وَعَلَيْكَ مِنْ سِمَةِ الْمَلِيكِ عَلَامَةٌ ... نُورٌ أَغَرُّ وَخَاتَمٌ مَخْتُومُ
Üzerinde Melik olan [Allah]'ın nişanesinden bir alamet vardır... Parlak bir nur ve mühürlenmiş bir peygamberlik mührü.
أَعْطَاكَ بَعْدَ مَحَبَّةٍ بُرْهَانَهُ ... شَرَفًا وَبُرْهَانُ الْإِلَهِ عَظِيمُ
[Sana olan] sevgisinden sonra, bir şeref olarak delilini sana verdi... İlahın delili ise pek büyüktür.
وَلَقَدْ شَهِدْتُ بِأَنَّ دِينَكَ صَادِقٌ ... حَقًّا وَأَنَّكَ فِي الْعِبَادِ جَسِيمُ
Ben kesinlikle şahitlik ettim ki senin dinin gerçektir... Hakikattir ve sen kullar arasında pek yücesin.
وَاللَّهُ يَشْهَدُ أَنَّ أَحْمَدَ مُصْطَفًى ... مُسْتَقْبَلٌ فِي الصَّالِحِينَ كَرِيمُ
Allah da şahittir ki Ahmed seçilmiş bir peygamberdir... Salihler arasında yönelinen, cömert ve şerefli bir kimsedir.
قَرْمٌ عَلَا بُنْيَانُهُ مِنْ هَاشِمٍ ... فرع تمكن في الذرى وأروم
Hâşim soyundan şanı yücelmiş ulu bir efendidir... Zirvelere ve köklü bir asala yerleşmiş bir daldır.
وَقِيلَ: الْمَعْنَى (يَنْهَوْنَ عَنْهُ) أَيْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْقُرْآنِ (وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ). عَنْ قَتَادَةَ، فَالْهَاءُ عَلَى الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فِي (عَنْهُ) لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَعَلَى قَوْلِ قَتَادَةَ لِلْقُرْآنِ. (وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ) (إِنْ) نَافِيَةٌ أَيْ وَمَا يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ بِإِصْرَارِهِمْ على الكفر، وحملهم أوزار الذين يصدونهم.
Şöyle de denilmiştir: { يَنْهَوْنَ عَنْهُ } ifadesinin anlamı; yani dinleyen bu kimseler Kur'an'dan nehyederler { وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } "ve ondan uzaklaşırlar" demektir. Katâde'den rivayet edilmiştir. İlk iki görüşe göre { عَنْهُ } ifadesindeki zamir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir. Katâde'nin görüşüne göre ise Kur'an'a aittir. { وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } ifadesindeki { إِنْ } olumsuzluk (nefy) edatıdır; yani onlar küfürdeki ısrarları ve [yoldan] çevirdikleri kimselerin günahlarını yüklenmeleri sebebiyle ancak kendilerini helak ederler.
[سورة الأنعام (٦): آية ٢٧]
[En'âm Suresi (6): Ayet 27]
وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧) } “Ateşin başında durduruldukları zaman: 'Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ [أَيْ إِذْ] وُقِفُوا غَدًا وَ (إِذْ) قَدْ تُسْتَعْمَلُ فِي مَوْضِعِ (إِذَا) وَ (إِذَا) فِي مَوْضِعِ (إِذْ) وَمَا سَيَكُونُ فَكَأَنَّهُ كَانَ، لِأَنَّ خَبَرَ اللَّهِ تَعَالَى حَقٌّ وَصِدْقٌ، فَلِهَذَا عَبَّرَ بِالْمَاضِي. وَمَعْنَى (إِذْ وُقِفُوا) حُبِسُوا يُقَالُ: وَقَفْتُهُ وَقْفًا فَوَقَفَ وُقُوفًا. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ (إِذْ وَقَفُوا) بِفَتْحِ الْوَاوِ وَالْقَافِ مِنَ الْوُقُوفِ." عَلَى النَّارِ" أَيْ هُمْ فَوْقَهَا عَلَى الصِّرَاطِ وَهِيَ تَحْتَهُمْ. وَقِيلَ: (عَلَى) بِمَعْنَى الْبَاءِ، أَيْ وَقَفُوا بِقُرْبِهَا وَهُمْ يُعَايِنُونَهَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: جَمَعُوا، يَعْنِي عَلَى أَبْوَابِهَا. وَيُقَالُ: وَقَفُوا عَلَى مَتْنِ جَهَنَّمَ وَالنَّارُ تَحْتَهُمْ. وَفِي الْخَبَرِ: أَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ يُوقَفُونَ عَلَى مَتْنِ جَهَنَّمَ كَأَنَّهَا مَتْنُ إِهَالَةٍ، ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ خُذِي أَصْحَابَكِ وَدَعِي أَصْحَابِي. وَقِيلَ: (وُقِفُوا) دَخَلُوهَا- أَعَاذَنَا اللَّهُ مِنْهَا- فَعَلَى بِمَعْنَى (فِي) أَيْ وُقِفُوا فِي النَّارِ. وَجَوَابٌ (لَوْ) مَحْذُوفٌ لِيَذْهَبَ الوهم إلى كل شي فَيَكُونُ أَبْلَغَ فِي التَّخْوِيفِ، وَالْمَعْنَى: لَوْ تَرَاهُمْ فِي تِلْكَ الْحَالِ لَرَأَيْتَ أَسْوَأَ حَالٍ، أَوْ لَرَأَيْتَ مَنْظَرًا هَائِلًا، أَوْ لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَجَبًا وَمَا كَانَ مِثْلَ هَذَا التَّقْدِيرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) بِالرَّفْعِ فِي الْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ عَطْفًا قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْكِسَائِيِّ، وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالضَّمِّ. ابْنُ عَامِرٍ عَلَى رَفْعِ (نُكَذِّبُ) وَنَصْبِ (وَنَكُونَ) وَكُلُّهُ دَاخِلٌ فِي مَعْنَى التَّمَنِّي، أَيْ لَا تَمَنَّوُا الرد
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } “Ateşin başında durduruldukları zaman [onları] bir görsen!” ayeti; [yani] yarın [kıyamet günü] durduruldukları zaman [demektir]. (İz / إذ) edatı bazen (izâ / إذا) yerinde, (izâ / إذا) edatı da (iz / إذ) yerinde kullanılır. Gelecekte gerçekleşecek olan şey, vuku bulmuş gibidir; zira Yüce Allah'ın haberi hak ve doğrudur; bu sebeple geçmiş zaman sîgasıyla ifade buyrulmuştur. { إِذْ وُقِفُوا } [ifadesinin] anlamı: "Hapsedildikleri zaman"dır. [Arapçada]: "Vekaftühû vakfen" (Onu durdurdum), "fevekafe vukûfen" (o da durdu) denilir. İbnü's-Semeyka', durmak (vukûf) kökünden vâv ve kâf harflerinin fethasıyla { إِذْ وَقَفُوا } şeklinde okumuştur. { عَلَى النَّارِ } "Ateşin üzerinde", yani onlar Sırat üzerinde onun fevkindedirler, ateş ise onların altındadır. Bir görüşe göre { عَلَى } (alâ) harf-i cerri { بِ } (bâ) anlamındadır; yani onun yakınında durup bizzat onu müşahede ederler [demektir]. Dahhâk: "[Ateşin] kapılarında toplandılar" demiştir. "Cehennemin sırtı üzerinde durdular, ateş ise onların altındadır" da denilmiştir. Rivayette şöyle gelmiştir: "İnsanların hepsi cehennemin sırtında sanki eritilmiş bir yağ tabakası üzerindeymiş gibi durdurulurlar; sonra bir münâdi: '[Ey cehennem!] Ashabını (kendine ait olanları) al, benim ashabımı bırak!' diye seslenir." [Ayetin] -Allah bizi ondan korusun- "Oraya girdiler" manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { عَلَى } harfi { فِي } (fî / içinde) manasındadır; yani "Ateşin içinde hapsedildiler" demektir. Korkutmayı daha tesirli kılmak ve zihnin [tasavvur edilebilecek] her şeye yönelmesini sağlamak için { لَوْ } (lev) edatının cevabı hazfedilmiştir. Manası şöyledir: Onları o hâlde bir görseydin, [görülebilecek] en kötü hâli görürdün ya da pek korkunç bir manzara görürdün veya akıllara durgunluk veren bir durum görürdün veyahut benzeri takdir edilen şeyleri görürdün. Yüce Allah'ın: { فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “[O zaman] şöyle dediler: 'Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!'” buyruğunda Medine ehli [kāri'leri] ile Kisâî, atıf sebebiyle üç fiili de ref' ile okumuşlardır; Ebû Amr ile Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr de damme ile [yani hepsini merfû olarak] okumuştur. İbn Âmir ise { نُكَذِّبُ } fiilini ref' ve { وَنَكُونَ } fiilini nasb ile okumuştur. Bunların hepsi temenni manasına dâhildir; yani geri döndürülmeyi...
وَأَلَّا يُكَذِّبُوا وَأَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَاخْتَارَ سِيبَوَيْهِ الْقَطْعَ فِي (وَلَا نُكَذِّبُ) فَيَكُونُ غَيْرَ دَاخِلٍ فِي التَّمَنِّي، الْمَعْنَى: وَنَحْنُ لَا نُكَذِّبُ عَلَى مَعْنَى الثَّبَاتِ عَلَى تَرْكِ التَّكْذِيبِ، أَيْ لَا نُكَذِّبُ رَدَدْنَا أَوْ لَمْ نَرُدَّ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ دَعْنِي وَلَا أَعُودُ أَيْ لَا أَعُودُ عَلَى كُلِّ حَالٍ تَرَكْتَنِي أَوْ لَمْ تَتْرُكْنِي. وَاسْتَدَلَّ أَبُو عَمْرٍو عَلَى خُرُوجِهِ مِنَ التَّمَنِّي بِقَوْلِهِ:" وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ" لِأَنَّ الْكَذِبَ لَا يَكُونُ فِي التَّمَنِّي إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْخَبَرِ. وَقَالَ مَنْ جَعَلَهُ دَاخِلًا فِي التَّمَنِّي: الْمَعْنَى وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ فِي الدُّنْيَا فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَتَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ بِنَصْبِ (نُكَذِّبَ) وَ (نَكُونَ) جَوَابًا لِلتَّمَنِّي، لِأَنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ، وَهُمَا دَاخِلَانِ فِي التَّمَنِّي عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ تَمَنَّوُا الرَّدَّ وَتَرْكَ التَّكْذِيبِ وَالْكَوْنَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: مَعْنَى (وَلا نُكَذِّبَ) أَيْ إِنْ رَدَدْنَا لَمْ نُكَذِّبْ. وَالنَّصْبُ فِي (نُكَذِّبَ) وَ (نَكُونَ) بِإِضْمَارِ (أَنْ) كَمَا يُنْصَبُ فِي جَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالْعَرْضِ، لِأَنَّ جَمِيعَهُ غَيْرُ وَاجِبٍ وَلَا وَاقِعٌ بَعْدُ، فَيُنْصَبُ الْجَوَابُ مَعَ الْوَاوِ كَأَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مَصْدَرِ الْأَوَّلِ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا: يَا لَيْتَنَا يَكُونُ لَنَا رَدٌّ وَانْتِفَاءٌ مِنَ الْكَذِبِ، وَكَوْنٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَحُمِلَا عَلَى مَصْدَرِ (نُرَدُّ) لِانْقِلَابِ الْمَعْنَى إِلَى الرَّفْعِ، وَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ إِضْمَارِ (أن) فيه يتم النَّصْبُ فِي الْفِعْلَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ (وَنَكُونَ) بِالنَّصْبِ عَلَى جَوَابِ التَّمَنِّي كَقَوْلِكَ: لَيْتَكَ تَصِيرُ إِلَيْنَا وَنُكْرِمُكَ، أَيْ لَيْتَ مَصِيرَكَ يَقَعُ وَإِكْرَامَنَا يَقَعُ، وَأُدْخِلَ الْفِعْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فِي التَّمَنِّي، أَوْ أَرَادَ: وَنَحْنُ لَا نُكْرِمُكَ عَلَى الْقَطْعِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، يَحْتَمِلُ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ (وَلَا نُكَذِّبُ بِآيَاتِ رَبِّنَا أَبَدًا). وَعَنْهُ وَابْنُ مَسْعُودٍ (يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ فَلَا نُكَذِّبَ) بِالْفَاءِ وَالنَّصْبِ، وَالْفَاءُ يُنْصَبُ بِهَا فِي الْجَوَابِ كَمَا يُنْصَبُ بِالْوَاوِ، عَنِ الزَّجَّاجِ. وَأَكْثَرُ الْبَصْرِيِّينَ لَا يُجِيزُونَ الْجَوَابَ إلا بالفاء.
yalanlamamayı ve müminlerden olmayı temenni ettiler. Sîbeveyh ise { وَلَا نُكَذِّبُ } kısmında [cümleyi] kat' (yeni başlangıç) yapmayı tercih etmiştir; bu durumda temenniye dâhil olmaz. Manası: Yalanlamayı terk etme konusundaki kararlılık anlamında "ve biz yalanlamayız"; yani geri döndürülsek de döndürülmesek de yalanlamayız [demektir]. Sîbeveyh der ki: Bu, bir kimsenin "Beni bırak, artık dönmem" demesi gibidir; yani beni bıraksan da bırakmasan da her halükarda dönmem [demektir]. Ebû Amr, bu ifadenin temenniden çıktığına dair { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Ve şüphesiz onlar yalancıdırlar” ayetini delil getirmiştir. Çünkü yalan temennide değil, ancak haberde olur. Onu temenniye dâhil kılanlar ise şöyle demiştir: Manası; onlar dünyada iken yeniden dirilmeyi inkâr etmelerinde ve peygamberleri yalanlamalarında kesinlikle yalancıdırlar [demektir]. Hamza ve Hafs ise temenninin cevabı olduğu için kesinlik ifade etmediğinden { نُكَذِّبَ } ve { نَكُونَ } fiillerini nasb (üstün) ile okumuşlardır. Bu ikisi, onların geri döndürülmeyi, yalanlamayı terk etmeyi ve müminlerle birlikte olmayı temenni ettikleri anlamında temenniye dâhildir. Ebû İshak şöyle demiştir: { وَلا نُكَذِّبَ } ifadesinin manası; şayet geri döndürülürsek yalanlamayız [demektir]. { نُكَذِّبَ } ve { نَكُونَ } fiillerindeki nasb (üstün), soru, emir, nehiy ve teklif (arz) cevaplarında nasb yapıldığı gibi gizli bir { أَنْ } iledir. Çünkü bunların bütünü henüz kesinleşmemiş ve gerçekleşmemiştir. Böylece vâv ile birlikteki cevap, sanki birinci fiilin masdarına atfedilmiş gibi nasb edilir. Sanki onlar: "Keşke bizim için bir geri dönüş, yalanlamaktan uzaklaşma ve müminlerden olma gerçekleşseydi!" demişler gibidir. Dolayısıyla mana merfûa (mübtedaya) döndüğü için bu ikisi { نُرَدُّ } fiilinin masdarına hamledilmiştir. Bu iki fiildeki nasbın tamamlanması için gizli bir { أَنْ } bulunması zorunludur. İbn Âmir ise senin; "Keşke bize gelsen de sana ikram etsek" sözün gibi temenninin cevabı olarak { وَنَكُونَ } fiilini nasb ile okumuştur. Yani; keşke senin gelişin gerçekleşse de bizim de ikramımız gerçekleşse [demektir]. İlk iki fiili temenniye dâhil etmiştir; yahut daha önce geçtiği üzere kat' yoluyla "ve biz sana ikram etmeyiz" anlamını kastetmiştir; bu da muhtemeldir. Übey ise { وَلَا نُكَذِّبُ بِآيَاتِ رَبِّنَا أَبَدًا } şeklinde okumuştur. Ondan ve İbn Mes'ûd'dan [ise] fâ ile ve nasb ile { يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ فَلَا نُكَذِّبَ } şeklinde rivayet edilmiştir. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre, vâv ile nasb yapıldığı gibi cevapta fâ ile de nasb yapılır. Basralıların çoğu ise cevabın ancak fâ ile olmasını caiz görür.
[سورة الأنعام (٦): آية ٢٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 28]
بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٢٨)
{ بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٢٨) } “Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler karşılarına çıktı. Şayet geri döndürülselerdi, kendilerine yasaklanan şeylere mutlaka yine dönerlerdi. Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar. (28)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ) بَلْ إِضْرَابٌ عَنْ تَمَنِّيهِمْ وَادِّعَائِهِمُ الْإِيمَانَ لَوْ رُدُّوا. وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى (بَدا لَهُمْ) عَلَى أَقْوَالٍ بَعْدَ تَعْيِينِ مَنِ الْمُرَادُ، فَقِيلَ: الْمُرَادُ الْمُنَافِقُونَ لِأَنَّ اسْمَ الْكُفْرِ مُشْتَمِلٌ عَلَيْهِمْ، فَعَادَ الضَّمِيرُ عَلَى بَعْضِ الْمَذْكُورِينَ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنَ الْكَلَامِ الْعَذْبِ الْفَصِيحِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْكُفَّارُ وَكَانُوا إِذَا وَعَظَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ خَافُوا وَأَخْفَوْا ذَلِكَ الْخَوْفَ لِئَلَّا يَفْطِنَ بِهِمْ ضُعَفَاؤُهُمْ، فَيَظْهَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلِهَذَا قَالَ الْحَسَنُ: (بَدا لَهُمْ) أَيْ بَدَا لِبَعْضِهِمْ مَا كَانَ يُخْفِيهِ عَنْ بَعْضٍ. وَقِيلَ: بَلْ ظَهَرَ لَهُمْ مَا كَانُوا يَجْحَدُونَهُ مِنَ الشِّرْكِ فَيَقُولُونَ: (وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ) فَيُنْطِقُ اللَّهُ جَوَارِحَهُمْ فَتَشْهَدُ عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ فَذَلِكَ حِينَ (بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ). قاله أَبُو رَوْقٍ. وَقِيلَ: (بَدا لَهُمْ) مَا كَانُوا يَكْتُمُونَهُ مِنَ الْكُفْرِ، أَيْ بَدَتْ أَعْمَالُهُمُ السَّيِّئَةُ كَمَا قَالَ:" وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ"] الزمر: ٤٧]. قَالَ الْمُبَرِّدُ: بَدَا لَهُمْ جَزَاءُ كُفْرِهِمِ الَّذِي كَانُوا يُخْفُونَهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى بَلْ ظَهَرَ لِلَّذِينَ اتَّبَعُوا الْغُوَاةَ مَا كَانَ الْغُوَاةُ يُخْفُونَ عَنْهُمْ مِنْ أَمْرِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، لِأَنَّ بَعْدَهُ" وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ رُدُّوا) قِيلَ: بَعْدَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ. وَقِيلَ: قَبْلَ مُعَايَنَتِهِ. (لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ) أَيْ لَصَارُوا وَرَجَعُوا إِلَى مَا نُهُوا عَنْهُ مِنَ الشِّرْكِ لِعِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَقَدْ عَايَنَ إِبْلِيسُ مَا عَايَنَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ ثُمَّ عَانَدَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ) إِخْبَارٌ عَنْهُمْ، وَحِكَايَةٌ عَنِ الْحَالِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الدُّنْيَا مِنْ تَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ، وَإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ، كَمَا قَالَ:" وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ"] النحل: ١٢٤] فَجَعَلَهُ حِكَايَةً عَنِ الْحَالِ الْآتِيَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ فِيمَا أَخْبَرُوا بِهِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ مِنْ أَنَّهُمْ لَا يَكْذِبُونَ وَيَكُونُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وقرا يحيى ابن وَثَّابٍ (وَلَوْ رِدُّوا) بِكَسْرِ الرَّاءِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ رددوا فنقلت كسرة الدال على الراء.
Yüce Allah'ın: { بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ } “Hayır, daha önce gizleyip durdukları şeyler karşılarına çıktı” sözündeki { بَلْ } edatı, onların temennilerinden ve geri döndürüldükleri takdirde iman edecekleri iddialarından bir vazgeçiştir (ıdrâbdır). Kimin kastedildiğinin tayin edilmesinden sonra { بَدا لَهُمْ } "kendilerine açıklandı/belirdi" ifadesinin manasında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Kastedilenlerin münafıklar olduğu söylenmiştir; zira küfür ismi onları da kapsar, bu sebeple zamir zikredilenlerin bir kısmına dönmüştür. en-Nehhâs: "Bu, tatlı ve fasih bir sözdür" demiştir. Kastedilenlerin kâfirler olduğu da söylenmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara vaaz ettiği zaman korkarlar ve zayıfları fark etmesin diye bu korkularını gizlerlerdi; nihayet kıyamet gününde bu ortaya çıkar. Bu sebeple Hasan: "{ بَدا لَهُمْ }, yani bazısının bazısından gizlediği şey kendilerine aşikâr oldu demektir" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Aksine inkâr ettikleri şirkleri onlara aşikâr oldu; nitekim onlar: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” derler. Bunun üzerine Allah onların organlarını konuşturur da organları onların küfrüne şahitlik eder. İşte o an { بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ } “daha önce gizleyip durdukları şeyler karşılarına çıktığı” andır. Bunu Ebû Ravk söylemiştir. { بَدا لَهُمْ } ifadesinin, gizledikleri küfür olduğu, yani kötü amellerinin belirdiği de söylenmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } [Zümer: 47] “Allah tarafından, hiç hesaba katmadıkları şeyler karşılarına çıkıverdi.” el-Müberred: "Gizlemekte oldukları küfürlerinin cezası kendilerine aşikâr oldu" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; azgınlara uyanlara, azgınların kendilerinden gizledikleri diriliş ve kıyamet meselesinin aşikâr olmasıdır. Çünkü bundan sonra: { وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “Onlar: 'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır, biz diriltilecek de değiliz' dediler” buyrulmaktadır. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ رُدُّوا } “Eğer geri döndürülselerdi” sözü hakkında; azabı gördükten sonra denildiği gibi, onu görmeden önce de denilmiştir. { لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi”; yani Allah Teâlâ'nın onların iman etmeyeceklerine dair ezeli bilgisi sebebiyle yasaklandıkları şirke tekrar yönelir ve dönerlerdi. Nitekim İblis, Allah'ın ayetlerinden gördüğü bunca şeyi gördükten sonra yine de inat etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Şüphesiz onlar yalancıdırlar” sözü, onlar hakkında bir haber verme ve peygamberleri yalanlamaları ve dirilişi inkâr etmeleri bakımından dünyada bulundukları hali hikâye etmedir; nitekim [Allah Teâlâ'nın]: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ } [Nahl: 124] “Şüphesiz Rabbin hüküm verecektir” buyurarak bunu gelecek halin hikâyesi kılması gibidir. Şöyle de denilmiştir: Mana; yalanlamayacakları ve müminlerden olacakları konusunda kendileri hakkında verdikleri haberde kesinlikle yalancıdırlar [demektir]. Yahyâ b. Vessâb, râ harfinin kesresiyle { وَلَوْ رِدُّوا } şeklinde okumuştur. Çünkü aslı { رُدِدُوا } olup dâl harfinin kesresi râ harfine nakledilmiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٢٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 29]
وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩)
{ وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “[Onlar:] 'Hayat, ancak bu dünyadaki hayatımızdır ve biz diriltilecek de değiliz' dediler. (29)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ وَ (إِنْ) نَافِيَةٌ. (وَما نَحْنُ) (نَحْنُ) اسم (ما) بِمَبْعُوثِينَ خَبَرُهَا، وَهَذَا ابْتِدَاءُ إِخْبَارٍ عَنْهُمْ عَمَّا قَالُوهُ فِي الدُّنْيَا. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ:" وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ"" وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا" أَيْ لَعَادُوا إِلَى الْكُفْرِ، وَاشْتَغَلُوا بِلَذَّةِ الْحَالِ. وَهَذَا يُحْمَلُ عَلَى الْمُعَانِدِ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي حَالِ إِبْلِيسَ، أَوْ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يُلَبِّسُ عَلَيْهِمْ بَعْدَ مَا عَرَفُوا، وَهَذَا شَائِعٌ في العقل.
Yüce Allah'ın: { وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “Ve dediler ki: 'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır'” sözü mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir); { إِنْ } ise olumsuzluk edatıdır. { وَما نَحْنُ } ifadesindeki { نَحْنُ }, olumsuzluk bildiren { ما } edatının ismidir, { بِمَبْعُوثِينَ } ise onun haberidir. Bu, dünyada söyledikleri sözlerden onlar hakkında yeni bir haber vermedir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu, O'nun: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Eğer geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” ve: { وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “ve 'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır' derlerdi” sözüne dâhildir. Yani küfre dönerler ve anlık zevklerle meşgul olurlardı. Bu [durum], İblis'in durumunda açıkladığımız gibi inatçı kimseye hamledilir; yahut Allah'ın gerçeği anladıktan sonra onların kafalarını karıştıracağına (şüpheye düşüreceğine) hamledilir; bu da aklen mümkündür.
[سورة الأنعام (٦): آية ٣٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 30]
وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠) } “Rablerinnin huzurunda durduruldukları zaman [onları] bir görsen! [Allah] 'Bu gerçek değil miymiş?' der. Onlar: 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler. [Allah da] 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!' buyurur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ) (وُقِفُوا) أَيْ حُبِسُوا (عَلى رَبِّهِمْ) أَيْ عَلَى مَا يَكُونُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ فِيهِمْ. وَقِيلَ: (عَلى) بِمَعْنَى (عِنْدَ) أَيْ عِنْدَ مَلَائِكَتِهِ وَجَزَائِهِ، وَحَيْثُ لَا سُلْطَانَ فِيهِ لِغَيْرِ اللَّهِ ﷿، تَقُولُ: وَقَفْتُ عَلَى فُلَانٍ أَيْ عِنْدَهُ، وَجَوَابُ" لَوْ" مَحْذُوفٌ لِعِظَمِ شَأْنِ الْوُقُوفِ. (قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ) تَقْرِيرٌ وَتَوْبِيخٌ أَيِ أَلَيْسَ هَذَا الْبَعْثُ كَائِنًا مَوْجُودًا؟! " قالُوا بَلى " وَيُؤَكِّدُونَ اعْتِرَافَهُمْ بِالْقَسَمِ بِقَوْلِهِمْ:" وَرَبِّنا". وَقِيلَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَقُولُ لَهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ أَلَيْسَ هَذَا الْبَعْثُ وَهَذَا الْعَذَابُ حَقًّا؟ فَيَقُولُونَ: (بَلى وَرَبِّنا) إِنَّهُ حَقٌّ." قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ".
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ } “Rablerinnin huzurunda durduruldukları zaman [onları] bir görsen!” sözünde; { وُقِفُوا } yani hapsedildiler, { عَلى رَبِّهِمْ } yani Allah'ın onlar hakkındaki hükmünün huzurunda [demektir]. { عَلى } harf-i cerrinin "katında/huzurunda" (عِنْدَ) anlamında olduğu da söylenmiştir; yani meleklerinin ve cezasının huzurunda ve Allah azze ve celle'den başkasına ait hiçbir hâkimiyetin bulunmadığı yerde [demektir]. Sen: "Filancanın huzurunda durdum (وقفت على فلان)" yani onun yanında/katında durdum dersin. Durdurulmanın dehşetinden ötürü { لَوْ } edatının cevabı hazfedilmiştir. { قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ } “'Bu gerçek değil miymiş?' der” sözü ikrar ettirme ve azarlamadır; yani "Bu diriliş vuku bulmuş, gerçekleşmiş değil midir?!" [demektir]. { قالُوا بَلى } “'Evet' dediler”; { وَرَبِّنا } “Rabbimize andolsun!” sözleriyle yemin ederek itiraflarını pekiştirirler. Meleklerin Allah'ın emriyle onlara: "Bu diriliş ve bu azap hak değil miymiş?" dedikleri, onların da: { بَلى وَرَبِّنا } "Rabbimize andolsun ki evet, o haktır!" dedikleri de söylenmiştir. { قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “[Allah da] 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!' buyurur.”
[سورة الأنعام (٦): آية ٣١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 31]
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٣١)
{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٣١) } “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet o saat ansızın kendilerine gelip çatınca, onlar günahlarını sırtlarına yüklenmiş olarak: 'Orada yaptığımız aşırılıklardan/kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!' derler. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ) قِيلَ: بِالْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَبِالْجَزَاءِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ ﵇: (مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ) أَيْ لَقِيَ جَزَاءَهُ، لِأَنَّ مَنْ غَضِبَ عَلَيْهِ لَا يَرَى اللَّهَ عِنْدَ مثبتي الرؤية، ذهب
Yüce Allah'ın: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ } “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: [Buradaki kavuşma] ölümden sonra diriliş ve ceza/mükâfattır. Bunun delili [Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: « مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ » «Kim bir Müslümanın malını haksız yere elde etmek için yalan yere yemin ederse, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş halde çıkar.» Yani O'nun cezasını bulur; zira [Allah'ın] kendisine gazap ettiği kimse, rüyetullahı (Allah'ın görülmesini) ispat edenlere göre Allah'ı göremez. Bu görüşe...
إِلَى هَذَا الْقَفَّالُ وَغَيْرُهُ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ حَمْلَ اللِّقَاءِ فِي مَوْضِعٍ عَلَى الْجَزَاءِ لِدَلِيلٌ قَائِمٌ لَا يُوجِبُ هَذَا التَّأْوِيلَ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ، فَلْيُحْمَلِ اللِّقَاءُ عَلَى ظَاهِرِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْكُفَّارُ كَانُوا يُنْكِرُونَ الصَّانِعَ، وَمُنْكِرُ الرُّؤْيَةِ مُنْكِرٌ لِلْوُجُودِ! قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً) سُمِّيَتِ الْقِيَامَةُ بِالسَّاعَةِ لِسُرْعَةِ الْحِسَابِ فِيهَا. وَمَعْنَى (بَغْتَةً) فَجْأَةً، يُقَالُ: بَغَتَهُمُ الْأَمْرُ يَبْغَتُهُمْ بَغْتًا وَبَغْتَةً. وَهِيَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، وَهِيَ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، كَمَا تَقُولُ: قَتَلْتُهُ صَبْرًا، وأنشد:
el-Kaffâl ve başkaları gitmiştir. el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: "Bu hiçbir şey ifade etmez; çünkü bir yerde kavuşmayı (likâ) cezaya hamletmek mevcud bir delilden ötürüdür, bu her yerde aynı tevilin yapılmasını gerektirmez. Dolayısıyla bu ayette kavuşma (likâ) zahirine hamledilmelidir. Kâfirler zaten Yaratıcı'yı inkâr ediyorlardı; O'nun görülmesini inkâr eden ise varlığını inkâr etmiş olur!" Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } “Nihayet o saat ansızın kendilerine gelip çatınca” sözünde kıyamet, içindeki hesabın çabukluğundan ötürü "es-Sâat (o saat)" olarak isimlendirilmiştir. { بَغْتَةً } ifadesinin anlamı ansızın demektir. "İş onlara ansızın geldi" anlamında: (بغتهم الأمر يبغتهم بغتا وبغتة) denilir. Bu kelime hal olarak mansuptur. Sîbeveyh'e göre bu kelime, senin: "Onu sabırla hapsettirerek öldürdüm (قتلته صبرا)" demen gibi hal makamında bir masdardır. Şu şiiri okumuştur:
فَلَأْيًا بِلَأْيٍ مَا حَمَلْنَا وَلِيدَنَا ... عَلَى ظَهْرِ مَحْبُوكٍ ظِمَاءٍ مَفَاصِلُهُ
Bin bir güçlükle çocuğumuzu taşıdık... Eklemleri susuz [ve zayıf], zayıflamış bir devenin sırtında.
وَلَا يُجِيزُ سِيبَوَيْهِ أَنْ يُقَاسَ عَلَيْهِ، لَا يُقَالُ: جَاءَ فُلَانٌ سُرْعَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا يَا حَسْرَتَنا) وَقَعَ النِّدَاءُ عَلَى الْحَسْرَةِ وَلَيْسَتْ بِمُنَادَى فِي الْحَقِيقَةِ، وَلَكِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ التَّحَسُّرِ، وَمِثْلُهُ يَا لَلْعَجَبِ ويا للرخاء وليسا بمنادين فِي الْحَقِيقَةِ، وَلَكِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ التَّعَجُّبِ وَالرَّخَاءِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: كَأَنَّهُ قَالَ يَا عَجَبٌ تَعَالَ فَهَذَا زَمَنُ إِتْيَانِكَ، وَكَذَلِكَ قَوْلُكَ يَا حَسْرَتِي [أَيْ يَا حَسْرَتَا] تَعَالَيْ فَهَذَا وَقْتُكِ، وَكَذَلِكَ مَا لَا يَصِحُّ نِدَاؤُهُ يَجْرِي هَذَا الْمَجْرَى، فَهَذَا أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِكَ تَعَجَّبْتُ. وَمِنْهُ قول الشاعر:
Sîbeveyh buna kıyas yapılmasını caiz görmez; "Filanca süratle geldi (جاء فلان سرعة)" denilmez. Yüce Allah'ın: { قالُوا يَا حَسْرَتَنا } “'Yazıklar olsun bize!' dediler” sözünde nida hasrete yönelmiştir; oysa hasret gerçekte kendisine seslenilen bir varlık değildir. Fakat bu, hasretin ve pişmanlığın çokluğunu gösterir. Tıpkı: "Ey hayret! (يا للعجب)" ve "Ey bolluk/rahatlık! (يا للرخاء)" sözleri gibi ki bu ikisi de gerçekte kendisine seslenilen varlıklar değildir, fakat şaşkınlığın ve rahatlığın çokluğunu gösterir. Sîbeveyh der ki: Sanki o; "Ey hayret, gel! İşte bu senin gelme vaktindir" demiş gibidir. Aynı şekilde senin: "Ey hasretim [yani ey hasretim!] gel, işte senin vaktindir!" demen de böyledir. Kendisine nida edilmesi sahih olmayan her şey de bu şekilde cereyan eder. İşte bu, senin: "Hayret ettim" demenden daha beliğdir. Şairin şu sözü de bundandır:
فَيَا عَجَبًا مِنْ رَحْلِهَا الْمُتَحَمَّلِ
Ey hayret! Yüklenip götürülen o binek hevdecinden ötürü
وَقِيلَ: هُوَ تَنْبِيهٌ لِلنَّاسِ عَلَى عَظِيمِ مَا يَحِلُّ بِهِمْ مِنَ الْحَسْرَةِ، أَيْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ تَنَبَّهُوا عَلَى عَظِيمِ مَا بِي مِنَ الْحَسْرَةِ، فَوَقَعَ النِّدَاءُ عَلَى غَيْرِ الْمُنَادَى حَقِيقَةً، كَقَوْلِكَ: لَا أرينك ها هنا. فَيَقَعُ النَّهْيُ عَلَى غَيْرِ الْمَنْهِيِّ فِي الْحَقِيقَةِ.
Şöyle de denilmiştir: Bu, başlarına gelecek olan hasretin büyüklüğüne karşı insanları bir uyarmadır; yani: "Ey insanlar! Bendeki hasretin büyüklüğünü fark edin!" [demektir]. Böylece nida, gerçekte kendisine seslenilen kimseden başkasına yönelmiştir. Tıpkı senin: "Seni burada görmeyeyim!" demen gibidir; burada da nehiy (yasaklama), gerçekte yasaklanan kimseden başkasına yönelmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها) أَيْ فِي السَّاعَةِ، أَيْ فِي التَّقْدِمَةِ لَهَا، عَنِ الْحَسَنِ. وَ (فَرَّطْنا) مَعْنَاهُ ضَيَّعْنَا وَأَصْلُهُ التَّقَدُّمُ، يُقَالُ: فَرَّطَ فُلَانٌ أَيْ تَقَدَّمَ وَسَبَقَ إِلَى الْمَاءِ، وَمِنْهُ (أَنَا فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ). وَمِنْهُ الْفَارِطُ أَيِ الْمُتَقَدِّمُ لِلْمَاءِ، وَمِنْهُ- فِي الدُّعَاءِ لِلصَّبِيِّ- اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ فَرَطًا لِأَبَوَيْهِ، فَقَوْلُهُمْ: (فَرَّطْنا) أَيْ قَدَّمْنَا الْعَجْزَ. وَقِيلَ: (فَرَّطْنا) أَيْ جَعَلْنَا غَيْرَنَا الْفَارِطَ السَّابِقَ لَنَا إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَتَخَلَّفْنَا. (فِيها) أَيْ فِي الدُّنْيَا بِتَرْكِ الْعَمَلِ لِلسَّاعَةِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: (الْهَاءُ) رَاجِعَةٌ إِلَى الصَّفْقَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا تَبَيَّنَ لَهُمْ خُسْرَانُ صَفْقَتِهِمْ بِبَيْعِهِمُ الْإِيمَانَ بِالْكُفْرِ، [وَالْآخِرَةَ بِالدُّنْيَا]،" قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها" أَيْ فِي الصَّفْقَةِ، وَتَرَكَ ذِكْرَهَا لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهَا، لِأَنَّ الْخُسْرَانَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي صَفْقَةِ بَيْعٍ، دليله قوله:" فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ"] البقرة: ١٦]. وَقَالَ السُّدِّيُّ: عَلَى مَا ضَيَّعْنَا أَيْ مِنْ عَمَلِ الْجَنَّةِ. وَفِي الْخَبَرِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: (يَرَى أَهْلُ النَّارِ مَنَازِلَهُمْ فِي الْجَنَّةِ فَيَقُولُونَ:) يَا حَسْرَتَنا (. قَوْلُهُ تعالى:) وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ) أَيْ ذُنُوبَهُمْ جَمْعُ وِزْرٍ. (عَلى ظُهُورِهِمْ) مَجَازٌ وَتَوَسُّعٌ وَتَشْبِيهٌ بِمَنْ يَحْمِلُ ثِقَلًا، يُقَالُ مِنْهُ: وَزَرَ يَزِرُ، وَوَزِرَ يُوزَرُ فَهُوَ وَازِرٌ وَمَوْزُورٌ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْوَزَرِ وَهُوَ الْجَبَلُ. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ فِي النِّسَاءِ اللَّوَاتِي خَرَجْنَ فِي جِنَازَةٍ (ارْجِعْنَ مَوْزُورَاتٍ غَيْرَ مَأْجُورَاتٍ) قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَالْعَامَّةُ تَقُولُ: (مَأْزُورَاتٍ) كَأَنَّهُ لَا وَجْهَ لَهُ عِنْدَهُ، لِأَنَّهُ مِنَ الْوِزْرِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَيُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا بَسَطَ ثَوْبَهُ فَجَعَلَ فِيهِ الْمَتَاعَ احْمِلْ وِزْرَكَ أَيْ ثِقَلَكَ. وَمِنْهُ الْوَزِيرُ لِأَنَّهُ يَحْمِلُ أَثْقَالَ مَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ مِنْ تَدْبِيرِ الْوِلَايَةِ: وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَزِمَتْهُمُ الْآثَامُ فَصَارُوا مُثْقَلِينَ بِهَا. (أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ) أَيْ مَا أَسْوَأَ الشَّيْءِ الَّذِي يَحْمِلُونَهُ.
Yüce Allah'ın: { عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها } “Orada yaptığımız aşırılıklardan/kusurlardan dolayı” sözü, Hasan'dan rivayetle; o saat hakkında, yani ona hazırlık yapma hususunda [demektir]. { فَرَّطْنا } kelimesinin anlamı: "Zayi ettik" demektir. Aslı ise öne geçmektir. "Filanca öne geçti ve suya doğru herkesten önce gitti" manasında: (فرط فلان) denilir. (أَنَا فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ) "Ben havuz başında sizin öncünüzüm" hadisi de bundandır. Suya herkesten önce giden kimseye de (الفارط) denilir. Çocuk için yapılan duadaki: "Allah'ım, onu anne babası için bir öncü (farat) kıl!" ifadesi de bundandır. Onların: { فَرَّطْنا } sözleri; yani "Âcizliği öne aldık" demektir. Şöyle de denilmiştir: { فَرَّطْنا }, yani "Başkalarını Allah'a itaatte bizim öncümüz kıldık ve biz geride kaldık" demektir. { فِيها } yani o saat için amel etmeyi terk ederek "dünyada" demektir. Taberî ise şöyle demiştir: Zamir (hâ) alışverişe dönmektedir. Şöyle ki onlar imanı küfürle, [ahireti de dünyayla] satarak yaptıkları alışverişin zararını açıkça görünce: { قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها } yani o ticarette/alışverişte zayi ettiğimiz şeylere yazıklar olsun dediler. Kelam buna delalet ettiği için alışverişin zikrini terk etti; çünkü hüsran ancak bir satış alışverişinde olur. Bunun delili: { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } [Bakara: 16] “Ticaretleri kâr etmedi” ayetidir. es-Süddî: "Zayi ettiğimiz şeylere, yani cennet ameline yazıklar olsun" demiştir. Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edilen bir haberde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet hakkında şöyle buyurmuştur: (Cehennem ehli, cennetteki konaklarını görürler de: { يَا حَسْرَتَنا } "Yazıklar olsun bize!" derler). Yüce Allah'ın: { وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ } “Onlar günahlarını yüklenirlerken” sözünde; [evzâr], günahları demektir ve vizr (وِزْر) kelimesinin çoğuludur. { عَلى ظُهُورِهِمْ } “sırtlarına” ifadesi mecaz, genişletme ve ağır bir yük taşıyan kimseye benzetmedir. Bundan türetilerek: (وزر يزر) ve (وُزر يوزر) denilir; failine vâzir (وازر), mef'ulüne mevzûr (موزور) denir. Aslı ise sarp dağ anlamına gelen vezer (الوزر) kelimesindendir. Cenazeye çıkan kadınlar hakkındaki hadiste geçen: (ارْجِعْنَ مَوْزُورَاتٍ غَيْرَ مَأْجُورَاتٍ) "Günahkâr olarak dönün, sevap kazanmış olarak değil!" ifadesi de bundandır. Ebû Ubeyd der ki: Avam ise "me'zûrât (مأزورات)" der; sanki ona göre bunun bir yönü yoktur, çünkü kelime vizr kökündendir. Ebû Ubeyd der ki: Kişi elbisesini yayıp içine eşyalarını koyduğu zaman ona: "Yükünü yüklen (احمل وزرك)" yani ağırlığını al denilir. Kendisine tevdi edilen idare işlerinin ağırlıklarını yüklendiği için vezire de (الوزير) denilmiştir. Anlam şudur: Günahlar onlara yapışmış ve onlar bu günahlarla ağırlaşmışlardır. { أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } “Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”; yani taşıdıkları şey ne kadar da kötüdür!
[سورة الأنعام (٦): آية ٣٢]
[En'âm Suresi (6): Ayet 32]
وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٣٢)
{ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. Âhiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” (32)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ) أَيْ لِقِصَرِ مُدَّتِهَا كَمَا قَالَ:
Bunda iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir” sözü; yani süresinin kısalığından ötürü böyledir. Nitekim şöyle denilmiştir:
أَلَا إِنَّمَا الدُّنْيَا كَأَحْلَامِ نَائِمٍ ... وَمَا خَيْرُ عَيْشٍ لَا يَكُونُ بِدَائِمِ
Haberin olsun ki dünya ancak bir uyuyanın rüyaları gibidir... Devamlı olmayan bir yaşantıda ne hayır vardır ki!
تَأَمَّلْ إِذَا مَا نِلْتَ بِالْأَمْسِ لَذَّةً ... فَأَفْنَيْتَهَا هَلْ أَنْتَ إِلَّا كَحَالِمِ
Düşün bir, dün elde ettiğin bir lezzeti... Tükettiğin vakit, rüya gören birinden farksız mısın?
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فَاعْمَلْ عَلَى مَهَلٍ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ ... وَاكْدَحْ لِنَفْسِكَ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ
Acelesi olmaksızın amel işle; çünkü sen öleceksin... Ve kendi nefsin için çabala ey insan!
فَكَانَ مَا قَدْ كَانَ لَمْ يَكُ إِذْ مَضَى ... وَكَانَ مَا هُوَ كَائِنٌ قَدْ كَانَا
Olmuş olan şeyler geçip gittiğinde sanki hiç olmamış gibiydi... Olacak olan şeyler de zaten olmuş gibiydi.
وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ، أي الذي يشتهونه فِي الدُّنْيَا لَا عَاقِبَةَ لَهُ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ اللعب واللهو. ونظر سليمان بن عبد الملك فِي الْمِرْآةِ فَقَالَ: أَنَا الْمَلِكُ الشَّابُّ، فَقَالَتْ لَهُ جَارِيَةٌ لَهُ:
Şöyle de denilmiştir: Manası, dünya hayatının metaı oyun ve eğlencedir; yani dünyada arzuladıkları şeylerin bir akıbeti/sonu yoktur, dolayısıyla oyun ve eğlence mesabesindedir. Süleyman b. Abdilmelik aynaya bakıp: "Ben genç bir hükümdarım" deyince cariyesi ona şöyle demiştir:
أَنْتَ نِعْمَ الْمَتَاعُ لَوْ كُنْتَ تَبْقَى ... غَيْرَ أَنْ لَا بَقَاءَ لِلْإِنْسَانِ
Eğer ebedi kalsaydın ne güzel bir nimet olurdun... Ne var ki insanoğlu için baki kalmak yoktur.
لَيْسَ فِيمَا بَدَا لَنَا مِنْكَ عَيْبٌ ... كَانَ فِي النَّاسِ غَيْرَ أَنَّكَ فَانِي
Sende bize görünen hiçbir kusur yoktur... İnsanlar arasında bulunabilecek; sadece senin fani olmandan başka.
وَقِيلَ: مَعْنَى (لَعِبٌ وَلَهْوٌ) بَاطِلٌ وَغُرُورٌ، كَمَا قَالَ: (وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ)] آل عمران: ١٨٥] فَالْمَقْصِدُ بِالْآيَةِ تَكْذِيبُ الْكُفَّارِ فِي قَوْلِهِمْ:" إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا". وَاللَّعِبُ مَعْرُوفٌ، وَالتَّلْعَابَةُ الْكَثِيرُ اللَّعِبِ، وَالْمَلْعَبُ مَكَانُ اللَّعِبِ، يُقَالُ: لَعِبَ يَلْعَبُ. وَاللَّهْوُ أَيْضًا مَعْرُوفٌ، وَكُلُّ مَا شَغَلَكَ فَقَدْ أَلْهَاكَ، وَلَهَوْتُ مِنَ اللَّهْوِ، وَقِيلَ: أَصْلُهُ الصَّرْفُ عَنِ الشَّيْءِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: لَهَيْتُ عَنْهُ، قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ الَّذِي مَعْنَاهُ الصَّرْفُ لَامُهُ يَاءٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِمْ: لِهْيَانُ، وَلَامُ الْأَوَّلِ وَاوٌ. الثَّانِيَةُ- لَيْسَ مِنَ اللَّهْوِ وَاللَّعِبِ مَا كَانَ مِنْ أُمُورِ الْآخِرَةِ، فَإِنَّ حَقِيقَةَ اللَّعِبِ مَا لَا يُنْتَفَعُ بِهِ وَاللَّهْوُ مَا يُلْتَهَى بِهِ، وَمَا كَانَ مُرَادًا لِلْآخِرَةِ خَارِجٌ عَنْهُمَا، وَذَمَّ رَجُلٌ الدُّنْيَا عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فَقَالَ عَلِيٌّ: الدُّنْيَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا، وَدَارُ نَجَاةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا، وَدَارُ غِنًى لِمَنْ تَزَوَّدَ منها. وقال محمود الوراق:
Şöyle de denilmiştir: "Oyun ve eğlence"nin (la'ib ve lehv) anlamı, bâtıl ve aldanıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “Dünya hayatı aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir.” [Âl-i İmrân: 185] Dolayısıyla bu ayetten maksat, inkârcıların: "O [hayat], dünya hayatımızdan başkası değildir" sözlerini yalanlamaktır. "La'ib" (لَعِب) [kelimesinin anlamı] bilinmektedir; "til'âbe" (تِلْعَابَة) çok oynayan, "mel'ab" (مَلْعَب) ise oyun yeridir; "le'ibe yel'abü" (لَعِبَ يَلْعَبُ) denilir. "Lehv" (لَهْو) da bilinmektedir; seni meşgul eden her şey seni oyalamıştır (elhâke). [Bu kökten] "lehevtü" (لَهَوْتُ) denilir. Denildi ki: Bunun aslı bir şeyden yüz çevirmektir; Arapların: "Leheytü anhü" (لَهَيْتُ عَنْهُ - ondan yüz çevirdim) sözünden gelir. Mehdî şöyle demiştir: Bunda bir uzaklık (zayıflık) vardır; zira 'yüz çevirme' anlamında olan [kelimenin] son harfi yâ'dır (ي); nitekim "lihyân" (لِهْيَان) demeleri buna delildir. Birincisinin son harfi ise vâv'dır (و). İkinci [Mesele]- Ahiret işlerinden olan şeyler oyun ve eğlenceden sayılmaz. Çünkü oyunun hakikati kendisinden faydalanılmayan şeydir; eğlence ise kendisiyle oyalanılan şeydir. Ahiret için kastedilen şeyler ise bu ikisinin dışındadır. Bir adam Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh yanında dünyayı kınadı. Bunun üzerine Ali şöyle dedi: "Dünya, kendisini doğrulayan için doğruluk yurdu, onu anlayan için kurtuluş yurdu ve ondan azık edinen için de zenginlik yurdudur." Mahmûd el-Verrâk da şöyle demiştir:
لَا تُتْبِعِ الدُّنْيَا وَأَيَّامَهَا ... ذَمًّا وَإِنْ دَارَتْ بِكَ الدَّائِرَةُ
Dünyanın ve onun günlerinin ardından... Felek senin aleyhine dönse bile kınama gönderme.
مِنْ شَرَفِ الدُّنْيَا وَمِنْ فَضْلِهَا ... أَنَّ بِهَا تُسْتَدْرَكُ الْآخِرَةُ
Dünyanın şerefinden ve faziletindendir ki... Ahiret ancak onun vesilesiyle elde edilir.
وَرَوَى أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الدُّنْيَا مَلْعُونَةٌ مَلْعُونٌ مَا فِيهَا إِلَّا مَا كَانَ فِيهَا مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أَوْ أَدَّى إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَالْعَالِمُ وَالْمُتَعَلِّمُ شَرِيكَانَ فِي الْأَجْرِ وَسَائِرُ النَّاسِ هَمَجٌ لَا خَيْرَ فِيهِ) وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ (مِنْ هَوَانِ الدُّنْيَا عَلَى اللَّهِ أَلَّا يُعْصَى إِلَّا فِيهَا وَلَا يُنَالَ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِتَرْكِهَا). وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَوْ كَانَتِ الدُّنْيَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَى كَافِرًا مِنْهَا شَرْبَةَ مَاءٍ). وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Ebû Ömer b. Abdilberr, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Dünya melundur, içindeki şeyler de melundur; ancak Allah'ın zikri ve Allah'ın zikrine ulaştıran şeyler müstesnadır. Âlim ve öğrenci sevapta ortaktırlar; insanların geri kalanı ise kendisinde hayır olmayan ayak takımıdır). Bunu Tirmizî, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiş ve: "Hasen garib bir hadistir" demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: (Dünyanın Allah katındaki değersizliğindendir ki, O'na ancak dünyada isyan edilir ve O'nun katındaki mükâfatlara da ancak dünya terk edilerek ulaşılır). Tirmizî, Sehl b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Eğer dünya Allah katında bir sivrisineğin kanadı kadar değer taşısaydı, hiçbir kâfire ondan bir yudum su bile içirmezdi). Şair de şöyle demiştir:
تَسَمَّعْ مِنَ الْأَيَّامِ إِنْ كُنْتَ حَازِمًا ... فَإِنَّكَ مِنْهَا بَيْنَ نَاهٍ وَآمِرِ
Eğer dirayetli biriysen günlerin [öğütlerine] kulak ver... Çünkü sen günlerden ötürü bir yasaklayan ile bir emreden arasındasın.
إِذَا أَبْقَتِ الدُّنْيَا عَلَى الْمَرْءِ دِينَهُ ... فَمَا فَاتَ مِنْ شَيْءٍ فَلَيْسَ بِضَائِرِ
Dünya insanın dinini ona bıraktığı/koruduğu müddetçe... Elden kaçan hiçbir şey ona zarar vermez.
وَلَنْ تَعْدِلَ الدُّنْيَا جَنَاحَ بَعُوضَةٍ ... وَلَا وَزْنَ زِفٍّ مِنْ جَنَاحٍ لِطَائِرِ
Dünya asla bir sivrisineğin kanadına denk olamaz... Bir kuşun kanadındaki küçük bir tüyün ağırlığına bile [denk değildir].
فَمَا رَضِيَ الدُّنْيَا ثَوَابًا لِمُؤْمِنٍ ... وَلَا رَضِيَ الدُّنْيَا جَزَاءً لِكَافِرِ
Ne dünyayı bir mümin için mükâfat olarak kabul etmiştir... Ne de bir kâfir için dünyayı ceza olarak görmüştür.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ حَيَاةُ الْكَافِرِ لِأَنَّهُ يُزْجِيهَا فِي غُرُورٍ وَبَاطِلٍ، فَأَمَّا حَيَاةُ الْمُؤْمِنِ فَتَنْطَوِي عَلَى أَعْمَالٍ صَالِحَةٍ، فَلَا تَكُونُ لَهْوًا وَلَعِبًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ) أَيِ الْجَنَّةُ لِبَقَائِهَا، وَسُمِّيَتْ آخِرَةٌ لِتَأَخُّرِهَا عَنَّا، وَالدُّنْيَا لِدُنُوِّهَا مِنَّا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ (وَلَدَارُ الْآخِرَةِ) بِلَامٍ وَاحِدَةٍ، وَالْإِضَافَةُ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ وَإِقَامَةِ الصِّفَةِ مَقَامَهُ، التَّقْدِيرُ: وَلَدَارُ الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ. وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ (وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ) اللَّامُ لَامُ الِابْتِدَاءِ، وَرَفَعَ الدَّارَ بِالِابْتِدَاءِ، وَجَعَلَ الْآخِرَةَ نَعْتًا لَهَا وَالْخَبَرَ (خَيْرٌ لِلَّذِينَ) يقويه
İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Bu, kâfirin hayatıdır; çünkü o, bu [hayatı] aldanış ve bâtıl içinde geçirir. Müminin hayatı ise salih amellerle dopdoludur; dolayısıyla eğlence ve oyun olmaz. Yüce Allah'ın: { وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ } “Elbette ahiret yurdu daha hayırlıdır” buyruğu; ebedî kalıcılığı sebebiyle cennet [demektir]. Bize göre sonra geleceği için ona "âhiret" (sonraki), bize yakınlığı sebebiyle de [şu hayata] "dünya" (yakın olan) adı verilmiştir. İbn Âmir ise [bu kelimeyi] tek lâm ile { وَلَدَارُ الْآخِرَةِ } şeklinde okumuştur. Bu izâfet (tamlama), muzafın (tamlananın) hazfedilip sıfatın onun yerine ikame edilmesi takdiri üzeredir; takdiri: [وَلَدَارُ الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ] “Elbette ahiret hayatının yurdu...” şeklindedir. Cumhurun { وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ } kıraatine göre ise [baştaki] lâm, lâm-ı ibtidâdır; "ed-dâr" kelimesi mübteda (özne) olduğu için merfûdur, "el-âhiret" kelimesi onun sıfatı kılınmıştır, haber (yüklem) ise { خَيْرٌ لِلَّذِينَ } “[sakınanlar için] daha hayırlıdır” kısmıdır. [Şu ayetler de] bunu desteklemektedir:
" تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ" [القصص: ٨٣] " وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ" [العنكبوت: ٦٤]. فَأَتَتِ الْآخِرَةُ صِفَةً لِلدَّارِ فِيهِمَا. (لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ) أَيِ الشِّرْكَ. (أَفَلا تَعْقِلُونَ) قُرِئَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ، أَيْ أَفَلَا يَعْقِلُونَ أَنَّ الْأَمْرَ هَكَذَا فَيَزْهَدُوا في الدنيا. والله أعلم.
{ تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ } [Kasas: 83] “İşte o ahiret yurdu...” ve: { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } [Ankebût: 64] “Şüphesiz ahiret yurdu, işte asıl hayat odur” ayetleridir. Zira her iki ayette de "el-âhiret" kelimesi "ed-dâr" için sıfat olarak gelmiştir. { لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar için”; yani şirkten sakınanlar [için]. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” ifadesi yâ ve tâ ile [yani { أَفَلَا يَعْقِلُونَ } ve { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } şeklinde] okunmuştur; yani meselenin böyle olduğunu akıl edip de dünyada zahitlik yapmazlar mı? Allah en iyisini bilir.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 33-34]
قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣) وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤)
{ قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar, fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.” (33) { وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı da yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. Andolsun peygamberlerin haberlerinden sana da gelmiştir.” (34)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ) كُسِرَتْ (إِنَّ) لِدُخُولِ اللَّامِ. قَالَ أَبُو مَيْسَرَةَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَرَّ بِأَبِي جَهْلٍ وَأَصْحَابِهِ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ وَاللَّهِ مَا نُكَذِّبُكَ وَإِنَّكَ عِنْدَنَا لَصَادِقٌ، وَلَكِنْ نُكَذِّبُ مَا جِئْتَ بِهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ" ثُمَّ آنَسَهُ بِقَوْلِهِ:" وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ" الآية. وقرى" يكذبونك" مخففا ومشددا، قيل: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَحَزَنْتُهُ وَأَحْزَنْتُهُ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ قِرَاءَةَ التَّخْفِيفِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ ﵁، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّا لَا نُكَذِّبُكَ وَلَكِنْ نُكَذِّبُ مَا جِئْتَ بِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ" قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَدْ خُولِفَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي هَذَا. وَرُوِيَ: لَا نُكَذِّبُكَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" لَا يُكَذِّبُونَكَ". وَيُقَوِّي هَذَا أَنَّ رَجُلًا قَرَأَ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ" فَإِنَّهُمْ لَا يُكْذِبُونَكَ" مُخَفَّفًا فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ:" فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ" لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ النَّبِيَّ ﷺ الْأَمِينَ. وَمَعْنَى" يُكَذِّبُونَكَ" عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ يَنْسُبُونَكَ إِلَى الْكَذِبِ، وَيَرُدُّونَ عَلَيْكَ مَا قُلْتَ. وَمَعْنَى" لَا يُكْذِبُونَكَ" أَيْ لَا يَجِدُونَكَ تَأْتِي بِالْكَذِبِ، كَمَا تَقُولُ: أَكَذَبْتُهُ وَجَدْتُهُ كَذَّابًا، وَأَبْخَلْتُهُ وَجَدْتُهُ بَخِيلًا، أَيْ لَا يَجِدُونَكَ كَذَّابًا إِنْ تَدَبَّرُوا مَا جِئْتَ بِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: لَا يُثْبِتُونَ عَلَيْكَ أَنَّكَ كَاذِبٌ، لأنه يقال: أكذبته
Yüce Allah'ın: { قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ } “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz” buyruğunda [yer alan] { إِنَّ } "inne" kelimesi, [başındaki] lâm harfinin dahil olması sebebiyle kesreli okunmuştur. Ebû Meysere şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Cehil ve arkadaşlarının yanından geçti. Onlar: "Ey Muhammed! Vallahi biz seni yalanlamıyoruz; sen bizim yanımızda elbette doğru sözlü birisin. Fakat biz senin getirdiğin şeyi yalanlıyoruz" dediler. Bunun üzerine: { فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar, fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar” ayeti nazil oldu. Sonra [Allah], { وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı...” ayetiyle onu teselli etti. { يكذبونك } "Yukezzibûneke" kelimesi şeddesiz (muhaffef) ve şeddeli (müşedded) olarak okunmuştur. [Her] ikisinin de { حَزَنْتُهُ } "hazentühû" ve { أَحْزَنْتُهُ } "ahzentühû" gibi aynı anlamda olduğu söylenmiştir. Ebû Ubeyd, şeddesiz (tahfîf) okuyuşu tercih etmiştir ki bu, Ali radıyallâhu anh'ın kıraatidir. Ondan rivayet edildiğine göre Ebû Cehil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Biz seni yalanlamıyoruz; fakat getirdiğin şeyi yalanlıyoruz" demiş, bunun üzerine Yüce Allah: { فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ } “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar” [ayetini] indirmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu hususta Ebû Ubeyd'e muhalefet edilmiştir. [Ebû Cehil'in]: "Seni yalancı çıkarmıyoruz" dediği, Allah Azze ve Celle'nin de: { لَا يُكَذِّبُونَكَ } şeklinde indirdiği rivayet edilmiştir. Bir adamın İbn Abbâs'ın huzurunda şeddesiz olarak { فَإِنَّهُمْ لَا يُكْذِبُونَكَ } "Fe-innehüm lâ yükzibûneke" şeklinde okuması, İbn Abbâs'ın da ona: "{ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ } 'Fe-innehüm lâ yükezzibûneke' [şeklinde oku]; çünkü onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e el-Emîn (güvenilir) ismini veriyorlardı" demesi bunu kuvvetlendirmektedir. Dil ehline göre { يُكَذِّبُونَكَ } "yükezzibûneke" ifadesinin anlamı: Seni yalana nispet ediyorlar ve söylediğin sözü sana geri çevirip reddediyorlar, demektir. { لَا يُكْذِبُونَكَ } "lâ yükzibûneke" ifadesinin anlamı ise: Seni yalan getiren biri olarak bulamazlar, demektir. Nitekim: { أَكَذَبْتُهُ } "ekzebtühû" [dediğinde], onu yalancı buldum; { أَبْخَلْتُهُ } "ebhaltühû" [dediğinde], onu cimri buldum, anlamına gelir. Yani getirdiğin şeyi iyice düşündükleri takdirde seni asla yalancı bulamazlar, demektir. Anlamın şöyle olması da caizdir: Senin yalancı olduğunu sana karşı ispatlayamazlar. Zira: "Ekzebtühü" (أَكْذَبْتُهُ) denilir...
إِذَا احْتَجَجْتُ عَلَيْهِ وَبَيَّنْتُ أَنَّهُ كَاذِبٌ. وَعَلَى التَّشْدِيدِ: لَا يُكَذِّبُونَكَ بِحُجَّةٍ وَلَا بُرْهَانٍ، وَدَلَّ عَلَى هَذَا" وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْقَوْلُ فِي هَذَا مَذْهَبُ أَبِي عُبَيْدٍ، وَاحْتِجَاجُهُ لَازِمٌ، لِأَنَّ عَلِيًّا كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ هُوَ الَّذِي رَوَى الْحَدِيثَ، وَقَدْ صَحَّ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ بِالتَّخْفِيفِ، وَحَكَى الْكِسَائِيُّ عَنِ الْعَرَبِ: أَكْذَبْتُ الرَّجُلَ إِذَا أَخْبَرْتُ أَنَّهُ جَاءَ بالكذب ورواه، وكذبته إذا أخبرت أَنَّهُ كَاذِبٌ، وَكَذَلِكَ قَالَ الزَّجَّاجُ: كَذَّبْتُهُ إِذَا قُلْتَ لَهُ كَذَبْتَ، وَأَكْذَبْتُهُ إِذَا أَرَدْتَ أَنَّ مَا أَتَى بِهِ كَذِبٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا) أَيْ فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرُوا. (وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا) أَيْ عَوْنُنَا، أَيْ فَسَيَأْتِيكَ مَا وُعِدْتَ بِهِ. (وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ) مُبِينٌ لِذَلِكَ النَّصْرِ، أَيْ مَا وَعَدَ اللَّهُ ﷿ بِهِ فَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَدْفَعَهُ، لَا نَاقِضَ لِحُكْمِهِ، وَلَا خُلْفَ لوعده، و" لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ"] الرعد: ٣٨] " إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا"] غافر: ٥١] " وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ. إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ. وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ"] الصافات: ١٧٣ - ١٧١] " كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي"] المجادلة: ٢١]. (وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ) فَاعِلُ (جاءَكَ) مُضْمَرٌ، الْمَعْنَى: جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ نَبَأٌ.
birine karşı delil getirip onun yalancı olduğunu ortaya koyduğunda "أكذبته" denilir. Şeddeli okunuşa göre ise: Sana bir hüccet ve delille yalanlama getiremezler. Buna: { وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar” ifadesi delalet etmektedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu konudaki söz Ebû Ubeyd'in mezhebidir ve onun delil getirmesi bağlayıcıdır; zira hadisi rivayet eden bizzat Ali -kerremallâhu vecheh-'dir ve onun şeddesiz okuduğu sahih olarak nakledilmiştir. el-Kisâî Araplardan şunu nakletmiştir: Bir kimsenin yalan getirdiğini ve rivayet ettiğini haber verdiğinde "أَكْذَبْتُ الرَّجُلَ", onun yalancı olduğunu söylediğinde ise "كَذَّبْتُهُ" denir. ez-Zeccâc da aynı şekilde şöyle demiştir: Karşındakine "Yalan söyledin" dediğinde "كَذَّبْتُهُ", getirdiği şeyin yalan olduğunu kastettiğinde "أَكْذَبْتُهُ" dersin. Yüce Allah'ın: { فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا } “Yalanlanmalarına sabrettiler” sözü; yani onlar gibi sen de sabret, demektir. { وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا } “Ve kendilerine yardımımız gelinceye kadar eziyet edildiler”; yani yardımımız [gelene kadar], yani sana vaad edilen şey sana da gelecektir. { وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur” ifadesi bu yardımı beyan etmektedir; yani Allah Azze ve Celle'nin vaat ettiği şeyi kimse geri çevirmeye güç yetiremez, O'nun hükmünü bozacak hiçbir şey ve vaadinde hiçbir cayma yoktur. Nitekim: { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } [Ra'd: 38] “Her ecelin bir yazısı vardır”, { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } [Mü'min: 51] “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere mutlaka yardım ederiz”, { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ. إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ. وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } [Sâffât: 171-173] “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Mutlaka onlar galip geleceklerdir. Ve şüphesiz bizim ordumuz galip gelecektir” ve: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [Mücâdele: 21] “Allah: 'Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” buyrulmuştur. { وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun peygamberlerin haberlerinden sana da gelmiştir” ifadesindeki { جاءَكَ } fiilinin faili gizlidir (muzmar). Anlamı: Peygamberlerin haberinden sana bir haber gelmiştir, demektir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٣٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 35]
وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٥)
{ وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Eğer onların yüz çevirmeleri sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerde bir delik veya gökte bir merdiven ara da onlara bir ayet (mucize) getir! Eğer Allah dileseydi elbette onları hidayet üzerinde toplardı; sakın cahillerden olma!” (35)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ) أَيْ عَظُمَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ وَتَوَلِّيهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ. (فَإِنِ اسْتَطَعْتَ) قَدَرْتَ (أَنْ تَبْتَغِيَ) تَطْلُبَ (نَفَقاً فِي الْأَرْضِ) أَيْ سَرَبًا تَخْلُصُ مِنْهُ إِلَى مكان آخر، ومنه النافقاء لحجر الْيَرْبُوعِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ، وَمِنْهُ الْمُنَافِقُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. (أَوْ سُلَّماً) مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، أَيْ سَبَبًا إِلَى السَّمَاءِ، وَهَذَا تَمْثِيلٌ، لِأَنَّ السُّلَّمَ الَّذِي يُرْتَقَى عَلَيْهِ سَبَبٌ إِلَى الْمَوْضِعِ، وَهُوَ مُذَكَّرٌ، وَلَا يُعْرَفُ مَا حَكَاهُ الْفَرَّاءُ من تأنيث السلم. قَالَ قَتَادَةُ: السُّلَّمُ الدَّرَجُ. الزَّجَّاجُ: وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ السَّلَامَةِ كَأَنَّهُ يُسَلِّمُكَ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } “Eğer onların yüz çevirmeleri sana ağır geldiyse” buyruğu; yani onların yüz çevirmeleri ve imandan yüz çevirip gitmeleri sana ağır geldiyse [demektir]. { فَإِنِ اسْتَطَعْتَ } “[haydi] gücün yetiyorsa”, güç yetirebilirsen; { أَنْ تَبْتَغِيَ } “aramaya”, talep etmeye; { نَفَقاً فِي الْأَرْضِ } “yerde bir delik (tünel)”, yani kendisinden başka bir yere çıkabileceğin bir yeraltı yolu [ara]. Arapçada çöl sıçanının deliği için kullanılan en-nâfikâ (النَّافِقَاء) kelimesi de bu köktendir. Bunun açıklaması daha önce el-Bakara [Suresi'nde] geçmişti. el-Münâfık (ikiyüzlü) kelimesi de bundan türemiştir ve [hakkındaki açıklama] daha önce geçmişti. { أَوْ سُلَّماً } “veya bir merdiven” ifadesi de buna matuftur; yani göğe [ulaştıracak] bir vasıta [ara]. Bu bir temsildir; zira üzerine tırmanılan merdiven, [ulaşılmak istenen] yere varmak için bir vasıtadır. Bu kelime müzekkerdir (erildir); el-Ferrâ'nın "süllem" kelimesinin müennes (dişil) olduğuna dair aktarımı ise bilinmemektedir (kabul görmemiştir). Katâde: "Süllem, basamaklar (merdiven) demektir" demiştir. ez-Zeccâc ise: "Bu kelime es-selâmet (esenlik) kökünden türemiştir; sanki o seni [ulaşmak] istediğin yere...
تُرِيدُ. (فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ) عَطْفٌ عَلَيْهِ أَيْ لِيُؤْمِنُوا فَافْعَلْ، فَأُضْمِرَ الْجَوَابُ لِعِلْمِ السَّامِعِ. أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَلَّا يَشْتَدَّ حُزْنُهُ عَلَيْهِمْ إِذَا كَانُوا لَا يُؤْمِنُونَ، كَمَا أَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ هُدَاهُمْ. (وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى) أَيْ لَخَلَقَهُمْ مُؤْمِنِينَ وَطَبَعَهُمْ عَلَيْهِ، بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ كُفْرَهُمْ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ ردا عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَيْ لَأَرَاهُمْ آيَةً تَضْطَرُّهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ ﷿ أَنْ يُثِيبَ مِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمَنْ أَحْسَنَ. (فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ) أَيْ مِنَ الذِينَ اشْتَدَّ حُزْنُهُمْ وَتَحَسَّرُوا حَتَّى أَخْرَجَهُمْ ذَلِكَ إِلَى الْجَزَعِ الشَّدِيدِ، وَإِلَى مَا لَا يَحِلُّ، أَيْ لَا تَحْزَنْ عَلَى كُفْرِهِمْ فَتُقَارِبُ حَالَ الْجَاهِلِينَ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لَهُ وَالْمُرَادُ الْأُمَّةُ، فَإِنَّ قُلُوبَ المسلمين كانت تضيق من كفرهم وإذايتهم.
sağ salim ulaştırıyor gibidir" demiştir. { فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ } “da onlara bir ayet (mucize) getirsen” ifadesi de buna atfedilmiştir; yani iman etmeleri için [bunu yapabiliyorsan] yap! Dinleyenin bilmesinden ötürü şartın cevabı gizli tutulmuştur (hazfedilmiştir). Allah peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem, onları hidayete erdirmeye gücü yetmediği gibi onlar iman etmedikleri takdirde onlara olan üzüntüsünün aşırıya varmamasını emretmiştir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى } “Eğer Allah dileseydi elbette onları hidayet üzerinde toplardı”; yani onları mümin olarak yaratır ve onları bunun üzerine fıtratlandırırdı. Yüce Allah, Kaderiyye'ye bir reddiye olarak onların küfrünün Allah'ın dilemesiyle olduğunu açıklamıştır. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: Onlara kendilerini imana zorlayacak bir mucize gösterirdi; fakat O Azze ve Celle, onlardan iman edip güzel amel işleyenleri mükâfatlandırmak istemiştir. { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } “sakın cahillerden olma!”; yani üzüntüleri şiddetlenip hasret çeken, bu durumun kendilerini aşırı bir sabırsızlığa ve helal olmayan şeylere sürüklediği kimselerden olma! Yani onların küfrüne üzülüp de cahillerin durumuna yaklaşma! Bir görüşe göre: Hitap Peygamber'e olmakla birlikte kastedilen ümmettir; çünkü Müslümanların gönülleri onların küfründen ve eziyetlerinden dolayı daralıyordu.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 36-37]
إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦) وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٧)
{ إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler davete icabet eder. Ölülere gelince, Allah onları diriltecektir; sonra da O'na döndürüleceklerdir.” (36) { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Dediler ki: 'Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!' De ki: 'Şüphesiz Allah bir ayet indirmeye kâdirdir; fakat onların çoğu bilmezler.'” (37)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ) أَيْ سَمَاعَ إِصْغَاءٍ وَتَفَهُّمٍ وَإِرَادَةِ الْحَقِّ، وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَقْبَلُونَ مَا يَسْمَعُونَ فَيَنْتَفِعُونَ بِهِ وَيَعْمَلُونَ، قَالَ مَعْنَاهُ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدُ، وَتَمَّ الْكَلَامُ. ثُمَّ قَالَ: (وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ) وَهُمُ الْكُفَّارُ، عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ، أَيْ هُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْتَى فِي أَنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَ وَلَا يَصْغُونَ إِلَى حُجَّةٍ. وَقِيلَ: الْمَوْتَى كُلُّ مَنْ مَاتَ." يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ" أَيْ لِلْحِسَابِ، وَعَلَى الْأَوَّلِ بَعَثَهُمْ هِدَايَتَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ ﷺ. وَعَنِ الْحَسَنِ: هُوَ بَعَثَهُمْ مِنْ شِرْكِهِمْ حَتَّى يُؤْمِنُوا بِكَ يَا مُحَمَّدُ- يَعْنِي عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ- فِي حَالِ الْإِلْجَاءِ في الدنيا. قوله تعالى: (وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ) قَالَ الْحَسَنُ: (لَوْلا) ها هنا بمعنى هلا، وقال الشاعر:
Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler davete icabet eder” sözü; yani kulak vererek, anlayarak ve hakkı arzulayarak dinleyenler demektir. Bunlar da işittiklerini kabul edip ondan faydalanan ve amel eden müminlerdir. Bu manayı el-Hasan ve Mücâhid söylemiştir ve söz burada tamamlanmıştır. Sonra: { وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } “Ölülere gelince, Allah onları diriltecektir” buyurmuştur. el-Hasan ve Mücâhid'e göre bunlar kâfirlerdir; yani onlar hiçbir delili kabul etmemeleri ve kulak vermemeleri bakımından ölüler mesabesindedirler. Bir görüşe göre: Ölüler, ölen herkesi kapsar. { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } “Allah onları diriltecektir” ifadesi hesap için diriltilecekleri anlamına gelir. İlk görüşe göre ise onların diriltilmesi, Allah'a ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem imana iletilmeleridir. el-Hasan'dan nakledildiğine göre: Bu, onların şirklerinden uyandırılıp diriltilmeleridir ki sonunda sana iman etsinler ey Muhammed! -Yani dünyada çaresizlik anında ölüm hazır olduğu vakitteki imanı kastetmektedir.- Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Dediler ki: 'Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!'” sözünde geçen { لَوْلا } edatının burada "هلا (olsaydı ya)" anlamına geldiğini el-Hasan söylemiştir. Şair şöyle demiştir:
تَعُدُّونَ عَقْرَ النِّيْبِ أَفْضَلَ مَجْدِكُمْ ... بَنِي ضَوْطَرَى لولا الكمي المقنعا
Ey Zevtara oğulları! [Karşınızda] baştan ayağa zırha bürünmüş yiğit bir savaşçı dururken, [sırf] yaşlı develeri boğazlamayı en büyük şerefiniz sayıyorsunuz.
وَكَانَ هَذَا مِنْهُمْ تَعَنُّتًا بَعْدَ ظُهُورِ الْبَرَاهِينِ، وَإِقَامَةِ الْحُجَّةِ بِالْقُرْآنِ الَّذِي عَجَزُوا أَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْوَصْفِ وَعِلْمِ الْغُيُوبِ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ) أَيْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ إِنَّمَا يُنَزِّلُ مِنَ الْآيَاتِ مَا فِيهِ مَصْلَحَةٌ لِعِبَادِهِ، وَكَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنْ يُخْرِجَ مِنْ أَصْلَابِهِمْ أَقْوَامًا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَلَمْ يُرِدْ اسْتِئْصَالَهُمْ. وَقِيلَ: (وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ) أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى إِنْزَالِهَا. الزَّجَّاجُ: طَلَبُوا أَنْ يَجْمَعَهُمْ عَلَى الهدى أي جمع إلجاء.
Bu [istekleri], delillerin ortaya çıkmasından ve içindeki nitelemeler ile gayb ilmi sebebiyle bir benzeri sure getirmekten aciz kaldıkları Kur'an ile hüccet ikame edildikten sonra onların bir inatlaşması ve zorluk çıkarmasıydı. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; yani Allah Azze ve Celle'nin ancak kullarının menfaatine olan ayetleri/mucizeleri indirdiğini bilmezler. Allah'ın ilminde onların soylarından Kendisine iman edecek topluluklar çıkarmak vardı ve onların kökünü kurutmayı dilememişti. Şöyle de denilmiştir: { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” ifadesi, Allah'ın o mucizeyi indirmeye kadir olduğunu bilmezler demektir. ez-Zeccâc ise: Onlar, Allah'ın kendilerini hidayet üzerinde mecbur bırakma (ilcâ) yoluyla toplamasını istediler, demiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٣٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 38]
وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨)
{ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra onlar Rablerinin huzurunda toplanacaklardır.” (38)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ) تَقَدَّمَ مَعْنَى الدَّابَّةِ وَالْقَوْلُ فِيهِ فِي" الْبَقَرَةِ" وَأَصْلُهُ الصِّفَةُ، مِنْ دَبَّ يَدِبُّ فَهُوَ دَابٌّ إِذَا مَشَى مَشْيًا فِيهِ تَقَارُبُ خَطْوٍ. (وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ) بِخَفْضِ" طائِرٍ" عَطْفًا عَلَى اللَّفْظِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ (وَلَا طَائِرٌ) بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى الموضع، و (مِنْ) زائدة، التقدير: وما دَابَّةٍ." بِجَناحَيْهِ" تَأْكِيدٌ وَإِزَالَةٌ لِلْإِبْهَامِ، فَإِنَّ الْعَرَبَ تستعمل الطيران لغير الطائر، تقول للرجل: طرفي حَاجَتِي، أَيْ أَسْرِعْ، فَذَكَرَ (بِجَناحَيْهِ) لِيَتَمَحَّضَ الْقَوْلُ فِي الطَّيْرِ، وَهُوَ فِي غَيْرِهِ مَجَازٌ. وَقِيلَ: إِنَّ اعْتِدَالَ جَسَدِ الطَّائِرِ بَيْنَ الْجَنَاحَيْنِ يُعِينُهُ عَلَى الطَّيَرَانِ، وَلَوْ كَانَ غَيْرَ مُعْتَدِلٍ لَكَانَ يَمِيلُ، فَأَعْلَمَنَا أَنَّ الطَّيَرَانَ بِالْجَنَاحَيْنِ وَ" مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ"] النحل: ٧٩]. وَالْجَنَاحُ أَحَدُ نَاحِيَتَيِ الطَّيْرِ الَّذِي يَتَمَكَّنُ بِهِ مِنَ الطَّيَرَانِ فِي الْهَوَاءِ، وَأَصْلُهُ الْمَيْلُ إِلَى نَاحِيَةٍ مِنَ النَّوَاحِي، وَمِنْهُ جَنَحَتِ السَّفِينَةُ إِذَا مَالَتِ إِلَى نَاحِيَةِ الْأَرْضِ لَاصِقَةً بِهَا فَوَقَفَتْ. وَطَائِرُ الْإِنْسَانِ عَمَلُهُ، وَفِي التَّنْزِيلِ" وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ"] الاسراء: ١٣]. (إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ) أَيْ هُمْ جَمَاعَاتٌ مِثْلُكُمْ فِي أَنَّ اللَّهَ ﷿ خَلَقَهُمْ، وَتَكَفَّلَ بأرزاقهم، وعدل عليهم، فلا ينبغي
Yüce Allah'ın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki...” buyruğuna gelince; "dâbbe" kelimesinin anlamı ve bu konudaki açıklamalar el-Bakara Suresi'nde geçmişti. [Kelimenin] aslı sıfattır; adımlarını birbirine yakın atarak yürüdüğü zaman [söylenen] debbe - yedibbu - dâbbun (دَبَّ يَكِبُّ فَهُوَ دَابٌّ) kökünden gelmektedir. { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş da [yoktur ki...]” kısmında { طائِرٍ } kelimesi lafza matuf olarak cer ile okunmuştur. el-Hasan ve Abdullah b. Ebî İshâk ise { وَلَا طَائِرٌ } şeklinde [mübteda olan] mahalle atfen merfû olarak okumuşlardır. Buradaki { مِنْ } harfi zâiddir (pekiştirme içindir); takdiri ise: "وَمَا دَابَّةٌ" (Hiçbir canlı yoktur) şeklindedir. { بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla” [ifadesi] tekit ve kapalılığı gidermek içindir. Zira Araplar "uçma" (tayaran) kelimesini kuştan başkası için de kullanırlar; nitekim bir adama: "طِرْ فِي حَاجَتِي" (İhtiyacım için uç!), yani acele et, derler. Sözün sadece kuşa has kılınması için { بِجَناحَيْهِ } [ifadesi] zikredilmiştir; bunun kuşun dışındakiler için kullanımı ise mecazdır. Şöyle de denilmiştir: Kuşun bedeninin iki kanadı arasında dengede durması onun uçmasına yardımcı olur; şayet dengeli olmasaydı bir tarafa meyleder [düşerdi]. Böylece [Allah Teâlâ] uçmanın iki kanatla olduğunu ve { مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ } “Onları Allah'tan başkası tutamaz” [en-Nahl 16/79] hakikatini bize bildirmiştir. Cenâh (جَنَاح - kanat), kuşun havada uçmasını sağlayan iki yanından biridir. Kelimenin asıl anlamı ise yönlerden bir yöne meyletmektir; nitekim gemi karaya/zemine doğru meyledip oraya oturup durduğu zaman "جَنَحَتِ السَّفِينَةُ" (gemi karaya oturdu) denilir. İnsanın "tâir"i (طائر) ise onun amelidir. Nitekim indirilen Kitap'ta: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “Biz her insanın amelini boynuna doladık” [el-İsrâ 17/13] buyrulmuştur. { إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } “...sizin gibi birer ümmet olmasınlar” buyruğu; yani onlar da aziz ve celil olan Allah'ın kendilerini yaratması, rızıklarını üstlenmesi ve haklarında adaletle hükmetmesi bakımından sizin gibi topluluklardır. Dolayısıyla [onlara...]
أَنْ تَظْلِمُوهُمْ، وَلَا تُجَاوِزُوا فِيهِمْ مَا أُمِرْتُمْ بِهِ. وَ (دَابَّةٌ) تَقَعُ عَلَى جَمِيعِ مَا دَبَّ، وَخَصَّ بِالذِّكْرِ مَا فِي الْأَرْضِ دُونَ السَّمَاءِ لِأَنَّهُ الَّذِي يَعْرِفُونَهُ وَيُعَايِنُونَهُ. وَقِيلَ: هِيَ أَمْثَالٌ لَنَا فِي التَّسْبِيحِ وَالدَّلَالَةِ، وَالْمَعْنَى: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَا طَائِرٍ إِلَّا وَهُوَ يُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى، وَيَدُلُّ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ لَوْ تَأَمَّلَ الْكُفَّارُ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: هِيَ أَمْثَالٌ لَنَا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ يَحْشُرُ الْبَهَائِمَ غَدًا وَيَقْتَصُّ لِلْجَمَّاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ لَهَا: كُونِي تُرَابًا. وَهَذَا اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ فَإِنَّهُ قَالَ: (إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ) فِي الْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَالْمَوْتِ وَالْبَعْثِ وَالِاقْتِصَاصِ، وَقَدْ دَخَلَ فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَيْضًا. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: أَيْ مَا مِنْ صِنْفٍ مِنَ الدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ إِلَّا فِي النَّاسِ شِبْهٌ مِنْهُ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَعْدُو كَالْأَسَدِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَشْرَهُ كَالْخِنْزِيرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْوِي كَالْكَلْبِ، وَمِنْهُمْ مِنْ يَزْهُو كَالطَّاوُسِ، فَهَذَا مَعْنَى الْمُمَاثَلَةِ. وَاسْتَحْسَنَ الْخَطَّابِيُّ هَذَا وَقَالَ: فَإِنَّكَ تُعَاشِرُ الْبَهَائِمَ وَالسِّبَاعَ فَخُذْ حِذْرَكَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِي قَوْلِهِ ﷿:" إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ" قَالَ أَصْنَافٌ لَهُنَّ أَسْمَاءٌ تُعْرَفُ بِهَا كَمَا تُعْرَفُونَ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا مِمَّا لَا يَصِحُّ مِنْ أَنَّهَا مِثْلُنَا فِي الْمَعْرِفَةِ، وَأَنَّهَا تُحْشَرُ وَتُنَعَّمُ فِي الْجَنَّةِ، وَتُعَوَّضُ مِنَ الْآلَامِ الَّتِي حَلَّتْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَأَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَسْتَأْنِسُونَ بِصُوَرِهِمْ، وَالصَّحِيحُ" إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ" فِي كَوْنِهَا مَخْلُوقَةً دَالَّةً عَلَى الصَّانِعِ مُحْتَاجَةً إِلَيْهِ مَرْزُوقَةً مِنْ جِهَتِهِ، كَمَا أَنَّ رِزْقَكُمْ عَلَى اللَّهِ. وَقَوْلُ سُفْيَانَ أَيْضًا حَسَنٌ، فَإِنَّهُ تَشْبِيهٌ وَاقِعٌ فِي الْوُجُودِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ) أَيْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فَإِنَّهُ أَثْبَتَ فِيهِ مَا يَقَعُ مِنَ الْحَوَادِثِ. وَقِيلَ: أَيْ فِي الْقُرْآنِ أَيْ مَا تَرَكْنَا شَيْئًا مِنْ أَمْرِ الدِّينِ إِلَّا وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَيْهِ فِي الْقُرْآنِ، إِمَّا دَلَالَةً مُبَيَّنَةً مَشْرُوحَةً، وَإِمَّا مُجْمَلَةً يُتَلَقَّى بَيَانُهَا مِنَ الرَّسُولِ ﵊، أَوْ مِنَ الْإِجْمَاعِ، أَوْ مِنَ الْقِيَاسِ الَّذِي ثَبَتَ بِنَصِ الْكِتَابِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ"] النحل: ٨٩] وَقَالَ:" وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ"] النحل: ٤٤] وَقَالَ:" وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا"] الحشر: ٧] فَأَجْمَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَآيَةِ (النَّحْلِ) مَا لَمْ يَنُصَّ عَلَيْهِ مِمَّا لَمْ يَذْكُرْهُ، فَصَدَقَ خَبَرُ اللَّهِ بِأَنَّهُ مَا فَرَّطَ فِي الْكِتَابِ من شي إِلَّا ذَكَرَهُ، إِمَّا تَفْصِيلًا وَإِمَّا تَأْصِيلًا، وَقَالَ:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ"] المائدة: ٣].
...onlara haksızlık etmeniz ve onlar hakkında emrolunduğunuz sınırları aşmanızdır. "Dâbbe" (دَابَّةٌ) kelimesi yürüyen/hareket eden bütün canlıları kapsar; gökte olanlar değil de özellikle yerde olanların zikredilmesi, insanların onları bilmesi ve bizzat gözlemlemesi sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: Onlar tesbih etme ve [yaratıcıya] delalet etme hususunda bizim gibidirler. Anlamı şudur: Hiçbir canlı ve kuş yoktur ki Allah Teâlâ'yı tesbih etmesin; kâfirler düşünecek olsalar O'nun birliğine delalet eder. Ebû Hureyre şöyle demiştir: "Onlar, yarın [kıyamet günü] Allah'ın hayvanları toplayıp dirilteceği, boynuzsuz koyunun hakkını boynuzlu koyundan alacağı, sonra da Allah'ın onlara: «Toprak olun!» buyuracağı manasında bizim gibi [ümmetler]dir." Zeccâc da bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: { إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } "Yaratılış, rızık, ölüm, dirilme ve kısas hususunda [sizin gibi ümmetlerdir]." Bu açıklamaya birinci görüşün anlamı da dâhildir. Süfyân b. Uyeyne ise şöyle demiştir: "Yani ne kadar hayvan ve kuş türü varsa mutlaka insanlarda da onlardan bir benzerlik bulunur: Kimi aslan gibi saldırır, kimi domuz gibi açgözlüdür, kimi köpek gibi havlar, kimi de tavus kuşu gibi çalım satar. İşte benzerliğin manası budur." Hattâbî bunu güzel bulmuş ve şöyle demiştir: "Şüphesiz sen ehli ve vahşi hayvanlarla bir arada yaşıyorsun; öyleyse tedbirini al." Mücâhid, Yüce Allah'ın: { إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } “...sizin gibi birer ümmet olmasınlar” sözü hakkında şöyle demiştir: "Sizin bilindiğiniz gibi onların da kendileriyle tanındığı isimleri olan türlerdir." Bundan başka sahih olmayan birtakım sözler de söylenmiştir; onların da bizim gibi marifet sahibi olduğu, diriltilip cennette nimetlendirilecekleri, dünyada başlarına gelen acıların karşılığının verileceği ve cennet ehlinin onların sûretleriyle ünsiyet kuracağı gibi... Sahih olan şudur: { إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } “...sizin gibi birer ümmet olmasınlar” ifadesi, yaratılmış olmaları, Yaratıcıya delalet etmeleri, O'na muhtaç bulunmaları ve sizin rızkınız Allah'a ait olduğu gibi onların da O'nun tarafından rızıklandırılmaları konusundadır. Süfyân'ın sözü de güzeldir; zira o, varlık aleminde fiilen görülen bir benzetmedir. Yüce Allah'ın: { مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” sözü; yani Levh-i Mahfûz'da [eksik bırakmadık], çünkü meydana gelecek hadiseleri onda tespit etmiştir. Bir görüşe göre de: Yani Kur'an'da; din işinden hiçbir şeyi bırakmadık ki mutlaka Kur'an'da ona delalet etmiş olalım; ya açık ve şerhedilmiş bir delaletle ya da açıklaması Resûlullah aleyhisselâm'dan, icmâdan yahut Kitab'ın nassı ile sabit olan kıyastan alınacak mücmel bir delaletle. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana her şeyi açıklayan Kitab'ı indirdik” [Nahl: 89]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “Kendilerine indirileni insanlara açıklayasın diye sana da Zikr'i indirdik” [Nahl: 44]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının” [Haşr: 7]. Böylece bu ayette ve Nahl Suresi'ndeki ayette açıkça metnini belirtmediği, zikretmediği şeyleri özetlemiş oldu. Dolayısıyla Allah'ın, Kitap'ta hiçbir şeyi ihmal etmeyip ya ayrıntılı olarak (tafsîlen) ya da temel ilke koyarak (ta'sîlen) zikrettiğine dair haberi doğrulanmış oldu. Nitekim şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [Mâide: 3].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ) أَيْ لِلْجَزَاءِ، كَمَا سَبَقَ فِي خَبَرِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال (لتودن الْحُقُوقَ إِلَى أَهْلِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الشَّاةِ الْقَرْنَاءِ). وَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّ الْبَهَائِمَ تُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي ذَرٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالْحَسَنِ وَغَيْرِهِمْ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ في رواية: حشر الدواب والطير موتها، وقاله الضَّحَّاكُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِظَاهِرِ الْآيَةِ وَالْخَبَرِ الصَّحِيحِ، وفي التنزيل" وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ"] التكوير: ٥] وَقَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِيمَا رَوَى جَعْفَرُ بْنُ برقان عن يزيد ابن الْأَصَمِّ عَنْهُ: يَحْشُرُ اللَّهُ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ يَوْمَ القيامة، البهائم والدواب والطير وكل شي، فَيَبْلُغُ مِنْ عَدْلِ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَئِذٍ أَنْ يَأْخُذَ لِلْجَمَّاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ ثُمَّ يَقُولُ: (كُونِي ترابا) فذلك قوله تعالى:"- يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Sonra Rablerinin huzurunda toplanacaklardır” sözü; yani Ebû Hureyre'nin haberinde geçtiği üzere ceza/kısas için toplanacaklardır. Sahîh-i Müslim'de ondan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (لَتُؤَدَّنَّ الْحُقُوقُ إِلَى أَهْلِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الشَّاةِ الْقَرْنَاءِ) "Kıyamet gününde haklar sahiplerine mutlaka ödenecektir; hatta boynuzsuz koyunun hakkı boynuzlu koyundan kısas yoluyla alınacaktır." Bu durum hayvanların kıyamet günü haşredileceğine delalet etmiştir. Bu görüş Ebû Zerr, Ebû Hureyre, el-Hasan ve başkalarının görüşüdür. İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs bir rivayette: "Canlıların ve kuşların haşredilmesi onların ölümüdür" demiştir; ed-Dahhâk da böyle demiştir. Ancak ayetin zahiri ve sahih hadis sebebiyle birinci görüş daha sahihtir. Nitekim ayette: { وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ } [Tekvîr: 5] “Vahşi hayvanlar toplandığı zaman” buyrulmaktadır. Ca'fer b. Burkân'ın Yezîd b. el-Esamm yoluyla Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah kıyamet günü bütün mahlûkatı; hayvanları, canlıları, kuşları ve her şeyi haşreder. O gün Allah Teâlâ'nın adaleti öyle tecelli eder ki, boynuzsuz koyunun hakkını boynuzludan alır; sonra da: (Toprak olun!) buyurur. İşte Yüce Allah'ın: { يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً }
"] النبأ: ٤٠]. وَقَالَ عَطَاءٌ: فَإِذَا رَأَوْا بَنِي آدَمَ وَمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْجَزَعِ قُلْنَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْنَا مِثْلَكُمْ، فَلَا جَنَّةَ نَرْجُو وَلَا نَارَ نَخَافُ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لَهُنَّ: (كُنَّ تُرَابًا) فَحِينَئِذٍ يَتَمَنَّى الْكَافِرُ أَنْ يَكُونَ تراب. وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ: هَذَا الْحَشْرُ الَّذِي فِي الْآيَةِ يَرْجِعُ إِلَى الْكُفَّارِ وَمَا تَخَلَّلَ كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ وَإِقَامَةُ حُجَجٍ، وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّمْثِيلُ عَلَى جِهَةِ تَعْظِيمِ أَمْرِ الْحِسَابِ وَالْقِصَاصِ وَالِاعْتِنَاءِ فِيهِ حَتَّى يُفْهَمَ مِنْهُ أَنَّهُ لَا بُدَّ لِكُلِّ أَحَدٍ مِنْهُ، وَأَنَّهُ لَا مَحِيصَ لَهُ عَنْهُ، وَعَضَّدُوا هَذَا بِمَا فِي الْحَدِيثِ فِي غَيْرِ الصَّحِيحِ عَنْ بَعْضِ رُوَاتِهِ مِنَ الزِّيَادَةِ فَقَالَ: حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ، وَلِلْحَجَرِ لِمَا رَكِبَ عَلَى الْحَجَرِ، وَلِلْعُودِ لِمَا خَدَشَ الْعُودَ، قَالُوا: فَظَهَرَ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّمْثِيلُ الْمُفِيدُ لِلِاعْتِبَارِ وَالتَّهْوِيلِ، لِأَنَّ الْجَمَادَاتِ لَا يُعْقَلُ خِطَابُهَا وَلَا ثَوَابُهَا وَلَا عِقَابُهَا، وَلَمْ يَصِرْ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الْعُقَلَاءِ، وَمُتَخَيِّلُهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَعْتُوهِينَ الْأَغْبِيَاءِ، قَالُوا: وَلِأَنَّ الْقَلَمَ لَا يَجْرِي عَلَيْهِمْ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُؤَاخَذُوا. قُلْتُ: الصَّحِيحُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ لِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَإِنْ كَانَ الْقَلَمُ لَا يَجْرِي عَلَيْهِمْ فِي الْأَحْكَامِ وَلَكِنْ فِيمَا بَيْنَهُمْ يُؤَاخَذُونَ بِهِ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: انْتَطَحَتْ شَاتَانِ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: (يَا أَبَا ذَرٍّ هَلْ تدري فيما انتطحتا؟) قلت:
"..."] [Nebe: 40]. Atâ şöyle demiştir: [Hayvanlar] Âdemoğullarını ve içinde bulundukları dehşet ve telaşı gördüklerinde şöyle derler: “Bizi sizin gibi kılmayan Allah'a hamdolsun; ne bir cennet umuyoruz ne de bir ateşten (cehennemden) korkuyoruz.” Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara: { كُنَّ تُرَابًا } “Toprak olun” buyurur. İşte o vakit kâfir de toprak olmayı temenni eder. Bir grup [âlim] ise şöyle demiştir: Ayetteki bu haşr (toplanma), kâfirlere râcidir; araya giren [ifadeler] ise ara cümle (cümle-i mu'teriza) ve delillerin ikamesidir. Hadise gelince; ondan maksat, hesap ve kısas konusunun büyüklüğünü ve ehemmiyetini ortaya koymak üzere temsil getirmektir; ta ki bundan, hiç kimse için hesaptan kaçış olmadığı ve herkesin mutlaka onunla yüzleşeceği anlaşılsın. Onlar bu [görüşlerini], Sahîh dışındaki hadislerde bazı râvilerin yaptığı şu ziyade ile desteklemişlerdir: «حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ، وَلِلْحَجَرِ لِمَا رَكِبَ عَلَى الْحَجَرِ، وَلِلْعُودِ لِمَا خَدَشَ الْعُودَ» «Hatta boynuzsuz koyun için boynuzludan, taş için üzerine binen taştan ve çubuk için kendisini çizen çubuktan kısas alınacaktır.» [Bu âlimler] şöyle dediler: Bundan anlaşıldı ki, maksat ibret almayı ve dehşeti hissettirmeyi sağlayan bir temsildir. Zira cemâdâtın (cansız varlıkların) muhatap alınması, mükâfat veya ceza görmesi aklen mümkün değildir; akıl sahiplerinden hiçbiri de bu görüşe varmamıştır, bunu tahayyül eden kimse ise akılsız ve ahmaklardandır. [Yine] şöyle dediler: Çünkü onların aleyhine kalem cereyan etmemektedir (sorumlu değillerdir); dolayısıyla hesaba çekilmeleri caiz değildir. Ben derim ki: Doğru olan birinci görüştür; zira Ebû Hureyre hadisinden bunu zikretmiştik. Her ne kadar ahkâm hususunda üzerlerine kalem cereyan etmese de kendi aralarındaki haklardan dolayı hesaba çekilirler. Ebû Zerr'den şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında iki koyun tokuştu. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «يَا أَبَا ذَرٍّ هَلْ تَدْرِي فِيمَا انْتَطَحَتَا؟» «Ey Ebû Zerr! Onların niçin tokuştuklarını biliyor musun?» buyurdu. Ben de:
لَا. قَالَ: (لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَدْرِي وَسَيَقْضِي بَيْنَهُمَا) وَهَذَا نَصٌّ، وَقَدْ زِدْنَاهُ بَيَانًا فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ بِأَحْوَالِ الْمَوْتَى وَأُمُورِ الْآخِرَةِ). وَاللَّهُ أعلم.
"Hayır" dedim. Şöyle buyurdu: (Fakat Allah Teâlâ biliyor ve aralarında hüküm verecektir). Bu açık bir nassdır. Biz bunu 'et-Tezkire bi-Ahvâli'l-Mevtâ ve Umûri'l-Âhire' adlı kitabımızda daha da geniş bir şekilde açıkladık. Allah en iyisini bilir.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ٣٩ الى ٤١]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 39-41]
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içindeki sağırlar ve dilsizlerdir. Allah kimi dilerse onu saptırır, kimi de dilerse onu doğru yol üzere kılar.” (39) { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: 'Baksanıza kendinize! Eğer size Allah'ın azabı gelse veya kıyamet saati gelip çatsa, doğru sözlü iseniz Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?'” (40) { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ } “Bilakis yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse [kaldırılması için] O'na dua ettiğiniz sıkıntıyı kaldırır ve siz ortak koştuklarınızı unutuverirsiniz.” (41)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ عَدِمُوا الِانْتِفَاعَ بِأَسْمَاعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ، فَكُلُّ أُمَّةٍ مِنَ الدَّوَابِّ وَغَيْرِهَا تَهْتَدِي لِمَصَالِحِهَا وَالْكُفَّارُ لَا يَهْتَدُونَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ). (فِي الظُّلُماتِ) أَيْ ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى (صُمٌّ وَبُكْمٌ) فِي الْآخِرَةِ، فَيَكُونُ حَقِيقَةً دُونَ مَجَازِ اللُّغَةِ. (مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ) دَلَّ عَلَى أَنَّهُ شَاءَ ضَلَالَ الْكَافِرِ وَأَرَادَهُ لِيُنَفِّذَ فيه عدله. ألا ترى أنه قال: (وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) أَيْ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ لِيُنَفِّذَ فِيهِ فَضْلَهُ. وَفِيهِ إِبْطَالٌ لِمَذْهَبِ الْقَدَرِيَّةِ. وَالْمَشِيئَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الَّذِينَ كَذَّبُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ يُضِلُّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَهْدِيهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ" وَقَرَأَ نَافِعٌ بِتَخْفِيفِ الْهَمْزَتَيْنِ، يُلْقِي حَرَكَةَ الْأُولَى عَلَى مَا قَبْلَهَا، وَيَأْتِي بِالثَّانِيَةِ بَيْنَ بَيْنَ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ عَنْهُ أَنَّهُ يُسْقِطُ الْهَمْزَةَ وَيُعَوِّضُ مِنْهَا أَلِفًا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ غَلَطٌ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْيَاءَ سَاكِنَةٌ وَالْأَلِفَ سَاكِنَةٌ وَلَا يَجْتَمِعُ سَاكِنَانِ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ وَرْشٍ أَنَّهُ أَبْدَلَ مِنَ الْهَمْزَةِ أَلِفًا، لِأَنَّ الرِّوَايَةَ عَنْهُ أَنَّهُ يَمُدُّ الثَّانِيَةَ، وَالْمَدُّ لَا يتمكن إلا مع البدل، والبدل فرع عن الأصول، والأصل أن تجعل
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, sağırlar ve dilsizlerdir” ifadesi, mübteda ve haberdir. Yani onlar işitme ve görme duyularından faydalanamamışlardır. Hayvanlar ve diğer her bir ümmet kendi menfaatlerine hidayet bulurken kâfirler hidayete eremezler. Bu husus [Bakara Suresi]'nde daha önce geçmişti. { فِي الظُّلُماتِ } “Karanlıklar içindedirler” yani küfür karanlıkları içindedirler. Ebû Ali şöyle demiştir: Mananın, ahirette { صُمٌّ وَبُكْمٌ } “sağırlar ve dilsizler” [olacakları] şeklinde olması da caizdir. Bu takdirde lügatteki mecaz değil, hakikat olur. { مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ } “Allah kimi dilerse onu saptırır” [ayeti], O'nun kâfirin sapmasını dilediğine ve adaletini onda icra etmek için bunu murad ettiğine delalet eder. Görmez misin ki şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Kimi de dilerse onu dosdoğru bir yol üzere kılar” yani lütfunu onda icra etmek için İslam dini üzere kılar. Bunda Kaderiyye mezhebini iptal edici bir delil vardır. Meşîet (dileme), yalanlayanlara racidir; dolayısıyla O, onlardan dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ } “De ki: Gördünüz mü/Bana söyler misiniz?” ifadesine gelince; Nâfi‘, iki hemzeyi de teshil ederek okumuştur; birincisinin harekesini kendisinden öncekine aktarır, ikincisini ise beyne-beyne (hemze ile elif arası bir sesle) getirir. Ebû Ubeyd, onun hemzeyi düşürüp yerine elif bedel getirdiğini rivayet etmiştir. En-Nehhâs şöyle der: Bu rivayet, Arap dili ulemasına göre onun aleyhine bir hatadır; çünkü yâ sakindir, elif de sakindir ve iki sakin bir araya gelemez. Mekkî ise şöyle demiştir: Verş'ten hemzenin yerine elif bedel getirdiği rivayet edilmiştir. Zira ondan gelen rivayette ikinciyi uzattığı (med yaptığı) nakledilmiştir; med ise ancak bedel ile imkân bulur. Bedel ise asılların bir fer'idir; asıl olan ise
الْهَمْزَةُ بَيْنَ الْهَمْزَةِ الْمَفْتُوحَةِ وَالْأَلِفِ، وَعَلَيْهِ كُلُّ مَنْ خَفَّفَ الثَّانِيَةَ غَيْرَ وَرْشٍ، وَحَسُنَ جَوَازُ الْبَدَلِ فِي الْهَمْزَةِ وَبَعْدَهَا سَاكِنٌ لِأَنَّ الْأَوَّلَ حَرْفُ مَدٍّ وَلِينٍ، فَالْمَدُّ الَّذِي يَحْدُثُ مَعَ السَّاكِنِ يَقُومُ مَقَامَ حَرَكَةٍ يُوصَلُ بِهَا إِلَى النُّطْقِ بِالسَّاكِنِ الثَّانِي. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ (أَرَأَيْتَكُمْ) بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ وَأَتَوْا بِالْكَلِمَةِ عَلَى أَصْلِهَا، وَالْأَصْلُ الْهَمْزُ، لِأَنَّ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ دَخَلَتْ عَلَى (رَأَيْتَ) فَالْهَمْزَةُ عَيْنُ الْفِعْلِ، وَالْيَاءُ سَاكِنَةٌ لِاتِّصَالِ الْمُضْمَرِ الْمَرْفُوعِ بِهَا. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَالْكِسَائِيُّ (أَرَيْتَكُمْ) بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا بَعِيدٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ فِي الشِّعْرِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَرَأَيْتَكَ زَيْدًا مَا شَأْنُهُ. وَمَذْهَبُ الْبَصْرِيِّينَ أَنَّ الْكَافَ وَالْمِيمَ لِلْخِطَابِ، لا حظ لهما في الاعراب، وهو اختبار الزَّجَّاجِ. وَمَذْهَبُ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَغَيْرِهِمَا أَنَّ الْكَافَ وَالْمِيمَ نُصِبَ بِوُقُوعِ الرُّؤْيَةِ عَلَيْهِمَا، وَالْمَعْنَى أَرَأَيْتُمْ أَنْفُسَكُمْ، فَإِذَا كَانَتْ لِلْخِطَابِ- زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ- كَانَ (إِنْ) مِنْ قَوْلِهِ" إِنْ أَتاكُمْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ لَرَأَيْتَ، وَإِذَا كَانَ اسْمًا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ فَ (- إِنْ) فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، فَالْأَوَّلُ مِنْ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ لِتَعَدِّيهَا لِمَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَبِمَعْنَى الْعِلْمِ تَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَقَوْلُهُ: (أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ) الْمَعْنَى: أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ الَّتِي تُبْعَثُونَ فِيهَا. ثُمَّ قَالَ: (أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) وَالْآيَةُ فِي مُحَاجَّةِ الْمُشْرِكِينَ مِمَّنِ اعْتَرَفَ أَنَّ لَهُ صَانِعًا، أَيْ أَنْتُمْ عِنْدَ الشَّدَائِدِ تُرْجَعُونَ إِلَى اللَّهِ، وَسَتَرْجِعُونَ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَيْضًا فَلِمَ تُصِرُّونَ عَلَى الشِّرْكِ فِي حَالِ الرَّفَاهِيَةِ؟! وَكَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ وَيَدْعُونَ اللَّهَ فِي صَرْفِ الْعَذَابِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ) " بَلْ" إِضْرَابٌ عَنِ الْأَوَّلِ وَإِيجَابٌ لِلثَّانِي." إِيَّاهُ" نُصِبَ. بِ"- تَدْعُونَ" (فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ) أَيْ يَكْشِفُ الضُّرَّ الَّذِي تَدْعُونَ إِلَى كَشْفِهِ إِنْ شَاءَ كَشْفَهُ. (وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ) قِيلَ: عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَيْ تُعْرِضُونَ عَنْهُ إِعْرَاضَ النَّاسِي، وَذَلِكَ لِلْيَأْسِ مِنَ النَّجَاةِ مِنْ قَبْلِهِ إِذْ لَا ضَرَرَ فِيهِ وَلَا نَفْعَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَتَتْرُكُونَ. قَالَ النَّحَّاسُ: مِثْلَ قَوْلِهِ:" وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ"] طه: ١١٥].
[İkinci] hemze, fethalı hemze ile elif arasındadır (teshîl ile okunur). Varş dışındaki ikinci hemzeyi teshîl eden (hafifleten) herkes bu görüştedir. Hemzeden sonra sâkin harf bulunması durumunda ibdâl (hemzenin med harfine dönüştürülmesi) caiz ve uygun görülmüştür; çünkü birinci harf med ve lîn harfidir. Sâkin harfle birlikte meydana gelen med, kendisi vasıtasıyla ikinci sâkini telaffuz etmeye ulaşılan bir hareke makamına kaim olur. Ebû Amr, Âsım ve Hamza ise her iki hemzeyi de tahkik ederek (أَرَأَيْتَكُمْ) şeklinde okumuşlar ve kelimeyi aslı üzere getirmişlerdir. Asıl olan ise hemze ile okumaktır; çünkü istifham hemzesi (رَأَيْتَ) fiilinin üzerine dahil olmuştur. Buradaki hemze fiilin aynü'l-fiili (orta harfi), yâ ise merfû muttasıl zamirin bitişmesinden ötürü sâkindir. Îsâ b. Ömer ve el-Kisâî ise ikinci hemzeyi hazfederek (أَرَيْتَكُمْ) şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu, Arap dilinde zayıf/uzak bir kullanımdır, ancak şiirde caiz olabilir. Araplar: 'أَرَأَيْتَكَ زَيْدًا مَا شَأْنُهُ / Zeyd hakkında ne dersin, onun durumu nedir?' derler." Basralıların mezhebine göre kâf ve mîm (كُمْ) harfleri hitap içindir, irapta mahalleri yoktur; ez-Zeccâc'ın tercihi de budur. el-Kisâî, el-Ferrâ ve diğerlerinin mezhebine göre ise kâf ve mîm, görme/bilme (rü'yet) fiilinin üzerlerine vaki olması sebebiyle mansubdurlar. Bu durumda anlam: "Kendinizi gördünüz mü/bildiniz mi?" şeklindedir. Şayet bu zamirler tekit için zâit olan hitap harfleri kabul edilirse, Yüce Allah'ın { إِنْ أَتاكُمْ } sözündeki (إِنْ) şart cümlesi "raeyte" fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallinde olur. Eğer nasb mahallinde bir isim (mef'ûl zamiri) kabul edilirse, (إِنْ) ifadesi ikinci mef'ûl mahallinde olur. Birincisi gözle görme (rü'yet-i ayn) anlamındadır, çünkü tek mef'ûle geçişlidir; ilim/bilgi anlamında olduğunda ise iki mef'ûle geçişli olur. Yüce Allah'ın: { أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } “veya o kıyamet saati size gelip çatarsa” sözünün anlamı: İçinde diriltileceğiniz o saat size gelirse, demektir. Sonra şöyle buyurmuştur: { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz, Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?” Bu ayet, bir yaratıcısının olduğunu ikrar eden müşriklere karşı delil getirme bağlamındadır; yani siz zorluk ve darlık anlarında Allah'a dönüyorsunuz, kıyamet gününde de yine O'na döneceksiniz; öyleyse rahatlık ve bolluk anında niçin şirk koşmakta ısrar ediyorsunuz?! Onlar putlara tapıyor, ancak azabın savuşturulması hususunda Allah'a yalvarıyorlardı. Yüce Allah'ın: { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } “Bilakis yalnızca O'na yalvarırsınız” sözündeki "bel" (بَلْ), birinci durumdan vazgeçme (idrâb) ve ikinci durumu ispat/tespit etme ifade eder. "İyyâhu" (إِيَّاهُ) kelimesi, "ted'ûne" (تَدْعُونَ) fiili sebebiyle mansub olmuştur. { فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } “O da dilerse, [kaldırılması için] kendisine yalvardığınız sıkıntıyı giderir” yani kaldırılmasını dilediği takdirde, giderilmesi için dua ettiğiniz zararı ortadan kaldırır. { وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ } “ve O'na ortak koştuklarınızı unutursunuz.” Bu durumun azap indiği vakit gerçekleşeceği söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Yani unutan kimsenin yüz çevirmesi gibi ondan yüz çevirirsiniz; bu da ondan bir kurtuluş elde etmekten ümit kesildiği içindir, zira onda ne bir zarar ne de bir fayda verme gücü vardır. ez-Zeccâc ise: Bunun anlamının "ve [ortak koştuklarınızı] terk edersiniz" olması caizdir, demiştir. en-Nehhâs da bunun, Yüce Allah'ın şu sözü gibi olduğunu belirtmiştir: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ } “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahit vermiştik de o unuttu [ahdi terk etti].” [Tâhâ 115].
[سورة الأنعام (٦): آية ٤٢]
[En'âm Suresi (6): Ayet 42]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; ardından yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve hastalıkla yakalayıverdik.” (42)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ) الْآيَةُ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا وَفِيهِ إِضْمَارٌ آخَرُ يَدُلُّ عَلَيْهِ الظَّاهِرُ تَقْدِيرُهُ: فَكَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَ اتِّصَالِ الْحَالِ بِحَالٍ قَرِيبَةٍ مِنْهَا، وَذَلِكَ أَنَّ هَؤُلَاءِ سَلَكُوا فِي مُخَالَفَةِ نَبِيِّهِمْ مَسْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ فِي مُخَالَفَةِ أَنْبِيَائِهِمْ، فَكَانُوا بِعَرَضٍ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ مَا نَزَلَ بمن كان قبلهم. ومعنى (بِالْبَأْساءِ) بِالْمَصَائِبِ فِي الْأَمْوَالِ (وَالضَّرَّاءِ) فِي الْأَبَدَانِ، هَذَا قَوْلُ الْأَكْثَرِ، وَقَدْ يُوضَعُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَوْضِعَ الْآخَرِ، وَيُؤَدِّبُ اللَّهُ عِبَادَهُ بِالْبَأْسَاءِ والضراء وبما شاء" لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ"] الأنبياء: ٢٣]. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: اسْتَدَلَّ الْعِبَادُ فِي تَأْدِيبِ أَنْفُسِهِمْ بِالْبَأْسَاءِ فِي تَفْرِيقِ الْأَمْوَالِ، وَالضَّرَّاءِ فِي الْحَمْلِ عَلَى الْأَبَدَانِ بِالْجُوعِ وَالْعُرْيِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. قُلْتُ: هَذِهِ جَهَالَةٌ مِمَّنْ فَعَلَهَا وَجَعَلَ هَذِهِ الْآيَةَ أَصْلًا لَهَا، هَذِهِ عُقُوبَةٌ مِنَ اللَّهِ لمن شاء من عباده أن يَمْتَحِنُهُمْ بِهَا، وَلَا يَجُوزُ لَنَا أَنْ نَمْتَحِنَ أَنْفُسَنَا وَنُكَافِئَهَا قِيَاسًا عَلَيْهَا، فَإِنَّهَا الْمَطِيَّةُ الَّتِي نَبْلُغُ عَلَيْهَا دَارَ الْكَرَامَةِ، وَنَفُوزُ بِهَا مِنْ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً"] المؤمنون: ٥١] وَقَالَ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ"] البقرة: ٢٦٧]." يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ"] البقرة: ١٧٢] فَأَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا خَاطَبَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ يَأْكُلُونَ الطَّيِّبَاتِ وَيَلْبَسُونَ أَحْسَنَ الثِّيَابِ وَيَتَجَمَّلُونَ بِهَا، وَكَذَلِكَ التَّابِعُونَ بَعْدَهُمْ إِلَى هَلُمَّ جَرَّا، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي (الْمَائِدَةِ) وَسَيَأْتِي فِي (الْأَعْرَافِ) مِنْ حُكْمِ اللِّبَاسِ وَغَيْرِهِ، وَلَوْ كَانَ كَمَا زَعَمُوا وَاسْتَدَلُّوا لَمَّا كَانَ فِي امْتِنَانِ اللَّهِ تَعَالَى بِالزُّرُوعِ وَالْجَنَّاتِ وَجَمِيعِ الثِّمَارِ وَالنَّبَاتِ والانعام التي سخرها وأباح لنا
Allah Teâlâ'nın: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ) “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik” buyruğu: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. Ayette bir takdir (gizli öge) vardır; yani "Senden önceki ümmetlere elçiler gönderdik" demektir. Ayetin zahirinin delalet ettiği bir başka takdir daha vardır ki o da: "[Fakat onlar] yalanladılar, Biz de onları yakalayıverdik" şeklindedir. Bu ayet, bir durumun kendisine yakın başka bir duruma bağlanması kabilinden önceki ayetle irtibatlıdır. Şöyle ki: Onlar peygamberlerine muhalefet etmede, kendilerinden öncekilerin peygamberlerine muhalefet etme yolunu tuttular; bu sebeple kendilerinden öncekilerin başına gelen belanın kendi başlarına da gelmesi tehlikesine maruz kaldılar. (بِالْبَأْساءِ) [el-be'sâ] kelimesinin anlamı, mallardaki musibetler; (وَالضَّرَّاءِ) [ed-darrâ] ise bedenlerdeki [hastalık ve sıkıntılardır]. Âlimlerin çoğunluğunun görüşü budur. Bazen bu iki kelimeden her biri diğerinin yerine de kullanılabilir. Allah kullarını darlıkla, hastalıkla ve dilediği şeyle terbiye eder; { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [el-Enbiyâ 21/23]. İbn Atiyye şöyle demiştir: İbadet ehli bazı kimseler; malları dağıtarak darlıkla (be'sâ), açlık ve çıplaklığa katlanıp bedenlerine yüklenerek de hastalık ve zorlukla (darrâ) nefislerini terbiye etme hususunda bu ayeti delil getirmişlerdir. Ben derim ki: Bunu yapan ve bu ayeti ona dayanak kılan kimsenin bu yaptığı büyük bir cehalettir. Bu, Allah'ın dilediği kullarını kendisiyle sınamayı murad ettiği bir cezalandırmasıdır. Buna kıyas yaparak nefislerimizi sınamamız ve onları cezalandırmamız caiz değildir; zira nefis (beden), kendisi sayesinde ikram yurduna (cennete) ulaşacağımız ve kıyamet gününün dehşetinden kurtulacağımız bir binek gibidir. Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulmaktadır: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً } “Ey peygamberler! Temiz ve helal olan şeylerden yiyin ve salih amel işleyin” [el-Mü'minûn 23/51]. Yine şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temiz ve helal olanlarından infak edin” [el-Bakara 2/267]; { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve helal olanlarından yiyin” [el-Bakara 2/172]. Böylece Allah, peygamberlere hitap ettiği hususları müminlere de emretmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabı temiz ve helal şeylerden yer, elbiselerin en güzelini giyer ve onlarla süslenirlerdi. Onlardan sonra gelen tâbiîn ve sonrakiler de bu minval üzere devam etmişlerdir; nitekim giyim kuşam hükmü ve diğer hususlara dair açıklama daha önce Mâide Suresi'nde geçmişti, ileride A'râf Suresi'nde de gelecektir. Şayet onların iddia ettikleri ve delil getirdikleri gibi olsaydı, Allah Teâlâ'nın ekinleri, bahçeleri, bütün meyveleri, bitkileri ve istifademize sunduğu ve bize mübah kıldığı hayvanları...
أَكْلَهَا وَشُرْبَ أَلْبَانِهَا وَالدِّفْءَ بِأَصْوَافِهَا- إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا امْتَنَّ بِهِ- كَبِيرُ فَائِدَةٍ، فَلَوْ كَانَ مَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ فِيهِ الْفَضْلُ لَكَانَ أَوْلَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَالْعُلَمَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ (الْبَقَرَةِ) بَيَانُ فَضْلِ الْمَالِ وَمَنْفَعَتِهِ وَالرَّدُّ عَلَى مَنْ أَبَى مِنْ جَمْعِهِ، وَقَدْ نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ الْوِصَالِ مَخَافَةَ الضَّعْفِ عَلَى الْأَبَدَانِ، وَنَهَى عَنْ إِضَاعَةِ الْمَالِ رَدًّا عَلَى الْأَغْنِيَاءِ الْجُهَّالِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ) أَيْ يَدْعُونَ وَيُذِلُّونَ، [مَأْخُوذٌ] مِنَ الضَّرَاعَةِ وَهِيَ الذِّلَّةُ، يُقَالُ: ضرع فهو ضارع.
yememizi, sütlerini içmemizi ve yünleriyle ısınmamızı helal kıldığı hayvanları minnet buyurmasının -ve lütfettiği diğer nimetlerin- büyük bir faydası kalmazdı. Şayet onların vardığı görüşte bir fazilet olsaydı, buna Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabı ve onlardan sonraki tâbiîn ile âlimler daha layık olurdu. Bakara Suresi'nin sonlarında malın fazileti, faydası ve onu biriktirmekten kaçınanlara verilen cevap geçmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bedenlerin zayıf düşmesi korkusuyla visâl orucunu (ara vermeden peş peşe oruç tutmayı) yasaklamış; cahil zenginlere bir reddiye olarak malın zayi edilmesini de men etmiştir. Yüce Allah'ın: { لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “Yalvarıp yakarsınlar diye” sözü; yani dua etsinler ve boyun eğsinler diye demektir. Zillet anlamına gelen "ed-darâat (الضراعة)" kökünden [alınmıştır]. Boyun eğdiğinde "ضرع فهو ضارع" denilir.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ٤٣ الى ٤٥]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 43-45]
فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٥)
{ فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Bari kendilerine azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan yapmakta olduklarını kendilerine süslü gösterdi.” (43) { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik; nihayet kendilerine verilenlerle şımarıp sevindikleri bir sırada onları ansızın yakalayıverdik de hemen ümitsizliğe düşüp suspus oldular.” (44) { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi (kökü kurutuldu). Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” (45)
قوله تعالى: (فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا) (فَلَوْلا) تَحْضِيضٌ، وَهِيَ الَّتِي تَلِّي الْفِعْلَ بِمَعْنَى هَلَّا، وَهَذَا عِتَابٌ عَلَى تَرْكِ الدُّعَاءِ، وَإِخْبَارٌ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَضَرَّعُوا حِينَ نُزُولِ الْعَذَابِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا تَضَرَّعُوا تَضَرُّعَ مَنْ لَمْ يُخْلِصْ، أَوْ تَضَرَّعُوا حِينَ لَابَسَهُمُ الْعَذَابُ، وَالتَّضَرُّعُ عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ غَيْرُ نَافِعٍ. وَالدُّعَاءُ مَأْمُورٌ بِهِ حَالَ الرَّخَاءِ وَالشِّدَّةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ"] غافر: ٦٠] وقال:" إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي"] غافر: ٦٠] أي دعائي" سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ"] غافر: ٦٠] وَهَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ. (وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ) أَيْ صَلُبَتْ وَغَلُظَتْ، وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الْكُفْرِ وَالْإِصْرَارِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، نَسْأَلُ اللَّهَ الْعَافِيَةَ. (وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ) أَيْ أَغْوَاهُمْ بِالْمَعَاصِي وحملهم عليها.
Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا } “Bari kendilerine azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya!” buyruğundaki { فَلَوْلا } edatı tahdîd (teşvik) bildirir; fiilden hemen önce gelen ve "helâ/bari" (هَلَّا) anlamına gelen bir edattır. Bu, duayı terk ettikleri için bir azarlama ve azap indiği vakit yalvarıp yakarmadıklarına dair bir haberdir. Onların, ihlaslı olmayan kimselerin yalvarışı gibi yalvarmış olmaları ya da kendilerini azap bütünüyle kuşattığı sırada yalvarmış olmaları da muhtemeldir; zira bu şekillerde yapılan bir yalvarıp yakarmanın faydası yoktur. Oysa dua, hem genişlik hem de darlık ve sıkıntı anında emredilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim (karşılık vereyim).” [Mü'min, 60] ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } “Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler” [Mü'min, 60] yani bana dua etmekten [büyüklenenler], { سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.” [Mü'min, 60]. Bu ise çok şiddetli bir tehdittir. { وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “Fakat kalpleri katılaştı” yani sertleşip taşlaştı; bu ifade küfürden ve günah üzerinde ısrar etmekten kinayedir; Allah'tan afiyet dileriz. { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ve şeytan yapmakta olduklarını kendilerine süslü gösterdi” yani günahlarla onları yoldan çıkardı (aldattı) ve onları bu günahlara sevk etti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ) يُقَالُ: لِمَ ذُمُّوا عَلَى النِّسْيَانِ وَلَيْسَ مِنْ فِعْلِهِمْ؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّ (نَسُوا) بِمَعْنَى تَرَكُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّارِكَ لِلشَّيْءِ إِعْرَاضًا عَنْهُ قَدْ صَيَّرَهُ بِمَنْزِلَةِ مَا قَدْ نَسِيَ، كَمَا يُقَالُ: تَرَكَهُ. فِي النَّسْيِ. جَوَابٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّهُمْ تَعَرَّضُوا لِلنِّسْيَانِ فَجَازَ الذَّمُّ لِذَلِكَ، كَمَا جَازَ الذَّمُّ عَلَى التَّعَرُّضِ لسخط الله ﷿ وعقابه. ومعنى (فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ) أَيْ مِنَ النِّعَمِ وَالْخَيْرَاتِ، أَيْ كَثَّرْنَا لَهُمْ ذَلِكَ. وَالتَّقْدِيرُ عِنْدَ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ: فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شي كَانَ مُغْلَقًا عَنْهُمْ. (حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا) مَعْنَاهُ بَطِرُوا وَأَشِرُوا وَأُعْجِبُوا وَظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ الْعَطَاءَ لَا يَبِيدُ، وَأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى رِضَاءِ اللَّهِ ﷿ عَنْهُمْ (أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً) أَيِ اسْتَأْصَلْنَاهُمْ وَسَطَوْنَا بِهِمْ. وَ (بَغْتَةً) مَعْنَاهُ فَجْأَةً، وَهِيَ الْأَخْذُ عَلَى غِرَّةٍ وَمِنْ غَيْرِ تقدم أمارة، فإذا أخذ لإنسان وَهُوَ غَارٌ غَافِلٌ فَقَدْ أُخِذَ بَغْتَةً، وَأَنْكَى شي مَا يَفْجَأُ مِنَ الْبَغْتِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ التَّذْكِيرَ الَّذِي سَلَفَ- فَأَعْرَضُوا عَنْهُ- قَامَ مَقَامَ الْإِمَارَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَ (بَغْتَةً) مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ لَا يُقَاسَ عَلَيْهِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ، فَكَانَ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ:" وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ"] الأعراف: ١٨٣] نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سَخَطِهِ وَمَكْرِهِ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا تَدَبَّرَ هَذِهِ الْآيَةَ" حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً". وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ النَّضْرِ الْحَارِثِيُّ: أُمْهِلَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عِشْرِينَ سَنَةً. وَرَوَى عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّهَ تَعَالَى يُعْطِي الْعِبَادَ مَا يَشَاءُونَ عَلَى مَعَاصِيهِمْ فَإِنَّمَا ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ مِنْهُ لَهُمْ) ثُمَّ تَلَا" فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ" الْآيَةَ كُلَّهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: وَاللَّهِ مَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ بَسَطَ اللَّهُ لَهُ فِي الدُّنْيَا فَلَمْ يَخَفْ أَنْ يَكُونَ قَدْ مُكِرَ لَهُ فِيهَا إِلَّا كَانَ قَدْ نَقَصَ عَمَلُهُ، وَعَجَزَ رَأْيُهُ. وَمَا أَمْسَكَهَا اللَّهُ عَنْ عَبْدٍ فَلَمْ يَظُنَّ أَنَّهُ خَيْرٌ لَهُ فِيهَا إِلَّا كَانَ قَدْ نَقَصَ عَمَلُهُ، وَعَجَزَ رَأْيُهُ. وَفِي الْخَبَرِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى مُوسَى ﷺ: (إِذَا رَأَيْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا إِلَيْكَ فَقُلْ مَرْحَبًا بِشِعَارِ الصَّالِحِينَ وَإِذَا رَأَيْتَ الْغِنَى مُقْبِلًا إِلَيْكَ فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ (. قَوْلُهُ تَعَالَى:) فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ) الْمُبْلِسُ الْبَاهِتُ الْحَزِينُ الْآيِسُ مِنَ الْخَيْرِ الَّذِي لَا يُحِيرُ جَوَابًا لِشِدَّةِ مَا نَزَلَ بِهِ مِنْ سوء الحال، قال العجاج:
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında...” âyeti hakkında: “Unutmak kendi fiilleri olmadığı halde neden unutmaktan dolayı kınandılar?” denilirse, şöyle cevap verilir: İbn Abbâs ve İbn Cüreyc'den [nakledildiğine göre] ayetteki { نَسُوا } kelimesi, kendilerine hatırlatılan şeyi “terk ettiler” manasındadır. Ebû Ali'nin görüşü de budur. Çünkü bir şeyi yüz çevirerek terk eden kimse, onu adeta unutulmuş gibi bir duruma getirmiş olur; nitekim [Arapçada]: “Onu unutulmaya terk etti” denilir. Diğer bir cevap ise şudur: Onlar [kendi iradeleriyle] unutmaya maruz kalacak [davranışlar içine] girdiler; dolayısıyla Allah azze ve celle’nin gazabına ve azabına maruz kalmaktan ötürü kınanmanın caiz olduğu gibi, bu sebeple de kınanmaları caiz olmuştur. { فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “Onlara her şeyin kapılarını açtık” ifadesinin anlamı; nimetler ve hayırlardan [her şeyin kapısını açtık], yani onlar için bunları bollaştırdık demektir. Arap dili alimlerine göre takdiri şöyledir: “Kendilerine kapalı olan her şeyin kapılarını onlara açtık.” { حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا } “Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları zaman...” ifadesinin anlamı; kibirlendiler, azdılar, kendilerini beğendiler ve kendilerine verilen bu şeylerin asla yok olmayacağını, bunun da Allah azze ve celle’nin kendilerinden razı olduğuna delalet ettiğini zannettiler. { أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } “Onları ansızın yakalayıverdik” yani köklerini kazıdık ve onları helak edici bir ceza ile bastırdık. { بَغْتَةً } kelimesi “ansızın (fecceten)” manasındadır; o da gafil avlayarak ve önceden hiçbir alamet bulunmaksızın yakalamaktır. İnsan gafil ve habersiz bir haldeyken yakalanırsa ansızın (bağteten) yakalanmış olur; en çok can yakan şey de ansızın gelen baskındır. Şöyle de denilmiştir: Daha önce geçmiş olan ve onların yüz çevirdiği o uyarılar, alamet yerine geçmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { بَغْتَةً } kelimesi, daha önce geçtiği üzere Sîbeveyh'e göre kıyasa tabi olmayan ve hal makamında bulunan bir masdardır. İşte bu, Yüce Allah'ın: { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Ben onlara mühlet veririm; şüphesiz Benim tuzağım çetindir” [el-A'râf 7/183] buyurduğu gibi, Yüce Allah tarafından bir istidraç (adım adım helake yaklaştırma) idi. Allah'ın gazabından ve tuzağından O'na sığınırız. Bazı âlimler şöyle demiştir: “{ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } ‘Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları zaman, onları ansızın yakalayıverdik’ âyetini tefekkür eden kula Allah rahmet eylesin.” Muhammed b. en-Nadr el-Hârisî şöyle demiştir: “Bu kavme yirmi yıl mühlet verildi.” Ukbe b. Âmir'in rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّهَ تَعَالَى يُعْطِي الْعِبَادَ مَا يَشَاءُونَ عَلَى مَعَاصِيهِمْ فَإِنَّمَا ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ مِنْهُ لَهُمْ » «Yüce Allah'ın, günah işlemelerine rağmen kullara dilediklerini verdiğini gördüğünüzde, şüphesiz bu O'nun onlar için bir istidracıdır (adım adım helake sürüklemesidir).» Sonra da: { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında...” âyetini sonuna kadar okudu. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki, Allah'ın dünyalığı kendisi için genişlettiği hiçbir insan yoktur ki, bunda kendisine bir tuzak kurulmasından korkmadığı müddetçe ameli noksanlaşmış ve aklı aciz kalmış olmasın. Yine Allah'ın dünyalığı kendisinden kıstığı hiçbir kul da yoktur ki, bu durumun kendisi hakkında daha hayırlı olduğunu düşünmediği müddetçe ameli noksanlaşmış ve aklı aciz kalmış olmasın.” Bir rivayette aktarıldığına göre Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle vahyetmiştir: « إِذَا رَأَيْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا إِلَيْكَ فَقُلْ مَرْحَبًا بِشِعَارِ الصَّالِحِينَ وَإِذَا رَأَيْتَ الْغِنَى مُقْبِلًا إِلَيْكَ فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ » «Fakirliğin sana doğru geldiğini gördüğün vakit: 'Salihlerin şiarına merhaba!' de. Zenginliğin sana doğru geldiğini gördüğün vakit de: 'Cezası peşin verilmiş bir günahtır' de.» Yüce Allah'ın: { فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar büsbütün ümitsiz ve şaşkın kalmışlardır!” âyetindeki “el-müblis”; başına gelen kötü durumun şiddetinden ötürü donakalmış, kederli, hayırdan ümidini kesmiş ve tek kelime cevap veremez hale gelmiş kimsedir. el-Accâc şöyle demiştir:
يَا صَاحِ هَلْ تَعْرِفُ رَسْمًا مُكْرَسًا ... قَالَ نَعَمْ أَعْرِفُهُ وَأَبْلَسَا
Ey dostum, üst üste binmiş hayvan izleriyle silinmiş yurdu bilir misin? ... Dedi ki: Evet, onu bilirim ve dehşetten donakaldı.
أَيْ تَحَيَّرَ لِهَوْلِ مَا رَأَى، وَمِنْ ذَلِكَ اشْتُقَّ اسْمُ إِبْلِيسَ، أَبْلَسَ الرَّجُلُ سَكَتَ، وَأَبْلَسَتِ النَّاقَةُ وَهِيَ مِبْلَاسٌ إِذَا لم ترغ من شدة الضبعة، ضبعت الناق تَضْبَعُ ضَبَعَةً وَضَبْعًا إِذَا أَرَادَتِ الْفَحْلَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا) الدَّابِرُ الْآخِرُ، يُقَالُ: دَبَرَ الْقَوْمُ يَدْبِرُهُمْ دَبْرًا إِذَا كَانَ آخِرَهُمْ فِي الْمَجِيءِ. وَفِي الْحَدِيثِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ (مِنَ النَّاسِ مَنْ لَا يَأْتِي الصَّلَاةَ إِلَّا دَبَرِيًّا) أَيْ فِي آخِرِ الْوَقْتِ، وَالْمَعْنَى هُنَا قَطَعَ خَلَفَهُمْ مِنْ نَسْلِهِمْ وَغَيَّرَهُمْ فَلَمْ تَبْقَ لَهُمْ بَاقِيَةٌ. قَالَ قُطْرُبٌ: يَعْنِي أَنَّهُمُ اسْتُؤْصِلُوا وَأُهْلِكُوا. قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:
Yani gördüğü şeyin dehşetinden şaşırıp kaldı. İblis ismi de buradan türetilmiştir. Adam sustuğunda "أَبْلَسَ الرَّجُلُ" denir. Dişi deve aşırı kızgınlık sebebiyle böğürmediğinde "أَبْلَسَتِ النَّاقَةُ وَهِيَ مِبْلَاسٌ" denilir. Dişi deve erkeğini istediğinde "ضَبَعَتِ النَّاقَةُ تَضْبَعُ ضَبَعَةً وَضَبْعًا" denir. Yüce Allah'ın: { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi” sözü; "ed-dâbir", son demektir. Bir topluluğun gelişinde en sonda olan kimse için "دَبَرَ الْقَوْمُ يَدْبِرُهُمْ دَبْرًا" denir. Abdullah b. Mes'ûd'dan gelen bir hadiste: (İnsanlardan namaza ancak son vakitte gelenler vardır) buyrulmuştur ki bu "en son vaktinde" demektir. Buradaki mana ise; onların soylarından ve diğerlerinden arkaları kesildi, geriye onlardan hiçbir şey kalmadı, demektir. Kutrub: "Yani onların kökleri kazındı ve helak edildiler" demiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:
فَأُهْلِكُوا بِعَذَابٍ حَصَّ دَابِرَهُمْ ... فَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ صَرْفًا وَلَا انْتَصَرُوا
Arkalarını kökünden kazıyan bir azapla helak edildiler... Ne onu savuşturmaya güç yetirebildiler ne de yardım gördüler.
وَمِنْهُ التَّدْبِيرُ لِأَنَّهُ إِحْكَامُ عَوَاقِبِ الْأُمُورِ. (وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ) قِيلَ: عَلَى إِهْلَاكِهِمْ وَقِيلَ: تَعْلِيمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ كَيْفَ يَحْمَدُونَهُ. وَتَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْحُجَّةَ عَلَى وُجُوبِ تَرْكِ الظُّلْمِ، لِمَا يَعْقُبُ مِنْ قَطْعِ الدَّابِرِ، إِلَى الْعَذَابِ الدَّائِمِ، مَعَ اسْتِحْقَاقِ القاطع الحمد من كل حامد.
Tedbir kelimesi de buradan gelir; çünkü o işlerin sonunu sağlamlaştırmaktır. { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” ifadesinin onların helak edilmesi üzerine olduğu söylenmiştir. Müminlere Allah'a nasıl hamdedeceklerinin öğretilmesi olduğu da söylenmiştir. Bu ayet, arkasının kesilip ebedi azaba götürmesi ve kökünü kazıyan [Allah'ın] her hamdedenin hamdine hak kazanması sebebiyle, zulmü terk etmenin vacip olduğuna dair bir hüccet içermektedir.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ٤٦ الى ٤٧]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 46-47]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } “De ki: 'Söyler misiniz bana; eğer Allah işitmenizi ve görmenizi alıverse, kalplerinizi de mühürlese, Allah'tan başka onları size geri getirecek ilah kimdir?' Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar!” (46) { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } “De ki: 'Baksanıza kendinize! Eğer size Allah'ın azabı ansızın veya açıkça gelse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?'” (47)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ). أَيْ أَذْهَبَ وَانْتَزَعَ. وَوَحَّدَ" سَمْعَكُمْ" لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ يَدُلُّ عَلَى الْجَمْعِ. (وَخَتَمَ) أَيْ طَبَعَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ".
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ } “De ki: 'Söyler misiniz bana; eğer Allah işitmenizi ve görmenizi alıverse...'” buyruğu; yani giderip çekip alsa [demektir]. "İşitmenizi (سَمْعَكُمْ)" kelimesini tekil getirmiştir; çünkü o, çoğula delalet eden bir masdardır. { وَخَتَمَ } “[ve] mühürlese” yani mühür vursa [demektir]. Bu [husus] daha önce el-Bakara [Suresi'nde] geçmişti.
وَجَوَابُ (إِنْ) مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِهِ، وَمَوْضِعُهُ نَصْبٌ، لِأَنَّهَا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ كَقَوْلِكَ: اضْرِبْهُ إِنْ خَرَجَ أَيْ خَارِجًا. ثُمَّ قِيلَ: الْمُرَادُ الْمَعَانِي الْقَائِمَةُ بِهَذِهِ الْجَوَارِحِ، وَقَدْ يُذْهِبُ اللَّهُ الْجَوَارِحَ وَالْأَعْرَاضَ جَمِيعًا فَلَا يُبْقِي شَيْئًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً"] النساء: ٤٧] وَالْآيَةُ احْتِجَاجٌ عَلَى الْكُفَّارِ. (مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ) " مَنْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهَا" إِلهٌ" و" غَيْرُ" صِفَةٌ لَهُ، وَكَذَلِكَ" يَأْتِيكُمْ" مَوْضِعُهُ رَفْعٌ بِأَنَّهُ صِفَةُ" إِلهٌ" وَمَخْرَجُهَا مَخْرَجُ الِاسْتِفْهَامِ، وَالْجُمْلَةُ الَّتِي هِيَ مِنْهَا فِي مَوْضِعِ مَفْعُولَيْ رَأَيْتُمْ. وَمَعْنَى" أَرَأَيْتُمْ". عَلِمْتُمْ، وَوُحِّدَ الضَّمِيرُ فِي (بِهِ) - وَقَدْ تَقَدَّمَ الذِّكْرُ بِالْجَمْعِ- لِأَنَّ الْمَعْنَى أَيْ بِالْمَأْخُوذِ، فَالْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ. وَقِيلَ: عَلَى السَّمْعِ بِالتَّصْرِيحِ، مِثْلَ قَوْلِهِ:" وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ"] التوبة: ٦٢] وَدَخَلَتِ الْأَبْصَارُ وَالْقُلُوبُ بِدَلَالَةِ التَّضْمِينِ. وَقِيلَ:" مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ". بِأَحَدِ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ. وَقِيلَ: عَلَى الْهُدَى الَّذِي تَضَمَّنَهُ الْمَعْنَى. وَقَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجُ (بِهِ انْظُرْ) بِضَمِّ الْهَاءِ عَلَى الْأَصْلِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ أَنْ تَكُونَ الْهَاءُ مَضْمُومَةً كَمَا تَقُولُ: جِئْتُ مَعَهُ. قَالَ النَّقَّاشُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى تَفْضِيلِ السَّمْعِ عَلَى الْبَصَرِ لِتَقْدِمَتِهِ هُنَا وَفِي غَيْرِ آيَةٍ، وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي أَوَّلِ" الْبَقَرَةِ " مُسْتَوْفًى. وَتَصْرِيفُ الْآيَاتِ الْإِتْيَانُ بِهَا مِنْ جِهَاتٍ، مِنْ إِعْذَارٍ وَإِنْذَارٍ وَتَرْغِيبٍ وَتَرْهِيبٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ. (ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ) أَيْ يُعْرِضُونَ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ، يُقَالُ: صَدَفَ عَنِ الشَّيْءِ إِذَا أَعْرَضَ عَنْهُ صَدْفًا وَصُدُوفًا فَهُوَ صَادِفٌ. وَصَادَفْتُهُ مُصَادَفَةً أَيْ لَقِيتُهُ عَنْ إِعْرَاضٍ عَنْ جِهَتِهِ، قَالَ ابْنُ الرِّقَاعِ:
{ إِنْ } şartının cevabı hazfedilmiştir; takdiri: "Onu size kim getirecektir? (فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِهِ)" şeklindedir. Konumu nasbdır; çünkü tıpkı: "Dışarı çıkarsa onu döv (اضْرِبْهُ إِنْ خَرَجَ)" yani "Dışarı çıkmış haldeyken" demen gibi hâl konumundadır. Sonra şöyle denilmiştir: Kastedilen bu organlarda bulunan işitme ve görme yetileridir. Allah organları ve arazları (nitelikleri) tamamen giderip hiçbir şey bırakmayabilir de; nitekim Allah Teâlâ: { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } [Nisâ: 47] “Biz birtakım yüzleri silip belirsiz kılmadan önce...” buyurmuştur. Bu ayet kâfirlere karşı bir hüccettir. { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ } “Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?” ifadesinde { مَنْ } mübteda olarak merfûdur, haberi { إِلهٌ } kelimesidir, { غَيْرُ } ise onun sıfatıdır. Aynı şekilde { يَأْتِيكُمْ } ifadesi de { إِلهٌ } kelimesinin sıfatı olduğu için ref mahallindedir. Cümle istifham (soru) formunda çıkmıştır; içinde bulunduğu cümle ise "رَأَيْتُمْ" fiilinin iki mef'ûlü makamındadır. "أَرَأَيْتُمْ" ifadesinin manası; "Bildiniz mi?" demektir. Öncesinde çoğul olarak zikredilmiş olmasına rağmen { بِهِ } “onu” ifadesindeki zamir tekil getirilmiştir; çünkü anlam "alınan şeyi (بالمأخوذ)" demektir, dolayısıyla zamir zikredilen şeye racidir. Bir görüşe göre: Zamir sarih olarak işitme duyusuna racidir; tıpkı: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } [Tevbe: 62] “Oysa Allah ve Resûlü razı edilmeye daha layıktır” ayetinde [zamirin tekil gelmesi] gibi; görme duyusu ile kalpler ise tazmin yoluyla bu manaya dâhil olmuştur. Şöyle de denilmiştir: "Allah'tan başka bu zikredilenlerden birini size getirecek ilah kimdir?" Bir diğer görüşe göre ise mananın tazammun ettiği hidayete racidir. Abdurrahman el-A'rec asıl üzere zamirin zammesiyle { بِهِ انْظُرْ } şeklinde okumuştur; çünkü tıpkı "جِئْتُ مَعَهُ" demen gibi zamirin zammeli olması asıldır. en-Nakkâş şöyle demiştir: Bu ayette ve başka ayetlerde işitmenin öne geçirilmesi sebebiyle, işitmenin görmeye üstünlüğüne delil vardır. Bu konu Bakara Suresi'nin başında etraflıca geçmişti. Ayetlerin türlü türlü açıklanması (tasrîf); mazereti ortadan kaldırma, uyarma, teşvik etme, korkutma ve benzeri yönlerden getirilmesidir. { ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } “Sonra onlar yüz çeviriyorlar”; İbn Abbâs, el-Hasan, Mücâhid, Katâde ve es-Süddî'den nakledildiğine göre yani yüz çevirirler. Bir şeyden yüz çevrildiğinde "صَدَفَ عَنِ الشَّيْءِ صَدْفًا وَصُدُوفًا فَهُوَ صَادِفٌ" denir. Bir kimseyle ona yönelmemişken karşılaştığında "صَادَفْتُهُ مُصَادَفَةً" denilir. İbnü'r-Rikâ' şöyle demiştir:
إِذَا ذَكَرْنَ حَدِيثًا قُلْنَ أَحْسَنَهُ ... وَهُنَّ عَنْ كُلِّ سُوءٍ يُتَّقَى صُدُفُ
Bir söz anlattıklarında en güzelini söylerler... Sakınılacak her türlü kötü sözden ise tamamen yüz çevirirler.
وَالصُّدَفُ فِي الْبَعِيرِ أَنْ يَمِيلَ خُفُّهُ مِنَ الْيَدِ أَوِ الرِّجْلِ إِلَى الْجَانِبِ الْوَحْشِيِّ، فَهُمْ] يَصْدِفُونَ أَيْ [مَائِلُونَ مُعْرِضُونَ عَنِ الحجج والدلالات.
Devede es-sadef (الصُّدَفُ), devenin ön veya arka ayağının tabanının dış yana (el-cânibü'l-vahsî) doğru eğrilmesidir. Buna göre [onlar]; { يَصْدِفُونَ } yani hüccetlerden ve delillerden meyledip yüz çevirmektedirler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً) الْحَسَنُ:" بَغْتَةً" لَيْلًا" أَوْ جَهْرَةً" نَهَارًا. وَقِيلَ: بَغْتَةً فَجْأَةً. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ بَغَتَهُمُ الْأَمْرُ يَبْغَتُهُمْ بَغْتًا وَبَغْتَةً إِذَا أَتَاهُمْ فَجْأَةً. وَقَدْ تَقَدَّمُ. (هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ) نَظِيرُهُ" فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ"] الأحقاف: ٣٥] أَيْ هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا أَنْتُمْ لِشِرْكِكُمْ وَالظُّلْمُ هُنَا بِمَعْنَى الشِّرْكِ، كَمَا قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ:" يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ"] لقمان: ١٣].
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً } “De ki: Baksanıza kendinize! Eğer size Allah'ın azabı ansızın veya açıkça gelse...” sözü hakkında el-Hasan şöyle demiştir: "بَغْتَةً" geceleyin, "أَوْ جَهْرَةً" gündüzleyin demektir. Şöyle de denilmiştir: "Bağteten" aniden demektir. el-Kisâî: Bir iş onlara aniden geldiğinde "بَغَتَهُمُ الْأَمْرُ يَبْغَتُهُمْ بَغْتًا وَبَغْتَةً" denir, demiştir; bu daha önce geçmişti. { هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } “Zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?” ifadesinin benzeri: { فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ } [Ahkāf: 35] “Fasıklar topluluğundan başkası mı helak edilir?” ayetidir; yani şirkiniz sebebiyle sizden başkası mı helak edilir? Buradaki zulüm şirk manasındadır; nitekim Lokmân oğluna şöyle demiştir: { يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; şüphesiz şirk büyük bir zulümdür.”
[سورة الأنعام (٦): آية ٤٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 48]
وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨)
{ وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. O halde kim iman eder ve [kendini] ıslah ederse artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” (48)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ) أَيْ بِالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ. قَالَ الْحَسَنُ: مُبَشِّرِينَ بِسَعَةِ الرِّزْقِ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ"] الأعراف: ٩٦]. وَمَعْنَى (مُنْذِرِينَ) مُخَوِّفِينَ عِقَابَ اللَّهِ، فَالْمَعْنَى: إِنَّمَا أَرْسَلْنَا الْمُرْسَلِينَ لِهَذَا لَا لِمَا يُقْتَرَحُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْآيَاتِ، وَإِنَّمَا يَأْتُونَ مِنَ الْآيَاتِ بِمَا تظهر معه براهينهم وصدقهم. وقوله: (فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ). تقدم القول فيه.
Yüce Allah'ın: { وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz” sözü; yani teşvik ve korkutma ile göndeririz. el-Hasan: Dünyada bol rızıkla, ahirette ise sevapla müjdeleyiciler olarak [göndeririz], demiştir. Buna Yüce Allah'ın şu sözü delalet eder: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } [A'râf: 96] “Eğer o ülkelerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık.” { مُنْذِرِينَ } “uyarıcılar” ifadesinin manası ise Allah'ın azabıyla korkutucular demektir. O halde mana şöyledir: Biz peygamberleri sadece bunun için gönderdik, onlardan keyfi olarak talep edilen ayetler/mucizeler için değil. Onlar mucizelerden ancak delillerini ve doğruluklarını ortaya koyacak olanları getirirler. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “O halde kim iman eder ve ıslah ederse artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” sözü hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
[سورة الأنعام (٦): آية ٤٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 49]
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkmaları (fıskları) sebebiyle onlara azap dokunacaktır.” (49)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا) أَيْ بِالْقُرْآنِ وَالْمُعْجِزَاتِ. وَقِيلَ: بِمُحَمَّدٍ ﵊. (يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ) أَيْ يُصِيبُهُمْ (بِما كانُوا يَفْسُقُونَ) أي يكفرون.
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar” sözü; yani Kur'an'ı ve mucizeleri [yalanlayanlar]. Muhammed'i aleyhisselâm yalanlayanlar olduğu da söylenmiştir. { يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ } “onlara azap dokunacaktır”; yani onlara [azap] isabet edecektir. { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkmaları sebebiyle”; yani inkâr etmeleri sebebiyle.
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 50]
قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠)
{ قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } “De ki: 'Size, Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem. Size ben bir meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyarım.' De ki: 'Kör olanla gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?'” (50)