ادَّعَى شَغْلَهَا فَعَلَيْهِ الدَّلِيلُ. الرَّابِعُ- أَنَّهُ يُحْكَمُ عَلَيْهِ فِي الْعَمْدِ وَالْخَطَأِ وَالنِّسْيَانِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَطَاوُسٍ وَالْحَسَنِ وَإِبْرَاهِيمَ وَالزُّهْرِيِّ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: وَجَبَ الْجَزَاءُ فِي الْعَمْدِ بِالْقُرْآنِ، وَفِي الْخَطَأِ وَالنِّسْيَانِ بِالسُّنَّةِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنْ كَانَ يُرِيدُ بِالسُّنَّةِ الْآثَارَ الَّتِي وَرَدَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعُمَرَ فَنِعِمَّا هِيَ، وَمَا أَحْسَنَهَا أُسْوَةً. الْخَامِسُ- أَنْ يَقْتُلَهُ مُتَعَمِّدًا لِقَتْلِهِ نَاسِيًا لِإِحْرَامِهِ- وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ- لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ:" وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ". قَالَ: وَلَوْ كَانَ ذَاكِرًا لِإِحْرَامِهِ لَوَجَبَتْ عَلَيْهِ الْعُقُوبَةُ لِأَوَّلِ مَرَّةٍ، قَالَ: فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ مُتَعَمِّدًا لِقَتْلِهِ نَاسِيًا لِإِحْرَامِهِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: فَإِنْ كَانَ ذَاكِرًا لِإِحْرَامِهِ فَقَدْ حَلَّ وَلَا حَجَّ لَهُ لِارْتِكَابِهِ مَحْظُورَ إِحْرَامِهِ، فَبَطَلَ عَلَيْهِ كَمَا لَوْ تَكَلَّمَ فِي الصَّلَاةِ، أَوْ أَحْدَثَ فِيهَا، قَالَ: وَمَنْ أَخْطَأَ فَذَلِكَ الَّذِي يُجْزِئُهُ. وَدَلِيلُنَا عَلَى مُجَاهِدٍ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَوْجَبَ الْجَزَاءَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْفَسَادَ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ ذَاكِرًا لِلْإِحْرَامِ أَوْ نَاسِيًا لَهُ، وَلَا يَصِحُّ اعْتِبَارُ الْحَجِّ بِالصَّلَاةِ فَإِنَّهُمَا مُخْتَلِفَانِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ لَا حُكْمَ عَلَيْهِ فِي قَتْلِهِ مُتَعَمِّدًا، وَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، وَحَجُّهُ تَامٌّ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ زَيْدٍ. وَدَلِيلُنَا عَلَى دَاوُدَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَنِ الضَّبْعِ فَقَالَ:] هِيَ صَيْدٌ [وَجَعَلَ فِيهَا إِذَا أَصَابَهَا الْمُحْرِمُ كَبْشًا، وَلَمْ يَقُلْ عَمْدًا وَلَا خَطَأَ. وَقَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ مِنْ عُلَمَائِنَا: قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:" مُتَعَمِّداً" لَمْ يُرِدْ بِهِ التَّجَاوُزَ عَنِ الْخَطَأِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ" مُتَعَمِّداً" لِيُبَيِّنَ أَنَّهُ لَيْسَ كَابْنِ آدَمَ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ فِي قَتْلِهِ مُتَعَمِّدًا كَفَّارَةً، وَأَنَّ الصَّيْدَ فِيهِ كَفَّارَةٌ، وَلَمْ يُرِدْ بِهِ إِسْقَاطَ الْجَزَاءِ فِي قَتْلِ الْخَطَأِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ قَتَلَهُ فِي إِحْرَامِهِ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ حُكِمَ عَلَيْهِ كُلَّمَا قَتَلَهُ فِي قَوْلِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَغَيْرِهِمْ، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ" فَالنَّهْيُ دَائِمٌ مُسْتَمِرٌّ عَلَيْهِ مَا دَامَ مُحْرِمًا فَمَتَى قَتَلَهُ فَالْجَزَاءُ لِأَجْلِ ذَلِكَ لَازِمٌ لَهُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا يَحْكُمُ عَلَيْهِ مَرَّتَيْنِ فِي الْإِسْلَامِ، وَلَا يَحْكُمُ عَلَيْهِ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، فَإِنْ عَادَ ثَانِيَةً فَلَا يَحْكُمُ عَلَيْهِ، وَيُقَالُ لَهُ: يَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْكَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ". وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وإبراهيم ومجاهد
dolayısıyla zimmetin meşgul olduğunu iddia edene delil gerekir. Dördüncüsü: Kasıt, hata ve unutma durumlarında [hepsinde] ceza verilir; bunu İbn Abbâs söylemiş, Ömer, Tâvûs, el-Hasan, İbrâhim ve ez-Zührî'den de rivayet edilmiştir. Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve ashabı da böyle demiştir. ez-Zührî şöyle demiştir: Ceza kasten olanda Kur'an ile, hata ve unutmada ise sünnet ile vacip olmuştur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Şayet sünnet ile İbn Abbâs ve Ömer'den gelen rivayetleri kastediyorsa bu ne güzeldir ve ne güzel bir örnektir! Beşincisi: İhramını unutmuş olarak avı kasten öldürmesidir —ki bu Mücâhid'in görüşüdür—; çünkü Yüce Allah bundan sonra: "وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ" (Kim de tekrar dönerse, Allah ondan intikam alır) buyurmuştur. Dedi ki: Şayet ihramını hatırlıyor olsaydı ilk seferinde ona ceza vacip olurdu; dedi ki: Bu da gösterir ki ihramını unutmuş olarak onu kasten öldürmeyi murad etmiştir. Mücâhid dedi ki: Şayet ihramını hatırlıyorsa ihramdan çıkmış olur ve ihram yasağını işlediği için haccı kalmaz; namazda konuşması yahut abdestini bozması gibi haccı boşa gider. Dedi ki: Hata eden ise kendisine kefaretin yettiği kimsedir. Mücâhid'e karşı delilimiz şudur: Allah Sübhânehu cezayı vacip kılmış ve fesadı zikretmemiştir; ihramı hatırlayan ile unutan arasında fark yoktur. Haccı namaza kıyaslamak da sahih değildir, zira ikisi farklıdır. Mücâhid'den kasten öldürdüğünde aleyhine bir hüküm olmadığı, Allah'tan mağfiret dileyeceği ve haccının tam olduğu da rivayet edilmiştir; İbn Zeyd de böyle demiştir. Dâvûd'a karşı delilimiz ise, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e sırtlan sorulduğunda: [O bir avdır] buyurması ve ihramlı ona isabet ettirdiğinde ceza olarak bir koç takdir etmesi, kasten yahut hataen dememesidir. Âlimlerimizden İbn Bükeyr şöyle demiştir: Allah Sübhânehu'nun: "مُتَعَمِّداً" buyruğu ile hatadan vazgeçmeyi murad etmemiştir; bilakis "مُتَعَمِّداً" buyurarak, kasten öldürülmesinde kefaret kılınmayan âdemoğlu gibi olmadığını, avda kefaret bulunduğunu açıklamak istemiştir; yoksa hataen öldürmede cezayı düşürmeyi murad etmemiştir. Allah en iyisini bilir. On birincisi: İhramında avı defalarca öldürürse; Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve başkalarının görüşüne göre her öldürdüğünde aleyhine ceza hükmedilir. Zira Allah Teâlâ: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ" buyurmuştur; yasak ihramlı olduğu müddetçe onun üzerinde sürekli ve devamlıdır, öyleyse ne zaman öldürürse bundan ötürü ceza ona lazımdır. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: İslam'da ona iki defa ceza verilmez; ona ancak bir defa ceza hükmedilir. Şayet ikinci kez dönerse ona ceza hükmedilmez ve Yüce Allah'ın: "وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ" buyruğu gereğince kendisine: 'Allah senden intikam alsın' denilir. el-Hasan, İbrâhim, Mücâhid
وَشُرَيْحٌ. وَدَلِيلُنَا عَلَيْهِمْ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ تَمَادِي التَّحْرِيمِ فِي الْإِحْرَامِ، وَتَوَجُّهِ الْخِطَابِ عَلَيْهِ فِي دين الإسلام. الثانية عشرة- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ) فِيهِ أَرْبَعُ قِرَاءَاتٍ،" فَجَزاءٌ مِثْلُ" بِرَفْعِ جَزَاءٌ وَتَنْوِينِهِ، وَ" مِثْلُ" عَلَى الصِّفَةِ، وَالْخَبَرِ مُضْمَرٌ، التَّقْدِيرُ فَعَلَيْهِ جَزَاءٌ مُمَاثِلٌ وَاجِبٌ أَوْ لَازِمٌ مِنَ النَّعَمِ. وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمِثْلُ هُوَ الْجَزَاءَ بِعَيْنِهِ. وَ" جَزَاءُ" بِالرَّفْعِ غَيْرُ مُنَوَّنٍ وَ" مِثْلُ" بِالْإِضَافَةِ أَيْ فَعَلَيْهِ جَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ، وَ" مِثْلُ" مُقْحَمَةٌ كَقَوْلِكَ أَنَا أُكْرِمُ مِثْلَكَ، وَأَنْتَ تَقْصِدُ أَنَا أُكْرِمُكَ. وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ"] الانعام: ١٢٢] التَّقْدِيرُ كَمَنْ هُوَ فِي الظُّلُمَاتِ، وَقَوْلُهُ" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ"] الشورى: ١١] أي ليس كهو شي. وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْجَزَاءُ غَيْرَ الْمِثْلِ، إِذِ الشَّيْءُ لَا يُضَافُ إِلَى نَفْسِهِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: إِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْهِ جَزَاءُ الْمَقْتُولِ، لَا جَزَاءُ مِثْلِ الْمَقْتُولِ، وَالْإِضَافَةُ تُوجِبُ جَزَاءَ الْمِثْلِ لَا جَزَاءَ الْمَقْتُولِ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَوْلُهُ:" مِنَ النَّعَمِ" صِفَةٌ لِجَزَاءٍ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ جَمِيعًا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" مِنَ النَّعْمِ" بِإِسْكَانِ الْعَيْنِ وَهِيَ لُغَةٌ. وَقَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ" فَجَزاءٌ" بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ" مِثْلَ" بِالنَّصْبِ، قَالَ أَبُو الْفَتْحِ:" مِثْلَ" مَنْصُوبَةٌ بِنَفْسِ الْجَزَاءِ، وَالْمَعْنَى أَنْ يُجْزَى مِثْلَ مَا قَتَلَ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْأَعْمَشُ" فَجَزَاؤُهُ مِثْلُ" بِإِظْهَارِ (هَاءٍ)، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الصَّيْدِ أَوْ عَلَى الصَّائِدِ الْقَاتِلِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- الْجَزَاءُ إِنَّمَا يَجِبُ بِقَتْلِ الصَّيْدِ لَا بِنَفْسِ أَخْذِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى. وَفِي (الْمُدَوَّنَةِ): مَنْ اصْطَادَ طَائِرًا فَنَتَفَ رِيشَهُ ثُمَّ حَبَسَهُ حَتَّى نَسَلَ رِيشَهُ فَطَارَ، قَالَ: لَا جَزَاءَ عَلَيْهِ.] قَالَ [ وَكَذَلِكَ لَوْ قَطَعَ يَدَ صَيْدٍ أَوْ رِجْلَهُ أَوْ شَيْئًا مِنْ أَعْضَائِهِ وَسَلِمَتْ نَفْسُهُ وَصَحَّ وَلَحِقَ بِالصَّيْدِ فلا شي عَلَيْهِ. وَقِيلَ: عَلَيْهِ مِنَ الْجَزَاءِ بِقَدْرِ مَا نَقَصَهُ. وَلَوْ ذَهَبَ وَلَمْ يَدْرِ مَا فَعَلَ فَعَلَيْهِ جَزَاؤُهُ. وَلَوْ زَمِنَ الصَّيْدُ وَلَمْ يَلْحَقِ الصيد، أو تركه محوفا عليه
ve Şüreyh de böyle demiştir. Onlara karşı delilimiz, ihramda haramlığın sürmesi ve İslam dininde hitabın ona yönelmiş olması hakkında zikrettiğimiz hususlardır. On ikincisi: Yüce Allah'ın: (فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ) “...cezası öldürdüğü hayvanın misli olan bir davar/sağmal hayvandır” buyruğudur. Bunda dört kıraat vardır: Cezâün lafzının merfû ve tenvinli, "مِثْلُ" lafzının da sıfat olarak merfû okunmasıdır; haber ise gizlidir (muzmar), takdiri: 'Öyleyse onun üzerine sağmal hayvanlardan vacip veya lazım olan benzer bir ceza vardır' şeklindedir. Bu kıraat, mislin bizzat cezanın kendisi olmasını iktiza eder. "جَزَاءُ" lafzının tenvinsiz merfû ve "مِثْلُ" lafzının izafetle okunmasıdır; yani onun üzerine öldürdüğünün misli bir ceza vardır demektir. Tıpkı senin: 'Ben senin gibisini ağırlarım' deyip de 'seni ağırlarım'ı kastettiğin gibi "مِثْلُ" fazladan getirilmiştir (mukhamedir). Bunun benzeri Yüce Allah'ın: "أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ" [el-En'âm: 122] ayetidir; takdiri 'karanlıklarda olan kimse gibi midir?' şeklindedir. Yine: "لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ" [eş-Şûrâ: 11] yani 'O'nun gibi hiçbir şey yoktur' ayeti de böyledir. Bu kıraat cezanın misilden başka olmasını iktiza eder; zira bir şey kendi nefsine izafe edilmez. Ebû Ali şöyle demiştir: Ona vacip olan öldürülenin cezasıdır, öldürülenin mislinin cezası değildir; izafet ise öldürülenin cezasını değil mislin cezasını vacip kılar. Bu da geleceği üzere Şâfiî'nin görüşüdür. Yüce Allah'ın: "مِنَ النَّعَمِ" buyruğu her iki kıraatte de cezanın sıfatıdır. el-Hasan ayın harfinin sükûnu ile "مِنَ النَّعْمِ" şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir. Abdurrahman "فَجَزاءٌ" merfû ve tenvinli, "مِثْلَ" mensûb olarak okumuştur. Ebü'l-Feth dedi ki: "مِثْلَ" bizzat ceza ile nasbedilmiştir; mana ise 'öldürdüğü şeyin misliyle cezalandırılması'dır. İbn Mes'ûd ve el-A'meş zamir (he) açık olarak "فَجَزَاؤُهُ مِثْلُ" şeklinde okumuşlardır; zamirin ava yahut öldüren avcıya dönmesi muhtemeldir. On üçüncüsü: Ceza, Yüce Allah'ın buyurduğu gibi avı sırf yakalamakla değil, öldürmekle vacip olur. el-Müdevvene'de şöyle yer alır: Bir kuşu avlayıp tüylerini yolan, sonra da tüyleri yeniden çıkıp uçuncaya kadar onu hapseden kimse hakkında: Ona ceza yoktur, demiştir. [Dedi ki:] Aynı şekilde bir avın elini, ayağını yahut organlarından birini kesse, canı kurtulup iyileşse ve av sürüsüne katılsa ona hiçbir şey gerekmez. Denildi ki: Ona onda eksilttiği miktar kadar ceza gerekir. Şayet gidip de ne yaptığı bilinmezse ona cezası gerekir. Av sakatlansa ve diğer avlara yetişemez olsa yahut üzerine [yırtıcılardan ötürü] korkulacak bir halde bıraksa,
فعليه جزاؤه كاملا.
[Bu takdirde] onun cezasını eksiksiz olarak ödemesi gerekir.
الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- مَا يُجْزَى مِنَ الصَّيْدِ شَيْئَانِ: دَوَابٌّ وَطَيْرٌ، فَيُجْزَى مَا كَانَ مِنَ الدَّوَابِّ بِنَظِيرِهِ فِي الْخِلْقَةِ وَالصُّورَةِ، فَفِي النَّعَامَةِ بَدَنَةٌ، وَفِي حِمَارِ الْوَحْشِ وَبَقَرَةِ الْوَحْشِ بَقَرَةٌ، وَفِي الظَّبْيِ شَاةٌ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَأَقَلُّ مَا يَجْزِي عِنْدَ مَالِكٍ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَكَانَ أُضْحِيَّةً، وَذَلِكَ كَالْجَذَعِ مِنَ الضَّأْنِ وَالثَّنِيِّ مِمَّا سِوَاهُ، وَمَا لَمْ يَبْلُغْ جَزَاؤُهُ ذَلِكَ فَفِيهِ إِطْعَامٌ أَوْ صِيَامٌ. وَفِي الْحَمَامِ كُلِّهُ قِيمَتُهُ إِلَّا حَمَامَ مَكَّةَ، فَإِنَّ فِي الْحَمَامَةِ مِنْهُ شَاةً اتِّبَاعًا لِلسَّلَفِ فِي ذَلِكَ. وَالدُّبْسِيُّ وَالْفَوَاخِتُ وَالْقُمْرِيُّ وَذَوَاتُ الْأَطْوَاقِ كُلُّهُ حَمَامٌ. وَحَكَى ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ فِي حَمَامِ مَكَّةَ وَفِرَاخِهَا شَاةً، قَالَ: وَكَذَلِكَ حَمَامُ الْحَرَمِ، قَالَ: وَفِي حَمَامِ الْحِلِّ حُكُومَةٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّمَا يُعْتَبَرُ الْمِثْلُ فِي الْقِيمَةِ دُونَ الْخِلْقَةِ، فَيُقَوَّمُ الصَّيْدُ دَرَاهِمَ فِي الْمَكَانِ الَّذِي قَتَلَهُ فِيهِ، أَوْ فِي أَقْرَبِ مَوْضِعٍ إِلَيْهِ إِنْ كَانَ لَا يُبَاعُ الصَّيْدُ فِي مَوْضِعِ قَتْلِهِ، فَيَشْتَرِي بِتِلْكَ الْقِيمَةِ هَدْيًا إِنْ شَاءَ، أَوْ يَشْتَرِي بِهَا طَعَامًا وَيُطْعِمُ الْمَسَاكِينَ كُلَّ مِسْكِينٍ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ. وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَإِنَّهُ يَرَى الْمِثْلَ مِنَ النَّعَمِ ثُمَّ يُقَوَّمُ الْمِثْلُ كَمَا فِي الْمُتْلَفَاتِ يُقَوَّمُ الْمِثْلُ، وَتُؤْخَذُ قِيمَةُ الْمِثْلِ كَقِيمَةِ الشَّيْءِ، فَإِنَّ الْمِثْلَ هُوَ الْأَصْلُ فِي الْوُجُوبِ، وَهَذَا بَيِّنٌ وَعَلَيْهِ تُخَرَّجُ قِرَاءَةُ الْإِضَافَةِ (فَجَزَاءٌ مِثْلُ). احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ فَقَالَ: لَوْ كَانَ الشَّبَهُ مِنْ طَرِيقِ الْخِلْقَةِ مُعْتَبَرًا، فِي النَّعَامَةِ بَدَنَةٌ، وَفِي الْحِمَارِ بَقَرَةٌ، وَفِي الظَّبْيِ شَاةٌ، لَمَا أَوْقَفَهُ عَلَى عَدْلَيْنِ يَحْكُمَانِ بِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ عُلِمَ فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى الِارْتِيَاءِ وَالنَّظَرِ، وَإِنَّمَا يَفْتَقِرُ إِلَى الْعُدُولِ وَالنَّظَرِ مَا تُشْكِلُ الْحَالُ فِيهِ، وَيَضْطَرِبُ وَجْهَ النَّظَرِ عَلَيْهِ. وَدَلِيلُنَا عَلَيْهِ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ" الْآيَةَ. فَالْمِثْلُ يَقْتَضِي بِظَاهِرَةِ الْمِثْلِ الْخِلْقِيِّ الصُّورِيِّ دُونَ الْمَعْنَى، ثُمَّ قَالَ:" مِنَ النَّعَمِ" فَبَيَّنَ جِنْسَ الْمِثْلِ، ثُمَّ قَالَ:" يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ" وَهَذَا ضَمِيرٌ رَاجِعٌ إِلَى مِثْلٍ مِنَ النَّعَمِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرٌ لِسِوَاهُ يَرْجِعُ الضَّمِيرُ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ:" هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ" وَالَّذِي يُتَصَوَّرُ فِيهِ الْهَدْيُ مِثْلُ الْمَقْتُولِ مِنَ النَّعَمِ، فَأَمَّا الْقِيمَةُ فَلَا يُتَصَوَّرُ أَنْ تَكُونَ هَدْيًا، وَلَا جَرَى لَهَا ذِكْرٌ فِي نَفْسِ الْآيَةِ، فَصَحَّ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَوْلُهُمْ: لَوْ كَانَ الشَّبَهُ مُعْتَبَرًا لَمَا أَوْقَفَهُ عَلَى عَدْلَيْنِ، فَالْجَوَابُ أَنَّ اعْتِبَارَ الْعَدْلَيْنِ إِنَّمَا وَجَبَ لِلنَّظَرِ فِي حَالِ الصَّيْدِ مِنْ صِغَرٍ وَكِبَرٍ، وَمَا لَا جِنْسَ لَهُ مِمَّا لَهُ جِنْسٌ، وَإِلْحَاقُ مَا لَمْ يَقَعْ عليه نص بما وقع عليه النص.
On dördüncüsü: Avdan cezası ödenen şeyler iki kısımdır: Hayvanlar ve kuşlar. Hayvanlardan olanlar yaratılış ve suret bakımından benzeriyle ödenir. Dolayısıyla devekuşu için bir deve (bedene), yaban eşeği ve yaban sığırı için bir sığır, ceylan için ise bir davar gerekir; Şâfiî de böyle demiştir. Mâlik'e göre [ceza olarak] caiz olanın en azı, hedyden kolayına gelen ve kurban olabilecek nitelikte olandır. Bu da koyundan ceza' (bir yaşına basmış koyun), diğerlerinden senî' (iki yaşına basmış sığır veya deve) gibidir. Cezasının miktarı buna ulaşmayan avda ise yedirmek veya oruç vardır. Mekke güvercini hariç, güvercin cinsinin tamamında onun kıymeti ödenir. Çünkü Mekke güvercinlerinden bir güvercin için selefe uyularak bir koyun gerekir. Dübsî, fâhiteler (üveyikler), kumrular ve boyunları halkalı olan kuşların tamamı güvercin cinsindendir. İbn Abdi'l-Hakem, Mâlik'ten Mekke güvercininde ve yavrularında bir koyun gerektiğini nakletmiş; şöyle demiştir: Harem güvercini de böyledir. Yine şöyle demiştir: Hil bölgesindeki güvercinde ise adil bilirkişi takdiri (hukûmetü adl) vardır. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Benzerlik hilkatte (fiziki yaratılışta) değil, sadece kıymettedir. Dolayısıyla av, öldürüldüğü yerde dirhem cinsinden kıymetlendirilir; şayet öldürüldüğü yerde av satılmıyorsa oraya en yakın yerde kıymetlendirilir. Dilerse bu kıymetle bir hedy satın alır, dilerse onunla yiyecek satın alıp her bir yoksula buğdaydan yarım sâ‘ yahut arpadan bir sâ‘ yahut hurmadan bir sâ‘ olmak üzere yoksulları doyurur. Şâfiî'ye gelince; o, davar/sağmal hayvanlardan benzerini [ödemeyi] esas görür; sonra telef edilen mallarda benzerin kıymetlendirildiği gibi bu benzer kıymetlendirilir ve benzerin kıymeti eşyanın kıymeti gibi alınır. Çünkü gereklilikte (vücûbiyette) asıl olan benzerdir; bu açıktır ve izâfet kıraati ({ فَجَزَاءٌ مِثْلُ }) de buna dayandırılır. Ebû Hanîfe delil getirerek şöyle demiştir: Eğer devekuşunda deve, yaban eşeğinde sığır ve ceylanda davar olmak üzere yaratılış bakımından benzerlik muteber olsaydı, [Allah Teâlâ] bunu hakkında hüküm verecek iki adil kişiye havale etmezdi. Çünkü bu zaten bilinmektedir ve düşünüp taşınmaya, içtihada ihtiyaç duymaz. İki adil kişiye ve incelemeye ancak durumu müşkil olan ve hakkında değerlendirme yönü farklılık gösteren şeyler muhtaç olur. Buna karşı bizim delilimiz Yüce Allah'ın: { فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “...cezası, öldürdüğü hayvanın misli olan bir davardır...” ayetidir. Zira misl (benzer), zâhirî manasıyla mânevî benzerliği değil, hilkat ve suret yönünden benzerliği gerektirir. Sonra { مِنَ النَّعَمِ } “...davardan...” buyurarak benzerin cinsini açıklamış; ardından da { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “...içinizden adalet sahibi iki kişinin hükmedeceği...” buyurmuştur. Buradaki zamir, davardan olan benzerine dönmektedir; çünkü zamirin döneceği başka bir şey daha önce zikredilmemiştir. Sonra { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “...Kâbe'ye ulaşacak bir hedy olarak...” buyurmuştur. Kendisinde hedy olma niteliği tasavvur edilen şey ise öldürülen avın davar cinsinden benzeridir. Kıymetin ise hedy olması tasavvur edilemez; hem ayetin bizzat kendisinde ona dair bir zikir de geçmemiştir. Dolayısıyla zikrettiğimiz görüş sahih olmuştur; Allah'a hamdolsun. Onların: “Eğer benzerlik muteber olsaydı [Allah] bunu iki adil kişiye bırakmazdı” şeklindeki sözlerine gelince; cevap şudur: İki adil kişinin gözetilmesi, ancak avın küçüklüğü ve büyüklüğü durumunu incelemek, cinsi olan ile cinsi olmayanı belirlemek ve hakkında nass bulunmayan avı hakkında nass bulunan ava ilhak etmek için vacip kılınmıştır.
الْخَّامِسَةَ عَشْرَةَ- مَنْ أَحْرَمَ مِنْ مَكَّةَ فَأَغْلَقَ بَابَ بَيْتِهِ عَلَى فِرَاخِ حَمَامٍ فَمَاتَتْ فَعَلَيْهِ فِي كُلِّ فَرْخٍ شَاةٌ. قَالَ مَالِكٌ: وَفِي صِغَارِ الصَّيْدِ مِثْلُ مَا فِي كِبَارِهِ، وَهُوَ قول عطاء. ولا يفدى عند مالك شي بِعَنَاقٍ وَلَا جَفْرَةٍ، قَالَ مَالِكٌ: وَذَلِكَ مِثْلُ الدِّيَةِ، الصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ فِيهَا سَوَاءٌ. وَفِي الضَّبِّ عِنْدَهُ وَالْيَرْبُوعِ قِيمَتُهُمَا طَعَامًا. وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَنْ يُخَالِفُهُ فِي صِغَارِ الصَّيْدِ، وَفِي اعْتِبَارِ الْجَذَعِ وَالثَّنِيِّ، وَيَقُولُ بِقَوْلِ عُمَرَ: فِي الْأَرْنَبِ عَنَاقٌ وَفِي الْيَرْبُوعِ جَفْرَةٌ، رَوَاهُ مَالِكٌ مَوْقُوفًا. وَرَوَى أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] فِي الضَّبْعِ إِذَا أَصَابَهُ الْمُحْرِمُ كَبْشٌ وَفِي الظَّبْيِ شَاةٌ وَفِي الْأَرْنَبِ عَنَاقٌ وَفِي الْيَرْبُوعِ جَفْرَةٌ [قَالَ: وَالْجَفْرَةُ الَّتِي قَدِ ارْتَعَتْ. وَفِي طَرِيقٍ آخَرَ قُلْتُ لِأَبِي الزُّبَيْرِ: وَمَا الْجَفْرَةُ؟ قَالَ: الَّتِي قَدْ فُطِمَتْ وَرَعَتْ. خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: فِي النَّعَامَةِ بَدَنَةٌ، وَفِي فَرْخِهَا فَصِيلٌ، وَفِي حِمَارِ الْوَحْشِ بَقَرَةٌ، وَفِي سَخْلِهِ عِجْلٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَمَ بِالْمِثْلِيَّةِ فِي الْخِلْقَةِ، وَالصِّغَرُ وَالْكِبَرُ مُتَفَاوِتَانِ فَيَجِبُ اعْتِبَارُ الصَّغِيرِ فِيهِ وَالْكَبِيرِ كَسَائِرِ الْمُتْلَفَاتِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا صَحِيحٌ وَهُوَ اخْتِيَارُ عُلَمَائِنَا، قَالُوا: وَلَوْ كَانَ الصَّيْدُ أعور أو أعرج أَوْ كَسِيرًا لَكَانَ الْمِثْلُ عَلَى صِفَتِهِ لِتَتَحَقَّقِ الْمِثْلِيَّةِ، فَلَا يَلْزَمُ الْمُتْلِفُ فَوْقَ مَا أَتْلَفَ. وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ" وَلَمْ يُفْصَلْ بَيْنَ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ. وَقَوْلُهُ:" هَدْياً" يَقْتَضِي مَا يَتَنَاوَلُهُ اسْمُ الْهَدْيِ لِحَقِّ الْإِطْلَاقِ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْهَدْيَ التَّامَّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- فِي بَيْضِ النَّعَامَةِ عُشْرُ ثَمَنِ الْبَدَنَةِ عِنْدَ مَالِكٍ. وَفِي بَيْضِ الْحَمَامَةِ الْمَكِّيَّةِ عِنْدَهُ عُشْرُ ثَمَنِ الشَّاةِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَسَوَاءٌ كَانَ فِيهَا فَرْخٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ مَا لَمْ يَسْتَهِلَّ الْفَرْخُ بَعْدَ الْكَسْرِ، فَإِنِ اسْتَهَلَّ فَعَلَيْهِ الْجَزَاءُ كَامِلًا كَجَزَاءِ الْكَبِيرِ مِنْ ذَلِكَ الطَّيْرِ. قَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: بِحُكُومَةِ عَدْلَيْنِ. وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ يَرَوْنَ فِي بَيْضِ كُلِّ طَائِرٍ الْقِيمَةَ. رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى فِي بَيْضِ نَعَامٍ أَصَابَهُ مُحْرِمٌ بِقَدْرِ ثَمَنِهِ، خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] فِي كُلِّ بَيْضَةِ نعام صيام يوم أو إطعام مسكين [.
On beşincisi: Mekke'den ihrama girip de evinin kapısını güvercin yavrularının üzerine kapatan ve bundan dolayı [yavrular] ölen kimseye, her bir yavru için bir koyun gerekir. Mâlik şöyle demiştir: Av hayvanlarının küçüklerinde de büyüklerinde olan [ceza] gerekir; bu aynı zamanda Atâ'nın da görüşüdür. Mâlik'e göre hiçbir av bir dişi oğlak (anâk) veya dört aylık kuzu/oğlak (cefre) ile fidye olarak ödenemez. Mâlik şöyle demiştir: Bu diyet gibidir; onda küçük ile büyük eşittir. Ona göre keler (dabb) ve arap tavşanı (yerbû‘) için yiyecek cinsinden kıymetleri gerekir. Medine ehlinden bazısı, avın küçükleri konusunda ve ceza' (koyun/keçi yavrusu) ile senîyy (iki yaşına basmış hayvan) ölçüsü arama hususunda ona muhalefet etmiş ve Ömer'in: "Tavşan için bir dişi oğlak (anâk), arap tavşanı için bir cefre gerekir" sözünü benimsemiştir; Mâlik bunu mevkuf olarak rivayet etmiştir. Ebû'z-Zübeyr, Câbir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İhramlı kimse sırtlanı avlarsa bir koç, ceylanda bir koyun, tavşanda bir dişi oğlak (anâk) ve arap tavşanında bir cefre gerekir.» [Râvî] dedi ki: "Cefre, otlamaya başlamış olandır." Başka bir tarik ile [şöyle gelmiştir]: Ebû'z-Zübeyr'e "Cefre nedir?" diye sordum; "Sütten kesilmiş ve otlamış olandır" dedi. Bunu Dârekutnî tahric etmiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Devekuşu için bir deve (bedene), yavrusu için sütten kesilmiş deve yavrusu (fasîl); yaban eşeği için bir sığır, yavrusu için bir buzağı (ıcl) gerekir. Çünkü Allah Teâlâ yaratılışta benzerlik ile hükmetmiştir; küçüklük ile büyüklük ise farklıdır, bu sebeple diğer telef edilen şeylerde olduğu gibi bunda da küçüğün ve büyüğün dikkate alınması vaciptir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu doğrudur ve âlimlerimizin de tercihidir. Onlar dediler ki: Av [hayvanı] bir gözü kör, topal veya bir uzvu kırık olsaydı, benzerliğin tahakkuk etmesi için dengi de onun sıfatında olurdu; zira telef eden kimseye telef ettiğinin fazlası yüklenemez. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın: { فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “[üzerine düşen], öldürdüğünün benzeri bir hayvan cezasıdır” ayetidir; burada küçük ile büyük arasında bir ayrım yapılmamıştır. O'nun: { هَدْياً } “hedy olarak” buyruğu ise mutlaklığı gereği hedy isminin kapsamına giren şeyi gerektirir. Bu da kâmil (noksansız) bir hedyi iktiza eder. En doğrusunu Allah bilir. On altıncısı: Mâlik'e göre devekuşu yumurtasında devenin (bedene) kıymetinin onda biri; Harem güvercininin yumurtasında ise koyunun kıymetinin onda biri gerekir. İbnü'l-Kāsım şöyle demiştir: [Yumurta] kırıldıktan sonra yavru ses çıkarmadığı (canlılık belirtisi göstermediği) müddetçe içinde yavru olsun veya olmasın [hüküm] birdir. Şayet ses çıkarırsa, o kuşun büyüğünün cezası gibi cezasını tastamam ödemesi gerekir. İbnu'l-Mevvâz: "İki adil hakemin takdiriyle" demiştir. Âlimlerin çoğunluğu ise her kuşun yumurtasında kıymet takdir edileceği görüşündedir. İkrime'nin İbn Abbâs'tan, onun da Kâ'b b. Ucre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ihramlının zarar verdiği devekuşu yumurtasında onun değeri kadar [tazminle] hükmetmiştir; bunu Dârekutnî tahric etmiştir. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her devekuşu yumurtası için bir gün oruç veya bir yoksulu doyurmak gerekir.» buyurmuştur.
السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا مَا لَا مِثْلَ لَهُ كَالْعَصَافِيرِ وَالْفِيَلَةِ فَقِيمَةُ لَحْمِهِ أَوْ عَدْلِهِ مِنَ الطَّعَامِ، دُونَ مَا يُرَادُ لَهُ مِنَ الْأَغْرَاضِ، لِأَنَّ الْمُرَاعَى فِيمَا لَهُ مِثْلُ وُجُوبٍ مِثْلُهُ، فَإِنْ عُدِمَ الْمِثْلُ فَالْقِيمَةُ قَائِمَةٌ مَقَامَهُ كَالْغَصْبِ وَغَيْرِهِ. وَلِأَنَّ النَّاسَ قَائِلَانِ- أَيْ عَلَى مَذْهَبَيْنِ- مُعْتَبِرٌ لِلْقِيمَةِ فِي جَمِيعِ الصَّيْدِ، وَمُقْتَصِرٌ بِهَا عَلَى مَا لَا مِثْلَ لَهُ مِنَ النَّعَمِ، فَقَدْ تَضَمَّنَ ذَلِكَ الْإِجْمَاعَ عَلَى اعْتِبَارِ الْقِيمَةِ فِيمَا لَا مِثْلَ لَهُ. وَأَمَّا الْفِيلُ فَقِيلَ: فِيهِ بَدَنَةٌ مِنَ الْهِجَانِ الْعِظَامِ الَّتِي لَهَا سَنَامَانِ، وَهِيَ بِيضٌ خُرَاسَانِيَّةٌ، فَإِذَا لَمْ يُوجَدْ شي مِنْ هَذِهِ الْإِبِلِ فَيُنْظَرُ إِلَى قِيمَتِهِ طَعَامًا، فَيَكُونُ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَالْعَمَلُ فِيهِ أَنْ يُجْعَلَ الْفِيلُ فِي مَرْكَبٍ، وَيُنْظَرُ إِلَى مُنْتَهَى مَا يَنْزِلُ الْمَرْكَبُ فِي الْمَاءِ، ثُمَّ يُخْرَجُ الْفِيلُ وَيُجْعَلُ فِي الْمَرْكَبِ طَعَامٌ حَتَّى يَنْزِلَ إِلَى الْحَدِّ الَّذِي نَزَلَ وَالْفِيلُ فِيهِ، وَهَذَا عَدْلُهُ مِنَ الطَّعَامِ. وَأَمَّا أَنْ يُنْظَرَ إِلَى قِيمَتِهِ فَهُوَ يَكُونُ لَهُ ثَمَنٌ عَظِيمٌ لِأَجْلِ عِظَامِهِ وَأَنْيَابِهِ فَيَكْثُرُ الطَّعَامُ وَذَلِكَ ضَرَرٌ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ) روى مالك عن عبد الملك ابن قُرَيْبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ: إِنِّي أَجْرَيْتُ أَنَا وَصَاحِبٌ لِي فَرَسَيْنِ نَسْتَبِقُ إِلَى ثَغْرَةِ ثَنِيَّةٍ، فَأَصَبْنَا ظَبْيًا وَنَحْنُ مُحْرِمَانِ فَمَاذَا تَرَى؟ فَقَالَ عُمَرُ لِرَجُلٍ إِلَى جَنْبِهِ: تَعَالَ حَتَّى أَحْكُمَ أَنَا وَأَنْتَ، فَحَكَمَا عَلَيْهِ بِعَنْزٍ، فَوَلَّى الرَّجُلُ وَهُوَ يَقُولُ: هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَحْكُمَ فِي ظَبْيٍ حَتَّى دَعَا رَجُلًا يَحْكُمُ مَعَهُ، فَسَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَوْلَ الرَّجُلِ فَدَعَاهُ فَسَأَلَهُ، هَلْ تَقْرَأُ سُورَةَ" الْمَائِدَةِ"؟ فَقَالَ: لَا، قَالَ: هَلْ تَعْرِفُ الرَّجُلَ الَّذِي حَكَمَ مَعِي؟ فَقَالَ: لَا، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: لَوْ أَخْبَرْتَنِي أَنَّكَ تَقْرَأُ سُورَةَ" الْمَائِدَةِ" لَأَوْجَعْتُكَ ضَرْبًا، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ:" يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ" وَهَذَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- إِذَا اتَّفَقَ الْحَكَمَانِ لَزِمَ الْحُكْمُ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَالشَّافِعِيُّ. وَإِنِ اخْتَلَفَا نُظِرَ فِي غَيْرِهِمَا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمَوَّازِ: لَا يَأْخُذُ بِأَرْفَعِ مِنْ قَوْلَيْهِمَا، لِأَنَّهُ عَمَلٌ بِغَيْرِ تَحْكِيمٍ. وَكَذَلِكَ
On yedincisi: Serçeler ve filler gibi [davarlardan] dengi bulunmayan hayvanlara gelince; [diğer] amaçlar gözetilmeksizin etinin kıymeti veya ona denk gelecek yiyecek gerekir. Çünkü dengi bulunan şeylerde gözetilen husus benzerinin vacip olmasıdır; şayet benzeri yoksa gasp ve diğer [tazmin] durumlarında olduğu gibi kıymet onun yerine geçer. Zira insanlar iki görüştedir (yani iki mezhep üzeredir): Bir kısmı bütün avlarda kıymeti esas alır, diğeri ise kıymeti sadece davarlardan dengi bulunmayanlarla sınırlar. Dolayısıyla bu durum, benzeri bulunmayan şeylerde kıymetin esas alınacağı hususunda icmâ içerir. File gelince; onun için iki hörgüçlü, beyaz ve Horasan menşeli iri ve seçkin develerden bir devenin (bedene) gerekeceği söylenmiştir. Şayet bu develerden hiçbir şey bulunamazsa, yiyecek cinsinden kıymetine bakılır ve bunun ödenmesi gerekir. Bu husustaki uygulama ise filin bir gemiye konulması, geminin suya ne kadar battığına bakılması, ardından filin çıkarılıp gemi, fil içindeyken battığı seviyeye gelene kadar içine yiyecek konulmasıdır; işte bu, onun dengi olan yiyecektir. [Etinin] kıymetine bakılmasına gelince; kemikleri ve dişleri sebebiyle büyük bir değere sahip olacağı için yiyecek miktarı çok fazla tutar ve bu da bir zarar doğurur. On sekizincisi: Yüce Allah'ın { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “Ona içinizden iki adalet sahibi hükmeder” buyruğudur. Mâlik, Abdülmelik b. Kureyb'den, o da Muhammed b. Sîrîn'den şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Ömer b. el-Hattâb'a gelip: "Ben ve bir arkadaşım dağ yolunun boğazına doğru yarışarak iki at koşturduk. İhramlı olduğumuz halde bir ceylana çarptık [ve öldürdük], ne dersin?" dedi. Ömer yanındaki bir adama: "Gel de sen ve ben [birlikte] hüküm verelim" dedi ve adama bir keçi ile hükmettiler. Adam: "İşte müminlerin emiri! Beraberinde hüküm versin diye bir adamı çağırıncaya kadar bir ceylan hakkında tek başına hüküm vermeye bile gücü yetmiyor!" diyerek dönüp gitti. Ömer b. el-Hattâb adamın bu sözünü işitince onu çağırıp sordu: "Mâide Suresi'ni okur musun?" Adam: "Hayır" dedi. [Ömer]: "Benimle birlikte hüküm veren şu adamı tanıyor musun?" dedi. Adam: "Hayır" dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: "Eğer bana Mâide Suresi'ni okuduğunu söyleseydin canını acıtacak şekilde seni döverdim!" Sonra da: "Şüphesiz Allah Sübhânehu Kitabı'nda: { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak ona içinizden iki adalet sahibi hükmeder” buyurmaktadır. Bu [hüküm veren kişi] de Abdurrahman b. Avf'tır." On dokuzuncusu: İki hakem ittifak ederse verilen hüküm bağlayıcı olur; Hasan ve Şâfiî de bu görüştedir. Şayet ihtilaf ederlerse onların dışındakilere başvurulur. Muhammed b. el-Mevvâz ise şöyle demiştir: İkisinin sözünden daha yüksek olanı alınmaz; çünkü bu, hakem tayini olmaksızın yapılan bir amel olur. Aynı şekilde
لَا يَنْتَقِلُ عَنِ الْمِثْلِ الْخِلْقِيِّ إِذَا حَكَمَا بِهِ إِلَى الطَّعَامِ، لِأَنَّهُ أَمْرٌ قَدْ لَزِمَ، قال ابْنُ شَعْبَانَ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: إِنْ أَمَرَهُمَا أَنْ يَحْكُمَا بِالْجَزَاءِ مِنَ الْمِثْلِ فَفَعَلَا، فَأَرَادَ أَنْ يَنْتَقِلَ إِلَى الطَّعَامِ جَازَ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ ﵀ فِي (الْعُتْبِيَّةِ): مِنَ السُّنَّةِ أَنْ يُخَيِّرَ الْحَكَمَانِ مَنْ أَصَابَ الصَّيْدَ، كَمَا خَيَّرَهُ اللَّهُ فِي أَنْ يُخْرِجَ" هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً" فَإِنِ اخْتَارَ الْهَدْيَ حَكَمَا عَلَيْهِ بِمَا يَرَيَانِهِ نَظِيرًا لِمَا أَصَابَ مَا بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ عَدْلُ ذَلِكَ شَاةً لِأَنَّهَا أَدْنَى الْهَدْيِ، وَمَا لَمْ يَبْلُغْ شَاةً حَكَمَا فِيهِ بِالطَّعَامِ ثُمَّ خُيِّرَ فِي أَنْ يُطْعِمَهُ، أَوْ يَصُومَ مَكَانَ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا، وَكَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِي (الْمُدَوَّنَةِ). الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَيُسْتَأْنَفُ الْحُكْمُ فِي كُلِّ مَا مَضَتْ فِيهِ حُكُومَةٌ أَوْ لَمْ تَمْضِ، وَلَوِ اجْتَزَأَ بِحُكُومَةِ الصَّحَابَةِ ﵃ فِيمَا حَكَمُوا بِهِ مِنْ جَزَاءِ الصَّيْدِ كَانَ حَسَنًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ مَا عَدَا حَمَامَ مَكَّةَ وَحِمَارَ الْوَحْشِ وَالظَّبْيِ وَالنَّعَامَةِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْحُكُومَةِ، وَيُجْتَزَأُ فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ بِحُكُومَةِ مَنْ مَضَى مِنَ السَّلَفِ ﵃. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَانِي أَحَدَ الْحَكَمَيْنِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ: يَكُونُ الْجَانِي أَحَدَ الْحَكَمَيْنِ، وَهَذَا تَسَامُحٌ مِنْهُ، فَإِنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي جَانِيًا وَحَكَمَيْنِ فَحَذْفُ بَعْضِ الْعَدَدِ إِسْقَاطٌ لِلظَّاهِرِ، وَإِفْسَادٌ لِلْمَعْنَى، لِأَنَّ حُكْمَ الْمَرْءِ لِنَفْسِهِ لَا يَجُوزُ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ جَائِزًا لَاسْتَغْنَى بِنَفْسِهِ عَنْ غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ حُكْمٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى فَزِيَادَةُ ثَانٍ إِلَيْهِ دَلِيلٌ عَلَى اسْتِئْنَافِ الْحُكْمِ بِرَجُلَيْنِ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- إِذَا اشْتَرَكَ جَمَاعَةٌ مُحْرِمُونَ فِي قَتْلِ صَيْدٍ فَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ جَزَاءٌ كَامِلٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: عَلَيْهِمْ كُلُّهُمْ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ لِقَضَاءِ عُمَرَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ أَنَّ مَوَالِيَ لِابْنِ الزُّبَيْرِ أَحْرَمُوا إِذْ مَرَّتْ بِهِمْ ضَبْعٌ فَحَذَفُوهَا بِعِصِيِّهِمْ فَأَصَابُوهَا، فَوَقَعَ فِي أَنْفُسِهِمْ، فَأَتَوْا ابْنَ عُمَرَ فَذَكَرُوا لَهُ فَقَالَ: عَلَيْكُمْ كُلُّكُمْ كَبْشٌ، قَالُوا: أَوْ عَلَى كُلٍّ وَاحِدٍ مِنَّا كَبْشٌ، قَالَ: إِنَّكُمْ لَمُعَزَّزٌ بِكُمْ، عَلَيْكُمْ كُلُّكُمْ كَبْشٌ. قال اللغويون: لمعزز بكم أي لمشدد
İbn Şa‘bân: İki hakem [hayvan cinsinden] fıtrî benzer ile hükmettiklerinde artık yiyeceğe intikal edilmez (dönülmez); çünkü o [hüküm] kesinleşmiş bir iştir, demiştir. İbnü'l-Kāsım ise şöyle demiştir: Şayet onlara benzeriyle ceza vermelerini emreder ve onlar da böyle yaparsa, sonra da yiyeceğe dönmek isterse bu caizdir. İbn Vehb rahimehullâh el-Utbiyye'de şöyle demiştir: Sünnet olan, Allah'ın { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık veya yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret yahut buna denk oruç” buyruğunda onu muhayyer bıraktığı gibi, iki hakemin de avı vuran kimseyi muhayyer bırakmasıdır. Şayet kurbanlığı seçerse, vurduğu hayvana denk gördükleri bir hayvan ile —bu denkliğin bir koyun olmasına kadar— hükmederler; çünkü koyun hedyin (kurbanlığın) en düşüğüdür. Bir koyun [değerine] ulaşmayan şeyde ise yiyecekle hükmederler. Sonra onu, bunu [fakirlere] yedirmek veya her bir müdd yerine bir gün oruç tutmak hususunda muhayyer bırakırlar. Mâlik de el-Müdevvene'de böyle demiştir. Yirmincisi: Hakkında geçmişte bir hakem hükmü verilmiş olsun veya olmasın her avda hüküm yeniden verilir. Avın cezası hususunda sahâbenin radıyallâhu anhum verdikleri hükümlerle yetinilirse bu da güzel olur. Mâlik'ten; Mekke güvercini, yaban eşeği, ceylan ve deve kuşu hariç diğerlerinde mutlaka [yeniden] hakem hükmü gerektiği, bu dört hayvanda ise geçmiş selefin radıyallâhu anhum hükmüyle yetinileceği rivayet edilmiştir. Yirmi birincisi: Avı vuran suçlunun (câni) iki hakemden biri olması caiz değildir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Şâfiî ise iki görüşünden birinde: “Suçlu, iki hakemden biri olabilir” demiştir; ancak bu onun müsamahakâr bir yaklaşımıdır. Çünkü ayetin zahiri bir suçlu ve iki hakem bulunmasını gerektirir; dolayısıyla bu sayının bir kısmını düşürmek zahiri iptal etmek ve manayı bozmaktır. Zira kişinin kendi lehine [veya aleyhine] hüküm vermesi caiz değildir. Şayet bu caiz olsaydı, kendisi başkasına ihtiyaç duymazdı; çünkü bu kendisi ile Yüce Allah arasında bir hükümdür. Dolayısıyla onun yanına ikinci bir kişinin eklenmesi, hükmün iki adam tarafından yeniden verilmesi gerektiğine delildir. Yirmi ikincisi: İhramlı bir topluluk bir avı öldürmede ortak olursa Mâlik ve Ebû Hanîfe: “Her birine tam bir ceza gerekir” demiştir. Şâfiî ise: “Ömer ve Abdurrahman'ın hükmünden dolayı hepsine birden tek bir kefaret gerekir” demiştir. Dârekutnî'nin rivayet ettiğine göre İbnü'z-Zübeyr'in âzatlı köleleri ihrama girmişlerdi; derken yanlarından bir sırtlan geçti, onlar da sopalarını fırlatarak onu vurdular ve içlerine bir şüphe düştü. Bunun üzerine İbn Ömer'e gelip durumu anlattılar. İbn Ömer: “Hepinizin üzerine bir koç gerekir” dedi. “Yoksa her birimize birer koç mu?” dediler. O da: “Şüphesiz size zorlaştırılmıştır; hepinizin üzerine [topluca] bir koç gerekir” dedi. Dilciler: “لَمُعَزَّزٌ بِكُمْ / Le-muazzezun bikum” ifadesi, “size zorlaştırılmıştır” (şiddete maruz bırakılmışsınız) anlamına gelir, demişlerdir.
عَلَيْكُمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْمٍ أَصَابُوا ضَبْعًا قَالَ: عَلَيْهِمْ كَبْشٌ يَتَخَارَجُونَهُ بَيْنَهُمْ. وَدَلِيلُنَا قَوْلُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ:" وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ" وَهَذَا خِطَابٌ لِكُلِّ قَاتِلٍ. وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْقَاتِلِينَ لِلصَّيْدِ قَاتِلٌ نَفْسًا عَلَى التَّمَامِ وَالْكَمَالِ، بِدَلِيلِ قَتْلِ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِمُ الْقِصَاصُ، وَقَدْ قُلْنَا بِوُجُوبِهِ إِجْمَاعًا مِنَّا وَمِنْهُمْ، فَثَبَتَ مَا قُلْنَاهُ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا قَتَلَ جَمَاعَةٌ صَيْدًا فِي الْحَرَمِ وَكُلُّهُمْ مُحِلُّونَ، عَلَيْهِمْ جَزَاءُ وَاحِدٍ، بِخِلَافِ مَا لَوْ قَتَلَهُ الْمُحْرِمُونَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَخْتَلِفُ. وَقَالَ مَالِكٌ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَزَاءٌ كَامِلٌ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ يَكُونُ مُحْرِمًا بِدُخُولِهِ الْحَرَمَ، كَمَا يَكُونُ مُحْرِمًا بِتَلْبِيَتِهِ بِالْإِحْرَامِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفِعْلَيْنِ قَدْ أَكْسَبَهُ صِفَةٌ تَعَلَّقَ بِهَا نهي، فهو هاتك لها في الحالتين. وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي أَبُو زَيْدٍ الدَّبُوسِيُّ قَالَ: السِّرُّ فِيهِ أَنَّ الْجِنَايَةَ فِي الْإِحْرَامِ عَلَى الْعِبَادَةِ، وَقَدِ ارْتَكَبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَحْظُورَ إِحْرَامِهِ. وَإِذَا قَتَلَ الْمُحِلُّونَ] صَيْدًا [ فِي الْحَرَمِ فَإِنَّمَا أَتْلَفُوا دَابَّةً مُحَرَّمَةً بِمَنْزِلَةِ مَا لَوْ أَتْلَفَ جَمَاعَةٌ دَابَّةً، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَاتِلُ دَابَّةٍ، وَيَشْتَرِكُونَ فِي الْقِيمَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَبُو حَنِيفَةَ أَقْوَى مِنَّا، وَهَذَا الدَّلِيلُ يَسْتَهِينُ بِهِ عُلَمَاؤُنَا وَهُوَ عَسِيرُ الِانْفِصَالِ عَلَيْنَا. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ) الْمَعْنَى أَنَّهُمَا إِذَا حَكَمَا بِالْهَدْيِ فَإِنَّهُ يُفْعَلُ بِهِ مَا يُفْعَلُ بِالْهَدْيِ مِنَ الْإِشْعَارِ وَالتَّقْلِيدِ، وَيُرْسَلُ مِنَ الْحِلِّ إِلَى مَكَّةَ، وَيُنْحَرُ وَيُتَصَدَّقُ بِهِ فِيهَا، لِقَوْلِهِ:" هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ" وَلَمْ يُرِدِ الْكَعْبَةَ بِعَيْنِهَا فَإِنَّ الْهَدْيَ لَا يَبْلُغُهَا، إِذْ هِيَ فِي الْمَسْجِدِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ الْحَرَمَ وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَحْتَاجُ الْهَدْيُ إِلَى الْحِلِّ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الصَّغِيرَ مِنَ الْهَدْيِ يَجِبُ فِي الصَّغِيرِ مِنَ الصَّيْدِ، فَإِنَّهُ يُبْتَاعُ فِي الحرم ويهدى فيه.
[size farz kılındı / aleyhinize olur]. İbn Abbâs'tan, bir sırtlan avlayan bir topluluk hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Aralarında bölüşüp hisselerine düşeni ödeyecekleri bir koç [cezası] gerekir." Bizim delilimiz ise Sübhân olan Allah'ın: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “İçinizden kim onu kasten öldürürse, cezası, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davardır” buyruğudur. Bu, öldüren herkes için bir hitaptır. Avı öldürenlerin her biri, bir canı tam ve eksiksiz olarak öldürmüş kimsedir; nitekim bir kişiye karşılık bir topluluğun öldürülmesi de buna delildir. Şayet böyle olmasaydı onlara kısas gerekmezdi; oysa hem bizim hem de onların icmaıyla bunun vacip olduğunu söylemiştik. Dolayısıyla söylediğimiz sabit olmuştur. Yirmi üçüncüsü: Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Bir topluluk Harem bölgesinde bir av öldürür ve hepsi de ihramsız (muhil) olursa, üzerlerine tek bir ceza gerekir. İhramlıların bunu Hıll veya Harem bölgesinde öldürmesi ise bundan farklıdır; zira o durumda [hüküm] değişmez. Mâlik ise şöyle demiştir: Onlardan her birine tam bir ceza gerekir. Bu, kişinin ihrama telbiye ile girdiği gibi Harem'e girmekle de ihramlı (hürmetli) hale geldiği esasına dayanır. Bu iki fiilden her biri kişiye öyle bir sıfat kazandırmıştır ki ona bir yasak taalluk etmiştir; dolayısıyla o, her iki durumda da bu hürmeti çiğnemiştir. Ebû Hanîfe'nin delili ise Kâdı Ebû Zeyd ed-Debûsî'nin zikrettiği şu husustur: O şöyle demiştir: Bunun sırrı şudur: İhramdaki cinayet ibadete yöneliktir ve onların her biri kendi ihramının yasağını çiğnemiştir. İhramsız kimseler Harem'de bir av öldürdüklerinde ise, sadece dokunulmaz kılınmış bir hayvanı telef etmiş olurlar; bu, bir topluluğun bir biniti telef etmesi gibidir. Çünkü onların her biri bir hayvanı öldürendir ve kıymetine ortak olurlar. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe [bu meselede] bizden daha güçlüdür. Bizim âlimlerimiz bu delili küçümsemektedirler; oysa bu delili çürütmek bizim için oldukça zordur. Yirmi dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” buyruğu: Bunun anlamı; hakemler kurbanlık (hedy) ile hükmettiklerinde, kurbana uygulanan iş'âr (hörgücünü yarıp kanatmak) ve taklîd (boynuna gerdanlık takmak) gibi işlemlerin ona da yapılması, Hıll bölgesinden Mekke'ye gönderilmesi, orada kesilip tasadduk edilmesidir. Zira Allah: "هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ" buyurmuştur. Burada bizzat Kâbe'nin kendisi kastedilmemiştir; çünkü Kâbe mescidin içinde olduğundan hedy ona [bizzat] ulaşamaz. Kastedilen sadece Harem bölgesidir ve bu hususta ihtilaf yoktur. Şâfiî ise şöyle demiştir: Küçük av karşılığında küçük hedyin vacip olması esasına binaen kurbanlığın Hıll bölgesinden getirilmesine gerek yoktur; o, Harem bölgesinde satın alınır ve orada hedy olarak kesilir.
الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" (أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ) " الْكَفَّارَةُ إِنَّمَا هِيَ عَنِ الصَّيْدِ لَا عَنِ الْهَدْيِ. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ: أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي الَّذِي يَقْتُلُ الصَّيْدَ فَيُحْكَمُ عَلَيْهِ فِيهِ، أَنَّهُ يُقَوِّمُ الصَّيْدَ الَّذِي أَصَابَ، فَيَنْظُرُ كَمْ ثَمَنُهُ مِنَ الطَّعَامِ، فَيُطْعِمُ لِكُلِّ مِسْكِينٍ مُدًّا، أَوْ يَصُومُ مَكَانَ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ: إِنْ قَوَّمَ الصَّيْدَ دَرَاهِمَ ثُمَّ قَوَّمَهَا طَعَامًا أَجْزَأَهُ، وَالصَّوَابُ الْأَوَّلُ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ مِثْلَهُ، قَالَ عَنْهُ: وَهُوَ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ بِالْخِيَارِ، أَيَّ ذَلِكَ فَعَلَ أَجْزَأَهُ مُوسِرًا كَانَ أَوْ مُعْسِرًا. وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ، لِأَنَّ" أَوْ" لِلتَّخْيِيرِ. قَالَ مَالِكٌ: كُلُّ شي فِي كِتَابِ اللَّهِ فِي الْكَفَّارَاتِ كَذَا أَوْ كَذَا فَصَاحِبْهُ مُخَيَّرٌ فِي ذَلِكَ، أَيُّ ذَلِكَ أَحَبَّ أَنْ يَفْعَلَ فَعَلَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا قَتَلَ الْمُحْرِمُ ظَبْيًا أَوْ نَحْوَهُ فَعَلَيْهِ شَاةٌ تُذْبَحُ بِمَكَّةَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَإِطْعَامُ سِتَّةِ مَسَاكِينَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَعَلَيْهِ صِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَإِنْ قَتَلَ إِيَّلًا أَوْ نَحْوَهُ فَعَلَيْهِ بَقَرَةٌ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ أَطْعَمَ عِشْرِينَ مِسْكِينًا، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ صَامَ عِشْرِينَ يَوْمًا، وَإِنْ قَتَلَ نَعَامَةً أَوْ حِمَارًا فَعَلَيْهِ بَدَنَةٌ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَإِطْعَامُ ثَلَاثِينَ مِسْكِينًا، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثِينَ يَوْمًا. وَالطَّعَامُ مُدٌّ مُدٌّ لِشِبَعِهِمْ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالُوا: وَالْمَعْنَى" أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ" إِنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَصَابَ الْمُحْرِمُ الصَّيْدَ حُكِمَ عَلَيْهِ بِجَزَائِهِ، فَإِنْ وَجَدَ جَزَاءَهُ ذَبَحَهُ وَتَصَدَّقَ بِهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ جَزَاؤُهُ قُوِّمَ جَزَاؤُهُ بِدَرَاهِمَ، ثُمَّ قُوِّمَتِ الدَّرَاهِمُ حِنْطَةً، ثُمَّ صَامَ مَكَانَ كُلِّ نِصْفِ صَاعٍ يَوْمًا، وَقَالَ: إِنَّمَا أُرِيدَ بِالطَّعَامِ تَبْيِينُ أَمْرِ الصِّيَامِ، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ طَعَامًا، فَإِنَّهُ يَجِدُ جَزَاءَهُ. وَأَسْنَدَهُ أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ. وَيُعْتَرَضُ هَذَا الْقَوْلُ بِظَاهِرِ الْآيَةِ فَإِنَّهُ يُنَافِرُهُ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُعْتَبَرُ فِيهِ الْمُتْلَفُ، فَقَالَ قَوْمٌ: يَوْمَ الْإِتْلَافِ. وَقَالَ آخَرُونَ: يَوْمَ الْقَضَاءِ. وَقَالَ آخَرُونَ: يَلْزَمُ الْمُتْلِفُ أَكْثَرَ الْقِيمَتَيْنِ، مِنْ يَوْمِ الْإِتْلَافِ إِلَى يَوْمِ الْحُكْمِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَاخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا كَاخْتِلَافِهِمْ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ تَلْزَمُهُ الْقِيمَةُ يَوْمَ الْإِتْلَافِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الْوُجُودَ كَانَ حَقًّا لِلْمُتْلَفِ عَلَيْهِ، فَإِذَا أَعْدَمَهُ الْمُتْلِفُ لَزِمَهُ إِيجَادُهُ بمثله، وذلك في وقت العدم.
Yirmi beşincisi: Yüce Allah'ın: { أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ } “Yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret” buyruğudur. Kefaret hedy (kurbanlık) için değil, ancak av için söz konusudur. İbn Vehb dedi ki: Mâlik şöyle demiştir: Avı öldüren ve hakkında hüküm verilen kimse hususunda işittiğim en güzel görüş şudur: Vurduğu avın değerini takdir eder, bunun ne kadar yiyecek tuttuğuna bakar, sonra da her bir yoksula bir müdd yedirir yahut her bir müdd yerine bir gün oruç tutar. İbnü'l-Kâsım ise ondan [Mâlik'ten] şöyle rivayet etmiştir: Avın değerini dirhemlerle takdir eder, sonra dirhemleri yiyecek olarak takdir ederse bu ona yeterli olur; fakat doğru olan birinci görüştür. Abdullah b. Abdi'l-Hakem de benzerini söylemiş ve ondan [şöyle] aktarmıştır: O, bu üç husus arasında muhayyerdir (serbesttir); zengin olsun fakir olsun bunlardan hangisini yaparsa ona yeterli olur. Atâ ve fakihlerin cumhuru da bu görüştedir; çünkü "أَوْ" (yahut) edatı muhayyerlik ifade eder. Mâlik şöyle demiştir: Allah'ın Kitabı'nda kefaretler konusunda geçen her 'şöyle yahut böyle' ifadesinde kefaret yükümlüsü muhayyerdir; bunlardan hangisini yapmayı tercih ederse onu yapar. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: İhramlı bir kimse bir ceylan veya benzerini öldürürse Mekke'de kesilecek bir koyun gerekir. Eğer bulamazsa altı yoksulu doyurması gerekir. Eğer bulamazsa üç gün oruç tutması gerekir. Şayet bir dağ keçisi (iyyel) veya benzerini öldürürse bir sığır gerekir; eğer bulamazsa yirmi yoksulu doyurur; eğer bulamazsa yirmi gün oruç tutar. Eğer bir deve kuşu veya yaban eşeği öldürürse bir deve (bedene) gerekir; eğer bulamazsa otuz yoksulu doyurması gerekir; eğer bulamazsa otuz gün oruç tutması gerekir. Yiyecek ise doymaları için [yoksul başına] birer müddür. İbrâhîm en-Nehaî ve Hammâd b. Seleme: { أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ } “Yahut bir kefaret olarak yedirmek” ifadesinin manası; hedye güç yetiremediği takdirdedir, demişlerdir. Taberî, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: İhramlı kimse ava isabet ettirdiğinde cezasına hükmolunur; cezasını bulursa onu keser ve sadaka olarak verir. Yanında cezası yoksa cezası dirhemlerle takdir edilir, sonra dirhemler buğday cinsinden takdir edilir, sonra da her yarım sâ' yerine bir gün oruç tutar. [İbn Abbâs] dedi ki: Yiyecek ile sadece oruç hususunun açıklanması kastedilmiştir; zira yiyecek bulamayan kimse cezasını bulur. [Taberî] bunu es-Süddî'den de isnad etmiştir. Bu görüşe ayetin zahiriyle itiraz edilir; zira [ayetin zahiri] bu görüşle uyuşmamaktadır. Yirmi altıncısı: Âlimler, telef edilen şeyin [kıymetinin] hangi vakitte dikkate alınacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: "Telef edildiği gün" demiştir. Diğerleri: "Hükmün verildiği gün" demiştir. Başkaları ise: "Telef edene, telef edildiği günden hüküm gününe kadar olan iki kıymetin en yükseği gerekir" demişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bizim âlimlerimiz de onların ihtilafı gibi ihtilaf etmişlerdir. Sahih olan ise ona telef edildiği günkü kıymetin gerekeceğidir. Bunun delili şudur: Varlık (mevcudiyet), malı telef edilen kimsenin hakkı idi. Telef eden kişi onu yok edince, yok ettiği vakitte onun benzerini var etmesi gerekir.
السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- أَمَّا الْهَدْيُ فَلَا خِلَافَ أَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مَكَّةَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ". وَأَمَّا الْإِطْعَامُ فَاخْتَلَفَ فِيهِ قَوْلُ مَالِكٍ هَلْ يَكُونُ بِمَكَّةَ أَوْ بِمَوْضِعِ الْإِصَابَةِ، وَإِلَى كَوْنِهِ بِمَكَّةَ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ عَطَاءٌ: مَا كَانَ مِنْ دَمٍ أَوْ طَعَامٍ فَبِمَكَّةَ وَيَصُومُ حَيْثُ يَشَاءُ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي الصَّوْمِ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْوَهَّابِ: وَلَا يَجُوزُ إِخْرَاجُ شي مِنْ جَزَاءِ الصَّيْدِ بِغَيْرِ الْحَرَمِ إِلَّا الصِّيَامَ. وَقَالَ حَمَّادٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: يُكَفِّرُ بِمَوْضِعِ الْإِصَابَةِ مُطْلَقًا. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: يُكَفِّرُ حَيْثُ شَاءَ مُطْلَقًا، فَأَمَّا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ فَلَا وَجْهَ لَهُ فِي النَّظَرِ، وَلَا أَثَرَ فِيهِ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ يَصُومُ حَيْثُ شَاءَ، فَلِأَنَّ الصَّوْمَ عِبَادَةٌ تَخْتَصُّ بِالصَّائِمِ فَتَكُونُ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ كَصِيَامِ سَائِرِ الْكَفَّارَاتِ وَغَيْرِهَا. وَأَمَّا وَجْهُ الْقَوْلِ بِأَنَّ الطَّعَامَ يَكُونُ بِمَكَّةَ، فَلِأَنَّهُ بَدَلٌ عَنِ الْهَدْيِ أَوْ نَظِيرٌ لَهُ، وَالْهَدْيُ حَقٌّ لِمَسَاكِينَ مَكَّةَ، فَلِذَلِكَ يَكُونُ بِمَكَّةَ بَدَلُهُ أَوْ نَظِيرُهُ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّهُ يَكُونُ بِكُلِّ مَوْضِعٍ، فَاعْتِبَارٌ بِكُلِّ طَعَامٍ وَفِدْيَةٍ، فَإِنَّهَا تَجُوزُ بِكُلِّ مَوْضِعٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً) الْعَدْلُ وَالْعِدْلُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَكَسْرِهَا لُغَتَانِ وَهُمَا الْمِثْلُ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: عِدْلُ الشَّيْءِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ مِثْلُهُ مِنْ جِنْسِهِ، وَبِفَتْحِ الْعَيْنِ مِثْلُهُ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ، وَيُؤْثَرُ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ الْكِسَائِيِّ، تَقُولُ: عِنْدِي عَدْلُ دَرَاهِمِكَ مِنَ الدَّرَاهِمِ، وَعِنْدِي عَدْلُ دَرَاهِمِكَ مِنَ الثِّيَابِ، وَالصَّحِيحُ عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّهُمَا لُغَتَانِ، وَهُوَ قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ. وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُمَاثِلَ الصِّيَامُ الطَّعَامَ فِي وَجْهٍ أَقْرَبَ مِنَ الْعَدَدِ. قَالَ مَالِكٌ: يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا، وَإِنْ زَادَ عَلَى شَهْرَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ عُمَرَ مِنْ أَصْحَابِنَا: إِنَّمَا يُقَالُ كَمْ مِنْ رَجُلٍ يَشْبَعُ من هذا الصيد فيعرف الْعَدَدُ، ثُمَّ يُقَالُ: كَمْ مِنَ الطَّعَامِ يُشْبِعُ هَذَا الْعَدَدَ، فَإِنْ شَاءَ أَخْرَجَ ذَلِكَ الطَّعَامَ، وَإِنْ شَاءَ صَامَ عَدَدَ أَمْدَادِهِ. وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ احْتَاطَ فِيهِ لِأَنَّهُ قَدْ تَكُونُ قِيمَةُ الصَّيْدِ مِنَ الطَّعَامِ قَلِيلَةً، فَبِهَذَا النَّظَرِ يَكْثُرُ الإطعام. ومن أهله الْعِلْمِ مَنْ لَا يَرَى أَنْ يَتَجَاوَزَ فِي صِيَامِ الْجَزَاءِ شَهْرَيْنِ، قَالُوا: لِأَنَّهَا أَعْلَى الْكَفَّارَاتِ. واختاره ابن العربي. وقال أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدَّيْنِ يَوْمًا اعْتِبَارًا بِفِدْيَةِ الْأَذَى.
Yirmi yedincisi: Hedye gelince; Yüce Allah'ın: "هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ" (Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık) buyruğu sebebiyle onun mutlaka Mekke'de olması gerektiğinde ihtilaf yoktur. Doyurmaya (it'âm) gelince; Mâlik'in bu konudaki görüşü, Mekke'de mi yoksa avın vurulduğu yerde mi olacağı hususunda farklılık göstermiştir. Şâfiî ise onun Mekke'de olacağı görüşüne gitmiştir. Atâ şöyle demiştir: Kan veya yiyecekten olan şeyler Mekke'dedir; orucu ise dilediği yerde tutar; bu oruç konusunda Mâlik'in de görüşüdür ve bunda ihtilaf yoktur. el-Kâdî Ebû Muhammed Abdülvehhâb dedi ki: Oruç müstesna, av cezasından hiçbir şeyin Harem dışında çıkarılması caiz değildir. Hammâd ve Ebû Hanîfe: Mutlak olarak avın vurulduğu yerde kefaret öder, demişlerdir. et-Taberî ise: Mutlak olarak dilediği yerde kefaret öder, demiştir. Ebû Hanîfe'nin görüşüne gelince, teorik bakışta (nazar) bunun bir dayanağı yoktur ve bu konuda bir rivayet de bulunmamaktadır. Dilediği yerde oruç tutar diyen kimseye gelince; çünkü oruç tutana has bir ibadettir, dolayısıyla diğer kefaretlerin ve başkalarının orucu gibi her yerde olur. Yiyeceğin Mekke'de olacağını söyleyen görüşün dayanağı ise şudur: Çünkü o hedyin bedelidir yahut onun benzeridir; hedy ise Mekke yoksullarının hakkıdır, bu sebeple onun bedeli veya benzeri de Mekke'de olur. Her yerde olacağını söyleyen kimseye gelince; her yiyecek ve fidyeye kıyas etmiştir, zira bunlar her yerde caizdir. Allah en iyisini bilir. Yirmi sekizincisi: Yüce Allah'ın: (أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً) “Veya buna denk oruç tutmaktır” buyruğudur. 'Adl' ve 'ıdl', ayın harfinin fethası ve kesresiyle iki lehçedir ve ikisi de 'misil/denk' demektir; bunu el-Kisâî söylemiştir. el-Ferrâ ise: Ayın harfinin kesresiyle bir şeyin 'ıdl'i kendi cinsinden dengidir; fethasıyla 'adl'i ise kendi cinsinden olmayan dengidir, demiştir. Bu görüş el-Kisâî'den de nakledilir; şöyle dersin: 'İndi adlü derâhımike mine'd-derâhım' (Yanımda dirhemlerinin dirhem cinsinden dengi vardır) ve 'indi adlü derâhımike mine's-siyâb' (Yanımda dirhemlerinin elbise cinsinden dengi vardır). el-Kisâî'den sahih olan ise ikisinin iki lehçe olduğudur ki bu Basralıların görüşüdür. Orucun yiyeceğe denk olması ise sayıdan daha yakın bir yönden sahih olmaz. Mâlik: İki veya üç ayı geçse bile her müdd için bir gün oruç tutar, demiştir; Şâfiî de böyle demiştir. Ashabımızdan Yahyâ b. Ömer şöyle demiştir: Ancak 'Bu avla kaç adam doyar?' denilir ve sayı bilinir; sonra: 'Bu sayıyı ne kadar yiyecek doyurur?' denilir; dilerse o yiyeceği çıkarıp verir, dilerse müddlerinin sayısı kadar oruç tutar. Bu, kendisinde ihtiyat gösterilmiş güzel bir görüştür; zira bazen avın yiyecek cinsinden kıymeti az olabilir, bu bakışla ise doyurma çoğalır. İlim ehlinden ceza orucunda iki ayı geçmeyi uygun görmeyenler vardır; onlar: 'Çünkü kefaretlerin en yükseği budur' demişlerdir. Bunu İbnü'l-Arabî de tercih etmiştir. Ebû Hanîfe (rahmetullâhi aleyh) ise: Eziyet fidyesine (fidyetü'l-ezâ) kıyasla her iki müdd için bir gün oruç tutar, demiştir.
التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ) الذَّوْقُ هُنَا مُسْتَعَارٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ"] الدخان: ٤٩]. وقال:" فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ"] النحل: ١١٢]. وَحَقِيقَةُ الذَّوْقِ إِنَّمَا هِيَ فِي حَاسَّةِ اللِّسَانِ، وَهِيَ فِي هَذَا كُلِّهِ مُسْتَعَارَةٌ. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (ذَاقَ طَعْمَ الْإِيمَانِ مَنْ رَضِيَ بِاللَّهِ رَبًّا). الْحَدِيثَ وَالْوَبَالُ سُوءُ الْعَاقِبَةِ. وَالْمَرْعَى الْوَبِيلُ هُوَ الَّذِي يُتَأَذَّى بِهِ بَعْدَ أَكْلِهِ. وَطَعَامٌ وَبِيلٌ إذا كان ثقيلا، ومنه قوله:
Yirmi dokuzuncusu: Yüce Allah'ın: (لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ) “Yaptığı işin vebalini tatması için” buyruğudur. Buradaki tatmak (zevk), Yüce Allah'ın: "ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ" [ed-Duhân: 49] (Tat bakalım! Hani sen güçlüydün, şerefliydin) ve: "فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ" [en-Nahl: 112] (Allah da ona açlık ve korku elbisesini tattırdı) buyruklarında olduğu gibi mecazdır (müstear). Tatmanın hakikati ise ancak dil duyusundadır; bütün bunlarda ise istiare yoluyladır. (Rab olarak Allah'tan razı olan kimse imanın tadını almıştır) hadisi de bundandır. Vebal, kötü akıbettir. 'el-Mer'a el-vebîl', otlandıktan sonra kendisinden eziyet duyulan meradır. 'Taâmün vebîlün' ise ağır geldiğinde söylenir; şairin şu sözü de bundandır:
عَقِيلَةُ شَيْخٍ كَالْوَبِيلِ يَلَنْدَدِ
Ağır bir sopa gibi olan inatçı bir ihtiyarın hanımıdır
وَعَبَّرَ بِأَمْرِهِ عَنْ جَمِيعِ حَالِهِ. الْمُوَفِّيَةُ ثَلَاثِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ) يَعْنِي فِي جَاهِلِيَّتِكُمْ مِنْ قَتْلِكُمُ الصَّيْدَ، قَالَهُ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَجَمَاعَةٌ مَعَهُ. وَقِيلَ: قَبْلَ نُزُولِ الْكَفَّارَةِ. (وَمَنْ عادَ) يَعْنِي لِلْمَنْهِيِّ (فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ) أَيْ بِالْكَفَّارَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ" يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ إِنْ كَانَ مُسْتَحِلًّا، وَيَكْفُرُ فِي ظَاهِرِ الْحُكْمِ. وَقَالَ شُرَيْحٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يُحْكَمُ عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ، فَإِذَا عَادَ لَمْ يُحْكَمْ عَلَيْهِ، وَقِيلَ لَهُ: اذْهَبْ يَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْكَ، أَيْ ذَنْبُكَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُكَفَّرَ، كَمَا أَنَّ الْيَمِينَ الْفَاجِرَةَ لَا كَفَّارَةَ لها عند أكثر أهله الْعِلْمِ لِعِظَمِ إِثْمِهَا. وَالْمُتَوَرِّعُونَ يَتَّقُونَ النِّقْمَةَ بِالتَّكْفِيرِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يُمْلَأُ ظَهْرُهُ سوطا حتى يموت. وروي عن زيد ابن أَبِي الْمُعَلَّى: أَنَّ رَجُلًا أَصَابَ صَيْدًا وَهُوَ مُحْرِمٌ فَتُجُوِّزَ عَنْهُ، ثُمَّ عَادَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ نَارًا مِنَ السَّمَاءِ فَأَحْرَقَتْهُ، وَهَذِهِ عِبْرَةٌ لِلْأُمَّةِ وَكَفٌّ لِلْمُعْتَدِينَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ) " عَزِيزٌ" أَيْ مَنِيعٌ فِي مُلْكِهِ، وَلَا يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ مَا يُرِيدُهُ." ذُو انْتِقامٍ" مِمَّنْ عَصَاهُ إِنْ شَاءَ.
Onun 'emri' ile bütün halini ifade etmiştir. Otuzuncusu: Yüce Allah'ın: (عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ) “Allah geçmişte olanı bağışlamıştır” buyruğu, cahiliye döneminizde av öldürmenizden ötürü [olanı bağışlamıştır] demektir; bunu Atâ b. Ebî Rabâh ve onunla beraber bir topluluk söylemiştir. Denildi ki: Kefaret inmeden önce [olanı bağışlamıştır]. (وَمَنْ عادَ) “Kim de tekrar dönerse” yani yasaklanana [dönerse], (فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ) “Allah ondan intikam alır” yani kefaretle [cezalandırır]. Denildi ki: "فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ" ifadesinin manası; şayet helal sayarak yapmışsa ahirette demektir, zahir hükümde ise kefaret öder. Şüreyh ve Saîd b. Cübeyr şöyle demişlerdir: İlk defasında aleyhine hüküm verilir; tekrar dönerse aleyhine hüküm verilmez ve ona: 'Git, Allah senden intikam alsın' denilir; yani günahın kefaret ödenmeyecek kadar büyüktür. Nitekim günahının büyüklüğünden ötürü ilim ehlinin çoğuna göre yalan yere yapılan yeminin (yemîn-i gamûs) kefareti yoktur. Takva sahipleri ise cezadan kefaret ödeyerek sakınırlar. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Ölünceye kadar sırtına kırbaç vurulur. Zeyd b. Ebi'l-Muallâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Bir adam ihramlı iken bir av vurdu ve affedildi; sonra tekrar döndü, bunun üzerine Allah Azze ve Celle gökten bir ateş indirdi ve onu yaktı. Bu, ümmet için bir ibret ve haddi aşanları günahtan alıkoymadır. Yüce Allah'ın: (وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ) “Allah mutlak güç sahibidir, intikam alandır” buyruğudur. "عَزِيزٌ"; yani mülkünde üstündür, dilediği şey O'na engel olunamaz demektir. "ذُو انْتِقامٍ"; dilerse kendisine isyan edenden intikam alandır.
[سورة المائدة (٥): آية ٩٦]
[el-Mâide Suresi (5), Ayet 96]
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)
{أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)} “Hem size hem yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı. İhramlı olduğunuz müddetçe kara avı ise size haram kılındı. Huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun. (96)”
فِيهِ ثلاث عشرة مسألة:
Bunda on üç mesele vardır:
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ) هَذَا حُكْمٌ بِتَحْلِيلِ صَيْدِ الْبَحْرِ، وَهُوَ كُلُّ مَا صِيدَ مِنْ حِيتَانِهِ وَالصَّيْدُ هُنَا يُرَادُ بِهِ الْمَصِيدُ، وَأُضِيفَ إِلَى الْبَحْرِ لَمَّا كَانَ مِنْهُ بِسَبَبٍ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْبَحْرِ فِي" الْبَقَرَةِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَ" مَتاعاً" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ مُتِّعْتُمْ بِهِ مَتَاعًا. الثَّانِيَةُ- قوله تعالى: (وَطَعامُهُ) الطَّعَامُ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ يُطْلَقُ عَلَى كُلِّ مَا يُطْعَمُ، وَيُطْلَقُ عَلَى مَطْعُومٍ خَاصٍّ كَالْمَاءِ وَحْدَهُ، وَالْبُرِّ وَحْدَهُ، وَالتَّمْرِ وَحْدَهُ، وَاللَّبَنِ وَحْدَهُ، وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى النَّوْمِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ هُنَا عِبَارَةٌ عَمَّا قَذَفَ بِهِ الْبَحْرُ وَطَفَا عَلَيْهِ، أَسْنَدَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ"- الْآيَةَ- صَيْدُهُ مَا صِيدَ وَطَعَامُهُ مَا لَفَظَ] الْبَحْرُ [. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِثْلُهُ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ طعامه مَيْتَتُهُ، وَهُوَ فِي ذَلِكَ الْمَعْنَى. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: طَعَامُهُ مَا مُلِّحَ مِنْهُ وَبَقِيَ، وَقَالَهُ مَعَهُ جَمَاعَةٌ. وَقَالَ قَوْمٌ: طَعَامُهُ مِلْحُهُ الَّذِي يَنْعَقِدُ مِنْ مَائِهِ وَسَائِرِ مَا فِيهِ مِنْ نَبَاتٍ وَغَيْرِهِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُؤْكَلُ السَّمَكُ الطَّافِي وَيُؤْكَلُ مَا سِوَاهُ من السمك، ولا يؤكل شي مِنْ حَيَوَانِ الْبَحْرِ إِلَّا السَّمَكَ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ فِي رِوَايَةِ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ عَنْهُ. وَكَرِهَ الْحَسَنُ أَكْلَ الطَّافِي مِنَ السَّمَكِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ] ﵁ [ أَنَّهُ كَرِهَهُ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ كَرِهَ أَكْلَ الْجِرِّيِّ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَكْلُ ذَلِكَ كُلُّهُ وَهُوَ أَصَحُّ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: الْجَرَادُ وَالْحِيتَانُ ذَكِيٌّ، فَعَلِيٌّ مُخْتَلَفٌ عَنْهُ فِي أَكْلِ الطَّافِي مِنَ السَّمَكِ وَلَمْ يُخْتَلَفْ عَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ كَرِهَهُ، وَهُوَ قَوْلُ طَاوُسٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَاحْتَجُّوا بعموم قوله تعالى:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ"] المائدة: ٣]. وبما رواه
Birincisi: Yüce Allah'ın: {(أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ)} “Deniz avı size helal kılındı” buyruğu: Bu, deniz avının helal kılındığına dair bir hükümdür. Bu da denizdeki balıklardan avlanan her şeydir. Buradaki av (sayd) lafzıyla avlanan şey (masîd) kastedilmektedir. Onun sebebiyle meydana geldiği için denize nispet edilmiştir. Deniz ile ilgili açıklama el-Bakara [Suresi]'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. {(مَتاعاً)} “Bir geçimlik olmak üzere” kelimesi ise mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasb edilmiştir; yani “ondan bir geçimlik olarak yararlandırıldınız” demektir. İkincisi: Yüce Allah'ın: {(وَطَعامُهُ)} “Ve onu yemek [yiyeceği]” buyruğu: Taam (yiyecek), yenilen her şey için kullanılan müşterek (genel) bir lafızdır. Aynı zamanda yalnızca su, yalnızca buğday, yalnızca hurma ve yalnızca süt gibi özel bir yiyecek için de kullanılır. Daha önce geçtiği üzere bazen uyku için de kullanılır. Buradaki anlamı ise denizin [karaya] attığı ve suyun yüzüne çıkan şeylerdir. ed-Dârekutnî, İbn Abbâs'tan, Yüce ve Aziz olan Allah'ın: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} “Hem size hem yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onun avı, avlanan şeylerdir; yiyeceği ise denizin [dışarıya] attığıdır." Ebû Hureyre'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Sahâbe ve tâbiînden pek çok âlimin görüşü de budur. İbn Abbâs'tan: “Onun yiyeceği, onun ölüsüdür” dediği de rivayet edilmiştir ki bu da aynı anlamdadır. Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “Onun yiyeceği, tuzlanıp [sonraya] saklanandır.” Bir grup da onunla beraber bu görüşü benimsemiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: “Onun yiyeceği, suyundan oluşan tuzu ve içinde bulunan bitkiler ile diğer şeylerdir.” Üçüncüsü: Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Su üstünde [kendiliğinden ölüp] yüzen balık (tâfî) yenmez; bunun dışındaki balıklar yenir. Balık dışında deniz hayvanlarından hiçbir şey yenmez. Ebû İshâk el-Fezârî'nin kendisinden yaptığı rivayette es-Sevrî'nin görüşü de budur. el-Hasan da su üstünde yüzen balığın yenmesini mekruh görmüştür. Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] de bunu mekruh gördüğü rivayet edilmiştir. Ondan ayrıca yılan balığını (cirrî) yemeyi mekruh gördüğü de nakledilmiştir. Bütün bunların yenilebileceği de ondan rivayet edilmiş olup daha sahih olan rivayet de budur. Abdürrezzâk, es-Sevrî'den, o Ca'fer b. Muhammed'den, o da Ali'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Çekirgeler ve balıklar helalce kesilmiş (tezkiye edilmiş) hükmündedir." Dolayısıyla Ali'den su üstünde yüzen balığın yenmesi konusunda farklı rivayetler gelmiştir. Câbir'den ise bunu mekruh gördüğü hususunda bir ihtilaf nakledilmemiştir. Tâvûs, Muhammed b. Sîrîn ve Câbir b. Zeyd'in görüşü de budur. Onlar, Yüce Allah'ın: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Ölmüş hayvan [leş] size haram kılındı” [el-Mâide 3] buyruğunun genel hükmünü ve rivayet edilen şu hadisi delil getirmişlerdir:
أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] كُلُوا مَا حَسَرَ عَنْهُ الْبَحْرُ وَمَا أَلْقَاهُ وَمَا وَجَدْتُمُوهُ مَيِّتًا أَوْ طَافِيًا فَوْقَ الْمَاءِ فَلَا تَأْكُلُوهُ [. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: تَفَرَّدَ بِهِ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نَحْوَهُ، قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَمْ يُسْنِدْهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ غَيْرُ أَبِي أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيِّ وَخَالَفَهُ وَكِيعٌ وَالْعَدَنِيَّانِ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَمُؤَمَّلٌ وَأَبُو عَاصِمٍ وَغَيْرُهُمْ، رَوَوْهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ مَوْقُوفًا وَهُوَ الصَّوَابُ. وَكَذَلِكَ رَوَاهُ أَيُّوبُ السِّخْتِيَانِيُّ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَزُهَيْرٌ وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ مَوْقُوفًا قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَقَدْ أُسْنِدَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ وَجْهٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَرُوِيَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ وَابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ مَرْفُوعًا، وَلَا يَصِحُّ رَفْعُهُ، رَفَعَهُ يحيى بن سليم عن إسماعيل ابن أُمَيَّةَ وَوَقَفَهُ غَيْرُهُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ فِي رِوَايَةِ الْأَشْجَعِيِّ: يُؤْكَلُ كُلُّ مَا فِي الْبَحْرِ مِنَ السَّمَكِ وَالدَّوَابِّ، وَسَائِرُ مَا فِي الْبَحْرِ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَسَوَاءٌ اصْطِيدَ أَوْ وُجِدَ مَيِّتًا، وَاحْتَجَّ مَالِكٌ وَمَنْ تَابَعَهُ بِقَوْلِهِ ﵊ فِي الْبَحْرِ:] هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ [. وَأَصَحُّ مَا فِي هَذَا الْبَابِ مِنْ جِهَةِ الْإِسْنَادِ حَدِيثُ جَابِرٍ فِي الْحُوتِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ:] الْعَنْبَرُ [وَهُوَ مِنْ أَثْبَتِ الْأَحَادِيثِ خَرَّجَهُ الصَّحِيحَانِ. وَفِيهِ: فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ أَتَيْنَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرْنَا ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ:] هُوَ رِزْقٌ أَخْرَجَهُ اللَّهُ لَكُمْ فَهَلْ معكم من لحمه شي فَتُطْعِمُونَا [فَأَرْسَلْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْهُ فَأَكَلَهُ، لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَأَسْنَدَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ أَشْهَدُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ أَنَّهُ قَالَ: السَّمَكَةُ الطَّافِيَةُ حَلَالٌ لِمَنْ أَرَادَ أَكْلَهَا. وَأَسْنَدَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: أَشْهَدُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ أَنَّهُ أَكَلَ السَّمَكَ الطَّافِيَ عَلَى الْمَاءِ. وَأَسْنَدَ عَنْ أَبِي أَيُّوبٍ أَنَّهُ رَكِبَ الْبَحْرَ فِي رَهْطٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَوَجَدُوا سَمَكَةً طَافِيَةً عَلَى الْمَاءِ فَسَأَلُوهُ عَنْهَا فَقَالَ: أَطَيِّبَةٌ هِيَ لَمْ تَتَغَيَّرْ؟
Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî, Câbir b. Abdillâh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: « كُلُوا مَا حَسَرَ عَنْهُ الْبَحْرُ وَمَا أَلْقَاهُ وَمَا وَجَدْتُمُوهُ مَيِّتًا أَوْ طَافِيًا فَوْقَ الْمَاءِ فَلَا تَأْكُلُوهُ » «Denizin [suyunun] çekilmesiyle açığa çıkardığını ve [kıyıya] attığını yiyin; ölü veya suyun üzerinde yüzer hâlde bulduğunuzu ise yemeyin.» ed-Dârekutnî der ki: "Bu hadisi Vehb b. Keysân'dan, o da Câbir'den rivayet etmede Abdülazîz b. Ubeydillâh tek kalmıştır. Abdülazîz ise zayıftır, kendisiyle delil getirilmez." Süfyân es-Sevrî de Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etmiştir. ed-Dârekutnî şöyle demiştir: "Bu rivayeti es-Sevrî'den Ebû Ahmed ez-Zübeyrî dışında [merfû olarak] isnad eden olmamıştır. Vekî', el-Adeniyyân, Abdürrezzâk, Müemmel, Ebû Âsım ve başkaları ona muhalefet etmişler; es-Sevrî'den mevkuf olarak rivayet etmişlerdir ki doğru olan da budur." Aynı şekilde Eyyûb es-Sahtiyânî, Ubeydullâh b. Ömer, İbn Cüreyc, Züheyr, Hammâd b. Seleme ve başkaları da Ebü'z-Zübeyr'den mevkuf olarak rivayet etmişlerdir. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: "Bu hadis, İbn Ebî Zi'b'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere zayıf bir vecihle merfû olarak nakledilmiştir." ed-Dârekutnî de şöyle demiştir: "İsmâil b. Ümeyye ve İbn Ebî Zi'b'den, Ebü'z-Zübeyr tarikiyle merfû olarak rivayet edilmiştir; ancak ref'i (merfû oluşu) sahih değildir. Bunu İsmâil b. Ümeyye'den Yahyâ b. Süleym merfû olarak rivayet etmiş, diğerleri ise mevkuf bırakmıştır." Mâlik, Şâfiî, İbn Ebî Leylâ, Evzâî ve el-Eşcaî rivayetinde Sevrî şöyle demişlerdir: "Denizdeki tüm balıklar, canlılar ve denizdeki diğer bütün hayvanlar avlanmış olsun veya ölü bulunmuş olsun yenir." Mâlik ve ona tabi olanlar, Peygamber aleyhisselâm'ın deniz hakkındaki: « هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ » «Onun suyu temizleyici, ölüsü de helaldir» hadisini delil getirmişlerdir. Bu babda isnad bakımından en sahih rivayet, Câbir'in 'Anber' adı verilen balık hakkındaki hadisidir ki en sağlam hadislerdendir ve Sahîhayn'da tahric edilmiştir. Bu hadiste şöyle geçmektedir: "Medine'ye geldiğimizde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu anlattık. Bunun üzerine: « هُوَ رِزْقٌ أَخْرَجَهُ اللَّهُ لَكُمْ فَهَلْ معكم من لحمه شي فَتُطْعِمُونَا » «O, Allah'ın sizin için çıkardığı bir rızıktır. Yanınızda onun etinden bir şey var mı, bize de tattırsanız?» buyurdu. Biz de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ondan gönderdik, o da yedi." Bu, Müslim'in lafzıdır. ed-Dârekutnî, İbn Abbâs'tan isnad ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ebû Bekir'in şöyle dediğine şahitlik ederim: 'Su üzerinde yüzen balık, onu yemek isteyen kimse için helaldir.'" Yine ondan isnad edildiğine göre o: "Ebû Bekir'in su üzerinde yüzen balığı yediğine şahitlik ederim" demiştir. ed-Dârekutnî, Ebû Eyyûb'dan isnad ettiğine göre; o, ashabından bir grupla denize açılmıştı. Su üzerinde yüzen bir balık buldular ve bunu ona sordular. O da: "Temiz midir, kokup bozulmamış mıdır?" dedi.
قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: فَكُلُوهَا وَارْفَعُوا نَصِيبِي مِنْهَا، وَكَانَ صَائِمًا. وَأَسْنَدَ عَنْ جَبَلَةَ بْنِ عَطِيَّةَ أَنَّ أَصْحَابَ أَبِي طَلْحَةَ أَصَابُوا سَمَكَةً طَافِيَةً فَسَأَلُوا عَنْهَا أَبَا طَلْحَةَ فَقَالَ: أَهْدُوهَا إِلَيَّ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: الْحُوتُ ذَكِيٌّ وَالْجَرَادُ ذَكِيٌّ كُلُّهُ، رَوَاهُ عَنْهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فَهَذِهِ الْآثَارُ تَرُدُّ قَوْلَ مَنْ كَرِهَ ذَلِكَ وَتُخَصِّصُ عُمُومَ الْآيَةِ، وَهُوَ حُجَّةٌ لِلْجُمْهُورِ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا كَانَ يَكْرَهُ خِنْزِيرَ الْمَاءِ مِنْ جِهَةِ اسْمِهِ وَلَمْ يُحَرِّمْهُ وَقَالَ: أَنْتُمْ تَقُولُونَ خِنْزِيرًا! وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا بَأْسَ بِخِنْزِيرِ الْمَاءِ وَقَالَ اللَّيْثُ: لَيْسَ بِمَيْتَةِ الْبَحْرِ بَأْسٌ. قَالَ: وَكَذَلِكَ كَلْبُ الْمَاءِ وَفَرَسُ الْمَاءِ. قَالَ: وَلَا يُؤْكَلُ إِنْسَانُ الْمَاءِ وَلَا خِنْزِيرُ الْمَاءِ. الرَّابِعَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْحَيَوَانِ الَّذِي يَكُونُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ هَلْ يَحِلُّ صَيْدُهُ لِلْمُحْرِمِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو مِجْلَزٍ وَعَطَاءٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمْ: كُلُّ مَا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ وَلَهُ فِيهِ حَيَاةٌ فَهُوَ صَيْدُ الْبَرِّ، إِنْ قَتَلَهُ الْمُحْرِمُ وَدَاهُ، وَزَادَ أَبُو مِجْلَزٍ فِي ذَلِكَ الضَّفَادِعَ وَالسَّلَاحِفَ وَالسَّرَطَانَ. الضَّفَادِعُ وَأَجْنَاسُهَا حَرَامٌ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَلَا خِلَافَ عَنِ الشَّافِعِيِّ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَكْلُ الضِّفْدَعِ، وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ فِيمَا لَهُ شَبَهٌ فِي الْبَرِّ مِمَّا لَا يُؤْكَلُ كَالْخِنْزِيرِ وَالْكَلْبِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَالصَّحِيحُ أَكْلُ ذَلِكَ كُلِّهِ، لِأَنَّهُ نَصَّ عَلَى الْخِنْزِيرِ فِي جَوَازِ أَكْلِهِ، وَهُوَ لَهُ شَبَهٌ فِي الْبَرِّ مِمَّا لَا يُؤْكَلُ. وَلَا يُؤْكَلُ عِنْدَهُ التِّمْسَاحُ وَلَا الْقِرْشُ وَالدُّلْفِينُ، وَكُلُّ مَا لَهُ نَابٌ لِنَهْيِهِ ﵇ عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمِنْ هَذِهِ أَنْوَاعٌ لَا زَوَالَ لَهَا مِنَ الْمَاءِ فَهِيَ لَا مَحَالَةَ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ، وَعَلَى هَذَا خُرِّجَ جَوَابُ مَالِكٍ فِي الضَّفَادِعِ فِي" الْمُدَوَّنَةِ" فَإِنَّهُ قَالَ: الضَّفَادِعُ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ خِلَافُ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ أَنَّهُ يُرَاعَى أَكْثَرُ عَيْشِ الْحَيَوَانِ، سُئِلَ عَنِ ابْنِ الْمَاءِ أَصَيْدُ بَرٍّ هُوَ أَمْ صَيْدُ بَحْرٍ؟ فَقَالَ: حَيْثُ يَكُونُ أَكْثَرَ فَهُوَ مِنْهُ، وَحَيْثُ يُفَرِّخُ فَهُوَ مِنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَالصَّوَابُ فِي ابْنِ الْمَاءِ أَنَّهُ صَيْدُ بَرٍّ يَرْعَى وَيَأْكُلُ الْحَبَّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الصَّحِيحُ فِي الْحَيَوَانِ الَّذِي يَكُونُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ مَنْعُهُ، لِأَنَّهُ تَعَارَضَ فِيهِ دَلِيلَانِ، دليله تَحْلِيلٍ وَدَلِيلُ تَحْرِيمٍ، فَيُغَلَّبُ دَلِيلُ التَّحْرِيمِ احْتِيَاطًا. والله أعلم.
[Onlar:] “Evet” dediler. O da: “Öyleyse onu yiyin ve benim hissemi de ayırın” dedi. Kendisi ise oruçlu idi. Cebele b. Atiyye'den rivayet edildiğine göre Ebû Talha'nın arkadaşları su üstünde yüzen [ölü] bir balık buldular ve bunu Ebû Talha'ya sordular. O da: “Onu bana hediye edin” dedi. Ömer b. el-Hattâb ise şöyle demiştir: “Balık da temizdir/boğazlanmış hükmündedir, çekirge de bütünüyle temizdir/boğazlanmış hükmündedir.” Bunu ondan ed-Dârekutnî rivayet etmiştir. İşte bu rivayetler, bunu mekruh görenlerin görüşünü reddetmekte ve [ilgili] ayetin umumunu tahsis etmektedir; nitekim cumhurun delili de budur. Şu kadar var ki Mâlik, isminden dolayı deniz domuzunu mekruh görür, fakat haram kılmazdı ve: “Siz [ona] domuz diyorsunuz!” derdi. eş-Şâfiî ise: “Deniz domuzunda bir sakınca yoktur” demiştir. el-Leys de şöyle demiştir: “Deniz ölüsünde bir sakınca yoktur. Deniz köpeği ve denizatı da böyledir.” Yine o: “Deniz insanı (denizkızı) ve deniz domuzu ise yenmez” demiştir. Dördüncü [Mesele]- İlim adamları, hem karada hem denizde yaşayan hayvanın ihramlıya avlanmasının helal olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Ebû Miclez, Atâ, Saîd b. Cübeyr ve başkaları şöyle demişlerdir: “Karada yaşayan ve orada hayatını sürdüren her hayvan kara avıdır; ihramlı onu öldürürse fidyesini/diyetini öder.” Ebû Miclez buna kurbağaları, kaplumbağaları ve yengeci de eklemiştir. Kurbağalar ve türleri Ebû Hanîfe'ye göre haramdır. Kurbağanın yenilmesinin caiz olmadığı hususunda eş-Şâfiî'den gelen rivayette de bir ihtilaf yoktur. Karada domuz, köpek ve benzeri yenilmeyen hayvanlara benzeyen deniz canlıları hakkındaki görüşü ise farklılık göstermiştir. Doğru olan [onun mezhebinde] bunların hepsinin yenilmesidir; zira o, karada yenilmeyen bir benzeri bulunmasına rağmen domuzun yenilmesinin caiz olduğunu açıkça ifade etmiştir. Onun nezdinde timsah, köpekbalığı (el-kırş), yunus (ed-dülfîn) ve yırtıcı dişi olan hiçbir hayvan yenmez; çünkü Peygamber (aleyhisselâm) yırtıcı dişi olan her hayvanın yenmesini yasaklamıştır. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bunlardan bazısı sudan hiç ayrılamayan türlerdir; dolayısıyla bunlar şüphesiz deniz avındandır. Mâlik'in el-Müdevvene'deki kurbağalar hakkındaki cevabı da buna göre yorumlanmıştır; nitekim o: «Kurbağalar deniz avındandır» demiştir.” Atâ b. Ebî Rebâh'tan ise zikrettiğimizin aksine bir görüş rivayet edilmiştir ki o da hayvanın hayatının çoğunu geçirdiği yerin dikkate alınmasıdır. Kendisine su kuşu (ibnü'l-mâ') hakkında “O kara avı mıdır yoksa deniz avı mıdır?” diye sorulunca: “Çoğunlukla nerede bulunuyorsa oradandır ve nerede yavruluyorsa oradandır” demiştir. Bu, aynı zamanda Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür. Su kuşu (ibnü'l-mâ') hakkındaki doğru görüş ise onun otlayan ve dane yiyen bir kara avı olduğudur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Hem karada hem denizde yaşayan hayvan hakkında sahih olan görüş [yenilmesinin] yasak olmasıdır. Çünkü bu konuda biri helal kılan, diğeri haram kılan iki delil çatışmaktadır; ihtiyat gereği haram kılan delil üstün tutulur.” Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلسَّيَّارَةِ) فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا لِلْمُقِيمِ وَالْمُسَافِرِ كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّهُمْ أَكَلُوهُ وَهُمْ مُسَافِرُونَ وَأَكَلَ النَّبِيُّ ﷺ وَهُوَ مُقِيمٌ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ حَلَالٌ لِمَنْ أَقَامَ، كَمَا أَحَلَّهُ لِمَنْ سَافَرَ. الثَّانِي- أَنَّ السَّيَّارَةَ هُمُ الذِينَ يَرْكَبُونَهُ، كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ مَالِكٍ وَالنَّسَائِيِّ: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ، فَإِنْ تَوَضَّأْنَا بِهِ عَطِشْنَا أَفَنَتَوَضَّأُ بِمَاءِ الْبَحْرِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ [قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ قَالَهُ عُلَمَاؤُنَا: فَلَوْ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ] نَعَمْ [لَمَا جَازَ الْوُضُوءُ بِهِ إِلَّا عِنْدَ خَوْفِ الْعَطَشِ، لِأَنَّ الْجَوَابَ مُرْتَبِطٌ بِالسُّؤَالِ، فَكَانَ يَكُونُ مُحَالًا عَلَيْهِ، وَلَكِنَّ النَّبِيَّ ﷺ ابْتَدَأَ تَأْسِيسَ الْقَاعِدَةِ، وَبَيَانَ الشَّرْعِ فَقَالَ:] هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ [. قُلْتُ: وَكَانَ يَكُونُ الْجَوَابُ مَقْصُورًا عَلَيْهِمْ لَا يَتَعَدَّى لِغَيْرِهِمْ، لَوْلَا مَا تَقَرَّرَ مِنْ حُكْمِ الشَّرِيعَةِ أَنَّ حُكْمَهُ عَلَى الْوَاحِدِ حُكْمُهُ عَلَى الْجَمِيعِ، إِلَّا مَا نُصَّ بِالتَّخْصِيصِ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ لِأَبِي بُرْدَةَ فِي الْعَنَاقِ:] ضَحِّ بِهَا وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ غَيْرِكَ [. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً) التَّحْرِيمُ لَيْسَ صِفَةً لِلْأَعْيَانِ، إِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَفْعَالِ فَمَعْنَى قَوْلِهِ:" وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ" أَيْ فِعْلُ الصَّيْدِ، وَهُوَ الْمَنْعُ مِنِ الِاصْطِيَادِ، أَوْ يَكُونُ الصَّيْدُ بِمَعْنَى الْمَصِيدِ، عَلَى مَعْنَى تَسْمِيَةِ الْمَفْعُولِ بِالْفِعْلِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ لِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ قَبُولُ صَيْدٍ وُهِبَ لَهُ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ شِرَاؤُهُ وَلَا اصْطِيَادُهُ وَلَا اسْتِحْدَاثُ مِلْكِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي ذَلِكَ، لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً" وَلِحَدِيثِ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ عَلَى مَا يَأْتِي. السَّابِعَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا يَأْكُلُهُ الْمُحْرِمُ مِنَ الصَّيْدِ فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا وَأَحْمَدُ وَرُوِيَ عَنْ إِسْحَاقَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ: إِنَّهُ لَا بَأْسَ بِأَكْلِ الْمُحْرِمِ الصَّيْدَ إِذَا لَمْ يُصَدْ لَهُ، وَلَا مِنْ أَجْلِهِ، لِمَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ والنسائي والدارقطني
Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (وَلِلسَّيَّارَةِ) “yolcular için...” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi; Ebû Ubeyde hadisinde geçtiği üzere, onların yolcu iken onu yemeleri ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in de mukim iken yemesi gibi, mukim ve yolcu için olmasıdır. Böylece Yüce Allah yolcuya helal kıldığı gibi mukim olana da helal olduğunu açıklamıştır. İkincisi; seyyârenin denize açılanlar (yolculuk yapanlar) olmasıdır. Nitekim Mâlik ve en-Nesâî'nin hadisinde geldiğine göre, bir adam Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e sorup şöyle demiştir: "Biz denize açılıyoruz ve yanımızda az bir su taşıyoruz. Eğer onunla abdest alırsak susuz kalırız; deniz suyuyla abdest alabilir miyiz?" Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: [Onun suyu temiz, ölüsü helaldir]. İbnü'l-Arabî der ki: Âlimlerimiz şöyle demiştir: "Şayet Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona sadece [Evet] deseydi, sadece susuzluk korkusu olduğunda onunla abdest almak caiz olurdu; çünkü cevap soruya bağlı kalır ve ona has kılınmış olurdu. Fakat Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir kaide tesis etmeye ve hükmü açıklamaya başlayarak: [Onun suyu temiz, ölüsü helaldir] buyurmuştur." Ben de derim ki: Şeriatın, -Ebû Bürde'ye oğlak hakkında: [Onu kurban et, fakat senden başka hiç kimse için yeterli olmayacaktır] buyruğunda olduğu gibi tahsisi (özele has kılındığı) açıkça belirtilenler müstesna- bir kişiye olan hükmünün herkes için geçerli olduğu kuralı yerleşmemiş olsaydı, bu cevap sadece onlara has kalır, başkalarına geçmezdi. Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: (وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً) “İhramlı olduğunuz sürece kara avı size haram kılındı” buyruğu hakkında: Haram kılınma zatların bir sıfatı olmayıp fiillere taalluk eder. Dolayısıyla: "Kara avı size haram kılındı" sözünün anlamı, avlanma fiili, yani av yapmaktan menedilmedir. Yahut da 'sayd' (av), daha önce geçtiği üzere mastarın meful (avlanan hayvan) anlamında kullanılması kabilinden 'masîd' (avlanan hayvan) anlamındadır ki en açık olanı da budur; çünkü âlimler ihramlının kendisine hediye edilen avı kabul etmesinin caiz olmadığı, onu satın almasının, avlamasının ve herhangi bir şekilde mülkiyetine geçirmesinin caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Müslüman âlimler arasında bu konuda hiçbir ihtilaf yoktur; zira Yüce Allah'ın: "İhramlı olduğunuz sürece kara avı size haram kılındı" buyruğu geneldir ve ileride geleceği üzere Sa'b b. Cessâme hadisi de bunu gerektirmektedir. Yedinci [Mesele]- İlim adamları ihramlının av etinden neyi yiyebileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî ve bu ikisinin mezhebine mensup âlimler ile Ahmed şöyle demişlerdir; İshâk'tan da böyle rivayet edilmiş olup Osmân b. Affân'dan gelen sahih rivayet de budur: Kendisi için ve kendisi sebebiyle avlanmadığı takdirde ihramlının av etini yemesinden dolayı bir sakınca yoktur. Çünkü et-Tirmizî, en-Nesâî ve ed-Dârekutnî rivayet etmişlerdir
عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:] صَيْدُ الْبَرِّ لَكُمْ حَلَالٌ مَا لَمْ تَصِيدُوهُ أَوْ يُصَدْ لَكُمْ [قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا أَحْسَنُ حَدِيثٍ فِي الْبَابِ، وَقَالَ النَّسَائِيُّ: عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو لَيْسَ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكٌ. فَإِنْ أَكَلَ مِنْ صَيْدٍ صِيدَ مِنْ أَجْلِهِ فَدَاهُ. وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَاخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِيمَا صِيدَ لِمُحْرِمٍ بِعَيْنِهِ. وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِهِ عِنْدَ أَصْحَابِهِ أَنَّ الْمُحْرِمَ لَا يَأْكُلُ مِمَّا صِيدَ لِمُحْرِمٍ مُعَيَّنٍ أَوْ غَيْرِ مُعَيَّنٍ وَلَمْ يَأْخُذْ بِقَوْلِ عُثْمَانَ لِأَصْحَابِهِ حِينَ أُتِيَ بِلَحْمِ صَيْدٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ: كُلُوا فَلَسْتُمْ مِثْلِي لِأَنَّهُ صِيدَ مِنْ أَجْلِي وَبِهِ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: أَكْلُ الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ جَائِزٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ إِذَا اصْطَادَهُ الْحَلَالُ، سَوَاءٌ صِيدَ مِنْ أَجْلِهِ أَوْ لَمْ يُصَدْ لِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ" فَحُرِّمَ صَيْدُهُ وَقَتْلُهُ عَلَى الْمُحْرِمِينَ، دُونَ مَا صَادَهُ غَيْرُهُمْ. وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ الْبَهْزِيِّ- وَاسْمُهُ زَيْدُ بْنِ كَعْبٍ- عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حِمَارِ الْوَحْشِ الْعَقِيرِ أَنَّهُ أَمَرَ أَبَا بَكْرٍ فَقَسَّمَهُ فِي الرِّفَاقِ، مِنْ حَدِيثِ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ. وَبِحَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَفِيهِ] إِنَّمَا هِيَ طُعْمَةٌ أَطْعَمَكُمُوهَا اللَّهُ [. وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ أَكْلُ صَيْدٍ عَلَى حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، سَوَاءٌ صِيدَ مِنْ أَجْلِهِ أَوْ لَمْ يُصَدْ، لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ مُبْهَمَةٌ وَبِهِ قال طاوس وجابر ابن زَيْدٍ أَبُو الشَّعْثَاءِ وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الثَّوْرِيِّ وبه قال إسحاق. واحتجوا بحديث الصعب ابن جَثَّامَةَ اللَّيْثِيِّ، أَنَّهُ أَهْدَى إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حِمَارًا وَحْشِيًّا، وَهُوَ بِالْأَبْوَاءِ أَوْ بِوَدَّانَ فَرَدَّهُ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: فَلَمَّا أَنْ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَا فِي وَجْهِي قَالَ:] إِنَّا لَمْ نَرُدَّهُ عَلَيْكَ إِلَّا أَنَّا حُرُمٌ [خَرَّجَهُ الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِمَالِكٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَرَوَى
Câbir'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: [Siz avlamadığınız veya sizin için avlanmadığı sürece kara avı size helaldir]. Ebû Îsâ: "Bu, bu babdaki en güzel hadistir" demiştir. en-Nesâî ise şöyle demiştir: "Amr b. Ebî Amr, her ne kadar Mâlik ondan rivayette bulunmuş olsa da hadis konusunda pek kuvvetli değildir." Eğer kendisi sebebiyle avlanmış bir avdan yerse cezasını öder. el-Hasan b. Sâlih ve el-Evzâî de bu görüştedir. Mâlik'in bizzat belirli bir ihramlı için avlanan av hakkındaki görüşü farklılık göstermiştir. Mezhebine mensup âlimler nezdinde onun meşhur olan görüşüne göre ihramlı, ister belirli bir ihramlı için ister belirsiz bir ihramlı için avlanmış olsun o avdan yiyemez. O, ihramlı iken kendisine av eti getirildiğinde arkadaşlarına: "Yiyiniz, siz benim gibi değilsiniz; zira o benim için avlandı" diyen Osmân'ın bu sözünü esas almamıştır. Medine ehlinden bir topluluk da bu görüşü benimsemiş olup Mâlik'ten de böyle rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise şöyle demişlerdir: İhramlı olmayan kimse (hil) avladığı takdirde, ister ihramlı için avlanmış olsun ister onun için avlanmamış olsun, ihramlının av eti yemesi her halükarda caizdir. Zira Yüce Allah'ın: "İhramlı iken avı öldürmeyin" buyruğunun zahirine göre, başkalarının avladığı değil, sadece ihramlıların avlaması ve öldürmesi haram kılınmıştır. Onlar, yaralanmış yaban eşeği hakkında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Ebû Bekir'e emredip onun da bunu kafiledekiler arasında paylaştırdığına dair el-Behzî -adı Zeyd b. Ka'b'dır- hadisini Mâlik ve başkalarının rivayetinden delil getirmişlerdir. Ayrıca Ebû Katâde'nin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiği ve içinde: [O, ancak Allah'ın size yedirdiği bir rızıktır] ifadesi bulunan hadisi de delil göstermişlerdir. Bu görüş Ömer b. el-Hattâb'ın, kendisinden gelen bir rivayette Osmân b. Affân'ın, Ebû Hureyre'nin, ez-Zübeyr b. el-Avvâm'ın, Mücâhid'in, Atâ'nın ve Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs ve İbn Ömer'den ise, Yüce Allah'ın: "İhramlı olduğunuz sürece kara avı size haram kılındı" buyruğunun genel oluşundan dolayı, ister kendisi için avlanmış olsun ister avlanmamış olsun, ihramlının hiçbir surette av eti yemesinin caiz olmadığı rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: "Bu ayet mutlaktır (geneldir)" demiştir. Tâvûs, Câbir b. Zeyd Ebü'ş-Şa'sâ da bu görüştedir; bu es-Sevrî'den de rivayet edilmiş ve İshâk da bu görüşü benimsemiştir. Onlar, Sa'b b. Cessâme el-Leysî'nin, el-Ebvâ'da veya Veddân'da iken Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bir yaban eşeği hediye ettiği, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in de onu kendisine geri çevirdiği hadisini delil getirmişlerdir. Sa'b der ki: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzümdeki hâli görünce şöyle buyurdu: [Biz onu sırf ihramlı olduğumuz için sana geri çevirdik]." Bunu imamlar tahric etmiştir; lafız Mâlik'e aittir. Ebû Ömer dedi ki: Ve rivayet etti
ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمِقْسَمٍ وَعَطَاءٍ وَطَاوُسٍ عَنْهُ، أَنَّ الصَّعْبَ بْنَ جَثَّامَةَ أَهْدَى لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَحْمَ حِمَارِ وَحْشٍ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ
İbn Abbâs'tan; Saîd b. Cübeyr, Mıksem, Atâ ve Tâvûs'un rivayetine göre, Sa'b b. Cessâme Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bir yaban eşeği eti hediye etmiştir. Saîd b. Cübeyr
فِي حَدِيثِهِ: عَجُزَ حِمَارٍ وَحْشٍ فَرَدَّهُ يَقْطُرُ دَمًا كَأَنَّهُ صِيدَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَقَالَ مِقْسَمٌ فِي حَدِيثِهِ رِجْلَ حِمَارِ وَحْشٍ. وَقَالَ عَطَاءٌ فِي حَدِيثِهِ: أَهْدَى لَهُ عَضُدَ صَيْدٍ فَلَمْ يَقْبَلْهُ وَقَالَ: [إِنَّا حُرُمٌ]. وَقَالَ طَاوُسٌ فِي حَدِيثِهِ: عَضُدًا مِنْ لَحْمِ صَيْدٍ، حَدَّثَ بِهِ إِسْمَاعِيلُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، إِلَّا أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَجْعَلُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ: سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ حَرْبٍ يَتَأَوَّلُ هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى أَنَّهُ صِيدَ مِنْ أَجْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ أَكْلُهُ جَائِزًا، قَالَ سُلَيْمَانُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ صِيدَ مِنْ أَجْلِ النَّبِيِّ ﷺ قَوْلُهُمْ فِي الْحَدِيثِ: فَرَدَّهُ يَقْطُرُ دَمًا كَأَنَّهُ صِيدَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ: إِنَّمَا تَأَوَّلَ سُلَيْمَانُ هَذَا الْحَدِيثَ لِأَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى تَأْوِيلٍ، فَأَمَّا رِوَايَةُ مَالِكٍ فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى التَّأْوِيلِ، لِأَنَّ الْمُحْرِمَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُمْسِكَ صَيْدًا حَيًّا وَلَا يُذَكِّيَهُ، قَالَ إِسْمَاعِيلُ: وَعَلَى تَأْوِيلِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ تَكُونُ الْأَحَادِيثُ الْمَرْفُوعَةُ كُلُّهَا غَيْرَ مُخْتَلَفَةٍ [فِيهَا] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّامِنَةُ- إِذَا أَحْرَمَ وَبِيَدِهِ صَيْدٌ أَوْ فِي بَيْتِهِ عِنْدَ أَهْلِهِ فَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ كَانَ فِي يَدِهِ فَعَلَيْهِ إِرْسَالُهُ، وَإِنْ كَانَ فِي أَهْلِهِ فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِرْسَالُهُ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ: سَوَاءٌ كَانَ فِي يَدِهِ أَوْ فِي بَيْتِهِ لَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يُرْسِلَهُ. وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ، [وروي] عن مجاهد وعبد الله بن الحرث مِثْلُهُ وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ: عَلَيْهِ أَنْ يُرْسِلَهُ، سَوَاءٌ كَانَ فِي بَيْتِهِ أَوْ فِي يَدِهِ فَإِنْ لَمْ يُرْسِلْهُ ضَمِنَ. وَجْهُ الْقَوْلِ بِإِرْسَالِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً" وَهَذَا عَامٌّ فِي الْمِلْكِ وَالتَّصَرُّفِ كُلِّهِ. وَوَجْهُ الْقَوْلِ بِإِمْسَاكِهِ: أَنَّهُ مَعْنًى لَا يَمْنَعُ مِنِ ابْتِدَاءِ الْإِحْرَامِ فَلَا يَمْنَعُ مِنِ اسْتِدَامَةِ مِلْكِهِ، أَصْلُهُ النِّكَاحُ. التَّاسِعَةُ- فَإِنْ صَادَهُ الْحَلَالُ فِي الْحِلِّ فَأَدْخَلَهُ الْحَرَمَ جَازَ لَهُ التَّصَرُّفُ فِيهِ بِكُلِّ نَوْعٍ مِنْ ذَبْحِهِ، وَأَكْلِ لَحْمِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَجُوزُ. وَدَلِيلُنَا أَنَّهُ مَعْنًى يُفْعَلُ فِي الصَّيْدِ فَجَازَ فِي الْحَرَمِ لِلْحَلَالِ، كَالْإِمْسَاكِ وَالشِّرَاءِ وَلَا خلاف فيها.
rivayetinde [şöyle demiştir]: "Yaban eşeğinin sağrısı [idi]. [Resûlullah da] sanki o anda avlanmış gibi kanı damlar bir vaziyette onu geri çevirdi." Mıksem ise rivayetinde "yaban eşeğinin budu" demiştir. Atâ ise rivayetinde: "Ona bir avın kolunu hediye etti; fakat o bunu kabul etmeyip: «Biz ihramlıyız» buyurdu" demiştir. Tâvûs da rivayetinde "av etinden bir kol" demiştir. Bunu İsmâil, Ali b. el-Medînî'den; o Yahyâ b. Saîd'den, o İbn Cüreyc'den, o el-Hasen b. Müslim'den, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; ancak onlardan bazıları bu rivayeti İbn Abbâs'tan, o da Zeyd b. Erkam'dan şeklinde nakletmektedir. İsmâil şöyle demiştir: Süleymân b. Harb'in bu hadisi, "onun Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için avlandığı, aksi takdirde onu yemenin caiz olacağı" şeklinde tevil ettiğini işittim. Süleymân şöyle demiştir: "Onun Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için avlandığına delalet eden hususlardan biri de hadisteki: 'Sanki o anda avlanmış gibi kanı damlar bir vaziyette onu geri çevirdi' sözüdür." İsmâil demiştir ki: Süleymân bu hadisi ancak tevile muhtaç olduğu için böyle tevil etmiştir; Mâlik'in rivayeti ise tevile muhtaç değildir; zira ihramlı kimsenin canlı bir avı elinde tutması veya onu boğazlaması caiz değildir. İsmâil şöyle demiştir: Süleymân b. Harb'in teviline göre merfû hadislerin tamamı –inşâallahu teâlâ– [aralarında] ihtilaf bulunmayan hadisler haline gelir. Sekizinci [Mesele]- Bir kimse elinde bir av hayvanı varken yahut evinde, ailesinin yanında [bir av hayvanı] bulunurken ihrama girerse; Mâlik şöyle demiştir: "Eğer [av] elinde ise onu salıvermesi gerekir; fakat ailesinin yanındaysa salıvermesi gerekmez." Bu, Ebû Hanîfe ile Ahmed b. Hanbel'in de görüşüdür. Şâfiî ise iki görüşünden birinde: "İster elinde olsun ister evinde olsun onu salıvermesi gerekmez" demiştir. Ebû Sevr de bu görüştedir; Mücâhid ile Abdullah b. el-Hâris'ten de bunun bir benzeri rivayet edilmiş olup Mâlik'ten de bu [şekilde] rivayet edilmiştir. İbn Ebî Leylâ, es-Sevrî ve diğer görüşünde Şâfiî ise şöyle demişlerdir: "İster evinde olsun ister elinde olsun onu salıvermesi gerekir; şayet salıvermezse tazmin eder." [Avı] salıverme yönündeki görüşün gerekçesi Yüce Allah'ın: { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “İhramlı olduğunuz sürece kara avı size haram kılındı” buyruğudur. Bu ise mülkiyet ve tasarrufun tamamında geneldir. [Avı] elde tutma yönündeki görüşün gerekçesi ise şudur: Bu, ihrama başlamaya engel olmayan bir durumdur; dolayısıyla mülkiyetin devamına da engel olmaz; bunun asıl örneği nikahtır. Dokuzuncu [Mesele]- İhramsız bir kimse, Harem dışındaki bir yerde bir hayvanı avlayıp Harem bölgesine sokarsa; onu kesmek ve etini yemek dahil her türlü tasarrufta bulunması caizdir. Ebû Hanîfe ise: "Caiz değildir" demiştir. Bizim delilimiz şudur: Bu, av üzerinde icra edilen bir tasarruftur; dolayısıyla ihramsız kimse için Harem bölgesinde [avı] elinde tutmak ve satın almak gibi caizdir; nitekim bunlarda hiçbir ihtilaf yoktur.
الْعَاشِرَةُ- إِذَا دَلَّ الْمُحْرِمُ حِلًّا عَلَى صَيْدٍ فَقَتَلَهُ الْحَلَالُ اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وأبو ثور: لا شي عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمَاجِشُونِ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ: عَلَيْهِ الْجَزَاءُ، لِأَنَّ الْمُحْرِمَ الْتَزَمَ بِإِحْرَامِهِ تَرْكَ التَّعَرُّضِ، فَيَضْمَنُ بِالدَّلَالَةِ كَالْمُودَعِ إِذَا دَلَّ سَارِقًا عَلَى سَرِقَةٍ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُحْرِمِ إِذَا دَلَّ مُحْرِمًا آخَرَ، فَذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ وَأَشْهَبُ مِنْ أَصْحَابِنَا إِلَى أَنَّ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جَزَاءً. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: الْجَزَاءُ عَلَى الْمُحْرِمِ الْقَاتِلِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً" فَعَلَّقَ وُجُوبَ الْجَزَاءِ بِالْقَتْلِ، فَدَلَّ عَلَى انْتِفَائِهِ بِغَيْرِهِ، وَلِأَنَّهُ دَالٌّ فَلَمْ يَلْزَمْهُ بِدَلَالَتِهِ غُرْمٌ كَمَا لَوْ دَلَّ الْحَلَالُ فِي الْحَرَمِ عَلَى صَيْدٍ فِي الْحَرَمِ. وَتَعَلَّقَ الْكُوفِيُّونَ وَأَشْهَبُ بِقَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ: [هَلْ أَشَرْتُمْ أَوْ أَعَنْتُمْ]؟ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْجَزَاءِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- إِذَا كَانَتْ شَجَرَةٌ نَابِتَةً فِي الْحِلِّ وَفَرْعُهَا فِي الْحَرَمِ فَأُصِيبَ مَا عَلَيْهِ مِنَ الصَّيْدِ فَفِيهِ الْجَزَاءُ، لِأَنَّهُ أُخِذَ فِي الْحَرَمِ وَإِنْ كَانَ أَصْلُهَا فِي الْحَرَمِ وَفَرْعُهَا فِي الْحِلِّ فَاخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِيمَا أُخِذَ عَلَيْهِ عَلَى قَوْلَيْنِ: الْجَزَاءُ نَظَرًا إِلَى الْأَصْلِ، وَنَفْيُهُ نَظَرًا إِلَى الْفَرْعِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) تَشْدِيدٌ وَتَنْبِيهٌ عَقِبَ هَذَا التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ، ثُمَّ ذَكَّرَ بِأَمْرِ الْحَشْرِ وَالْقِيَامَةِ مُبَالَغَةً فِي التَّحْذِيرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Onuncu [Mesele]- İhramlı bir kimse, ihramlı olmayan birine bir avı gösterir ve ihramsız olan kişi de onu öldürürse, bu hususta ihtilaf edilmiştir. Mâlik, Şâfiî ve Ebû Sevr: "Ona hiçbir ceza gerekmez" demişlerdir; İbnü'l-Mâcişûn'un görüşü de budur. Kûfeliler, Ahmed, İshâk ve sahabe ile tabiinden bir topluluk ise: "Ona ceza gerekir; çünkü ihramlı kimse ihramıyla ava ilişmemeyi taahhüt etmiştir; dolayısıyla emanetçinin hırsıza çalınacak malı göstermesi durumunda tazmin etmesi gibi, o da yol göstermekle tazmin eder" demişlerdir. On Birinci [Mesele]- İhramlının başka bir ihramlıya avı göstermesi hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Kûfeliler ve mezhebimiz âlimlerinden Eşheb, her ikisine de birer ceza gerekeceği görüşüne varmışlardır. Mâlik, Şâfiî ve Ebû Sevr ise şöyle demişlerdir: Ceza avı öldüren ihramlıya aittir; çünkü Yüce Allah: "Sizden kim onu kasten öldürürse..." buyurmuş ve cezanın gerekliliğini öldürme fiiline bağlamıştır; bu da öldürme dışındaki fiillerde cezanın bulunmadığına delalet eder. Ayrıca o sadece yol gösterendir; tıpkı Harem'de bulunan ihramsız birinin Harem'deki bir avı göstermesi durumunda olduğu gibi yol göstermesi sebebiyle ona tazminat gerekmez. Kûfeliler ve Eşheb ise Aleyhisselâm'ın Ebû Katâde hadisindeki: [İşarette bulundunuz mu veya yardım ettiniz mi?] sözüne tutunmuşlardır; bu da cezanın gerekliliğine delalet eder. Ancak birinci görüş daha sahihtir. Doğrusunu Allah bilir. On İkinci [Mesele]- Ağaç hil bölgesinde bitmiş olup dalları Harem'e uzanmışsa ve o dal üzerindeki av avlanırsa, ceza gerekir; zira o av Harem'de yakalanmıştır. Eğer ağacın kökü Harem'de olup dalları hil bölgesinde ise, o dal üzerinde yakalanan av hakkında âlimlerimiz iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Kök esas alınarak ceza gerekir; dal esas alınarak ise ceza gerekmez. On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: (وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) “Huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun” buyruğu, bu helal kılma ve haram kılmanın ardından gelen bir sakındırma ve uyarıdır; ardından da uyarıda mübalağa olmak üzere haşir ve kıyamet halini hatırlatmıştır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ٩٧]
[Mâide Suresi (5), Âyet 97]
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧)
{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah Kâbe'yi, o saygın evi, haram ayı, kurbanlıkları ve gerdanlıklı kurbanlıkları insanlar için bir ayakta kalma ve düzen vesilesi kıldı. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini ve şüphesiz Allah'ın her şeyi hakkıyla bilen olduğunu bilmeniz içindir.” (97)
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ) جَعَلَ هُنَا بِمَعْنَى خَلَقَ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَدْ سُمِّيَتْ الْكَعْبَةُ كَعْبَةً لِأَنَّهَا مُرَبَّعَةٌ وَأَكْثَرُ بُيُوتِ الْعَرَبِ مُدَوَّرَةٌ وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ كَعْبَةٌ لِنُتُوئِهَا
Bunda beş mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ) “Allah Kâbe'yi... kıldı” buyruğunda 'ce'ale' burada yarattı anlamındadır ve daha önce geçmişti. Kâbe'ye dört köşe olduğu için Kâbe adı verilmiştir; nitekim Arapların evlerinin çoğu yuvarlaktı. Bir görüşe göre de çıkıntılı
وَبُرُوزِهَا، فَكُلُّ نَاتِئٍ بَارِزٍ كَعْبٌ، مُسْتَدِيرًا كَانَ أَوْ غَيْرَ مُسْتَدِيرٍ. وَمِنْهُ كَعْبُ الْقَدَمِ وَكُعُوبُ الْقَنَاةِ. وَكَعَبَ ثَدْيُ الْمَرْأَةِ إِذَا ظَهَرَ فِي صَدْرِهَا. وَالْبَيْتُ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا ذَاتُ سَقْفٍ وَجِدَارٍ، وَهِيَ حَقِيقَةُ الْبَيْتِيَّةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِهَا سَاكِنٌ. وَسَمَّاهُ سُبْحَانَهُ حَرَامًا بِتَحْرِيمِهِ إِيَّاهُ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ [وَقَدْ تَقَدَّمَ أَكْثَرُ هَذَا مُسْتَوْفًى وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قِياماً لِلنَّاسِ) أَيْ صَلَاحًا وَمَعَاشًا، لِأَمْنِ النَّاسِ بِهَا، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ" قِياماً" بِمَعْنَى يَقُومُونَ بِهَا. وَقِيلَ:" قِياماً" أَيْ يَقُومُونَ بِشَرَائِعِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ" قِيَمًا" وَهُمَا مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِكَسْرَةِ مَا قَبْلَهَا. وَقَدْ قِيلَ:" قِوَامٌ". قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَالْحِكْمَةُ فِي جَعْلِ اللَّهِ تَعَالَى هَذِهِ الْأَشْيَاءَ قِيَامًا لِلنَّاسِ، أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْخَلْقَ عَلَى سَلِيقَةِ الْآدَمِيَّةِ مِنَ التَّحَاسُدِ وَالتَّنَافُسِ وَالتَّقَاطُعِ وَالتَّدَابُرِ، وَالسَّلْبِ وَالْغَارَةِ وَالْقَتْلِ وَالثَّأْرِ، فَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ فِي الْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَالْمَشِيئَةِ الْأَوَّلِيَّةِ مِنْ كَافٍّ يَدُومُ مَعَهُ الْحَالُ وَوَازِعٌ يُحْمَدُ مَعَهُ الْمَآلُ. قَالَ اللَّهِ تَعَالَى:" إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً"] البقرة: ٣٠] فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْخِلَافَةِ، وَجَعَلَ أُمُورَهُمْ إِلَى وَاحِدٍ يَزَعُهُمْ عَنِ التَّنَازُعِ، وَيَحْمِلُهُمْ عَلَى التَّآلُفِ مِنَ التَّقَاطُعِ، وَيَرُدُّ الظَّالِمَ عَنِ الْمَظْلُومِ، وَيُقَرِّرُ كُلَّ يَدٍ عَلَى مَا تَسْتَوْلِي عَلَيْهِ. رَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ كَانَ يَقُولُ: مَا يَزَعُ الْإِمَامُ أَكْثَرَ مِمَّا يَزَعُ الْقُرْآنُ، ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ ﵀. وَجَوْرُ السُّلْطَانِ عاما واحدا أقل أذائه مِنْ كَوْنِ النَّاسِ فَوْضَى لَحْظَةً وَاحِدَةً، فَأَنْشَأَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْخَلِيفَةَ لِهَذِهِ الْفَائِدَةِ، لِتَجْرِيَ عَلَى رَأْيِهِ الْأُمُورُ، وَيَكُفَّ اللَّهُ بِهِ عَادِيَةَ الْجُمْهُورِ، فَعَظَّمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي قُلُوبِهِمْ الْبَيْتَ الْحَرَامَ، وَأَوْقَعَ فِي نُفُوسِهِمْ هَيْبَتَهُ، وَعَظَّمَ بَيْنَهُمْ حُرْمَتَهُ، فَكَانَ مَنْ لَجَأَ إِلَيْهِ مَعْصُومًا بِهِ، وَكَانَ مَنِ اضْطُهِدَ مَحْمِيًّا بِالْكَوْنِ فِيهِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ"] العنكبوت: ٦٧]. قَالَ الْعُلَمَاءُ: فَلَمَّا كَانَ مَوْضِعًا مَخْصُوصًا لَا يُدْرِكُهُ كُلُّ مَظْلُومٍ، وَلَا يَنَالُهُ كُلُّ خَائِفٍ جعله الله الشهر الحرام ملجأ آخر وهي:
ve belirgin olmasından dolayıdır. Zira yuvarlak olsun ya da olmasın, çıkıntı yapan ve belirgin olan her şeye 'ka'b' denir. Ayak topuğuna 'ka'bu'l-kadem' ve kargının boğumlarına 'kuûbu'l-kanât' denilmesi bundandır. Kadının göğsü belirginleştiğinde 'ka'abe sedyu'l-mer'eti' denir. 'Beyt' (ev) ise tavanı ve duvarı bulunduğu için bu ismi almıştır; zira içinde oturan kimse bulunmasa bile ev olmanın mahiyeti budur. Yüce Allah onu haram (saygın ve dokunulmaz) kıldığı için 'el-Harâm' olarak isimlendirmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ » «Şüphesiz ki Mekke'yi insanlar değil, Allah haram kılmıştır» buyurmuştur. Bunların çoğu etraflıca geçmişti, Allah'a hamdolsun. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (قِياماً لِلنَّاسِ) “insanlar için bir kıyam” buyruğu; insanların orada emniyette olmaları sebebiyle [onların din ve dünyaları için] bir salah ve maişet [vesilesi] demektir. Buna göre 'kıyâmen' (قِياماً), onunla ayakta dururlar/düzen bulurlar manasındadır. Bir görüşe göre 'kıyâmen', onun şeâirini (hükümlerini) ikame ederler demektir. İbn Âmir ve Âsım ise [bu kelimeyi] 'kıyemen' (قِيَمًا) şeklinde okumuşlardır. Bu iki kelime de vâv kökenli (zevatü'l-vâv) olup önceki harfin kesresi sebebiyle vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. 'Kıvâm' (قِوَامٌ) şeklinde de söylenmiştir. İlim ehli şöyle demiştir: Yüce Allah'ın bu şeyleri insanlar için bir ayakta kalma ve düzen vesilesi kılmasındaki hikmet şudur: Yüce Allah, insan tabiatını birbirine haset etme, çekişme, bağları koparma, sırt çevirme, yağmalama, baskın yapma, öldürme ve intikam alma temayülü üzere yaratmıştır. Bu sebeple ilahi hikmet ve ezeli iradede, durumun kendisiyle devam edeceği bir engelleyici ve akıbetin kendisiyle övgüye layık olacağı bir caydırıcı otoritenin bulunması kaçınılmaz olmuştur. Yüce Allah: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” [el-Bakara 2/30] buyurmuştur. Yüce Allah onlara hilafeti emretmiş ve işlerini, kendilerini çekişmekten menedecek, ayrışmaktan kaynaşmaya sevk edecek, zalimi mazlumdan uzaklaştıracak ve herkesin elinde bulundurduğu şeyi tasarruf hakkı olarak sabitleyecek tek bir kişiye bırakmıştır. İbnü'l-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik anlattı; Osman b. Affân radıyallâhu anh şöyle derdi: “Yöneticinin [yaptırımla] caydırdığı [şeyler], Kur'an'ın [nasihatle] caydırdığından daha çoktur.” Bunu Ebû Ömer [İbn Abdilberr] rahimehullâh zikretmiştir. Hükümdarın bir yıllık haksızlığının zararı, insanların bir anlık başıboşluk ve kargaşa içinde kalmasından daha azdır. İşte Yüce Allah, işlerin onun görüşü doğrultusunda yürümesi ve halkın taşkınlığını onun vasıtasıyla defetmesi gibi bir fayda için halifeyi var etmiştir. Yüce Allah onların kalplerinde Beyt-i Harâm'ı yüceltmiş, gönüllerine onun heybetini düşürmüş ve aralarındaki hürmetini büyütmüştür. Böylece oraya sığınan kimse onunla dokunulmaz kılınmış, baskı gören kimse de orada bulunmakla korunmuştur. Yüce Allah: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanırken), Biz orayı güvenli bir harem kıldık?” [el-Ankebût 29/67] buyurmuştur. İlim ehli şöyle demiştir: Orası her mazlumun ulaşamayacağı ve her korkanın erişemeyeceği özel bir mekân olunca, Allah haram ayı bir diğer sığınak kılmıştır ki bu da:
الثَّالِثَةُ- وَهُوَ اسْمُ جِنْسٍ، وَالْمُرَادُ الْأَشْهُرُ الثَّلَاثَةُ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْعَرَبِ، فَقَرَّرَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ حُرْمَتَهَا، فَكَانُوا لَا يُرَوِّعُونَ فِيهَا سِرْبًا- أَيْ نَفْسًا- وَلَا يَطْلُبُونَ فِيهَا دَمًا وَلَا يَتَوَقَّعُونَ فِيهَا ثَأْرًا، حَتَّى كَانَ الرَّجُلُ يَلْقَى قَاتِلَ أَبِيهِ وَابْنِهِ وَأَخِيهِ فَلَا يُؤْذِيهِ. وَاقْتَطَعُوا فِيهَا ثُلُثَ الزَّمَانِ. وَوَصَلُوا مِنْهَا ثَلَاثَةً مُتَوَالِيَةً، فُسْحَةً وَرَاحَةً وَمَجَالًا لِلسِّيَاحَةِ فِي الْأَمْنِ وَالِاسْتِرَاحَةِ، وَجَعَلُوا مِنْهَا وَاحِدًا مُنْفَرِدًا فِي نِصْفِ الْعَامِ دَرْكًا لِلِاحْتِرَامِ، وَهُوَ شَهْرُ رَجَبٍ الْأَصَمِّ وَيُسَمَّى مُضَرَ، وَإِنَّمَا قِيلَ لَهُ:] رَجَبُ [ الْأَصَمُّ، لِأَنَّهُ كَانَ لَا يُسْمَعُ فِيهِ صَوْتُ الْحَدِيدِ، وَيُسَمَّى مُنْصِلُ الْأَسِنَّةِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَنْزِعُونَ فِيهِ الْأَسِنَّةَ مِنَ الرِّمَاحِ، وَهُوَ شَهْرُ قُرَيْشٍ، وَلَهُ يَقُولُ عَوْفُ ابن الْأَحْوَصِ:
Üçüncü [Mesele]- Bu bir cins ismidir ve Arapların icmaıyla kastedilen üç aydır. Allah onların kalplerine bu ayların hürmetini yerleştirmiştir; öyle ki bu aylarda hiçbir topluluğu -yani canı- korkutmazlar, kan davası gütmezler ve intikam beklemezlerdi. Hatta kişi babasının, oğlunun veya kardeşinin katiliyle karşılaşır da ona eziyet etmezdi. Bu aylarla zamanın üçte birini ayırmışlardı. Güvenlik ve istirahat içinde seyahat etmek için genişlik, rahatlık ve imkân sağlamak üzere bunlardan üçünü peş peşe bitiştirmişler; hürmeti temin etmek için de yılın ortasında birini tek bırakmışlardır ki o da sağır Receb ayıdır ve buna 'Mudar' da denir. Ona 'sağır Receb' [Recebü'l-Esamm] denilmesinin sebebi, onda kılıç ve demir sesinin işitilmemesidir; ayrıca 'münselü'l-esinne' (mızrak uçlarını çıkaran) diye de adlandırılır; çünkü onda mızraklardan temrenleri çıkarırlardı. Bu ay Kureyş'in ayıdır ve Avf b. el-Ahvas bu hususta şöyle der:
وَشَهْرُ بَنِي أُمَيَّةَ وَالْهَدَايَا ... إِذَا سِيقَتْ مُضَرِّجَهَا الدِّمَاءُ
Ve Benî Ümeyye'nin ayı ile kurbanlıklar... Kanlarla boyanmış olarak sevk edildikleri zaman.
وَسَمَّاهُ النَّبِيُّ ﷺ شَهْرَ اللَّهِ، أَيْ شَهْرَ آلِ اللَّهِ، وكان يقال لأهله الْحَرَمِ: آلُ اللَّهِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ شَهْرَ اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ مَتَّنَهُ وَشَدَّدَهُ إِذْ كَانَ كَثِيرٌ مِنَ الْعَرَبِ لَا يَرَاهُ. وَسَيَأْتِي فِي" بَرَاءَةٌ" أَسْمَاءُ الشُّهُورِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. ثُمَّ يَسَّرَ لَهُمُ الْإِلْهَامَ، وَشَرَعَ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ الْكِرَامِ الْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ، وَهِيَ: الرَّابِعَةُ- فَكَانُوا إِذَا أَخَذُوا بَعِيرًا أَشْعَرُوهُ دَمًا، أَوْ عَلَّقُوا عَلَيْهِ نَعْلًا، أَوْ فَعَلَ ذَلِكَ الرَّجُلُ بِنَفْسِهِ مِنَ التَّقْلِيدِ- عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ أَوَّلَ السُّورَةِ- لَمْ يُرَوِّعْهُ أَحَدٌ حَيْثُ لَقِيَهُ، وَكَانَ الْفَيْصَلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَنْ طَلَبَهُ أَوْ ظَلَمَهُ حَتَّى جَاءَ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ وَبَيَّنَ الْحَقَّ بِمُحَمَّدٍ ﵇، فَانْتَظَمَ الدِّينُ فِي سِلْكِهِ، وَعَادَ الْحَقُّ إِلَى نِصَابِهِ، فَأُسْنِدَتِ الْإِمَامَةُ إِلَيْهِ، وَانْبَنَى وُجُوبُهَا عَلَى الْخَلْقِ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:" وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ"] النور: ٥٥] الْآيَةَ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" أَحْكَامُ الْإِمَامَةِ فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهَا. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ لِتَعْلَمُوا) " ذلِكَ" إِشَارَةً إِلَى جَعْلِ اللَّهِ هَذِهِ الْأُمُورَ قِيَامًا، وَالْمَعْنَى فَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أن الله يعلم تفاصيل أمور السموات وَالْأَرْضِ، وَيَعْلَمُ مَصَالِحَكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ قَبْلُ وَبَعْدُ، فانظروا لطفه بالعباد على حال كفرهم.
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onu "şehrullâh" (Allah'ın ayı), yani Âlullâh'ın ayı olarak isimlendirmiştir. Harem halkına "Âlullâh" denilirdi. Ayrıca Arapların çoğu bunu [hürmetli bir ay olarak] kabul etmediği için Allah onu muhkem kılıp pekiştirdiğinden ötürü "şehrullâh" kastedilmiş olması da muhtemeldir. İnşâallah Berâe [Tevbe] Suresi'nde ayların isimleri gelecektir. Sonra Allah onlara ilhamı kolaylaştırmış ve şerefli resullerin diliyle hedyi ve gerdanlıkları meşru kılmıştır. Bu da şudur: Dördüncü [Mesele]- Bir deve edindiklerinde üzerine kan sürerek işmar ederler veya boynuna bir pabuç asarlardı; yahut kişinin kendisi -surenin başında açıklandığı üzere- gerdanlık takınma işini yapardı. Bu durumda nerede karşılaşırsa karşılaşsın hiç kimse onu korkutmazdı. Allah İslâm'ı getirip Muhammed aleyhisselâm vasıtasıyla hakkı açıklayana dek, kendisini arayan veya ona zulmeden kimse ile arasında bu bir engel oluştururdu. Böylece din intizama kavuştu, hak layık olduğu yere döndü; imamet O'na [Hz. Peygamber'e] tevdi edildi ve yaratılmışlar üzerine imametin gerekliliği O'nun üzerine bina kılındı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere, kendilerini yeryüzünde mutlaka halife kılacağını vaad etmiştir.” [en-Nûr: 55] ayeti. Bakara Suresi'nde imamet hükümleri geçmişti; bu sebeple tekrarlamanın bir anlamı yoktur. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { ذلِكَ لِتَعْلَمُوا } “Bu, bilmeniz içindir” buyruğudur. "Bu" ifadesi, Allah'ın bu hususları birer nizam kılmasını işaret etmektedir. Manası ise şudur: Allah, göklerin ve yerin işlerinin ayrıntılarını bildiğini, ey insanlar, sizin de öncenize ve sonranıza dair menfaatlerinizi bildiğini bilesiniz diye bunu yapmıştır. Küfür üzere bulundukları hâlde Allah'ın kullarına olan lütfuna bir bakın!
[سورة المائدة (٥): آية ٩٨]
[Mâide Suresi (5), Âyet 98]
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)
{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki Allah'ın cezası çok çetindir ve şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (98)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ) تَخْوِيفٌ (وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) تَرْجِيَةٌ. وَقَدْ تقدم هذا المعنى.
Yüce Allah'ın: (اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ) “Bilin ki Allah'ın cezası çok çetindir” buyruğu bir korkutmadır; (وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) “ve şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu ise bir ümit vermedir. Bu anlam daha önce geçmişti.
[سورة المائدة (٥): آية ٩٩]
[Mâide Suresi (5), Âyet 99]
مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩)
{ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Peygamberin üzerine düşen ancak tebliğdir. Allah açıkladığınızı da gizlediğinizi de bilir.” (99)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ) أَيْ لَيْسَ لَهُ الْهِدَايَةُ وَالتَّوْفِيقُ وَلَا الثَّوَابُ، وَإِنَّمَا عَلَيْهِ الْبَلَاغُ وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ. وأصله الْبَلَاغِ الْبُلُوغُ، وَهُوَ الْوُصُولُ. بَلَغَ يَبْلُغُ بُلُوغًا، وَأَبْلَغَهُ إِبْلَاغًا، وَتَبَلَّغَ تَبَلُّغًا، وَبَالَغَهُ مُبَالَغَةً، وَبَلَّغَهُ تَبْلِيغًا، وَمِنْهُ الْبَلَاغَةُ، لِأَنَّهَا إِيصَالُ الْمَعْنَى إِلَى النَّفْسِ فِي حُسْنِ صُورَةٍ مِنَ اللَّفْظِ. وَتَبَالَغَ الرَّجُلُ إِذَا تَعَاطَى الْبَلَاغَةَ وَلَيْسَ بِبَلِيغٍ، وَفِي هَذَا بَلَاغٌ أَيْ كِفَايَةٌ، لِأَنَّهُ يَبْلُغُ مِقْدَارَ الْحَاجَةِ. (وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ) أَيْ تُظْهِرُونَهُ، يُقَالُ: بَدَا السِّرُّ وَأَبْدَاهُ صَاحِبُهُ يُبْدِيهِ. (وَما تَكْتُمُونَ) أَيْ مَا تُسِرُّونَهُ وَتُخْفُونَهُ فِي قُلُوبِكُمْ من الكفر والنفاق.
Yüce Allah'ın: (مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ) “Peygamberin üzerine düşen ancak tebliğdir” buyruğu; hidayete erdirmek, muvaffak kılmak ve sevap vermek onun elinde değildir; onun görevi sadece tebliğdir demektir. Bunda daha önce geçtiği üzere Kaderiyye'ye bir reddiye vardır. 'el-Belâğ' kelimesinin aslı 'el-bulûğ' olup ulaşmak demektir. 'Beleğa yebluğu bulûğan', 'ebleğahu iblâğan', 'tebelleğa tebellüğan', 'bâleğahu mübâlağaten' ve 'belleğahu teblîğan' denir. 'el-Belâğat' (belagat) da bundandır; çünkü o, manayı lafzın güzel bir sureti içinde nefse ulaştırmaktır. Bir kimse beliğ olmadığı hâlde belagat tasladığında 'tebâleğa'r-racülü' denir. 'Ve fî hâzâ belâğun' (Bunda bir belâğ vardır) sözü ise 'kifâyetün' (yeterlilik vardır) demektir; çünkü ihtiyaç miktarına ulaşmaktadır. (وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ) “Allah açıkladığınızı... bilir”; yani açığa vurduğunuzu bilir. Sır açığa çıktığında ve sahibi onu açıkladığında 'bede's-sırru ve ebdâhu sâhibuhu yübdîhi' denir. (وَما تَكْتُمُونَ) “ve gizlediğinizi [de bilir]”; yani kalplerinizde gizleyip sakladığınız küfür ve nifakı bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ١٠٠]
[Mâide Suresi (5), Âyet 100]
قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)
{ قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “De ki: Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile, kötü ile iyi bir olmaz. Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz.” (100)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ). فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَالَ الْحَسَنُ:" الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ" الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ. وَقِيلَ: الْمُطِيعُ وَالْعَاصِي. وَقِيلَ: الرَّدِيءُ وَالْجَيِّدُ، وَهَذَا عَلَى ضَرْبِ الْمِثَالِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، يُتَصَوَّرُ فِي الْمَكَاسِبِ وَالْأَعْمَالِ، وَالنَّاسِ، وَالْمَعَارِفِ مِنَ الْعُلُومِ وَغَيْرِهَا، فَالْخَبِيثُ مِنْ هَذَا كُلِّهِ لَا يُفْلِحُ وَلَا يُنْجِبُ، وَلَا تَحْسُنُ لَهُ عَاقِبَةٌ وَإِنْ كَثُرَ، وَالطَّيِّبُ وَإِنْ قَلَّ نَافِعٌ جَمِيلُ الْعَاقِبَةِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ
Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: Kötü ile iyi bir olmaz.” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi: el-Hasan: “el-Habîs ve et-tayyib, helâl ve haramdır.” demiştir. es-Süddî: “[Biri] mümin, [diğeri] kâfirdir.” demiştir. [Biri] itaatkâr, [diğeri] isyankârdır da denilmiştir. [Biri] adi/değersiz, [diğeri] kaliteli/iyi olandır da denilmiştir; bu ise örnek verme kabilindendir. Doğru olan şudur ki bu lafız bütün hususlarda geneldir; kazançlarda, amellerde, insanlarda, ilimlerden elde edilen marifetlerde ve diğerlerinde tasavvur olunur. Dolayısıyla bütün bunlardan habîs (kötü/pis) olanı ne kurtuluşa erdirir ne hayır getirir; çok olsa bile akıbeti güzel olmaz. Tayyib (iyi/temiz) olan ise az da olsa faydalıdır, akıbeti güzeldir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar...”
وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً"] الأعراف: ٥٨]. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ"] ص: ٢٨] وَقَوْلُهُ" أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ
kötü olandan ise ancak kıt ve faydasız bir şey çıkar" [A'râf: 58]. Bu ayetin benzeri Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: "Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzündeki bozguncular gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkanlar gibi mi sayacağız?" [Sâd: 28] ve "Yoksa kötülükleri işleyenler, kendilerini iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar?" «٣» [Câsiye: 21]
"] الجاثية: ٢١]، فَالْخَبِيثُ لَا يُسَاوِي الطَّيِّبَ مِقْدَارًا وَلَا إِنْفَاقًا، وَلَا مَكَانًا وَلَا ذَهَابًا، فَالطَّيِّبُ يَأْخُذُ جِهَةَ الْيَمِينِ، وَالْخَبِيثُ يَأْخُذُ جِهَةَ الشِّمَالِ، وَالطَّيِّبُ فِي الْجَنَّةِ، وَالْخَبِيثُ فِي النَّارِ وَهَذَا بَيِّنٌ. وَحَقِيقَةُ الِاسْتِوَاءِ الِاسْتِمْرَارُ فِي جِهَةٍ وَاحِدَةٍ، وَمِثْلُهُ الِاسْتِقَامَةُ وَضِدُّهَا الِاعْوِجَاجُ. وَلَمَّا كَانَ هَذَا وَهِيَ: الثَّانِيَةُ- قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: إِنَّ الْبَيْعَ الْفَاسِدَ يُفْسَخُ وَلَا يُمْضَى بِحَوَالَةِ سُوقٍ، وَلَا بِتَغَيُّرِ بَدَنٍ، فَيَسْتَوِي فِي إِمْضَائِهِ مَعَ الْبَيْعِ الصَّحِيحِ، بَلْ يُفْسَخُ أَبَدًا، وَيُرَدُّ الثَّمَنُ عَلَى الْمُبْتَاعِ إِنْ كَانَ قَبَضَهُ، وَإِنْ تَلِفَ فِي يَدِهِ ضَمِنَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَقْبِضْهُ عَلَى الْأَمَانَةِ، وَإِنَّمَا قَبَضَهُ بِشُبْهَةِ عَقْدٍ. وَقِيلَ: لَا يُفْسَخُ نَظَرًا إِلَى أَنَّ الْبَيْعَ إِذَا فُسِخَ وَرُدَّ بَعْدَ الْفَوْتِ يَكُونُ فِيهِ ضَرَرٌ وَغَبْنٌ عَلَى الْبَائِعِ، فَتَكُونُ السِّلْعَةُ تُسَاوِي مِائَةً وَتُرَدُّ عَلَيْهِ وَهِيَ تُسَاوِي عِشْرِينَ، وَلَا عُقُوبَةَ فِي الْأَمْوَالِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِعُمُومِ الْآيَةِ، وَلِقَوْلِهِ ﵇:] مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ [. قُلْتُ: وَإِذَا تُتُبِّعَ هَذَا الْمَعْنَى فِي عَدَمِ الِاسْتِوَاءِ فِي مَسَائِلَ الْفِقْهِ تَعَدَّدَتْ وَكَثُرَتْ، فَمِنْ ذَلِكَ الْغَاصِبِ وَهِيَ: الثَّالِثَةُ- إِذَا بَنَى فِي الْبُقْعَةِ المغصوبة أو غرس إنه يَلْزَمُهُ قَلْعُ ذَلِكَ الْبِنَاءِ وَالْغَرْسِ، لِأَنَّهُ خَبِيثٌ، وَرَدُّهَا، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ فِي قَوْلِهِ: لَا يُقْلَعُ وَيَأْخُذُ صَاحِبُهَا الْقِيمَةَ. وَهَذَا يَرُدُّهُ قَوْلُهُ ﵇:] لَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ [. قَالَ هِشَامٌ: الْعِرْقُ الظَّالِمُ أَنْ يَغْرِسَ الرَّجُلُ فِي أَرْضِ غَيْرِهِ لِيَسْتَحِقَّهَا بِذَلِكَ. قَالَ مَالِكٌ: الْعِرْقُ الظَّالِمُ كُلُّ مَا أُخِذَ وَاحْتُفِرَ وَغُرِسَ فِي غَيْرِ حَقٍّ. قَالَ مَالِكٌ: مَنْ غَصَبَ أَرْضًا فزرعها، أو إكراها، أو دارا فسكنها
…” [Câsiye: 21]. Dolayısıyla habîs (kötü/pis olan), miktar, infak, mekân ve varış yeri bakımından tayyib (iyi/temiz olan) ile bir olmaz. Çünkü iyi olan sağ tarafı, kötü olan ise sol tarafı tutar; iyi olan cennette, kötü olan ise cehennemdedir; bu da apaçıktır. İstivânın (eşitliğin/doğruluğun) hakikati, tek bir yönde devam etmektir. İstikamet de böyledir; zıddı ise eğriliktir (i'vicâc). Durum böyle olunca -ki bu İkinci [Mesele]dir- bazı âlimlerimiz şöyle demiştir: Fâsit satış feshedilir; piyasa fiyatının değişmesiyle (havâle-i sûk) veya malın kendisinde bir değişiklik olmasıyla geçerli kılınmaz ki geçerli kılınma hususunda sahih satışla eşit olmasın; bilakis ebediyen feshedilir. Eğer [satıcı] bedeli (semeni) teslim almışsa alıcıya iade edilir; şayet mal [alıcının] elinde telef olmuşsa onu tazmin eder. Çünkü o, malı emanet olarak teslim almamış, ancak akit şüphesiyle teslim almıştır. Bir görüşe göre ise, satış feshedilip [malın elden çıkmasından] sonra geri verildiğinde satıcı aleyhine bir zarar ve aldanma/haksızlık (gabn) doğacağı gerekçesiyle feshedilmez. Zira mal yüz [birim] değerindeyken ona yirmi [birim] değerindeyken iade edilmiş olur; oysa mallarda [bu şekilde bir] ceza olmaz. Birinci görüş, ayetin umumî oluşu ve Peygamber (aleyhisselâm)'ın: « مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ » «Her kim bizim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o reddedilir» buyruğu sebebiyle daha sahihtir. Derim ki: Fıkıh meselelerinde eşit olmama (adem-i istivâ) hususundaki bu mana takip edilirse, [örnekleri] çoğalır ve çeşitlenir. Bu meselelerden biri de gasbeden kimse ile ilgilidir -ki bu Üçüncü [Mesele]dir-: Gasbeden kişi gasbettiği arazide bina yapar veya ağaç dikerse, Ebû Hanîfe'nin “Sökülmez, arsa sahibi değerini alır” şeklindeki görüşünün aksine, bu bina ve dikilen ağaçlar habîs (gayrimeşru) olduğu için onları sökmesi ve araziyi iade etmesi gerekir. Bunu Peygamber (aleyhisselâm)'ın şu buyruğu reddetmektedir: « لَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ » «Zalim bir damar/kök için hiçbir hak yoktur.» Hişâm şöyle demiştir: “Zalim damar/kök, kişinin başkasının arazisine, bu yolla ona hak kazanmak için ağaç dikmesidir.” Mâlik şöyle demiştir: “Zalim damar/kök; haksız yere alınan, kazılan ve dikilen her şeydir.” Mâlik [ayrıca] şöyle demiştir: “Bir kimse bir araziyi gasbedip ekerse veya kiraya verirse ya da bir evi [gasbedip] içinde oturursa
أَوْ أَكْرَاهَا، ثُمَّ اسْتَحَقَّهَا رَبُّهَا أَنَّ عَلَى الْغَاصِبِ كِرَاءَ مَا سَكَنَ وَرَدَّ مَا أَخَذَ فِي الْكِرَاءِ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ إِذَا لَمْ يَسْكُنْهَا أَوْ لَمْ يَزْرَعِ الْأَرْضَ وَعَطَّلَهَا، فَالْمَشْهُورُ مِنْ مذهبه أنه ليس عليه فيه شي، وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ عَلَيْهِ كِرَاءُ ذَلِكَ كُلِّهِ. وَاخْتَارَهُ الْوَقَّارُ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، لِقَوْلِهِ ﵇:] لَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ [وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: غَرَسَ أَحَدُهُمَا نَخْلًا فِي أَرْضِ الْآخَرِ، فَقَضَى لِصَاحِبِ الْأَرْضِ بِأَرْضِهِ، وَأَمَرَ صَاحِبَ النَّخْلِ أَنْ يُخْرِجَ نَخْلَهُ مِنْهَا، قَالَ: فَلَقَدْ رَأَيْتُهَا، وأنها لتضرب أصولها بالفؤوس حَتَّى أُخْرِجَتْ مِنْهَا وَإِنَّهَا لَنَخْلٌ عُمٌّ. وَهَذَا نَصٌّ. قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: وَالْحُكْمُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ صَاحِبُ الْأَرْضِ مُخَيَّرًا عَلَى الظَّالِمِ، إِنْ شَاءَ حَبَسَ ذَلِكَ فِي أَرْضِهِ بِقِيمَتِهِ مَقْلُوعًا، وَإِنْ شَاءَ نَزَعَهُ مِنْ أَرْضِهِ، وَأَجْرُ النَّزْعِ عَلَى الْغَاصِبِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] مَنْ بَنَى فِي رِبَاعِ قَوْمٍ بِإِذْنِهِمْ فَلَهُ الْقِيمَةُ وَمَنْ بَنَى بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَلَهُ النَّقْضُ [قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّمَا تَكُونُ لَهُ الْقِيمَةُ، لِأَنَّهُ بَنَى فِي مَوْضِعٍ يَمْلِكُ مَنْفَعَتَهُ. وَذَلِكَ كَمَنْ بَنَى أَوْ غَرَسَ بِشُبْهَةٍ فَلَهُ حَقٌّ، إِنْ شَاءَ رَبُّ الْمَالِ أَنْ يَدْفَعَ إِلَيْهِ قِيمَتَهُ قَائِمًا، وَإِنْ أَبَى قِيلَ لِلَّذِي بَنَى أَوْ غَرَسَ: ادْفَعْ إِلَيْهِ قِيمَةَ أَرْضِهِ بَرَاحًا، فَإِنْ أَبَى كَانَا شَرِيكَيْنِ. قَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: وَتَفْسِيرُ اشْتِرَاكِهِمَا أَنْ تُقَوَّمَ الْأَرْضُ بَرَاحًا، ثُمَّ تُقَوَّمُ بِعِمَارَتِهَا فَمَا زَادَتْ قِيمَتُهَا بِالْعِمَارَةِ عَلَى قِيمَتِهَا بَرَاحًا كَانَ الْعَامِلُ شَرِيكًا لِرَبِّ الْأَرْضِ فِيهَا، إِنْ أَحَبَّا قَسَمَا أَوْ حَبَسَا. قَالَ ابْنُ الْجَهْمِ: فَإِذَا دَفَعَ رَبُّ الْأَرْضِ قِيمَةَ الْعِمَارَةِ وَأَخَذَ أَرْضَهُ كَانَ لَهُ كِرَاؤُهَا فِيمَا مَضَى مِنَ السِّنِينَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ وَغَيْرِهِ أَنَّهُ إِذَا بَنَى رَجُلٌ فِي أَرْضِ رَجُلٍ بِإِذْنِهِ ثُمَّ وَجَبَ لَهُ إِخْرَاجُهُ، فَإِنَّهُ يُعْطِيهِ قِيمَةَ بِنَائِهِ مَقْلُوعًا. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِقَوْلِهِ ﵇: (فَلَهُ الْقِيمَةُ) وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ) قِيلَ: الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يُعْجِبُهُ الْخَبِيثُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ النبي
...veya kiraya vermesi, ardından da asıl sahibinin [evi/araziyi] hak ederek geri alması durumunda, gasbedenin oturduğu sürenin kirasını ödemesi ve kiradan tahsil ettiğini de geri vermesi gerektiğidir. Fakat gasbeden orada oturmamış veya araziyi ekmeyip atıl bırakmışsa Mâlik'in görüşü farklılık arz etmiştir: Mezhebinde meşhur olan görüşe göre gasbedene bu konuda bir şey gerekmez. Ondan, bütün bunların kirasını ödemekle yükümlü olduğu da rivayet edilmiştir. Bu görüşü el-Vakkâr tercih etmiştir ve bu Şâfiî'nin de mezhebidir; zira Peygamber aleyhisselâm: «لَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ» «Haksız olarak dikilen hiçbir fidan/ağaç kökü için bir hak yoktur» buyurmuştur. Ebû Dâvûd, Ebü'z-Zübeyr'den rivayet etmiştir ki: İki adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı; biri diğerinin arazisine hurma ağaçları dikmişti. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] arazinin sahibine arazisi lehine hükmetti ve hurma sahibine de hurmalarını oradan söküp çıkarmasını emretti. [Râvi] dedi ki: “Ağaçları gördüm; köklerine baltalarla vuruluyor ve nihayet oradan sökülüp çıkarılıyordu. Oysa onlar boylu poslu, dalları birbirine girmiş olgun hurma ağaçlarıydı.” Bu [hadis], açık bir nastır. İbn Habîb dedi ki: “Bu konudaki hüküm; arazi sahibinin haksızlık yapana (gasbedene) karşı muhayyer olmasıdır. İsterse sökülmüş haldeki değeri karşılığında onu kendi arazisinde tutar (satın alır), isterse arazisinden söküp atar; söküm masrafı da gasbedene aittir.” Dârekutnî, Âişe'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ بَنَى فِي رِبَاعِ قَوْمٍ بِإِذْنِهِمْ فَلَهُ الْقِيمَةُ وَمَنْ بَنَى بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَلَهُ النَّقْضُ» «Kim bir topluluğun arazisinde/evlerinde onların izniyle bina yaparsa kıymeti kendisine aittir; kim de onların izni olmaksızın bina yaparsa onun için sadece söküm/enkaz hakkı vardır.» Âlimlerimiz dediler ki: Kıymet ona ancak menfaatine mâlik olduğu bir yere bina yaptığı için verilir. Bu durum, şüphe ile bina yapan veya fidan diken kimseye benzer; onun bir hakkı vardır. Mal sahibi dilerse dikili/mevcut haldeki değerini ona öder; eğer bundan kaçınırsa bina yapana veya fidan dikene: “Arazi sahibine arazisinin boş haldeki bedelini öde” denir. O da kaçınırsa ikisi ortak olurlar. İbnü'l-Mâcişûn şöyle demiştir: “Onların ortak olmalarının açıklaması şudur: Arazi boş haliyle takdir edilir, sonra üzerindeki imarıyla birlikte takdir edilir. İmar sebebiyle değerinde boş haline nispetle meydana gelen fazlalık oranında, imar eden kişi o arazide arazi sahibine ortak olur. Dilerlerse paylaşırlar, dilerlerse [ortak mülk olarak] tutarlar.” İbnü'l-Cehm şöyle demiştir: “Arazi sahibi imarın bedelini ödeyip arazisini aldığında, geçmiş yılların kirasını alma hakkına sahip olur.” İbnü'l-Kâsım ve başkalarından rivayet edildiğine göre bir kimse bir adamın arazisine onun izniyle bina yapar da sonra onu çıkarması gerekirse, ona binasının sökülmüş haldeki bedelini verir. Ancak birinci görüş, Peygamber aleyhisselâm'ın: “(فَلَهُ الْقِيمَةُ) Onun için kıymet vardır” buyruğu gereğince daha sahihtir ve fakihlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile” buyruğunda: Hitabın Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu, fakat kastın onun ümmeti olduğu söylenmiştir; zira habîs (kötü/pis olan) şeyler Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşuna gitmez. Bir diğer görüşe göre ise bununla bizzat Peygamber
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَفْسُهُ، وَإِعْجَابُهُ لَهُ أَنَّهُ صَارَ عِنْدَهُ عَجَبًا مِمَّا يُشَاهِدُهُ مِنْ كَثْرَةِ الْكُفَّارِ وَالْمَالِ الْحَرَامِ، وَقِلَّةِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَالِ الْحَلَالِ. (فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) تقدم معناه.
(sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendisi kastedilmiştir; onun hayret etmesi ise, kâfirlerin ve haram malın çokluğunu, müminlerin ve helal malın ise azlığını müşahede etmesinden dolayı bunun kendisinde bir şaşkınlık hâli oluşturmasıdır. (فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) “Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz” buyruğunun anlamı daha önce geçmişti.
[سورة المائدة (٥): الآيات ١٠١ الى ١٠٢]
[Mâide Suresi (5), Âyetler 101-102]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢) } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayandır, çok halimdir. (101) Sizden önce bir kavim de onları sormuştu; sonra da o yüzden kâfir olmuşlardı. (102)”
فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا- وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ- عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَجُلٌ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، مَنْ أَبِي؟ قَالَ:" أَبُوكَ فُلَانٌ"] قَالَ [ فَنَزَلَتْ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ" الْآيَةَ. وَخَرَّجَ أَيْضًا عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَفِيهِ:] فَوَاللَّهِ لَا تَسْأَلُونِي عن شي إِلَّا أَخْبَرْتُكُمْ بِهِ مَا دُمْتُ فِي مَقَامِي هَذَا [فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ: أَيْنَ مَدْخَلِي يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:] النَّارُ [. فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ فَقَالَ: مَنْ أَبِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ:] أَبُوكَ حُذَافَةُ [وَذَكَرَ الْحَدِيثُ قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ أَسْلَمَ قَدِيمًا، وَهَاجَرَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ الْهِجْرَةَ الثَّانِيَةَ، وَشَهِدَ بَدْرًا وَكَانَتْ فِيهِ دُعَابَةٌ، وَكَانَ رَسُولُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، أَرْسِلْهُ إِلَى كِسْرَى بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ سَلَّمَ، وَلَمَّا قَالَ مَنْ أَبِي يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ:] أَبُوكَ حُذَافَةُ [قَالَتْ لَهُ أُمُّهُ: مَا سَمِعْتُ بِابْنٍ أَعَقَّ مِنْكَ آمَنْتَ أَنْ تَكُونَ أُمُّكُ قَارَفَتْ مَا يُقَارِفُ نِسَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ فَتَفْضَحُهَا عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ! فَقَالَ: وَاللَّهِ لَوْ أَلْحَقَنِي بِعَبْدٍ أَسْوَدَ لَلَحِقْتُ بِهِ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا"] آل عمران: ٩٧]. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفِي كُلِّ عَامٍ؟ فَسَكَتَ، فَقَالُوا: أَفِي كُلِّ عَامٍ؟ قَالَ:] لَا وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ [، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:
Bu [ayette] on mesele vardır: Birincisi: Buhârî, Müslim ve başkaları -lafız Buhârî'ye ait olmak üzere- Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Bir adam: "Ey Allah'ın Peygamberi, benim babam kimdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Senin baban filandır» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” ayeti indi. Yine [Buhârî], Enes'ten, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle buyurduğunu] rivayet etti: «Allah'a yemin olsun ki, şu makamımda bulunduğum müddetçe bana sorduğunuz her şeyi mutlaka size haber vereceğim!» Bunun üzerine bir adam kalkıp: "Benim gireceğim yer neresidir ey Allah'ın Resûlü?" dedi. [Resûlullah]: «Ateştir» buyurdu. Abdullah b. Huzâfe kalkıp: "Benim babam kimdir ey Allah'ın Resûlü?" dedi. [Resûlullah]: «Baban Huzâfe'dir» buyurdu. -Hadisin devamını zikretti.- İbn Abdi'l-Berr şöyle dedi: "Abdullah b. Huzâfe ilk Müslüman olanlardandır; Habeşistan toprağına yapılan ikinci hicrete katılmış ve Bedir'de bulunmuştur. Kendisinde latifecilik/şakacılık (duâbe) vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçisiydi; onu mektubuyla Kisrâ'ya göndermişti. 'Benim babam kimdir ey Allah'ın Resûlü?' dediğinde, [Resûlullah]: «Baban Huzâfe'dir» buyurunca annesi ona: 'Senden daha hayırsız ve asi bir evlat duymadım! Yoksa annen Câhiliye kadınlarının işlediği şeylerden birini işlemiş olsun da insanların gözü önünde onu rezil edesin diye [böyle bir durumdan] emin miydin?' dedi. O da: 'Vallahi beni siyah bir köleye nispet etseydi dahi ona intisap ederdim' karşılığını verdi." Tirmizî ve ed-Dârekutnî'nin Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Oraya yol bulabilenlerin o Beyt'i haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân: 97] ayeti inince: "Ey Allah'ın Resûlü! Her yıl mı?" dediler. [Resûlullah] sustu. Tekrar: "Her yıl mı?" dediler. Bunun üzerine: «Hayır, şayet 'Evet' deseydim farz olurdu» buyurdu. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle indirdi:
" يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَاللَّفْظُ لِلدَّارَقُطْنِيِّ سُئِلَ الْبُخَارِيُّ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ: هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ إِلَّا أَنَّهُ مُرْسَلٌ، أَبُو الْبَخْتَرِيِّ لَمْ يُدْرِكْ عَلِيًّا، وَاسْمُهُ سَعِيدٌ. وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا عَنْ أَبِي عِيَاضٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْحَجُّ [فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: فِي كُلِّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَأَعْرَضَ عَنْهُ، ثُمَّ عَادَ فَقَالَ: فِي كُلِّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: (وَمَنِ الْقَائِلُ)؟ قَالُوا: فُلَانٌ، قَالَ:] وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَوْ وَجَبَتْ مَا أَطَقْتُمُوهَا وَلَوْ لَمْ تُطِيقُوهَا لَكَفَرْتُمْ [فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ" الْآيَةَ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنْ أُمُورِ الْجَاهِلِيَّةِ الَّتِي عَفَا اللَّهُ عَنْهَا، وَلَا وَجْهَ لِلسُّؤَالِ عَمَّا عَفَا اللَّهُ عَنْهُ. وَرَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَقَالَ: أَلَا تَرَى أَنَّ بَعْدَهُ:" مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ"] المائدة: ١٠٣]. قُلْتُ: وَفِي الصَّحِيحِ وَالْمُسْنَدِ كِفَايَةٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ نَزَلَتْ جَوَابًا لِلْجَمِيعِ، فَيَكُونُ السُّؤَالُ قَرِيبًا بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَ" أَشْياءَ" وَزْنُهُ أَفْعَالٌ، وَلَمْ يُصْرَفْ لِأَنَّهُ مُشَبَّهٌ بِحَمْرَاءَ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقِيلَ: وَزْنُهُ أَفْعِلَاءُ، كَقَوْلِكَ: هَيْنٌ وَأَهْوِنَاءٌ، عَنِ الْفَرَّاءِ وَالْأَخْفَشِ وَيُصَغَّرُ فَيُقَالُ: أُشَيَّاءُ، قَالَ الْمَازِنِيُّ: يَجِبُ أَنْ يُصَغَّرَ شُيَيْآتٍ كَمَا يُصَغَّرُ أَصْدِقَاءُ، فِي الْمُؤَنَّثِ صُدَيْقَاتٍ وَفِي الْمُذَكَّرِ صُدَيْقُونَ. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ عَوْنٍ: سَأَلْتُ نافعا عن قوله تعالى" لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ" فَقَالَ: لَمْ تَزَلِ الْمَسَائِلُ مُنْذُ قَطُّ تُكْرَهُ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ:] إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ عُقُوقَ الْأُمَّهَاتِ وَوَأْدَ الْبَنَاتِ وَمَنْعًا وَهَاتِ وَكَرِهَ لَكُمْ ثَلَاثًا قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ وَإِضَاعَةَ الْمَالِ [. قَالَ كَثِيرٌ مِنَ العلماء: المراد
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın...” ayetin sonuna kadar. Lafız ed-Dârekutnî'ye aittir. el-Buhârî'ye bu hadis sorulduğunda şöyle demiştir: "Bu hasen bir hadistir; ancak mürseldir. Ebû'l-Bahterî -ki adı Saîd'dir- Ali'ye yetişmemiştir." ed-Dârekutnî bunu ayrıca Ebû İyâd tarikiyle Ebû Hureyre'den de rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْحَجُّ » «Ey insanlar! Size hac farz kılındı» buyurdu. Bir adam kalkıp: "Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?" dedi. [Allah Resûlü] ondan yüz çevirdi. Sonra [adam] tekrar: "Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Bunu söyleyen kimdir?» buyurdu. "Falandır" dediler. O da şöyle buyurdu: « وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَوْ وَجَبَتْ مَا أَطَقْتُمُوهَا وَلَوْ لَمْ تُطِيقُوهَا لَكَفَرْتُمْ » «Nefsim elinde olan [Allah]a yemin olsun ki eğer 'Evet' deseydim [her yıl] farz olurdu; farz olsaydı buna güç yetiremezdiniz; güç yetiremeseydiniz de inkâra düşerdiniz.» Bunun üzerine Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın...” ayetini indirdi. Hasan-ı Basrî bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Câhiliye dönemine ait olup da Allah'ın affettiği hususları soruyorlardı; hâlbuki Allah'ın affettiği şeyleri sormanın bir gereği/anlamı yoktur." Mücâhid'in İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bahîra, sâibe, vasîle ve hâm hakkında soru soran bir topluluk hakkında inmiştir. Bu aynı zamanda Saîd b. Cübeyr'in de görüşüdür. O şöyle demiştir: "Görmez misin ki bunun peşinden: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ } “Allah ne bir bahîra, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm meşru kılmıştır” [el-Mâide 5/103] ayeti gelmektedir." Derim ki: Sahîh ve Müsned'deki [rivayetler] yeterlidir. Ayetin bunların tümüne birden cevap olarak inmiş olması ve böylece soruların birbirine yakın zamanlarda sorulmuş bulunması da muhtemeldir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. "Eşyâ'" (أَشْيَاءَ) kelimesinin vezni ef'âl (أَفْعَال) kalıbıdır. "Hamrâ'" (حَمْرَاء) kelimesine benzetildiği için gayri munsarif kılınmıştır (tenvin ve kesre almaz). Bunu el-Kisâî söylemiştir. el-Ferrâ ve el-Ahfeş'ten [nakledildiğine göre] ise vezninin ef'ilâ' (أَفْعِلَاء) olduğu da söylenmiştir; tıpkı "heyn" (هَيْنٌ) ve "ehvinâ'" (أَهْوِنَاءٌ) denilmesi gibi. İsmi tasğiri (küçültme ismi) yapılarak "uşeyyâ'" (أُشَيَّاءُ) denir. el-Mâzinî şöyle demiştir: "Tıpkı 'asdıkâ'' kelimesinin müenneste 'sudeykât', müzekkerde ise 'sudeykûn' şeklinde küçültülmesi gibi, bunun da 'şüeyyât' (شُيَيْآت) şeklinde küçültülmesi gerekir." İkinci [Mesele]- İbn Avn şöyle demiştir: Nâfi'e Yüce Allah'ın { لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” buyruğu hakkında sordum. Şöyle dedi: "Öteden beri [gereksiz] sorular sormak hoş karşılanmazdı." Müslim, Mugîre b. Şu'be'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ عُقُوقَ الْأُمَّهَاتِ وَوَأْدَ الْبَنَاتِ وَمَنْعًا وَهَاتِ وَكَرِهَ لَكُمْ ثَلَاثًا قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ وَإِضَاعَةَ الْمَالِ » «Şüphesiz Allah size analara itaatsizliği, kız çocuklarını diri diri gömmeyi, [vermeniz gerekeni] vermemeyi ve [hakkınız olmayanı] istemeyi haram kılmış; sizin için üç şeyi de çirkin (mekruh) görmüştür: Dedikoduyu (kîl u kāl), çok soru sormayı ve malı zayi etmeyi.» İlim ehlinden pek çoğu şöyle demiştir: Kastedilen...
بِقَوْلِهِ] وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ [التَّكْثِيرُ مِنَ السُّؤَالِ فِي الْمَسَائِلِ الْفِقْهِيَّةِ تَنَطُّعًا، وَتَكَلُّفًا فِيمَا لَمْ يُنَزَّلْ، وَالْأُغْلُوطَاتُ وَتَشْقِيقُ الْمُوَلَّدَاتِ، وَقَدْ كَانَ السَّلَفُ يَكْرَهُونَ ذَلِكَ وَيَرَوْنَهُ مِنَ التَّكْلِيفِ، وَيَقُولُونَ: إِذَا نَزَلَتِ النَّازِلَةُ وُفِّقَ الْمَسْئُولُ لَهَا. قَالَ مَالِكٌ: أَدْرَكْتُ أَهْلَ هَذَا الْبَلَدِ وَمَا عِنْدَهُمْ عِلْمٌ غَيْرَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَإِذَا نَزَلَتْ نَازِلَةٌ جَمَعَ الْأَمِيرُ لَهَا مَنْ حَضَرَ مِنَ الْعُلَمَاءِ فَمَا اتَّفَقُوا عَلَيْهِ أَنْفَذَهُ، وَأَنْتُمْ تُكْثِرُونَ الْمَسَائِلَ وَقَدْ كَرِهَهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِكَثْرَةِ الْمَسَائِلِ كَثْرَةُ سُؤَالِ النَّاسِ الْأَمْوَالَ وَالْحَوَائِجَ إِلْحَاحًا وَاسْتِكْثَارًا، وَقَالَهُ أَيْضًا مَالِكٌ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِكَثْرَةِ الْمَسَائِلِ السُّؤَالُ عَمَّا لَا يَعْنِي مِنْ أَحْوَالِ النَّاسِ بِحَيْثُ يُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى كَشْفِ عَوْرَاتِهِمْ وَالِاطِّلَاعِ عَلَى مَسَاوِئِهِمْ. وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً"] الحجرات: ١٢]. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: وَلِذَلِكَ قَالَ] بَعْضُ [ أَصْحَابِنَا مَتَى قُدِّمَ إِلَيْهِ طَعَامٌ لَمْ يَسْأَلْ عَنْهُ مِنْ أَيْنَ هَذَا أَوْ عُرِضَ عَلَيْهِ شي يَشْتَرِيهِ لَمْ يَسْأَلْ مِنْ أَيْنَ هُوَ، وَحَمَلَ أُمُورَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى السَّلَامَةِ وَالصِّحَّةِ. قُلْتُ: وَالْوَجْهُ حَمْلُ الْحَدِيثِ عَلَى عُمُومِهِ فَيَتَنَاوَلُ جَمِيعَ تِلْكَ الْوُجُوهِ كُلِّهَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: اعْتَقَدَ قَوْمٌ مِنَ الْغَافِلِينَ تَحْرِيمَ أَسْئِلَةِ النَّوَازِلِ حَتَّى تَقَعَ تَعَلُّقًا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُصَرِّحَةٌ بِأَنَّ السُّؤَالَ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ إِنَّمَا كَانَ فِيمَا تَقَعُ الْمَسَاءَةُ فِي جَوَابِهِ، وَلَا مَسَاءَةَ فِي جَوَابِ نَوَازِلِ الْوَقْتِ فَافْتَرَقَا. قُلْتُ قَوْلُهُ: اعْتَقَدَ قَوْمٌ مِنَ الْغَافِلِينَ فِيهِ قُبْحٌ، وَإِنَّمَا كَانَ الْأَوْلَى بِهِ أَنْ يَقُولَ: ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى تَحْرِيمِ أَسْئِلَةِ النَّوَازِلِ، لَكِنَّهُ جَرَى عَلَى عَادَتِهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا كَانَ أَوْلَى بِهِ، لِأَنَّهُ قَدْ كَانَ قَوْمٌ مِنْ السَّلَفِ يَكْرَهُهَا. وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ يَلْعَنُ مَنْ سَأَلَ عَمَّا لَمْ يَكُنْ، ذَكَرَهُ الدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدِهِ، وَذُكِرَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيَّ كَانَ يَقُولُ إِذَا سُئِلَ عَنِ الْأَمْرِ: أَكَانَ هَذَا؟ فَإِنْ قَالُوا: نَعَمْ قَدْ كَانَ حَدَّثَ فِيهِ بِالَّذِي يَعْلَمُ، وَإِنْ قَالُوا: لَمْ يَكُنْ قَالَ فَذَرُوهُ حَتَّى يَكُونَ. وَأَسْنَدَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَقَدْ سُئِلَ عَنْ مسألة فقال:
[Peygamber'in] "...ve çok soru sormayı [yasakladı]" sözüyle; fıkhi meselelerde aşırıya kaçarak derinleşmek, hakkında vahiy inmemiş konularda tekellüfe (zorlamaya) girmek, çetrefilli ve yanıltıcı sorular (uğlûtat) sormak ile farazi meseleleri dallandırıp budaklandırmak kastedilmiştir. Selef bunu hoş karşılamaz ve bunu külfet (tekellüf) cinsinden görürlerdi ve şöyle derlerdi: "Bir hadise meydana geldiğinde, kendisine soru sorulan kimse [doğru cevaba] muvaffak kılınır." Mâlik şöyle demiştir: "Ben bu beldenin (Medine'nin) ehline yetiştim; onların yanında Kitap ve Sünnet'ten başka ilim yoktu. Bir hadise vuku bulduğunda emir, hazır bulunan âlimleri bir araya toplar, üzerinde ittifak ettikleri hükmü uygulardı. Siz ise meseleleri çoğaltıyorsunuz; hâlbuki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu hoş görmemişti." Bir diğer görüşe göre: Soru sormayı çoğaltmaktan kasıt, insanlardan ısrarla ve mal biriktirmek maksadıyla çokça mal ve ihtiyaç maddesi istemektir (dilenmektir). Bunu da Mâlik söylemiştir. Yine denildi ki: Soru sormayı çoğaltmaktan kasıt, insanların mahremiyetlerinin açığa çıkmasına ve kötülüklerinin öğrenilmesine yol açacak şekilde onları ilgilendirmeyen (mâ lâ ya'nî) hâllerini sormaktır. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Birbirinizin kusurlarını araştırmayın ve birbirinizin gıybetini yapmayın” [Hucurât: 12]. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: "Bundan dolayı ashabımızdan [biri] demiştir ki: Kendisine bir yiyecek ikram edildiğinde 'Bu neredendir?' diye sormaz veya satın alması için kendisine bir şey sunulduğunda 'Neredendir?' diye sormaz; Müslümanların işlerini selamet ve sıhhate hamlederdi." Ben de derim ki: Hadisi genel anlamına hamletmek en uygun olanıdır; böylece bu vecihlerin tamamını kapsar. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Üçüncüsü: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Gafil kimselerden bir topluluk, bu ayete tutunarak vuku buluncaya kadar meydana gelen hadiseler (nevâzil) hakkında soru sormanın haram olduğuna inandılar. Oysa durum böyle değildir; çünkü bu ayet, yasaklanan sorunun ancak cevabında bir hoşnutsuzluk ve üzüntü meydana gelecek hususlarda olduğunu açıkça belirtmektedir. Yaşanan döneme ait hadiselerin cevabında ise bir üzüntü ve hoşnutsuzluk yoktur; dolayısıyla bu ikisi birbirinden farklıdır." Derim ki: Onun "gafil kimselerden bir topluluk inandı" sözü çirkin bir ifadedir. Aslında ona yakışan, "Bir topluluk nevâzil hakkında soru sormanın haram olduğu görüşüne vardı" demesiydi; fakat o kendi alışılagelmiş üslubunu sürdürmüştür. "Ona yakışan buydu" dememizin sebebi, Selef'ten bir topluluğun da bunu hoş görmemiş olmasıdır. Nitekim Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, henüz gerçekleşmemiş bir şey hakkında soru soran kimseye lanet okurdu. ed-Dârimî bunu Müsned'inde zikretmiştir. ez-Zührî'den de şöyle dediği nakledilmiştir: Bize ulaştığına göre Zeyd b. Sâbit el-Ensârî'ye bir mesele sorulduğunda: "Bu olay vuku buldu mu?" derdi. Eğer "Evet, vuku buldu" derlerse o konuda bildiğini anlatır; "Vuku bulmadı" derlerse, "Öyleyse vuku buluncaya kadar onu bırakın" derdi. Ammâr b. Yâsir'den de kendisine bir mesele sorulduğunda şöyle dediği isnad edilmiştir:
هَلْ كَانَ هَذَا بَعْدُ؟ قَالُوا: لَا، قَالَ: دَعُونَا حَتَّى يَكُونَ، فَإِذَا كَانَ تَجَشَّمْنَاهَا لَكُمْ. قَالَ الدَّارِمِيُّ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا رَأَيْتُ قَوْمًا كَانُوا خَيْرًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، مَا سَأَلُوهُ إِلَّا عَنْ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً حَتَّى قُبِضَ، كلهن في القرآن، منهن" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ"] البقرة: ٢١٧]،" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ"] البقرة: ٢٢٢]] وَشِبْهُهُ [ مَا كَانُوا يَسْأَلُونَ إِلَّا عَمَّا يَنْفَعُهُمْ. الرَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: السُّؤَالُ الْيَوْمَ لَا يُخَافُ مِنْهُ أَنْ يَنْزِلَ تَحْرِيمٌ وَلَا تَحْلِيلٌ مِنْ أَجْلِهِ، فَمَنْ سَأَلَ مُسْتَفْهِمًا رَاغِبًا فِي الْعِلْمِ وَنَفْيِ الْجَهْلِ عَنْ نَفْسِهِ، بَاحِثًا عَنْ مَعْنًى يَجِبُ الْوُقُوفُ فِي الدِّيَانَةِ عَلَيْهِ، فَلَا بَأْسَ بِهِ، فَشِفَاءُ الْعِيِّ السُّؤَالُ، وَمَنْ سَأَلَ مُتَعَنِّتًا غَيْرَ مُتَفَقِّهٍ وَلَا مُتَعَلِّمٍ فَهُوَ الَّذِي لَا يَحِلُّ قَلِيلُ سُؤَالِهِ وَلَا كَثِيرُهُ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الَّذِي يَنْبَغِي لِلْعَالِمِ أَنْ يَشْتَغِلَ بِهِ هُوَ بَسْطُ الْأَدِلَّةِ، وَإِيضَاحُ سُبُلِ النَّظَرِ، وَتَحْصِيلُ مُقَدِّمَاتِ الِاجْتِهَادِ، وَإِعْدَادُ الْآلَةِ الْمُعِينَةِ عَلَى الِاسْتِمْدَادِ، فَإِذَا عَرَضَتْ نَازِلَةٌ أُتِيَتْ مِنْ بَابِهَا، وَنُشِدَتْ فِي مَظَانِّهَا، وَاللَّهُ يَفْتَحُ فِي صوابها. الخامسة- قوله تعالى: (وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ) فِيهِ غُمُوضٌ، وَذَلِكَ أَنَّ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ النَّهْيَ عن السؤال ثم قال:" وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ" فَأَبَاحَهُ لَهُمْ، فَقِيلَ: الْمَعْنَى وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْ غَيْرِهَا فِيمَا مَسَّتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ، وَلَا يَصِحُّ حَمْلُهُ عَلَى غَيْرِ الْحَذْفِ. قَالَ الْجُرْجَانِيُّ: الْكِنَايَةُ فِي" عَنْها" تَرْجِعُ إِلَى أَشْيَاءَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ"] المؤمنون: ١٢] يَعْنِي آدَمَ، ثُمَّ قَالَ:" ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً"] المؤمنون: ١٣] أَيِ ابْنَ آدَمَ، لِأَنَّ آدَمَ لَمْ يُجْعَلْ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ، لَكِنْ لَمَّا ذُكِرَ الْإِنْسَانُ وَهُوَ آدَمُ دَلَّ عَلَى إِنْسَانٍ مِثْلِهِ، وَعُرِفَ ذَلِكَ بِقَرِينَةِ الْحَالِ، فَالْمَعْنَى وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ مِنْ تَحْلِيلٍ أَوْ تَحْرِيمٍ أَوْ حُكْمٍ، أَوْ مَسَّتْ حَاجَتُكُمْ إِلَى التَّفْسِيرِ، فَإِذَا سَأَلْتُمْ فَحِينَئِذٍ تُبْدَ لَكُمْ، فَقَدْ أَبَاحَ هَذَا النَّوْعَ مِنَ السُّؤَالِ: وَمِثَالُهُ أَنَّهُ بَيَّنَ عِدَّةَ الْمُطَلَّقَةِ وَالْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا والحامل،
"Bu [olay] henüz gerçekleşti mi?" diye sorarlardı. Onlar: "Hayır" deyince; o da: "Bizi bırakın, ta ki vuku bulsun. Vuku bulduğu zaman sizin için onun zahmetine katlanırız [ve hükmünü açıklarız]" derdi. Dârimî dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından daha hayırlı bir topluluk görmedim. O vefat edinceye kadar ona sadece on üç mesele sordular; hepsi de Kur'an'dadır. Bunlardan bazıları: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı soruyorlar” [el-Bakara: 217], { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } “Sana kadınların ay halini soruyorlar” [el-Bakara: 222] [ve benzerleridir]. Onlar sadece kendilerine fayda veren şeyleri sorarlardı." Dördüncü [Mesele]- İbn Abdilberr şöyle demiştir: Günümüzde soru sormaktan dolayı [yeni] bir haram veya helal kılınma hükmünün inmesinden korkulmaz. Dolayısıyla kim öğrenmek maksadıyla, ilme rağbet ederek ve cehaleti kendisinden gidermek isteyerek, dinde bilinmesi zorunlu olan bir anlamı araştırmak üzere soru sorarsa bunda bir sakınca yoktur; zira cehaletin şifası soru sormaktır. Kim de dini kavramak ve öğrenmek maksadı gütmeksizin, zorluk çıkarmak ve muhatabını köşeye sıkıştırmak amacıyla soru sorarsa, işte böylesinin az soru sorması da çok soru sorması da helal değildir. İbnü'l-Arabî dedi ki: Âlimin meşgul olması gereken husus; delilleri ortaya koymak, istidlâl yollarını açıklamak, ictihadın öncüllerini elde etmek ve [hüküm çıkarmaya] yardımcı olacak alet [ilimlerini] hazırlamaktır. Böylece bir hadise vuku bulduğunda ona kendi kapısından girilir, bulunması muhtemel yerlerde araştırılır; Allah da onun doğru hükmünü açar. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Eğer Kur'an indirilirken onlardan sorarsanız, size açıklanır” buyruğunda bir kapalılık vardır. Şöyle ki: Ayetin başında soru sormak yasaklanmış, ardından: { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Eğer Kur'an indirilirken onlardan sorarsanız, size açıklanır” buyurularak buna ruhsat verilmiştir. Denildi ki: Anlam, "ihtiyaç duyulan başka şeylerden sorarsanız" demektir; dolayısıyla muzâf hazfedilmiştir. Bunu hazif dışındaki bir anlama hamletmek sahih olmaz. el-Cürcânî dedi ki: "{ عَنْها } Onlardan" lafzındaki zamir başka şeylere racidir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” [el-Mü'minûn: 12] buyruğunda insan ile Âdem kastedilmiş; sonra da: { ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً } “Sonra onu nutfe kıldık” [el-Mü'minûn: 13] buyrulmuştur ki burada da Âdemoğlu kastedilmiştir. Zira Âdem, sağlam bir karargâhta nutfe kılınmamıştır. Fakat [önce] insan yani Âdem zikredilince, bu onun gibi bir başka insana delalet etmiş ve bu durum hâl karinesinden anlaşılmıştır. Buna göre mana şöyledir: Kur'an indirilirken helal, haram veya bir hükümden yahut tefsirine ihtiyaç duyduğunuz şeylerden sorarsanız, sorduğunuz takdirde işte o zaman size açıklanır. Böylece [Yüce Allah] bu tür sorulara izin vermiştir. Bunun örneği şudur: [Allah Teâlâ] boşanmış, kocası ölmüş ve hamile kadınların iddetini açıklamış;
وَلَمْ يَجْرِ ذِكْرُ عِدَّةِ الَّتِي لَيْسَتْ بِذَاتِ قُرْءٍ وَلَا حَامِلٍ، فَسَأَلُوا عَنْهَا فَنَزَلَ" وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ"] الطلاق: ٤]. فالنهي إذا في شي لَمْ يَكُنْ بِهِمْ حَاجَةٌ إِلَى السُّؤَالِ فِيهِ، فَأَمَّا مَا مَسَّتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ فَلَا. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَفَا اللَّهُ عَنْها) أَيْ عَنِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي سَلَفَتْ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: عَنِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي سَأَلُوا عَنْهَا مِنْ أُمُورِ الْجَاهِلِيَّةِ وَمَا جَرَى مَجْرَاهَا. وَقِيلَ: الْعَفْوُ بِمَعْنَى التَّرْكِ، أَيْ تَرَكَهَا وَلَمْ يُعَرِّفْ بِهَا فِي حَلَالٍ وَلَا حَرَامٍ فَهُوَ مَعْفُوٌّ عَنْهَا فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهُ فَلَعَلَّهُ إِنْ ظَهَرَ لَكُمْ حُكْمُهُ سَاءَكُمْ. وَكَانَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ أَحَلَّ وَحَرَّمَ، فَمَا أَحَلَّ فَاسْتَحِلُّوهُ، وَمَا حَرَّمَ فَاجْتَنِبُوهُ، وترك بين ذلك أشياء لم يحلها وَلَمْ يُحَرِّمْهَا، فَذَلِكَ عَفْوٌ مِنَ اللَّهِ، ثُمَّ يَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ. وَخَرَّجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا وَحَرَّمَ حُرُمَاتٍ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا وَحَدَّدَ حُدُودًا فَلَا تَعْتَدُوهَا وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ مِنْ غَيْرِ نِسْيَانٍ فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا [وَالْكَلَامُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ، أَيْ أَمْسَكَ عَنْ ذِكْرِهَا فَلَمْ يُوجِبْ فِيهَا حُكْمًا. وَقِيلَ: لَيْسَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَلَا تَأْخِيرٌ، بَلِ الْمَعْنَى قَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْ مَسْأَلَتِكُمُ الَّتِي سَلَفَتْ وَإِنْ كَرِهَهَا النَّبِيُّ ﷺ، فَلَا تَعُودُوا لِأَمْثَالِهَا. فَقَوْلُهُ:" عَنْها" أَيْ عَنِ الْمَسْأَلَةِ، أَوْ عَنِ السُّؤَالَاتِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ) أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ قَوْمًا مِنْ قَبْلِنَا قَدْ سَأَلُوا آيَاتٍ مِثْلَهَا، فَلَمَّا أُعْطُوهَا وَفُرِضَتْ عَلَيْهِمْ كَفَرُوا بِهَا، وَقَالُوا: لَيْسَتْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَذَلِكَ كَسُؤَالِ قَوْمِ صَالِحٍ النَّاقَةَ، وَأَصْحَابِ عِيسَى الْمَائِدَةَ، وَهَذَا تَحْذِيرٌ مِمَّا وَقَعَ فِيهِ مَنْ سَبَقَ مِنَ الْأُمَمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- إِنْ قَالَ قَائِلٌ: مَا ذَكَرْتُمْ مِنْ كَرَاهِيَةِ السُّؤَالِ وَالنَّهْيِ عَنْهُ، يُعَارِضُهُ قَوْلُهُ تعالى:" فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ"] النحل: ٤٣] فَالْجَوَابُ، أَنَّ هَذَا الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ عباده
...âdet görmeyen ve hamile olmayan kadının iddeti ise zikredilmemişti. Bunun üzerine bunu sordular ve { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ } “Kadınlarınız içinden artık âdetten kesilmiş olanlar...” [Talâk 65/4] ayeti indi. Dolayısıyla nehiy (yasaklama), sorulmasına ihtiyaç bulunmayan hususlardadır; ihtiyaç duyulan hususlarda ise [soru sormak yasak] değildir. Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: (عَفَا اللَّهُ عَنْها) [ifadesi]: Yani kendilerinden daha önce sâdır olmuş olan soru hakkında [Allah onları affetmiştir]. Şöyle de denilmiştir: Cahiliye işlerinden ve bu kabilden sordukları şeyler hakkında [bağışlamıştır]. Yine denilmiştir ki: Afv (vazgeçme/terk etme), terk etmek manasındadır; yani Allah o hususları [hüküm bildirmeksizin] bırakmış, helal veya haram olduklarını bildirmemiştir. Dolayısıyla bunlar bağışlanmış/serbest bırakılmış şeylerdir; öyleyse onları araştırmayın, zira hükümleri size açıklanırsa hoşunuza gitmeyebilir. Ubeyd b. Umeyr şöyle derdi: "Allah [bazı şeyleri] helal kıldı, [bazı şeyleri de] haram kıldı. Helal kıldıklarını helal kabul edin, haram kıldıklarından da sakının. Bu ikisi arasında öyle şeyler bıraktı ki onları ne helal ne de haram kıldı. İşte bu, Allah'tan bir bağışlamadır." Sonra da bu ayeti okurdu. ed-Dârekutnî, Ebû Sa'lebe el-Huşenî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا وَحَرَّمَ حُرُمَاتٍ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا وَحَدَّدَ حُدُودًا فَلَا تَعْتَدُوهَا وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ مِنْ غَيْرِ نِسْيَانٍ فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا » «Şüphesiz Allah Teâlâ birtakım farzlar koymuştur, onları zayi etmeyiniz. Birtakım haramlar koymuştur, onları çiğnemeyiniz. Birtakım sınırlar belirlemiştir, onları aşmayınız. Unutmaksızın birtakım şeylerden de susup bahsetmemiştir, onları da araştırmayınız.» Bu takdire göre sözde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; yani "Allah'ın affettiği (hakkında hüküm belirtmediği) şeyleri sormayın; şayet size açıklanırsa hoşunuza gitmez" demektir. Yani Allah onların zikrinden imsak etmiş (sakınmış) ve onlar hakkında bir hüküm koymamıştır. Şöyle de denilmiştir: [Metinde] takdim ve tehir yoktur; bilakis mana: "Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hoşlanmamış olsa bile geçmişte sormuş olduğunuz soruyu Allah bağışlamıştır, artık benzeri sorulara dönmeyiniz" şeklindedir. Ayetteki "عَنْها" (ondan/onlardan) ifadesi, soruya yahut zikrettiğimiz üzere sorulara racidir. Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ) [ifadesi]: Yüce Allah bizden önceki bir kavmin bunlara benzer mucizeler/ayetler istediklerini, kendilerine bunlar verilip üzerlerine farz kılındığında ise onları inkâr ettiklerini ve "Bu Allah katından değildir" dediklerini haber vermiştir. Tıpkı Sâlih'in kavminin deveyi istemesi ve Îsâ'nın ashabının mâideyi (sofrayı) istemesi gibi. Bu, geçmiş ümmetlerin içine düştüğü durumdan bir sakındırmadır. Doğrusunu Allah bilir. Sekizinci [Mesele]- Eğer birisi: "Soru sormanın mekruhluğu ve ondan nehiy hakkında zikrettiğiniz hususlar, Yüce Allah'ın: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” [Nahl 16/43] ayetiyle çelişmektedir" derse; cevap şudur: Allah'ın kullarına emrettiği bu [soru]...
هُوَ مَا تَقَرَّرَ وَثَبَتَ وُجُوبُهُ مِمَّا يَجِبُ عَلَيْهِمُ الْعَمَلُ بِهِ، وَالَّذِي جَاءَ فِيهِ النَّهْيُ هُوَ مَا لَمْ يَتَعَبَّدِ اللَّهَ عِبَادُهُ بِهِ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ فِي كِتَابِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] إِنَّ أَعْظَمَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمُسْلِمِينَ جرما من سأل عن شي لَمْ يُحَرَّمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَحُرِّمَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ [. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَلَوْ لَمْ يَسْأَلِ الْعَجْلَانِيُّ عَنِ الزِّنَى لَمَا ثَبَتَ اللِّعَانُ. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى مَنْ سَأَلَ عَنِ الشَّيْءِ عَنَتًا وَعَبَثًا فَعُوقِبَ بِسُوءِ قَصْدِهِ بِتَحْرِيمِ مَا سَأَلَ عَنْهُ، وَالتَّحْرِيمُ يَعُمُّ. الْعَاشِرَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا تَعَلُّقَ لِلْقَدَرِيَّةِ بِهَذَا الْحَدِيثِ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يفعل شيئا من أجل شي وَبِسَبَبِهِ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ على كله شي قدير، وهو بكل شي عَلِيمٌ، بَلِ السَّبَبُ وَالدَّاعِي فِعْلٌ مِنْ أَفْعَالِهِ، لَكِنْ سَبَقَ الْقَضَاءُ وَالْقَدَرُ أَنْ يُحَرَّمَ الشَّيْءُ الْمَسْئُولُ عَنْهُ إِذَا وَقَعَ السُّؤَالُ فِيهِ، لَا أَنَّ السُّؤَالَ مُوجِبٌ لِلتَّحْرِيمِ، وَعِلَّةٌ لَهُ، وَمِثْلُهُ كثير" لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ" [الأنبياء: ٢٣]
amel etmeleri kendilerine vacip olan ve vücubiyeti yerleşip sabit olmuş hususlardır. Yasaklanan soru ise Allah'ın kullarına ibadet olarak yüklemediği ve Kitabı'nda zikretmediği hususlardır. Doğrusunu Allah bilir. Dokuzuncu [Mesele]- Müslim, Âmir b. Sa'd'dan, o da babasından rivayet etmiştir; babası dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: [Müslümanlar içinde Müslümanlara karşı en büyük cürüm işleyen kimse, Müslümanlara haram kılınmamış bir şeyi sorup da onun sorusu sebebiyle o şeyin onlara haram kılınmasına yol açan kimsedir]. el-Kuşeyrî Ebû Nasr der ki: "Şayet el-Aclânî zinayı sormasaydı liân hükmü sabit olmazdı." Ebü'l-Ferec el-Cevzî ise şöyle demiştir: "Bu, sırf zorluk çıkarmak ve abesle iştigal etmek maksadıyla bir şeyi soran ve bu kötü niyetinden dolayı sorduğu şeyin haram kılınmasıyla cezalandırılan kimseye hamledilir; haram kılınma ise herkesi kapsar." Onuncu [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yüce Allah'ın bir şeyi başka bir şey sebebiyle ve onun yüzünden yaptığı hususunda Kaderiyye'nin bu hadise tutunacak hiçbir tarafı yoktur; Allah bundan münezzehtir. Zira Allah her şeye kadirdir ve O her şeyi hakkıyla bilendir; bilakis sebep ve sevk edici unsur da O'nun fiillerinden bir fiildir. Ancak kaza ve kader, sorulan şey hakkında soru vaki olduğunda onun haram kılınması şeklinde önceden takdir edilmiştir; yoksa sorunun haram kılmayı gerektirici ve onun bir illeti olması söz konusu değildir. Bunun örnekleri çoktur: "O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorumlu tutulurlar" [Enbiyâ: 23].
[سورة المائدة (٥): آية ١٠٣]
[Mâide Suresi (5), Âyet 103]
مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣)
{ مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Allah ne bir bahîre ne bir sâibe ne bir vasîle ne de bir hâm kılmıştır. Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğunun aklı ermez.” (103)
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا جَعَلَ اللَّهُ). جَعَلَ هُنَا بِمَعْنَى سَمَّى، كَمَا قال تعالى:" إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا"] الزخرف: ٣] أَيْ سَمَّيْنَاهُ. وَالْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا سَمَّى اللَّهُ، وَلَا سَنَّ ذَلِكَ حُكْمًا، وَلَا تَعَبَّدَ بِهِ شَرْعًا، بَيْدَ أَنَّهُ قَضَى بِهِ عِلْمًا، وَأَوْجَدَهُ بِقُدْرَتِهِ وَإِرَادَتِهِ خَلْقًا، فَإِنَّ اللَّهَ خالق كل شي مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، وَنَفْعٍ وَضُرٍّ، وَطَاعَةٍ وَمَعْصِيَةٍ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ"" مِنْ" زَائِدَةٌ. وَالْبَحِيرَةُ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ، وَهِيَ عَلَى وَزْنِ النَّطِيحَةِ وَالذَّبِيحَةِ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: الْبَحِيرَةُ هِيَ الَّتِي يُمْنَعُ دَرُّهَا لِلطَّوَاغِيتِ، فَلَا يَحْتَلِبُهَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ. وأما السائبة فهي التي كانوا
Bunda yedi mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { مَا جَعَلَ اللَّهُ } “Allah kılmamıştır” buyruğudur. Buradaki ceale (جَعَلَ), Yüce Allah'ın { إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } [ez-Zuhruf 3] “Şüphesiz biz onu Arapça bir Kur'an kıldık” buyruğunda olduğu gibi 'adlandırdı' (semmâ) anlamındadır; yani onu öyle isimlendirdik demektir. Bu ayetteki mana ise; Allah bunu isimlendirmemiş, bir hüküm olarak koymamış ve dinen yerine getirilmesi gereken bir ibadet kılmamıştır. Ne var ki O, bunu ilmiyle takdir buyurmuş; kudreti ve iradesiyle yaratılış (halk) cihetiyle var etmiştir. Zira Allah; hayrın ve şerrin, faydanın ve zararın, itaatin ve isyanın, yani her şeyin yaratıcısıdır. İkincisi: Yüce Allah'ın { مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ } “ne bir bahîre ne bir sâibe” buyruğudur. [Buradaki] 'min' (مِنْ) zâiddir. Bahîre (الْبَحِيرَةُ) ise mef'ûl (yapılan/edilen) anlamında faîle (فَعِيلَة) [vezninde] olup natîha (toslanmış) ve zebîha (kesilmiş) kelimeleri veznindedir. Sahîh'te Saîd b. el-Müseyyeb'den [nakledildiğine göre]: «Bahîre, sütü tağutlar (putlar) uğruna sağılmaktan alıkonan ve insanlardan hiç kimsenin sağmadığı devedir.» Sâibeye gelince, o da...
يُسَيِّبُونَهَا لِآلِهَتِهِمْ. وَقِيلَ: الْبَحِيرَةُ لُغَةً هِيَ النَّاقَةُ الْمَشْقُوقَةُ الْأُذُنِ، يُقَالُ بَحَرْتُ أُذُنَ النَّاقَةِ أَيْ شَقَقْتُهَا شَقًّا وَاسِعًا، وَالنَّاقَةُ بَحِيرَةٌ وَمَبْحُورَةٌ، وَكَانَ الْبَحْرُ عَلَامَةَ التَّخْلِيَةِ. قَالَ ابْنُ سِيدَهْ: يُقَالُ البجيرة هِيَ الَّتِي خُلِّيَتْ بِلَا رَاعٍ، وَيُقَالُ لِلنَّاقَةِ الْغَزِيرَةِ بَحِيرَةٌ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: الْبَحِيرَةُ هِيَ ابْنَةُ السَّائِبَةِ، وَالسَّائِبَةُ هِيَ النَّاقَةُ إِذَا تَابَعَتْ بَيْنَ عَشْرِ إِنَاثٍ لَيْسَ بَيْنَهُنَّ ذَكَرٌ، لَمْ يُرْكَبْ ظَهْرُهَا وَلَمْ يُجَزَّ وَبَرُهَا، وَلَمْ يَشْرَبْ لَبَنَهَا إِلَّا ضَيْفٌ، فَمَا نُتِجَتْ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ أُنْثَى شُقَّتْ أُذُنُهَا، وَخُلِّيَ سَبِيلُهَا مَعَ أُمِّهَا، فَلَمْ يُرْكَبْ ظَهْرُهَا وَلَمْ يُجَزَّ وَبَرُهَا، وَلَمْ يَشْرَبْ لَبَنَهَا إِلَّا ضَيْفٌ كَمَا فُعِلَ بِأُمِّهَا، فَهِيَ الْبَحِيرَةُ ابْنَةُ السَّائِبَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا نَتَجَتِ النَّاقَةُ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ إِنَاثًا بُحِرَتْ أُذُنُهَا فَحُرِّمَتْ، قَالَ:
kendi haline bıraktıkları devedir. Bir görüşe göre lügatte bahîre, kulağı yarılan devedir; devenin kulağını enli bir şekilde yardım anlamında 'bahartü üzüne'n-nâketi' denir. Bu durumdaki deveye 'bahîre' ve 'mebhûre' denir; kulağın yarılması ise başıboş bırakmanın işaretiydi. İbn Sîde der ki: Bahîre, çobansız serbest bırakılan devedir denilir; sütü bol deveye de bahîre denir. İbn İshâk der ki: Bahîre, sâibenin yavrusudur. Sâibe ise aralarında erkek olmaksızın peş peşe on dişi doğuran devedir; sırtına binilmez, yünü kırkılmaz ve sütünü misafirden başkası içmezdi. Bundan sonra doğurduğu dişi yavrunun da kulağı yarılır ve anasıyla birlikte serbest bırakılırdı; anasına yapıldığı gibi sırtına binilmez, yünü kırkılmaz ve sütünü misafirden başkası içmezdi. İşte bu, sâibenin yavrusu olan bahîredir. Şâfiî şöyle demiştir: Deve peş peşe beş batın dişi doğurduğunda kulağı yarılır ve haram kılınırdı. Şair der ki:
مُحَرَّمَةٌ لَا يَطْعَمُ النَّاسُ لَحْمَهَا ... وَلَا نَحْنُ فِي شَيْءٍ كَذَاكَ الْبَحَائِرُ
Haramdır, insanlar onun etini yemezler... Biz de hiçbir şeyde öyle bahîreler [gibi] değiliz.
وَقَالَ ابْنُ عُزَيْزٍ: الْبَحِيرَةُ النَّاقَةُ إِذَا نَتَجَتْ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ فَإِذَا كَانَ الْخَامِسُ ذَكَرًا نَحَرُوهُ فَأَكَلَهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَإِنْ كَانَ الْخَامِسُ أُنْثَى بَحَرُوا أُذُنَهَا- أَيْ شَقُّوهُ - وَكَانَتْ حَرَامًا عَلَى النِّسَاءِ لَحْمُهَا وَلَبَنُهَا- وَقَالَهُ عِكْرِمَةُ- فَإِذَا مَاتَتْ حَلَّتْ لِلنِّسَاءِ. وَالسَّائِبَةُ الْبَعِيرُ يُسَيَّبُ بِنَذْرٍ يَكُونُ عَلَى الرَّجُلِ إِنْ سَلَّمَهُ اللَّهُ مِنْ مَرَضٍ، أَوْ بَلَّغَهُ مَنْزِلَهُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ، فَلَا تجس عَنْ رَعْيٍ وَلَا مَاءٍ، وَلَا يَرْكَبُهَا أَحَدٌ، وَقَالَ بِهِ أَبُو عُبَيْدٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:
İbn Uzez şöyle demiştir: Bahîre, beş batın doğuran devedir; beşincisi erkek olursa onu keserler, erkekler ve kadınlar ondan yerdi. Şayet beşincisi dişi olursa kulağını yararlar -yani kesip yararlardı- ve eti ile sütü kadınlara haram olurdu -İkrime de böyle demiştir-; öldüğü zaman ise kadınlara helal olurdu. Sâibe ise, bir adamın hastalığından kurtulduğu veya evine ulaştığı takdirde bunu yapacağına dair adakta bulunduğu ve serbest bırakılan devedir; otlamaktan ve sudan alıkonulmaz, sırtına da kimse binmezdi; Ebû Ubeyd de bu görüşü benimsemiştir. Şair şöyle der:
وَسَائِبَةٌ لله تنمي تَشَكُّرًا ... إِنِ اللَّهُ عَافَى عَامِرًا أَوْ مُجَاشِعَا
Ve Allah için şükür amacıyla çoğalıp giden bir sâibe... Eğer Allah Âmir'e veya Mücâşi'e afiyet verirse.
وَقَدْ يُسَيِّبُونَ غَيْرَ النَّاقَةِ، وَكَانُوا إِذَا سَيَّبُوا الْعَبْدَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ وَلَاءٌ. وَقِيلَ: السَّائِبَةُ هِيَ الْمُخَلَّاةُ لَا قَيْدَ عَلَيْهَا، وَلَا رَاعِيَ لَهَا، فَاعِلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، نَحْوَ" عِيشَةٍ راضِيَةٍ" أَيْ مَرْضِيَّةٍ. مِنْ سَابَتِ الْحَيَّةُ وَانْسَابَتْ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Bazen deveden başkasını da serbest bırakırlardı. Bir köleyi sâibe olarak salıverdiklerinde onun üzerinde velâ hakkı kalmazdı. Bir görüşe göre sâibe; üzerinde hiçbir bağ bulunmayan ve çobanı olmayan salıverilmiş hayvandır; 'hoşnut olunmuş yaşayış' manasındaki "îşetin râdiyetin" ifadesinde olduğu gibi fâil kalıbında olup mef'ûl manasındadır. Yılanın akıp gitmesi anlamındaki 'sâbeti'l-hayyetü vensâbet' kökünden gelir. Şair şöyle der:
عَقَرْتُمْ نَاقَةً كَانَتْ لِرَبِّي ... وَسَائِبَةً فَقُومُوا لِلْعِقَابِ
Rabbime ait olan bir deveyi ve sâibeyi boğazladınız... Haydi kalkın cezaya [katlanın]!
وَأَمَّا الْوَصِيلَةُ وَالْحَامُ، فَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُعْتِقُونَ الْإِبِلَ وَالْغَنَمَ يُسَيِّبُونَهَا، فَأَمَّا الْحَامُ فَمِنَ الْإِبِلِ، كَانَ الْفَحْلُ إِذَا انْقَضَى ضِرَابُهُ جَعَلُوا عَلَيْهِ مِنْ ريش الطواويس
Vasîle ve hâm’a gelince; İbn Vehb’in naklettiğine göre Mâlik şöyle demiştir: Câhiliye dönemi insanları develeri ve koyunları âzat eder, onları başıboş salarlardı. Hâm ise develerdendir; damızlık erkek devenin dölleme vazifesi bittiğinde üzerine tavus kuşu tüyleri takarlar
وَسَيَّبُوهُ، وَأَمَّا الْوَصِيلَةُ فَمِنَ الْغَنَمِ إِذَا وَلَدَتْ أُنْثَى بَعْدَ أُنْثَى سَيَّبُوهَا. وَقَالَ ابْنُ عُزَيْزٍ: الْوَصِيلَةُ فِي الْغَنَمِ، قَالَ: كَانُوا إِذَا وَلَدَتِ الشَّاةُ سَبْعَةَ أَبْطُنٍ نَظَرُوا، فَإِنْ كَانَ السَّابِعُ ذَكَرًا ذُبِحَ وَأَكَلَ مِنْهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَإِنْ كَانَ أُنْثَى تُرِكَتْ فِي الْغَنَمِ، وَإِنْ كَانَ ذَكَرًا وَأُنْثَى قَالُوا وَصَلَتْ أَخَاهَا فَلَمْ تُذْبَحْ لِمَكَانِهَا، وَكَانَ لَحْمُهَا حَرَامًا عَلَى النِّسَاءِ، وَلَبَنُ الْأُنْثَى حَرَامًا عَلَى النِّسَاءِ إِلَّا أَنْ يَمُوتَ منهما شي فَيَأْكُلُهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ. وَالْحَامِي الْفَحْلُ إِذَا رُكِبَ وَلَدُ وَلَدِهِ. قَالَ:
ve onu serbest bırakırlardı. Vasîle ise koyunlardandır; birbiri ardınca dişi doğurduğunda onu serbest bırakırlardı. İbn Uzez der ki: Vasîle koyunlardandır; şöyle ki: Bir koyun yedi batın doğurduğunda bakarlardı; şayet yedincisi erkek olursa kesilir, erkekler ve kadınlar ondan yerdi. Eğer dişi olursa koyunların arasında bırakılırdı. Şayet hem erkek hem dişi doğurursa: 'Kardeşine ulaştı/bağlandı' derler ve dişinin hatırına erkek kesilmezdi; onun eti kadınlara haram, dişinin sütü de kadınlara haram kılınırdı; ancak onlardan biri öldüğü takdirde erkekler ve kadınlar ortaklaşa yerlerdi. Hâmî ise torununun torununa binilen damızlık erkek devedir. Şair der ki:
حَمَاهَا أَبُو قَابُوسَ فِي عِزِّ مُلْكِهِ ... كَمَا قَدْ حَمَى أَوْلَادَ أَوْلَادِهِ الْفَحْلُ
Hükümranlığının izzetinde Ebû Kâbûs onu korudu... Tıpkı damızlık devenin torunlarının torunlarını koruduğu gibi.
وَيُقَالُ: إِذَا نُتِجَ مِنْ صُلْبِهِ عَشَرَةُ أبطن قالوا: قد حمى ظهر فَلَا يُرْكَبُ وَلَا يُمْنَعُ مِنْ كَلَاءٍ وَلَا مَاءٍ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: الْوَصِيلَةُ الشَّاةُ إِذَا أَتْأَمَتْ عَشْرَ إِنَاثٍ مُتَتَابِعَاتٍ فِي خَمْسَةِ أَبْطُنٍ لَيْسَ بَيْنَهُنَّ ذَكَرٌ، قَالُوا: وَصَلَتْ فَكَانَ مَا وَلَدَتْ بَعْدَ ذَلِكَ لِلذُّكُورِ مِنْهُمْ دُونَ الْإِنَاثِ، إلا أن يموت شي مِنْهَا فَيَشْتَرِكُ فِي أَكْلِهِ ذُكُورُهُمْ وَإِنَاثُهُمْ. الثَّالِثَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] رَأَيْتُ عَمْرَو بْنَ عَامِرٍ الْخُزَاعِيَّ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ سَيَّبَ السَّوَائِبَ [وَفِي رِوَايَةٍ] عَمْرَو بْنَ لُحَيِّ بْنِ قَمَعَةَ بْنِ خِنْدِفٍ أَخَا بَنِي كَعْبٍ هَؤُلَاءِ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ [. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول لِأَكْثَمَ بْنِ الْجَوْنِ:] رَأَيْتُ عَمْرَو بْنَ لُحَيِّ بن قمعة بن خندق يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ فَمَا رَأَيْتُ رَجُلًا أَشْبَهَ بِرَجُلٍ مِنْكَ بِهِ وَلَا بِهِ مِنْكَ [فَقَالَ أَكْثَمُ: أَخْشَى أَنْ يَضُرَّنِي شَبَهُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ:] لَا إِنَّكَ مُؤْمِنٌ وَهُوَ كَافِرٌ إِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ غَيَّرَ دِينَ إِسْمَاعِيلَ وَبَحَرَ الْبَحِيرَةَ وَسَيَّبَ السَّائِبَةَ وَحَمَى الْحَامِيَ [وَفِي رِوَايَةٍ:] رَأَيْتُهُ رَجُلًا قَصِيرًا أَشْعَرَ لَهُ وَفْرَةً يجر قضبه فِي النَّارِ [. وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ وَغَيْرِهِ عَنْ مَالِكٌ عَنْ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] إنه يؤذي أهله النَّارِ بِرِيحِهِ [. مُرْسَلٌ ذَكَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَقِيلَ: إِنَّ أَوَّلَ مَنِ ابْتَدَعَ ذَلِكَ جُنَادَةُ بْنُ عَوْفٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي الصَّحِيحِ كِفَايَةٌ. وَرَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ: أَنَّ سَبَبَ نَصْبِ الْأَوْثَانِ، وَتَغْيِيرِ دين إبراهيم ﵇
Şöyle de denilir: Kendi sulbünden on batın döl alındığında: "Sırtını korudu" derlerdi; artık ona binilmez, otlaktan ve sudan menedilmezdi. İbn İshâk dedi ki: Vasîle, bir koyun beş batında aralarında erkek olmaksızın peş peşe on dişi ikiz doğurduğunda "Ulaştı/bağladı" derlerdi. Bundan sonra doğuracağı [yavrular] kadınlara değil, sadece erkeklerine ait olurdu; ancak bunlardan biri ölecek olursa, onu yemekte erkekleri ve kadınları ortak olurlardı. Üçüncü [Mesele]- Müslim, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Amr b. Âmir el-Huzâî'yi cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm. O, sâibeleri ilk salıveren kimseydi.» Bir rivayette de: «Şu Benî Kâ'b'ın kardeşi olan Amr b. Luhayy b. Kamea b. Hındıf'ı cehennemde bağırsaklarını sürüklerken [gördüm].» Yine Ebû Hüreyre şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Eksem b. el-Cevn'e şöyle dediğini işittim: «Amr b. Luhayy b. Kamea b. Hındıf'ı cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm. Bir adamın bir adama senin ona ve onun da sana benzediği kadar benzediğini görmedim.» Eksem: "Ey Allah'ın Resûlü, ona benzememin bana bir zararı dokunur mu diye korkuyorum" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Hayır, çünkü sen mümin birisin, o ise bir kâfirdir. O, İsmâil'in dinini ilk değiştiren, bahîreyi yaran, sâibeyi salıveren ve hâmîyi koruma altına alandır.» Bir rivayette de şöyledir: «Onu, cehennemde bağırsaklarını sürükleyen, kısa boylu, kıllı ve kulak memesine varan saçları olan bir adam olarak gördüm.» İbnü'l-Kâsım ve başkalarının Mâlik'ten, onun Zeyd b. Eslem'den, onun Atâ b. Yesâr'dan rivayetine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz o, [kötü] kokusuyla cehennem ehline eziyet verir.» Bu, İbnü'l-Arabî'nin zikrettiği mürsel bir rivayettir. Bunu ilk ihdas edenin Cünâde b. Avf olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Sahîh'teki rivayet ise kâfidir. İbn İshâk ise putların dikilmesinin ve İbrâhim aleyhisselâm'ın dininin değiştirilmesinin sebebini [şöyle] rivayet etmiştir:
عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الشَّامِ، فَلَمَّا قَدِمَ مَآبَ مِنْ أَرْضِ الْبَلْقَاءِ، وَبِهَا يَوْمَئِذٍ الْعَمَالِيقُ أَوْلَادُ عِمْلِيقَ- وَيُقَالُ عِمْلَاقُ- بْنُ لَاوَذَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، رَآهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ فَقَالَ لَهُمْ: مَا هَذِهِ الْأَصْنَامُ الَّتِي أَرَاكُمْ تَعْبُدُونَ؟ قَالُوا: هَذِهِ أَصْنَامٌ نَسْتَمْطِرُ بِهَا فَنُمْطَرُ، وَنَسْتَنْصِرُ بِهَا فَنُنْصَرُ، فَقَالَ لَهُمْ: أَفَلَا تُعْطُونِي مِنْهَا صَنَمًا أَسِيرُ بِهِ إِلَى أَرْضِ الْعَرَبِ فَيَعْبُدُونَهُ؟ فَأَعْطَوْهُ صَنَمًا يُقَالُ لَهُ: (هُبَلُ) فَقَدِمَ بِهِ مَكَّةَ فَنَصَبَهُ، وَأَخَذَ النَّاسُ بِعِبَادَتِهِ وَتَعْظِيمِهِ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ" مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ"." وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا" يَعْنِي مِنْ قُرَيْشٍ وَخُزَاعَةَ وَمُشْرِكِي الْعَرَبِ" يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ" بِقَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِتَحْرِيمِهَا، وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ لِرِضَا رَبِّهِمْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ، وَطَاعَةُ اللَّهِ إِنَّمَا تُعْلَمُ مِنْ قَوْلِهِ، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ مِنَ اللَّهِ بِذَلِكَ قَوْلٌ، فَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا يَفْتَرُونَهُ عَلَى اللَّهِ. وَقَالُوا:" مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا"] الانعام: ١٣٩] يَعْنِي مِنَ الْوَلَدِ وَالْأَلْبَانِ" وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً"] الانعام: ١٣٩] يَعْنِي إِنْ وَضَعَتْهُ مَيِّتًا اشْتَرَكَ فِيهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿:" فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ"] الانعام: ١٣٩] أَيْ بِكَذِبِهِمِ الْعَذَابَ فِي الْآخِرَةِ" إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ"] الانعام: ١٣٩] أَيْ بِالتَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ. وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ:" قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ"] يونس: ٥٩] وأنزل عليه:" ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ"] الانعام: ١٤٣] وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ:" وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ"] الانعام: ١٣٨] الْآيَةَ. الرَّابِعَةُ- تَعَلَّقَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ فِي مَنْعِهِ الْأَحْبَاسَ وَرَدِّهِ الْأَوْقَافَ، بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَابَ عَلَى الْعَرَبِ مَا كَانَتْ تَفْعَلُهُ مِنْ تَسْيِيبِ الْبَهَائِمِ وَحِمَايَتِهَا وَحَبْسِ أَنْفَاسِهَا عَنْهَا، وَقَاسَ عَلَى الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْفَرْقِ بَيِّنٌ. وَلَوْ عَمَدَ رَجُلٌ إِلَى ضَيْعَةٍ لَهُ فَقَالَ: هَذِهِ تَكُونُ حَبْسًا، لَا يُجْتَنَى ثَمَرُهَا، وَلَا تُزْرَعُ أَرْضُهَا، وَلَا يُنْتَفَعُ مِنْهَا بِنَفْعٍ، لَجَازَ أَنْ يُشَبَّهَ هَذَا بِالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ. وَقَدْ قَالَ عَلْقَمَةُ لِمَنْ سَأَلَهُ عَنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ: مَا تريد إلى شي كان من عمل أهله الْجَاهِلِيَّةِ وَقَدْ ذَهَبَ. وَقَالَ نَحْوَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى الْقَوْلِ بِجَوَازِ الْأَحْبَاسِ وَالْأَوْقَافِ ما عدا أبا حنيفة
Amr b. Luhayy Mekke'den Şam'a çıktı. Belkā arazisinden Meâb'a vardığında -ki o gün orada Nûh oğlu Sâm oğlu Lâvez oğlu Imlîk'in -Imlâk da denilir- soyundan gelen Amâlika kavmi bulunuyordu- onları putlara taparken gördü ve kendilerine: "Taptığınızı gördüğüm bu putlar nedir?" dedi. Onlar: "Bunlar, kendileri vesilesiyle yağmur dilediğimizde bize yağmur yağdırılan, kendilerinden yardım istediğimizde bize yardım edilen putlardır" dediler. Amr onlara: "Bana bunlardan bir put vermez misiniz ki onu Arap diyarına götüreyim de ona tapsınlar?" dedi. Onlar da kendisine "Hübel" adı verilen bir put verdiler. Amr onu Mekke'ye getirdi ve dikti; insanlar da ona tapmaya ve onu tazim etmeye başladılar. Allah Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i [peygamber olarak] gönderince Allah ona: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ } “Allah ne bir bahîre, ne bir sâibe, ne bir vasîle ne de bir hâm kılmıştır.” { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Fakat inkâr edenler” -yani Kureyş, Huzâa ve müşrik Araplar- { يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar” ayetini indirdi. Bu da onların: "Allah bunların haram kılınmasını emretti" demeleridir. Onlar bunu Rablerinin rızasını kazanmak için Allah'a itaat kastıyla yaptıklarını iddia ediyorlardı; oysa Allah'a itaat ancak O'nun sözüyle/bildirmesiyle bilinir. Onların elinde ise Allah'tan buna dair bir söz yoktu; dolayısıyla bu, onların Allah'a karşı uydurdukları yalanlardandı. Yine onlar: { مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا } “Bu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize aittir” [el-En'âm 139] -yani yavru ve sütlerden- { وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً } “kadınlarımıza ise haram kılınmıştır. Eğer ölü doğarsa” [el-En'âm 139] -yani eğer yavruyu ölü olarak dünyaya getirirse erkekler ve kadınlar onda ortaktırlar- dediler. İşte Allah Azze ve Celle'nin: { فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “o zaman hepsi onda ortaktırlar. [Allah] bu nitelemelerinin cezasını onlara verecektir” [el-En'âm 139] yani yalanları sebebiyle ahiretteki azap ile [cezalandıracaktır]; { إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir” [el-En'âm 139] yani haram ve helal kılmayı hakkıyla bilendir buyruğu budur. Yine Allah ona: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkın bir kısmını haram, bir kısmını da helal kıldınız.' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'” [Yûnus 59] ayetini indirdi. Yine ona: { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sekiz eş...” [el-En'âm 143] ve { وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ } “Ve O'na iftira ederek üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları birtakım hayvanlar...” [el-En'âm 138] ayetini indirdi. Dördüncü [Mesele]- Ebû Hanîfe (radıyallâhu anh) vakıfları menederken ve onları hükümsüz sayarken, Allah Teâlâ'nın Arapların hayvanları salıverme, onları dokunulmaz kılma ve nefeslerini hapsetme [kullanımını kısıtlama] şeklindeki fiillerini ayıplamış olmasına tutunmuş; bahîre ve sâibeye kıyas yapmıştır. Oysa aradaki fark açıktır. Şayet bir kimse mülkü olan bir araziye yönelip: "Bu vakıftır; meyvesi devşirilmez, toprağı ekilmez ve ondan hiçbir şekilde yararlanılmaz" dese, işte bunun bahîre ve sâibeye benzetilmesi caiz olurdu. Nitekim Alkame, kendisine bu gibi şeyleri soran kimseye: "Cahiliye ehlinin amelinden olan ve artık geçip gitmiş bir şeyi ne yapacaksın?" demiştir. İbn Zeyd de buna benzer bir söz söylemiştir. Ebû Hanîfe hariç âlimlerin cumhuru vakıfların (ahbâs ve evkāf) caiz olduğu görüşündedir.
وَأَبَا يُوسُفَ وَزُفَرَ، وَهُوَ قَوْلُ شُرَيْحٍ إِلَّا أَنَّ أَبَا يُوسُفَ رَجَعَ عَنْ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ فِي ذَلِكَ لَمَّا حَدَّثَهُ ابْنُ عُلَيَّةَ عَنِ ابْنِ عَوْنٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ أَسْتَأْذِنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي أَنْ يَتَصَدَّقَ بِسَهْمِهِ بِخَيْبَرَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] احْبِسِ الْأَصْلَ وَسَبِّلِ الثَّمَرَةَ [. وَبِهِ يَحْتَجُّ كُلُّ مَنْ أَجَازَ الْأَحْبَاسَ، وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْمَسْأَلَةَ إِجْمَاعٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيًّا وَعَائِشَةَ وَفَاطِمَةَ وَعَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَابْنَ الزُّبَيْرِ وَجَابِرًا كُلَّهُمْ وَقَفُوا الْأَوْقَافَ، وَأَوْقَافُهُمْ بِمَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ مَعْرُوفَةٌ مَشْهُورَةٌ. وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا يُوسُفَ قَالَ لِمَالِكٍ بِحَضْرَةِ الرَّشِيدِ: إِنَّ الْحَبْسَ لَا يَجُوزُ، فَقَالَ لَهُ مَالِكٌ: هَذِهِ الْأَحْبَاسُ أَحْبَاسُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِخَيْبَرَ وَفَدَكَ وَأَحْبَاسُ أَصْحَابِهِ. وَأَمَّا مَا احْتَجَّ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ مِنَ الْآيَةِ فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا عَابَ عَلَيْهِمْ أَنْ تَصَرَّفُوا بِعُقُولِهِمْ بِغَيْرِ شَرْعٍ تَوَجَّهَ إِلَيْهِمْ، أَوْ تَكْلِيفٍ فُرِضَ عَلَيْهِمْ فِي قَطْعِ طَرِيقِ الِانْتِفَاعِ، وَإِذْهَابِ نِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِزَالَةِ الْمَصْلَحَةِ الَّتِي لِلْعِبَادِ فِي تِلْكَ الْإِبِلِ. وَبِهَذَا فَارَقَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ الْأَحْبَاسَ وَالْأَوْقَافَ. وَمِمَّا احْتَجَّ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ وَزُفَرُ مَا رَوَاهُ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: سَأَلْتُ شُرَيْحًا عَنْ رَجُلٍ جَعَلَ دَارَهُ حَبْسًا عَلَى الْآخِرِ مِنْ وَلَدِهِ فَقَالَ: لَا حَبْسَ عَنْ فَرَائِضِ اللَّهِ، قَالُوا: فَهَذَا شُرَيْحٌ قَاضِي عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ حَكَمَ بِذَلِكَ. وَاحْتَجَّ أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ ابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ أَخِيهِ عِيسَى، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يقول بعد ما أُنْزِلَتْ سُورَةُ" النِّسَاءِ" وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهَا الْفَرَائِضَ: يَنْهَى عَنِ الْحَبْسِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: الصَّدَقَةُ الَّتِي يُمْضِيهَا الْمُتَصَدِّقُ فِي حَيَاتِهِ عَلَى مَا أَذِنَ اللَّهُ بِهِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ وَعَمِلَ بِهِ الْأَئِمَّةُ الرَّاشِدُونَ ﵃ لَيْسَ مِنَ الْحَبْسِ عَنْ فَرَائِضِ اللَّهِ، وَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِ شُرَيْحٍ وَلَا فِي قَوْلِ أَحَدٍ يُخَالِفُ السُّنَّةَ، وَعَمَلَ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ هُمُ الْحُجَّةُ عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ، وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فَرَوَاهُ ابْنُ لَهِيعَةَ، وَهُوَ رَجُلٌ اخْتَلَطَ عَقْلُهُ فِي آخِرِ عُمْرِهِ، وَأَخُوهُ غَيْرُ مَعْرُوفٍ فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، قَالَهُ ابْنُ الْقَصَّارِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ تُخْرَجَ الْأَرْضُ بِالْوَقْفِ عَنْ مِلْكِ أَرْبَابِهَا لَا إِلَى مِلْكِ مَالِكٍ؟ قَالَ الطَّحَاوِيُّ يُقَالُ لَهُمْ: وَمَا يُنْكَرُ مِنْ هَذَا وَقَدِ اتفقت أنت وخصمك على الأرض يجعلها
[ve] Ebû Yûsuf ile Züfer'in de [görüşüdür]; bu aynı zamanda Şüreyh'in de kavlidir. Ne var ki Ebû Yûsuf, İbn Uleyye'nin İbn Avn'dan, onun Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadisi nakletmesi üzerine Ebû Hanîfe'nin bu husustaki görüşünden dönmüştür: İbn Ömer, Hayber'deki hissesini sadaka olarak vermek (vakfetmek) için Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) izin istemiş, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ona: « احْبِسِ الْأَصْلَ وَسَبِّلِ الثَّمَرَةَ » «Aslını vakfet, semeresini ise [Allah yolunda] sebil kıl.» buyurmuştur. Vakıfları caiz gören herkes bu hadisi delil getirir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] bunun sahih bir hadis olduğunu belirtmiştir. Ayrıca bu mesele sahabenin icmaı ile sabittir. Zira Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Âişe, Fâtıma, Amr b. el-Âs, İbnü'z-Zübeyr ve Câbir'in tamamı vakıflar yapmışlardır; onların Mekke ve Medine'deki vakıfları bilinmekte ve meşhurdur. Rivayet edildiğine göre Ebû Yûsuf, [Halife] Reşîd'in huzurunda Mâlik'e: "Vakıf (habs) caiz değildir" demiş; Mâlik de ona: "İşte bunlar Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hayber ve Fedek'teki vakıfları ile ashâbının vakıflarıdır" demiştir. Ebû Hanîfe'nin ayetten getirdiği delile gelince, bunda bir delil [yönü] yoktur. Çünkü Allah Sübhânehu, kendilerine yöneltilmiş bir şeriat veya üzerlerine farz kılınmış bir mükellefiyet olmaksızın kendi akıllarıyla tasarrufta bulunarak faydalanma yolunu kesmelerini, Allah Teâlâ'nın nimetini yok etmelerini ve o develerde kullar için bulunan maslahatı ortadan kaldırmalarını kınamıştır. İşte bu sebeple mezkûr uygulamalar vakıflardan ayrılmaktadır. Ebû Hanîfe ve Züfer'in delil getirdiği hususlardan biri de Atâ'nın İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet ettiği şu sözdür: "Şüreyh'e, evini çocuklarından sonuncusuna vakfeden bir adam hakkında sordum; şöyle dedi: 'Allah'ın farz kıldığı payları engelleyecek hiçbir vakıf yoktur.'" Onlar derler ki: "Hulefâ-yi Râşidîn'den Ömer, Osman ve Ali'nin kadısı olan Şüreyh işte böyle hükmetmiştir." [Ebû Hanîfe ve Züfer] ayrıca İbn Lehîa'nın kardeşi Îsâ'dan, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu sözü delil getirmişlerdir: "Nisâ Suresi inip Allah orada miras paylarını bildirdikten sonra Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vakıf yapmayı yasakladığını işittim." Taberî der ki: "Tasaddukta bulunan kişinin, Allah'ın Peygamberinin diliyle izin verdiği ve Râşid Halifelerin (radıyallâhu anhüm) uyguladığı şekilde hayattayken yürürlüğe koyduğu sadaka (vakıf), Allah'ın farz kıldığı payları engelleyecek bir habs değildir. Ne Şüreyh'in sözünde ne de bütün yaratılmışlara karşı hüccet olan sahâbenin uygulamasına ve sünnete muhalif olan herhangi bir kimsenin sözünde bir delil vardır." İbnü'l-Kassâr da şöyle demiştir: "İbn Abbâs hadisine gelince; bunu İbn Lehîa rivayet etmiştir ki o ömrünün sonlarında aklı karışmış bir kimsedir, kardeşi de meçhuldür; dolayısıyla bunda bir delil yoktur." Eğer: "Vakıf sebebiyle bir arazinin, sahiplerinin mülkiyetinden çıkıp hiçbir malikin mülkiyetine girmemesi nasıl caiz olur?" denilirse; Tahâvî der ki: Onlara şöyle denilir: "Bunda inkâr edilecek ne var? Nitekim sen ve hasmın, sahibinin..."
صَاحِبُهَا مَسْجِدًا لِلْمُسْلِمِينَ، وَيُخَلِّي بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهَا، وَقَدْ خَرَجَتْ بِذَلِكَ مِنْ مِلْكٍ إِلَى غَيْرِ مَالِكٍ، وَلَكِنْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ السِّقَايَاتُ وَالْجُسُورُ وَالْقَنَاطِرُ، فَمَا أَلْزَمْتَ مُخَالِفَكَ فِي حُجَّتِكَ عَلَيْهِ يَلْزَمُكَ فِي هَذَا كُلِّهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- اخْتَلَفَ الْمُجِيزُونَ لِلْحَبْسِ فِيمَا لِلْمُحَبِّسِ مِنَ التَّصَرُّفِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: وَيَحْرُمُ عَلَى الْمُوقِفِ مِلْكَهُ كَمَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ مِلْكُ رَقَبَةِ الْعَبْدِ، إِلَّا أَنَّهُ جَائِزٌ لَهُ أَنْ يَتَوَلَّى صَدَقَتَهُ، وَتَكُونُ بِيَدِهِ ليفرقها ويسلبها فِيمَا أَخْرَجَهَا فِيهِ، لِأَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ- ﵁ لَمْ يَزَلْ يَلِي صَدَقَتَهُ- فِيمَا بَلَغَنَا- حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ﷿ قَالَ: وَكَذَلِكَ عَلِيٌّ وَفَاطِمَةُ ﵄ كَانَا يَلِيَانِ صَدَقَاتِهِمَا، وَبِهِ قَالَ أَبُو يُوسُفَ وَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ حَبَسَ أَرْضًا أَوْ نَخْلًا أَوْ دَارًا عَلَى الْمَسَاكِينِ وَكَانَتْ بِيَدِهِ يَقُومُ بِهَا وَيُكْرِيهَا وَيُقَسِّمُهَا فِي الْمَسَاكِينِ حَتَّى مَاتَ وَالْحَبْسُ فِي يَدَيْهِ، أَنَّهُ لَيْسَ بِحَبْسٍ مَا لَمْ يُجِزْهُ غَيْرُهُ وَهُوَ مِيرَاثٌ، وَالرَّبْعُ عِنْدَهُ وَالْحَوَائِطُ وَالْأَرْضُ لَا يَنْفُذُ حَبْسُهَا، وَلَا يَتِمُّ حَوْزُهَا، حَتَّى يَتَوَلَّاهُ غَيْرُ مَنْ حَبَّسَهُ، بِخِلَافِ الْخَيْلِ وَالسِّلَاحِ، هَذَا مُحَصَّلُ مَذْهَبِهِ عِنْدَ جَمَاعَةِ أَصْحَابِهِ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى. السَّادِسَةُ- لَا يَجُوزُ لِلْوَاقِفِ أَنْ يَنْتَفِعَ بِوَقْفِهِ، لِأَنَّهُ أَخْرَجَهُ لِلَّهِ وَقَطَعَهُ عَنْ مِلْكِهِ، فَانْتِفَاعُهُ بِشَيْءٍ مِنْهُ رُجُوعٌ فِي صَدَقَتِهِ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ لَهُ الِانْتِفَاعُ إِنْ شَرَطَ ذَلِكَ فِي الْوَقْفِ، أَوْ أَنْ يَفْتَقِرَ الْمُحَبِّسُ، أَوْ وَرَثَتُهُ فَيَجُوزُ لَهُمُ الْأَكْلُ مِنْهُ. ذَكَرَ ابْنُ حَبِيبٍ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: مَنْ حَبَّسَ أَصْلًا تَجْرِي غَلَّتُهُ عَلَى الْمَسَاكِينِ فَإِنَّ وَلَدَهُ يُعْطَوْنَ مِنْهُ إِذَا افْتَقَرُوا- كَانُوا يَوْمَ حَبَّسَ أَغْنِيَاءَ أَوْ فُقَرَاءَ- غَيْرَ أَنَّهُمْ لَا يُعْطَوْنَ جَمِيعَ الْغَلَّةِ مَخَافَةَ أَنْ يَنْدَرِسَ الْحَبْسُ وَلَكِنْ يَبْقَى مِنْهُ سَهْمٌ لِلْمَسَاكِينِ لِيَبْقَى عَلَيْهِ اسْمُ الْحَبْسِ، وَيُكْتَبُ عَلَى الْوَلَدِ كِتَابٌ أَنَّهُمْ إِنَّمَا يُعْطَوْنَ مِنْهُ مَا أُعْطُوا عَلَى سَبِيلِ الْمَسْكَنَةِ، وَلَيْسَ عَلَى حَقٍّ لَهُمْ دُونَ الْمَسَاكِينِ. السَّابِعَةُ- عِتْقُ السَّائِبَةِ جَائِزٌ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ السَّيِّدُ لِعَبْدِهِ أَنْتَ حُرٌّ وَيَنْوِي الْعِتْقَ، أَوْ يَقُولُ: أَعْتَقْتُكَ سَائِبَةً، فَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ عِنْدَ جَمَاعَةِ أَصْحَابِهِ أَنَّ وَلَاءَهُ لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَعِتْقَهُ نَافِذٌ، هَكَذَا رَوَى عَنْهُ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَأَشْهَبُ وَغَيْرُهُمْ، وبه
[...sahibinin] onu Müslümanlar için bir mescit kılması ve kendileriyle o [yapı] arasını serbest bırakması (teslim etmesi) gibidir; o bununla bir mülkten çıkıp başka bir mülk sahibine değil, Allah Teâlâ'ya ait olmuştur. Su sebilleri, köprüler ve su kemerleri de böyledir. Karşıtına karşı delilinde ileri sürdüğün gereklilik, bütün bunlarda senin için de bağlayıcı olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşinci [Mesele]- Vakfı caiz görenler, vakfedenin [vakıf malındaki] tasarruf yetkisi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî şöyle demiştir: [Âzat ettiği] kölenin bizzat kendisine (rakabesine) malik olması nasıl haram olursa, vakfettiği mülk de vakfedene öylece haram olur. Ancak sadakasını (vakfını) bizzat idare etmesi, tahsis ettiği yerlere dağıtmak ve ulaştırmak üzere elinde tutması caizdir. Zira bize ulaştığına göre Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu anh-, Allah Azze ve Celle canını alıncaya kadar sadakasını bizzat kendisi idare etmeye devam etmiştir. [Şâfiî] dedi ki: Aynı şekilde Ali ve Fâtıma -radıyallâhu anhümâ- da sadakalarını bizzat kendileri idare ediyorlardı. Ebû Yûsuf da bu görüştedir. Mâlik ise şöyle demiştir: Bir kimse bir araziyi, hurmalığı veya bir evi yoksullara vakfetse ve [bu mülk] kendi elinde kalıp bakımını üstlense, kiraya verse ve yoksullara paylaştırsa; nihayet vakıf kendi elindeyken ölse, başka biri tarafından teslim alınıp işletilmedikçe bu vakıf sayılmaz ve miras [olarak kalır]. Ona göre konutlar, bahçeler ve araziler, vakfeden kimseden başkası onu teslim almadıkça vakfı geçerli olmaz ve mülkiyet intikali (kabzı) tamamlanmaz; at ve silahlar ise bundan müstesnadır. Arkadaşlarından (talebelerinden) oluşan bir topluluğa göre mezhebinin özeti budur. İbn Ebî Leylâ da bu görüştedir. Altıncı [Mesele]- Vakfedenin kendi vakfettiği şeyden faydalanması caiz değildir; çünkü o, bunu Allah için çıkarmış ve kendi mülkiyetinden koparmıştır. Dolayısıyla ondan herhangi bir şekilde faydalanması, sadakasından dönmek anlamına gelir. Ancak bu faydalanmayı vakıf esnasında şart koşmuşsa veya vakfeden kimse yahut onun mirasçıları fakir düşerse, ondan yemeleri caiz olur. İbn Habîb, Mâlik'ten şunu rivayet etmiştir: Mâlik dedi ki: Bir kimse gelirleri yoksullara ait olmak üzere bir asıl malı vakfetse, onun çocukları fakir düştüklerinde -vakfettiği gün zengin veya fakir olsunlar- bundan kendilerine verilir. Ancak vakfın silinip unutulmasından korkulduğu için gelirin tamamı onlara verilmez; vakıf isminin üzerinde kalması için ondan yoksullara bir pay ayrılır. Çocukların aleyhine de bundan kendilerine verilen şeyin sırf yoksulluk sebebiyle verildiğine ve yoksulların haricinde kendilerine ait bir hak olmadığına dair bir senet yazılır. Yedinci [Mesele]- Sâibe olarak azat etmek caizdir. Bu da efendinin kölesine azat etmeyi kastederek "Sen hürsün" demesi yahut "Seni sâibe olarak azat ettim" demesidir. Talebelerinden bir topluluk nezdinde Mâlik'in mezhebinden meşhur olan görüşe göre, onun velâ hakkı Müslümanlar topluluğuna aittir ve azadı geçerlidir. İbnü'l-Kâsım, İbn Abdilhakem, Eşheb ve başkaları ondan bu şekilde rivayet etmişlerdir; ve bununla
قَالَ ابْنُ وَهْبٍ، وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: لَا يُعْتِقُ أَحَدٌ سَائِبَةً، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلَاءِ وَعَنْ هِبَتِهِ، قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذَا عِنْدَ كُلِّ مَنْ ذَهَبَ مَذْهَبَهُ، إِنَّمَا هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى كَرَاهَةِ عِتْقِ السَّائِبَةِ لَا غَيْرَ، فَإِنْ وَقَعَ نَفَذَ وَكَانَ الْحُكْمُ فِيهِ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ أَيْضًا وَابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا أَكْرَهُ عِتْقَ السَّائِبَةِ وَأَنْهَى عَنْهُ، فَإِنْ وَقَعَ نَفَذَ وَكَانَ مِيرَاثًا لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَعَقْلُهُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ أَصْبَغُ: لَا بَأْسَ بِعِتْقِ السَّائِبَةِ ابْتِدَاءً، ذَهَبَ إِلَى الْمَشْهُورِ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَلَهُ احْتَجَّ إِسْمَاعِيلُ] الْقَاضِي [ ابْنُ إِسْحَاقَ وَإِيَّاهُ تَقَلَّدَ. وَمِنْ حُجَّتِهِ فِي ذَلِكَ أَنَّ عِتْقَ السَّائِبَةَ مُسْتَفِيضٌ بِالْمَدِينَةِ لَا يُنْكِرُهُ عَالِمٌ، وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ وَغَيْرَهُ مِنَ السَّلَفِ أعتقوا سائبة. وروي ابْنِ شِهَابٍ وَرَبِيعَةَ وَأَبِي الزِّنَادِ وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَعَطَاءٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَغَيْرِهِمْ. قُلْتُ: أَبُو الْعَالِيَةِ الرِّيَاحِيُّ الْبَصْرِيُّ التَّمِيمِيُّ ﵁ مِمَّنْ أُعْتِقَ سَائِبَةً، أَعْتَقَتْهُ مَوْلَاةٌ لَهُ مِنْ بَنِي رِيَاحٍ سَائِبَةً لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى، وَطَافَتْ بِهِ عَلَى حِلَقِ الْمَسْجِدِ، وَاسْمُهُ رُفَيْعُ بْنُ مِهْرَانَ، وَقَالَ ابْنُ نَافِعٍ: لَا سَائِبَةَ الْيَوْمَ فِي الْإِسْلَامِ، وَمَنْ أَعْتَقَ سَائِبَةً كَانَ وَلَاؤُهُ لَهُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَابْنُ الْمَاجِشُونِ، وَمَالَ إِلَيْهِ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ ﷺ:] مَنْ أَعْتَقَ سَائِبَةً فَوَلَاؤُهُ لَهُ [وَبِقَوْلِهِ:] إِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ [. فَنَفَى أَنْ يَكُونَ الْوَلَاءُ لِغَيْرٍ مُعْتِقٍ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ
bu görüştedir. İbn Vehb, Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Hiç kimse [kölesini] sâibe olarak azat etmesin; çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) velâ hakkının satılmasını ve hibe edilmesini nehyetmiştir. İbn Abdilberr der ki: Onun mezhebini benimseyen herkes nezdinde bu ifade, sâibe olarak azat etmenin sadece mekruh olduğuna hamledilir. Eğer bu gerçekleşirse geçerli olur ve hükmü de zikrettiğimiz gibi olur. Yine İbn Vehb ve İbnü'l-Kâsım, Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ben sâibe olarak azat etmeyi mekruh görür ve bundan nehyederim. Fakat gerçekleşirse geçerli olur; mirası Müslümanlar topluluğuna kalır, diyeti/tazminatı da onlara aittir. Asbağ ise: "Sâibe olarak azat etmekte başlangıç itibariyle de bir sakınca yoktur" demiştir; o, Mâlik'in mezhebindeki meşhur görüşe meyletmiştir. Kadı İsmâil b. İshâk da bunu delillendirmiş ve bu görüşü benimsemiştir. Onun bu husustaki delillerinden biri, sâibe azadının Medine'de hiçbir âlimin inkâr etmediği derecede yaygın olması ve Abdullah b. Ömer ile selef âlimlerinden başkalarının sâibe olarak köle azat etmiş olmalarıdır. Bu görüş İbn Şihâb, Rebîa ve Ebü'z-Zinâd'dan da rivayet edilmiştir; Ömer b. Abdilazîz, Ebü'l-Âliye, Atâ, Amr b. Dînâr ve diğerlerinin de görüşüdür. Derim ki: Ebü'l-Âliye er-Riyâhî el-Basrî et-Temîmî (radıyallâhu anh) da sâibe olarak azat edilenlerdendir. Onu Benî Riyâh'tan bir hanım efendisi Allah Teâlâ rızası için sâibe olarak azat etmiş ve mescidin halkalarını onunla dolaşmıştır; adı Rufey' b. Mihrân'dır. İbn Nâfi' ise şöyle demiştir: Bugün İslâm'da sâibe yoktur; kim bir köleyi sâibe olarak azat ederse onun velâ hakkı kendisine aittir. Şâfiî, Ebû Hanîfe ve İbnü'l-Mâcişûn da bu görüştedir; İbnü'l-Arabî de buna meyletmiştir. Onlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: [Kim bir köleyi sâibe olarak azat ederse onun velâ hakkı kendisinedir] ve [Velâ hakkı ancak azat edene aittir] buyruklarını delil getirmişlerdir. Böylece [Peygamber], velâ hakkının azat edenden başkasına ait olmasını nefyetmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ }
" وَبِالْحَدِيثِ] لَا سَائِبَةَ فِي الْإِسْلَامِ [وَبِمَا رَوَاهُ أَبُو قَيْسٍ عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِعَبْدِ اللَّهِ: إِنِّي أَعْتَقْتُ غُلَامًا لِي سَائِبَةً فَمَاذَا تَرَى فِيهِ؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: إِنَّ أَهْلَ الْإِسْلَامِ لَا يُسَيِّبُونَ، إِنَّمَا كَانَتْ تُسَيِّبُ الْجَاهِلِيَّةُ، أَنْتَ وَارِثُهُ وَوَلِيُّ نعمته.
“Allah ne bahîre ne de sâibe yapmıştır...” buyruğunu, [İslâm'da sâibe yoktur] hadisini ve Ebû Kays'ın Huzeyl b. Şurahbîl'den rivayet ettiği şu haberi delil getirmişlerdir: Bir adam Abdullah'a: "Ben bir kölemi sâibe olarak azat ettim, onun hakkında ne dersin?" diye sordu. Abdullah da şöyle dedi: "İslâm ehli sâibe yapmaz; sâibe yapmayı ancak cahiliye ehli yapardı. Sen onun vârisisin ve veliyyü'n-nimetisin (onu azat eden velisisin)."
[سورة المائدة (٥): آية ١٠٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 104]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ } “Onlara: 'Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin' denildiği zaman: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Ya ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yola ermeyen kimseler idiyseler de mi?” (104)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا) الْآيَةَ تَقَدَّمَ مَعْنَاهَا وَالْكَلَامُ عَلَيْهَا فِي" الْبَقَرَةِ" فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Onlara: 'Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin' denildiği zaman: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler...” ayetinin anlamı ve açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti; dolayısıyla onu burada tekrarlamanın bir anlamı yoktur.
[سورة المائدة (٥): آية ١٠٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 105]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtanlar size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah’adır; yapmakta olduklarınızı O size haber verecektir.”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَجْهُ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا التَّحْذِيرُ مِمَّا يَجِبُ أَنْ يُحْذَرَ مِنْهُ، وَهُوَ حَالُ مَنْ تَقَدَّمَتْ صِفَتُهُ مِمَّنْ رَكَنَ فِي دِينِهِ إِلَى تَقْلِيدِ آبَائِهِ وَأَسْلَافِهِ. وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ لَيْسَ الْقِيَامُ بِهِ بِوَاجِبٍ إِذَا اسْتَقَامَ الْإِنْسَانُ، وَأَنَّهُ لَا يُؤَاخَذُ أَحَدٌ بِذَنْبِ غَيْرِهِ، لَوْلَا مَا ورد من تفسيرها في السنة وأقاويل الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ عَلَى مَا نَذْكُرُهُ بِحَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ" مَعْنَاهُ احْفَظُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ الْمَعَاصِي، تَقُولُ عَلَيْكَ زَيْدًا بِمَعْنَى الْزَمْ زَيْدًا، وَلَا يَجُوزُ عَلَيْهِ زَيْدًا، بَلْ إِنَّمَا يَجْرِي هَذَا فِي الْمُخَاطَبَةِ فِي ثَلَاثَةِ أَلْفَاظٍ عَلَيْكَ زَيْدًا أَيْ خُذْ زَيْدًا، وَعِنْدَكَ عَمْرًا أَيْ حَضَرَكَ، وَدُونَكَ زَيْدًا أَيْ قَرِّبْ مِنْكَ، وَأَنْشَدَ:
Bu ayette dört mesele vardır: Birinci [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ayetin önceki ayetle irtibatı, sakınılması gereken husustan sakındırma yönüyledir; o da dininde atalarını ve geçmişlerini taklit etmeye dayanan, sıfatı daha önce geçmiş kimselerin durumudur. Bu ayetin zahiri; insan doğru yolda olduğu takdirde iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyi yerine getirmenin vacip olmadığına ve hiç kimsenin bir başkasının günahından ötürü sorumlu tutulmayacağına delalet eder; şayet sünnette ve sahabe ile tabiinin sözlerinde -Allah Teâlâ'nın yardımıyla zikredeceğimiz üzere- bu ayetin tefsirine dair gelen rivayetler olmasaydı. İkinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” buyruğunun anlamı; nefislerinizi günahlardan koruyun demektir. Tıpkı "Zeyd'den ayrılma/ona sarıl" anlamında aleyke Zeyden (عَلَيْكَ زَيْدًا) denmesi gibidir. Aleyhi Zeyden (عَلَيْهِ زَيْدًا) demek ise caiz değildir. Bilakis bu kullanım hitap halinde ancak şu üç lafızda geçerlidir: Aleyke Zeyden (عَلَيْكَ زَيْدًا) yani Zeyd'i tut/al; ındeke Amran (عِنْدَكَ عَمْرًا) yani o senin huzurundadır; dûneke Zeyden (دُونَكَ زَيْدًا) yani onu kendine yaklaştır/al. [Şair] şöyle demiştir:
يَا أَيُّهَا الْمَائِحُ دَلْوِي دونكا
Ey kuyudan su çeken! İşte kavam, al onu!
وَأَمَّا قَوْلُهُ: عَلَيْهِ رَجُلًا لَيْسَنِي، فَشَاذٌّ. الثَّالِثَةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ قَيْسٍ قَالَ: خَطَبَنَا أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ فَقَالَ: إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ وَتَتَأَوَّلُونَهَا عَلَى غَيْرِ تَأْوِيلِهَا" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ" وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول:
Şairin: [عَلَيْهِ رَجُلًا لَيْسَنِي] "Benim dışımda bir adamın üzerine olsun!" sözü ise şâzdır (kural dışıdır). Üçüncü [Mesele]- Ebû Dâvûd, Tirmizî ve başkaları Kays'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh bize bir hutbe irat edip şöyle buyurdu: "Şüphesiz sizler şu ayeti okuyor ve onu tevilinin dışındaki bir anlamla yorumluyorsunuz: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez.” Oysa ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim:
] إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ [. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ عَلِيٍّ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ: لَا يَصِحُّ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا حَدِيثٌ وَاحِدٌ، قُلْتُ: وَلَا إِسْمَاعِيلُ عَنْ قَيْسٍ، قَالَ: إِنَّ إِسْمَاعِيلَ رَوَى عَنْ قَيْسٍ مَوْقُوفًا. قَالَ النَّقَّاشُ: وَهَذَا إِفْرَاطٌ مِنْ وَكِيعٍ، رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ سُفْيَانَ وَإِسْحَاقَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ مَرْفُوعًا، وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ لَهُ: كَيْفَ تَصْنَعُ بِهَذِهِ الْآيَةِ؟ فَقَالَ: أَيَّةُ آيَةٍ؟ قُلْتُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ" قَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتُ عَنْهَا خَبِيرًا، سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: [بَلِ] ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْيٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعْ عَنْكَ أَمْرَ الْعَامَّةِ فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا الصَّبْرُ فِيهِنَّ مِثْلُ الْقَبْضِ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلًا يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ [. وَفِي رِوَايَةٍ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنَّا أَوْ مِنْهُمْ؟ قَالَ:] بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ [. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ قَوْلُهُ:] بَلْ مِنْكُمْ [هَذِهِ اللَّفْظَةُ قَدْ سَكَتَ عَنْهَا بَعْضُ الرُّوَاةِ فَلَمْ يَذْكُرْهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] إِنَّكُمْ فِي زَمَانٍ مَنْ تَرَكَ مِنْكُمْ عُشْرَ مَا أُمِرَ بِهِ هَلَكَ ثُمَّ يَأْتِي زَمَانٌ مَنْ عَمِلَ مِنْهُمْ بِعُشْرِ مَا أُمِرَ بِهِ نَجَا [قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ هَذَا بِزَمَانِ هَذِهِ الْآيَةِ، قُولُوا الْحَقَّ مَا قُبِلَ مِنْكُمْ، فَإِذَا رُدَّ عَلَيْكُمْ فَعَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ. وَقِيلَ لِابْنِ عُمَرَ فِي بَعْضِ أَوْقَاتِ الْفِتَنِ: لَوْ تَرَكْتَ الْقَوْلَ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ فَلَمْ تَأْمُرْ وَلَمْ تَنْهَ؟ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال لَنَا:] لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ [وَنَحْنُ شَهِدْنَا فَيَلْزَمُنَا أَنْ نُبَلِّغَكُمْ، وَسَيَأْتِي زَمَانٌ إِذَا قِيلَ فِيهِ الْحَقُّ لَمْ يُقْبَلْ. فِي رِوَايَةٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ بَعْدَ قَوْلِهِ:] لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ [فَكُنَّا نَحْنُ الشُّهُودُ وَأَنْتُمُ الْغُيَّبُ، وَلَكِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ
« إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ » «İnsanlar zâlimi görüp de onun elini tutmazlarsa [ona engel olmazlarsa], Allah'ın katından vereceği bir azapla onların hepsini kuşatması yakındır.» Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle demiştir: Bu hadis hasen sahihtir. İshâk b. İbrâhîm dedi ki: Amr b. Alî'nin şöyle dediğini işittim: Vekî'in şöyle söylediğini işittim: "Ebû Bekir'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla nakledilen tek bir hadis dahi sahih değildir." Ben: "İsmâil'in Kays'tan rivayeti de mi [sahih değil]?" dedim. O: "İsmâil, Kays'tan mevkûf olarak rivayet etmiştir" dedi. en-Nakkâş şöyle demiştir: Bu, Vekî'in aşırı bir değerlendirmesidir; bunu Şu'be Süfyân'dan, İshâk da İsmâil'den merfû olarak rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd, Tirmizî ve diğerleri Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Sa'lebe el-Huşenî'ye gelip ona: "Bu ayet hakkında ne yapıyorsun [nasıl amel ediyorsun]?" dedim. O: "Hangi ayet?" dedi. Ben: "Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olursanız sapan kimse size zarar veremez” buyruğudur" dedim. Ebû Sa'lebe şöyle dedi: "Andolsun ki sen bunu işi bilene sordun! Ben de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum, şöyle buyurdu: « [بَلِ] ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْيٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعْ عَنْكَ أَمْرَ الْعَامَّةِ فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا الصَّبْرُ فِيهِنَّ مِثْلُ الْقَبْضِ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلًا يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ » «[Aksine] siz iyiliği emredin, kötülükten sakındırın! Tâ ki boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir nefis arzusu, [ahirete] tercih edilen bir dünya ve her fikir sahibinin kendi fikrini beğendiğini gördüğün zaman artık kendine bak ve avamın (halkın) işini bırak! Zira sizin ardınızda öyle günler vardır ki o günlerde sabretmek kor ateşi avuçlamak gibidir. O günlerde [dinin gereğini] uygulayana, sizden sizin amelinizi yapan elli kişinin ecri kadar mükâfat verilir.» Bir rivayette şöyle denilmiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Bizden elli kişinin ecri mi yoksa onlardan [elli kişinin ecri mi]?" O: « بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ » «Aksine sizden elli kişinin ecri!» buyurdu. Ebû Îsâ: "Bu hadis hasen gariptir" dedi. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Onun: « بَلْ مِنْكُمْ » «Aksine sizden» sözü, bazı râvilerin susup zikretmediği bir lafızdır; bu daha önce geçmişti. Tirmizî, Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّكُمْ فِي زَمَانٍ مَنْ تَرَكَ مِنْكُمْ عُشْرَ مَا أُمِرَ بِهِ هَلَكَ ثُمَّ يَأْتِي زَمَانٌ مَنْ عَمِلَ مِنْهُمْ بِعُشْرِ مَا أُمِرَ بِهِ نَجَا » «Siz öyle bir zamandasınız ki içinizden kim emrolunduğu şeyin onda birini terk ederse helâk olur. Sonra öyle bir zaman gelecektir ki onlardan kim emrolunduğu şeyin onda birini yaparsa kurtulur.» [Tirmizî]: "Bu hadis gariptir" dedi. İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Bu [zaman], bu ayetin [zamanı] değildir. [Sözünüz] kabul edildiği sürece hakkı söyleyin; size reddedildiği zaman ise kendinize bakın." Fitne zamanlarının birinde İbn Ömer'e: "Bu günlerde söz söylemeyi bıraksan da emredip nehyetmesen olmaz mı?" denildi. O da şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize: « لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ » «Burada bulunan, bulunmayana tebliğ etsin» buyurdu. Biz buna şahit olduk, dolayısıyla size tebliğ etmemiz bize vaciptir. Öyle bir zaman gelecektir ki o zamanda hak söylendiğinde kabul edilmeyecektir. İbn Ömer'den gelen bir rivayette onun: « لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ » «Burada bulunan, bulunmayana tebliğ etsin» sözünden sonra: "İşte biz şahit olanlarız, siz de bulunmayanlarsınız. Fakat bu ayet..."
لِأَقْوَامٍ يَجِيئُونَ مِنْ بَعْدِنَا إِنْ قَالُوا، لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُمْ. وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ" خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ عَلَيْكُمْ أهله دِينِكُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ" فَكَأَنَّهُ قَالَ: لِيَأْمُرْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَلْيَنْهَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَلَا يَضُرُّكُمْ ضَلَالُ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ، وَهَذَا لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ يَجْرِي مَعَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ الْعِصْيَانِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَرُوِيَ مَعْنَى هَذَا عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: مَعْنَى الْآيَةِ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ: تَضَمَّنَتِ الْآيَةُ اشْتِغَالَ الْإِنْسَانِ بِخَاصَّةِ نَفْسِهِ، وتركه التعرض لمعايب النَّاسِ، وَالْبَحْثَ عَنْ أَحْوَالِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَ عَنْ حَالِهِ فَلَا يَسْأَلُ عَنْ حَالِهِمْ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ"] المدثر: ٣٨]،" وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى "] الانعام: ٤٦١]. وَقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:] كُنْ جَلِيسَ بَيْتِكَ وَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ [. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُرِيدَ بِهِ الزَّمَانُ الَّذِي يَتَعَذَّرُ فِيهِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَيُنْكِرُ بِقَلْبِهِ، وَيَشْتَغِلُ بِإِصْلَاحِ نَفْسِهِ. قُلْتُ: قَدْ جَاءَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ رَوَاهُ ابْنُ لَهِيعَةَ: قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ سَوَادَةَ الْجُذَامِيُّ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] إِذَا كَانَ رَأْسُ مِائَتَيْنِ فَلَا تَأْمُرْ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تَنْهَ عَنْ مُنْكَرٍ وَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ [. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّمَا قَالَ ﵇ ذَلِكَ لِتَغَيُّرِ الزَّمَانِ، وَفَسَادِ الْأَحْوَالِ، وَقِلَّةِ الْمُعِينِينَ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ: مَعْنَى الْآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَبْنَاءِ أُولَئِكَ الَّذِينَ بَحَرُوا الْبَحِيرَةَ وَسَيَّبُوا السَّوَائِبَ، عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ فِي الِاسْتِقَامَةِ عَلَى الدِّينِ، لَا يَضُرُّكُمْ ضَلَالُ الْأَسْلَافِ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ، قَالَ: وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَسْلَمَ قَالَ لَهُ الْكُفَّارُ سَفَّهْتَ آبَاءَكَ وَضَلَّلْتَهُمْ وَفَعَلْتَ وَفَعَلْتَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ بِسَبَبِ ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْآيَةُ فِي أَهْلِ الْأَهْوَاءِ الَّذِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْوَعْظُ، فَإِذَا عَلِمْتَ مِنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَ، بَلْ يَسْتَخِفُّونَ وَيَظْهَرُونَ فَاسْكُتْ عَنْهُمْ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْأُسَارَى الَّذِينَ عَذَّبَهُمُ الْمُشْرِكُونَ حَتَّى ارْتَدَّ بَعْضُهُمْ، فَقِيلَ لِمَنْ بَقِيَ عَلَى الْإِسْلَامِ: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمُ ارْتِدَادُ أَصْحَابِكُمْ. وَقَالَ: سعيد بن جبير: هي
[Bu ayet], bizden sonra gelecek ve [hakkı] söyledikleri zaman kendilerinden kabul edilmeyecek birtakım topluluklar içindir. İbnü'l-Mübârek şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” buyruğu bütün müminlere yönelik bir hitaptır; yani "Kendi dindaşlarınıza sahip çıkın" demektir; nitekim Yüce Allah'ın { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” buyruğu da böyledir. Sanki O: "Birbirinize iyiliği emredin, birbirinizi kötülükten sakındırın" buyurmuş gibidir. Dolayısıyla bu, iyiliği emretmenin ve kötülükten sakındırmanın farz olduğuna bir delildir. Müşriklerin, münafıkların ve Ehl-i kitabın sapıklığı ise size zarar vermez. Çünkü iyiliği emretme [vazifesi], daha önce geçtiği üzere Müslümanlardan günahkâr olanlarla yürütülür. Bunun bir benzeri Saîd b. Cübeyr'den de rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle demiştir: Ayetin anlamı; "İyiliği emredip kötülükten nehyettikten sonra doğru yolda bulunursanız, sapan kimse size zarar vermez" şeklindedir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Ayet, insanın bizzat kendisiyle meşgul olmasını, insanların kusurlarıyla uğraşmayı ve durumlarını araştırmayı terk etmesini ihtiva etmektedir; zira onlar onun durumundan sorulmayacakları gibi, o da onların durumundan sorulmayacaktır. Bu da Yüce Allah'ın { كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ } “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir” [el-Müddessir 74/38] ve { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” [el-En‘âm 6/164] buyrukları ile Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: « كُنْ جَلِيسَ بَيْتِكَ وَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ » «Evinin oturanı (sâkini) ol ve bizzat kendi nefsine bak!» hadisi gibidir. Bununla, iyiliği emretme ve kötülükten nehyetmenin imkânsız hale geldiği, [kişinin kötülüğü] kalbiyle inkâr ettiği ve kendi nefsini ıslah etmekle meşgul olduğu zamanın kastedilmiş olması da mümkündür. Derim ki: İbn Lehîa'nın rivayet ettiği garib bir hadis gelmiştir; o şöyle demiştir: Bize Bekr b. Sevâde el-Cüzâmî, Ukbe b. Âmir'den naklen anlattı; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « إِذَا كَانَ رَأْسُ مِائَتَيْنِ فَلَا تَأْمُرْ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تَنْهَ عَنْ مُنْكَرٍ وَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ » «İki yüz yılının başı olduğu zaman artık ne iyiliği emret ne de kötülükten sakındır; bizzat kendi nefsine bak!» Âlimlerimiz şöyle demiştir: [Peygamber] (aleyhisselâm) bunu ancak zamanın değişmesi, şartların bozulması ve yardımcıların azalması sebebiyle söylemiştir. Câbir b. Zeyd şöyle demiştir: Ayetin anlamı şudur: "Ey Bahîra ve Sâibe uygulamasını yapan o kimselerin oğullarından iman etmiş olanlar! Dinde dosdoğru olma konusunda siz kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde geçmişlerinizin sapıklığı size zarar vermez." Devamla dedi ki: Bir adam Müslüman olduğunda inkârcılar ona: "Babalarını akılsız saydın, onları sapıklıkla itham ettin, şöyle yaptın, böyle yaptın!" derlerdi; işte Allah bu ayeti bu sebeple indirdi. Şöyle de denilmiştir: Ayet, kendilerine vaazın fayda vermediği heva ehli hakkındadır. Bir topluluğun [öğüdü] kabul etmeyeceğini, aksine hafife alıp [düşmanlıklarını] açığa vuracağını anladığında artık onlara karşı sus! Yine şöyle de denilmiştir: Müşriklerin kendilerine işkence ettiği ve bu yüzden bazılarının dinden döndüğü esirler hakkında inmiştir. Bunun üzerine İslam üzere sebat edenlere: "Siz kendinize bakın, arkadaşlarınızın dinden dönmesi size zarar vermez" denilmiştir. Saîd b. Cübeyr ise onun...
فِي أَهْلِ الْكِتَابِ- وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَمَنْ كَانَ مِثْلَهُمْ، يَذْهَبَانِ إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى لَا يَضُرُّكُمْ كُفْرُ أَهْلِ الْكِتَابِ إِذَا أَدَّوُا الْجِزْيَةَ. وَقِيلَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، قَالَهُ الْمَهْدَوِيُّ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ وَلَا يُعْلَمُ قَائِلُهُ. قُلْتُ: قَدْ جَاءَ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى آيَةٌ جَمَعَتِ النَّاسِخَ وَالْمَنْسُوخَ غَيْرَ هَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ غَيْرُهُ: النَّاسِخُ مِنْهَا قَوْلُهُ:" إِذَا اهْتَدَيْتُمْ" وَالْهُدَى هُنَا هُوَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ مُتَعَيَّنٌ مَتَى رُجِيَ الْقَبُولُ، أَوْ رُجِيَ رَدُّ الظَّالِمِ وَلَوْ بِعُنْفٍ، مَا لَمْ يَخَفِ الْآمِرُ ضَرَرًا يَلْحَقُهُ فِي خَاصَّتِهِ، أَوْ فِتْنَةً يُدْخِلُهَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ، إِمَّا بِشَقِّ عَصًا، وَإِمَّا بِضَرَرٍ يَلْحَقُ طَائِفَةً مِنَ النَّاسِ، فَإِذَا خِيفَ هَذَا فَ" عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ" مُحْكَمٌ وَاجِبٌ أَنْ يُوقَفَ عِنْدَهُ. وَلَا يُشْتَرَطُ فِي النَّاهِي أَنْ يَكُونَ عَدْلًا كَمَا تَقَدَّمَ، وَعَلَى هذا جماعة أهل العلم فاعلمه.
Ehl-i kitap hakkında olduğunu söylemiştir. Mücâhid de Yahudiler, Hristiyanlar ve onlar gibi olanlar hakkında olduğunu söylemiştir. Her ikisi de anlamın; cizyeyi ödedikleri takdirde Ehl-i kitabın inkârı size zarar vermez, şeklinde olduğu görüşündedirler. Bunun iyiliği emretme ve kötülükten nehyetme emri ile mensuh olduğu da söylenmiştir; bunu el-Mehdevî belirtmiştir. İbn Atıyye ise: "Bu zayıftır ve bunu söyleyen kimse de bilinmemektedir" demiştir. Derim ki: Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm'dan şöyle dediği nakledilmiştir: "Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda hem nâsihi hem de mensûhu kendisinde toplayan bu ayetten başka bir ayet yoktur." Başkası da şöyle demiştir: Ayetteki nâsih kısım O'nun: { إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Siz doğru yolda oldukça” buyruğudur; buradaki hidayet ise iyiliği emredip kötülükten nehyetmektir. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- İyiliği emredip kötülükten nehyetmek; kabul edileceği umulduğunda yahut sertlikle de olsa zalimin engellenebileceği ümit edildiğinde, emreden kimse bizzat şahsına bir zarar gelmesinden veya Müslümanların arasına bir fitne sokmaktan -ister birlik ve beraberliğin bozulmasıyla olsun ister insanlardan bir topluluğa isabet edecek bir zararla olsun- korkmadığı sürece farz-ı ayındır. Eğer bundan korkulursa, o takdirde: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” buyruğu muhkemdir ve sınırında durulması vaciptir. Kötülükten nehyeden kimsede -daha önce geçtiği üzere- adil olma şartı aranmaz; ilim ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüş budur, bilesin.
[سورة المائدة (٥): الآيات ١٠٦ الى ١٠٨]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 106-108]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (١٠٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (١٠٨) } “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik; sizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde sefere çıkmışken başınıza ölüm musibeti geldiyse sizden olmayan başka iki kişi [tarafından yerine getirilsin]. Eğer [durumlarından] şüpheye düşerseniz, namazdan sonra onları alıkoyarsınız; onlar da Allah adına şöyle yemin ederler: 'Akraba bile olsa [yeminimizi] hiçbir menfaat karşılığında satmayız ve Allah’ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde şüphesiz günahkârlardan oluruz.' (106) Eğer o ikisinin bir günah işlediği (hıyanet ettiği) anlaşılırsa, haklarına tecavüz edilenlerden [ölen kimseye] en yakın olan başka iki kişi onların yerine geçer ve Allah adına: 'Bizim şahitliğimiz kesinlikle o ikisinin şahitliğinden daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde şüphesiz zalimlerden oluruz' diye yemin ederler. (107) Bu, onların şahitliği gereğince yerine getirmelerini yahut yeminlerinden sonra [başka] yeminlerin [ölenin yakınlarına] reddedilmesinden korkmalarını sağlamaya en yakın [yol]dur. Allah’tan korkun ve dinleyin. Allah, yoldan çıkmış topluluğu doğru yola iletmez. (108)”
فِيهِ سَبْعٌ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَالَ مَكِّيٌّ- ﵀: هَذِهِ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَعَانِي مِنْ أَشْكَلَ مَا فِي الْقُرْآنِ إِعْرَابًا وَمَعْنًى وَحُكْمًا، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا كَلَامُ مَنْ لَمْ يَقَعْ لَهُ الثَّلَجُ فِي تَفْسِيرِهَا، وَذَلِكَ بَيِّنٌ مِنْ كِتَابِهِ ﵀. قُلْتُ: مَا ذَكَرَهُ مَكِّيٌّ- ﵀ ذَكَرَهُ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ قَبْلَهُ أَيْضًا، وَلَا أَعْلَمُ خِلَافًا أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ نَزَلَتْ بِسَبَبِ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ. رَوَى الْبُخَارِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ تَمِيمُ الدَّارِيُّ وَعَدِيُّ] بْنُ بَدَّاءَ [ يَخْتَلِفَانِ إِلَى مَكَّةَ، فَخَرَجَ مَعَهُمَا فَتًى مِنْ بَنِي سَهْمٍ فَتُوُفِّيَ بِأَرْضٍ لَيْسَ بِهَا مُسْلِمٌ، فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا، فَدَفَعَا تَرِكَتَهُ إِلَى أَهْلِهِ وَحَبَسَا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ،؟؟ فَاسْتَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (مَا كَتَمْتُمَا وَلَا اطَّلَعْتُمَا) ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقَالُوا: اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ عَدِيٍّ وَتَمِيمٍ، فَجَاءَ رَجُلَانِ مِنْ وَرَثَةِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا أَنَّ هَذَا الْجَامَ لِلسَّهْمِيِّ، وَلَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا، قَالَ: فَأَخَذُوا الْجَامَ، وَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. لَفْظُ الدَّارَقُطْنِيِّ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ" بَرِئَ مِنْهَا النَّاسُ غَيْرِي وَغَيْرَ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءَ- وَكَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ يَخْتَلِفَانِ إِلَى الشَّامِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَأَتَيَا الشَّامَ بِتِجَارَتِهِمَا، وَقَدِمَ عَلَيْهِمَا مَوْلًى لِبَنِي سَهْمٍ يُقَالُ له: بديل ابن أَبِي مَرْيَمَ بِتِجَارَةٍ، وَمَعَهُ جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ يُرِيدُ بِهِ الْمَلِكَ، وَهُوَ عُظْمُ تِجَارَتِهِ، فَمَرِضَ فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا، وَأَمَرَهُمَا أَنْ يُبَلِّغَا مَا تَرَكَ أَهْلَهُ، قَالَ تَمِيمٌ: فَلَمَّا مَاتَ أَخَذْنَا ذَلِكَ الجام فبعناه بألف درهم ثم
Bu ayette yirmi yedi mesele vardır: BİRİNCİ MESELE: Mekkî -rahimehullâh- şöyle demiştir: Bu üç ayet, mana ehli (dil ve tefsir âlimleri) nezdinde i'rabı, manası ve hükmü bakımından Kur'an'daki en müşkül (anlaşılması en zor) ayetlerdendir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Bu söz, bu ayetlerin tefsiri hususunda kalbi mutmain olup yatışmamış bir kimsenin sözüdür; bu durum onun eserinden de açıkça anlaşılmaktadır -rahimehullâh-. Ben derim ki: Mekkî'nin -rahimehullâh- zikrettiği bu hususu, ondan önce Ebû Ca'fer en-Nehhâs da zikretmiştir. Bu ayetlerin Temîm ed-Dârî ile Adiy b. Beddâ sebebiyle indiği konusunda herhangi bir ihtilaf olduğunu da bilmiyorum. Buhârî, Dârekutnî ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Temîm ed-Dârî ile Adiy b. Beddâ ticaret için Mekke'ye gidip gelirlerdi. Sehm oğullarından genç bir adam da onlarla birlikte yola çıktı ve içinde hiçbir Müslümanın bulunmadığı bir yerde vefat etti. Genç, [mallarını ailesine ulaştırmaları için] bu ikisine vasiyette bulundu. Onlar da gencin terekesini (bıraktığı mirasını) ailesine teslim ettiler; ancak altın işlemeli gümüş bir kadehi gizleyip kendilerine alıkoydular. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَا كَتَمْتُمَا وَلَا اطَّلَعْتُمَا » «Bir şey gizlemediğinize ve [ona] hıyanet etmediğinize dair» onlara yemin ettirdi. Daha sonra bu kadeh Mekke'de bulundu. [Kadehi ellerinde bulunduranlar]: "Biz bunu Adiy ve Temîm'den satın aldık" dediler. Bunun üzerine Sehmli gencin mirasçılarından iki adam gelerek: "Bu kadeh Sehmli gencindir; bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha haklıdır ve biz haddi aşmadık" diyerek yemin ettiler. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine kadehi aldılar ve bu ayet onlar hakkında indi. Bu lafız Dârekutnî'ye aittir. Tirmizî'nin Temîm ed-Dârî'den rivayet ettiğine göre o, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu ayetten benim ve Adiy b. Beddâ'nın dışındaki insanlar berîdir (muaftır)." —İslam'dan önce her ikisi de Şam'a gidip gelen Hristiyan kimselerdi. Ticaret mallarıyla birlikte Şam'a gelmişlerdi. Yanlarına Sehm oğullarının azatlısı olan ve Büdeyl b. Ebî Meryem denilen bir adam ticaret malıyla geldi. Yanında krala götürmek istediği gümüş bir kadeh vardı ve bu onun ticaret malının en değerli parçasıydı. Adam hastalanınca bu ikisine vasiyette bulundu ve geride bıraktıklarını ailesine ulaştırmalarını emretti. Temîm dedi ki: "O vefat edince o kadehi alıp bin dirheme sattık; sonra
اقْتَسَمْنَاهَا أَنَا وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءَ، فَلَمَّا قَدِمْنَا إِلَى أَهْلِهِ دَفَعْنَا إِلَيْهِمْ مَا كَانَ مَعَنَا، وَفَقَدُوا الْجَامَ فَسَأَلُونَا عَنْهُ فَقُلْنَا: مَا تَرَكَ غَيْرَ هَذَا، وَمَا دَفَعَ إِلَيْنَا غَيْرَهُ، قَالَ تَمِيمٌ: فَلَمَّا أَسْلَمْتُ بَعْدَ قُدُومِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ تَأَثَّمْتُ مِنْ ذَلِكَ، فَأَتَيْتُ أَهْلَهُ وَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ، وَأَدَّيْتُ إِلَيْهِمْ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ، وَأَخْبَرْتُهُمْ أَنَّ عِنْدَ صَاحِبِي مِثْلَهَا، فَأَتَوْا بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَسَأَلَهُمُ الْبَيِّنَةَ فَلَمْ يَجِدُوا، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَحْلِفُوهُ بِمَا يُقْطَعُ بِهِ عَلَى أَهْلِ دِينِهِ، فَحَلَفَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ" إِلَى قَوْلِهِ" بَعْدَ أَيْمانِهِمْ" فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَرَجُلٌ آخَرُ مِنْهُمْ فَحَلَفَا فَنُزِعَتِ الْخَمْسُمِائَةِ مِنْ يَدَيْ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءَ. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ. وَذَكَرَ الْوَاقِدِيُّ أَنَّ الْآيَاتِ الثَّلَاثَ نَزَلَتْ فِي تَمِيمٍ وَأَخِيهِ عَدِيٍّ، وَكَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ، وَكَانَ مَتْجَرُهُمَا إِلَى مَكَّةَ، فَلَمَّا هَاجَرَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ قَدِمَ ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ الْمَدِينَةَ وَهُوَ يُرِيدُ الشَّامَ تَاجِرًا، فَخَرَجَ مَعَ تَمِيمٍ وَأَخِيهِ عَدِيٍّ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي بُدَيْلِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ مَوْلَى الْعَاصِ بْنِ وَائِلِ السَّهْمِيِّ، كَانَ خَرَجَ مُسَافِرًا فِي الْبَحْرِ إِلَى أَرْضِ النَّجَاشِيِّ، وَمَعَهُ رَجُلَانِ نَصْرَانِيَّانِ أَحَدُهُمَا يُسَمَّى تَمِيمًا وَكَانَ مِنْ لَخْمٍ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءَ، فَمَاتَ بُدَيْلٌ وَهُمْ فِي السَّفِينَةِ فَرُمِيَ بِهِ فِي الْبَحْرِ، وَكَانَ كَتَبَ وَصِيَّتَهُ ثُمَّ جَعَلَهَا فِي الْمَتَاعِ فَقَالَ: أَبْلِغَا هَذَا الْمَتَاعَ أَهْلِيَ، فَلَمَّا مَاتَ بُدَيْلٌ قَبَضَا الْمَالَ، فَأَخَذَا مِنْهُ مَا أَعْجَبَهُمَا فَكَانَ فِيمَا أَخَذَا إِنَاءً مِنْ فِضَّةٍ فِيهِ ثَلَاثُمِائَةِ مِثْقَالٍ، مَنْقُوشًا مُمَوَّهًا بِالذَّهَبِ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَذَكَرَهُ سُنَيْدٌ وَقَالَ: فَلَمَّا قَدِمُوا الشَّامَ مَرِضَ بُدَيْلٌ وَكَانَ مُسْلِمًا، الْحَدِيثَ. الثَّانِيَةُ- وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" شَهادَةُ بَيْنِكُمْ" وَرَدَ" شَهِدَ" فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْوَاعٍ مُخْتَلِفَةٍ: مِنْهَا قَوْلُهُ تعالى:" وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ"] البقرة: ٢٨٢] قِيلَ: مَعْنَاهُ أَحْضِرُوا. وَمِنْهَا" شَهِدَ" بِمَعْنَى قَضَى أَيْ أَعْلَمَ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ"] آل عمران: ١٨]. وَمِنْهَا" شَهِدَ" بِمَعْنَى أَقَرَّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ"] النساء: ١٦٦]. وَمِنْهَا" شَهِدَ" بِمَعْنَى حَكَمَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها"] يوسف: ٢٦]. وَمِنْهَا" شَهِدَ" بِمَعْنَى حَلَفَ، كَمَا فِي اللِّعَانِ." وشهد"
[Temîm şöyle dedi:] Ben ve Adiy b. Beddâ onu aramızda paylaştık. [Ölenin] ailesinin yanına vardığımızda yanımızda bulunanları kendilerine teslim ettik. Kadehi bulamayınca bize onu sordular; biz de: «Bundan başkasını bırakmadı ve bize bundan başkasını vermedi» dedik. Temîm dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldikten sonra ben Müslüman olunca bundan dolayı günahkâr olduğumu hissedip vicdan azabı çektim. Ailesine gidip durumu haber verdim ve onlara beş yüz dirhem ödedim; arkadaşımın yanında da bir o kadar bulunduğunu kendilerine bildirdim. Bunun üzerine onu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiler. [Resûlullah] onlardan delil istedi, bulamadılar. Bunun üzerine kendi din mensuplarınca tazim edilen (bağlayıcı sayılan) bir şey üzerine ona yemin ettirmelerini emretti; o da yemin etti. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” ayetini { بَعْدَ أَيْمانِهِمْ } “...kendi yeminlerinden sonra...” buyruğuna kadar indirdi. Bunun üzerine Amr b. el-Âs ve onlardan bir adam daha kalkıp yemin ettiler ve beş yüz [dirhem] Adiy b. Beddâ'nın elinden alındı. Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle demiştir: Bu garib bir hadistir ve isnadı sahih değildir. Vâkıdî, bu üç ayetin Hristiyan olan ve ticaretleri Mekke'ye yönelik bulunan Temîm ile kardeşi Adiy hakkında indiğini zikretmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde, Amr b. el-Âs'ın azatlısı İbn Ebî Meryem tüccar olarak Şam'a gitmek maksadıyla Medine'ye geldi; Temîm ve kardeşi Adiy ile birlikte yola çıktı... diyerek hadisi zikretti. Nakkaş ise şöyle zikretmiştir: [Bu ayetler], Âs b. Vâil es-Sehmî'nin azatlısı Büdeyl b. Ebî Meryem hakkında inmiştir. O, deniz yoluyla Necâşî'nin ülkesine doğru sefere çıkmıştı. Yanında Lahm kabilesinden Temîm adında biri ile Adiy b. Beddâ olmak üzere Hristiyan iki adam vardı. Büdeyl gemideyken vefat etti ve [cenazesi] denize bırakıldı. Vasiyetini yazıp eşyalarının arasına koymuş ve: «Bu eşyayı aileme ulaştırın» demişti. Büdeyl vefat edince malları teslim aldılar ve içinden hoşlarına gideni aldılar. Aldıkları şeyler arasında üç yüz miskal ağırlığında, işlemeli ve altın yaldızlı gümüş bir kap da vardı... diyerek hadisi aktardı. Süneyd de bunu zikretmiş ve: «Şam'a vardıklarında Büdeyl hastalandı -ki kendisi Müslümandı-...» diyerek hadisi aktarmıştır. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “Aranızdaki şahitlik...” buyruğuna gelince; 'şehide' (شَهِدَ) fiili Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda farklı vecihlerle (anlamlarla) yer almıştır: Bunlardan biri Yüce Allah'ın: { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } [el-Bakara: 282] “Erkeklerinizden iki şahit tutun (hazır bulundurun)” buyruğudur; buradaki manasının 'hazır bulundurun' olduğu söylenmiştir. Bir diğeri 'şehide'nin hükmetti, yani bildirdi manasında olmasıdır. Ebû Ubeyde bunu belirtmiş olup Yüce Allah'ın: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } [Âl-i İmrân: 18] “Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti (bildirdi/hükmetti)” buyruğu böyledir. Bir diğeri 'şehide'nin ikrar etti manasında olmasıdır; Yüce Allah'ın: { وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ } [en-Nisâ: 166] “Melekler de şahitlik (ikrar) ederler” buyruğu böyledir. Bir diğeri 'şehide'nin hüküm verdi manasında olmasıdır; Allah Teâlâ: { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } [Yûsuf: 26] “Onun ailesinden bir şahit de şahitlik etti (hüküm verdi)” buyurmuştur. Bir diğeri ise liân konusunda olduğu gibi 'şehide'nin yemin etti manasında olmasıdır. [Ayrıca] 'şehide'...
بِمَعْنَى وَصَّى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ". وَقِيلَ: مَعْنَاهَا هُنَا الْحُضُورُ لِلْوَصِيَّةِ، يُقَالُ: شَهِدْتُ وَصِيَّةَ فُلَانٍ أَيْ حَضَرْتُهَا. وَذَهَبَ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَنَّ الشَّهَادَةَ بِمَعْنَى الْيَمِينِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى يَمِينُ مَا بَيْنَكُمْ أَنْ يَحْلِفَ اثْنَانِ، وَاسْتُدِلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ الشَّهَادَةِ الَّتِي تُؤَدَّى لِلْمَشْهُودِ لَهُ بِأَنَّهُ لَا يُعْلَمُ لِلَّهِ حُكْمٌ يَجِبُ فِيهِ عَلَى الشَّاهِدِ يَمِينٌ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ الْقَفَّالُ. وَسُمِّيَتِ الْيَمِينُ شَهَادَةً، لِأَنَّهُ يَثْبُتُ بِهَا الْحُكْمُ كَمَا يَثْبُتُ بِالشَّهَادَةِ. وَاخْتَارَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنَّ الشَّهَادَةَ هُنَا هِيَ الشَّهَادَةُ الَّتِي تُحْفَظُ فَتُؤَدَّى، وَضَعَّفَ كَوْنَهَا بِمَعْنَى الحضور واليمين. الثالثة- قوله تَعَالَى:" بَيْنِكُمْ" قِيلَ: مَعْنَاهُ مَا بَيْنَكُمْ فَحُذِفَتْ" مَا" وَأُضِيفَتِ الشَّهَادَةُ إِلَى الظَّرْفِ، وَاسْتُعْمِلَ اسْمًا عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَهُوَ الْمُسَمَّى عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ بِالْمَفْعُولِ على السعة، كما قال:
"vasiyet etti" anlamında da kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” buyruğu böyledir. Buradaki anlamın vasiyet için hazır bulunmak olduğu da söylenmiştir; nitekim "Filanın vasiyetine şahit oldum" yani 'hazır bulundum' denilir. Taberî ise şahitliğin yemin manasında olduğu görüşüne gitmiştir; buna göre mana: "Aranızdaki yemin, iki kişinin yemin etmesidir" şeklinde olur. Bunun lehine şahitlik edilen kimse için eda edilen [klasik] şahitlikten farklı olduğuna dair, Allah'ın hükmünde şahide yemin etmenin vacip kılındığı hiçbir durumun bilinmemesi delil getirilmiştir. Bu görüşü el-Kaffâl da tercih etmiştir. Yemine şahitlik adı verilmiştir; çünkü hüküm şahitlikle sabit olduğu gibi yeminle de sabit olur. İbn Atıyye ise buradaki şahitliğin, hıfzedilip sonra eda edilen asıl şahitlik olduğunu tercih etmiş; hazır bulunmak ve yemin anlamında olmasını ise zayıf görmüştür. Üçüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { بَيْنِكُمْ } “Aranızda” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Anlamı mâ beyneküm (مَا بَيْنَكُمْ - aranızdaki şey) olup mâ (مَا) hazfedilmiş ve şahitlik kelimesi zarfa izafe edilerek hakikat anlamında bir isim olarak kullanılmıştır. Nahivciler nezdinde buna mef'ûlün ale's-sea (genişletilmiş mef'ûl) denir; tıpkı şairin:
يوما شهدناه سليما وعامرا
Selîm ve Âmir kabilelerinin hazır bulunduğu o günde...
أَرَادَ شَهِدْنَا فِيهِ. وَقَالَ تَعَالَى:" بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ"] سبأ: ٣٣] أَيْ مَكْرُكُمْ فِيهِمَا. وَأَنْشَدَ:
sözünde "içinde bulunduğumuz günde" kastetmesi gibi. Allah Teâlâ da: { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Hayır, gece ve gündüzün tuzağıdır” [Sebe 33] yani "onların içinde kurduğunuz tuzaktır" buyurmuştur. Şair şöyle demiştir:
تُصَافِحُ مَنْ لَاقَيْتَ لِي ذَا عَدَاوَةٍ ... صِفَاحًا وَعَنِّي بَيْنَ عَيْنَيْكَ مُنْزَوِي
Bana düşman olan kimseyle karşılaştığında onunla samimiyetle tokalaşırsın; benden ise iki gözünün arası (yüzün) asılıp çekilir.
أَرَادَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْكَ فَحَذَفَ، وَمِنْهُ قوله تعالى:" هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ"] الكهف: ٧٨] أَيْ مَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" (إِذا حَضَرَ) " مَعْنَاهُ إِذَا قَارَبَ الْحُضُورَ، وَإِلَّا فَإِذَا حَضَرَ الْمَوْتُ لَمْ يُشْهِدْ مَيِّتٌ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ"] النحل: ٩٨]. وكقوله:" إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ"] الطلاق: ١] وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَالْعَامِلُ فِي" إِذا" الْمَصْدَرُ الَّذِي هُوَ" شَهادَةُ". الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ) " حِينَ" ظَرْفُ زَمَانٍ وَالْعَامِلُ فِيهِ" حَضَرَ" وَقَوْلُهُ:" اثْنانِ" يَقْتَضِي بِمُطْلَقِهِ شَخْصَيْنِ، وَيَحْتَمِلُ رَجُلَيْنِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ:" ذَوا عَدْلٍ" بَيَّنَ أَنَّهُ أَرَادَ رَجُلَيْنِ، لِأَنَّهُ لَفْظٌ لَا يَصْلُحُ إِلَّا لِلْمُذَكَّرِ، كَمَا أَنَّ" ذَوَاتَا"] الرحمن: ٤٨] لَا يَصْلُحُ إِلَّا لِلْمُؤَنَّثِ. وَارْتَفَعَ" اثْنانِ" عَلَى أنه خبر المبتدأ الذي هو" شَهادَةُ"
[Şair], iki gözünün arasındakini (mâ beyne ayneyk) kastetmiş ve [mâ lafzını] hazfetmiştir. Allah Teâlâ'nın: { هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” [Kehf 78] yani 'benimle senin aramızdakilerin [ayrılmasıdır]' buyruğu da bu kabildendir. Dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { إِذَا حَضَرَ } “Geldiği zaman” buyruğunun anlamı; [ölüm] yaklaşmaya başladığı zamandır. Aksi takdirde ölüm [bizzat] geldiğinde ölen kimse şahit tutamaz. Bu da Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Kur'an okuduğun zaman Allah'a sığın” [Nahl 98] ve: { إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ } “Kadınları boşadığınız zaman onları [iddetlerine doğru] boşayın” [Talâk 1] buyrukları gibidir; bunun benzeri [Kur'an'da] pek çoktur. { إِذَا } lafzında amel eden [âmil], { شَهَادَةُ } mastarıdır. Beşinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ } “Vasiyet vaktinde iki kişi...” buyruğundaki { حِينَ } lafzı zaman zarfıdır ve onda amel eden [âmil] { حَضَرَ } fiilidir. { اثْنَانِ } buyruğu mutlak ifadesiyle iki şahsı gerektirir ve iki erkeğe de ihtimali vardır. Ancak bundan sonra: { ذَوَا عَدْلٍ } “Adalet sahibi iki kişi” buyurunca iki erkeği kastettiğini açıklamıştır. Çünkü bu lafız ancak müzekker (eril) için elverişlidir; nitekim [diğer ayette geçen] { ذَوَاتَا } [Rahmân 48] lafzı da ancak müennes (dişil) için elverişlidir. { اثْنَانِ } lafzı, mübtedâ (özne) olan { شَهَادَةُ } kelimesinin haberi (yüklemi) olduğu için merfûdur.
قَالَ أَبُو عَلِيٍّ" شَهادَةُ" رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ فِي قَوْلِهِ:" اثْنانِ" التَّقْدِيرُ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ فِي وَصَايَاكُمْ شَهَادَةُ اثْنَيْنِ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ وَأَقَامَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ"] الأحزاب: ٦] أَيْ مِثْلُ أُمَّهَاتِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ" اثْنانِ" بِ"- شَهادَةُ"، التَّقْدِيرُ وَفِيمَا أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ أَوْ لِيَكُنْ مِنْكُمْ أَنْ يَشْهَدَ اثْنَانِ، أَوْ لِيُقِمِ الشَّهَادَةُ اثْنَانِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ) " ذَوا عَدْلٍ" صِفَةٌ لِقَوْلِهِ:" اثْنانِ" وَ" مِنْكُمْ" صِفَةٌ بَعْدَ صِفَةٍ. وَقَوْلُهُ:" أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ" أَيْ أَوْ شَهَادَةُ آخَرَيْنِ مِنْ غَيْرِكُمْ، فَمِنْ غَيْرِكُمْ صِفَةٌ لِآخَرَيْنِ. وَهَذَا الْفَصْلُ هُوَ الْمُشْكِلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنْ يُقَالَ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّ الْكَافَ وَالْمِيمَ فِي قَوْلِهِ:" مِنْكُمْ" ضَمِيرٌ لِلْمُسْلِمِينَ" أَوْ- آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ" لِلْكَافِرِينَ فَعَلَى هَذَا تَكُونُ شَهَادَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ جَائِزَةً فِي السَّفَرِ إِذَا كَانَتْ وَصِيَّةً، وَهُوَ الْأَشْبَهُ بِسِيَاقِ الْآيَةِ، مَعَ مَا تَقَرَّرَ مِنَ الْأَحَادِيثِ. وَهُوَ قَوْلُ ثَلَاثَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ شَاهَدُوا التَّنْزِيلَ، أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فَمَعْنَى الْآيَةِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ حُكْمَهُ فِي الشَّهَادَةِ عَلَى الْمُوصِي إِذَا حَضَرَ الْمَوْتُ أَنْ تَكُونَ شَهَادَةَ عَدْلَيْنِ فَإِنْ كَانَ فِي سَفَرٍ وَهُوَ الضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ، وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُ أَحَدٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَلْيُشْهِدْ شَاهِدَيْنِ مِمَّنْ حَضَرَهُ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ، فَإِذَا قَدِمَا وَأَدَّيَا الشَّهَادَةَ عَلَى وَصِيَّتِهِ حَلَفَا بَعْدَ الصَّلَاةِ أَنَّهُمَا مَا كَذَبَا وَمَا بَدَّلَا، وَأَنَّ مَا شَهِدَا بِهِ حَقٌّ، مَا كَتَمَا فِيهِ شَهَادَةً وَحُكِمَ بِشَهَادَتِهِمَا، فَإِنْ عُثِرَ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمَا كَذَبَا أَوْ خَانَا، وَنَحْوَ هَذَا مِمَّا هُوَ إِثْمٌ حَلَفَ رَجُلَانِ مِنْ أَوْلِيَاءِ الْمُوصِي فِي السَّفَرِ، وَغَرِمَ الشَّاهِدَانِ مَا ظَهَرَ عَلَيْهِمَا. هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى مَذْهَبِ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَيَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَبِي مِجْلَزٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَشُرَيْحٍ وَعَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، وَابْنِ سِيرِينَ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِمْ. وَقَالَ بِهِ مِنَ الْفُقَهَاءِ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَمَالَ إِلَيْهِ أَبُو عُبَيْدِ الْقَاسِمِ بْنُ سَلَّامٍ لِكَثْرَةِ مَنْ قَالَ بِهِ. وَاخْتَارَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَقَالَ: شَهَادَةُ أَهْلِ الذمة جائزة على المسلمين في السفر
Ebû Alî şöyle demiştir: { شَهادَةُ } lafzı mübtedâ (özne) olduğu için merfûdur; haberi (yüklemi) ise { اثْنانِ } buyruğundadır. Takdiri: 'Vasiyetleriniz esnasında aranızdaki şahitlik, iki kişinin şahitliğidir' şeklindedir. Böylece muzâfı (tamlananı) hazfetmiş ve muzâfun ileyhi (tamlayanı) onun yerine koymuştur; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } “Onun eşleri de onların anneleridir” [Ahzâb 6] yani 'anneleri gibidir' buyurmuştur. { اثْنانِ } lafzının { شَهادَةُ } ile merfû olması da caizdir; takdiri: 'Size indirilen hükümler arasında veya sizden olması gereken husus, iki kişinin şahitlik etmesidir' yahut 'iki kişinin şahitliği yerine getirmesidir' şeklinde olur. Altıncı [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “Sizden adalet sahibi iki kişi” buyruğunda yer alan { ذَوا عَدْلٍ } ifadesi, { اثْنانِ } lafzının sıfatıdır; { مِنْكُمْ } ise sıfat ardına gelen [ikinci bir] sıfattır. O'nun: { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu ise; 'yahut sizden olmayan başka iki kişinin şahitliğidir' manasındadır. Dolayısıyla { مِنْ غَيْرِكُمْ } ifadesi, { آخَرانِ } lafzının sıfatıdır. İşte bu kısım, bu ayetteki müşkül (anlaşılması güç) olan yerdir. Bu husustaki tahkik şöyle ifade edilmelidir: İlim adamları bu konuda üç farklı görüşe ayrılmıştır: Birincisi: { مِنْكُمْ } buyruğundaki 'kâf' ve 'mîm' zamiri Müslümanlara, { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } ifadesi ise kâfirlere aittir. Buna göre, vasiyet söz konusu olduğunda yolculuk esnasında Ehl-i kitabın Müslümanlar aleyhine şahitliği caizdir. Sabit olan hadislerle birlikte değerlendirildiğinde ayetin bağlamına en uygun olan [görüş] de budur. Bu, vahyin inişine bizzat şahitlik eden üç sahabînin görüşüdür: Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, Abdullah b. Kays ve Abdullah b. Abbâs. Bu görüşe göre ayetin başından sonuna kadar manası şöyledir: Allah Teâlâ, vasiyet edene ölüm yaklaştığı vakit şahitlik konusundaki hükmünün iki adil şahit olması gerektiğini haber vermiştir. Şayet kişi yolculukta -yani yeryüzünde seyahat halinde- bulunur da yanında müminlerden kimse olmazsa, yanında hazır bulunan kâfirlerden iki kişiyi şahit tutsun. Onlar [yolculuktan] dönüp onun vasiyetine dair şahitlikte bulunduklarında, namazdan sonra yalan söylemediklerine, [vasiyeti] değiştirmediklerine, şahitlik ettikleri şeyin hak olduğuna ve onda hiçbir şahitliği gizlemediklerine dair yemin ederler ve onların şahitliğiyle hüküm verilir. Şayet bundan sonra onların yalan söyledikleri, hıyanet ettikleri yahut buna benzer günah olan bir fiil işledikleri ortaya çıkarsa, yolculukta vasiyet eden kimsenin mirasçılarından iki adam yemin eder ve iki şahit, üzerlerinde hıyanet olarak zahir olan miktarı tazmin eder. Bu; Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, Saîd b. el-Müseyyeb, Yahyâ b. Ya‘mer, Saîd b. Cübeyr, Ebû Miclez, İbrâhîm [en-Nehaî], Şüreyh, Ubeyde es-Selmânî, İbn Sîrîn, Mücâhid, Katâde, es-Süddî, İbn Abbâs ve diğerlerinin mezhebi uyarınca ayetin manasıdır. Fakihlerden Süfyân es-Sevrî de bu görüşü benimsemiş, Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm ise bu görüşü savunanların çokluğundan dolayı buna meyletmiştir. Ahmed b. Hanbel de bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Zimmîlerin Müslümanlar aleyhindeki şahitliği, Müslümanların bulunmadığı yolculuk hallerinde caizdir.
عِنْدَ عَدَمِ الْمُسْلِمِينَ كُلِّهِمْ يَقُولُونَ" مِنْكُمْ" مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَمَعْنَى" مِنْ غَيْرِكُمْ" يَعْنِي الْكُفَّارَ. قَالَ بَعْضُهُمْ: وَذَلِكَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ وَلَا مُؤْمِنَ إِلَّا بِالْمَدِينَةِ، وَكَانُوا يُسَافِرُونَ بِالتِّجَارَةِ صُحْبَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَأَنْوَاعِ الْكَفَرَةِ. وَالْآيَةُ مُحْكَمَةٌ عَلَى مَذْهَبِ أَبِي مُوسَى وَشُرَيْحٍ وَغَيْرِهِمَا. الْقَوْلُ الثَّانِي- أَنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ:" أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ" مَنْسُوخٌ، هَذَا قَوْلُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَالنَّخَعِيِّ وَمَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الْفُقَهَاءِ، إِلَّا أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ خَالَفَهُمْ فَقَالَ: تَجُوزُ شَهَادَةُ الْكُفَّارِ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَلَا تَجُوزُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ"] البقرة: ٢٨٢] وقوله:" وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ"] الطلاق: ٢]، فَهَؤُلَاءِ زَعَمُوا أَنَّ آيَةَ الدَّيْنِ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ، وَأَنَّ فِيهَا" مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ" فَهُوَ نَاسِخٌ لِذَلِكَ، وَلَمْ يَكُنِ الْإِسْلَامُ يومئذ إلا بالمدينة، فجازت شهادة أهله الْكِتَابِ، وَهُوَ الْيَوْمُ طَبَّقَ الْأَرْضَ فَسَقَطَتْ شَهَادَةُ الْكُفَّارِ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ شَهَادَةَ الْفُسَّاقِ لَا تَجُوزُ، وَالْكُفَّارُ فُسَّاقٌ فَلَا تَجُوزُ شَهَادَتُهُمْ. قُلْتُ: مَا ذَكَرْتُمُوهُ صَحِيحٌ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ بِمُوجَبِهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ فِي شَهَادَةِ أَهْلِ الذِّمَّةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي الْوَصِيَّةِ فِي السَّفَرِ خَاصَّةً لِلضَّرُورَةِ بِحَيْثُ لَا يُوجَدُ مُسْلِمٌ، وَأَمَّا مَعَ وُجُودِ مُسْلِمٍ فَلَا، وَلَمْ يَأْتِ مَا ادَّعَيْتُمُوهُ مِنَ النَّسْخِ عَنْ أَحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ التَّنْزِيلَ، وَقَدْ قَالَ بِالْأَوَّلِ ثَلَاثَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي غَيْرِهِ، وَمُخَالَفَةُ الصَّحَابَةِ إِلَى غَيْرِهِمْ يَنْفِرُ عَنْهُ أَهْلُ الْعِلْمِ. وَيُقَوِّي هَذَا أَنَّ سُورَةَ" الْمَائِدَةِ" مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ نُزُولًا حَتَّى قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمَا: إِنَّهُ لَا مَنْسُوخَ فِيهَا. وَمَا ادَّعَوْهُ مِنَ النَّسْخِ لَا يَصِحُّ فَإِنَّ النَّسْخَ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِثْبَاتِ النَّاسِخِ عَلَى وَجْهٍ يَتَنَافَى الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مَعَ تَرَاخِي النَّاسِخِ، فَمَا ذَكَرُوهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ نَاسِخًا، فَإِنَّهُ فِي قِصَّةٍ غَيْرُ قِصَّةِ الْوَصِيَّةِ لِمَكَانَ الْحَاجَةِ وَالضَّرُورَةِ، وَلَا يَمْتَنِعُ اخْتِلَافُ الْحُكْمِ عِنْدَ الضَّرُورَاتِ، وَلِأَنَّهُ ربما كان الكافر ثقة عند المسلم ويرتضيه عِنْدَ الضَّرُورَةِ، فَلَيْسَ فِيمَا قَالُوهُ نَاسِخٌ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ- أَنَّ الْآيَةَ لَا نَسْخَ فِيهَا، قَالَهُ الزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ، وَيَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ:" مِنْكُمْ" أَيْ مِنْ عَشِيرَتِكُمْ وَقَرَابَتِكُمْ، لِأَنَّهُمْ أَحْفَظُ وَأَضْبَطُ وأبعد عن النسيان.
Müslümanların bulunmaması hâlinde [şahitlik yapmalarına dairdir]. Hepsi de: { مِنْكُمْ } “Sizden” ifadesinin 'müminlerden', { مِنْ غَيْرِكُمْ } “Sizden başkalarından” ifadesinin ise 'kâfirler' anlamına geldiğini söylemektedirler. Bazıları şöyle demiştir: Çünkü bu ayet indiğinde Medine'den başka yerde mümin yoktu ve onlar ehl-i kitap, putperestler ve çeşitli kâfir zümrelerle birlikte ticaret için yolculuk yaparlardı. Ebû Mûsâ, Şüreyh ve başkalarının mezhebine göre bu ayet muhkemdir (hükmü geçerlidir). İkinci Görüş- Yüce Allah'ın: { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğunun mensuh (hükmünün kaldırılmış) olduğudur. Bu; Zeyd b. Eslem, en-Nehaî, Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve diğer fukahanın görüşüdür. Ancak Ebû Hanîfe onlardan farklı olarak şöyle demiştir: Kâfirlerin birbirleri aleyhine şahitlikleri caizdir, fakat Müslümanlar aleyhine caiz değildir. Onlar Allah Teâlâ'nın: { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “Razı olacağınız şahitlerden” [Bakara 282] ve: { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi şahit tutun” [Talâk 2] buyruklarını delil göstermişlerdir. Bunlar, borç ayetinin (Müdâyene) en son inen ayetlerden olduğunu ve orada geçen { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “Razı olacağınız şahitlerden” ifadesinin bunu neshettiğini ileri sürmüşlerdir. [Onlara göre] O gün İslam yalnızca Medine'de bulunuyordu, bu sebeple ehl-i kitabın şahitliği caiz kılınmıştı; bugün ise İslam yeryüzünü kaplamıştır, dolayısıyla kâfirlerin şahitliği düşmüştür. Nitekim Müslümanlar, fâsıkların şahitliğinin caiz olmadığı konusunda icmâ etmiştir; kâfirler de fâsıktır, binaenaleyh şahitlikleri caiz değildir. Ben derim ki: Zikrettiğiniz hususlar doğrudur; ancak biz de onun gereğini savunmaktayız: Bu [hüküm], zarurete binaen, Müslümanın bulunmadığı yolculuk hâlindeki vasiyette zimmîlerin Müslümanlar aleyhine şahitlik yapmalarına mahsustur. Müslümanın bulunması durumunda ise caiz değildir. Neshe dair ileri sürdüğünüz iddia, nüzûle şahit olan [sahabîlerden] hiçbirinden nakledilmemiştir. Birinci görüşü sahabeden üç kişi söylemiştir ve bu durum başka bir konuda böyle değildir. Sahabeye muhalefet edip başkalarının görüşüne yönelmekten ilim ehli kaçınır. Bunu kuvvetlendiren bir diğer husus da Mâide Suresi'nin, Kur'an'ın nüzûl bakımından en son inenlerinden olmasıdır; hatta İbn Abbâs, el-Hasan ve başkaları: "Onda hiçbir mensuh ayet yoktur" demişlerdir. İleri sürdükleri nesh iddiası sahih değildir; zira nesh için, nâsihin (nesheden hükmün) sonra gelmesiyle birlikte ikisinin arasını uzlaştırmanın imkânsız olduğunu ispatlamak şarttır. Zikrettikleri şeyin ise nâsih olması sahih değildir; çünkü o, ihtiyaç ve zaruret sebebiyle olan vasiyet kıssasından farklı bir olay hakkındadır. Zaruret anlarında hükmün farklılaşması ise imkânsız değildir. Ayrıca kâfir kişi zaruret anında Müslümanın nezdinde güvenilir olabilir ve ondan razı olunabilir. Dolayısıyla onların söylediklerinde nâsih bir hüküm yoktur. Üçüncü Görüş- Ayette nesh bulunmadığıdır. Bu görüşü ez-Zührî, el-Hasan ve İkrime söylemiştir. Buna göre O'nun: { مِنْكُمْ } “Sizden” buyruğunun anlamı; 'kendi aşiretinizden ve akrabalarınızdan' demektir; çünkü onlar [hakkı] daha iyi korur, daha sağlam zabteder ve unutmaktan en uzaktırlar.
ومعنى قوله: (أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) أَيْ مِنْ غَيْرِ الْقَرَابَةِ وَالْعَشِيرَةِ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا يَنْبَنِي عَلَى مَعْنًى غَامِضٍ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَعْنًى" آخَرَ" فِي الْعَرَبِيَّةِ مِنْ جِنْسِ الْأَوَّلِ، تَقُولُ: مَرَرْتُ بِكَرِيمٍ وَكَرِيمٍ آخَرَ، فَقَوْلُهُ" آخَرُ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ جِنْسِ الْأَوَّلِ، وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ مَرَرْتُ بِكَرِيمٍ وَخَسِيسٍ آخَرَ، وَلَا مَرَرْتُ بِرَجُلٍ وَحِمَارٍ آخَرَ، فَوَجَبَ مِنْ هَذَا أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ" أَيْ عَدْلَانِ، وَالْكُفَّارُ لَا يَكُونُونَ عُدُولًا فَيَصِحُّ عَلَى هَذَا قَوْلُ مَنْ قَالَ" مِنْ غَيْرِكُمْ" مِنْ غَيْرِ عَشِيرَتِكُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَهَذَا مَعْنًى حَسَنٌ مِنْ جِهَةِ اللِّسَانِ، وَقَدْ يُحْتَجُّ بِهِ لِمَالِكٍ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى عِنْدَهُمْ" مِنْ غَيْرِكُمْ" مِنْ غَيْرِ قَبِيلَتِكُمْ عَلَى أَنَّهُ قَدْ عُورِضَ هَذَا الْقَوْلُ بِأَنَّ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" فخوطب الجماعة من المؤمنين. السابعة- استدل أَبُو حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى جَوَازِ شَهَادَةِ الْكُفَّارِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ فِيمَا بَيْنَهُمْ، قَالَ: وَمَعْنَى" أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ" أَيْ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ دِينِكُمْ، فَدَلَّ عَلَى جَوَازِ شَهَادَةِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، فَيُقَالُ لَهُ: أَنْتَ لَا تَقُولُ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَبُولِ شَهَادَةِ أَهْلِ الذِّمَّةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَأَنْتَ لَا تَقُولُ بِهَا فَلَا يَصِحُّ احْتِجَاجُكَ بِهَا. فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى جَوَازِ قَبُولِ شَهَادَةِ أَهْلِ الذِّمَّةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ طَرِيقِ النُّطْقِ، وَدَلَّتْ عَلَى قَبُولِ شَهَادَتِهِمْ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ مِنْ طَرِيقِ التَّنْبِيهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا قُبِلَتْ شَهَادَتُهُمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَلِأَنْ تُقْبَلَ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ أَوْلَى، ثُمَّ دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى بُطْلَانِ شَهَادَتِهِمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَبَقِيَ شَهَادَتُهُمْ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ، وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ قَبُولَ شَهَادَةِ أَهْلِ الذِّمَّةِ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ فَرْعٌ لِقَبُولِ شَهَادَتِهِمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَإِذَا بَطَلَتْ شَهَادَتُهُمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَهِيَ الْأَصْلُ فَلِأَنْ تَبْطُلَ شَهَادَتُهُمْ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ وَهِيَ فَرْعُهَا أَحْرَى وَأَوْلَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ) أَيْ سَافَرْتُمْ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ" فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ" فَأَوْصَيْتُمْ إِلَى اثْنَيْنِ عَدْلَيْنِ فِي ظَنِّكُمْ، وَدَفَعْتُمْ إِلَيْهِمَا مَا مَعَكُمْ مِنَ الْمَالِ، ثُمَّ مُتُّمْ وَذَهَبَا إِلَى وَرَثَتِكُمْ بِالتَّرِكَةِ فَارْتَابُوا فِي أمرهما،
O'nun: { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğunun anlamı ise; akraba ve aşiretin dışından olan demektir. en-Nehhâs şöyle der: Bu görüş, Arap dilindeki ince bir manaya dayanmaktadır. Şöyle ki; Arapçada âhar (آخَر - başka) kelimesinin manası ilkinin cinsindendir. Mesela: 'Cömert bir adama ve başka bir cömert adama uğradım' dersin. Dolayısıyla âhar lafzı, onun ilkinin cinsinden olduğuna delalet eder. Arap dili ehline göre: 'Cömert bir adama ve başka bir alçak adama uğradım' denilemeyeceği gibi, 'Bir adama ve başka bir eşeğe uğradım' da denilemez. Buradan hareketle O'nun: { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } buyruğunun anlamının 'yani iki adil kişi' olması zorunlu olur; kâfirler ise adil kimseler olamazlar. Buna göre: { مِنْ غَيْرِكُمْ } sözünün 'Müslümanlardan aşiretiniz dışındaki kimseler' olduğunu söyleyenin görüşü sahih olur. Bu, lisan açısından güzel bir manadır ve Mâlik ile onun görüşünü benimseyenler lehine bununla delil getirilebilir; çünkü onlara göre mana: { مِنْ غَيْرِكُمْ } 'kabilenizden başkası' demektir. Bununla birlikte bu görüşe karşı, ayetin başında: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” denilerek müminler topluluğuna hitap edildiği söylenerek itiraz edilmiştir. Yedinci [Mesele]- Ebû Hanîfe bu ayeti, Ehl-i zimmeden olan kâfirlerin kendi aralarındaki şahitliklerinin caiz oluşuna delil getirmiştir. O şöyle demiştir: { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } kavlinin manası; yani dininizden olmayan kimseler demektir; dolayısıyla bu, onların birbirleri aleyhine şahitliklerinin caiz olduğuna delalet eder. Ona şöyle denilir: Sen bu ayetin gereğiyle amel etmiyorsun; çünkü bu ayet Ehl-i zimmenin Müslümanlar aleyhine şahitliğinin kabulü hakkında inmiştir, sen ise bunu kabul etmiyorsun. Dolayısıyla senin bununla delil getirmen sahih olmaz. Şayet: "Bu ayet, ibare yoluyla (mantûkuyla) Ehl-i zimmenin Müslümanlar aleyhine şahitliğinin kabulüne, tenbih/delalet yoluyla (mefhûmuyla) da onların Ehl-i zimme aleyhine şahitliklerinin kabulüne delalet etmiştir. Şöyle ki; onların Müslümanlar aleyhine şahitliği kabul ediliyorsa, Ehl-i zimme aleyhine öncelikle kabul edilir. Daha sonra delil onların Müslümanlar aleyhine şahitliğinin iptal edildiğine delalet etmiş, Ehl-i zimme aleyhindeki şahitlikleri ise eski hali üzere kalmıştır" denilirse; bu hiçbir değer taşımaz. Çünkü Ehl-i zimmenin Ehl-i zimme aleyhine şahitliğinin kabul edilmesi, onların Müslümanlar aleyhine şahitliğinin kabul edilmesinin bir fer'idir (uzantısıdır). Asıl olan Müslümanlar aleyhindeki şahitlikleri geçersiz olunca, onun fer'i olan Ehl-i zimme aleyhindeki şahitliklerinin geçersiz olması çok daha uygundur ve önceliklidir. En doğrusunu Allah bilir. Sekizinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer yeryüzünde sefere çıkmışsanız” buyruğu; yani yolculuk yapmışsanız demektir. Sözde bir hazif vardır, takdiri şöyledir: Eğer yeryüzünde sefere çıkmışsanız { فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “ve başınıza ölüm musibeti gelmişse”, siz de zannınızca adil olan iki kişiye vasiyet etmiş ve yanınızdaki malı onlara teslim etmişseniz; sonra ölüp onlar da terekeyle vârislerinize gitmişler, vârisler de o ikisinin durumundan şüphelenmişler
وَادَّعَوْا عَلَيْهِمَا خِيَانَةً، فَالْحُكْمُ أَنْ تَحْبِسُوهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ، أَيْ تَسْتَوْثِقُوا مِنْهُمَا، وَسَمَّى اللَّهُ تَعَالَى الْمَوْتَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُصِيبَةً، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَالْمَوْتُ وَإِنْ كَانَ مُصِيبَةً عُظْمَى، وَرَزِيَّةً كُبْرَى، فَأَعْظَمُ مِنْهُ الْغَفْلَةُ عَنْهُ، وَالْإِعْرَاضُ عَنْ ذِكْرِهِ، وَتَرْكُ التَّفَكُّرِ فِيهِ، وَتَرْكُ الْعَمَلِ لَهُ، وَإِنَّ فِيهِ وَحْدَهُ لَعِبْرَةً لِمَنِ اعْتَبَرَ، وَفِكْرَةً لِمَنْ تَفَكَّرَ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ [أَنَّهُ قَالَ:] (لَوْ أَنَّ الْبَهَائِمَ تَعْلَمُ مِنَ الْمَوْتِ مَا تَعْلَمُونَ مَا أَكَلْتُمْ مِنْهَا سَمِينًا). وَيُرْوَى أَنَّ أَعْرَابِيًّا كَانَ يَسِيرُ عَلَى جَمَلٍ لَهُ، فَخَرَّ الْجَمَلُ مَيِّتًا فَنَزَلَ الْأَعْرَابِيُّ عَنْهُ، وَجَعَلَ يَطُوفُ بِهِ وَيَتَفَكَّرُ فِيهِ وَيَقُولُ: مَا لَكَ لَا تَقُومُ؟! مَا لَكَ لَا تَنْبَعِثُ؟! هَذِهِ أَعْضَاؤُكَ كَامِلَةٌ، وَجَوَارِحُكَ سَالِمَةٌ، مَا شَأْنُكَ؟! مَا الَّذِي كَانَ يَحْمِلُكَ؟! مَا الَّذِي كَانَ يَبْعَثُكَ؟! مَا الَّذِي صَرَعَكَ؟! مَا الَّذِي عَنِ الْحَرَكَةِ مَنَعَكَ؟! ثُمَّ تَرَكَهُ وَانْصَرَفَ مُتَفَكِّرًا فِي شَأْنِهِ، مُتَعَجِّبًا مِنْ أَمْرِهِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَحْبِسُونَهُما) قَالَ أَبُو عَلِيٍّ:" تَحْبِسُونَهُما" صِفَةٌ لِ" آخَرانِ" وَاعْتُرِضَ بَيْنَ الصِّفَةِ وَالْمَوْصُوفِ بِقَوْلِهِ:" إِنْ أَنْتُمْ". وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي حَبْسِ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ حَقٌّ، وَالْحُقُوقُ عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهَا مَا يَصْلُحُ اسْتِيفَاؤُهُ مُعَجَّلًا، وَمِنْهَا مَا لَا يُمْكِنُ اسْتِيفَاؤُهُ إِلَّا مُؤَجَّلًا، فَإِنْ خُلِّيَ مَنْ عَلَيْهِ [الْحَقُّ] غَابَ وَاخْتَفَى وَبَطَلَ الْحَقُّ وَتَوِيَ فَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنَ التَّوَثُّقِ مِنْهُ فَإِمَّا بِعِوَضٍ عَنِ الْحَقِّ وَهُوَ الْمُسَمَّى رَهْنًا، وَإِمَّا بِشَخْصٍ يَنُوبُ مَنَابَهُ فِي الْمُطَالَبَةِ وَالذِّمَّةِ وَهُوَ الْحَمِيلُ، وَهُوَ دُونَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَغِيبَ كَمَغِيبِهِ وَيَتَعَذَّرَ وُجُودُهُ كَتَعَذُّرِهِ، وَلَكِنْ لَا يُمْكِنُ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا فَإِنْ تَعَذَّرَا جَمِيعًا لَمْ يَبْقَ إِلَّا التَّوَثُّقُ بِحَبْسِهِ حَتَّى تَقَعَ مِنْهُ التَّوْفِيَةُ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ حَقٍّ، أَوْ تَبِينَ عُسْرَتُهُ. الْعَاشِرَةُ- فَإِنْ كَانَ الْحَقُّ بَدَنِيًّا لَا يَقْبَلُ الْبَدَلَ كَالْحُدُودِ وَالْقِصَاصِ وَلَمْ يَتَّفِقِ اسْتِيفَاؤُهُ مُعَجَّلًا، لَمْ يَكُنْ فِيهِ إِلَّا التَّوَثُّقُ بِسَجْنِهِ، وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْحِكْمَةِ شُرِعَ السِّجْنُ، رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَبَسَ رَجُلًا فِي تُهْمَةٍ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ
ve o ikisine hıyanet isnat ettiklerinde [verilecek] hüküm, namazdan sonra onları alıkoymanız (habsetmeniz) yani onlardan teminat almanızdır. Allah Teâlâ bu ayette ölümü musibet olarak isimlendirmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Ölüm, her ne kadar pek büyük bir musibet ve pek büyük bir felaket olsa da, ondan daha büyüğü; ondan gafil olmak, onu anmaktan yüz çevirmek, onun hakkında tefekkür etmeyi bırakmak ve onun için amel etmeyi terk etmektir. Şüphesiz tek başına onda dahi ibret alan için bir ibret, düşünen için bir tefekkür vardır. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle buyurduğu] rivayet edilmiştir: «Hayvanlar ölüm hakkında sizin bildiklerinizi bilselerdi, onlardan semiz (yağlı) olan hiçbirini yiyemezdiniz.» Rivayet edildiğine göre bir bedevi devesi üzerinde yol alırken deve birden yere yığılıp öldü. Bedevi deveden indi, etrafında dönüp tefekküre dalarak şöyle demeye başladı: 'Sana ne oldu da kalkmıyorsun?! Sana ne oldu da harekete geçmiyorsun?! İşte uzuvların tastamam, organların sapasağlam! Halin nedir?! Seni taşıyan neydi?! Seni harekete geçiren neydi?! Seni yere seren ne oldu?! Seni hareketten alıkoyan ne oldu?!' Sonra onu bırakıp durumu hakkında düşünerek ve haline şaşırarak oradan ayrıldı. Dokuzuncu [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { تَحْبِسُونَهُما } “Onları alıkoyarsınız” buyruğu: Ebû Alî şöyle demiştir: { تَحْبِسُونَهُما } lafzı { آخَرانِ } kelimesinin sıfatıdır. Sıfat ile mevsuf arasına O'nun: { إِنْ أَنْتُمْ } “Eğer siz...” ifadesiyle itiraz (ara cümle) girmiştir. Bu ayet, üzerinde bir hak vacip olan kimsenin hapsedilmesinde bir asıldır (temel dayanaktır). Haklar ise iki kısımdır: Bir kısmı peşin olarak tahsil edilmeye elverişlidir, bir kısmının tahsili ise ancak vadeli olarak mümkündür. Şayet üzerinde [hak] bulunan kimse serbest bırakılırsa, kaybolup gizlenir; hak ise batıl olup zayi olur. Bu sebeple ondan teminat alınmasından başka çare kalmaz: Bu da ya hakka karşılık bir bedel iledir ki buna 'rehin' denir; ya da talep ve zimmet hususunda onun yerine geçecek bir şahıs iledir ki o da 'kefil'dir (el-hamîl). Kefil ilkinden (rehinden) daha zayıf derecededir; çünkü onun da asıl borçlu gibi kaybolması ve bulunmasının onun gibi imkânsızlaşması caizdir (mümkündür). Ancak bundan fazlası da mümkün değildir. Şayet bu ikisi de (rehin ve kefil) imkânsız olursa, üzerindeki hakkı ifa edinceye yahut ödeme güçlüğü (müzayaka hali) açığa çıkıncaya kadar onu hapsetmek suretiyle teminat almaktan başka çare kalmaz. Onuncu [Mesele]- Eğer hak, had cezaları ve kısas gibi bedel kabul etmeyen bedenî bir hak olur ve derhal tahsili/infazı da gerçekleşmezse, onu hapsetmek suretiyle teminat almaktan başka yol kalmaz. İşte bu hikmete mebni olarak hapis meşru kılınmıştır. Ebû Dâvûd, et-Tirmizî ve başkaları Behz b. Hakîm'den, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamı bir töhmetten dolayı hapsetti. Ebû Dâvûd Amr b. eş-Şerîd'den, o babasından, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den...
قَالَ:] لَيُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ [. قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ يُحِلُّ عِرْضَهُ يُغَلِّظُ لَهُ، وَعُقُوبَتُهُ يُحْبَسُ لَهُ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: الْحَبْسُ عَلَى ضَرْبَيْنِ، حَبْسُ عُقُوبَةٍ، وَحَبْسُ اسْتِظْهَارٍ، فَالْعُقُوبَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي وَاجِبٍ، وَأَمَّا مَا كَانَ فِي تُهْمَةٍ فَإِنَّمَا يُسْتَظْهَرُ بِذَلِكَ لِيُسْتَكْشَفَ بِهِ مَا وَرَاءَهُ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ حَبَسَ رَجُلًا فِي تُهْمَةٍ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ خَلَّى عَنْهُ. وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ قَالَ: كَانَ شُرَيْحٌ إِذَا قَضَى عَلَى رَجُلٍ بِحَقٍّ أَمَرَ بِحَبْسِهِ فِي الْمَسْجِدِ إِلَى أَنْ يَقُومَ فَإِنْ أَعْطَاهُ حَقَّهُ وَإِلَّا أَمَرَ بِهِ إِلَى السِّجْنِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ) يُرِيدُ صَلَاةَ الْعَصْرِ، قَالَهُ الْأَكْثَرُ مِنَ الْعُلَمَاءِ، لِأَنَّ أَهْلَ الْأَدْيَانِ يُعَظِّمُونَ ذَلِكَ الْوَقْتَ وَيَتَجَنَّبُونَ فِيهِ الْكَذِبَ وَالْيَمِينَ الْكَاذِبَةَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: صَلَاةُ الظُّهْرِ. وَقِيلَ: أَيُّ صَلَاةٍ كَانَتْ. وَقِيلَ: مِنْ بَعْدِ صَلَاتِهِمَا عَلَى أَنَّهُمَا كَافِرَانِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: إِنَّ فَائِدَةَ اشْتِرَاطِهِ بَعْدَ الصلاة تعظيما للوقت، وإرهابا بِهِ، لِشُهُودِ الْمَلَائِكَةِ ذَلِكَ الْوَقْتَ، وَفِي الصَّحِيحِ] مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ بَعْدَ الْعَصْرِ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ [. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي التَّغْلِيظِ فِي الْأَيْمَانِ، وَالتَّغْلِيظُ يَكُونُ بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا- الزَّمَانُ كَمَا ذَكَرْنَا. الثَّانِي- الْمَكَانُ كَالْمَسْجِدِ وَالْمِنْبَرِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ حَيْثُ يَقُولُونَ: لَا يَجِبُ اسْتِحْلَافُ أَحَدٍ عِنْدَ مِنْبَرِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَا بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ لَا فِي قَلِيلِ الْأَشْيَاءِ وَلَا فِي كَثِيرِهَا، وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ الْبُخَارِيُّ- ﵀ حَيْثُ تَرْجَمَ (بَابُ يَحْلِفُ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ حَيْثُمَا وَجَبَتْ عَلَيْهِ الْيَمِينُ وَلَا يُصْرَفُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى غَيْرِهِ). وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: وَيُجْلَبُ فِي أَيْمَانِ الْقَسَامَةِ إِلَى مَكَّةَ مَنْ كَانَ مِنْ أَعْمَالِهَا، فَيَحْلِفُ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ، وَيُجْلَبُ إِلَى الْمَدِينَةِ مَنْ كَانَ مِنْ أَعْمَالِهَا فَيَحْلِفُ عِنْدَ الْمِنْبَرِ. الثَّالِثُ- الْحَالُ رَوَى مُطَرِّفٌ وَابْنُ الْمَاجِشُونِ وَبَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ يَحْلِفُ قَائِمًا مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَبْلَغُ فِي الرَّدْعِ وَالزَّجْرِ. وَقَالَ ابْنُ كِنَانَةَ: يَحْلِفُ جَالِسًا، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّهُ يَحْلِفُ كَمَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِهَا إِنْ كَانَ قَائِمًا فَقَائِمًا وَإِنْ جَالِسًا فَجَالِسًا إِذْ لَمْ يَثْبُتْ فِي أَثَرٍ وَلَا نَظَرٍ اعتبار ذلك من قيام أو جلوس.
Şöyle buyurmuştur: «Ödeme gücü olanın borcunu ertelemesi, onun onurunun [zedelenmesini] ve cezalandırılmasını helal kılar.» İbnü'l-Mübârek; "onurunun helal kılınması", kendisine karşı sert söz söylenmesi; "cezalandırılması" ise kendisinin hapsedilmesidir, demiştir. el-Hattâbî şöyle demiştir: Hapis iki kısımdır: Cezalandırma maksatlı hapis ve durumu açığa çıkarma (istizhâr) maksatlı hapis. Cezalandırma ancak sabit bir vacipte (hakkın yerine getirilmemesinde) söz konusu olur. Töhmete gelince, bununla perde arkasındakileri açığa çıkarmak için durumun aydınlatılması amaçlanır. Nitekim rivayet edildiğine göre [Hz. Peygamber] bir adamı bir töhmet sebebiyle günün bir vaktinde hapsetmiş, ardından onu serbest bırakmıştır. Ma'mer, Eyyûb'dan, o da İbn Sîrîn'den rivayet etmiştir ki Şüreyh, bir kimsenin aleyhine bir hak ile hükmettiğinde, [meclisten] kalkıncaya kadar onun mescidde alıkonulmasını emreder; şayet hakkını öderse serbest bırakır, aksi takdirde zindana götürülmesini emrederdi. On birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } “Namazdan sonra” buyruğu ile ikindi namazı kastedilmektedir; âlimlerin çoğunluğu böyle demiştir. Zira din mensupları o vakti yüceltir, o vakitte yalandan ve yalan yere yemin etmekten sakınırlar. el-Hasan: "Öğle namazı" demiştir. Hangi namaz olursa olsun denildiği gibi, es-Süddî'nin belirttiğine göre kâfir olmaları durumunda kendi ibadetlerinden sonra anlamına geldiği de söylenmiştir. Yeminin namazdan sonraya şart koşulmasının faydasının; vaktin yüceltilmesi, meleklerin o vakitte hazır bulunması sebebiyle [yemin edene] bir korku ve çekince verilmesi olduğu da söylenmiştir. Sahîh'te şöyle yer almaktadır: «Kim ikindiden sonra yalan bir yemin ederse, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkar.» On ikinci [Mesele]- Bu ayet, yeminleri ağırlaştırmada (tağlîz) bir asıldır. Ağırlaştırma dört şeyle olur: 1. Zaman: Zikrettiğimiz gibidir. 2. Mekân: Mescid ve minber gibi. Ebû Hanîfe ve ashabı buna muhalefet ederek şöyle derler: Ne az ne de çok şeylerde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberi yanında da Rükn ile Makam arasında da kimseye yemin ettirmek vacip değildir. el-Buhârî -rahimehullâh- da: "Davalının yemin kendisine nerede vacip olmuşsa orada yemin edeceği ve bir mekândan başka bir mekâna götürülmeyeceği babı" şeklinde başlık açarak bu görüşe meyletmiştir. Mâlik ve eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: Kasâme yeminlerinde Mekke sınırları içinde olan kimse Mekke'ye getirilir ve Rükn ile Makam arasında yemin eder; Medine sınırları içinde olan kimse ise Medine'ye getirilir ve minberin yanında yemin eder. 3. Hâl: Mutarrif, İbnü'l-Mâcişûn ve eş-Şâfiî'nin bazı ashabı, caydırıcılık ve sakındırmada daha tesirli olduğu için [davalının] kıbleye yönelerek ayakta yemin edeceğini rivayet etmişlerdir. İbn Kinâne ise: "Oturarak yemin eder" demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bana göre ise, hakkında hüküm verildiği anda ayakta ise ayakta, oturuyor ise oturarak yemin eder. Zira ayakta veya oturarak olmasına dair bir rivayet ve aklî çıkarımda (eser veya nazarda) buna itibar edileceği sabit olmamıştır.
قُلْتُ: قَدِ اسْتَنْبَطَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ قَوْلِهِ فِي حَدِيثِ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ عَنْ أَبِيهِ: [فَانْطَلَقَ لِيَحْلِفَ] الْقِيَامَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. الرَّابِعُ- التَّغْلِيظُ بِاللَّفْظِ، فَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى الْحَلِفِ بِاللَّهِ لَا يَزِيدُ عَلَيْهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ" وقوله:" قُلْ إِي وَرَبِّي"] يونس: ٥٣] وقال:" وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ"] الأنبياء: ٥٧] وَقَوْلُهُ ﵇: [مَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ أَوْ لِيَصْمُتْ]. وَقَوْلُ الرَّجُلِ: وَاللَّهِ لَا أَزِيدُ عَلَيْهِنَّ. وَقَالَ مَالِكٌ: يَحْلِفُ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا لَهُ عِنْدِي حَقٌّ، وَمَا ادَّعَاهُ عَلَيَّ بَاطِلٌ، وَالْحُجَّةُ لَهُ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ قَالَ حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ عَنْ أَبِي يَحْيَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال- يَعْنِي لِرَجُلٍ حَلَّفَهُ [احْلِفْ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إله إلا هو ما له عندك شي] يَعْنِي لِلْمُدَّعِي، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: أَبُو يَحْيَى اسْمُهُ زِيَادٌ كُوفِيٌّ ثِقَةٌ ثَبْتٌ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: يَحْلِفُ بِاللَّهِ لَا غَيْرَ، فَإِنِ اتَّهَمَهُ الْقَاضِي غَلَّظَ عَلَيْهِ الْيَمِينَ، فَيُحَلِّفُهُ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ الَّذِي يَعْلَمُ مِنَ السِّرِّ مَا يَعْلَمُ مِنَ الْعَلَانِيَةِ الَّذِي يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ. وَزَادَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ التَّغْلِيظَ بِالْمُصْحَفِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ بِدْعَةٌ مَا ذَكَرَهَا أَحَدٌ قَطُّ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَزَعَمَ الشَّافِعِيُّ أَنَّهُ رَأَى ابْنَ مَازِنٍ قَاضِيَ صَنْعَاءَ يَحْلِفُ بِالْمُصْحَفِ وَيَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ] وَيَرْوِيهِ [ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَمْ يَصِحَّ. قُلْتُ: وَفِي كِتَابِ (الْمُهَذَّبِ) وَإِنْ حَلَفَ بِالْمُصْحَفِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْقُرْآنِ فَقَدْ حَكَى الشَّافِعِيُّ عَنْ مُطَرِّفٍ أَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ كَانَ يُحَلِّفُ عَلَى الْمُصْحَفِ، قَالَ: وَرَأَيْتُ مُطَرِّفًا بِصَنْعَاءَ يُحَلِّفُ عَلَى الْمُصْحَفِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَهُوَ حَسَنٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلْحَاكِمِ أَنْ يَسْتَحْلِفَ بِالطَّلَاقِ وَالْعَتَاقِ وَالْمُصْحَفِ. قُلْتُ: قَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَيْمَانِ: وَكَانَ قتادة يحلف بالمصحف. وقال أحمد وإسحاق: لا يكره ذلك، حكاه عنهما ابن المنذر.
Derim ki: Bazı âlimler, Alkame b. Vâil'in babasından rivayet ettiği hadiste geçen: «فَانْطَلَقَ لِيَحْلِفَ» «Yemin etmek üzere gitti» ifadesinden -Allah en iyisini bilir ya- ayakta durmanın [gerekliliğini] istinbat etmişlerdir. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Dördüncüsü: [Yeminin] lafız ile ağırlaştırılmasıdır (tağlîz). Bir grup âlim, Allah Teâlâ'nın: { فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ederler”, { قُلْ إِي وَرَبِّي } “De ki: Evet, Rabbime andolsun ki” [Yûnus 53] ve { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ } “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” [el-Enbiyâ 57] buyrukları ile Peygamber aleyhisselâm'ın: «مَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ أَوْ لِيَصْمُتْ» «Yemin edecek olan kimse ya Allah'a yemin etsin yahut sussun» hadisi ve bir adamın: "Vallahi bunlardan fazlasını yapmam" sözü sebebiyle Allah'a yemin etmekle yetinileceği ve buna bir şey eklenmeyeceği görüşüne varmıştır. Mâlik ise şöyle demiştir: "Kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah'a yemin ederim ki onun bende hiçbir hakkı yoktur ve bana karşı iddia ettiği şey batıldır" şeklinde yemin eder. Onun delili, Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği şu hadistir: Bize Müsedded anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Ebû Yahyâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem -kendisine yemin ettirdiği bir adama- şöyle buyurmuştur: «احْلِفْ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا لَهُ عِنْدَكَ شَيْءٌ» «Kendisinden başka ilâh olmayan Allah'a yemin et ki onun sende hiçbir şeyi (alacağı) yoktur» -yani davacının-. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Ebû Yahyâ'nın adı Ziyâd'dır; Kûfeli, güvenilir (sika) ve sağlam (sebt) bir ravidir. Kûfeliler ise şöyle demiştir: Yalnızca Allah'a yemin eder, fazlasını eklemez. Şayet kadı ondan şüphelenirse yemini onun aleyhine ağırlaştırır; böylece ona: "Kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan, gaybı da görünen âlemi de bilen, Rahmân ve Rahîm olan, gizliyi de açığı bildiği gibi bilen, gözlerin hain bakışını ve kalplerin gizlediğini bilen Allah'a yemin ederim ki..." şeklinde yemin ettirir. Şâfiî'nin mezhepdaşları ise mushaf ile ağırlaştırmayı ilave etmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle der: Bu bir bidattir; sahâbeden hiç kimse bunu asla zikretmemiştir. Şâfiî ise San'a kadısı İbn Mâzin'i mushaf üzerine yemin ettirirken ve ashabına (talebelerine) da bunu emrederken gördüğünü ve [bunu] İbn Abbâs'tan rivayet ettiğini ileri sürmüştür; fakat bu sahih değildir. Derim ki: el-Mühezzeb adlı eserde şöyle geçmektedir: Eğer mushafa ve onun içindeki Kur'ân'a yemin ederse... Şâfiî, Mutarrif'tan İbnü'z-Zübeyr'in mushaf üzerine yemin ettirdiğini nakletmiş ve: "San'a'da Mutarrif'i mushaf üzerine yemin ettirirken gördüm" demiştir. Şâfiî: "Bu güzeldir" demiştir. İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: Hâkimin; talâk, köle azadı ve mushaf üzerine yemin ettirmemesi gerektiği hususunda icmâ etmişlerdir. Derim ki: Yeminler konusunda geçmişti: Katâde mushaf ile yemin ederdi. Ahmed ve İshâk da: "Bunda bir kerâhet yoktur" demişlerdir; bunu onlardan İbnü'l-Münzir nakletmiştir.
الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- اخْتَلَفَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي قَدْرِ الْمَالِ الَّذِي يُحَلَّفُ بِهِ فِي مَقْطَعِ الْحَقِّ، فَقَالَ مَالِكٌ: لَا تَكُونُ الْيَمِينُ فِي مَقْطَعِ الْحَقِّ فِي أَقَلِّ مِنْ ثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ قِيَاسًا عَلَى الْقَطْعِ، وَكُلُّ مَالٍ تُقْطَعُ فِيهِ الْيَدُ وَتَسْقُطُ بِهِ حُرْمَةُ الْعُضْوِ فَهُوَ عَظِيمٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا تَكُونُ الْيَمِينُ فِي ذَلِكَ فِي أَقَلِّ مِنْ عِشْرِينَ دِينَارًا قِيَاسًا عَلَى الزَّكَاةِ، وَكَذَلِكَ عِنْدَ مِنْبَرِ كُلِّ مَسْجِدٍ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ) الْفَاءُ فِي" فَيُقْسِمانِ" عَاطِفَةُ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، أو جواب جزاء، لان" تَحْبِسُونَهُما" مَعْنَاهُ احْبِسُوهُمَا، أَيْ لِلْيَمِينِ، فَهُوَ جَوَابُ الْأَمْرِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ كَأَنَّهُ قَالَ: إِذَا حَبَسْتُمُوهُمَا أَقْسَمَا، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
On üçüncü [Mesele]- Mâlik ve Şâfiî, bu babda davanın kesin hükme bağlanmasında (makta-ı hakta) kendisine yemin ettirilecek malın miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Hırsızlıkta el kesme cezasına kıyasla, davanın kesin hükme bağlanmasındaki yemin üç dirhemden daha az bir miktarda olmaz. Zira elin kesilmesini gerektiren ve uzvun dokunulmazlığını düşüren her mal büyük bir maldır. Şâfiî ise: Zekâta kıyasla bu husustaki yemin yirmi dinardan daha az bir miktarda olmaz, demiştir; her mescidin minberi yanındaki yemin de böyledir. On dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ } “Allah adına yemin ederler” buyruğundaki fâ (فَ) harfi, cümleyi cümleye bağlayan bir atıf harfidir yahut bir şartın cevabıdır. Çünkü: { تَحْبِسُونَهُما } lafzı 'onları alıkoyun' manasındadır; yani yemin için alıkoyun demektir. Dolayısıyla bu, kelamın delalet ettiği emrin cevabıdır; sanki: 'Onları alıkoyduğunuz takdirde yemin ederler' buyurmuştur. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
وَإِنْسَانُ عَيْنِي يَحْسِرُ الْمَاءَ مَرَّةً ... فَيَبْدُو وَتَارَاتٍ يَجُمُّ فَيَغْرَقُ
Gözbebeğim bazen gözyaşını çeker de görünür, bazen de su çoğalır da gözyaşına boğulur.
تَقْدِيرُهُ عِنْدَهُمْ: إِذَا حَسَرَ بَدَا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتُلِفَ مَنِ الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ:" فَيُقْسِمانِ"؟ فَقِيلَ: الْوَصِيَّانِ إِذَا ارْتِيبَ فِي قَوْلِهِمَا وَقِيلَ: الشَّاهِدَانِ إِذَا لَمْ يَكُونَا عَدْلَيْنِ وَارْتَابَ بِقَوْلِهِمَا الْحَاكِمُ حَلَّفَهُمَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ مُبْطِلًا لِهَذَا الْقَوْلِ: وَالَّذِي سَمِعْتُ- وَهُوَ بِدْعَةٌ- عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّهُ يُحَلَّفُ الطَّالِبُ مَعَ شَاهِدَيْهِ أَنَّ الَّذِي شَهِدَا بِهِ حَقٌّ، وَحِينَئِذٍ يُقْضَى لَهُ بِالْحَقِّ، وَتَأْوِيلُ هَذَا عِنْدِي إِذَا ارْتَابَ الْحَاكِمُ بِالْقَبْضِ فَيُحَلِّفُ إِنَّهُ لَبَاقٍ، وَأَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ فَلَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ، هَذَا فِي الْمُدَّعِي فَكَيْفَ يُحْبَسُ الشَّاهِدُ أَوْ يُحَلَّفُ؟! هَذَا مَا لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ. قُلْتُ: وَقَدْ تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِ الطَّبَرِيِّ فِي أَنَّهُ لَا يُعْلَمُ لِلَّهِ حُكْمٌ يَجِبُ فِيهِ عَلَى الشَّاهِدِ يَمِينٌ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا اسْتُحْلِفَ الشَّاهِدَانِ لِأَنَّهُمَا صَارَا مُدَّعًى عَلَيْهِمَا، حَيْثُ ادَّعَى الْوَرَثَةُ أَنَّهُمَا خَانَا فِي الْمَالِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى (إِنِ ارْتَبْتُمْ) شَرْطٌ لَا يَتَوَجَّهُ تَحْلِيفُ الشَّاهِدَيْنِ إِلَّا بِهِ، وَمَتَى لَمْ يَقَعْ رَيْبٌ وَلَا اخْتِلَافٌ فَلَا يَمِينَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَمَّا إِنَّهُ يَظْهَرُ مِنْ حُكْمِ أبي موسى
Onlara göre bunun takdiri: Çekildiğinde görünür [şeklindedir]. On beşinci [Mesele]- { فَيُقْسِمانِ } “ikisi yemin ederler” buyruğunda kimin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre, sözlerinden şüphe edildiği takdirde iki vasîdir. Bir diğer görüşe göre ise iki şahit âdil olmadığında ve hâkim sözlerinden şüphelendiğinde ikisine yemin ettirir. İbnü'l-Arabî bu görüşü iptal ederek (çürüterek) şöyle demiştir: "İbn Ebî Leylâ'dan işittiğim -ki bu bir bidattir- husus şudur: Hak sahibine iki şahidiyle birlikte, şahitlik ettikleri şeyin hak olduğuna dair yemin ettirilir ve bu durumda lehine hak ile hükmedilir. Bana göre bunun tevili; hâkim [borcun veya malın] kabzedildiğinden şüphelendiği zaman [hakkın] hâlen devam ettiğine dair yemin ettirmesidir. Bunun dışındakilere ise itibar edilmez. Bu [hüküm] davacı hakkındadır; öyleyse şahit nasıl hapsedilir veya nasıl yemin ettirilir?! İşte buna asla itibar edilmez." Derim ki: Taberî'nin, Allah'ın şahide yemin etmeyi vacip kıldığı herhangi bir hükmünün bilinmediğine dair sözü daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: İki şahide yemin ettirilmesi, vârislerin o ikisinin mala hıyanet ettiğini iddia etmeleri sebebiyle onların davalı (müddeâ aleyh) konumuna gelmelerinden ötürüdür. On altıncı [Mesele]- Allah Teâlâ'nın { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz” buyruğu bir şart olup iki şahide yemin tevcih edilmesi ancak bununla mümkündür. Bir şüphe ve ihtilaf meydana gelmediği takdirde ise yemin yoktur. İbn Atiyye şöyle demiştir: Şu var ki, Ebû Mûsâ'nın hükmünden anlaşılan...
فِي تَحْلِيفِ الذِّمِّيِّينَ أَنَّهُ بِالْيَمِينِ تَكْمُلُ شَهَادَتُهُمَا وَتُنَفَّذُ الْوَصِيَّةُ لِأَهْلِهَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ بِدَقُوقَاءَ هَذِهِ، وَلَمْ يَجِدْ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ [حَضَرَهُ] يُشْهِدُهُ عَلَى وَصِيَّتِهِ، فَأَشْهَدَ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَقَدِمَا الْكُوفَةَ فَأَتَيَا الْأَشْعَرِيَّ فَأَخْبَرَاهُ، وَقَدِمَا بِتَرِكَتِهِ وَوَصِيَّتِهِ، فَقَالَ الْأَشْعَرِيُّ: هَذَا أَمْرٌ لَمْ يَكُنْ بَعْدَ الَّذِي كَانَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَحْلَفَهُمَا بَعْدَ الْعَصْرِ:] بِاللَّهِ مَا خَانَا وَلَا كَذَبَا وَلَا بَدَّلَا وَلَا كَتَمَا وَلَا غَيَّرَا وَإِنَّهَا لَوَصِيَّةُ الرَّجُلِ وَتَرِكَتُهُ [فَأَمْضَى شَهَادَتَهُمَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ الرِّيبَةُ عِنْدَ مَنْ لَا يَرَى الْآيَةَ مَنْسُوخَةً تَتَرَتَّبُ فِي الْخِيَانَةِ، وَفِي الِاتِّهَامِ بِالْمَيْلِ إِلَى بَعْضِ الْمُوصَى لَهُمْ دُونَ بَعْضٍ، وَتَقَعُ مَعَ ذَلِكَ الْيَمِينُ عِنْدَهُ، وَأَمَّا مَنْ يَرَى الْآيَةَ مَنْسُوخَةً فَلَا يَقَعُ تَحْلِيفٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الِارْتِيَابُ فِي خِيَانَةٍ أَوْ تَعَدٍّ بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ التَّعَدِّي، فَيَكُونُ التَّحْلِيفُ عِنْدَهُ بِحَسَبِ الدَّعْوَى عَلَى مُنْكَرٍ لَا عَلَى أَنَّهُ تَكْمِيلٌ لِلشَّهَادَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: يَمِينُ الرِّيبَةِ وَالتُّهْمَةِ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا- مَا تَقَعُ الرِّيبَةُ فِيهِ بَعْدَ ثُبُوتِ الْحَقِّ وَتَوَجُّهِ الدَّعْوَى فَلَا خِلَافَ فِي وُجُوبِ الْيَمِينِ. الثَّانِي- التُّهْمَةُ الْمُطْلَقَةُ فِي الْحُقُوقِ وَالْحُدُودِ، وَلَهُ تَفْصِيلٌ بَيَانُهُ فِي كتب الفروع، وقد تحققت ها هنا الدَّعْوَى وَقَوِيَتْ حَسْبَمَا ذُكِرَ فِي الرِّوَايَاتِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- الشَّرْطُ فِي قَوْلِهِ:" إِنِ ارْتَبْتُمْ" يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ:" تَحْبِسُونَهُما" لَا بِقَوْلِهِ" فَيُقْسِمانِ" لِأَنَّ هَذَا الْحَبْسَ سَبَبُ الْقَسَمِ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى) أَيْ يَقُولَانِ فِي يَمِينِهِمَا لَا نَشْتَرِي بِقَسَمِنَا عِوَضًا نَأْخُذُهُ بَدَلًا مِمَّا أَوْصَى بِهِ وَلَا نَدْفَعُهُ إِلَى أَحَدٍ وَلَوْ كَانَ الَّذِي نَقْسِمُ لَهُ ذَا قُرْبَى مِنَّا. وَإِضْمَارُ الْقَوْلِ كَثِيرٌ، كَقَوْلِهِ:" وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ. سَلامٌ عَلَيْكُمْ"] الرعد: ٢٤ - ٢٣] أي يقولون سلام عليكم. والاشتراء ها هنا ليس بمعنى البيع، بل هو التحصيل.
...zimmîlere yemin ettirilmesi hususunda, yeminle şahitliklerinin tamamlanacağı ve vasiyetin hak sahiplerine infaz edileceği [şeklindedir]. Ebû Dâvûd, eş-Şa'bî'den şöyle rivayet etmiştir: Müslümanlardan bir adama şu Dakûkâ'da ölüm hali gelmişti. Yanında vasiyetine şahit tutacağı müslümanlardan [hazır bulunan] hiç kimse bulamadı. Bunun üzerine Ehl-i Kitap'tan iki adamı şahit tuttu. Bu iki kişi Kûfe'ye gelip el-Eş'arî'ye geldiler ve durumu ona haber verdiler; adamın terekesini ve vasiyetini getirdiler. el-Eş'arî: «Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında vuku bulan hadiseden sonra benzeri olmamış bir meseledir» dedi. İkindi vaktinden sonra onlara: [«Allah'a yemin olsun ki hainlik etmedik, yalan söylemedik, değiştirmedik, gizlemedik ve tahrif etmedik. Muhakkak ki bu, adamın vasiyeti ve terekesidir» diye] yemin ettirdi ve şahitliklerini geçerli saydı. İbn Atiyye şöyle demiştir: Ayetin mensuh olmadığını düşünenlere göre bu şüphe; hıyanet [ihtimali] ile vasiyet edilenlerden bir kısmına diğerlerinin aleyhine meyletme ithamından kaynaklanır ve bununla birlikte ona göre yemin ettirilir. Ayetin mensuh olduğunu düşünenlere göre ise, hıyanet veya tecavüz çeşitlerinden biriyle bir tecavüzden şüphelenilmedikçe yemin ettirilmez. Dolayısıyla ona göre yemin ettirme, şahitliği tamamlamak adına değil, inkâr eden aleyhindeki dava gereğince olur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Şüphe ve töhmet yemini iki kısımdır: Birincisi, hakkın sübut bulması ve davanın yönelmesinden sonra şüphenin ortaya çıktığı durumdur ki bunda yeminin gerekliliği hususunda ihtilaf yoktur. İkincisi, haklar ve hadlerdeki mutlak töhmettir; bunun teferruatı ve açıklaması furû kitaplarındadır. Burada ise rivayetlerde zikredildiği üzere dava tahakkuk etmiş ve güç kazanmıştır. On yedinci [Mesele]- { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz” buyruğundaki şart, { فَيُقْسِمانِ } “Yemin ederler” buyruğuna değil, { تَحْبِسُونَهُما } “Onları alıkoyarsınız” buyruğuna taalluk eder; çünkü bu alıkoyma, yeminin sebebidir. On sekizinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “Akraba bile olsa onun karşılığında hiçbir bedel satın almayız” buyruğu; yani yeminlerinde şöyle derler: Vasiyet edilen şeyin yerine geçmek üzere alacağımız bir bedeli yeminimiz karşılığında satın almayız ve lehine yemin ettiğimiz kimse yakın bir akrabamız dahi olsa bunu hiç kimseye vermeyiz. [Metinde] sözün takdir edilmesi (gizli tutulması) çoktur; nitekim O'nun: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ. سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [er-Ra'd 13/23-24] “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler: «Size selâm olsun!» [derler]” buyruğunda da böyledir; yani «Size selâm olsun» derler. Buradaki iştirâ (satın alma) kelimesi satış anlamında değil, elde etme (tahsil) anlamındadır.