحْكَامِهِ، فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَثْبُتَ لَهُ مَا لَا يَثْبُتُ لِأَصْلِهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" الصَّيْدَ" مَصْدَرٌ عُومِلَ مُعَامَلَةَ الْأَسْمَاءِ، فَأُوقِعَ عَلَى الْحَيَوَانِ الْمَصِيدِ، وَلَفْظُ الصَّيْدِ هُنَا عَامٌّ فِي كُلِّ صَيْدٍ بَرِّيٍّ وَبَحْرِيٍّ حَتَّى جَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً"] المائدة: ٩٦] فَأَبَاحَ صَيْدَ الْبَحْرِ إِبَاحَةً مُطْلَقَةً، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي الْآيَةِ بَعْدَ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي خُرُوجِ السِّبَاعِ مِنْ صَيْدِ الْبَرِّ وَتَخْصِيصِهَا مِنْهُ، فقال مالك: كل شي لَا يَعْدُو مِنَ السِّبَاعِ مِثْلُ الْهِرِّ وَالثَّعْلَبِ وَالضَّبْعِ وَمَا أَشْبَهَهَا فَلَا يَقْتُلُهُ الْمُحْرِمُ، وَإِنْ قَتَلَهُ فَدَاهُ. قَالَ: وَصِغَارُ الذِّئَابِ لَا أَرَى أَنْ يَقْتُلَهَا الْمُحْرِمُ، فَإِنْ قَتَلَهَا فَدَاهَا، وَهِيَ مِثْلُ فِرَاخِ الْغِرْبَانِ. وَلَا بَأْسَ بِقَتْلِ كُلِّ مَا عَدَا عَلَى النَّاسِ فِي الْأَغْلَبِ، مِثْلِ الْأَسَدِ وَالذِّئْبِ وَالنَّمِرِ وَالْفَهْدِ، وَكَذَلِكَ لَا بَأْسَ عَلَيْهِ بِقَتْلِ الْحَيَّاتِ وَالْعَقَارِبِ وَالْفَأْرَةِ وَالْغُرَابِ وَالْحِدَأَةِ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ: إِنَّمَا ذَلِكَ لِقَوْلِهِ ﵇:] خَمْسُ فَوَاسِقُ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ [الْحَدِيثَ، فَسَمَّاهُنَّ فُسَّاقًا، وَوَصَفَهُنَّ بِأَفْعَالِهِنَّ، لِأَنَّ الْفَاسِقَ فَاعِلٌ [لِلْفِسْقِ]، وَالصِّغَارُ لَا فِعْلَ لَهُنَّ، وَوَصَفَ الْكَلْبَ بِالْعَقُورِ وَأَوْلَادُهُ لَا تَعْقِرُ، فَلَا تَدْخُلُ فِي هَذَا النَّعْتِ. قَالَ [الْقَاضِي] إِسْمَاعِيلُ: الْكَلْبُ الْعَقُورُ مِمَّا يَعْظُمُ ضَرَرُهُ عَلَى النَّاسِ. قَالَ: وَمِنْ ذَلِكَ الْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ، لِأَنَّهُ يُخَافُ مِنْهُمَا، وَكَذَلِكَ الْحِدَأَةُ وَالْغُرَابُ، لِأَنَّهُمَا يَخْطَفَانِ اللَّحْمَ مِنْ أَيْدِي النَّاسِ. قَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ: إِنَّمَا أُذِنَ فِي قَتْلِ الْعَقْرَبِ لِأَنَّهَا ذَاتُ حُمَةٍ، وَفِي الْفَأْرَةِ لِقَرْضِهَا السِّقَاءَ وَالْحِذَاءَ اللَّذَيْنِ بِهِمَا قِوَامُ الْمُسَافِرِ. وفي الغراب

[... aklen sabit olmaz;] ancak bunu şeriat belirler. Bu da ya [şeriatın] kesime izin vermesiyle yahut kesimi yasaklamasıyla [ehliyeti] nefyetmesi (ortadan kaldırması) suretiyle olur. İhramlı kişi ise: { لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ } “Avı öldürmeyin” buyruğu gereğince av hayvanını kesmekten menedilmiştir; dolayısıyla yasak sebebiyle ehliyet ortadan kalkmıştır. Sizin: 'Maksadını temin etmiştir' sözünüze gelince; ihramlı kişi avı kestiğinde onu yemesinin kendisine helal olmadığı hususunda zaten ittifak etmiş durumdayız. Size göre ondan ancak başkası yiyebilir. Kesim fiili bizzat kesen kimse için helallik sağlamıyorsa, başkası için helallik sağlamaması evleviyetle ve öncelikle geçerlidir. Zira fer (asla bağlı olan), hükümlerinde asla tâbidir; dolayısıyla asıl için sabit olmayan bir hükmün onun için sabit olması sahih olmaz. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { الصَّيْدَ } “Av” buyruğu, isim muamelesi görmüş bir masdardır ve avlanan hayvan için kullanılmıştır. Buradaki av lafzı, Yüce Allah'ın: { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “İhramlı olduğunuz sürece kara avı size haram kılınmıştır” [el-Mâide 5/96] buyruğu gelinceye kadar hem kara hem deniz avını kapsayan genel bir ifadedir; [bu ayetle] deniz avı mutlak surette helal kılınmıştır; bunun açıklaması inşallah Yüce Allah'ın izniyle bundan sonraki ayette gelecektir. Altıncı Mesele: İlim adamları, yırtıcı hayvanların kara avı kapsamından çıkıp çıkmadığı ve bundan tahsis edilip edilmediği (istisna tutulduğu) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Kedi, tilki, sırtlan ve benzeri yırtıcı hayvanlardan saldırmayan hiçbir hayvanı ihramlı kişi öldüremez. Şayet öldürürse fidyesini verir. Mâlik şöyle devam etti: Küçük kurt yavrularını da ihramlının öldürmesini uygun görmem; şayet öldürürse fidyesini verir, bunlar karga yavruları gibidir. İnsanlara çoğunlukla saldıran aslan, kurt, leopar ve pars gibi her hayvanın öldürülmesinde bir sakınca yoktur. Aynı şekilde yılan, akrep, fare, karga ve çaylağın öldürülmesinde de onun için bir sakınca yoktur. İsmâil şöyle demiştir: Bu durum, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « خَمْسُ فَوَاسِقُ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ » «Beş fasık (zararlı) hayvan vardır ki, hem ihramsızken hem ihramlıyken (hil ve harem bölgesinde) öldürülürler» hadisinden ötürüdür. [Peygamber] bunları fasıklar olarak isimlendirmiş ve onları fiilleriyle nitelemiştir. Çünkü fasık olan, fıskı (zarar verici eylemi) yapandır; yavruların ise böyle bir eylemi yoktur. Köpeği de saldırgan (el-akûr) olarak nitelemiştir; yavruları ise saldırmaz, dolayısıyla bu niteliğe dâhil olmazlar. [Kâdı] İsmâil şöyle demiştir: Saldırgan köpek, insanlara zararı büyük olan hayvanlardandır. Dedi ki: Yılan ve akrep de böyledir; zira onlardan korkulur. Aynı şekilde çaylak ve karga da böyledir; çünkü bunlar insanların ellerinden eti kapıp kaçırırlar. İbn Bükeyr şöyle demiştir: Akrebin öldürülmesine zehirli iğnesi olduğu için; farenin öldürülmesine ise yolcunun hayatını idame ettiren su tulumunu ve ayakkabısını kemirdiği için izin verilmiştir. Karganın öldürülmesine ise...

لِوُقُوعِهِ عَلَى الظَّهْرِ وَنَقْبِهِ عَنْ لُحُومِهَا، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا يقتل الغراب ولا الحدأة إلا أن يضرا. قال] القاضي [ إسماعيل: واختلف في الزنبور، فشبهه بعضهم بالحية والعقرب، قال: ولولا أن الزنبور لا يبتدئ لكان أغلظ على الناس من الحية والعقرب، ولكنه ليس في طبعه من العداء ما في الحية والعقرب، وإنما يحمي الزنبور إذا أوذي. قال: فإذا عرض الزنبور لاحد فدفعه عن نفسه لم يكن عليه شي في قتله، وثبت عن عمر بن الخطاب إباحة قتل الزنبور. وقال مالك: يُطْعِمُ قَاتِلُهُ شَيْئًا، وَكَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِيمَنْ قَتَلَ الْبُرْغُوثَ وَالذُّبَابَ وَالنَّمْلَ وَنَحْوَهُ. وَقَالَ أَصْحَابُ الرأي: لا شي عَلَى قَاتِلِ هَذِهِ كُلِّهَا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ مِنَ السِّبَاعِ إِلَّا الْكَلْبَ الْعَقُورَ وَالذِّئْبَ خَاصَّةً، سَوَاءٌ ابْتَدَآهُ أَوِ ابْتَدَأَهُمَا، وَإِنْ قَتَلَ غَيْرَهُ مِنَ السِّبَاعِ فَدَاهُ. قَالَ: فَإِنِ ابْتَدَأَهُ غَيْرُهُمَا مِنَ السِّبَاعِ فَقَتَلَهُ فَلَا شي عليه، قال: ولا شي عَلَيْهِ فِي قَتْلِ الْحَيَّةِ وَالْعَقْرَبِ وَالْغُرَابِ وَالْحِدَأَةِ، هَذِهِ جُمْلَةُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ إِلَّا زُفَرَ، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَالْحَسَنُ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَصَّ دواب بِأَعْيَانِهَا وَأَرْخَصَ لِلْمُحْرِمِ فِي قَتْلِهَا مِنْ أَجْلِ ضَرَرِهَا، فَلَا وَجْهَ أَنْ يُزَادَ عَلَيْهَا إِلَّا أن يجمعوا على شي فَيَدْخُلُ فِي مَعْنَاهَا. قُلْتُ: الْعَجَبُ مِنْ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ يَحْمِلُ التُّرَابَ عَلَى الْبُرِّ بِعِلَّةِ الْكَيْلِ، وَلَا يَحْمِلُ السِّبَاعَ الْعَادِيَةَ عَلَى الْكَلْبِ بِعِلَّةِ الْفِسْقِ وَالْعَقْرِ، كَمَا فَعَلَ مَالِكٌ والشافعي رحمهما الله! وقال زفر ابن الْهُذَيْلِ: لَا يُقْتَلُ إِلَّا الذِّئْبُ وَحْدَهُ، وَمَنْ قَتَلَ غَيْرَهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، سَوَاءٌ ابْتَدَأَهُ أَوْ لَمْ يَبْتَدِئْهُ، لِأَنَّهُ عَجْمَاءُ فَكَانَ فِعْلُهُ هَدَرًا، وَهَذَا رَدٌّ لِلْحَدِيثِ وَمُخَالَفَةٌ لَهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: كُلُّ مَا لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ فَلِلْمُحْرِمِ أَنْ يَقْتُلَهُ، وَصِغَارُ ذَلِكَ وَكِبَارُهُ سَوَاءٌ، إِلَّا السِّمْعَ وَهُوَ الْمُتَوَلِّدُ بَيْنَ الذِّئْبِ وَالضَّبْعِ، قَالَ: وَلَيْسَ فِي الرَّخَمَةِ وَالْخَنَافِسِ وَالْقِرْدَانِ وَالْحَلَمِ وما لا يؤكل لحمه شي، لِأَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنَ الصَّيْدِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً"] المائدة: ٩٦] فدل أن الصيد

[binek hayvanlarının] sırtına konması ve etlerini deşmesi sebebiyledir. Mâlik'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Karga ve çaylak zarar vermedikçe öldürülmez." [el-Kâdî] İsmâil şöyle demiştir: Eşek arısı hakkında ihtilaf edilmiştir; bazısı onu yılan ve akrebe benzetmiştir. [İsmâil] şöyle demiştir: "Şayet eşek arısı [saldırıya] ilk başlayan olmasaydı insanlara yılandan ve akrepten daha ağır gelirdi; ancak onun tabiatında yılan ve akrepte bulunan düşmanlık yoktur; eşek arısı ancak kendisine eziyet edildiğinde kendini savunur." [Yine] şöyle dedi: "Eğer eşek arısı bir kimseye musallat olur da o da kendisini savunursa, onu öldürmesinde bir sakınca yoktur." Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu anh] eşek arısının öldürülmesinin mubah olduğu sabit olmuştur. Mâlik ise şöyle demiştir: "Onu öldüren kimse [sadaka olarak] bir şey yedirir." Mâlik pire, sinek, karınca ve benzerlerini öldüren kimse hakkında da aynı şeyi söylemiştir. Rey ehli ise: "Bütün bunları öldürene hiçbir şey gerekmez" demişlerdir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: İhramlı kimse yırtıcı hayvanlardan sadece kuduz/saldırgan köpek ile özellikle kurttan başkasını öldüremez; ister onlar ilk saldıran olsun, ister kendisi onlara ilk saldırmış olsun [fark etmez]. Şayet bunların dışındaki yırtıcı hayvanları öldürürse fidyesini öder. [Ebû Hanîfe] şöyle devam etti: Şayet bu ikisi dışındaki yırtıcı hayvanlar ona önce saldırır da o da [kendini savunup] onu öldürürse üzerine bir şey gerekmez. Dedi ki: Yılan, akrep, karga ve çaylağın öldürülmesinde de üzerine bir şey gerekmez. Züfer müstesna Ebû Hanîfe ve ashabının genel görüşü budur; el-Evzâî, es-Sevrî ve el-Hasan da bu görüştedir. Onlar, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat bazı hayvanları belirleyip verdikleri zarar sebebiyle ihramlıya bunları öldürme ruhsatı vermesini delil getirmişlerdir; dolayısıyla icma edilen ve bu anlama dâhil olan bir şey müstesna bunlara ziyade yapılmasının bir vechi yoktur. Ben [Kurtubî] derim ki: Ebû Hanîfe'ye rahimehullâh şaşılır ki, ölçek (keyl) illetinden dolayı toprağı buğdaya kıyas eder de Mâlik ve Şâfiî'nin rahimehumallâh yaptığı gibi fısk (saldırganlık) ve ısırma/yırtıcılık illetinden dolayı saldırgan yırtıcı hayvanları köpeğe kıyas etmez! Züfer b. el-Hüzeyl ise şöyle demiştir: "Yalnızca kurt öldürülür; ihramlı iken kurttan başkasını öldüren kimseye -ister [yırtıcı hayvan] ona ilk saldırsın ister saldırmasın- fidye gerekir. Çünkü o dilsiz bir hayvandır (acmâ), dolayısıyla [fiilinin zararı] hederdir." Bu ise hadisi reddetmek ve ona muhalefet etmektir. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: Eti yenmeyen her hayvanı ihramlının öldürme hakkı vardır; bunların küçüğü ile büyüğü eşittir; kurt ile sırtlandan doğan sim‘ müstesnadır. Dedi ki: Akbaba (rahame), kınkanatlı böcekler (hanâfis), keneler (kırdân) ve kene yavrularında (hılem) ile eti yenmeyen şeylerde [ihramlıya] bir ceza yoktur; çünkü bunlar avdan sayılmaz. Nitekim Yüce Allah: { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “İhramlı olduğunuz sürece kara avı size haram kılındı.” buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki av...

الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْهِمْ مَا كَانَ لَهُمْ قَبْلَ الْإِحْرَامِ حَلَالًا، حَكَى عَنْهُ هَذِهِ الْجُمْلَةَ الْمُزَنِيُّ وَالرَّبِيعُ، فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ تُفْدَى الْقَمْلَةُ وَهِيَ تُؤْذِي وَلَا تُؤْكَلُ؟ قِيلَ لَهُ: لَيْسَ تُفْدَى إِلَّا عَلَى مَا يُفْدَى بِهِ الشَّعْرُ وَالظُّفْرُ وَلُبْسُ مَا لَيْسَ لَهُ لُبْسُهُ، لِأَنَّ فِي طَرْحِ الْقَمْلَةِ إِمَاطَةَ الْأَذَى عَنْ نَفْسِهِ إِذَا كَانَتْ فِي رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ، فَكَأَنَّهُ أَمَاطَ بَعْضَ شَعْرِهِ، فَأَمَّا إِذَا ظَهَرَتْ فَقُتِلَتْ فَإِنَّهَا لَا تُؤْذِي. وَقَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ فِي هَذَا الْبَابِ كَقَوْلِ الشَّافِعِيِّ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. السَّابِعَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (خَمْسٌ مِنَ الدَّوَابِّ لَيْسَ عَلَى الْمُحْرِمِ فِي قَتْلِهِنَّ جُنَاحٌ الْغُرَابُ وَالْحِدَأَةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْفَأْرَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ). اللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَفِي كِتَابِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:] خَمْسٌ فَوَاسِقُ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ الْحَيَّةُ وَالْغُرَابُ الْأَبْقَعُ وَالْفَأْرَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ وَالْحُدَيَّا [. وَبِهِ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا: لَا يُقْتَلُ مِنَ الْغِرْبَانِ إِلَّا الْأَبْقَعُ خَاصَّةً، لِأَنَّهُ تَقْيِيدٌ مُطْلَقٌ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:] وَيَرْمِي الْغُرَابَ وَلَا يَقْتُلُهُ [. وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ. وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى الْقَوْلِ بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَعِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيِّ: وَالسَّبُعُ الْعَادِي، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى الْعِلَّةِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ حُرُمٌ) عَامٌّ فِي النَّوْعَيْنِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، الْأَحْرَارِ وَالْعَبِيدِ، يُقَالُ: رَجُلٌ حَرَامٌ وَامْرَأَةٌ حَرَامٌ، وَجَمْعُ ذَلِكَ حُرُمٌ، كَقَوْلِهِمْ: قَذَالٌ وَقُذُلٌ. وَأَحْرَمَ الرَّجُلُ دَخَلَ فِي الْحَرَمِ، كَمَا يُقَالُ: أَسْهَلَ دَخَلَ فِي السَّهْلِ. وَهَذَا اللَّفْظُ يَتَنَاوَلُ الزَّمَانَ وَالْمَكَانَ وَحَالَةُ الْإِحْرَامِ بِالِاشْتِرَاكِ لَا بِالْعُمُومِ. يُقَالُ: رَجُلٌ حَرَامٌ إِذَا دَخَلَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ أَوْ فِي الْحَرَمِ، أَوْ تَلَبَّسَ بِالْإِحْرَامِ، إِلَّا أَنَّ تَحْرِيمَ الزَّمَانِ خَرَجَ بِالْإِجْمَاعِ عَنْ أَنْ يَكُونَ مُعْتَبَرًا، وَبَقِيَ تَحْرِيمُ الْمَكَانِ وَحَالَةُ الْإِحْرَامِ عَلَى أَصْلِ التَّكْلِيفِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. التَّاسِعَةُ- حَرَمُ الْمَكَانِ حَرَمَانِ، حَرَمُ الْمَدِينَةِ وَحَرَمُ مَكَّةَ- وَزَادَ الشَّافِعِيُّ الطَّائِفَ، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ قَطْعُ شَجَرِهِ، وَلَا صَيْدُ صَيْدِهِ، وَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَلَا جَزَاءَ عَلَيْهِ فَأَمَّا حَرَمُ

ihramdan önce kendilerine helal olan avdır. Ondan bu genel görüşü el-Müzenî ve er-Rebî' nakletmiştir. Şayet: 'Öyleyse bit eziyet ettiği ve yenmediği halde niçin fidyesi verilir?' denilirse, ona şöyle denir: Bit ancak saç, tırnak ve giyilmesi caiz olmayan şeyin giyilmesi karşılığında fidye verildiği gibi fidyesi verilir; çünkü başında ve sakalında iken biti atmakta kendisinden eziyeti giderme vardır, sanki saçının bir kısmını gidermiş gibi olur. Fakat elbisenin dışına çıkıp öldürülürse o eziyet vermez. Ebû Sevr'in bu babdaki görüşü Şâfiî'nin görüşü gibidir; bunu Ebû Ömer söylemiştir. Yedincisi: İmamlar İbn Ömer'den Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: (Beş hayvan vardır ki ihramlının onları öldürmesinde bir günah yoktur: Karga, çaylak, akrep, fare ve saldırgan köpek). Lafız Buhârî'ye aittir; Ahmed ve İshâk da böyle demiştir. Müslim'in kitabında Âişe'den Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu yer alır: [Beş fasık hayvan vardır ki hem hill bölgesinde hem Harem'de öldürülürler: Yılan, alaca karga, fare, saldırgan köpek ve çaylak]. İlim ehlinden bir topluluk da böyle demiştir; onlar: Kargalardan sadece alaca olanı öldürülür, çünkü bu mutlakı takyit etmektir, demişlerdir. Ebû Dâvûd'un kitabında Ebû Saîd el-Hudrî'den Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle rivayet edilmiştir: [Kargaya taş atar ama onu öldürmez]. Mücâhid de böyle demiştir. Âlimlerin cumhuru ise İbn Ömer'in hadisiyle amel etme görüşündedir, Allah en iyisini bilir. Ebû Dâvûd ve et-Tirmizî'de: 've saldıran yırtıcı hayvan' [ziyadesi vardır], bu da illete dikkat çekmedir. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: (وَأَنْتُمْ حُرُمٌ) “İhramlı iken” buyruğu hür ve köle, erkek ve kadın her iki türü de kapsayan genel bir ifadedir. 'Racülün harâmün' (ihramlı erkek) ve 'imraetün harâmün' (ihramlı kadın) denir; bunların çoğulu da 'kazâl' ve 'kuzul' gibi 'hurum'dur. 'Ahrame'r-racülü', 'eshele' (düzlüğe girdi) denildiği gibi 'Harem'e girdi' demektir. Bu lafız zamanı, mekânı ve ihram halini umum yoluyla değil müştereklik yoluyla kapsamaktadır. Haram aylara yahut Harem bölgesine girdiğinde yahut ihrama büründüğünde 'racülün harâmün' denilir; ancak zamanın haramlığı icmâ ile muteber olmaktan çıkmış, mekânın haramlığı ile ihram hali asıl mükellefiyet üzere kalmıştır; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Dokuzuncusu: Mekânın haremi iki haremdir: Medine haremi ve Mekke haremi. Şâfiî Tâif'i de eklemiştir; ona göre ağacı kesilemez, avı da avlanamaz; bunu yapan kimseye fidye gerekmez. Medine haremine gelince,

الْمَدِينَةِ فَلَا يَجُوزُ فِيهِ الِاصْطِيَادُ لِأَحَدٍ وَلَا قَطْعُ الشَّجَرِ كَحَرَمِ مَكَّةَ، فَإِنْ فَعَلَ أَثِمَ وَلَا جَزَاءَ عَلَيْهِ عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِمَا. وَقَالَ ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ: عَلَيْهِ الْجَزَاءُ. وَقَالَ سَعْدٌ: جَزَاؤُهُ أَخْذُ سَلَبِهُ، وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: صَيْدُ الْمَدِينَةِ غَيْرُ مُحَرَّمٍ، وَكَذَلِكَ قَطْعُ شَجَرِهَا. وَاحْتَجَّ لَهُ بَعْضُ مَنْ ذَهَبَ مَذْهَبَهُ بِحَدِيثِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:] مَنْ وَجَدْتُمُوهُ يَصِيدُ فِي حُدُودِ الْمَدِينَةِ أَوْ يَقْطَعُ شَجَرَهَا فَخُذُوا سَلَبَهُ [. وَأَخَذَ سَعْدٌ سَلَبَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ. قَالَ: وَقَدِ اتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّهُ لَا يُؤْخَذُ سَلَبُ مَنْ صَادَ فِي الْمَدِينَةِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ مَنْسُوخٌ. وَاحْتَجَّ لَهُمِ الطَّحَاوِيُّ أَيْضًا بِحَدِيثِ أَنَسٍ- ما فعل النفير، فَلَمْ يُنْكِرْ صَيْدَهُ وَإِمْسَاكَهُ- وَهَذَا كُلُّهُ لَا حُجَّةَ فِيهِ. أَمَّا الْحَدِيثُ الْأَوَّلُ فَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ، ولو صح لم يكن في نسخ أحد السَّلَبِ مَا يُسْقِطُ مَا صَحَّ مِنْ تَحْرِيمِ الْمَدِينَةِ، فَكَمْ مِنْ مُحْرِمٍ لَيْسَ عَلَيْهِ عُقُوبَةٌ فِي الدُّنْيَا. وَأَمَّا الْحَدِيثُ الثَّانِي فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صَيْدٌ فِي غَيْرِ الْحَرَمِ. وَكَذَلِكَ حَدِيثُ عَائِشَةَ، أَنَّهُ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَحْشٌ فَإِذَا خَرَجَ لَعِبَ وَاشْتَدَّ وَأَقْبَلَ وَأَدْبَرَ، فَإِذَا أَحَسَّ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَبَضَ، فَلَمْ يَتَرَمْرَمْ كَرَاهِيَةَ أَنْ يُؤْذِيَهُ. وَدَلِيلُنَا عَلَيْهِمْ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ: لَوْ رَأَيْتُ الظِّبَاءَ تَرْتَعُ بِالْمَدِينَةِ مَا ذَعَرْتُهَا، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا حَرَامٌ [فَقَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ مَا ذَعَرْتُهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَرْوِيعُ الصَّيْدِ فِي حَرَمِ الْمَدِينَةِ، كَمَا لَا يَجُوزُ تَرْوِيعُهُ فِي حَرَمِ مَكَّةَ. وَكَذَلِكَ نَزْعُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ النُّهَسَ- وَهُوَ طَائِرٌ- مِنْ يَدِ شُرَحْبِيلَ بْنِ سَعْدٍ كَانَ صَادَهُ بِالْمَدِينَةِ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الصَّحَابَةَ فَهِمُوا مُرَادَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي تَحْرِيمِ صَيْدِ الْمَدِينَةِ، فَلَمْ يُجِيزُوا فِيهَا الِاصْطِيَادَ وَلَا تَمَلُّكَ مَا يُصْطَادُ. وَمُتَعَلَّقُ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ قَوْلُهُ ﷺ فِي الصَّحِيحِ:] اللَّهُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ وَإِنِّي أُحَرِّمُ الْمَدِينَةَ مِثْلَ مَا حَرَّمَ بِهِ مَكَّةَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَا يُخْتَلَى خَلَاهَا وَلَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا وَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا [وَلِأَنَّهُ

Mekke haremi gibi orada da kimsenin avlanması ve ağaç kesmesi caiz değildir. Şayet yaparsa günahkâr olur; ancak Mâlik, Şâfiî ve ashabına göre üzerine bir ceza gerekmez. İbn Ebî Zi'b ise: Üzerine ceza gerekir, demiştir. Sa'd: Cezası üzerindeki eşyalarının (seleb) alınmasıdır, demiştir; bu Şâfiî'den de rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Medine'nin avı haram değildir, aynı şekilde ağacının kesilmesi de haram değildir. Onun mezhebini benimseyenlerden bazıları Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: [Medine sınırları içinde avlanan veya ağacını kesen birini bulursanız onun eşyasını alınız]. Sa'd da bunu yapan kimsenin eşyasını almıştır. Dedi ki: Fakihler Medine'de avlananın eşyasının alınmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir; bu da onun neshedildiğini gösterir. et-Tahâvî de onlar lehine Enes'in —serçecik (nugayr) ne yaptı— hadisiyle delil getirmiştir; zira onun avlanmasını ve tutulmasını inkâr etmemiştir. Bütün bunlarda bir delil yoktur. Birinci hadise gelince, kuvvetli değildir; sahih olsa bile eşyanın alınmasının neshedilmesinde, Medine'nin haramlığına dair sahih olan hususları düşürecek bir durum yoktur; zira nice haram işleyen vardır ki dünyada üzerine bir ceza yoktur. İkinci hadise gelince, onun Harem dışındaki bir av olması muhtemeldir. Âişe'nin; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bir yaban hayvanı olduğu, dışarı çıktığında oynaşıp koştuğu, ileri geri gittiği, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i hissettiğinde ise ona eziyet vermekten çekinerek çöküp kımıldamadığı şeklindeki hadisi de böyledir. Onlara karşı bizim delilimiz, Mâlik'in İbn Şihâb'dan, onun Saîd b. el-Müseyyeb'den, Ebû Hureyre'nin şöyle dediği rivayetidir: Medine'de ceylanları otlarken görsem onları ürkütmem; zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): [İki kara taşlığı (lâbe) arası haramdır] buyurmuştur. Ebû Hureyre'nin 'onları ürkütmem' sözü, Mekke hareminde avı ürkütmek caiz olmadığı gibi Medine hareminde de ürkütmenin caiz olmadığına delildir. Aynı şekilde Zeyd b. Sâbit'in, Şürahbîl b. Sa'd'ın Medine'de avladığı 'nühas' adlı bir kuşu elinden çekip alması da, ashâbın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Medine avının haramlığı konusundaki muradını anladıklarına, dolayısıyla orada avlanmayı ve avlanan şeye malik olmayı caiz görmediklerine delildir. İbn Ebî Zi'b'in dayanağı ise Aleyhissalâtü vesselâm'ın Sahih'teki şu buyruğudur: [Allahım! İbrahim Mekke'yi haram kıldı; ben de İbrahim'in Mekke'yi haram kıldığı gibi Medine'yi ve onunla beraber bir mislini daha haram kılıyorum: Otı koparılmaz, ağacı kesilmez ve avı ürkütülmez]. Ayrıca

حَرَّمَ مَنْعَ الِاصْطِيَادِ فِيهِ فَتَعَلَّقَ الْجَزَاءُ بِهِ كَحَرَمِ مَكَّةَ. قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ: وهذا قول أقيس عندي

[... orada] avlanmayı yasaklayıp haram kılmıştır; dolayısıyla Mekke haremi gibi buna da ceza terettüp eder. Kadı Abdülvehhâb şöyle demiştir: Bu, bana göre [mezhep ilkelerimizin] kıyasına daha uygun bir görüştür

عَلَى أُصُولِنَا، لَا سِيَّمَا أَنَّ الْمَدِينَةَ عِنْدَ أَصْحَابِنَا أَفْضَلُ مِنْ مَكَّةَ، وَأَنَّ الصَّلَاةَ فِيهَا أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. وَمِنْ حُجَّةِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي أَلَّا يُحْكَمَ عَلَيْهِ بِجَزَاءٍ وَلَا أَخْذِ سَلَبٍ- فِي الْمَشْهُورِ مِنْ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ- عُمُومُ قَوْلِهِ ﷺ فِي الصَّحِيحِ:] الْمَدِينَةُ حَرَمٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ إِلَى ثَوْرٍ فَمَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثًا أَوْ آوَى مُحْدِثًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفًا وَلَا عَدْلًا [ فَأَرْسَلَ ﷺ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ وَلَمْ يَذْكُرْ كَفَّارَةً. وَأَمَّا مَا ذُكِرَ عَنْ سَعْدٍ فَذَلِكَ مَذْهَبٌ لَهُ مَخْصُوصٌ بِهِ، لِمَا رُوِيَ عَنْهُ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ رَكِبَ إِلَى قَصْرِهِ بِالْعَقِيقِ، فَوَجَدَ عَبْدًا يَقْطَعُ شَجَرًا- أَوْ يَخْبِطُهُ- فَسَلَبَهُ، فَلَمَّا رَجَعَ سَعْدٌ جَاءَهُ أَهْلُ الْعَبْدِ فَكَلَّمُوهُ أَنْ يَرُدَّ عَلَى غُلَامِهِمْ أَوْ عَلَيْهِمْ مَا أَخَذَ مِنْ غُلَامِهِمْ، فَقَالَ: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ أَرُدَّ شَيْئًا نَفَّلَنِيهِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَبِي أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ، فَقَوْلُهُ: (نَفَّلَنِيهِ) ظَاهِرُهُ الْخُصُوصُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً) ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُتَعَمِّدَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْمُخْطِئَ وَالنَّاسِيَ، وَالْمُتَعَمِّدُ هُنَا هُوَ الْقَاصِدُ لِلشَّيْءِ مَعَ الْعِلْمِ بِالْإِحْرَامِ. وَالْمُخْطِئُ هُوَ الَّذِي يَقْصِدُ شَيْئًا فَيُصِيبُ صَيْدًا، وَالنَّاسِي هُوَ الَّذِي يَتَعَمَّدُ الصَّيْدَ وَلَا يَذْكُرُ إِحْرَامَهُ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ عَلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- مَا أَسْنَدَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا التَّكْفِيرُ فِي الْعَمْدِ، وَإِنَّمَا غَلَّظُوا فِي الْخَطَأِ لِئَلَّا يَعُودُوا. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ:" مُتَعَمِّداً" خَرَجَ عَلَى الْغَالِبِ، فَأُلْحِقَ بِهِ النَّادِرُ كأصول الشريعة. الثالث- أنه لا شي عَلَى الْمُخْطِئِ وَالنَّاسِي، وَبِهِ قَالَ الطَّبَرِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي إِحْدَى رِوَايَتَيْهِ، وَرُوِيَ عَنِ ابن عباس وسعيد ابن جُبَيْرٍ، وَبِهِ قَالَ طَاوُسٌ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ. وَتَعَلَّقَ أَحْمَدُ بِأَنْ قَالَ: لَمَّا خَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُتَعَمِّدَ بِالذِّكْرِ، دَلَّ عَلَى أَنَّ غَيْرَهُ بِخِلَافِهِ. وَزَادَ بِأَنْ قَالَ: الْأَصْلُ براءة الذمة فمن

usullerimize [daha uygundur]; bilhassa ashabımıza (mezhebimize) göre Medine Mekke'den daha faziletlidir ve oradaki namaz da Mescid-i Haram'daki namazdan daha faziletlidir. Mâlik ile -Şâfiî'nin meşhur kavline göre- Şâfiî'nin, ona ceza hükmedilmeyeceği ve üzerindeki eşyaların (seleb) alınmayacağı hususundaki delillerinden biri, Sahîh'te yer alan sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu umumi buyruğudur: « الْمَدِينَةُ حَرَمٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ إِلَى ثَوْرٍ فَمَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثًا أَوْ آوَى مُحْدِثًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفًا وَلَا عَدْلًا » “Medine, Ayr ile Sevr arası haramdır. Kim orada bir bidat/kötülük çıkarır veya bidatçıyı/suçluyu barındırırsa, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onun üzerine olsun. Kıyamet günü Allah ondan ne bir sarf ne de bir adl kabul eder.” [Görüldüğü gibi] sallallâhu aleyhi ve sellem şiddetli bir tehdit bildirmiş fakat bir keffâret zikretmemiştir. Sa'd'dan nakledilen rivayete gelince, bu ona mahsus bir mezheptir (görüştür). Zira Sahîh'te ondan rivayet edildiğine göre Sa'd, el-Akîk'teki köşküne doğru binip gitmiş ve bir köleyi ağaç keserken -veya çırparken- bularak üzerindeki eşyalarını (selebini) almıştır. Sa'd geri döndüğünde kölenin sahipleri gelip kölelerinden aldığı şeyi kölelerine veya kendilerine geri vermesini istemişlerdir. Sa'd ise: «Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana ganimet kıldığı bir şeyi geri vermekten Allah'a sığınırım!» demiş ve onlara geri vermekten kaçınmıştır. Dolayısıyla onun: «Bana ganimet kıldığı» sözünün zahiri, hususiyet (kendisine has oluşunu) ifade eder. En doğrusunu Allah bilir. Onuncusu: Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً } “İçinizden kim onu kasten öldürürse...” buyruğudur. Allah Teâlâ kasten öldüreni zikretmiş, hata edeni ve unutanı zikretmemiştir. Buradaki kasten yapan (müteammid), ihramda olduğunu bilerek o fiile kasteden kimsedir. Hata eden ise başka bir şeyi kastedip [farkında olmadan] ava isabet ettiren kimsedir. Unutan ise avı kasten avlayıp ihramda olduğunu hatırlamayan kimsedir. Âlimler bu hususta beş farklı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Dârekutnî'nin İbn Abbâs'tan isnat ettiği şu rivayettir; o şöyle demiştir: «Keffâret ancak kasıtlı olandadır; bir daha yapmasınlar diye hata durumunda da [hükmü] ağırlaştırmışlardır.» İkincisi: { مُتَعَمِّداً } “kasten” ifadesi galip olan duruma göre gelmiştir; nitekim şeriatın genel usullerinde olduğu gibi nadir olan durum da ona dahil edilmiştir. Üçüncüsü: Hata eden ve unutan üzerine hiçbir şey gerekmez. Taberî ve iki rivayetinden birinde Ahmed b. Hanbel bu görüştedir; İbn Abbâs ile Saîd b. Cübeyr'den de rivayet edilmiştir. Tâvûs, Ebû Sevr ve Dâvûd'un görüşü de budur. Ahmed [b. Hanbel] şöyle diyerek buna tutunmuştur: Allah Teâlâ kasten yapanı zikretmekle tahsis edince, bunun dışındakilerin aksi hükümde olduğuna delalet etmiştir. Ayrıca şöyle eklemiştir: Asıl olan beraet-i zimmettir (kişinin sorumsuzluğudur); dolayısıyla...