التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- اللَّامُ فِي قَوْلِهِ:" لَا نَشْتَرِي" جَوَابٌ لِقَوْلِهِ:" فَيُقْسِمانِ" لِأَنَّ أَقْسَمَ يَلْتَقِي بِمَا يَلْتَقِي بِهِ الْقَسَمُ، وَهُوَ" لَا" وَ" مَا" فِي النَّفْيِ،" وَإِنَّ" وَاللَّامُ فِي الْإِيجَابِ. وَالْهَاءُ فِي" بِهِ" عَائِدٌ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ، الْمَعْنَى: لَا نَبِيعُ حَظَّنَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا الْعَرَضِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الشَّهَادَةِ وَذُكِرَتْ عَلَى مَعْنَى الْقَوْلِ، كَمَا قَالَ ﷺ: [وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ] فَأَعَادَ [الضَّمِيرَ] عَلَى مَعْنَى الدَّعْوَةِ الَّذِي هُوَ الدُّعَاءُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ". الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثَمَناً" قَالَ الْكُوفِيُّونَ: الْمَعْنَى ذَا ثَمَنٍ أَيْ سِلْعَةً ذَا ثَمَنٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ. وَعِنْدَنَا وَعِنْدَ كَثِيرٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الثَّمَنَ قَدْ يَكُونُ هُوَ وَيَكُونُ السِّلْعَةَ، فَإِنَّ الثَّمَنَ عِنْدَنَا مُشْتَرًى كَمَا أَنَّ الْمَثْمُونَ مُشْتَرًى، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَبِيعَيْنِ ثَمَنًا وَمَثْمُونًا كَانَ الْبَيْعُ دَائِرًا عَلَى عَرَضٍ وَنَقْدٍ، أَوْ عَلَى عَرَضَيْنِ، أَوْ عَلَى نَقْدَيْنِ، وَعَلَى هَذَا الْأَصْلِ تَنْبَنِي مَسْأَلَةٌ: إِذَا أَفْلَسَ الْمُبْتَاعُ وَوَجَدَ الْبَائِعُ مَتَاعَهُ هَلْ يَكُونُ أَوْلَى بِهِ؟ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَكُونُ أَوْلَى بِهِ، وَبَنَاهُ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ، وَقَالَ: يَكُونُ صَاحِبُهَا أُسْوَةَ الْغُرَمَاءِ. وَقَالَ مَالِكٌ: هُوَ أَحَقُّ بِهَا فِي الْفَلَسِ دُونَ الْمَوْتِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: صَاحِبُهَا أَحَقُّ بِهَا فِي الْفَلَسِ وَالْمَوْتِ. تَمَسَّكَ أَبُو حَنِيفَةَ بِمَا ذَكَرْنَا، وَبِأَنَّ الْأَصْلَ الْكُلِّيَّ أَنَّ الدَّيْنَ فِي ذِمَّةِ الْمُفْلِسِ وَالْمَيِّتِ، وَمَا بِأَيْدِيهِمَا مَحَلٌّ لِلْوَفَاءِ، فَيَشْتَرِكُ جَمِيعُ الْغُرَمَاءِ فِيهِ بِقَدْرِ رُءُوسِ أَمْوَالِهِمْ، وَلَا فَرْقَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ أَنْ تَكُونَ أَعْيَانُ السِّلَعِ مَوْجُودَةً أَوْ لَا، إِذْ قَدْ خَرَجَتْ عَنْ مِلْكِ بَائِعِهَا وَوَجَبَتْ أَثْمَانُهَا لَهُمْ فِي الذِّمَّةِ بِالْإِجْمَاعِ، فَلَا يَكُونُ لَهُمُ إِلَا أَثْمَانُهَا أَوْ مَا وُجِدَ مِنْهَا. وَخَصَّصَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ هَذِهِ الْقَاعِدَةَ بِأَخْبَارٍ رُوِيَتْ فِي هَذَا الْبَابِ رَوَاهَا الْأَئِمَّةُ أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ) أَيْ مَا أَعْلَمَنَا اللَّهُ مِنَ الشَّهَادَةِ. وَفِيهَا سَبْعُ قِرَاءَاتٍ من أرادها وجدها في (التحصيل) وغيره.
On dokuzuncu [Mesele]- O'nun: { لَا نَشْتَرِي } “Satın almayız” buyruğundaki lâm harfi, { فَيُقْسِمانِ } “Yemin ederler” buyruğunun cevabıdır. Çünkü kasem (yemin) fiili, olumsuzlukta "lâ" ve "mâ" ile; olumlulukta ise "inne" ve "lâm" ile yeminin karşılık bulduğu şeyle birleşir. { بِهِ } “Onun karşılığında” ifadesindeki bitişik zamir (hâ), en yakın zikredilen lafız olan Allah Teâlâ'nın ismine râcidir. Mana şöyledir: Allah Teâlâ katındaki nasibimizi bu dünya metaı karşılığında satmayız. Bu zamirin şahitliğe râci olması da muhtemeldir; zira lafız eril olsa da söz (kavl) manasında zikredilmiştir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « [وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ] » «Mazlumun bedduasından sakın; zira onunla Allah arasında hiçbir perde yoktur.» Burada [zamiri] davet (çağrı/beddua) kelimesinin manası olan dua (eril) anlamına döndürmüştür. Bu husus daha önce Nisâ Suresi'nde geçmişti. Yirminci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { ثَمَناً } “Bir bedel” buyruğu hakkında Kûfeliler şöyle demiştir: Mana, 'bedeli olan bir şey' yani 'bedel sahibi bir meta' demektir. Dolayısıyla muzaf (tamlanan) hazfedilmiş ve muzafun ileyh (tamlayan) onun makamına geçirilmiştir. Bize ve ilim ehlinin çoğuna göre ise semenin kendisi semen olabileceği gibi meta (mal) da olabilir. Zira bize göre semenin kendisi satın alınan şey olduğu gibi kıymeti biçilen mal (mesmûn) da satın alınan şeydir. Alışveriş ister bir meta ile nakit arasında, ister iki meta arasında, isterse iki nakit arasında dönsün; satılan iki şeyin her biri hem semen (bedel) hem de mesmûn (bedeli ödenen mal) olabilir. Bu asıl kurala binaen şu mesele ortaya çıkar: Satın alan kimse iflas ettiğinde satıcı kendi malını [aynıyla] bulursa, ona [diğer alacaklılardan] daha çok hak sahibi olur mu? Ebû Hanîfe: 'Daha çok hak sahibi olamaz' demiş ve bunu mezkûr asıl kurala dayandırarak: 'Mal sahibi, diğer alacaklılarla eşit derecede olur' demiştir. Mâlik: 'Ölüm halinde değil, fakat iflas halinde mala daha çok hak sahibidir' demiştir. Şâfiî ise: 'Mal sahibi, hem iflas hem de ölüm halinde mala daha çok hak sahibidir' demiştir. Ebû Hanîfe zikrettiğimiz gerekçeye ve şu küllî asla dayanmıştır: Borç, müflisin ve ölünün zimmetindedir; ellerinde bulunan mallar ise borcun ifa yeridir. Dolayısıyla bütün alacaklılar sermayeleri (alacakları) nispetinde bu mala ortak olurlar. Malların aynen mevcut bulunması veya bulunmaması arasında bu hususta bir fark yoktur; zira o mallar satıcının mülkiyetinden çıkmış ve semeni icmâ ile alacaklıların zimmetinde sabit olmuştur. Dolayısıyla onlar için ancak semeni veya ondan geriye kalan şey geçerlidir. Mâlik ve Şâfiî ise bu genel kuralı, bu bapta Ebû Dâvûd ve diğer imamların rivayet ettiği hadislerle tahsis etmişlerdir. Yirmi birinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ } “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” buyruğu, 'Allah'ın bize bildirdiği şahitliği gizlemeyiz' demektir. Bu ayette yedi kıraat vardır; bunları öğrenmek isteyenler et-Tahsîl ve benzeri eserlerde bulabilirler.
الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً) قَالَ عُمَرُ: هَذِهِ الْآيَةُ أَعْضَلُ مَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الْأَحْكَامِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْعَبُ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْإِعْرَابِ قَوْلُهُ:" مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ". عَثَرَ عَلَى كَذَا أَيِ اطَّلَعَ عَلَيْهِ، يُقَالُ: عَثَرْتُ مِنْهُ عَلَى خِيَانَةٍ أَيِ اطَّلَعْتُ، وَأَعْثَرْتُ غَيْرِي عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ"] الكهف: ٢١]. لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَطْلُبُونَهُمْ وَقَدْ خَفِيَ عَلَيْهِمْ مَوْضِعُهُمْ، وَأَصْلُ الْعُثُورِ الْوُقُوعُ وَالسُّقُوطُ عَلَى الشَّيْءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: عَثَرَ الرَّجُلُ يَعْثِرُ عُثُورًا إِذَا وَقَعَتْ إِصْبَعُهُ بِشَيْءٍ صَدَمَتْهُ، وَعَثَرَتْ إِصْبَعُ فُلَانٍ بِكَذَا إِذَا صَدَمَتْهُ فَأَصَابَتْهُ وَوَقَعَتْ عَلَيْهِ. وَعَثَرَ الْفَرَسُ عِثَارًا قَالَ الْأَعْشَى:
Yirmi ikinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً } “Eğer o ikisinin bir günah kazandıkları anlaşılırsa” buyruğu hakkında Ömer şöyle demiştir: Bu ayet, bu suredeki hükümlerin anlaşılması en güç olanıdır. ez-Zeccâc da şöyle demiştir: Kur'an'daki irap yönünden en zor yer O'nun: { مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ } buyruğudur. Bir şeye asere (عَثَرَ) denmesi, ona muttali oldu demektir. Nitekim: "Ondan bir hıyanete muttali oldum" ve "bir başkasını onun üzerine muttali kıldım" denilir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ } “Böylece onları [insanlara] bildirdik/buldurduk” [Kehf 21] buyruğu da bundandır; çünkü insanlar onları arıyorlardı ve bulundukları yer kendilerine gizli kalmıştı. Iysâr (عُثُور) kelimesinin aslı bir şeyin üzerine düşmek ve çarpmaktır. Nitekim: İnsanın parmağı çarptığı bir şeye rastladığında asere'r-racülü ya'siru usûren (عَثَرَ الرَّجُلُ يَعْثِرُ عُثُورًا) ve aserat isbau fülânin bi-kezâ (عَثَرَتْ إِصْبَعُ فُلَانٍ بِكَذَا) denilir. At tökezlediğinde asere'l-feresü isâren (عَثَرَ الْفَرَسُ عِثَارًا) denir. el-A'şâ şöyle demiştir:
بِذَاتِ لَوْثٍ عَفَرْنَاةٍ إِذَا عَثَرَتْ ... فَالتَّعْسُ أَدْنَى لَهَا مِنْ أَنْ أَقُولَ لَعَا
Tökezlediğinde, ona 'kalk/geçmiş olsun' dememden ziyade helak olmasının daha yakın olduğu, güçlü ve dayanıklı bir deve ile...
وَالْعَثْيَرُ الْغُبَارُ السَّاطِعُ، لِأَنَّهُ يَقَعُ عَلَى الْوَجْهِ، وَالْعَثْيَرُ الْأَثَرُ الْخَفِيُّ لِأَنَّهُ يُوقَعُ عَلَيْهِ مِنْ خَفَاءٍ. وَالضَّمِيرُ فِي" أَنَّهُمَا" يَعُودُ عَلَى الْوَصِيَّيْنِ اللَّذَيْنِ ذُكِرَا فِي قَوْلِهِ ﷿:" اثْنانِ" عن سعيد ابن جُبَيْرٍ. وَقِيلَ: عَلَى الشَّاهِدَيْنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَ" اسْتَحَقَّا" أَيِ اسْتَوْجَبَا" إِثْماً" يَعْنِي بِالْخِيَانَةِ، وَأَخْذِهِمَا مَا لَيْسَ لَهُمَا، أَوْ بِالْيَمِينِ الْكَاذِبَةِ أَوْ بِالشَّهَادَةِ الْبَاطِلَةِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الْإِثْمُ هُنَا اسْمُ الشَّيْءِ الْمَأْخُوذِ، لِأَنَّ آخِذَهُ بِأَخْذِهِ آثِمٌ، فَسُمِّيَ إِثْمًا كَمَا سُمِّيَ مَا يُؤْخَذُ بِغَيْرِ حَقٍّ مَظْلِمَةٌ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: الْمَظْلِمَةُ اسْمُ مَا أُخِذَ مِنْكَ، فَكَذَلِكَ سُمِّيَ هَذَا الْمَأْخُوذُ بِاسْمِ الْمَصْدَرِ وَهُوَ الْجَامُ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما) يَعْنِي فِي الْأَيْمَانِ أَوْ فِي الشَّهَادَةِ، وَقَالَ" آخَرانِ" بِحَسَبِ أَنَّ الْوَرَثَةَ كَانَا اثْنَيْنِ. وَارْتَفَعَ" آخَرانِ" بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ." يَقُومانِ" فِي مَوْضِعِ نَعْتٍ." مَقامَهُما" مَصْدَرٌ، وَتَقْدِيرُهُ: مَقَامًا مِثْلَ مَقَامِهِمَا، ثُمَّ أُقِيمَ النَّعْتُ مَقَامَ المنعوت، المضاف مَقَامَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ) قَالَ ابْنُ السَّرِيِّ: الْمَعْنَى اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْإِيصَاءُ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهِ، لِأَنَّهُ لا يجعل
el-Asyer (الْعَثْيَرُ) havaya kalkan tozdur; çünkü yüze isabet eder. Yine el-Asyer (الْعَثْيَرُ) gizli iz demektir; çünkü ona gizlice muttali olunur. Saîd b. Cübeyr'den [rivayet edildiğine göre], { أَنَّهُمَا } “o ikisinin” ifadesindeki zamir, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { اثْنانِ } “iki kişi” buyruğunda zikredilen iki vasiye racidir. İbn Abbâs'tan [gelen bir rivayete göre ise] iki şahide racidir, denilmiştir. { اسْتَحَقَّا } yani ikisi { إِثْماً } “bir günahı” hak ettiler / müstahak oldular; yani hıyanet ederek ve kendilerine ait olmayan bir şeyi alarak yahut yalan yemin ederek veya batıl şahitlikte bulunarak [günahkâr oldular] demektir. Ebû Ali şöyle demiştir: Buradaki "ism" (günah), alınan şeyin adıdır; çünkü onu alan kişi, onu alması sebebiyle günahkârdır. Haksız yere alınan şeye "mazleme" (haksızca gasp edilen hak/şey) adı verildiği gibi, buna da "ism" adı verilmiştir. Sîbeveyh de şöyle demiştir: Mazleme, senden [haksızca] alınan şeyin adıdır. İşte bu alınan şey -ki o da gümüş kasedir- aynı şekilde masdarın adıyla isimlendirilmiştir. Yirmi üçüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما } “o ikisinin yerine diğer ikisi geçer” buyruğu, yeminlerde yahut şahitlikte [yerlerine geçerler] demektir. Mirasçıların iki kişi olmasına binaen { آخَرانِ } “diğer ikisi” buyurmuştur. { آخَرانِ } lafzı gizli bir fiille merfûdur. { يَقُومانِ } [cümlesi] sıfat konumundadır. { مَقامَهُما } bir masdardır ve takdiri: "Onların duruşu gibi bir duruş" (makâmen misle makâmihimâ) şeklindedir; sonra sıfat mevsufun yerine, muzaf da muzafun ileyhin yerine geçirilmiştir. Yirmi dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ } { الْأَوْلَيانِ } “Haklarına tecavüz edilenlerden en yakın iki kişi...” buyruğu hakkında İbnü's-Serî şöyle demiştir: [Bunun] anlamı: "Kendilerine vasiyet etmek hak olan kimselerden..." demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, hakkında söylenmiş olan en güzel sözlerden biridir; çünkü...
حَرْفٌ بَدَلًا مِنْ حَرْفٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَأَيْضًا فَإِنَّ التَّفْسِيرَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى عِنْدَ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: مِنَ الذِينَ اسْتُحِقَّتْ عَلَيْهِمُ الْوَصِيَّةُ. وَ" الْأَوْلَيانِ" بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: فَآخَرانِ قَالَهُ ابْنُ السَّرِيِّ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ وَهُوَ بَدَلُ الْمَعْرِفَةِ مِنَ النَّكِرَةِ وَإِبْدَالُ الْمَعْرِفَةِ مِنَ النَّكِرَةِ جَائِزٌ. وَقِيلَ: النَّكِرَةُ إِذَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا ثُمَّ أُعِيدَ ذِكْرُهَا صَارَتْ مَعْرِفَةً، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ"] النور: ٣٥] ثم قال:" الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ"] النور: ٣٥] ثم قال:" الزُّجاجَةُ"] النور: ٣٥]. وَقِيلَ: وَهُوَ بَدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" يَقُومانِ" كَأَنَّهُ قَالَ: فَيَقُومُ الْأَوْلَيَانِ أَوْ خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، التَّقْدِيرُ: فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا هُمَا الْأَوْلَيَانِ. وَقَالَ ابْنُ عِيسَى:" الْأَوْلَيانِ" مَفْعُولُ" اسْتَحَقَّ" عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيِ اسْتُحِقَّ فِيهِمْ وَبِسَبَبِهِمْ إِثْمُ الْأَوْلَيَيْنِ فَعَلَيْهِمْ بِمَعْنَى فِيهِمْ مِثْلُ" عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ"] البقرة: ١٠٢] أَيْ فِي مُلْكِ سُلَيْمَانَ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
başka bir harfin yerine bedel kılınmamaktadır" demiştir. Bunu İbnü'l-Arabî de tercih etmiştir; tefsir de bunun üzerinedir. Çünkü tefsir ehline göre mana: 'Kendilerine vasiyet hak edilen kimselerden' demektir. { الْأَوْلَيانِ } lafzı, { فَآخَرانِ } kavlinden bedeldir; bunu İbnü's-Serî söylemiş ve en-Nehhâs tercih etmiştir; bu, marifenin nekradan bedel yapılmasıdır ve marifenin nekradan bedel yapılması caizdir. Nekra bir lafız önce zikredilir de sonra tekrar edilirse marifeleşir, denilmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ } “İçinde kandil bulunan bir kandillik gibidir” [Nûr 35] buyurup ardından: { الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ } “O kandil bir cam içindedir” [Nûr 35] ve sonra: { الزُّجاجَةُ } “O cam...” [Nûr 35] buyurması gibi. Bunun: { يَقُومانِ } fiilindeki zamirden bedel olduğu da söylenmiştir; sanki: 'O en yakın iki kişi kalkar' buyurmuştur; yahut hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir, takdiri: 'Onların yerine geçen başka iki kişi, o en yakın iki kişidir' şeklindedir. İbn Îsâ şöyle demiştir: { الْأَوْلَيانِ } lafzı, muzâfın hazfedilmesiyle { اسْتَحَقَّ } fiilinin mef'ûlüdür; yani 'o en yakın iki kişinin günahı onların içinde ve onların sebebiyle gerçekleşti' demektir. Dolayısıyla aleyhim (عَلَيْهِمْ) lafzı, tıpkı { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman'ın mülkünde” [Bakara 102] ayetinde olduğu gibi fîhim (فِيهِمْ - onların içinde) anlamındadır. Şair şöyle demiştir:
مَتَى مَا تُنْكِرُوهَا تَعْرِفُوهَا ... عَلَى أَقْطَارِهَا عَلَقٌ نَفِيثُ
Onu ne zaman inkâr etseniz hemen tanırsınız; onun etrafında akıtılmış kan vardır.
أَيْ فِي أَقْطَارِهَا. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ" الْأَوَّلِينَ" جَمْعُ أَوَّلٍ عَلَى أَنَّهُ بدل مِنَ" الَّذِينَ" أَوْ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي" عَلَيْهِمُ" وَقَرَأَ حَفْصٌ:" اسْتَحَقَّ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْحَاءِ، وَرُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَفَاعِلُهُ" الْأَوْلَيانِ" وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مِنَ الذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ بِالْمَيِّتِ وَصِيَّتَهُ الَّتِي أَوْصَى بِهَا. وَقِيلَ: اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ رَدَّ الْأَيْمَانِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ:" الْأَوَّلَانِ" وَعَنِ ابْنِ سِيرِينَ:" الْأَوَّلَيْنِ" قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْقِرَاءَتَانِ لَحْنٌ، لَا يُقَالُ فِي مُثَنَّى، مُثَنَّانِ، غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ" الْأَوَّلَانِ". الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ) " أَيْ يَحْلِفَانِ الْآخَرَانِ اللَّذَانِ يَقُومَانِ مَقَامَ الشَّاهِدَيْنِ (أَنَّ الَّذِي قَالَ صَاحِبُنَا فِي وَصِيَّتِهِ حَقٌّ، وَأَنَّ الْمَالَ الَّذِي وَصَّى بِهِ إِلَيْكُمَا كَانَ أَكْثَرَ مِمَّا أَتَيْتُمَانَا بِهِ وَأَنَّ هَذَا الْإِنَاءَ لَمِنْ مَتَاعِ صَاحِبِنَا الَّذِي خَرَجَ بِهِ مَعَهُ وَكَتَبَهُ فِي وَصِيَّتِهِ، وَأَنَّكُمَا خُنْتُمَا) فَذَلِكَ قَوْلُهُ: (لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما) أَيْ يَمِينُنَا أَحَقُّ مِنْ يَمِينِهِمَا،
Yani onun etrafında demektir. Yahyâ b. Vessâb, el-A'meş ve Hamza { الْأَوَّلِينَ } şeklinde "evvel"in çoğulu olarak okumuşlardır; bu, { الَّذِينَ } lafzından veya { عَلَيْهِمُ } ifadesindeki "hâ" ve "mîm" zamirinden bedeldir. Hafs ise { اسْتَحَقَّ } şeklinde "tâ" ve "hâ" harflerinin fethasıyla okumuştur; bu [kıraat] Ubey b. Ka'b'dan da rivayet edilmiştir. Bunun fâili (öznesi) { الْأَوْلَيانِ } kelimesidir, mef'ûlü (nesnesi) ise hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: [Ölene] en yakın iki kişi, onların aleyhine [ölünün] yaptığı vasiyeti hak ettiler. Şöyle de denilmiştir: En yakın iki kişi, onların aleyhine yeminlerin reddini hak etti. el-Hasan'dan { الْأَوَّلَانِ }, İbn Sîrîn'den ise { الْأَوَّلَيْنِ } şeklinde rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu iki kıraat lahindir (dil kuralına aykırıdır); tesniye için 'müsennân' denilmez. Şu var ki el-Hasan'dan { الْأَوَّلَانِ } rivayet edilmiştir." Yirmi Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ } “[O ikisi] Allah'a yemin ederler” buyruğu: Yani iki şahidin yerine geçen diğer iki kişi [şöyle] yemin ederler: "Arkadaşımızın vasiyetinde söylediği şey haktır; size vasiyet ettiği mal, bize getirdiğinizden daha fazlaydı; bu kap da arkadaşımızın beraberinde yola çıktığı ve vasiyetinde yazdığı eşyasındandır ve siz ikiniz hıyanet ettiniz." İşte bu, O'nun şu buyruğudur: { لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما } “Bizim şahitliğimiz, onların şahitliğinden elbette daha haktır”; yani bizim yeminimiz onların yemininden daha haklıdır,
فَصَحَّ أَنَّ الشَّهَادَةَ قَدْ تَكُونُ بِمَعْنَى الْيَمِينِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ"] النور: ٦]. وَقَدْ رَوَى مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عُبَيْدَةَ قَالَ: قَامَ رَجُلَانِ مِنْ أَوْلِيَاءِ الْمَيِّتِ فَحَلَفَا." لَشَهادَتُنا أَحَقُّ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَقَوْلُهُ: (وَمَا اعْتَدَيْنا) أَيْ تَجَاوَزْنَا الْحَقَّ فِي قَسَمِنَا. (إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ) أَيْ إِنْ كُنَّا حَلَفْنَا عَلَى بَاطِلٍ، وَأَخَذْنَا مَا لَيْسَ لنا. السادسة والعشرون- قوله تعالى:" ذلِكَ أَدْنى " ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ." يَأْتُوا" نُصِبَ بِ"- أَنْ"." أَوْ يَخافُوا" عَطْفٌ عَلَيْهِ." أَنْ تُرَدَّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- يَخافُوا"." أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ" قِيلَ: الضَّمِيرُ في" يَأْتُوا" و" يَخافُوا" رَاجِعٌ إِلَى الْمُوصَى إِلَيْهِمَا، وَهُوَ الْأَلْيَقُ بِمَسَاقِ الْآيَةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ النَّاسُ، أَيْ أَحْرَى أَنْ يَحْذَرَ النَّاسُ الْخِيَانَةَ فَيَشْهَدُوا بِالْحَقِّ خَوْفَ الْفَضِيحَةِ فِي رَدِّ الْيَمِينِ عَلَى الْمُدَّعِي، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا) أَمْرٌ، وَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ النُّونُ، أَيِ اسْمَعُوا مَا يُقَالُ لَكُمْ، قَابِلِينَ لَهُ، مُتَّبِعِينَ أَمْرَ اللَّهِ فِيهِ. (وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ) فَسَقَ يَفْسِقُ وَيَفْسُقُ إِذَا خَرَجَ مِنَ الطَّاعَةِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Böylece şahitliğin bazen yemin manasında da kullanılabileceği sahih olmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ } “Onlardan birinin şahitliği dört defa şahitlik etmesidir (yemin etmesidir)” [Nûr 6] buyruğu da böyledir. Ma'mer, Eyyûb'dan, o İbn Sîrîn'den, o da Ubeyde'den şöyle rivayet etmiştir: Ölenin velilerinden iki adam kalktı ve yemin ettiler. { لَشَهادَتُنا أَحَقُّ } cümlesi mübteda ve haberdir. O'nun: { وَمَا اعْتَدَيْنا } “Ve biz haddi aşmadık” buyruğu; yani yeminimizde hakkı aşmadık demektir. { إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Aksi takdirde şüphesiz zalimlerden oluruz” buyruğu; yani şayet bâtıl yere yemin etmiş ve bize ait olmayan bir şeyi almışsak demektir. Yirmi altıncı [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ أَدْنى } “Bu en yakın yoldur” buyruğu mübteda ve haberdir. En (أَنْ) nasb konumundadır. { يَأْتُوا } fiili en ile mansuptur. { أَوْ يَخافُوا } ise ona matuftur. { أَنْ تُرَدَّ } lafzı yehâfû fiiliyle nasb konumundadır. { أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ } “...yeminlerinden sonra yeminlerin [reddedilip başkalarına] çevrilmesi” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: { يَأْتُوا } ve { يَخافُوا } fiillerindeki zamir vasiyet edilen o iki kişiye (vasîlere) döner; ayetin siyakına en uygun olan da budur. Bununla genel olarak insanların kastedildiği de söylenmiştir; yani insanların hıyanetten sakınıp yeminin davacıya çevrilmesindeki rezil olma korkusundan ötürü hak üzere şahitlik etmelerine en yakın yoldur. En doğrusunu Allah bilir. Yirmi yedinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا } “Allah'tan korkun ve dinleyin” buyruğu bir emirdir, bu sebeple sonundaki nûn harfi hazfedilmiştir; yani size söyleneni kabul ederek ve onda Allah'ın emrine tabi olarak dinleyin demektir. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah, yoldan çıkmış topluluğu doğru yola iletmez” buyruğuna gelince; bir kimse itaatten çıkıp isyana saptığı zaman feseka yefsiku ve yefsuku denilir; bu açıklama daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ١٠٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 109]
يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩)
{ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩) } “Allah’ın elçileri toplayıp: 'Size ne cevap verildi?' buyuracağı gün onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız sensin' diyeceklerdir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ) يُقَالُ: مَا وَجْهُ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا؟ فَالْجَوَابُ- أَنَّهُ اتِّصَالُ الزَّجْرِ عَنِ الْإِظْهَارِ خِلَافَ الْإِبْطَانِ فِي وَصِيَّةٍ أَوْ غَيْرِهَا مِمَّا ينبئ أن المجازي عليه عالم به. و" يَوْمَ" ظَرْفُ زَمَانٍ وَالْعَامِلُ فِيهِ" وَاسْمَعُوا" أَيْ وَاسْمَعُوا خَبَرَ يَوْمٍ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ وَاتَّقُوا يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ، عَنِ الزَّجَّاجِ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ اذْكُرُوا أَوِ احْذَرُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، وَالْمُرَادُ التَّهْدِيدُ وَالتَّخْوِيفُ. (فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ) أَيْ مَا الَّذِي أَجَابَتْكُمْ بِهِ أُمَمُكُمْ؟ وَمَا الَّذِي رَدَّ عَلَيْكُمْ قَوْمُكُمْ حِينَ دعوتموهم إلى
Yüce Allah’ın: { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } “Allah’ın elçileri toplayacağı gün...” buyruğu hakkında şöyle denilir: Bu ayetin bir öncekiyle irtibat yönü nedir? Cevap şudur: Bu, vasiyette veya başka bir hususta, karşılığını verecek olan [Allah’ın] bunu bildiğini haber veren şeylerden olmak üzere, içte gizlenenin aksini açığa vurmaktan men etme [yönüyle bir] irtibattır. { يَوْمَ } [kelimesi] zaman zarfıdır; onda amel eden (nasb eden amil) ise [önceki ayetteki] { وَاسْمَعُوا } “[ve] kulak verin” lafzıdır. Yani “o günün haberini dinleyip kulak verin” demektir. Zeccâc’dan nakledildiğine göre: Takdirinin “Allah’ın elçileri toplayacağı günden sakının” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre takdiri: “Allah’ın elçileri toplayacağı kıyamet gününü hatırlayın yahut ondan sakının” demektir; manalar birbirine yakındır, kastedilen ise tehdit ve korkutmadır. { فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ } “[Allah] buyuracak: 'Size ne cevap verildi?'” Yani ümmetleriniz size ne cevap verdi? Siz onları [şuna] davet ettiğiniz vakit kavminiz size ne karşılık verdi:
تَوْحِيدِي؟ " قالُوا" أَيْ فَيَقُولُونَ:" لَا عِلْمَ لَنا" وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِقَوْلِهِمْ:" لَا عِلْمَ لَنا" فَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا عِلْمَ لَنَا بِبَاطِنِ مَا أَجَابَ بِهِ أُمَمُنَا، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَقَعُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا، فَحُذِفَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ بِخِلَافٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: مَعْنَاهُ لَا عِلْمَ لنا إلا علم أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ يَذْهَلُونَ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ وَيَفْزَعُونَ مِنَ الْجَوَابِ، ثُمَّ يجيبون بعد ما تَثُوبُ إِلَيْهِمْ عُقُولُهُمْ فَيَقُولُونَ:" لَا عِلْمَ لَنا" قاله الحسن وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا يَصِحُّ، لِأَنَّ الرُّسُلَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ. قُلْتُ: هَذَا فِي أَكْثَرِ مَوَاطِنَ الْقِيَامَةِ، فَفِي الْخَبَرِ] إِنَّ جَهَنَّمَ إذا جئ بِهَا زَفَرَتْ زَفْرَةً فَلَا يَبْقَى نَبِيٌّ وَلَا صِدِّيقٌ إِلَّا جَثَا لِرُكْبَتَيْهِ [وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] خَوَّفَنِي جِبْرِيلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى أَبْكَانِي فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ أَلَمْ يُغْفَرْ لِي مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِي وَمَا تَأَخَّرَ؟ فَقَالَ لِي يَا مُحَمَّدُ لَتَشْهَدَنَّ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمَ مَا يُنْسِيكَ الْمَغْفِرَةَ [. قُلْتُ: فَإِنْ كَانَ السُّؤَالُ عِنْدَ زَفْرَةِ جَهَنَّمَ- كَمَا قاله بَعْضُهُمْ- فَقَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ صَحِيحٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالصَّحِيحُ فِي هَذَا أَنَّ الْمَعْنَى: مَاذَا أُجِبْتُمْ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ لِيَكُونَ هَذَا تَوْبِيخًا لِلْكُفَّارِ، فَيَقُولُونَ: لَا عِلْمَ لَنَا، فَيَكُونُ هَذَا تَكْذِيبًا لِمَنِ اتَّخَذَ الْمَسِيحَ إِلَهًا. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: مَعْنَى قَوْلِهِ:" مَاذَا أُجِبْتُمْ" مَاذَا عَمِلُوا بَعْدَكُمْ؟ قَالُوا:" لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ". قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَيُشْبِهُ هَذَا حَدِيثَ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:] يَرِدُ عَلَيَّ أَقْوَامٌ الْحَوْضَ فَيَخْتَلِجُونَ فَأَقُولُ أُمَّتِي فَيُقَالُ إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ [. وَكَسَرَ الْغَيْنَ [مِنَ الْغُيُوبِ] حَمْزَةُ [وَالْكِسَائِيُّ] وَأَبُو بَكْرٍ، وَضَمَّ الْبَاقُونَ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ سَأَلَهُمْ عَمَّا هُوَ أَعْلَمُ بِهِ مِنْهُمْ؟ فَعَنْهُ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ سَأَلَهُمْ لِيُعْلِمَهُمْ مَا لَمْ يَعْلَمُوا مِنْ كُفْرِ أُمَمِهِمْ وَنِفَاقِهِمْ وَكَذِبِهِمْ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدِهِمْ. الثَّانِي- أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَفْضَحَهُمْ بِذَلِكَ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ ليكون ذلك نوعا من العقوبة لهم.
...tevhidim [hakkında size ne cevap verildi]? { قالُوا } Yani şöyle derler: { لَا عِلْمَ لَنا } “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur.” Müfessirler (ehl-i te'vîl), onların { لَا عِلْمَ لَنا } “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” sözüyle kastedilen mana hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre bunun manası şudur: Bizim, ümmetlerimizin [davetimize] verdikleri cevabın bâtını/içyüzü hakkında hiçbir bilgimiz yoktur; zira karşılığı verilecek olan asıl budur. Bu görüş Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir. Bir diğer görüşe göre mana: 'Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur' şeklindedir; fakat [istisna kısmı] hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bu, İbn Abbâs ve Mücâhid'den farklı bir rivayetle nakledilmiştir. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: Bunun manası, 'Bize ait, senin bizden daha iyi bilmediğin hiçbir bilgi yoktur' demektir. Bir diğer görüşe göre onlar o [günün] dehşetinden şaşkına dönerler ve cevaptan dehşete kapılırlar; ardından akılları başlarına gelince cevap verip: { لَا عِلْمَ لَنا } “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” derler. Bunu el-Hasen, Mücâhid ve es-Süddî söylemiştir. en-Nehhâs şöyle der: Bu doğru değildir; çünkü peygamberlere -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu durum kıyametin çoğu mevkii içindir. Nitekim rivayette şöyle buyrulmuştur: « Cehennem getirildiğinde öyle bir kükrer ki dizleri üstüne çökmeyen hiçbir peygamber ve hiçbir sıddîk kalmaz. » Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: « Cibrîl beni kıyamet günü ile öyle korkuttu ki beni ağlattı. Bunun üzerine: 'Ey Cibrîl! Benim geçmiş ve gelecek günahlarım bağışlanmadı mı?' dedim. O da bana: 'Ey Muhammed! Sen o günün dehşetinden öyle şeyler göreceksin ki sana bağışlanmayı unutturacaktır' dedi. » Ben (Kurtubî) derim ki: Eğer soru -bazılarının dediği gibi- cehennemin kükremesi esnasında ise, Mücâhid ve el-Hasen'in sözü doğrudur; en doğrusunu Allah bilir. en-Nehhâs der ki: Bu hususta sahih olan mana şudur: Kâfirlere bir azarlama olsun diye, 'Gizlide ve açıkta size ne cevap verildi?' [anlamındadır]. Onlar da: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur' derler ve böylece bu durum Mesîh'i ilah edinenleri yalanlama olur. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: O'nun { مَاذَا أُجِبْتُمْ } “Size ne cevap verildi?” buyruğunun manası: 'Sizden sonra ne amel işlediler?' demektir. Onlar da: { لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız sensin” demişlerdir. Ebû Ubeyd der ki: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisine benzemektedir: O şöyle buyurmuştur: « Havzımın başına birtakım topluluklar gelir ve hemen [oradan] çekilip uzaklaştırılırlar. Ben: 'Ümmetim!' derim. Bunun üzerine: 'Şüphesiz sen, senden sonra ne ihdas ettiklerini (neler uydurduklarını) bilmezsin' denilir. » Hamza, [el-Kisâî] ve Ebû Bekr [el-Guyûb kelimesindeki] ğayn (غ) harfini kesre ile (el-Gıyûb şeklinde), diğerleri ise damme ile (el-Guyûb şeklinde) okumuşlardır. el-Mâverdî şöyle demiştir: Eğer 'Onlardan daha iyi bildiği bir şeyi onlara niçin sordu?' denilirse, buna iki cevap verilir: Birincisi; kendilerinden sonra ümmetlerinin küfründen, nifakından ve kendilerine attıkları iftiralardan bilmedikleri şeyleri onlara bildirmek için sormuştur. İkincisi; onlara bir tür ceza olsun diye şahitlerin huzurunda onları bununla rezil ve rüsvay etmeyi murad etmiştir.
[سورة المائدة (٥): آية ١١٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 110]
إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠)
{ إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠) } “Allah şöyle diyecektir: 'Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla! Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Hani sana Kitabı, Hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani benim iznimle çamurdan kuş biçiminde bir şey yaratıyor, sonra ona üflüyordun da iznimle bir kuş oluveriyordu. Körü ve alacalıyı iznimle iyileştiriyordun. Hani ölüleri iznimle (diriltip) çıkarıyordun. Hani İsrailoğullarına apaçık delillerle geldiğin ve onlardan inkâr edenlerin: Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir, dedikleri vakit onları senden savıp engellemiştim.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ) هَذَا مِنْ صِفَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: اذْكُرْ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ وَإِذْ يَقُولُ اللَّهُ لِعِيسَى كَذَا، قَالَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَ" عِيسَى" يَجُوزُ أن يكون في موضع رفع على أن يَكُونَ" ابْنَ مَرْيَمَ" نِدَاءً ثَانِيًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ نِدَاءٌ مَنْصُوبٌ كَمَا قَالَ:
Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ } “Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! Nimetimi hatırla' dediği zaman...” buyruğu, kıyamet gününün vasıflarındandır; el-Mehdevî'nin belirttiğine göre sanki şöyle buyurmuştur: Allah'ın elçileri toplayacağı ve Allah'ın İsa'ya böyle buyuracağı günü hatırla. { عِيسَى } lafzının, { ابْنَ مَرْيَمَ } ikinci bir nida kabul edilerek ref konumunda olması caiz olduğu gibi; nasb edilmiş bir nida olması sebebiyle nasb mahallinde olması da caizdir, nitekim [şair] şöyle demiştir:
يَا حَكَمُ بْنَ الْمُنْذِرِ بْنِ الْجَارُودِ
Ey Cârûd oğlu Münzir'in oğlu Hakem!
وَلَا يَجُوزُ الرَّفْعُ فِي الثَّانِي إِذَا كان مضافا إلا عند الطوال. وقوله تَعَالَى:" اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ" إِنَّمَا ذَكَّرَ اللَّهُ تَعَالَى عِيسَى نِعْمَتَهُ عَلَيْهِ وَعَلَى وَالِدَتِهِ وَإِنْ كَانَ لَهُمَا ذَاكِرًا لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: لِيَتْلُوَ عَلَى الْأُمَمِ مَا خَصَّهُمَا بِهِ مِنَ الْكَرَامَةِ، وَمَيَّزَهُمَا بِهِ مِنْ عُلُوِّ الْمَنْزِلَةِ. الثَّانِي- لِيُؤَكِّدَ بِهِ حُجَّتَهُ، وَيَرُدَّ بِهِ جَاحِدَهُ. ثُمَّ أَخَذَ فِي تَعْدِيدِ نِعَمِهِ فَقَالَ:" إِذْ أَيَّدْتُكَ" يَعْنِي قَوَّيْتُكَ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَيْدِ وَهُوَ الْقُوَّةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وفي" بِرُوحِ الْقُدُسِ"
İkincisinde [münâdâ] muzaf olduğunda ise et-Tıvâl müstesna ref caiz değildir. Allah Teâlâ'nın: { اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ } “Sana olan nimetimi hatırla” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ, her ikisi de bunları zaten hatırlamakta olduğu halde, hem kendisine hem de annesine olan nimetini iki sebepten dolayı ona hatırlatmıştır: Birincisi: Her ikisine bahşettiği ikramı ve onları mertebe üstünlüğü ile ayrıcalıklı kıldığını ümmetlere bildirmek içindir. İkincisi: Bununla hüccetini pekiştirmek ve inkârcısını reddetmektir. Sonra nimetlerini birer birer saymaya başlayarak şöyle buyurdu: { إِذْ أَيَّدْتُكَ } “Hani seni desteklemiştim” yani 'seni güçlendirmiştim' [demektir]. [Bu kelime] 'el-eyd' (الْأَيْد) kökünden alınmış olup güç demektir; nitekim daha önce geçmişti. { بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Kutsal Ruh ile” [ifadesi] hakkında ise
وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا الرُّوحُ الطَّاهِرَةُ الَّتِي خَصَّهُ اللَّهُ بِهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ" وَرُوحٌ مِنْهُ"] النساء: ١٧١] الثَّانِي: أَنَّهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَهُوَ الْأَصَحُّ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". (تُكَلِّمُ النَّاسَ) يَعْنِي وَتُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا، وَفِي الْكُهُولَةِ نَبِيًّا، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا فِي هَذَا فِي] آلِ عِمْرَانَ [ فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ." كَفَفْتُ" مَعْنَاهُ دَفَعَتُ وَصَرَّفَتُ" بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ" حِينَ هَمُّوا بِقَتْلِكَ." إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ" أَيِ الدَّلَالَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ. (فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا) يَعْنِي الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِكَ وَجَحَدُوا نُبُوَّتَكَ. (إِنْ هَذَا) أَيِ الْمُعْجِزَاتِ. (إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ). وقرا حمزة والكسائي" لَساحِرٌ" أَيْ إِنْ هَذَا الرَّجُلُ إِلَّا سَاحِرٌ قَوِيٌّ على السحر.
iki görüş vardır: Birincisi: { وَرُوحٌ مِنْهُ } “ve O'ndan bir ruhtur” [en-Nisâ: 171] buyruğunda daha önce geçtiği üzere, Allah'ın onu kendisiyle özel kıldığı tertemiz ruhtur. İkincisi: Cibrîl aleyhisselâm'dır ve Bakara Suresi'nde geçtiği üzere en sahih olanı da budur. { تُكَلِّمُ النَّاسَ } “İnsanlarla konuşuyordun” yani beşikte bir çocuk olarak ve olgunluk çağında da bir peygamber olarak insanlarla konuşuyordun; Âl-i İmrân Suresi'nde buna dair açıklamalar geçmişti, bu sebeple tekrarlamanın bir anlamı yoktur. { كَفَفْتُ } “savıp engelledim” kelimesinin manası; seni öldürmeye kalkıştıkları vakit { بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ } “İsrailoğullarını senden” defettim ve uzaklaştırdım, demektir. { إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Onlara apaçık delillerle geldiğin zaman” yani deliller ve mucizelerle [geldiğinde]; ki bunlar ayette zikredilenlerdir. { فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler dediler ki” yani sana iman etmeyip peygamberliğini inkâr edenler. { إِنْ هَذَا } “Bu değildir” yani bu mucizeler; { إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “apaçık bir büyüden başkası”. Hamza ve el-Kisâî bu lafzı: { لَساحِرٌ } “kesinlikle bir büyücüdür” şeklinde okumuşlardır; yani bu adam ancak büyüde usta bir büyücüdür [demişlerdir].
[سورة المائدة (٥): آية ١١١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 111]
وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ (١١١)
{ وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ (١١١) } “Hani havarilere: 'Bana ve Resulüme iman edin' diye ilham etmiştim. Onlar da: 'İman ettik, bizim müslümanlar olduğumuza şahit ol' demişlerdi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي) قَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعَانِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالْوَحْيُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعْنَاهُ الْإِلْهَامُ وَيَكُونُ عَلَى أَقْسَامٍ: وَحْيٌ بِمَعْنَى إِرْسَالِ جِبْرِيلَ إِلَى الرُّسُلِ ﵈. وَوَحْيٌ بِمَعْنَى الْإِلْهَامِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَيِ أَلْهَمْتُهُمْ وَقَذَفْتُ فِي قُلُوبِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ"] النحل: ٦٨] " وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى "] القصص: ٧] وَوَحْيٌ بِمَعْنَى الْإِعْلَامِ فِي الْيَقَظَةِ وَالْمَنَامِ. قَالَ أبو عبيدة: أوحيت بمعنى أمرت، و" إِلَى" صِلَةٌ يُقَالُ: وَحَى وَأَوْحَى بِمَعْنًى، قَالَ اللَّهُ تعالى:" بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها"] الزلزلة: ٥] وقال العجاج:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي } “Hani havarilere: 'Bana ve Resulüme iman edin' diye vahyetmiştim” buyruğunun manalarına dair açıklamalar daha önce geçmişti. Vahiy (el-vahy), Arap dilinde ilham manasına gelir ve kısımlara ayrılır: Peygamberlere -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- Cibrîl'in gönderilmesi anlamında vahy; bu ayette olduğu gibi ilham anlamında vahy; yani 'onlara ilham ettim ve kalplerine ilka ettim' demektir, Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bala arısına vahyetti” [en-Nahl: 68] ve { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى } “Musa'nın annesine vahyettik” [el-Kasas: 7] buyrukları da bu kabildendir; bir de uyanıkken ve uykuda bildirme (i'lâm) anlamında vahy vardır. Ebû Ubeyde der ki: { أَوْحَيْتُ } 'emrettim' manasındadır ve { إِلَى } harfi sıladır (zâittir). Vahâ (وَحَى) ve evhâ (أَوْحَى) aynı manada kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } “Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir” [ez-Zilzâl: 5] buyurmuştur. el-Accâc da şöyle demiştir:
وحى لها القرار فاستقرت
Ona durulmasını vahyetti (emretti), o da duruldu
أَيْ أَمَرَهَا بِالْقَرَارِ فَاسْتَقَرَّتْ. وَقِيلَ:" أَوْحَيْتُ" هُنَا بِمَعْنَى أَمَرْتُهُمْ. وَقِيلَ: بَيَّنْتُ لَهُمْ. (وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ) عَلَى الْأَصْلِ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَحْذِفُ إِحْدَى النُّونَيْنِ، أَيْ وَاشْهَدْ يَا رَبِّ. وَقِيلَ: يا عيسى بأننا مسلمون لله.
Yani ona durulmasını emretti, o da duruldu. Burada geçen { أَوْحَيْتُ } lafzının "onlara emrettim" manasında olduğu söylenmiştir. "Onlara açıkladım" manasında olduğu da söylenmiştir. { وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ } “Ve şahit ol ki biz gerçekten müslümanlarız” [ifadesi] asıl üzere [iki nûn ile] gelmiştir; Araplardan iki nûndan birini hazfedenler (düşürenler) de vardır. Yani: "Şahit ol ey Rabbim!" [demektir]. Bir görüşe göre de: "[Ey İsa!] Bizim Allah'a teslim olmuş kimseler olduğumuza [şahit ol]" [demektir].
[سورة المائدة (٥): آية ١١٢]
[Mâide Suresi (5): Ayet 112]
إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢)
{ إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢) } “Hani havariler: 'Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' demişlerdi. O da: 'Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun' demişti.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْإِعْرَابِ." هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ". قِرَاءَةُ الْكِسَائِيِّ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ" هَلْ تَسْتَطِيعُ" بِالتَّاءِ" رَبَّكَ" بِالنَّصْبِ. وَأَدْغَمَ الْكِسَائِيُّ اللَّامَ مِنْ" هَلْ" فِي التَّاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ،" رَبُّكَ" بِالرَّفْعِ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَشْكَلُ مِنَ الْأُولَى، فَقَالَ السُّدِّيُّ: الْمَعْنَى هَلْ يُطِيعُكَ رَبُّكَ إِنْ سَأَلْتَهُ" أَنْ يُنَزِّلَ" فَيَسْتَطِيعُ بِمَعْنَى يُطِيعُ، كَمَا قَالُوا: اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ، وَكَذَلِكَ اسْتَطَاعَ بِمَعْنَى أَطَاعَ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: هَلْ يَقْدِرُ رَبُّكَ وَكَانَ هَذَا السُّؤَالَ فِي ابْتِدَاءِ أَمْرِهِمْ قَبْلَ اسْتِحْكَامِ مَعْرِفَتِهِمْ بِاللَّهِ ﷿، وَلِهَذَا قَالَ عِيسَى فِي الْجَوَابِ عِنْدَ غَلَطِهِمْ وَتَجْوِيزِهِمْ عَلَى اللَّهِ مَا لَا يَجُوزُ:" اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" أَيْ لَا تَشُكُّوا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى. قُلْتُ: وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ الْحَوَارِيِّينَ خُلْصَانُ الْأَنْبِيَاءِ وَدُخَلَاؤُهُمْ وَأَنْصَارُهُمْ كَمَا قَالَ:" مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ" [الصف: ١٤]. وَقَالَ ﵇: [لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيٌّ وَحَوَارِيِّ الزُّبَيْرُ] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ جَاءُوا بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَا يَجِبُ لَهُ وَمَا يَجُوزُ وَمَا يَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ وَأَنْ يُبَلِّغُوا ذَلِكَ أُمَمَهُمْ، فَكَيْفَ يَخْفَى ذَلِكَ عَلَى مَنْ بَاطَنَهُمْ وَاخْتُصَّ بِهِمْ حَتَّى يَجْهَلُوا قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى؟ إِلَّا أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ صَدْرَ مِمَّنْ كَانَ مَعَهُمْ، كَمَا قَالَ بَعْضُ جُهَّالِ الْأَعْرَابِ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اجْعَلْ لَنَا ذَاتَ أَنْوَاطٍ كَمَا لَهُمْ ذَاتَ أَنْوَاطٍ، وَكَمَا قَالَ مَنْ قَالَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى:" اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ" [الأعراف: ١٣٨] عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَعْرَافِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: إِنَّ الْقَوْمَ لَمْ يَشُكُّوا فِي اسْتِطَاعَةِ الْبَارِي سُبْحَانَهُ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ عَارِفِينَ عَالِمِينَ، وَإِنَّمَا هُوَ كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ: هل يستطيع فلان أن يأتي
Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } “Hani havariler: 'Ey Meryem oğlu İsa!' demişlerdi” buyruğunun irabı daha önce geçtiği gibidir. { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } “Rabbin güç yetirebilir mi?” ifadesine gelince; el-Kisâî, Ali, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'in kıraati, tâ (ت) harfi ile { هَلْ تَسْتَطِيعُ } “güç yetirebilir misin”, { رَبَّكَ } “Rabbinden [istemeye]” kelimesini de nasb (fetha) iledir. el-Kisâî, { هَلْ } edatındaki lâm (ل) harfini [hemen ardından gelen] tâ (ت) harfine idgam etmiştir. Diğer kurrâ ise yâ (ي) ile ve { رَبُّكَ } kelimesini de ref (ötre) ile okumuşlardır. Bu kıraatin [anlaşılması], birincisine göre daha müşkildir. Nitekim es-Süddî şöyle demiştir: [Bu kıraate göre] mana; 'Ondan indirivermesini istediğin takdirde Rabbin senin isteğine icabet eder mi { أَنْ يُنَزِّلَ }?' demektir. Buna göre *yestetîu* (يَسْتَطِيعُ), *yutîu* (يُطِيعُ / icabet eder, kabul eder) manasındadır. Nitekim Arapların *istecâbe* (اسْتَجَابَ) kelimesini *ecâbe* (أَجَابَ) anlamında kullandıkları gibi, aynı şekilde *istetâa* (اسْتَطَاعَ) kelimesi de *etâa* (أَطَاعَ) manasında kullanılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Rabbin güç yetirebilir mi?' demektir. Bu soru, onların ilk dönemlerinde, Allah azze ve celle hakkındaki marifetleri henüz pekişip sağlamlaşmadan önce vaki olmuştu. Bu sebeple İsa aleyhisselâm, onların bu yanılgıları ve Allah hakkında caiz olmayan bir şeyi caiz görmeleri üzerine cevap olarak: { اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun” demiştir; yani 'Allah Teâlâ'nın kudretinden şüphe etmeyin' [demek istemiştir]. Ben derim ki: Bu görüşte eleştirilecek bir yön (nazar) vardır. Çünkü havariler, peygamberlerin en seçkin dostları, sırdaşları ve yardımcılarıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir? Havariler: Biz Allah'ın yardımcılarıyız, dediler” [es-Saff: 14]. Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: « لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيٌّ وَحَوَارِيِّ الزُّبَيْرُ » «Her peygamberin bir havarisi (has yardımcısı) vardır; benim havarim de Zübeyr'dir.» Malumdur ki peygamberler -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhim- Allah Teâlâ'yı tanımak, O'nun hakkında neyin vacip (zorunlu), neyin caiz (mümkün) ve neyin müstahil (imkânsız) olduğunu bilmek ve bunu ümmetlerine tebliğ etmek üzere gelmişlerdir. Durum bu iken, peygamberlerin sırdaşı olmuş ve onlara bu denli yakın bulunmuş kimselere bu bilginin gizli kalması ve Allah Teâlâ'nın kudretini bilmemeleri nasıl düşünülebilir? Ancak şöyle denilmesi caiz olabilir: Bu söz, yanlarında bulunan [ve henüz imanı tam pekişmemiş] kimselerden sadır olmuştur. Nitekim bedevilerden bazı cahil kimseler de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Onların Zâtü Envât'ı olduğu gibi bizim için de bir Zâtü Envât yap!” demişlerdi. Yine Mûsâ'nın kavminden bazılarının: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” [el-A'râf: 138] dedikleri gibi ki bunun açıklaması inşâallahu teâlâ el-A'râf Suresi'nde gelecektir. Şöyle de denilmiştir: O topluluk, Allah Teâlâ'nın gücünün yetip yetmeyeceği konusunda asla şüphe etmemişlerdi; zira onlar mümin, arif ve ilim sahibi kimselerdi. Bu ifade, [aslında yapabileceğini] bildiğin halde bir kimseye: 'Filanca gelebilir mi?'...
وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ يَسْتَطِيعُ، فَالْمَعْنَى: هَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ؟ وَهَلْ يُجِيبُنِي إِلَى ذَلِكَ أَمْ لَا؟ وَقَدْ كَانُوا عَالِمِينَ بِاسْتِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِذَلِكَ وَلِغَيْرِهِ عِلْمَ دَلَالَةٍ وَخَبَرٍ وَنَظَرٍ فَأَرَادُوا عِلْمَ مُعَايَنَةٍ كَذَلِكَ، كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﷺ:" رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى "] البقرة: ٢٦٠] عَلَى مَا تَقَدَّمَ وَقَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ عَلِمَ لِذَلِكَ عِلْمَ خَبَرٍ وَنَظَرٍ، وَلَكِنْ أَرَادَ الْمُعَايَنَةَ الَّتِي لَا يَدْخُلُهَا رَيْبٌ وَلَا شُبْهَةٌ، لِأَنَّ عِلْمَ النَّظَرِ وَالْخَبَرِ قَدْ تَدْخُلُهُ الشُّبْهَةُ وَالِاعْتِرَاضَاتُ، وعلم المعاينة لا يدخله شي مِنْ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ:" وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا" كما قال إبراهيم:" وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي"] البقرة: ٢٦٠] قُلْتُ: وَهَذَا تَأْوِيلٌ حَسَنٌ، وَأَحْسَنُ مِنْهُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مِنْ قَوْلِ مَنْ كَانَ مَعَ الْحَوَارِيِّينَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ وَقَدْ أَدْخَلَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمُسْتَطِيعَ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ: لَمْ يَرِدْ بِهِ كِتَابٌ وَلَا سُنَّةٌ اسْمًا وَقَدْ وَرَدَ فِعْلًا، وَذَكَرَ قَوْلَ الْحَوَارِيِّينَ:" هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ". وَرَدَّهُ عَلَيْهِ ابْنُ الْحَصَّارِ فِي كِتَابِ شَرْحِ السُّنَّةِ لَهُ وَغَيْرُهُ، قَالَ ابْنُ الْحَصَّارِ: وَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ مُخْبِرًا عَنْ الْحَوَارِيِّينَ لِعِيسَى:" هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ" لَيْسَ بِشَكٍّ فِي الِاسْتِطَاعَةِ، وَإِنَّمَا هُوَ تَلَطُّفٌ فِي السُّؤَالِ، وَأَدَبٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، إِذْ لَيْسَ كُلُّ مُمْكِنٍ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ وُقُوعُهُ وَلَا لِكُلِّ أَحَدٍ، وَالْحَوَارِيُّونَ هُمْ كَانُوا خِيرَةَ مَنْ آمَنَ بِعِيسَى، فَكَيْفَ يُظَنُّ بِهِمُ الْجَهْلُ بِاقْتِدَارِ اللَّهِ تَعَالَى على كله شي مُمْكِنٍ؟! وَأَمَّا قِرَاءَةُ" التَّاءِ" فَقِيلَ: الْمَعْنَى هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَسْأَلَ رَبَّكَ هَذَا قَوْلُ عَائِشَةَ وَمُجَاهِدٍ- ﵄، قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: كَانَ الْقَوْمُ أَعْلَمَ بِاللَّهِ ﷿ مِنْ أَنْ يَقُولُوا" هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ"] قَالَتْ:] وَلَكِنْ" هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ". وَرُوِيَ عَنْهَا أَيْضًا أَنَّهَا قَالَتْ: كَانَ الْحَوَارِيُّونَ لَا يَشُكُّونَ أَنَّ اللَّهَ يَقْدِرُ عَلَى إِنْزَالِ مَائِدَةٍ وَلَكِنْ قَالُوا:" هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ" وَعَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: أَقْرَأَنَا النَّبِيُّ ﷺ" هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ" قَالَ مُعَاذٌ: وَسَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ مِرَارًا يَقْرَأُ بِالتَّاءِ" هَلْ تَسْطِيعُ رَبَّكَ" وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى هَلْ تَسْتَدْعِي طَاعَةَ رَبِّكَ فِيمَا تَسْأَلُهُ. وَقِيلَ: هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَدْعُوَ رَبَّكَ أَوْ تَسْأَلَهُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، وَلَا بُدَّ مِنْ مَحْذُوفٍ كَمَا قال:"
... ve sen O'nun güç yetirdiğini bilmektesin. Buna göre mana: "O bunu yapar mı? Bana bu konuda icabet eder mi, etmez mi?" demektir. Onlar Allah Teâlâ'nın buna ve başka şeylere güç yetirebileceğini delil, haber ve nazar yoluyla biliyorlardı; bu şekilde [ayrıca] görerek bilmeyi (ilm-i muâyene) de istediler. Nitekim İbrâhîm sallallâhu aleyhi ve sellem'in daha önce geçtiği üzere: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } [el-Bakara: 260] “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” dediği gibi. İbrâhîm de bunu haber ve nazar ilmiyle bilmekteydi; ancak şüphe ve tereddüdün girmeyeceği muâyene ilmini istedi. Çünkü nazar ve haber ilmine şüphe ve itirazlar girebilir; muâyene ilmine ise bunlardan hiçbir şey girmez. Bu sebepledir ki havariler: { وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا } “ve kalplerimiz mutmain olsun” demişlerdir; nitekim İbrâhîm de: { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } [el-Bakara: 260] “Fakat kalbimin mutmain olması için” demişti. Derim ki: Bu güzel bir tevildir; bundan daha güzeli ise açıklaması geleceği üzere bunun havarilerin yanında bulunan kimselerin sözü olmasıdır. İbnü'l-Arabî "el-Müstetî‘" [ismini] Allah Teâlâ'nın isimleri arasına dâhil etmiş ve şöyle demiştir: "Bu [lafız], Kitap ve Sünnet'te bir isim olarak geçmemiştir; fakat fiil olarak varit olmuştur" diyerek havarilerin: { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } “Rabbin güç yetirebilir mi?” sözünü zikretmiştir. İbnü'l-Hassâr ise Şerhu's-Sünne adlı eserinde ve başkaları bunu ona reddetmiştir. İbnü'l-Hassâr der ki: "Sübhân olan Allah'ın, havarilerin Îsâ'ya: { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } 'Rabbin güç yetirebilir mi?' dediklerini haber vermesi, [Allah'ın] güç yetirmesinde bir şüphe değildir; bu sadece soruda bir nezaket ve Allah Teâlâ'ya karşı bir edeptir. Zira mümkün olan her şeyin vuku bulacağı O'nun ezelî ilminde geçmiş değildir ve [bu lütuf] herkese de verilmez. Havariler ise Îsâ'ya iman edenlerin en hayırlıları idiler. Durum böyleyken onların mümkün olan her şeye Allah Teâlâ'nın gücünün yeteceğini bilmedikleri nasıl düşünülebilir?!" "Tâ" ile okunan kıraate gelince; denildi ki bunun anlamı: "Sen Rabbinden istemeye güç yetirebilir misin?" demektir. Bu, Âişe ve Mücâhid'in -radıyallâhu anhümâ- görüşüdür. Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: "Bu topluluk Allah azze ve celle'yi { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } 'Rabbin güç yetirebilir mi?' diyecek olmaktan çok daha iyi tanıyordu. [Âişe devamla] fakat [onlar] { هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ } 'Sen Rabbinden isteyebilir misin?' [demişlerdi]" dedi. Yine ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Havariler Allah'ın bir sofra indirmeye güç yetirebileceğinden şüphe etmiyorlardı; fakat { هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ } 'Sen Rabbinden isteyebilir misin?' demişlerdi." Muâz b. Cebel'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize { هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ } şeklinde okuttu.» Muâz: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in defalarca tâ ile: { هَلْ تَسْطِيعُ رَبَّكَ } diye okuduğunu işittim» demiştir. ez-Zeccâc der ki: "Bunun anlamı: Rabbinden, O'na yalvardığın şeyde sana icabet etmesini isteyebilir misin? demektir." Şöyle de denilmiştir: "Rabbine dua etmeye veya O'ndan istemeye güç yetirebilir misin?" demektir ki anlamlar birbirine yakındır. [Allah Teâlâ'nın]:
وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ"] يوسف: ٨٢] وَعَلَى قِرَاءَةِ الْيَاءِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى حَذْفٍ. (قالَ اتَّقُوا اللَّهَ) أَيِ اتَّقُوا مَعَاصِيَهُ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ، فَإِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ مَا يَحِلُّ بِكُمْ عِنْدَ اقْتِرَاحِ الْآيَاتِ، إِذْ كَانَ اللَّهُ ﷿ إِنَّمَا يَفْعَلُ الْأَصْلَحَ لِعِبَادِهِ. (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) أَيْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِهِ وَبِمَا جِئْتُ بِهِ فَقَدْ جَاءَكُمْ مِنَ الْآيَاتِ مَا فيه غنى.
“[Halkı bulunan] şehre sor” [Yûsuf: 82] buyruğunda olduğu gibi [bu kıraatte] mutlaka mahzuf bir kelime takdir edilmelidir. Yâ ile yapılan kıraatte ise bir hazfe ihtiyaç yoktur. { قالَ اتَّقُوا اللَّهَ } “Dedi ki: Allah'tan korkun” yani O'na isyan etmekten ve çokça soru sormaktan sakının; zira ayetleri (mucizeleri) kendi arzunuza göre teklif ettiğinizde başınıza nelerin geleceğini bilemezsiniz. Çünkü Allah azze ve celle kulları için ancak en uygun olanı yapar. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız” yani eğer O'na ve benim getirdiğime inanıyorsanız, size yetecek kadar mucize zaten gelmiştir.
[سورة المائدة (٥): آية ١١٣]
[Mâide Suresi (5): Ayet 113]
قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣)
{ قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣) } “Dediler ki: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها" نُصِبَ بِأَنْ" وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ" عَطْفٌ كُلُّهُ، بَيَّنُوا بِهِ سَبَبَ سُؤَالِهِمْ حِينَ نُهُوا عَنْهُ. وَفِي قَوْلِهِمْ:" نَأْكُلَ مِنْها" وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُمْ أَرَادُوا الْأَكْلَ مِنْهَا لِلْحَاجَةِ الدَّاعِيَةِ إِلَيْهَا، وَذَلِكَ أَنَّ عِيسَى ﵇ كَانَ إِذَا خَرَجَ اتَّبَعَهُ خَمْسَةُ آلَافٍ أَوْ أَكْثَرُ، بَعْضُهُمْ كَانُوا أَصْحَابَهُ وَبَعْضُهُمْ كَانُوا يَطْلُبُونَ مِنْهُ أَنْ يَدْعُوَ لَهُمْ لِمَرَضٍ كَانَ بِهِمْ أَوْ عِلَّةٍ، إِذْ كَانُوا زَمْنَى أَوْ عُمْيَانًا، وَبَعْضُهُمْ كَانُوا يَنْظُرُونَ وَيَسْتَهْزِئُونَ فَخَرَجَ يَوْمًا إِلَى مَوْضِعٍ فَوَقَعُوا فِي مَفَازَةٍ وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ نَفَقَةٌ فَجَاعُوا وَقَالُوا لِلْحَوَارِيِّينَ: قُولُوا لِعِيسَى حَتَّى يَدْعُوَ بِأَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةٌ مِنَ السَّمَاءِ، فَجَاءَهُ شَمْعُونُ رَأْسُ الْحَوَارِيِّينَ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ النَّاسَ يَطْلُبُونَ بِأَنْ تَدْعُوَ بِأَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مَائِدَةٌ مِنَ السَّمَاءِ، فَقَالَ عِيسَى لِشَمْعُونَ: قُلْ لَهُمُ" اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ شَمْعُونُ الْقَوْمَ فَقَالُوا لَهُ: قُلْ لَهُ:" نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها" الْآيَةَ. الثَّانِي-" نَأْكُلَ مِنْها" لِنَنَالَ بَرَكَتَهَا لَا لِحَاجَةٍ دَعَتْهُمُ إِلَيْهَا، قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهَذَا أَشْبَهُ، لِأَنَّهُمْ لَوِ احْتَاجُوا لَمْ يُنْهَوْا عَنِ السُّؤَالِ] وَقَوْلُهُمْ: [ " وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا" يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُّهَا: تَطْمَئِنُّ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَكَ إِلَيْنَا نَبِيًّا. الثَّانِي: تَطْمَئِنُّ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدِ اخْتَارَنَا لِدَعْوَتِنَا. الثَّالِثُ: تَطْمَئِنُّ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَجَابَنَا إِلَى مَا سَأَلْنَا، ذَكَرَهَا الْمَاوَرْدِيُّ وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: أَيْ تَطْمَئِنُّ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ قَبِلَ صَوْمَنَا وَعَمَلَنَا. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: نَسْتَيْقِنُ قُدْرَتَهُ فَتَسْكُنُ قُلُوبُنَا." وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا"
Yüce Allah'ın: { قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها } “Dediler ki: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim...'” buyruğunda yer alan [fiil], { أَنْ } ile nasb edilmiştir. { وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ } “...kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım” [ifadelerinin] tamamı matuftur. [Böylece] kendilerine yasaklandığı sırada bu taleplerinin gerekçesini açıklamış oldular. Onların: “Ondan yiyelim” sözleri hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Buna sevk eden bir ihtiyaçtan ötürü ondan yemek istemiş olmalarıdır. Şöyle ki; Îsâ aleyhisselâm bir yere çıktığı zaman peşinden beş bin veya daha fazla kişi giderdi. Bunların bir kısmı onun arkadaşlarıydı; bir kısmı müzmin bir hastalığa yakalanmış veya kör oldukları için başlarındaki bir hastalık yahut illet sebebiyle kendilerine dua etmesini istiyorlardı; bir kısmı ise sadece bakıyor ve alay ediyordu. Bir gün bir yere çıktığında çöle düştüler ve yanlarında azık yoktu; bu yüzden acıktılar ve havarilere şöyle dediler: "Îsâ'ya söyleyin de gökten üzerimize bir sofra indirilsin diye dua etsin!" Bunun üzerine havarilerin reisi Şem'ûn onun yanına gelerek insanların, gökten üzerlerine bir sofra indirilmesi için dua etmesini istediklerini bildirdi. Îsâ Şem'ûn'a: "Onlara de ki: { اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } 'Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun!'" buyurdu. Şem'ûn bunu topluluğa bildirince ona: "Ona de ki: { نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها } 'İstiyoruz ki ondan yiyelim...' (ayetin sonuna kadar)" dediler. İkincisi: Onları buna sevk eden bir ihtiyaçtan ötürü değil, bereketine nail olmak için “ondan yiyelim” [demişlerdir]. el-Mâverdî şöyle demiştir: "Bu [ikinci görüş gerçeğe] daha yakındır; zira ihtiyaç içinde olsalardı bunu istemekten menedilmezlerdi." [Ve onların:] { وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا } “...ve kalplerimiz mutmain olsun” sözü üç ihtimali barındırır: Birincisi: Yüce Allah'ın seni bize bir peygamber olarak gönderdiğine [dair kalbimiz] mutmain olsun. İkincisi: Yüce Allah'ın davetimiz için bizi seçtiğine [dair kalbimiz] mutmain olsun. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın dilediğimiz şeyi bize lütfettiğine [dair kalbimiz] mutmain olsun. Bunları el-Mâverdî zikretmiştir. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: "Yani Allah'ın orucumuzu ve amelimizi kabul ettiğine dair [kalplerimiz] mutmain olsun." es-Sa‘lebî şöyle demiştir: "O'nun kudretine kesin bir şekilde inanırız da kalplerimiz sükûnet bulur." { وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا } “ve bize doğru söylediğini bilelim”...
بِأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ" وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ" لِلَّهِ بِالْوَحْدَانِيَّةِ، وَلَكَ بِالرِّسَالَةِ وَالنُّبُوَّةِ. وَقِيلَ:" وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ" لَكَ عِنْدَ مَنْ لَمْ يرها إذا رجعنا إليهم.
yani senin Allah'ın elçisi olduğuna [dair doğru söylediğini bilelim]. { وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ } “ve buna şahitlik edenlerden olalım” yani Allah'ın birliğine, senin de risalet ve nübüvvetine [şahitlik edenlerden olalım]. { وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ } ifadesinin; geri döndüğümüz zaman onu görmemiş olanların yanında senin lehine şahitlik edenlerden olalım, anlamına geldiği de söylenmiştir.
[سورة المائدة (٥): آية ١١٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 114]
قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤)
{ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤) } “Meryem oğlu İsa şöyle dedi: 'Ey Allah'ımız, Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki, bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram ve senden bir ayet (mucize) olsun. Bizi rızıklandır; sen rızık verenlerin en hayırlısısın.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا) الْأَصْلُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ يَا اللَّهُ، وَالْمِيمَانِ بَدَلٌ مِنْ" يَا"" رَبَّنا" نِدَاءٌ ثَانٍ، لَا يُجِيزُ سِيبَوَيْهِ غَيْرَهُ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِأَنَّهُ قَدْ أَشْبَهَ الْأَصْوَاتَ مِنْ أَجْلِ مَا لَحِقَهُ. (أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً) الْمَائِدَةُ الْخِوَانُ الَّذِي عَلَيْهِ الطَّعَامُ قَالَ قُطْرُبٌ: لَا تَكُونُ الْمَائِدَةُ مَائِدَةً حَتَّى يَكُونَ عَلَيْهَا طَعَامٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ قِيلَ: خِوَانٌ وَهِيَ فَاعِلَةٌ مِنْ مَادَ عَبْدُهُ إِذَا أَطْعَمَهُ وَأَعْطَاهُ، فَالْمَائِدَةُ تَمِيدُ مَا عَلَيْهَا أَيْ تُعْطِي وَمِنْهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ أَنْشَدَهُ الْأَخْفَشُ:
Allah Teâlâ'nın: { قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا } “Meryem oğlu İsa şöyle dedi: Ey Allah'ımız, Rabbimiz!” buyruğunda; Sîbeveyh'e göre asıl olan yâ Allâh (يَا اللَّهُ)'tır; sondaki iki mim harfi { يَا } nidasının bedelidir (yerine gelmiştir). { رَبَّنا } ise ikinci bir nidadır; Sîbeveyh bundan başkasını caiz görmez ve kendisine bitişen şeyden dolayı seslenişlere benzediği için sıfat olması da caiz değildir. { أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً } “Bize bir sofra indir” buyruğundaki el-mâide (الْمَائِدَةُ), üzerinde yemek bulunan tepsidir (sofradır). Kutrub şöyle der: Üzerinde yemek bulunmadıkça bir şeye mâide denmez; eğer üzerinde yemek yoksa hıvân (خِوَان) denilir. Bu kelime, bir kimse kölesini doyurup ona ikramda bulunduğunda kullanılan mâde abdehû ifadesinden türemiş fâil kalıbında bir kelimedir. Yani sofra üzerindekileri besler, yani verir. el-Ahfeş'in naklettiği Ru'be'nin şu beyti de bu köktendir:
تُهْدِي رُءُوسَ الْمُتْرَفِينَ الْأَنْدَادَ ... إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُمْتَادِ
O, şımarık rakiplerin başlarını hediye eder... Kendisinden bağış istenen müminlerin emirine.
أَيِ الْمُسْتَعْطَى الْمَسْئُولِ فَالْمَائِدَةُ هِيَ الْمُطْعِمَةُ وَالْمُعْطِيَةُ الْآكِلِينَ الطَّعَامَ وَيُسَمَّى الطَّعَامُ أَيْضًا مَائِدَةً تَجَوُّزًا لِأَنَّهُ يُؤْكَلُ عَلَى الْمَائِدَةِ، كَقَوْلِهِمْ لِلْمَطَرِ سَمَاءٌ. وَقَالَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: سُمِّيَتْ مَائِدَةٌ لِحَرَكَتِهَا بِمَا عَلَيْهَا مِنْ قَوْلِهِمْ: مَادَ الشَّيْءُ إِذَا مَالَ وَتَحَرَّكَ قَالَ الشَّاعِرُ:
Yani kendisinden bağış istenen, talepte bulunulan zata. Dolayısıyla mâide, yiyenleri doyuran ve onlara yemek ikram eden şeydir. Yemeğe de mecazen mâide adı verilir; çünkü o mâide üzerinde yenir; nitekim Arapların yağmura semâ (gök) demeleri de böyledir. Kûfeliler ise şöyle demişlerdir: Bir şey eğilip sallandığı zaman söylenen mâde'ş-şey'u (مَادَ الشَّيْءُ) tabirinden hareketle, üzerindekilerle birlikte hareket edip sallanmasından ötürü buna mâide denilmiştir. Şair şöyle demiştir:
لَعَلَّكَ بَاكٍ إِنْ تَغَنَّتْ حَمَامَةٌ ... يَمِيدُ بِهَا غُصْنٌ مِنَ الْأَيْكِ مَائِلٌ
Bir güvercin öterse ağlarsın belki... Koruluktaki eğik bir dalın kendisiyle sallandığı.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَأَقْلَقَنِي قَتْلُ الْكِنَانِيِّ بَعْدَهُ ... فَكَادَتْ بِيَ الْأَرْضُ الْفَضَاءُ تَمِيدُ
Kinaneli'nin ondan sonra öldürülmesi beni sarstı... Neredeyse uçsuz bucaksız yeryüzü benimle sallanacaktı.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ"] النحل: ١٥]. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَائِدَةٌ فَاعِلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ، مثل" عِيشَةٍ راضِيَةٍ" [الحاقة: ٢١] بِمَعْنَى مَرْضِيَّةٍ وَ" ماءٍ دافِقٍ"] الطَّارِقُ: ٦] أَيْ مَدْفُوقٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَكُونُ لَنا عِيداً) " تَكُونُ" نعت لمائدة وليس بجواب.
Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır: { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “Sizi sarsar diye yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi” [en-Nahl 16/15]. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Mâide (مَائِدَة), mef'ûl (edilgen) anlamında fâil (etken) kalıbındadır; tıpkı { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “hoşnut bir hayat” [el-Hâkka 69/21] ifadesinin "hoşnut kalınmış" (merdıyye) ve { ماءٍ دافِقٍ } “atılan bir su” [et-Târık 86/6] ifadesinin de "dökülmüş/atılmış" (medfûk) anlamında olması gibidir. Yüce Allah'ın: { تَكُونُ لَنا عِيداً } “bizim için bir bayram olsun” buyruğundaki { تَكُونُ } kelimesi mâide kelimesinin sıfatıdır (na'tıdır), [şartın] cevabı değildir.
وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" تَكُنْ" عَلَى الْجَوَابِ، وَالْمَعْنَى: يَكُونُ يَوْمَ نُزُولِهَا" عِيداً لِأَوَّلِنا" أَيْ لِأَوَّلِ أُمَّتِنَا وَآخِرِهَا فَقِيلَ: إِنَّ الْمَائِدَةَ نَزَلَتْ عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْأَحَدِ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً فَلِذَلِكَ جَعَلُوا الْأَحَدَ عِيدًا. وَالْعِيدُ وَاحِدُ الْأَعْيَادِ وَإِنَّمَا جُمِعَ بِالْيَاءِ وَأَصْلُهُ الْوَاوُ لِلُزُومِهَا فِي الْوَاحِدِ وَيُقَالُ: لِلْفَرْقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَعْوَادِ الْخَشَبِ وَقَدْ عَيَّدُوا أَيْ شَهِدُوا الْعِيدَ قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ مِنْ عَادَ يَعُودُ أَيْ رَجَعَ فَهُوَ عِوْدٌ بِالْوَاوِ، فَقُلِبَتْ يَاءً لِانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا مِثْلَ الْمِيزَانِ وَالْمِيقَاتِ وَالْمِيعَادِ فَقِيلَ لِيَوْمِ الْفِطْرِ وَالْأَضْحَى: عِيدًا لِأَنَّهُمَا يَعُودَانِ كُلَّ سَنَةٍ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: الْعِيدُ كُلُّ يَوْمٍ يُجْمَعُ كَأَنَّهُمْ عَادُوا إِلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: سُمِّيَ عِيدًا لِلْعَوْدِ فِي الْمَرَحِ وَالْفَرَحِ فَهُوَ يَوْمُ سُرُورِ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَسْجُونِينَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَا يُطَالَبُونَ وَلَا يُعَاقَبُونَ وَلَا يُصَادُ الْوَحْشُ وَلَا الطُّيُورُ ولا ننفذ الصِّبْيَانُ إِلَى الْمَكَاتِبِ. وَقِيلَ: سُمِّيَ عِيدًا لِأَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ يَعُودُ إِلَى قَدْرِ مَنْزِلَتِهِ أَلَا تَرَى إِلَى اخْتِلَافِ مَلَابِسِهِمْ وَهَيْئَاتِهِمْ وَمَآكِلِهِمْ فَمِنْهُمْ مَنْ يُضِيفُ وَمِنْهُمْ مَنْ يُضَافُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَرْحَمُ وَمِنْهُمْ مَنْ يُرْحَمُ. وَقِيلَ: سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَوْمٌ شَرِيفٌ تَشْبِيهًا بِالْعِيدِ: وَهُوَ فَحْلٌ كَرِيمٌ مَشْهُورٌ عِنْدَ الْعَرَبِ وَيُنْسَبُونَ إِلَيْهِ فَيُقَالُ: إبل عيدية قال:
el-A'meş ise cevap makamında cezm ile { تَكُنْ } şeklinde okumuştur. Mana: O sofranın indiği gün { عِيداً لِأَوَّلِنا } “öncemiz için bir bayram” yani ümmetimizin evveli ve ahiri için bir bayram olsun, demektir. Nitekim sofranın onlara pazar günü sabah ve akşam vakitlerinde indiği, bu sebeple pazar gününü bayram edindikleri söylenmiştir. Îd (الْعِيدُ), a'yâd (الْأَعْيَادُ) kelimesinin tekilidir. Aslı vâv harfi olduğu halde tekilinde vâv harfinin [kesreden sonra] yâ'ya dönüşmesi zorunluluğundan ötürü yâ ile çoğul yapılmıştır; bunun, ağaç dalları anlamına gelen a'vâd (أَعْوَاد) kelimesi ile arayı ayırmak için olduğu da söylenir. el-Cevherî'nin belirttiğine göre; bayrama katıldıkları zaman ayyedû (عَيَّدُوا) denilir. Bir görüşe göre kelimenin aslı döndü anlamına gelen âde ye'ûdu (عَادَ يَعُودُ) fiilindendir; dolayısıyla vâv harfiyle îvd (عِوْد) şeklindedir; mîzân, mîkât ve mîâd kelimelerinde olduğu gibi kendisinden önceki harfin kesreli olması sebebiyle vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüştür. Ramazan ve Kurban bayramı günlerine, her yıl tekrar dönüp geldikleri için 'îd' (bayram) denilmiştir. el-Halîl der ki: Bayram (îd), insanların sanki tekrar ona dönüp bir araya geldikleri her gündür. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: Neşe ve sevince geri dönüldüğü için bayram (îd) diye isimlendirilmiştir; zira o bütün mahlukatın sevinç günüdür. Görmez misin ki o gün zindandakilerden hesap sorulmaz, cezalandırılmazlar, vahşi hayvanlar ve kuşlar avlanmaz ve çocuklar mekteplere gönderilmez. Bir görüşe göre, her insan kendi mertebesinin gereğine döndüğü için bayram diye isimlendirilmiştir; baksana onların kılık kıyafet, heyet ve yiyeceklerindeki farklılığa! Kimisi misafir ağırlar, kimisi misafir edilir; kimisi merhamet eder, kimisine merhamet edilir. Şerefli bir gün olduğu için Araplar nezdinde meşhur, soylu bir damızlık deve olan ve kendisine nispetle 'îdiyye develeri' (إبل عيدية) denilen deveye benzetilerek bu adı aldığı da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
عِيدِيَّةٌ أُرْهِنَتْ فِيهَا الدَّنَانِيرُ
Uğrunda dinarların rehin verildiği îdiyye devesi...
وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ" لِأُولَانَا وَأُخْرَانَا" عَلَى الْجَمْعِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَأْكُلُ مِنْهَا آخِرُ النَّاسِ كَمَا يَأْكُلُ [مِنْهَا] أَوَّلُهُمْ (وَآيَةً مِنْكَ) يَعْنِي دَلَالَةً وَحُجَّةً. (وَارْزُقْنا) أَيْ أَعْطِنَا. (وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ) أَيْ خَيْرُ مَنْ أَعْطَى وَرَزَقَ، لِأَنَّكَ الغني الحميد.
Bu açıklama daha önce geçmişti. Zeyd b. Sâbit ise çoğul olarak: { لِأُولَانَا وَأُخْرَانَا } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs der ki: İnsanların ilki ondan yediği gibi en sonuncusu da ondan yer. { وَآيَةً مِنْكَ } “Ve senden bir ayet (mucize) olsun” yani bir delil ve hüccet [olsun]. { وَارْزُقْنا } “Bizi rızıklandır” yani bize [nimet] ver. { وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Sen rızık verenlerin en hayırlısısın” yani veren ve rızıklandıranların en hayırlısısın; çünkü sen el-Ğaniyy'sin (zenginsin), el-Hamîd'sin (övgüye layıksın).
[سورة المائدة (٥): آية ١١٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 115]
قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (١١٥)
{ قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ } “Allah buyurdu ki: Şüphesiz ben onu sizin üzerinize indireceğim. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, muhakkak ki ben onu âlemlerden hiçbir kimseye etmeyeceğim bir azap ile cezalandırırım.” (115)
قَوْلُهُ تَعَالَى" قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ" هَذَا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَجَابَ بِهِ سُؤَالَ عِيسَى كَمَا كَانَ سُؤَالُ عِيسَى إِجَابَةً لِلْحَوَارِيِّينَ وَهَذَا يُوجِبُ أَنَّهُ قَدْ أَنْزَلَهَا وَوَعْدُهُ الْحَقُّ، فَجَحَدَ الْقَوْمُ وَكَفَرُوا بَعْدَ نُزُولِهَا فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمُنَافِقُونَ وَمَنْ كَفَرَ مِنْ أَصْحَابِ الْمَائِدَةِ وَآلُ فِرْعَوْنَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ". وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَائِدَةِ هَلْ نَزَلَتْ أَمْ لَا؟ فَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ- وَهُوَ الْحَقُّ- نُزُولُهَا لِقَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَا نَزَلَتْ وَإِنَّمَا هُوَ ضَرْبُ مَثَلٍ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِخَلْقِهِ فَنَهَاهُمْ عَنْ مَسْأَلَةِ الْآيَاتِ لِأَنْبِيَائِهِ. وَقِيلَ: وَعَدَهُمْ بِالْإِجَابَةِ فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ:" فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ" الْآيَةَ اسْتَعْفَوْا مِنْهَا، وَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَقَالُوا: لَا نُرِيدُ هَذَا، قَالَهُ الْحَسَنُ. وهذا القول الذي قَبْلَهُ خَطَأٌ وَالصَّوَابُ أَنَّهَا نَزَلَتْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ:] صُومُوا ثَلَاثِينَ يَوْمًا ثُمَّ سَلُوا اللَّهَ مَا شِئْتُمْ يُعْطِكُمْ [فَصَامُوا ثَلَاثِينَ يَوْمًا وَقَالُوا: يَا عِيسَى لَوْ عَمِلْنَا لِأَحَدٍ فَقَضَيْنَا عَمَلَنَا [لَأَطْعَمَنَا]، وَإِنَّا صُمْنَا وَجُعْنَا فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ فَأَقْبَلَتِ الْمَلَائِكَةُ بِمَائِدَةٍ يَحْمِلُونَهَا، عَلَيْهَا سَبْعَةُ أَرْغِفَةٍ وَسَبْعَةُ أَحْوَاتٍ فَوَضَعُوهَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَأَكَلَ مِنْهَا آخِرُ النَّاسِ كَمَا أَكَلَ أَوَّلُهُمْ. وَذَكَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ التِّرْمِذِيُّ [الْحَكِيمُ] فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ" لَهُ: حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ حَدَّثَنَا عمار بن هرون الثَّقَفِيُّ عَنْ زَكَرِيَّاءَ بْنِ حَكِيمٍ الْحَنْظَلِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ: لَمَّا سألت الحواريون عيسى بن مَرْيَمَ- صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ- الْمَائِدَةَ قَامَ فَوَضَعَ ثِيَابَ الصُّوفِ وَلَبِسَ ثِيَابَ الْمُسُوحِ- وَهُوَ سِرْبَالٌ مِنْ مُسُوحٍ أَسْوَدَ وَلِحَافٍ أَسْوَدَ- فَقَامَ فَأَلْزَقَ الْقَدَمَ بِالْقَدَمِ وَأَلْصَقَ الْعَقِبَ بِالْعَقِبِ وَالْإِبْهَامَ بِالْإِبْهَامِ، وَوَضَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى يَدِهِ الْيُسْرَى ثُمَّ طَأْطَأَ رَأْسَهُ خَاشِعًا لِلَّهِ ثُمَّ أَرْسَلَ عينيه يبكى حتى جرى الدمع
Yüce Allah'ın: { قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ } “Allah buyurdu ki: 'Ben onu sizin üzerinize muhakkak indireceğim'” buyruğu; İsa'nın talebinin havarilere bir cevap teşkil etmesi gibi, Yüce Allah'ın da İsa'nın talebine verdiği bir cevaptır ve bir vaadidir. Bu da Allah'ın onu indirmiş olduğunu gerektirir; zira O'nun vaadi haktır. Fakat o kavim, sofra indikten sonra [nimetleri] inkâr edip kâfir oldular; bunun üzerine maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler. İbn Ömer şöyle demiştir: 'Kıyamet gününde azabı en şiddetli olanlar münafıklar, sofra ashabından inkâr edenler ve Firavun ailesidir.' Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “Fakat bundan sonra içinizden kim inkâr ederse, Ben onu âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azap ile cezalandırırım.” Âlimler sofranın inip inmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin çoğunluğunun (cumhurun) benimsediği ve doğru olan görüş, Yüce Allah'ın: { إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ } “Ben onu sizin üzerinize muhakkak indireceğim” buyruğu gereğince sofranın inmiş olduğudur. Mücâhid ise şöyle demiştir: 'Sofra inmemiştir; bu yalnızca Yüce Allah'ın kullarına verdiği bir misaldir; böylece onları peygamberlerinden mucize istemekten nehyetmiştir.' Bir diğer görüşe göre ise; [Allah] onlara duayı kabul edeceğini vaad etmiş, fakat kendilerine: { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ } “Fakat bundan sonra içinizden kim inkâr ederse...” ayetini buyurunca [sofranın inmesinden] vazgeçilmesini istemişler, Allah'tan mağfiret dileyip: 'Bunu istemiyoruz' demişlerdir. Bunu el-Hasan söylemiştir. Bu görüş de bundan önceki [Mücâhid'in] görüş[ü] de hatalıdır; doğru olan ise sofranın inmiş olmasıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: İsa b. Meryem, İsrailoğullarına: '[Otuz gün oruç tutun, sonra Allah'tan dilediğinizi isteyin, size versin]' dedi. Onlar da otuz gün oruç tuttular ve: 'Ey İsa! Bir kimse için çalışsaydık ve işimizi bitirseydik [bizi doyururdu]. Biz de oruç tuttuk ve acıktık; Allah'a dua et de gökten bize bir sofra indirsin' dediler. Bunun üzerine melekler, üzerinde yedi ekmek ve yedi balık bulunan bir sofrayı taşıyarak getirdiler ve önlerine koydular. İnsanların sonuncusu da tıpkı ilki gibi ondan yedi. Ebû Abdillâh Muhammed b. Ali et-Tirmizî [el-Hakîm], kendisine ait *Nevâdiru'l-Usûl* adlı eserinde şöyle zikretmiştir: Bize Ömer b. Ebî Ömer rivayet etti, dedi ki: Bize Ammâr b. Hârûn es-Sekafî, Zekeriyyâ b. Hakîm el-Hanzalî'den, o Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da Selmân el-Fârisî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Havariler İsa b. Meryem'den —salâtullâhi ve selâmuhu aleyh— sofrayı isteyince kalktı; yün elbiselerini çıkardı ve kıldan dokunmuş kaba elbiseler giydi —bu, siyah kıldan bir entari ve siyah bir örtüden ibaretti—. Sonra kalktı; ayağını ayağına, topuğunu topuğuna, başparmağını da başparmağına bitiştirdi. Sağ elini sol elinin üzerine koydu; ardından Allah'a karşı huşû içinde başını öne eğdi. Sonra gözlerinden yaşlar boşanarak ağlamaya başladı, öyle ki gözyaşları...
عَلَى لِحْيَتِهِ وَجَعَلَ يَقْطُرُ عَلَى صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ:" اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ" الْآيَةَ فَنَزَلَتْ سُفْرَةٌ حَمْرَاءُ مُدَوَّرَةٌ بَيْنَ غَمَامَتَيْنِ غَمَامَةٍ مِنْ فَوْقِهَا وَغَمَامَةٍ مِنْ تَحْتِهَا وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا، فَقَالَ عِيسَى: [اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رَحْمَةً وَلَا تَجْعَلْهَا فِتْنَةً إِلَهِي أَسْأَلُكَ مِنَ الْعَجَائِبِ فَتُعْطِي] فَهَبَطَتْ بَيْنَ يَدَيْ عِيسَى ﵇ وَعَلَيْهَا مِنْدِيلٌ مُغَطًّى فَخَرَّ عِيسَى سَاجِدًا وَالْحَوَارِيُّونَ مَعَهُ وَهُمْ يَجِدُونَ لَهَا رائحة طيبة ولم يَكُونُوا يَجِدُونَ [مِثْلَهَا] قَبْلَ ذَلِكَ فَقَالَ عِيسَى: [أَيُّكُمْ أَعْبَدُ لِلَّهِ وَأَجْرَأُ عَلَى اللَّهِ وَأَوْثَقُ بِاللَّهِ فَلْيَكْشِفْ عَنْ هَذِهِ السُّفْرَةِ حَتَّى نَأْكُلَ مِنْهَا وَنَذْكُرَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا وَنَحْمَدَ اللَّهَ عَلَيْهَا] فَقَالَ الْحَوَارِيُّونَ: يَا رُوحَ اللَّهِ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ فَقَامَ عِيسَى- صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ- فَتَوَضَّأَ وُضُوءًا حَسَنًا وَصَلَّى صَلَاةً جَدِيدَةً وَدَعَا دُعَاءً كَثِيرًا ثُمَّ جَلَسَ إِلَى السُّفْرَةِ فَكَشَفَ عَنْهَا فَإِذَا عَلَيْهَا سَمَكَةٌ مَشْوِيَّةٌ لَيْسَ فِيهَا شَوْكٌ تَسِيلُ سَيَلَانَ الدَّسَمِ وَقَدْ نُضِّدَ حَوْلَهَا مِنْ كُلِّ الْبُقُولِ مَا عَدَا الْكُرَّاثَ وَعِنْدَ رَأْسِهَا مِلْحٌ وَخَلٌّ وَعِنْدَ ذَنَبِهَا خَمْسَةُ أَرْغِفَةٍ على واحد منها خمس رُمَّانَاتٍ وَعَلَى الْآخَرِ تَمَرَاتٌ وَعَلَى الْآخَرِ زَيْتُونٌ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: عَلَى وَاحِدٍ مِنْهَا زَيْتُونٌ، وَعَلَى الثَّانِي عَسَلٌ وَعَلَى الثَّالِثِ بَيْضٌ وَعَلَى الرَّابِعِ جُبْنٌ وَعَلَى الْخَامِسِ قَدِيدٌ. فَبَلَغَ ذَلِكَ الْيَهُودَ فَجَاءُوا غَمًّا وَكَمَدًا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَرَأَوْا عَجَبًا فَقَالَ شَمْعُونُ وَهُوَ رَأْسُ الْحَوَارِيِّينَ- يَا رُوحَ اللَّهِ أَمِنْ طَعَامِ الدُّنْيَا أَمْ مِنْ طَعَامِ الْجَنَّةِ؟ فَقَالَ عِيسَى صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: [أَمَا افْتَرَقْتُمْ بَعْدُ عَنْ هَذِهِ الْمَسَائِلِ مَا أَخْوَفَنِي أَنْ تُعَذَّبُوا]. فَقَالَ شَمْعُونُ: وَإِلَهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مَا أَرَدْتُ بِذَلِكَ سُوءًا. فَقَالُوا: يَا رُوحَ اللَّهِ لَوْ كَانَ مَعَ هَذِهِ الْآيَةِ آيَةٌ أُخْرَى قَالَ عِيسَى ﵇:] يَا سَمَكَةُ احْيَيْ بِإِذْنِ اللَّهِ [فَاضْطَرَبَتِ السَّمَكَةُ طَرِيَّةً تَبِصُّ عَيْنَاهَا، فَفَزِعَ الْحَوَارِيُّونَ فَقَالَ عِيسَى:] مَا لِي أَرَاكُمْ تَسْأَلُونَ عَنِ الشَّيْءِ فَإِذَا أُعْطِيتُمُوهُ كَرِهْتُمُوهُ مَا أَخْوَفَنِي أَنْ تُعَذَّبُوا [وَقَالَ:] لَقَدْ نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا عَلَيْهَا طَعَامٌ مِنَ الدُّنْيَا
...sakalına ve göğsüne damlamaya başladı. Sonra şöyle dedi: { اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ } “'Ey Rabbimiz olan Allah! Bize gökten bir sofra indir ki bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram ve Senden bir delil/mucize olsun. Bizi rızıklandır; zira Sen rızık verenlerin en hayırlısısın.' Allah buyurdu ki: 'Ben onu sizin üzerinize muhakkak indireceğim...'” [ve] ayetin devamını [okudu]. Bunun üzerine, biri üstünde diğeri altında olmak üzere iki bulut arasında, insanlar ona bakıp dururken yuvarlak kırmızı bir sofra indi. İsa: 'Allahım! Onu bir rahmet kıl, bir fitne (imtihan vesilesi) kılma. İlâhım! Senden harikulade şeyler istiyorum ve Sen de veriyorsun' dedi. Sofra, üzeri bir mendille örtülü olarak İsa aleyhisselâm'ın önüne indi. İsa ve onunla birlikte havariler secdeye kapandılar. O sofradan hoş bir koku alıyorlardı ki daha önce onun [benzeri] bir koku almamışlardı. Bunun üzerine İsa: 'Hanginiz Allah'a daha çok kulluk ediyor, Allah'a karşı [saygılı bir güvenle] daha cesur ve Allah'a daha çok güveniyorsa şu sofranın örtüsünü açsın da ondan yiyelim, üzerinde Allah'ın adını analım ve O'na hamdedelim' dedi. Havariler: 'Ey Ruhullah! Sen buna daha layıksın' dediler. İsa -salavâtullâhi aleyh- kalkıp güzelce abdest aldı, yeni bir namaz kıldı ve çokça dua etti. Sonra sofranın başına oturup örtüyü kaldırdı. Bir de baktı ki sofrada hiç kılçığı olmayan, yağı damlayan kızarmış bir balık duruyor. Çevresine pırasa hariç her türlü yeşillik dizilmişti. Baş ucunda tuz ve sirke, kuyruk tarafında ise beş pide (ekmek) vardı. Bunların birinin üzerinde beş nar, diğerinin üzerinde hurmalar, diğerinin üzerinde ise zeytin bulunuyordu. es-Sa'lebî der ki: Birinin üzerinde zeytin, ikincisinde bal, üçüncüsünde yumurta, dördüncüsünde peynir, beşincisinde ise kurutulmuş et vardı. Bu haber Yahudilere ulaştı; keder ve haset içinde gelip sofraya baktılar ve hayret verici bir şey gördüler. Havarilerin reisi olan Şem'ûn: 'Ey Ruhullah! Bu dünya yiyeceğinden midir yoksa cennet yiyeceğinden mi?' diye sordu. İsa -salavâtullâhi aleyh-: 'Hâlâ bu tür sorulardan vazgeçmediniz mi? Azaba uğratılmanızdan ne kadar da çok korkuyorum!' buyurdu. Şem'ûn: 'İsrailoğullarının İlâhına yemin olsun ki bununla kötü bir niyet taşımadım' dedi. Bunun üzerine [havariler]: 'Ey Ruhullah! Bu mucize ile birlikte başka bir mucize daha olsaydı' dediler. İsa aleyhisselâm: 'Ey balık! Allah'ın izniyle canlan!' dedi. Bunun üzerine balık taptaze bir halde kımıldadı, gözleri parıldadı. Havariler korkuya kapıldılar. İsa: 'Bana ne oluyor ki sizi bir şeyi isterken görüyorum da o size verildiğinde ondan hoşlanmıyorsunuz! Azaba uğratılmanızdan ne kadar da çok korkuyorum!' buyurdu ve şöyle dedi: 'O şüphesiz gökten inmiştir; üzerinde ne bir dünya yiyeceği...
ولا من طعام الجنة ولكنه شي ابْتَدَعَهُ اللَّهُ بِالْقُدْرَةِ الْبَالِغَةِ فَقَالَ لَهَا كُونِي فَكَانَتْ [فَقَالَ عِيسَى:] يَا سَمَكَةُ عُودِي كَمَا كُنْتِ [فَعَادَتْ مَشْوِيَّةً كَمَا كَانَتْ فَقَالَ الْحَوَارِيُّونَ: يَا رُوحَ اللَّهِ كُنْ أَوَّلَ مَنْ يَأْكُلُ مِنْهَا، فَقَالَ عِيسَى:] مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّمَا يَأْكُلُ منها من طلبها وسألها [فأبت الْحَوَارِيُّونَ أَنْ يَأْكُلُوا مِنْهَا خَشْيَةَ أَنْ تَكُونَ مُثْلَةً وَفِتْنَةً فَلَمَّا رَأَى عِيسَى ذَلِكَ دَعَا عَلَيْهَا الْفُقَرَاءَ وَالْمَسَاكِينَ وَالْمَرْضَى وَالزَّمْنَى وَالْمُجَذَّمِينَ وَالْمُقْعَدِينَ وَالْعُمْيَانَ وَأَهْلَ الْمَاءِ الْأَصْفَرِ، وَقَالَ:] كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَدَعْوَةِ نَبِيِّكُمْ وَاحْمَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ [وَقَالَ:] يَكُونُ الْمَهْنَأُ لَكُمْ وَالْعَذَابُ عَلَى غَيْرِكُمْ [فأكلوا حتى صدروا عن سبعة آلاف وثلاثمائة يَتَجَشَّئُونَ فَبَرِئَ كُلُّ سَقِيمٍ أَكَلَ مِنْهُ، وَاسْتَغْنَى كله فَقِيرٍ أَكَلَ مِنْهُ حَتَّى الْمَمَاتِ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ النَّاسُ ازْدَحَمُوا عَلَيْهِ فَمَا بَقِيَ صَغِيرٌ وَلَا كَبِيرٌ وَلَا شَيْخٌ وَلَا شَابٌّ وَلَا غَنِيٌّ وَلَا فَقِيرٌ إِلَّا جَاءُوا يَأْكُلُونَ مِنْهُ فَضَغَطَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ عِيسَى جَعَلَهَا نُوَبًا بَيْنَهُمْ فَكَانَتْ تَنْزِلُ يَوْمًا وَلَا تَنْزِلُ يَوْمًا كَنَاقَةِ ثَمُودَ تَرْعَى يَوْمًا وَتَشْرَبُ يوما فنزلت أربعين يوما تنزل ضحا فلا تزال حتى يفئ الْفَيْءُ مَوْضِعَهُ وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ: فَلَا تَزَالُ مَنْصُوبَةً يُؤْكَلُ مِنْهَا حَتَّى إِذَا فَاءَ الْفَيْءُ طَارَتْ صُعُدًا فَيَأْكُلُ مِنْهَا النَّاسُ ثُمَّ تَرْجِعُ إِلَى السَّمَاءِ وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَى ظِلِّهَا حَتَّى تَتَوَارَى عَنْهُمْ فَلَمَّا تَمَّ أَرْبَعُونَ يَوْمًا أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى عِيسَى ﵇] يَا عِيسَى اجْعَلْ مَائِدَتِي هَذِهِ لِلْفُقَرَاءِ دُونَ الْأَغْنِيَاءِ [فَتَمَارَى الْأَغْنِيَاءُ فِي ذَلِكَ وَعَادَوُا الْفُقَرَاءَ] وَشَكُّوا [ وَشَكَّكُوا النَّاسَ فَقَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى:] إِنِّي آخِذٌ بِشَرْطِي [فَأَصْبَحَ مِنْهُمْ ثَلَاثَةٌ وَثَلَاثُونَ خِنْزِيرًا يَأْكُلُونَ الْعَذِرَةَ يَطْلُبُونَهَا بِالْأَكْبَاءِ وَالْأَكْبَاءُ هِيَ الْكُنَاسَةُ وَاحِدُهَا كبا بعد ما كَانُوا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ الطَّيِّبَ وَيَنَامُونَ عَلَى الْفُرُشِ اللَّيِّنَةِ فَلَمَّا رَأَى النَّاسُ ذَلِكَ اجْتَمَعُوا عَلَى عِيسَى يَبْكُونَ، وَجَاءَتِ الْخَنَازِيرُ فَجَثَوْا عَلَى رُكَبِهِمْ قُدَّامَ عِيسَى فَجَعَلُوا يَبْكُونَ وَتَقْطُرُ دُمُوعُهُمْ فَعَرَفَهُمْ عِيسَى فَجَعَلَ يَقُولُ:] أَلَسْتَ بِفُلَانٍ [؟ فَيُومِئُ بِرَأْسِهِ وَلَا يَسْتَطِيعُ الْكَلَامَ فَلَبِثُوا كَذَلِكَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ ومنهم من يقول: أربعة أيام،
[ne de] cennet yiyeceğindendi; aksine Allah'ın üstün kudretiyle yoktan var ettiği bir şeydi. Nitekim ona: 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi. [İsa:] 'Ey balık! Eski haline dön!' dedi. [Bunun üzerine tıpkı eskiden olduğu gibi kızarmış haline döndü. Havariler: 'Ey Rûhullâh! Ondan ilk yiyen sen ol' dediler. İsa:] 'Allah'a sığınırım! Ondan ancak onu talep edip isteyen kimse yer' dedi. [Havariler ise bir ceza ve fitne (imtihan) olmasından korkarak ondan yemekten kaçındılar. İsa bu durumu görünce sofraya fakirleri, yoksulları, hastaları, kronik rahatsızlığı bulunanları, cüzzamlıları, kötürümleri, âmâları ve sarılık hastalarını çağırdı ve:] 'Rabbinizin rızkından ve Peygamberinizin davetinden yiyiniz ve buna karşılık Allah'a hamdediniz' dedi. [Ve:] 'Afiyet size, azap ise sizden başkasına olacaktır' buyurdu. [Yediler; öyle ki yedi bin üç yüz kişi doymuş bir vaziyette geğirerek sofradan kalktılar.] Ondan yiyen her hasta şifa buldu; ondan yiyen her fakir ölene kadar zengin kaldı. İnsanlar bu durumu görünce sofranın etrafında izdiham oluşturdular; öyle ki küçük, büyük, yaşlı, genç, zengin, fakir herkes gelip ondan yedi ve birbirlerini sıkıştırdılar. İsa bu durumu görünce sofrayı onlar arasında nöbete bağladı. Semûd kavminin devesinin bir gün otlayıp bir gün su içmesi gibi, sofra da bir gün iner, bir gün inmez oldu. Kırk gün boyunca indi. Kuşluk vaktinde iner, gölge yerine dönünceye (zeval vaktine) kadar kalırdı. es-Sa'lebî şöyle demiştir: Sofra kurulur ve ondan yenirdi; gölge yerine dönünce yukarı doğru uçar, insanlar ondan yer, sonra göğe dönerdi ve insanlar gözden kayboluncaya kadar onun gölgesine bakarlardı. Kırk gün tamamlanınca Allah Teâlâ İsa'ya (aleyhisselâm): 'Ey İsa! Bu soframı zenginlere değil, sadece fakirlere tahsis et' diye vahyetti. [Zenginler bu konuda şüpheye düştüler/itiraz ettiler, fakirlere düşmanlık beslediler,] şüpheye kapıldılar [ ve insanları da şüpheye düşürdüler. Bunun üzerine Allah: 'Ey İsa! Ben şartımı yerine getireceğim' buyurdu.] Böylece onlardan otuz üç kişi, daha önce tertemiz lezzetli yiyecekler yiyip yumuşak döşeklerde yatarlarken, çöplüklerde pislik arayıp pislik yiyen domuzlara dönüştüler. 'el-Ekbâ' (الْأَكْبَاءُ) çöplük demektir; tekili 'kibâ'dır (كبا). İnsanlar bu durumu görünce ağlayarak İsa'nın etrafında toplandılar. Domuzlar da gelip İsa'nın önünde diz çöktüler, ağlamaya ve gözyaşı dökmeye başladılar. İsa onları tanıdı ve: 'Sen filan değil misin?' demeye başladı; o da başıyla işaret ediyor, konuşamıyordu. Bu şekilde yedi gün kaldılar —bazıları dört gün der—,
ثُمَّ دَعَا اللَّهَ عِيسَى أَنْ يَقْبِضَ أَرْوَاحَهُمْ فَأَصْبَحُوا لَا يُدْرَى أَيْنَ ذَهَبُوا؟ الْأَرْضُ ابْتَلَعَتْهُمْ أَوْ مَا صَنَعُوا؟!. قُلْتُ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَقَالٌ وَلَا يَصِحُّ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ كَانَ طَعَامُ الْمَائِدَةِ خُبْزًا وَسَمَكًا وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: كانوا يجدون في السمك طيب كله طَعَامٍ، وَذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقَالَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَقَتَادَةُ: كَانَتْ مَائِدَةً تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَعَلَيْهَا ثِمَارٌ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَقْرِصَةً مِنْ شَعِيرٍ وَحِيتَانًا. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ فِي أَبْوَابِ التَّفْسِيرِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا وَأُمِرُوا أَلَّا يَخُونُوا وَلَا يَدَّخِرُوا لِغَدٍ فَخَانُوا وَادَّخَرُوا وَرَفَعُوا لِغَدٍ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ [قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ خِلَاسٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ مَوْقُوفًا وَلَا نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلَّا مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ، وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ وَلَا نَعْلَمُ لِلْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ أَصْلًا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أُنْزِلَ على المائدة كل شي إِلَّا الْخُبْزَ وَاللَّحْمَ. وَقَالَ عَطَاءٌ: نَزَلَ عَلَيْهَا كل شي إِلَّا السَّمَكَ وَاللَّحْمَ. وَقَالَ كَعْبٌ: نَزَلَتِ الْمَائِدَةُ مَنْكُوسَةً مِنَ السَّمَاءِ تَطِيرُ بِهَا الْمَلَائِكَةُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ عَلَيْهَا كُلُّ طَعَامٍ إِلَّا اللَّحْمَ. قُلْتُ: هَذِهِ الثَّلَاثَةُ أَقْوَالٌ مُخَالِفَةٌ لِحَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ وَهُوَ أَوْلَى مِنْهَا، لِأَنَّهُ إِنْ لَمْ يَصِحَّ مَرْفُوعًا فَصَحَّ مَوْقُوفًا عَنْ صَحَابِيٍّ كَبِيرٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَالْمَقْطُوعُ بِهِ أَنَّهَا نَزَلَتْ وَكَانَ عَلَيْهَا طَعَامٌ يُؤْكَلُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِتَعْيِينِهِ. وَذَكَرَ أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ كَعْبٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ ثَانِيَةً لِبَعْضِ عُبَّادِ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ كَعْبٌ: اجْتَمَعَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ مِنْ عُبَّادِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَاجْتَمَعُوا فِي أَرْضٍ فَلَاةٍ مَعَ كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ أَحَدُهُمْ: سَلُونِي فَأَدْعُوَ اللَّهَ لَكُمْ بِمَا شِئْتُمْ قَالُوا: نَسْأَلُكَ أَنْ تَدْعُوَ اللَّهَ أَنْ يُظْهِرَ لَنَا عَيْنًا سَاحَّةً بِهَذَا الْمَكَانِ، وَرِيَاضًا خُضْرًا وَعَبْقَرِيًّا قَالَ: فدعا الله فإذا
Sonra İsa, ruhlarını kabzetmesi için Allah'a dua etti; sabah olunca nereye gittikleri bilinemez oldu: Yer mi onları yuttu, yoksa ne yaptılar?! Derim ki: Bu hadiste (rivayette) tenkit vardır ve isnadı cihetinden sahih değildir. İbn Abbâs ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den [nakledildiğine göre] sofranın yiyeceği ekmek ve balıktı. İbn Atiyye de şöyle demiştir: "Balıkta her yiyeceğin lezzetini buluyorlardı." Bunu Sa'lebî de zikretmiştir. Ammâr b. Yâsir ve Katâde ise şöyle demişlerdir: "O, gökten inen bir sofraidı ve üzerinde cennet meyvelerinden meyveler vardı." Vehb b. Münebbih de: "Allah Teâlâ onu arpa çörekleri ve balıklar olarak indirdi" demiştir. Tirmizî Tefsir bâblarında Ammâr b. Yâsir'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا وَأُمِرُوا أَلَّا يَخُونُوا وَلَا يَدَّخِرُوا لِغَدٍ فَخَانُوا وَادَّخَرُوا وَرَفَعُوا لِغَدٍ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ » «Sofra gökten ekmek ve et olarak indirildi. Kendilerine hıyanet etmemeleri ve yarına [yiyecek] saklamamaları emredildi; fakat hıyanet ettiler, saklayıp yarına kaldırdılar. Bu sebeple maymunlar ve domuzlar suretine dönüştürüldüler.» Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle demiştir: "Bu hadisi Ebû Âsım ve birden çok ravi, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Hılâs'tan, o da Ammâr b. Yâsir'den mevkuf olarak rivayet etmiştir. Merfû olarak ise sadece el-Hasen b. Kazea'nın hadisinden bilmekteyiz. Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, bize Süfyân b. Habîb, Saîd b. Ebî Arûbe'den bunun benzerini anlattı ve onu merfû kılmadı. Bu [mevkuf rivayet], el-Hasen b. Kazea'nın hadisinden daha sahihtir; merfû hadisin ise bir aslını bilmemekteyiz." Saîd b. Cübeyr: "Ekmek ve et dışında her şey sofrada indirildi" demiştir. Atâ ise: "Balık ve et hariç her şey onun üzerinde indi" demiştir. Ka'b ise şöyle demiştir: "Sofra gökten ters çevrilmiş olarak, melekler onu yer ile gök arasında uçurur vaziyette indi; üzerinde et hariç her yiyecek vardı." Derim ki: Bu üç görüş, Tirmizî'nin hadisine aykırıdır; o hadis ise bunlardan daha evladır. Çünkü merfû olarak sahih olmasa bile büyük bir sahabîden mevkuf olarak sahihtir, en doğrusunu Allah bilir. Kesin olan husus, sofranın indiği ve üzerinde yenen bir yiyeceğin bulunduğudur; bunu tayin etmeyi en iyi Allah bilir. Ebû Nuaym, Ka'b'dan naklen sofranın İsrâiloğulları'nın âbidlerinden bir grup için ikinci kez indiğini zikretmiştir. Ka'b şöyle demiştir: İsrâiloğulları âbidlerinden üç kişi toplanıp ıssız bir arazide bir araya geldiler. Her birinin yanında Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isim vardı. İçlerinden biri: "Benden dileyin de Allah'a dilediğiniz şeyle sizin için dua edeyim" dedi. Onlar: "Bu yerde bizim için şırıl şırıl akan bir pınar, yemyeşil bahçeler ve süslü döşekler var etmesi için Allah'a dua etmeni istiyoruz" dediler. Ka'b dedi ki: O da Allah'a dua etti, bir de baktılar ki...
عَيْنٌ سَاحَّةٌ وَرِيَاضٌ خُضْرٌ وَعَبْقَرِيٌّ. ثُمَّ قَالَ أَحَدُهُمْ: سَلُونِي فَأَدْعُوَ اللَّهَ لَكُمْ بِمَا شِئْتُمْ فَقَالُوا: نَسْأَلُكَ أَنْ تَدْعُوَ اللَّهَ أَنْ يُطْعِمَنَا شَيْئًا مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ فَدَعَا اللَّهُ فَنَزَلَتْ عَلَيْهِمْ بُسْرَةٌ فَأَكَلُوا مِنْهَا لَا تُقَلَّبُ إِلَّا أَكَلُوا مِنْهَا لَوْنًا ثُمَّ رُفِعَتْ ثُمَّ قَالَ أَحَدُهُمْ: سَلُونِي فَأَدْعُوَ اللَّهَ لَكُمْ بِمَا شِئْتُمْ، فَقَالُوا: نَسْأَلُكَ أَنْ تَدْعُوَ اللَّهَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا الْمَائِدَةَ الَّتِي أَنْزَلَهَا عَلَى عِيسَى قَالَ: فَدَعَا فَنَزَلَتْ فَقَضَوْا مِنْهَا حَاجَتَهُمْ ثُمَّ رُفِعَتْ وَذَكَرَ تَمَامَ الْخَبَرِ. مَسْأَلَةٌ: جَاءَ فِي حَدِيثِ سَلْمَانَ الْمَذْكُورِ بَيَانُ الْمَائِدَةِ وَأَنَّهَا كَانَتْ سُفْرَةً لَا مَائِدَةً ذَاتَ قَوَائِمَ وَالسُّفْرَةُ مَائِدَةُ النَّبِيِّ ﷺ وَمَوَائِدُ الْعَرَبِ خَرَّجَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ التِّرْمِذِيُّ] الْحَكِيمُ [: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بن] بسار [، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاذَ بْنَ هِشَامٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ يُونُسَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: مَا أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى خِوَانٍ قَطُّ وَلَا فِي سُكُرُّجَةٍ وَلَا خُبِزَ لَهُ مُرَقَّقٌ. قَالَ: قُلْتُ لِأَنَسٍ: فَعَلَامَ كَانُوا يَأْكُلُونَ؟ قَالَ: عَلَى السُّفَرِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ: يُونُسُ هَذَا هُوَ أَبُو الْفُرَاتِ الْإِسْكَافُ. قُلْتُ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ثَابِتٌ اتَّفَقَ عَلَى رِجَالِهِ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ فَذَكَرَهُ وَقَالَ فِيهِ: حَسَنٌ غَرِيبٌ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: الخوان هو شي مُحْدَثٌ فَعَلَتْهُ الْأَعَاجِمُ وَمَا كَانَتِ الْعَرَبُ لِتَمْتَهِنَهَا وَكَانُوا يَأْكُلُونَ عَلَى السُّفَرِ وَاحِدُهَا سُفْرَةٌ وَهِيَ الَّتِي تُتَّخَذُ مِنَ الْجُلُودِ وَلَهَا مَعَالِيقٌ تَنْضَمُّ وَتَنْفَرِجُ فَبِالِانْفِرَاجِ سُمِّيَتْ سُفْرَةٌ لِأَنَّهَا إِذَا حُلَّتْ مَعَالِيقُهَا انْفَرَجَتْ فَأَسْفَرَتْ عَمَّا فِيهَا فَقِيلَ لَهَا السُّفْرَةُ وَإِنَّمَا سُمِّيَ السَّفَرُ سَفَرًا لِإِسْفَارِ الرَّجُلِ بِنَفْسِهِ عَنِ الْبُيُوتِ وَقَوْلُهُ: وَلَا فِي سُكُرُّجَةٍ لِأَنَّهَا أَوْعِيَةُ الْأَصْبَاغِ، وَإِنَّمَا الْأَصْبَاغُ لِلْأَلْوَانِ وَلَمْ تَكُنْ مِنْ سِمَاتِهِمِ الْأَلْوَانُ وَإِنَّمَا كَانَ طَعَامُهُمُ الثَّرِيدَ عَلَيْهِ مُقَطَّعَاتُ اللَّحْمِ. وَكَانَ يَقُولُ:" انْهَسُوا اللَّحْمَ نَهْسًا فَإِنَّهُ أَشْهَى وَأَمْرَأَ" فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ جَاءَ ذِكْرُ الْمَائِدَةِ فِي الْأَحَادِيثِ مِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَوْ كَانَ الضب حراما
...şarıl şarıl akan bir pınar, yemyeşil bahçeler ve göz alıcı süslemeler [gördüler]. Sonra içlerinden biri: 'Benden isteyin de sizin için Allah'a dilediğiniz şeyle dua edeyim' dedi. Onlar da: 'Bizim için Allah'a dua edip bize cennet meyvelerinden yedirmesini dileriz' dediler. O da dua etti ve üzerlerine taze bir hurma (büsre) indi. Ondan yediler; hurmayı her çevirdiklerinde ondan farklı bir lezzet tattılar, sonra o kaldırıldı. Sonra içlerinden biri: 'Benden isteyin de sizin için Allah'a dilediğiniz şeyle dua edeyim' dedi. Onlar da: 'Bizim için Allah'a dua edip İsa'ya indirdiği sofrayı (mâideyi) bize de indirmesini dileriz' dediler. Râvi der ki: O da dua etti, sofra indi; ihtiyaçlarını karşılayıp yediler, sonra o kaldırıldı; ve haberin tamamını zikretti. Mesele: Salman'ın zikredilen hadisinde mâidenin mahiyeti ve onun ayaklı bir sofra masası (mâide) değil, yere serilen bir yaygı (sufre) olduğu açıklaması geçmiştir. Sufre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve Arapların sofrasıdır. Ebû Abdillâh et-Tirmizî [el-Hakîm] tahric edip şöyle demiştir: Bize Muhammed b. [Beşşâr] rivayet etti, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet etti, dedi ki: Bana babam Yûnus'tan, o Katâde'den, o da Enes'ten rivayet etti; Enes şöyle demiştir: « مَا أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى خِوَانٍ قَطُّ وَلَا فِي سُكُرُّجَةٍ وَلَا خُبِزَ لَهُ مُرَقَّقٌ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem asla yüksek bir masa (hıvân) üzerinde yemedi, küçük tabaklarda (sükürruce) yemedi ve onun için hiç ince/yufka ekmek pişirilmedi.» Râvi dedi ki: Enes'e: 'Peki neyin üzerinde yerlerdi?' dedim. O da: 'Yer sofraları (süfer) üzerinde' dedi. Muhammed b. Beşşâr der ki: Bu Yûnus, Ebü'l-Fürât el-İskâf'tır. Derim ki: Bu hadis, Buhârî ve Müslim'in ricâli üzerinde ittifak ettiği sahih ve sabit bir hadistir. Tirmizî de bunu tahric edip: Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet etti... diyerek hadisi zikretmiş ve hakkında: 'Hasen-garîbdir' demiştir. Ebû Abdillâh et-Tirmizî der ki: Hıvân (üzerinde yemek yenilen yüksek masa), sonradan ortaya çıkmış (muhdes) bir şeydir; bunu Acemler (Arap olmayanlar) yapmıştır. Araplar ise onu alelade bir şekilde kullanmazlardı; onlar 'süfer' üzerinde yerlerdi. Bunun tekili 'sufre'dir; deriden yapılan, toplanıp büzülen ve açılan askıları/bağları bulunan yaygıdır. Açılıp yayıldığı için buna 'sufre' denilmiştir. Çünkü askıları çözüldüğünde açılır ve içindekini ortaya çıkarır (esferat), bu sebeple ona sufre denilmiştir. Nitekim yolculuğa da (sefer), kişinin evlerden açığa çıkıp uzaklaşmasından ötürü sefer denilmiştir. Hadisteki: 'Küçük tabaklarda (sükürruce) yemedi' ifadesine gelince; çünkü bunlar katık kaplarıdır. Katıklar ise çeşit çeşit yemekler (elvan) içindir; oysa çeşit çeşit yemekler onların âdetlerinden değildi. Onların yemeği sadece üzerine et parçaları konulmuş tirit idi. [Peygamber aleyhisselâm] şöyle buyururdu: « انْهَسُوا اللَّحْمَ نَهْسًا فَإِنَّهُ أَشْهَى وَأَمْرَأَ » «Eti dişlerinizle kemirerek koparıp yiyiniz; zira o daha lezzetli ve daha kolay hazmedilir.» Şayet: 'Hadislerde mâide kelimesi geçmiştir; nitekim İbn Abbâs'ın: 'Eğer keler haram olsaydı...
مَا أُكِلَ عَلَى مَائِدَةِ النَّبِيِّ ﷺ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] تُصَلِّي الْمَلَائِكَةُ عَلَى الرَّجُلِ مَا دَامَتْ مَائِدَتُهُ مَوْضُوعَةً [خَرَّجَهُ الثِّقَاتُ وقيل: إن المائدة كل شي يُمَدُّ وَيُبْسَطُ مِثْلَ الْمِنْدِيلِ وَالثَّوْبِ وَكَانَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ تَكُونَ مَادَّةُ الدَّالِّ مُضَعَّفَةٌ فَجَعَلُوا إِحْدَى الدَّالَيْنِ يَاءً فَقِيلَ: مَائِدَةٌ، وَالْفِعْلُ وَاقِعٌ بِهِ فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ مَمْدُودَةً وَلَكِنْ خُرِّجَتْ فِي اللُّغَةِ مَخْرَجَ فَاعِلٍ كَمَا قَالُوا: سِرٌّ كَاتِمٌ وَهُوَ مَكْتُومٌ وَعِيشَةٌ رَاضِيَةٌ وَهِيَ مَرْضِيَّةٌ وَكَذَلِكَ خُرِّجَ فِي اللُّغَةِ مَا هُوَ فَاعِلٌ عَلَى مَخْرَجِ مَفْعُولٍ فَقَالُوا: رَجُلٌ مَشْئُومٌ وَإِنَّمَا هُوَ شَائِمٌ وَحِجَابٌ مَسْتُورٌ وَإِنَّمَا هُوَ سَاتِرٌ قَالَ فَالْخِوَانُ هُوَ الْمُرْتَفِعُ عَنِ الْأَرْضِ بِقَوَائِمِهِ وَالْمَائِدَةُ مَا مُدَّ وَبُسِطَ وَالسُّفْرَةُ مَا أَسْفَرَ عَمَّا فِي جَوْفِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّهَا مَضْمُومَةٌ بِمَعَالِيقِهَا وَعَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الْأَكْلُ عَلَى الْخُوَانِ فِعْلُ الْمُلُوكِ وَعَلَى الْمِنْدِيلِ فِعْلُ الْعَجَمِ وَعَلَى السُّفْرَةِ فِعْلُ الْعَرَبِ وَهُوَ السُّنَّةُ] وَاللَّهُ أَعْلَمُ [.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sofrasında (mâidesinde) yenmezdi dediği hadisi Müslim ve başkaları rivayet etmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: [Sofrası kurulu durduğu müddetçe melekler o kişiye dua ederler] -bunu sika râviler rivayet etmiştir-' denilecek olursa; Şöyle denilmiştir: Mâide, mendil ve örtü gibi uzatılıp serilen her şeydir. Aslında dâl harfinin şeddeli olması gerekirdi, ancak iki dâl harfinden birini yâ harfine dönüştürüp 'mâide' demişlerdir. Fiil ona vâkıf olduğu için 'memdûde' (serilmiş) olması gerekirdi; fakat dilde tıpkı gizlenen şey için sirrun kâtim ve hoşnut olunan şey için îşetün râdıye dedikleri gibi fâil kalıbında gelmiştir. Aynı şekilde dilde fâil olan şey de mef'ûl kalıbında gelmiş; uğursuzluk getiren adam için raculün meş'ûm (halbuki o uğursuzluk yapandır) ve örten perde için hicâbün mestûr (halbuki o örtendir) demişlerdir. Dedi ki: Ayakları ile yerden yükseltilmiş olan şey hıvândır; uzatılıp serilen şey mâidedir; askılarıyla büzüldüğü için içindekini açığa çıkaran şey ise süfredir. el-Hasen'den şöyle rivayet edilmiştir: Masada (hıvân) yemek kralların işi, mendil üzerinde yemek Acemlerin işi, süfre üzerinde yemek ise Arapların işidir ve sünnet olan da budur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥): آية ١١٦]
[Mâide Suresi (5): Ayet 116]
وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١١٦)
{ وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١١٦) } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin, diyen sen misin?' O da: 'Hâşâ, seni tenzih ederim; hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemişsem, muhakkak sen onu bilirsin. Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise senin zatında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız sensin' demişti.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ). اخْتُلِفَ فِي وَقْتِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ فَقَالَ قَتَادَةُ وابن جريج وأكثر المفسرين: إنما يقال لَهُ هَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَقُطْرُبُ. قَالَ لَهُ ذَلِكَ حِينَ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَتْ النَّصَارَى فِيهِ مَا قَالَتْ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ:" إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ"] المائدة: ١١٨] فَإِنَّ" إِذْ" فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِمَا مَضَى. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ مِنْ قوله:" يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ"] المائدة: ١٠٩] الآية
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin, diyen sen misin?'” buyruğuna gelince; bu sözün söylendiği vakit konusunda ihtilaf edilmiştir. Katâde, İbn Cüreyc ve müfessirlerin çoğunluğu şöyle demiştir: Bu söz ona ancak kıyamet gününde söylenecektir. es-Süddî ve Kutrub ise: [Allah] onu göğe yükselttiğinde ve Hristiyanlar onun hakkında söylediklerini söylediklerinde ona bunu söylemiştir, demişlerdir ve Yüce Allah'ın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer onlara azap edersen şüphe yok ki onlar senin kullarındır” [el-Mâide: 118] buyruğunu delil getirmişlerdir; zira Arap kelamında { إِذْ } (iz) geçmiş zaman içindir. Birinci görüş ise daha sahihtir; bundan önceki { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } “Allah resulleri toplayacağı gün...” [el-Mâide: 109] ayeti buna delalet etmektedir.
وَمَا بَعْدَهُ" هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ"] المائدة: ١١٩]. وَعَلَى هَذَا تَكُونُ" إِذْ" بِمَعْنَى" إِذَا" كَقَوْلِهِ تعالى:" وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا"] سبأ: ٥١] أَيْ إِذَا فَزِعُوا. وَقَالَ أَبُو النَّجْمِ:
ve sonraki { هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür” [el-Mâide: 119] buyruğu buna delalet etmektedir. Buna göre { إِذْ } lafzı, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا } “Korkuya kapıldıkları zaman bir görsen” [Sebe: 51] yani 'korkuya kapıldıklarında' buyruğunda olduğu gibi { إِذَا } manasındadır. Ebü'n-Necm şöyle demiştir:
ثُمَّ جَزَاهُ اللَّهُ عَنِّي إِذْ جَزَى ... جَنَّاتِ عَدْنٍ في السموات الْعُلَا
Sonra Allah beni mükâfatlandırdığı zaman mükâfatlandırsın... Yüce göklerdeki Adn cennetleriyle.
يَعْنِي إِذَا جَزَى. وَقَالَ الْأَسْوَدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْأَزْدِيُّ:
Yani mükâfatlandırdığı zaman demektir. el-Esved b. Ca'fer el-Ezdî de şöyle demiştir:
فَالْآنَ إِذْ هَازَلْتُهُنَّ فَإِنَّمَا ... يَقُلْنَ أَلَا لَمْ يَذْهَبِ الشَّيْخُ مَذْهَبَا
Şimdi ben onlara şaka yaptığımda ancak şöyle derler:... Dikkat edin, ihtiyar doğru bir yola gitmedi.
يَعْنِي إِذَا هَازَلْتُهُنَّ فَعَبَّرَ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي لِأَنَّهُ لِتَحْقِيقِ أَمْرِهِ وَظُهُورِ بُرْهَانِهِ كَأَنَّهُ قَدْ وَقَعَ. وَفِي التَّنْزِيلِ" وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ"] الأعراف: ٥٠] وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي مَعْنَى هَذَا السُّؤَالِ وَلَيْسَ هُوَ بِاسْتِفْهَامٍ وَإِنْ خَرَجَ مَخْرَجَ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ تَوْبِيخًا لِمَنِ ادَّعَى ذَلِكَ عَلَيْهِ لِيَكُونَ إِنْكَارُهُ بَعْدَ السُّؤَالِ أَبْلَغَ فِي التَّكْذِيبِ وَأَشَدَّ فِي التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ. الثَّانِي- قَصَدَ بِهَذَا السُّؤَالِ تَعْرِيفَهُ أَنَّ قَوْمَهُ غَيَّرُوا بَعْدَهُ، وَادَّعَوْا عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْهُ. فَإِنْ قِيلَ: فَالنَّصَارَى لَمْ يَتَّخِذُوا مَرْيَمَ إِلَهًا فَكَيْفَ قَالَ ذَلِكَ فِيهِمْ؟ فَقِيلَ: لَمَّا كَانَ مِنْ قَوْلِهِمْ إِنَّهَا لَمْ تَلِدْ بَشَرًا وَإِنَّمَا وَلَدَتْ إِلَهًا لَزِمَهُمْ أَنْ يَقُولُوا إِنَّهَا لِأَجْلِ الْبَعْضِيَّةِ بِمَثَابَةِ مَنْ وَلَدَتْهُ، فَصَارُوا حِينَ لَزِمَهُمْ ذَلِكَ بِمَثَابَةِ الْقَائِلِينَ لَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ) خَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: تَلَقَّى عِيسَى حُجَّتَهُ وَلَقَّاهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ:" وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ" قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:] فَلَقَّاهُ اللَّهُ [" سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ" الْآيَةَ كُلَّهَا. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَبَدَأَ بِالتَّسْبِيحِ قَبْلَ الْجَوَابِ لِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا- تَنْزِيهًا لَهُ عَمَّا أُضِيفَ إِلَيْهِ. الثَّانِي- خُضُوعًا لِعِزَّتِهِ وَخَوْفًا مِنْ سَطْوَتِهِ. وَيُقَالُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ لِعِيسَى:" أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ" أَخَذَتْهُ الرِّعْدَةُ مِنْ ذَلِكَ الْقَوْلِ حَتَّى سَمِعَ صَوْتَ عِظَامِهِ فِي نَفْسِهِ فَقَالَ:" سُبْحانَكَ" ثُمَّ قَالَ:" مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ" أَيْ أَنْ أَدَّعِيَ لِنَفْسِي مَا لَيْسَ مِنْ حَقِّهَا يَعْنِي أَنَّنِي
Yani «onlara şaka yaptığımda» demektir. Gelecek zamanı geçmiş zaman lafzıyla ifade etmiştir; zira gerçekleşmesinin kesinliği ve delilinin açıklığı sebebiyle sanki vuku bulmuş gibidir. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulmaktadır: { وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ } “Cehennem ehli, cennet ehline seslendi” [el-A‘râf: 50]. Bunun benzerleri pek çoktur ve daha önce geçmişti. Te'vil ehli, bu sorunun anlamı hakkında -soru şeklinde gelmiş olsa da istifham (sorup öğrenme) kastı taşımadığı hususunda- iki farklı görüş belirtmişlerdir: Birincisi: [Allah Teâlâ], bunu ona isnat edip iddia eden kimseyi kınamak ve azarlamak için İsa'ya sormuştur ki, İsa'nın sorudan sonraki inkârı onları yalanlamada daha beliğ, kınama ve azarlamada daha şiddetli olsun. İkincisi: Bu soruyla, kavminin kendisinden sonra [dini] değiştirdiklerini ve söylemediği bir şeyi kendisine isnat ettiklerini ona bildirmeyi murad etmiştir. Eğer: «Hristiyanlar Meryem'i ilah edinmediler ki; öyleyse onlar hakkında bu nasıl söylenmiştir?» denilirse, şöyle cevap verilir: Onların, «Meryem bir beşer doğurmadı, bilakis bir ilah doğurdu» şeklindeki sözleri gereğince, parçanın bütüne nispeti (ba‘ziyyet) sebebiyle Meryem'in de doğurduğu kimse hükmünde olması gerekirdi. Bu durum kendileri için zorunlu (lâzım) hale gelince, adeta bunu bizzat söyleyenler konumunda olmuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “[İsa] dedi ki: «Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemişsem, muhakkak sen onu bilirsin»” kavline gelince: Tirmizî, Ebû Hüreyre'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: İsa [o gün] hüccetini aldı; Allah { وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hani Allah: «Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara, beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?» dediğinde” kavminde ona [hüccetini] telkin etti. Ebû Hüreyre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: [Allah ona telkin etti de İsa:] { سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } “Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz...” diyerek ayetin tamamını [okudu]. Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: «Bu, hasen sahih bir hadistir» dedi. Cevaptan önce tesbih ile başlaması iki sebeptendir: Birincisi: Kendisine isnat edilen şeyden Allah'ı tenzih etmek. İkincisi: O'nun izzetine boyun eğmek ve azametinden korkmaktır. Denildi ki: Allah Teâlâ İsa'ya: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “İnsanlara, beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?” buyurunca, bu sözden dolayı kendisini öyle bir titreme aldı ki kemiklerinin sesini kendi içinde işitti ve: { سُبْحَانَكَ } “Seni tenzih ederim!” dedi. Ardından da: { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } “Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz” yani kendime hakkım olmayan bir şeyi nispet edip iddia etmem [mümkün değildir], yani ben...
مَرْبُوبٌ وَلَسْتُ بِرَبٍّ وَعَابِدٌ وَلَسْتُ بِمَعْبُودٍ. ثُمَّ قَالَ:" إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ" فَرَدَّ ذَلِكَ إِلَى عِلْمِهِ وَقَدْ كَانَ اللَّهُ عَالِمًا بِهِ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْهُ وَلَكِنَّهُ سَأَلَهُ عَنْهُ تَقْرِيعًا لِمَنِ اتَّخَذَ عِيسَى إِلَهًا. ثُمَّ قَالَ: (تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ) أَيْ تَعْلَمُ مَا فِي غَيْبِي وَلَا أَعْلَمَ مَا فِي غَيْبِكَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى تَعْلَمُ مَا أَعْلَمُ وَلَا أَعْلَمَ مَا تَعْلَمُ وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا أُخْفِيهِ وَلَا أَعْلَمُ مَا تُخْفِيهِ. وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا أُرِيدُ وَلَا أَعْلَمُ مَا تُرِيدُ وَقِيلَ: تَعْلَمُ سِرِّي وَلَا أَعْلَمُ سِرَّكَ لِأَنَّ السِّرَّ مَوْضِعُهُ النَّفْسُ. وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا كَانَ مِنِّي فِي دَارِ الدُّنْيَا وَلَا أَعْلَمُ مَا يَكُونُ مِنْكَ فِي دَارِ الْآخِرَةِ قُلْتُ: وَالْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْأَقْوَالِ مُتَقَارِبٌ أَيْ تَعْلَمُ سِرِّي وَمَا انْطَوَى عَلَيْهِ ضَمِيرِي الَّذِي خَلَقْتَهُ وَلَا أَعْلَمُ شَيْئًا مِمَّا اسْتَأْثَرْتَ بِهِ مِنْ غَيْبِكَ وَعِلْمِكَ. (إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ) مَا كَانَ وَمَا يَكُونُ وَمَا لَمْ يَكُنْ وما هو كائن.
yaratılmış bir kulum (merbûb), Rab değilim; ibadet eden bir kulum, mabut değilim. Sonra: { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer ben onu söylemişsem, muhakkak sen onu bilirsin” diyerek meseleyi O'nun ilmine havale etti. Zira Allah onu söylemediğini zaten bilmekteydi, fakat İsa'yı ilah edinenleri azarlamak için ona sormuştu. Sonra şöyle dedi: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise senin zatında olanı bilmem.” Yani sen benim gaybımı bilirsin, ben ise senin gaybını bilmem. Denilmiştir ki mana: Sen benim bildiğimi bilirsin, ben ise senin bildiğini bilmem, şeklindedir. Bir görüşe göre: Sen benim gizlediğimi bilirsin, ben ise senin gizlediğini bilmem. Bir görüşe göre: Sen benim dilediğimi bilirsin, ben ise senin dilediğini bilmem. Bir görüşe göre: Sen benim sırrımı bilirsin, ben ise senin sırrını bilmem; zira sırrın yeri nefistir. Bir görüşe göre de: Dünya yurdunda benden sadır olanı sen bilirsin, ben ise ahiret yurdunda senden ne sadır olacağını bilmem, demektir. Derim ki: Bu görüşlerdeki mana birbirine yakındır; yani sen benim sırrımı ve yarattığın vicdanımın sakladığı şeyleri bilirsin; ben ise senin gaybından ve kendine has kıldığın ilminden hiçbir şeyi bilmem demektir. { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız sensin” geçmişte olanı, gelecekte olanı, hiç olmamış olanı ve şu anda olmakta olanı [hakkıyla bilensin].
[سورة المائدة (٥): آية ١١٧]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 117]
ما قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ ما أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧)
{ ما قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ ما أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Ben onlara ancak bana emrettiğin şeyi: 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' dedim. İçlerinde bulunduğum müddetçe onlar üzerine şahittim. Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) artık onlar üzerine gözetleyici yalnız sen idin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.” (117)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا بِالتَّوْحِيدِ. (أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ) " أَنِ" لَا مَوْضِعَ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ وَهِيَ مُفَسِّرَةٌ مِثْلُ" وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا"] ص: ٦]. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أَيْ مَا ذَكَرْتُ لَهُمْ إِلَا عِبَادَةَ اللَّهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ أَيْ بِأَنِ اعبدوا الله وضم النون أولى لأنهم يستثقلون كَسْرَةً بَعْدَهَا ضَمَّةٌ وَالْكَسْرُ جَائِزٌ عَلَى أَصْلِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً) أَيْ حَفِيظًا بِمَا أَمَرْتَهُمْ. (مَا دُمْتُ فِيهِمْ) " مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أَيْ وَقْتَ دَوَامِي فِيهِمْ. (فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ) قِيلَ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ ﷿ توفاه أَنْ يَرْفَعَهُ وَلَيْسَ بِشَيْءٍ لِأَنَّ الْأَخْبَارَ تَظَاهَرَتْ بِرَفْعِهِ وَأَنَّهُ فِي السَّمَاءِ حَيٌّ وَأَنَّهُ يَنْزِلُ وَيَقْتُلُ الدَّجَّالَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ وَإِنَّمَا المعنى
Yüce Allah'ın: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ } “Ben onlara ancak bana emrettiğin şeyi söyledim” buyruğu, dünyada tevhidi [söylemeyi] kastetmektedir. { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin diye” [ifadesindeki] "en (أَنِ)" [edatının] iraptan mahalli yoktur ve tıpkı: { وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا } “Onlardan ileri gelenler: Yürüyün... diye çekip gittiler” [Sâd: 6] ayetinde olduğu gibi tefsiriyyedir (açıklama edatıdır). Nasb mahallinde olması da caizdir; yani "onlara Allah'a ibadetten başkasını zikretmedim" [demektir]. Cer mahallinde olması da caizdir; yani "Allah'a kulluk etmenizle [emrettin]" demektir. [Burada] nûn harfinin dammeli okunması daha evladır; çünkü [Araplar] dammeden önce gelen kesreyi ağır bulurlar. İki sakinin karşılaşması (iltikâ-i sâkineyn) kuralının aslı gereğince kesreli okunması da caizdir. Yüce Allah'ın: { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } “İçlerinde bulunduğum müddetçe onlar üzerine şahittim” buyruğu, yani onlara emrettiğin şeyleri gözetip koruyucu idim, [demektir]. { مَا دُمْتُ فِيهِمْ } “İçlerinde bulunduğum müddetçe” [kısmındaki] "mâ (مَا)", nasb mahallindedir; yani "aralarında devam ettiğim (kaldığım) vakit boyunca" [demektir]. { فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) üzerlerine gözetleyici yalnız Sen oldun” buyruğu hakkında: "Bu [ifade], Allah azze ve celle'nin onu yükseltmeden önce vefat ettirdiğine (canını aldığına) delalet eder" denilmiştir; ancak bu bir şey [yani geçerli bir görüş] değildir. Çünkü rivayetler, onun semaya yükseltildiğini, semada diri olduğunu, [yeryüzüne] inip Deccâl'i öldüreceğini açıkça ortaya koymuştur -ki bunun açıklaması ileride gelecektir-. Mana ancak şudur:
فَلَمَّا رَفَعْتَنِي إِلَى السَّمَاءِ. قَالَ الْحَسَنُ: الْوَفَاةُ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: وَفَاةُ الْمَوْتِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها"] الزمر: ٤٢] يَعْنِي وَقْتَ انْقِضَاءِ أَجَلِهَا. وَوَفَاةَ النَّوْمِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ"] الانعام: ٦٠] يَعْنِي الَّذِي يُنِيمُكُمْ. وَوَفَاةَ الرَّفْعِ قَالَ اللَّهُ تعالى:" يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ"] آل عمران: ٥٥].] وَقَوْلُهُ [ " كُنْتَ أَنْتَ"] " أَنْتَ هُنَا" [ تَوْكِيدُ" الرَّقِيبَ" خَبَرُ" كُنْتُ" وَمَعْنَاهُ الْحَافِظُ عَلَيْهِمْ وَالْعَالِمُ بِهِمْ وَالشَّاهِدُ عَلَى أَفْعَالِهِمْ، وَأَصْلُهُ الْمُرَاقَبَةُ أَيْ الْمُرَاعَاةُ وَمِنْهُ الْمَرْقَبَةُ لِأَنَّهَا فِي مَوْضِعِ الرَّقِيبِ مِنْ علو المكان. (وأنت على كل شي شَهِيدٌ) أَيْ مِنْ مَقَالَتِي وَمَقَالَتِهِمْ وَقِيلَ: عَلَى مَنْ عَصَى وَأَطَاعَ، خَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَطِيبًا بِمَوْعِظَةٍ فَقَالَ: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تُحْشَرُونَ إِلَى اللَّهِ [حُفَاةً] عُرَاةً غُرْلًا " كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ"] الأنبياء: ١٠٤] أَلَا وَإِنَّ أَوَّلَ الْخَلَائِقِ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَلَا وَإِنَّهُ سَيُجَاءُ بِرِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي فَيُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي فَيُقَالُ إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ:" وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ. إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" قَالَ: فَيُقَالُ لِي إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا] مدبرين [ مرتدين على أعقابهم منذ فارقتهم).
Beni semaya yükselttiğin vakit, [demektir]. Hasan [-ı Basrî] şöyle demiştir: Allah azze ve celle'nin Kitabı'nda vefat üç türlüdür: Ölüm vefatı; bu, Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri vefat ettirir (alır)” [Zümer: 42] yani ecelleri sona erdiği vakit, buyruğudur. Uyku vefatı; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur” [En'âm: 60] yani sizi uyutandır. Semaya yükseltme vefatı; Allah Teâlâ: { يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettireceğim (katıma yükselteceğim)” [Âl-i İmrân: 55] buyurmuştur. Ayetteki [ { كُنْتَ أَنْتَ }] buyruğundaki [ { أَنْتَ }] lafzı tekit olup { الرَّقِيبَ } lafzı { كُنْتُ } fiilinin haberidir. Manası ise: Onları koruyan, durumlarını bilen ve amellerine şahit olan [sensin] demektir. Aslı ise murakabeden yani gözetlemekten gelir. Nitekim yüksek bir mevkide bulunup gözetleyicinin durduğu yer olması sebebiyle gözetleme kulesine de { الْمَرْقَبَةُ } denir. { وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Sen her şeye hakkıyla şahitsin” buyruğu, yani benim sözüme de onların sözüne de [şahitsin], demektir. Bir görüşe göre: İsyan edene de itaat edene de [şahitsin], demektir. Müslim'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda ayağa kalkıp bir vaaz vererek şöyle buyurdu: (Ey insanlar! Şüphesiz sizler Allah'ın huzuruna [yalınayak], çıplak ve sünnetsiz olarak toplanacaksınız: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “İlk yaratılışa başladığımız gibi üzerimize aldığımız bir vaat olarak onu tekrar iade edeceğiz; muhakkak biz bunu yapıcılarız” [Enbiyâ: 104]. Haberiniz olsun ki kıyamet gününde mahlukattan ilk giydirilecek olan İbrahim aleyhisselam'dır. Haberiniz olsun ki ümmetimden birtakım adamlar getirilip sol tarafa (cehenneme) götürülecekler. Ben: Ey Rabbim, ashâbım! diyeceğim. Bunun üzerine bana: 'Şüphesiz sen senden sonra onların neler ihdas ettiklerini (uydurduklarını) bilmezsin' denilecek. Ben de salih kulun (İsa'nın) dediği gibi şöyle diyeceğim: { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ. إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “İçlerinde bulunduğum müddetçe onlar üzerine şahittim. Beni vefat ettirdiğinde artık onlar üzerine gözetleyici yalnız sen idin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin. Eğer kendilerine azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.” [Resûlullah] buyurdu ki: Bana şöyle denilecek: 'Şüphesiz sen onlardan ayrıldığından beri onlar durmadan gerisin geriye [ dinden] dönüp durdular').
[سورة المائدة (٥): آية ١١٨]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 118]
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨)
{ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer kendilerine azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.” (118)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ" شَرْطٌ وَجَوَابُهُ" وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" مِثْلُهُ. رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قَامَ النَّبِيُّ ﷺ بِآيَةٍ لَيْلَةً حَتَّى أَصْبَحَ، وَالْآيَةُ:" إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ".
Yüce Allah'ın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer kendilerine azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır” buyruğu bir şart ve onun cevabıdır. { وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” buyruğu da bunun gibidir. Nesâî'nin Ebû Zer'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece sabaha kadar bir ayet ile kıyamda durdu [namaz kıldı]. O ayet de: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer kendilerine azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” [ayeti idi].
وَاخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِهِ فَقِيلَ: قَالَهُ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعْطَافِ لَهُمْ وَالرَّأْفَةِ بِهِمْ كَمَا يَسْتَعْطِفُ السَّيِّدُ لِعَبْدِهِ وَلِهَذَا لَمْ يَقُلْ: فَإِنَّهُمْ عَصَوْكَ. وَقِيلَ: قَالَهُ عَلَى وَجْهِ التَّسْلِيمِ لِأَمْرِهِ وَالِاسْتِجَارَةِ مِنْ عَذَابِهِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُغْفَرُ لِكَافِرٍ. وَقِيلَ الْهَاءُ وَالْمِيمُ فِي" إِنْ تُعَذِّبْهُمْ". لِمَنْ مَاتَ مِنْهُمْ عَلَى الْكُفْرِ وَالْهَاءُ وَالْمِيمُ فِي" إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ" لِمَنْ تَابَ مِنْهُمْ قَبْلَ الْمَوْتِ وَهَذَا حَسَنٌ. وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّ عِيسَى ﵇ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ الْكَافِرَ لَا يَغْفِرُ لَهُ فَقَوْلٌ مُجْتَرِئٌ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ ﷿ لِأَنَّ الْأَخْبَارَ مِنَ اللَّهِ ﷿ لَا تُنْسَخُ. وَقِيلَ: كَانَ عِنْدَ عِيسَى أَنَّهُمْ أَحْدَثُوا مَعَاصِيَ وَعَمِلُوا بَعْدَهُ بِمَا لَمْ يَأْمُرْهُمْ بِهِ إِلَّا أَنَّهُمْ عَلَى عَمُودِ دِينِهِ فَقَالَ: وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ مَا أَحْدَثُوا بَعْدِي مِنَ الْمَعَاصِي. وَقَالَ:" فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" وَلَمْ يَقُلْ: فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ الْقِصَّةُ مِنَ التَّسْلِيمِ لِأَمْرِهِ وَالتَّفْوِيضِ لِحُكْمِهِ. وَلَوْ قَالَ: فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ لَأَوْهَمَ الدُّعَاءَ بِالْمَغْفِرَةِ لِمَنْ مَاتَ عَلَى شِرْكِهِ وَذَلِكَ مُسْتَحِيلٌ فَالتَّقْدِيرُ إِنْ تُبْقِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ حَتَّى يَمُوتُوا وَتُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ، وَإِنْ تَهْدِهِمْ إِلَى تَوْحِيدِكَ وَطَاعَتِكَ فَتَغْفِرُ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الَّذِي لَا يَمْتَنِعُ عَلَيْكَ مَا تُرِيدُهُ، الْحَكِيمُ فِيمَا تَفْعَلُهُ تُضِلُّ مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ. وَقَدْ قَرَأَ جَمَاعَةٌ:" فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ" وَلَيْسَتْ مِنَ الْمُصْحَفِ. ذَكَرَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ فِي كِتَابِ" الشِّفَا" وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَقَدْ طَعَنَ عَلَى الْقُرْآنِ مَنْ قال إن قوله:" فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" لَيْسَ بِمُشَاكِلٍ لِقَوْلِهِ:" وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ" لِأَنَّ الَّذِي يُشَاكِلُ الْمَغْفِرَةَ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ- وَالْجَوَابُ- أَنَّهُ لَا يَحْتَمِلُ إِلَّا مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ وَمَتَى نُقِلَ إِلَى الَّذِي نَقَلَهُ إِلَيْهِ ضَعُفَ مَعْنَاهُ، فَإِنَّهُ يَنْفَرِدُ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ بِالشَّرْطِ الثَّانِي فَلَا يَكُونُ لَهُ بِالشَّرْطِ الْأَوَّلِ تَعَلُّقٌ وَهُوَ عَلَى مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ ﷿ وَاجْتَمَعَ عَلَى قِرَاءَتِهِ الْمُسْلِمُونَ مَقْرُونٌ بِالشَّرْطَيْنِ كِلَيْهِمَا أَوَّلِهِمَا وَآخِرِهِمَا إِذْ تَلْخِيصُهُ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ، وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فِي الْأَمْرَيْنِ كِلَيْهِمَا مِنَ التَّعْذِيبِ وَالْغُفْرَانِ فَكَانَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ أَلْيَقَ بِهَذَا الْمَكَانِ لِعُمُومِهِ فَإِنَّهُ يَجْمَعُ الشَّرْطَيْنِ وَلَمْ يَصْلُحِ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ إِذْ لَمْ يَحْتَمِلْ مِنَ الْعُمُومِ مَا احْتَمَلَهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَمَا شَهِدَ بِتَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَدْلِهِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ فِي الْآيَةِ
Bunun tevilinde ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre, efendinin kölesine şefkat göstermesi gibi, onlara yönelik bir şefkat ve merhamet gösterme sadedinde bunu söylemiştir. Bundan dolayı: 'Şüphesiz onlar sana isyan ettiler' dememiştir. Bir görüşe göre: Kâfirin bağışlanmayacağını bildiği halde, Allah'ın emrine teslimiyet ve O'nun azabından sığınma sadedinde bunu söylemiştir. Bir görüşe göre de: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ } “Eğer kendilerine azap edersen”deki 'onlar' zamiri onlardan küfür üzere ölenler içindir; { إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ } “Eğer onları bağışlarsan”daki 'onlar' zamiri ise onlardan ölmeden önce tövbe edenler içindir. Bu güzel bir izahtır. İsa aleyhisselam'ın kâfirin bağışlanmayacağını bilmediğini iddia eden kimsenin sözü ise Allah azze ve celle'nin Kitabı'na karşı cüretkâr bir sözdür; zira Allah azze ve celle'den gelen haberlerde nesh cereyan etmez. Bir görüşe göre ise: İsa'nın nezdinde onlar birtakım günahlar ihdas etmişler ve ondan sonra emretmediği şeyleri yapmışlardı, fakat dinin aslı üzere idiler; bu sebeple: Benden sonra ihdas ettikleri günahları eğer bağışlarsan, demiştir. Kıssanın gerektirdiği üzere O'nun emrine teslimiyet ve hükmünü O'na havale etmek üzere: { فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” demiş; { فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } 'Şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin' dememiştir. Şayet 'Şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin' demiş olsaydı, şirki üzere ölen kimse için mağfiret duası yapıldığı vehmini doğururdu; bu ise imkânsızdır. Buna göre takdir şöyledir: Eğer onları ölene kadar küfürleri üzere bırakıp azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları tevhid ve itaatine hidayet edip bağışlarsan şüphesiz sen dilediğin hiçbir şey kendisine engel olunamayan mutlak güç sahibi (el-Azîz) ve yaptığında hüküm ve hikmet sahibi (el-Hakîm) olansın; dilediğini saptırır, dilediğini doğru yola iletirsin. Bir topluluk [bu kısmı]: { فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } şeklinde okumuştur ancak bu Mushaf'tan değildir. Bunu Kadı İyâz 'eş-Şifâ' adlı kitabında zikretmiştir. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: { فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } sözünün { وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ } sözüne uygun düşmediğini; zira mağfirete uygun olanın { فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } olduğunu söyleyen kimse Kur'an'a dil uzatmıştır. Cevap şudur: Bu ifade ancak Allah'ın indirdiği şekle ihtimal taşır. [O kimsenin] aktardığı şekle nakledildiğinde ise manası zayıflar. Zira { الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } sadece ikinci şarta mahsus kalır ve birinci şartla bir irtibatı olmaz. Halbuki Allah azze ve celle'nin indirdiği ve Müslümanların üzerinde icma ettiği kıraate göre ise her iki şartla da yani ilkiyle de sonuncusuyla da irtibatlıdır. Çünkü ifadenin özeti şudur: Eğer kendilerine azap edersen şüphesiz sen Azîz ve Hakîmsin; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen her iki durumda da, yani azap etmede de bağışlamada da Azîz ve Hakîmsin. Dolayısıyla { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } umumiliği sebebiyle bu makama daha layıktır; zira her iki şartı da kapsamaktadır. { الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } ise { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ }'in taşıdığı umumiliği taşımadığı ve ayetin tamamında Allah Teâlâ'yı tazim etmeye, adaletine ve O'na övgüde bulunmaya şahitlik etmediği için buraya uygun düşmemiştir; zikredilen iki şart da ayette, sözün tamamına uygun düşmeyip sadece bir kısmına uygun düşen ifadeden daha evla ve mana bakımından daha sabittir.
كُلِّهَا وَالشَّرْطَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ أَوْلَى وَأَثْبَتُ مَعْنًى فِي الْآيَةِ مِمَّا يَصْلُحُ لِبَعْضِ الْكَلَامِ دُونَ بَعْضٍ. خَرَّجَ مُسْلِمٌ] مِنْ غَيْرِ طَرِيقٍ [ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَلَا قَوْلَهُ ﷿ فِي إِبْرَاهِيمَ" رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ"] إبراهيم: ٣٦] وَقَالَ عِيسَى ﵇:" إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" فَرَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ: (اللَّهُمَّ أُمَّتِي) وَبَكَى فَقَالَ اللَّهُ ﷿: (يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ- وَرَبُّكَ أَعْلَمُ- فَسَلْهُ مَا يُبْكِيكَ" فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَسَأَلَهُ فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَا قَالَ- وَهُوَ أَعْلَمُ- فَقَالَ اللَّهُ: يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ فَقُلْ] لَهُ [ إِنَّا سَنُرْضِيكَ فِي أُمَّتِكَ وَلَا نَسُوءُكَ) وَقَالَ بَعْضُهُمْ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ وَمَعْنَاهُ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَوَجْهُ الْكَلَامِ عَلَى نَسَقِهِ أَوْلَى لِمَا بَيَّنَّاهُ. وبالله التوفيق.
Müslim [başka bir yoldan] Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah azze ve celle'nin İbrahim hakkındaki şu buyruğunu okudu: { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa muhakkak o bendendir; kim de bana isyan ederse şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” [İbrâhîm: 36]. İsa aleyhisselam'ın da: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer kendilerine azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” dediğini [okudu]. Sonra ellerini kaldırıp: (Allah'ım, ümmetim!) dedi ve ağladı. Bunun üzerine Allah azze ve celle şöyle buyurdu: (Ey Cebrail! -Rabbin en iyi bilendir ya- Muhammed'e git ve ona: Seni ağlatan nedir? diye sor). Cebrail aleyhisselam gelip ona sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de -O en iyi bildiği halde- ne dediğini ona haber verdi. Allah Teâlâ buyurdu ki: (Ey Cebrail! Muhammed'e git ve [ona] şöyle de: Şüphesiz biz ümmetin hususunda seni hoşnut edeceğiz ve seni üzmeyeceğiz). Bazıları şöyle demiştir: Ayette takdim ve tehir vardır; manası: 'Eğer onlara azap edersen şüphesiz sen Azîz ve Hakîmsin; eğer onları bağışlarsan şüphesiz onlar senin kullarındır' şeklindedir. Ancak ifadenin kendi dizilişi üzere olması açıkladığımız sebeplerden ötürü daha evladır. Başarı Allah'tandır.
[سورة المائدة (٥): آية ١١٩]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 119]
قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩)
{ قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah buyurdu ki: 'Bu, sadıklara doğruluklarının fayda vereceği gündür. Onlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler vardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.'” (119)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ) أَيْ صِدْقُهُمْ فِي الدُّنْيَا فَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَلَا يَنْفَعُ فِيهَا الصِّدْقُ وَصِدْقُهُمْ فِي الدُّنْيَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صِدْقَهُمْ فِي الْعَمَلِ لِلَّهِ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ تَرْكَهُمُ الْكَذِبَ عَلَيْهِ وَعَلَى رُسُلِهِ، وَإِنَّمَا يَنْفَعُهُمُ الصِّدْقُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَإِنْ كَانَ نَافِعًا فِي كُلِّ الْأَيَّامِ لِوُقُوعِ الْجَزَاءِ فِيهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ صِدْقُهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَذَلِكَ فِي الشَّهَادَةِ لِأَنْبِيَائِهِمْ بِالْبَلَاغِ وَفِيمَا شَهِدُوا بِهِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَيَكُونُ وَجْهُ النَّفْعِ فِيهِ أَنْ يُكْفَوُا الْمُؤَاخَذَةَ بِتَرْكِهِمْ كَتْمَ الشَّهَادَةِ فَيُغْفَرُ لَهُمْ بِإِقْرَارِهِمْ لِأَنْبِيَائِهِمْ وَعَلَى أَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" يَوْمَ" بِالنَّصْبِ. وَرَفَعَ الْبَاقُونَ وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الْبَيِّنَةُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ
Cenâb-ı Hak'kın: { قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Allah buyurdu ki: 'Bu, sadıklara doğruluklarının fayda vereceği gündür'” buyruğu; yani onların dünyadaki doğrulukları [demektir]. Âhirete gelince, orada [sonradan gösterilecek] doğruluk fayda vermez. Onların dünyadaki doğrulukları ise Allah için amel etmelerindeki sadakatleri olabileceği gibi, O'na ve peygamberlerine karşı yalan söylemeyi terk etmeleri de olabilir. Doğruluk her günde faydalı olmakla birlikte, ceza ve mükâfat o günde vuku bulacağı için onlara özellikle o günde fayda sağlar. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, onların âhiretteki doğruluklarıdır. Bu da peygamberlerinin tebliğde bulunduklarına şahitlik etmeleri ve kendi yaptıkları ameller hususunda kendi aleyhlerine şahitlikte bulunmalarıdır. Bundaki faydanın vechi ise, şahitliği gizlemeyi terk ettikleri için cezalandırılmaktan korunmaları, böylece peygamberleri lehine ve kendi aleyhlerine ikrarda bulunmaları sebebiyle bağışlanmalarıdır. En doğrusunu Allah bilir. Nâfi ve İbn Muhaysın { يَوْمَ } kelimesini nasb ile okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise ref ile okumuşlardır ki mübteda ve habere dayalı açık olan kıraat de budur.
ف يَوْمُ يَنْفَعُ خَبَرٌ لِ"- هَذَا" وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالْقَوْلِ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ مُحَيْصِنٍ فَحَكَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لَا تَجُوزُ لِأَنَّهُ نَصْبُ خَبَرِ الِابْتِدَاءِ وَلَا يَجُوزُ فِيهِ الْبِنَاءُ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ السَّرِيِّ: هِيَ جَائِزَةٌ بِمَعْنَى قال الله هذا لعيسى بن مريم يوم ينفع الصادقين صدقهم فيوم ظرف للقول و" هذا" مَفْعُولُ الْقَوْلِ وَالتَّقْدِيرُ قَالَ اللَّهُ هَذَا الْقَوْلَ فِي يَوْمٍ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ قَالَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ تَنْفَعُ يَوْمَ القيامة. وقال الكسائي والفراء: بني يوم ها هنا عَلَى النَّصْبِ لِأَنَّهُ مُضَافٌ إِلَى غَيْرِ اسْمٍ، كَمَا تَقُولُ: مَضَى يَوْمَئِذٍ وَأَنْشَدَ الْكِسَائِيُّ:
Buna göre { يَوْمُ يَنْفَعُ } ifadesi { هَذَا } mübtedasının haberidir ve cümle sözün (kavl fiilinin) mefulü olarak nasb mahallindedir. Nâfi ve İbn Muhaysın'ın kıraatine gelince; İbrahim b. Humeyd, Muhammed b. Yezîd'den bu kıraatin caiz olmadığını, zira mübtedanın haberinin nasb edilemeyeceğini ve onda mebnîliğin de caiz olmayacağını nakletmiştir. İbrahim b. es-Serî ise şöyle demiştir: Bu kıraat: 'Allah bunu Meryem oğlu İsa'ya, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gün söyledi' manasında caizdir. Buna göre 'yevme' sözün zaman zarfıdır, 'hâzâ' ise sözün mefulüdür. Takdiri de: 'Allah bu sözü sadıklara fayda vereceği bir günde söyledi' şeklindedir. Bir görüşe göre ise takdir şöyledir: Allah azze ve celle: 'Bu şeyler kıyamet gününde fayda verir' buyurdu. Kisâî ve Ferrâ şöyle demişlerdir: Buradaki 'yevme' kelimesi isim olmayan bir yapıya (cümleye) muzaf olduğu için fetha üzere mebnî kılınmıştır; nitekim: 'Yevmeizin geçti' demen gibidir. Kisâî şu beyti inşad etmiştir:
عَلَى حِينَ عَاتَبْتُ الْمَشِيبَ عَلَى الصِّبَا ... وَقُلْتُ أَلَمَّا أَصْحُ وَالشَّيْبُ وَازِعُ
Gençlik hevesleri yüzünden ak saçları kınadığım ve: 'Ak saçlar beni menederken ben hâlâ akıllanmayacak mıyım?' dediğim vakitte...
الزَّجَّاجُ: وَلَا يُجِيزُ الْبَصْرِيُّونَ مَا قَالَاهُ إِذَا أَضَفْتَ الظَّرْفَ إِلَى فِعْلٍ مُضَارِعٍ فَإِنْ كَانَ إِلَى مَاضٍ كَانَ جَيِّدًا كَمَا مَرَّ فِي الْبَيْتِ وَإِنَّمَا جَازَ أَنْ يُضَافَ الْفِعْلُ إِلَى ظُرُوفِ الزَّمَانِ لِأَنَّ الْفِعْلَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا ظَرْفًا وَيَكُونَ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ الَّذِي هُوَ" هَذَا" لِأَنَّهُ مُشَارٌ بِهِ إِلَى حَدَثٍ، وَظُرُوفُ الزَّمَانِ تَكُونُ إِخْبَارًا عَنِ الْأَحْدَاثِ تَقُولُ: الْقِتَالُ الْيَوْمَ وَالْخُرُوجُ السَّاعَةَ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالْقَوْلِ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" هَذَا" فِي مَوْضِعِ رفع بالابتداء و" يَوْمُ" خَبَرُ الِابْتِدَاءِ وَالْعَامِلُ فِيهِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: قَالَ اللَّهُ هَذَا الَّذِي قَصَصْنَاهُ يَقَعُ يَوْمَ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ. وَفِيهِ قِرَاءَةٌ ثَالِثَةٌ" يَوْمٌ يَنْفَعُ" بِالتَّنْوِينِ" الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ" فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ" فِيهِ" مِثْلَ قَوْلِهِ:" وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً"] البقرة: ٤٨] وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَهُمْ جَنَّاتٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." تَجْرِي" فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ." مِنْ تَحْتِهَا" أَيْ مِنْ تَحْتِ غُرَفِهَا وَأَشْجَارِهَا وَقَدْ تَقَدَّمَ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى ثَوَابَهُمْ وَأَنَّهُ رَاضٍ عنهم رضا لا يغضب
ez-Zeccâc şöyle demiştir: Basralılar, zarfı muzari bir fiile izafe ettiğinde ikisinin söylediği bu görüşü caiz görmezler. Eğer mazi bir fiile izafe edilirse, beyitte geçtiği gibi güzel olur. Fiilin zaman zarflarına izafe edilmesinin caiz oluşu, fiilin masdar anlamında olmasından dolayıdır. Şöyle de denilmiştir: Bunun zarf olarak mansub olması ve { هَذَا } mübtedasının haberi olması caizdir; zira bununla bir hadese (olaya) işaret edilmektedir. Zaman zarfları da olaylardan haber verir; nitekim: "Savaş bugündür" ve "Çıkış şu andadır" dersin. Cümle ise [kavl] söz fiili ile nasb mahallindedir. Şöyle de denilmiştir: { هَذَا } kelimesinin mübteda olarak ref mahallinde olması, { يَوْمُ } kelimesinin de mübtedanın haberi olması, onda amel eden amilin ise mahzuf olması caizdir. Takdiri ise şöyledir: "Allah buyurdu ki: Bu anlattığımız şey, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gün gerçekleşir." Bunda üçüncü bir kıraat daha vardır ki o da tenvin ile { يَوْمٌ يَنْفَعُ } "doğrulara doğruluklarının fayda vereceği bir gündür" şeklindedir. İfadede takdiri { فِيهِ } "onda/o günde" olan bir hazif vardır; nitekim: { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Öyle bir günden sakının ki, [o günde] hiç kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” [el-Bakara: 48] ayetindeki gibidir. Bu da el-A‘meş'in kıraatidir. Yüce Allah'ın: { لَهُمْ جَنَّاتٌ } “Onlar için cennetler vardır” buyruğu mübteda ve haberdir. { تَجْرِي } “akar” ifadesi sıfat mahallindedir. { مِنْ تَحْتِهَا } “altından” yani köşklerinin ve ağaçlarının altından demektir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Sonra Yüce Allah onların mükâfatını ve kendilerinden, sonrasında ebediyen gazaplanmayacağı bir şekilde razı olduğunu beyan etmiştir.
بَعْدَهُ أَبَدًا" وَرَضُوا عَنْهُ" أَيْ عَنِ الْجَزَاءِ الَّذِي أَثَابَهُمْ بِهِ. (ذلِكَ الْفَوْزُ) " أَيِ الظَّفَرُ" (الْعَظِيمُ) " أَيِ الذِي عَظُمَ خَيْرُهُ وَكَثُرَ، وَارْتَفَعَتْ منزلة صاحبه وشرف.
{ وَرَضُوا عَنْهُ } “onlar da O'ndan razı olmuşlardır” yani kendilerine verdiği mükâfattan razı olmuşlardır. { ذلِكَ الْفَوْزُ } “İşte kurtuluş” yani zafer, { الْعَظِيمُ } “büyük [kurtuluş budur]” yani hayrı pek büyük ve çok olan, sahibinin mertebesi ve şerefi yüce olandır.
[سورة المائدة (٥): آية ١٢٠]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 120]
لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠)
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü Allah'ındır. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (120)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ)] الْآيَةَ [ جَاءَ هَذَا عَقِبَ مَا جَرَى مِنْ دَعْوَى النَّصَارَى فِي عِيسَى أنه إله فأخبر تعالى أن ملك السموات وَالْأَرْضِ لَهُ دُونَ عِيسَى وَدُونَ سَائِرِ الْمَخْلُوقِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي لَهُ ملك السموات وَالْأَرْضِ يُعْطِي الْجَنَّاتِ الْمُتَقَدِّمَ ذِكْرُهَا لِلْمُطِيعِينَ مِنْ عِبَادِهِ جَعَلَنَا اللَّهُ مِنْهُمْ بِمَنِّهِ وَكَرَمِهِ. تَمَّتْ سورة" المائدة" بحمد الله تعالى.
Yüce Allah'ın: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır...” [ayet] buyruğu, Hristiyanların Îsâ hakkında onun bir ilah olduğu şeklindeki iddialarının hemen ardından gelmiştir. Yüce Allah; göklerin ve yerin mülkiyetinin Îsâ'ya ve diğer yaratılmışlara değil, yalnızca Kendisine ait olduğunu bildirmiştir. Anlamın şöyle olması da caizdir: Göklerin ve yerin mülkiyeti Kendisine ait olan [Allah], daha önce zikredilen cennetleri itaatkâr kullarına verecektir. Allah lütuf ve keremiyle bizi de onlardan eylesin. Mâide Suresi, Yüce Allah'a hamd ile tamamlandı.