قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ) هذا جواب لقولهم:" لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ"] الانعام: ٣٧]، فَالْمَعْنَى لَيْسَ عِنْدِي خَزَائِنُ قُدْرَتِهِ فَأَنْزَلَ مَا اقْتَرَحْتُمُوهُ مِنَ الْآيَاتِ، وَلَا أَعْلَمَ الْغَيْبَ فَأُخْبِرُكُمْ بِهِ. وَالْخِزَانَةُ مَا يُخَزَّنُ فِيهِ الشَّيْءُ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ (فَإِنَّمَا تَخْزُنُ لَهُمْ ضُرُوعُ مَوَاشِيهِمْ أَطَعِمَاتِهِمْ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تُؤْتَى مَشْرَبَتُهُ فَتُكْسَرُ خِزَانَتُهُ). وَخَزَائِنُ اللَّهِ مَقْدُورَاتُهُ، أَيْ لَا أَمْلِكُ أَنْ أَفْعَلَ] كُلَّ مَا [ أُرِيدُ مِمَّا تَقْتَرِحُونَ (وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ) أَيْضًا (وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ) وَكَانَ الْقَوْمُ يَتَوَهَّمُونَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَفْضَلُ، أَيْ لَسْتُ بِمَلَكٍ فَأُشَاهِدُ مِنْ أُمُورِ اللَّهِ مَا لَا يَشْهَدُهُ الْبَشَرُ. وَاسْتَدَلَّ بِهَذَا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِيهِ فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ) ظَاهِرُهُ أَنَّهُ لَا يَقْطَعُ أَمْرًا إِلَّا إِذَا كَانَ فِيهِ وَحْيٌ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ يَجُوزُ مِنْهُمُ الِاجْتِهَادُ، وَالْقِيَاسُ عَلَى الْمَنْصُوصِ، وَالْقِيَاسُ أَحَدُ أَدِلَّةِ الشَّرْعِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْأَعْرَافِ" وَجَوَازُ اجْتِهَادِ الْأَنْبِيَاءِ فِي (الْأَنْبِيَاءِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ) أَيِ الْكَافِرُ وَالْمُؤْمِنُ، عَنْ مُجَاهِدٍ] وَغَيْرِهِ [. وَقِيلَ: الْجَاهِلُ وَالْعَالِمُ. (أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ) أَنَّهُمَا لا يستويان.
Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “De ki: 'Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum'” sözü, onların: { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [En'âm: 37] “Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?” sözlerine bir cevaptır. Mana şöyledir: Benim yanımda O'nun kudret hazineleri yoktur ki sizin teklif ettiğiniz mucizeleri indireyim. Gaybı da bilmem ki size onu haber vereyim. Hizâne (خِزَانَة), içine bir şeyin depolanıp korunduğu yerdir. Hadiste geçen: (فَإِنَّمَا تَخْزُنُ لَهُمْ ضُرُوعُ مَوَاشِيهِمْ أَطَعِمَاتِهِمْ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تُؤْتَى مَشْرَبَتُهُ فَتُكْسَرُ خِزَانَتُهُ) “Hayvanlarının memeleri onlar için yiyeceklerini saklar. Biriniz odasına girilip hazinesinin kırılmasını ister mi?” ifadesi de bu köktendir. Allah'ın hazineleri ise O'nun kudreti dahilinde olan şeylerdir. Yani teklif ettiğiniz şeylerden dilediğim [her şeyi] yapmaya gücüm yetmez. { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” ifadesi de böyledir. { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “Size ben bir meleğim de demiyorum.” O kavim meleklerin daha üstün olduğunu vehmediyordu. Yani ben melek değilim ki insanların göremediği ilahi işleri müşahede edeyim. Meleklerin peygamberlerden daha üstün olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Bununla ilgili açıklama "el-Bakara"da geçmişti, oraya bakınız. Yüce Allah'ın: { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum” sözünün zahiri, kendisinde vahiy bulunmayan bir konuda kesin hüküm vermediğidir. Doğru olan ise peygamberlerin ictihad etmelerinin ve hakkında nass bulunan hükme kıyas yapmalarının caiz olduğudur. Kıyas da şer'î delillerden biridir. Bunun açıklaması inşallah Teâlâ "el-A'râf"ta, peygamberlerin ictihadının caiz oluşu da "el-Enbiyâ"da gelecektir. Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “De ki: Kör ile gören bir olur mu?” sözü; Mücâhid [ve başkalarından] rivayet edildiğine göre, kâfir ile mümin bir olur mu, demektir. Cahil ile âlim [bir olur mu], şeklinde de açıklanmıştır. { أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünmüyor musunuz?”; ikisinin bir olmadığını [düşünmüyor musunuz?].
[سورة الأنعام (٦): آية ٥١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 51]
وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)
{ وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar; O'ndan başka onlar için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. Umulur ki sakınırlar.” (51)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْذِرْ بِهِ) أَيْ بِالْقُرْآنِ. وَالْإِنْذَارُ الْإِعْلَامُ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". وَقِيلَ:" بِهِ" أَيْ بِاللَّهِ. وَقِيلَ: بِالْيَوْمِ الْآخِرِ. وَخَصَّ" الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا لِأَنَّ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ أَوْجَبُ، فَهُمْ خَائِفُونَ مِنْ عَذَابِهِ، لَا أَنَّهُمْ يَتَرَدَّدُونَ فِي الْحَشْرِ، فَالْمَعْنَى" يَخافُونَ"
Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرْ بِهِ } “Onunla uyar” buyruğu; yani Kur'an ile [uyar], demektir. İnzar (uyarma), bildirmek demektir ve daha önce Bakara [Suresi]'nde geçmişti. “Bihi (onunla)” ifadesinin, “yani Allah ile [uyar]” manasında olduğu da söylenmiştir. Âhiret günü ile [uyar] anlamına geldiği de söylenmiştir. { الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا } “Toplanmaktan korkanları” ifadesini tahsis etmiştir (özellikle belirtmiştir); çünkü delil onların aleyhine daha bağlayıcıdır. Onlar O'nun azabından korkmaktadırlar, yoksa haşir (yeniden dirilip toplanma) konusunda şüphe duyduklarından değil. Buna göre { يَخافُونَ } ifadesinin anlamı:
يَتَوَقَّعُونَ عَذَابَ الْحَشْرِ. وَقِيلَ:" يَخافُونَ" يَعْلَمُونَ، فَإِنْ كَانَ مُسْلِمًا أُنْذِرَ لِيَتْرُكَ الْمَعَاصِيَ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُنْذِرَ لِيَتَّبِعَ الْحَقَّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ الْمُؤْمِنُونَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَنْ أَقَرَّ بِالْبَعْثِ مِنْ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ. وَقِيلَ: الْآيَةُ فِي الْمُشْرِكِينَ أَيْ أَنْذِرْهُمْ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. (لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ) أَيْ مِنْ غَيْرِ اللَّهِ (شَفِيعٌ) هَذَا رَدٌّ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي زَعْمِهِمَا أَنَّ أَبَاهُمَا يَشْفَعُ لَهُمَا حيث قالوا:" نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ"] المائدة: ١٨] وَالْمُشْرِكُونَ حَيْثُ جَعَلُوا أَصْنَامَهُمْ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ الشَّفَاعَةَ لَا تَكُونُ لِلْكُفَّارِ. وَمَنْ قَالَ الْآيَةُ فِي الْمُؤْمِنِينَ قَالَ: شَفَاعَةُ الرَّسُولِ لَهُمْ تَكُونُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَهُوَ الشَّفِيعُ حَقِيقَةً إِذَنْ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى "] الأنبياء: ٢٨]." وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ"] سبأ: ٢٣]." مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ"] البقرة: ٢٥٥]. (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) أَيْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ الثَّبَاتُ على الايمان.
haşir azabını beklerler, demektir. { يَخافُونَ } ifadesinin bilirler anlamına geldiği de söylenmiştir. Şayet muhatap Müslüman ise günahları terk etmesi için uyarılır; şayet Ehl-i Kitap'tan ise hakka uyması için uyarılır. el-Hasan: Kastedilenler müminlerdir, demiştir. ez-Zeccâc ise: Mümin ve kâfirden yeniden dirilmeyi kabul eden herkestir, demiştir. Ayetin müşrikler hakkında olduğu, yani onları kıyamet günü ile uyar, manasına geldiği de söylenmiştir. Birinci görüş daha açıktır. { لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka onlar için yoktur”; yani Allah'tan başka { شَفِيعٌ } “bir şefaatçi” [yoktur]. Bu, { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } [Mâide: 18] “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” diyerek atalarının kendilerine şefaat edeceğini iddia eden Yahudi ve Hristiyanlara; ayrıca putlarını Allah katında kendilerine şefaatçi kılan müşriklere bir reddiyedir. Allah Teâlâ kâfirlere şefaatin olmayacağını bildirmiştir. Ayetin müminler hakkında olduğunu söyleyenler ise şöyle demiştir: Resul'ün onlara şefaati Allah'ın izniyle olur; o halde gerçekte şefaat eden O'dur. Kur'an'da şöyle buyrulmaktadır: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } [Enbiyâ: 28] “O'nun razı olduğundan başkasına şefaat edemezler.”; { وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } [Sebe: 23] “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez.”; { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } [Bakara: 255] “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırlar”; yani gelecekte sakınırlar ki bu da iman üzere sebat etmektir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٢]
[En'âm Suresi (6): Ayet 52]
وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)
{ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma. Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın.” (52)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ"] الْآيَةَ [. قَالَ الْمُشْرِكُونَ: وَلَا نَرْضَى بِمُجَالَسَةِ أَمْثَالِ هَؤُلَاءِ- يَعْنُونَ سَلْمَانَ وَصُهَيْبًا وَبِلَالًا وَخَبَّابًا - فَاطْرُدْهُمْ عَنْكَ، وَطَلَبُوا أَنْ يَكْتُبَ لَهُمْ بِذَلِكَ، فَهَمَّ النَّبِيُّ ﷺ بِذَلِكَ، وَدَعَا عَلِيًّا لِيَكْتُبَ، فَقَامَ الْفُقَرَاءُ وَجَلَسُوا نَاحِيَةً، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ. وَلِهَذَا أَشَارَ سَعْدٌ بِقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: فَوَقَعَ فِي نَفْسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقَعَ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُهُ. وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِنَّمَا مَالَ إِلَى ذَلِكَ طَمَعًا فِي إِسْلَامِهِمْ، وَإِسْلَامِ قَوْمِهِمْ، وَرَأَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يُفَوِّتُ أَصْحَابَهُ شَيْئًا، وَلَا يُنْقِصُ لَهُمْ قَدْرًا، فَمَالَ إِلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ، فَنَهَاهُ عَمَّا هَمَّ بِهِ مِنَ الطَّرْدِ لَا أَنَّهُ أَوْقَعَ الطَّرْدَ. رَوَى مُسْلِمٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: كنا مع النبي صلى الله
Yüce Allah'ın: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenleri kovma...” [ayet] buyruğu hakkında müşrikler şöyle dediler: "Biz bunlar gibilerle -Selmân, Suheyb, Bilâl ve Habbâb'ı kastediyorlar- bir arada oturmaya razı olmayız. Onları yanından kov!" Hatta kendilerine bu hususta yazılı bir taahhüt vermesini istediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna niyetlendi ve yazması için Ali'yi çağırdı. Bunun üzerine fakirler kalkıp bir köşeye oturdular. Allah Teâlâ da bu ayeti indirdi. Sa'd'ın sahih hadiste: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem içinden Allah'ın dilediği şey geçti" şeklindeki sözüyle işaret ettiği husus da budur; bu hadis ileride zikredilecektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sırf onların ve kavimlerinin İslam'a girmelerini arzuladığı için bu yöne meyletmişti. Üstelik bunun, ashabına hiçbir şey kaybettirmeyeceğini ve onların kadrini eksiltmeyeceğini düşünmüştü. Bu sebeple buna meyletti; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi ve onu niyetlendiği kovma düşüncesinden nehyetti; yoksa o fiilen kovmuş değildi. Müslim'in Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Biz Peygamber sallallâhu...
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سِتَّةَ نَفَرٍ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اطْرُدْ هَؤُلَاءِ عَنْكَ لا يجترءون عَلَيْنَا، قَالَ: وَكُنْتُ أَنَا وَابْنُ مَسْعُودٍ وَرَجُلٌ مِنْ هُذَيْلٍ وَبِلَالٌ وَرَجُلَانِ لَسْتُ أُسَمِّيهِمَا، فَوَقَعَ فِي نَفْسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقَعَ، فَحَدَّثَ نَفْسَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ". قِيلَ: الْمُرَادُ بِالدُّعَاءِ الْمُحَافَظَةُ عَلَى الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ فِي الْجَمَاعَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ. وَقِيلَ: الذِّكْرُ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ الدُّعَاءَ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ وَآخِرِهِ، لِيَسْتَفْتِحُوا يَوْمَهُمْ بِالدُّعَاءِ رَغْبَةً فِي التَّوْفِيقِ. وَيَخْتِمُوهُ بِالدُّعَاءِ طَلَبًا لِلْمَغْفِرَةِ." يُرِيدُونَ وَجْهَهُ" أَيْ طَاعَتَهُ، وَالْإِخْلَاصَ فِيهَا، أَيْ يُخْلِصُونَ فِي عِبَادَتِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ لِلَّهِ، وَيَتَوَجَّهُونَ بِذَلِكَ إِلَيْهِ لَا لِغَيْرِهِ. وَقِيلَ: يُرِيدُونَ اللَّهَ الْمَوْصُوفَ بِأَنَّ لَهُ الْوَجْهَ كَمَا قَالَ:" وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ"] الرحمن: ٢٧] وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ"] الرعد: ٢٢]. وَخَصَّ الْغَدَاةَ وَالْعَشِيَّ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ الشُّغْلَ غَالِبٌ فِيهِمَا عَلَى النَّاسِ، وَمَنْ كَانَ فِي وَقْتِ الشُّغْلِ مُقْبِلًا عَلَى الْعِبَادَةِ كَانَ فِي وَقْتِ الْفَرَاغِ مِنَ الشُّغْلِ أَعْمَلَ. وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ يَصْبِرُ نَفْسَهُ مَعَهُمْ كَمَا أَمَرَهُ] اللَّهُ [ فِي قَوْلِهِ:" وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ"] الكهف: ٢٨]، فَكَانَ لَا يَقُومُ حَتَّى يَكُونُوا هُمُ الذِينَ يَبْتَدِئُونَ الْقِيَامَ، وَقَدْ أَخْرَجَ هَذَا الْمَعْنَى مُبَيَّنًا مُكَمَّلًا ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ عَنْ خَبَّابٍ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ" إِلَى قَوْلِهِ:" فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ" قَالَ: جَاءَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ التَّمِيمِيُّ وَعُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ فَوَجَدَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَ صُهَيْبٍ وَبِلَالٍ وَعَمَّارٍ وَخَبَّابٍ، قَاعِدًا فِي نَاسٍ مِنَ الضُّعَفَاءِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَمَّا رَأَوْهُمْ حَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ حَقَّرُوهُمْ، فَأَتَوْهُ فَخَلَوَا بِهِ وَقَالُوا: إِنَّا نُرِيدُ أَنْ تَجْعَلَ لَنَا مِنْكَ مَجْلِسًا تَعْرِفُ لَنَا بِهِ الْعَرَبُ فَضْلَنَا، فَإِنَّ وُفُودَ الْعَرَبِ تَأْتِيكَ فَنَسْتَحِي أَنْ تَرَانَا الْعَرَبُ مَعَ هَذِهِ الْأَعْبُدِ، فَإِذَا نَحْنُ جِئْنَاكَ فَأَقِمْهُمْ عَنْكَ، فَإِذَا نَحْنُ فَرَغْنَا فَاقْعُدْ مَعَهُمْ إِنْ شِئْتَ، قَالَ: (نَعَمْ) قَالُوا: فَاكْتُبْ لَنَا عَلَيْكَ كِتَابًا، قَالَ: فَدَعَا بِصَحِيفَةٍ وَدَعَا عَلِيًّا- ﵁ لِيَكْتُبَ وَنَحْنُ قُعُودٌ فِي نَاحِيَةٍ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ:
...[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber altı kişiydik. Müşrikler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunları yanından kov da bize karşı cüret göstermesinler!" dediler. [Râvi Sa'd b. Ebî Vakkâs] dedi ki: Ben, İbn Mes'ûd, Hüzeyl kabilesinden bir adam, Bilâl ve adlarını anmayacağım iki kişi idik. Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem gönlüne Allah'ın dilediği şey düştü ve bunu içinden geçirdi. Derken Azîz ve Celîl olan Allah: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma” [ayetini] indirdi. Buradaki "dua" ile cemaatle kılınan farz namazlara devam etmenin kastedildiği söylenmiştir; bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve el-Hasen söylemiştir. Zikir ve Kur'ân tilaveti olduğu da söylenmiştir. Muvaffakiyet arzusuyla günlerine dua ile başlamaları ve bağışlanma talebiyle [günlerini] dua ile bitirmeleri maksadıyla gündüzün başındaki ve sonundaki dua kastedilmiş olması da muhtemeldir. { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “O'nun rızasını dileyerek” ifadesi, O'na itaati ve bu itaatte ihlaslı olmayı, yani ibadetlerinde ve amellerinde Allah'a ihlasla yöneldiklerini ve bununla başkasına değil yalnızca O'na yöneldiklerini ifade eder. Bir diğer görüşe göre ise: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } [Rahmân: 27] “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin zâtı bâki kalacaktır” ayetinde buyurulduğu gibi, vech (zât) sıfatına sahip olan Allah'ı diledikleri anlamına gelir. Bu da Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ } [Ra'd: 22] “Ve Rablerinin rızasını kazanmak için sabredenler” buyruğu gibidir. Sabah ve akşam vaktinin özellikle zikredilmesi, bu iki vakitte insanların genellikle meşguliyet içinde olmalarındandır; meşguliyet vaktinde ibadete yönelen kimse, meşguliyetten boş kaldığı vakitlerde daha çok amel işler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan sonra, Allah'ın { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ } [Kehf: 28] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut ve gözlerini onlardan ayırma” buyruğunda kendisine emrettiği üzere onlarla birlikte nefsini sabırla tutardı. Öyle ki, onlar kalkıp gitmeye başlamadıkça kendisi kalkmazdı. İbn Mâce, Sünen'inde bu manayı açık ve eksiksiz bir şekilde Habbâb'dan, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } ayetinden { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavline kadar olan kısmı hakkında rivayet etmiştir; Habbâb şöyle demiştir: el-Akra' b. Hâbis et-Temîmî ile Uyeyne b. Hısn el-Fezârî geldiler ve Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem Suheyb, Bilâl, Ammâr ve Habbâb ile birlikte, müminlerin zayıf kimselerinden oluşan bir topluluk arasında otururken buldular. Onları Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem etrafında görünce hakir gördüler. Yanına gelip onunla baş başa kaldılar ve: "Arapların bizim üstünlüğümüzü kendisiyle tanıyacağı bir meclisi bize tahsis etmeni istiyoruz; zira Arap heyetleri sana geliyor, Arapların bizi bu kölelerle bir arada görmesinden utanıyoruz. Biz sana geldiğimiz zaman bunları yanından kaldır, biz işimizi bitirince dilersen onlarla otur" dediler. Peygamber: «Evet» dedi. Onlar: "Öyleyse bizim için aleyhine bir taahhütname yaz" dediler. [Habbâb] dedi ki: Bunun üzerine [Hz. Peygamber] bir sahife ve yazması için Ali'yi -radıyallâhu anh- çağırdı. Biz ise bir kenarda oturuyorduk. Derken Cibrîl aleyhisselâm indi ve şöyle dedi:
" وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ" ثُمَّ ذَكَرَ الْأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ وَعُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ، فَقَالَ:" وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ"] الانعام: ٥٣] ثُمَّ قَالَ:" وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ"] الانعام: ٥٤] قَالَ: فَدَنَوْنَا مِنْهُ حَتَّى وَضَعْنَا رُكَبَنَا عَلَى رُكْبَتِهِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَجْلِسُ مَعَنَا فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَقُومَ قَامَ وَتَرَكَنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا"] الكهف: ٢٨] وَلَا تُجَالِسِ الْأَشْرَافَ" وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا"] الكهف: ٢٨] يَعْنِي عُيَيْنَةَ وَالْأَقْرَعَ،" وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً"] الكهف: ٢٨]، أَيْ هَلَاكًا. قَالَ: أَمْرُ عُيَيْنَةَ وَالْأَقْرَعِ، ثُمَّ ضَرَبَ لَهُمْ مَثَلَ الرَّجُلَيْنِ وَمَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. قَالَ خَبَّابٌ: فَكُنَّا نَقْعُدُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَإِذَا بَلَغْنَا السَّاعَةَ الَّتِي يَقُومُ فِيهَا قُمْنَا وَتَرَكْنَاهُ حَتَّى يَقُومَ، رَوَاهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَنْقَزِيُّ حَدَّثَنَا أَسْبَاطٌ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْأَزْدِيِّ وَكَانَ قَارِئَ الْأَزْدِ عَنْ أَبِي الْكَنُودِ عَنْ خَبَّابٍ، وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنْ سَعْدٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِينَا سِتَّةٍ، فِيَّ وَفِي ابْنِ مَسْعُودٍ وَصُهَيْبٍ وَعَمَّارٍ وَالْمِقْدَادِ وَبِلَالٍ، قَالَ: قَالَتْ قُرَيْشٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنَّا لَا نَرْضَى أَنْ نَكُونَ أَتْبَاعًا لَهُمْ فَاطْرُدْهُمْ، قَالَ: فَدَخَلَ قَلْبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ ذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدْخُلَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ" الآية. وقرى (بِالْغُدْوَةِ) وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي (الْكَهْفِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ" أَيْ مِنْ جَزَائِهِمْ وَلَا كِفَايَةِ أَرْزَاقِهِمْ، أَيْ جَزَاؤُهُمْ وَرِزْقُهُمْ عَلَى اللَّهِ، وَجَزَاؤُكَ وَرِزْقُكَ عَلَى اللَّهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ. (مِنَ) الْأُولَى لِلتَّبْعِيضِ، وَالثَّانِيَةُ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ. وَكَذَا" وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ" الْمَعْنَى وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَأَقْبِلْ عَلَيْهِمْ وَجَالِسْهُمْ وَلَا تَطْرُدْهُمْ مُرَاعَاةً لِحَقِّ مَنْ لَيْسَ عَلَى مِثْلِ حالهم في الدين
{ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na yalvaranları kovma! Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından da onlara bir şey yoktur ki onları kovup da zalimlerden olasın!” [ayetini indirdi]. Sonra el-Akra' b. Hâbis ile Uyeyne b. Hısn'ı zikrederek şöyle buyurdu: { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } [el-En'âm: 53] “Böylece 'Aramızdan Allah’ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri daha iyi bilen değil midir?” Sonra şöyle buyurdu: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } [el-En'âm: 54] “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selam olsun size! Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazdı (ilke edindi).'” [Habbâb] dedi ki: Bunun üzerine dizlerimizi onun dizine dayayacak kadar yanına yaklaştık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizimle oturur, kalkmak istediğinde de kalkıp bizi bırakıp giderdi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } [el-Kehf: 28] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte sen de sabret. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan ayırma” yani ileri gelenlerle oturma; { وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا } [el-Kehf: 28] “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye itaat etme” -yani Uyeyne ve el-Akra'ı kastetmektedir-, { وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً } [el-Kehf: 28] “ve hevasına uyup da işi aşırılık (ve hüsran) olan kimseye”; yani helak olan kimseye. Dedi ki: [Bu da] Uyeyne ve el-Akra'ın durumudur. Sonra onlar için iki adam meselini ve dünya hayatı meselini verdi. Habbâb dedi ki: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otururduk; onun kalkacağı vakit geldiğinde o kalkabilsin diye biz kalkıp onu bırakırdık. Bunu Ahmed b. Muhammed b. Yahyâ b. Saîd el-Kattân'dan rivayet etti; bize Amr b. Muhammed el-Ankazî rivayet etti, bize Esbât, es-Süddî'den, o Ebû Saîd el-Ezdî'den -ki kendisi Ezd kabilesinin kurrâsındandı-, o Ebü'l-Kenûd'dan, o da Habbâb'dan rivayet etti. Bunu ayrıca Sa'd'dan da tahric etti; o şöyle dedi: “Bu ayet altımız hakkında indi: Benim, İbn Mes'ûd'un, Suheyb'in, Ammâr'ın, Mikdâd'ın ve Bilâl'in hakkında.” Sa'd dedi ki: Kureyş, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Biz bunlara tâbi kimseler olmaya razı olmayız, onları yanından kov” dedi. Sa'd dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kalbine Allah'ın girmesini dilediği düşünce girdi. Azîz ve Celîl olan Allah da: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } ayetini [sonuna kadar] indirdi. (بِالْغَدَاةِ) kelimesi (بِالْغُدْوَةِ) şeklinde de okunmuştur; inşallah bunun açıklaması el-Kehf Suresi'nde gelecektir. Yüce Allah'ın: { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } buyruğu; yani onların karşılıklarından ve rızıklarının temininden [sen sorumlu değilsin]; yani onların karşılığı ve rızkı Allah'a aittir; senin de karşılığın ve rızkın başkasına değil, yalnızca Allah'a aittir demektir. Birinci { مِنْ } teb'îz (kısmiyet) bildirir, ikincisi ise tekit için zâiddir. Keza { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } [ifadesi de böyledir]. Bunun anlamı: Durum böyle olunca onlara yönel, onlarla otur ve dinde
وَالْفَضْلِ، فَإِنْ فَعَلْتَ كُنْتَ ظَالِمًا. وَحَاشَاهُ مِنْ وُقُوعِ ذَلِكَ مِنْهُ، وَإِنَّمَا هَذَا بَيَانٌ لِلْأَحْكَامِ، وَلِئَلَّا يَقَعَ مِثْلُ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ السَّلَامِ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ:" لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ"] الزمر: ٦٥] وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يُشْرِكُ وَلَا يَحْبَطُ عَمَلُهُ." فَتَطْرُدَهُمْ" جَوَابُ النَّفْيِ." فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ" نُصِبَ بِالْفَاءِ فِي جَوَابِ النَّهْيِ، الْمَعْنَى: وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَمَا مِنْ حِسَابِكَ، عَلَيْهِمْ مِنْ شي فَتَطْرُدَهُمْ، عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ. وَالظُّلْمُ أَصْلُهُ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. وَقَدْ حَصَلَ مِنْ قُوَّةِ الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يُعَظَّمَ أَحَدٌ لِجَاهِهِ وَلِثَوْبِهِ، وَعَنْ أَنْ يُحْتَقَرَ أَحَدٌ لِخُمُولِهِ وَلِرَثَاثَةِ ثوبيه.
ve fazilette onların durumunda olmayan birinin hatırı için onları kovma. Eğer bunu yaparsan zalimlerden olursun. Peygamber'den böyle bir şeyin sâdır olması muhaldir; bu sadece hükümlerin beyanı içindir ve İslam ehlinden başkalarının da benzeri bir şeye düşmemesi gayesiyledir. Bu, Yüce Allah'ın: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer: 65] “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” sözü gibidir; oysa Allah onun şirk koşmayacağını ve amelinin boşa çıkmayacağını bilmektedir. { فَتَطْرُدَهُمْ } “onları kovasın” ifadesi nefiyin (olumsuzluğun) cevabıdır. { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “zalimlerden olasın” ifadesi ise nehyin cevabında fâ harfi ile nasb edilmiştir. Mana şöyledir: Rablerine dua edenleri kovma ki zalimlerden olmayasın; senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovasın; takdim ve tehir yoluyladır. Zulmün aslı bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymaktır. "el-Bakara"da etraflıca geçmişti. Ayet ve hadisin kuvvetinden; makamı ve elbisesi sebebiyle bir kimsenin yüceltilmesi ve tanınmamışlığı yahut elbiselerinin eskiliği sebebiyle bir kimsenin hakir görülmesi yasaklanmış olmaktadır.
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٣]
[En'âm Suresi (6): Ayet 53]
وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣)
{ وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “İşte böylece: 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” (53)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ) أَيْ كَمَا فَتَنَّا مَنْ قَبْلَكَ كَذَلِكَ فَتَنَّا هَؤُلَاءِ. وَالْفِتْنَةُ الِاخْتِبَارُ، أَيْ عَامَلْنَاهُمْ مُعَامَلَةَ الْمُخْتَبِرِينَ. (لِيَقُولُوا) نُصِبَ بِلَامِ كَيْ، يَعْنِي الْأَشْرَافَ وَالْأَغْنِيَاءَ. (أَهؤُلاءِ) يَعْنِي الضُّعَفَاءَ وَالْفُقَرَاءَ. (مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا) قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنَ الْمُشْكِلِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: كَيْفَ فُتِنُوا لِيَقُولُوا هَذِهِ الْآيَةَ؟ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ إِنْكَارًا فَهُوَ كُفْرٌ مِنْهُمْ. وَفِي هَذَا جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَعْنَى اخْتُبِرَ الْأَغْنِيَاءُ بِالْفُقَرَاءِ أَنْ تَكُونَ مَرْتَبَتُهُمْ وَاحِدَةً عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ، لِيَقُولُوا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ:" أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا" وَالْجَوَابُ الْآخَرُ: أَنَّهُمْ لَمَّا اخْتُبِرُوا بِهَذَا فَآلَ عَاقِبَتُهُ إِلَى أَنْ قَالُوا هَذَا عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَصَارَ مِثْلَ قَوْلِهِ:" فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً"] القصص: ٨]. (أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ) فِيمَنْ عَلَيْهِمْ بِالْإِيمَانِ دُونَ الرُّؤَسَاءِ الَّذِينَ عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُمُ الْكُفْرَ، وَهَذَا اسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٍ، وَهُوَ جَوَابٌ لِقَوْلِهِمْ:" أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا" وقل: الْمَعْنَى أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ مَنْ يَشْكُرُ الْإِسْلَامَ إذا هديته إليه.
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “İşte böylece onları birbiriyle imtihan ettik” buyruğu; senden öncekileri imtihan ettiğimiz gibi bunları da öylece imtihan ettik, demektir. Fitne ise imtihan etmek demektir; yani onlara imtihan edilen kimselere yapılan muamele gibi muamele ettik. { لِيَقُولُوا } “...desinler diye” [ifadesi] lâm-ı key (sebep bildiren lâm) ile nasb edilmiştir; yani eşraf ve zenginler [böyle desinler diye]. { أَهؤُلاءِ } “Bunlar mı?” [ifadesiyle de] zayıflar ve fakirler kastedilmektedir. { مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler [bunlar mı?]” [ifadesi hakkında] en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, müşkil (anlaşılması güç) konulardandır. Çünkü: "Bu ayeti (sözü) söylesinler diye nasıl imtihan edildiler? Zira eğer bu bir inkâr ise, onların küfrü olur" denilir. Buna iki cevap verilir: Birincisi: Mananın; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında mertebeleri bir olsun diye zenginlerin fakirlerle imtihan edilmesi olup, inkâr yoluyla değil istifham (soru) yoluyla: "Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?" demiş olmalarıdır. Diğer cevap ise: Onlar bununla imtihan edilince, işin akıbetinin bunu inkâr yoluyla söylemelerine varmış olmasıdır. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi olmuştur: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi, kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye onu [nehirden] çekip aldı.” [Kasas Suresi: 8] { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” buyruğu; Allah'ın kendilerinden küfür [sadır olacağını] bildiği elebaşların aksine, kendilerine iman nimeti bahşettiği kimseleri [en iyi bilen değil midir?] demektir. Bu bir takrîr (onaylatma) istifhamıdır ve onların: "Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?" sözlerine bir cevaptır. Şöyle de denilmiştir: Mana; "Kendisini hidayet ettiğinde İslam'a kimin şükredeceğini Allah en iyi bilen değil midir?" şeklindedir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 54]
وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)
{ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman de ki: 'Selam olsun size! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır: İçinizden kim cehaletle bir kötülük işler de sonra ardından tevbe edip ıslah olursa, şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” (54)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ) السَّلَامُ وَالسَّلَامَةُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَمَعْنَى" سَلامٌ عَلَيْكُمْ" سَلَّمَكُمُ اللَّهُ فِي دِينِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ، نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ نَهَى اللَّهُ نَبِيَّهُ ﵊ عَنْ طَرْدِهِمْ، فَكَانَ إِذَا رَآهُمْ بَدَأَهُمْ بِالسَّلَامِ وَقَالَ: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِي أُمَّتِي مَنْ أَمَرَنِي أَنْ أَبْدَأَهُمْ بِالسَّلَامِ) فَعَلَى هَذَا كَانَ السَّلَامُ مِنْ جِهَةِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ أَبْلِغْهُمْ مِنَّا السَّلَامُ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى فَضْلِهِمْ وَمَكَانَتِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِذِ بْنِ عَمْرٍو أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَتَى عَلَى سَلْمَانَ وَصُهَيْبٍ وَبِلَالٍ وَنَفَرٍ فَقَالُوا: وَاللَّهِ مَا أَخَذَتْ سُيُوفُ اللَّهِ مِنْ عُنُقِ عَدُوِّ اللَّهِ مَأْخَذَهَا، قَالَ: فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: أَتَقُولُونَ هَذَا لِشَيْخِ قُرَيْشٍ وَسَيِّدِهِمْ؟! فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ: (يَا أَبَا بَكْرٍ لَعَلَّكَ أَغْضَبْتَهُمْ لَئِنْ كُنْتَ أَغْضَبْتَهُمْ لَقَدْ أَغْضَبْتَ رَبَّكَ) فَأَتَاهُمْ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ: يَا إِخْوَتَاهُ أَغْضَبْتُكُمْ؟ قَالُوا: لَا، يَغْفِرُ اللَّهُ لَكَ يَا أَخِي، فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى رِفْعَةِ مَنَازِلِهِمْ وَحُرْمَتِهِمْ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي [مَعْنَى] الْآيَةِ. وَيُسْتَفَادُ مِنْ هَذَا احْتِرَامُ الصَّالِحِينَ وَاجْتِنَابُ مَا يُغْضِبُهُمْ أَوْ يُؤْذِيهِمْ، فَإِنَّ فِي ذَلِكَ غَضَبَ اللَّهِ، أَيْ حُلُولَ عِقَابِهِ بِمَنْ آذَى أَحَدًا مِنْ أَوْلِيَائِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ [﵃]. وَقَالَ الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ: جَاءَ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: إِنَّا قَدْ أَصَبْنَا مِنَ الذُّنُوبِ فَاسْتَغْفِرْ لَنَا فَأَعْرَضَ عَنْهُمْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ مِثْلُهُ سَوَاءٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ) أَيْ أَوْجَبَ ذَلِكَ بِخَبَرِهِ الصِّدْقِ، وَوَعْدِهِ الْحَقِّ، فَخُوطِبَ الْعِبَادُ عَلَى مَا يَعْرِفُونَهُ مِنْ أَنَّهُ مَنْ كَتَبَ شَيْئًا فَقَدْ أَوْجَبَهُ عَلَى نَفْسِهِ. وَقِيلَ: كَتَبَ ذَلِكَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. (أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ) أَيْ خَطِيئَةً من غير قصد،
Yüce Allah'ın: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman de ki: 'Selam olsun size!'” buyruğu: es-Selâm (السَّلَامُ) ile es-selâme (السَّلَامَةُ) aynı anlamdadır. { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } ifadesinin anlamı: "Allah sizi dininizde ve canlarınızda esenliğe kavuştursun/korusun" demektir. Bu ayet, Allah'ın, Peygamberi'ne (aleyhisselâm) kovmalarını yasakladığı kimseler hakkında inmiştir. Öyle ki [Hz. Peygamber] onları gördüğünde ilk önce kendisi selam verir ve: « الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِي أُمَّتِي مَنْ أَمَرَنِي أَنْ أَبْدَأَهُمْ بِالسَّلَامِ » «Ümmetim içinde, kendilerine ilk önce selam vermemi bana emrettiği kimseleri var eden Allah'a hamdolsun» derdi. Buna göre selam, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tarafındandır. Bir diğer görüşe göre ise [selam] Yüce Allah tarafındandır; yani "Onlara Bizden selam ulaştır" [demektir]. Her iki ihtimale göre de bu, onların Yüce Allah katındaki fazilet ve mertebelerine delildir. Sahîh-i Müslim'de Âiz b. Amr'dan rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân; Selmân, Suheyb, Bilâl ve bir grubun yanına uğradı. Onlar: "Vallahi Allah'ın kılıçları, Allah'ın düşmanının boynundan alması gereken payı tam almamıştır!" dediler. [Âiz] der ki: Bunun üzerine Ebû Bekir: "Kureyş'in yaşlı ve ileri gelenine/efendisine bunu mu söylüyorsunuz?!" dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip bunu haber verdi. [Hz. Peygamber] buyurdu ki: « يَا أَبَا بَكْرٍ لَعَلَّكَ أَغْضَبْتَهُمْ لَئِنْ كُنْتَ أَغْضَبْتَهُمْ لَقَدْ أَغْضَبْتَ رَبَّكَ » «Ey Ebû Bekir! Belki de onları öfkelendirdin. Şayet onları öfkelendirdiysen muhakkak ki Rabbini de öfkelendirmişsindir.» Bunun üzerine Ebû Bekir onların yanına varıp: "Kardeşlerim, yoksa sizi öfkelendirdim mi?" diye sordu. Onlar: "Hayır! Allah seni bağışlasın ey kardeşimiz!" dediler. İşte bu, ayetin [anlamında] açıkladığımız üzere onların mertebelerinin yüceliğine ve saygınlıklarına bir delildir. Bundan salih kimselere saygı göstermek, onları öfkelendirecek veya incitecek şeylerden kaçınmak gerektiği anlaşılmaktadır; zira bunda Allah'ın gazabı, yani dostlarından birini inciten kimsenin üzerine azabının inmesi söz konusudur. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu ayet Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali [radıyallâhu anhum] hakkında inmiştir." Fudayl b. İyâz ise şöyle demiştir: Müslümanlardan bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Biz birtakım günahlar işledik, bizim için bağışlanma dile" dediler. [Hz. Peygamber] onlardan yüz çevirdi, bunun üzerine bu ayet indi. Enes b. Mâlik'ten de aynısı rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” buyruğu, [Allah] bunu doğru haberi ve hak vaadi ile vacip kılmıştır, demektir. Kullara, bir şeyi yazan kimsenin onu kendi üzerine vacip kıldığı şeklindeki bildikleri teamül üzere hitap edilmiştir. Bunun Levh-i Mahfûz'da yazıldığı da söylenmiştir. { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ } “İçinizden kim cehaletle bir kötülük işler” buyruğu ise, kasten olmaksızın bir günah işlerse, demektir.
قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَعْلَمُ حَلَالًا مِنْ حَرَامٍ وَمِنْ جَهَالَتِهِ رَكِبَ الْأَمْرَ، فَكُلُّ مَنْ عَمِلَ خَطِيئَةً فَهُوَ بِهَا جَاهِلٌ، وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" النِّسَاءِ" وَقِيلَ: مَنْ آثَرَ الْعَاجِلَ عَلَى الْآخِرَةِ فَهُوَ الْجَاهِلُ. (فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ) قَرَأَ بِفَتْحِ" أَنَّ" مِنْ" فَأَنَّهُ" ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ، وَكَذَلِكَ" أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ" وَوَافَقَهُمَا نَافِعٌ فِي" أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ". وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ فِيهِمَا، فَمَنْ كَسَرَ فَعَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَالْجُمْلَةُ مُفَسِّرَةٌ لِلرَّحْمَةِ، وَ (إِنْ) إِذَا دَخَلَتْ عَلَى الْجُمَلِ كُسِرَتْ وَحُكْمُ مَا بَعْدَ الْفَاءِ الِابْتِدَاءُ وَالِاسْتِئْنَافُ فَكُسِرَتْ لِذَلِكَ. وَمَنْ فَتَحَهُمَا فَالْأَوْلَى فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الرَّحْمَةِ، بَدَلِ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ وَهُوَ هُوَ فَأَعْمَلَ فِيهَا (كَتَبَ) كَأَنَّهُ قَالَ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ، وَأَمَّا (فَأَنَّهُ غَفُورٌ) بِالْفَتْحِ فَفِيهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مُضْمَرٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَلَهُ أَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، لِأَنَّ مَا بَعْدَ الْفَاءِ مُبْتَدَأٌ، أَيْ فَلَهُ غُفْرَانُ اللَّهِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُضْمَرَ مُبْتَدَأُ تَكُونُ (أَنَّ) وَمَا عَمِلَتْ فِيهِ خَبَرُهُ، تَقْدِيرُهُ: فَأَمْرُهُ غُفْرَانُ اللَّهِ لَهُ، وَهَذَا اخْتِيَارُ سِيبَوَيْهِ، وَلَمْ يُجِزِ الْأَوَّلَ، وَأَجَازَهُ أَبُو حَاتِمٍ. وَقِيلَ: إِنَّ (كَتَبَ) عَمِلَ فِيهَا، أَيْ كَتَبَ رَبُّكُمْ أَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ وَابْنِ هُرْمُزٍ كَسْرُ الْأُولَى عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَفَتْحُ الثَّانِيَةِ عَلَى أَنْ تَكُونَ مُبْتَدَأَةً أَوْ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ أَوْ مَعْمُولَةً لِكَتَبَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَمَنْ فَتَحَ الْأُولَى- وَهُوَ نَافِعٌ- جَعَلَهَا بَدَلًا مِنَ الرَّحْمَةِ، وَاسْتَأْنَفَ الثَّانِيَةَ لأنها بعد الفاء، وهي قراءة بينة.
Mücâhid şöyle demiştir: Helali haramdan ayıramaz ve cehaletinden ötürü bu işi yapar; binaenaleyh her günah işleyen kimse onunla ilgili cahildir. Bu mana "en-Nisâ"da geçmişti. Dünyayı ahirete tercih eden kimse cahildir, şeklinde de açıklanmıştır. { فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ibaresindeki { فَأَنَّهُ } kelimesinin hemzesini İbn Âmir ve Âsım fetha ile okumuşlardır; { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ } ifadesini de böyledir. Nâfi' de { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ } ifadesinde bu ikisine muvafakat etmiştir. Diğer kurrâ ise her ikisini kesra ile okumuşlardır. Kesra ile okuyanlar istinâf (yeni başlangıç) üzere okumuşlardır ve cümle rahmetin tefsiridir. (إن) cümlelerin başına geldiğinde kesra ile okunur; fâ'dan sonrasının hükmü de ibtidadır (başlangıçtır) ve istinâftır, bu sebeple kesra okunmuştur. Her ikisini fetha ile okuyanlara göre birincisi rahmetten bedel olarak nasb mahallindedir; bu bir şeyin aynı olan şeyden bedelidir (bedel-i kül). { كَتَبَ } fiili onda amel etmiştir; sanki: Rabbiniz kendi üzerine, kim işlerse... [bağışlayacağını] yazdı, demiş gibidir. Fetha ile olan { فَأَنَّهُ غَفُورٌ } ifadesine gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mübteda olarak ref mahallinde olmasıdır, haberi ise hazfedilmiştir (gizlidir); sanki: "Ona Allah'ın çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici olduğu hükmü vardır" demiş gibidir. Çünkü fâ'dan sonrası mübtedadır; yani onun için Allah'ın bağışlaması vardır. İkinci vecih: { أَنَّ } ve amel ettiği kısmın haber olduğu gizli bir mübtedanın takdir edilmesidir; takdiri: "Onun durumu, Allah'ın kendisini bağışlamasıdır" şeklindedir. Sîbeveyh'in tercihi budur; birinciyi caiz görmemiştir, Ebû Hâtim ise caiz görmüştür. { كَتَبَ } fiilinin onda amel ettiği de söylenmiştir; yani: Rabbiniz çok bağışlayıcı ve merhamet edici olduğunu yazdı. Ali b. Sâlih ve İbn Hürmüz'den birincinin istinâf sebebiyle kesra, ikincinin ise mübteda veya mübtedanın haberi yahut daha önce geçtiği üzere { كَتَبَ } fiilinin ma'mûlü olarak fetha okunduğu rivayet edilmiştir. Birinciyi fetha okuyan kimse -ki o Nâfi'dir- onu rahmetten bedel kılmış, ikinciyi ise fâ harfinden sonra geldiği için istinâf kabul etmiştir; bu açık ve anlaşılır bir kıraattir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 55]
وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥)
{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “Suçluların yolu apaçık ortaya çıksın diye ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklarız.” (55)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ) التَّفْصِيلُ التَّبْيِينُ الَّذِي تَظْهَرُ بِهِ الْمَعَانِي، وَالْمَعْنَى: وَكَمَا فَصَّلْنَا لَكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ دَلَائِلَنَا وَمُحَاجَّتَنَا مَعَ الْمُشْرِكِينَ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ لَكُمُ الْآيَاتِ فِي كُلِّ مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ، وَنُبَيِّنُ لَكُمْ أَدِلَّتَنَا وَحُجَجَنَا فِي كُلِّ حَقٍّ يُنْكِرُهُ أَهْلُ الباطل.
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız” buyruğundaki tafsîl (ayrıntılı açıklama), manaların kendisiyle belirginleştiği beyan etmektir. Anlamı ise şudur: Bu surede sana delillerimizi ve müşriklerle olan hüccetlerimizi ayrıntılı olarak açıkladığımız gibi, din işlerinden ihtiyaç duyduğunuz her hususta da ayetleri size böyle ayrıntılı olarak açıklarız ve bâtıl ehlinin inkâr ettiği her hakikatte delillerimizi ve hüccetlerimizi size açıkça beyan ederiz.
وَقَالَ الْقُتَبِيُّ:" نُفَصِّلُ الْآياتِ" نَأْتِي بِهَا شَيْئًا بعد شي، وَلَا نُنَزِّلُهَا جُمْلَةً مُتَّصِلَةً. (وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ) يُقَالُ: هَذِهِ اللَّامُ تَتَعَلَّقُ بِالْفِعْلِ فَأَيْنَ الْفِعْلُ الَّذِي تَتَعَلَّقُ بِهِ؟ فَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: هُوَ مُقَدَّرٌ، أَيْ وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَلِتَسْتَبِينَ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْحَذْفُ كُلُّهُ لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ فَصَّلْنَاهَا. وَقِيلَ: إِنَّ دُخُولَ الْوَاوِ لِلْعَطْفِ عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ لِيَظْهَرَ الْحَقُّ وَلِيَسْتَبِينَ، قُرِئَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ. (سَبِيلُ) بِرَفْعِ اللَّامِ وَنَصْبِهَا، وَقِرَاءَةُ التَّاءِ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ وَلِتَسْتَبِينَ يَا مُحَمَّدُ سَبِيلَ الْمُجْرِمِينَ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﵇ يَسْتَبِينَهَا؟ فَالْجَوَابُ عِنْدَ الزَّجَّاجِ- أَنَّ الْخِطَابَ لِلنَّبِيِّ ﵇ خِطَابٌ لِأُمَّتِهِ، فَالْمَعْنَى: وَلِتَسْتَبِينُوا سَبِيلَ الْمُجْرِمِينَ. فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ لَمْ يَذْكُرْ سَبِيلَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَفِي هَذَا جَوَابَانِ، أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ مِثْلَ قَوْلِهِ:" سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ"] النحل: ٨١] فَالْمَعْنَى، وَتَقِيكُمُ الْبَرْدَ ثُمَّ حُذِفَ، وَكَذَلِكَ يَكُونُ هَذَا الْمَعْنَى وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ حُذِفَ. وَالْجَوَابُ الْآخَرُ- أَنْ يُقَالَ: اسْتَبَانَ الشَّيْءُ وَاسْتَبَنْتُهُ، وَإِذَا بَانَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ فَقَدْ بَانَ سَبِيلُ الْمُؤْمِنِينَ. وَالسَّبِيلُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، فَتَمِيمٌ تُذَكِّرُهُ، وَأَهْلُ الْحِجَازِ تُؤَنِّثُهُ، وَفِي التَّنْزِيلِ" وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ"] الأعراف: ١٤٦] مذكر" لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ"] آل عمران: ٩٩] مُؤَنَّثٌ، وَكَذَلِكَ قُرِئَ (وَلِتَسْتَبِينَ) بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ، فَالتَّاءُ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ.
el-Kutebî: { نُفَصِّلُ الْآياتِ }, onları peyderpey getiririz, bir bütün halinde ardı ardına indirmeyiz, demiştir. { وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “Suçluların yolu apaçık ortaya çıksın diye”; bu lâm harfinin bir fiile taalluk ettiği söylenir, peki taalluk ettiği fiil nerededir? Kûfeliler: O takdir edilmiştir; yani 'Size açıklayalım ve apaçık ortaya çıksın diye ayetleri böyle ayrıntılı açıklarız' takdirindedir, dediler. en-Nehhâs dedi ki: Bu haziflerin hiçbirine ihtiyaç yoktur; takdir şöyledir: 'Ayetleri ayrıntılı olarak açıkladığımız gibi böylece ayrıntılı açıklarız.' Vâv harfinin manaya atıf için girdiği de söylenmiştir; yani hak ortaya çıksın ve apaçık belli olsun diye. Yâ ve tâ ile okunmuştur. { سَبِيلُ } kelimesi lâmın dammesi ve fethası ile [okunmuştur]; tâ ile kıraat Peygamber'e ﷺ hitaptır; yani 'Ey Muhammed, suçluların yolunu apaçık göresin diye.' Şayet: "Peygamber aleyhisselâm zaten onu apaçık bilmiyor muydu?" denilirse, ez-Zeccâc'a göre cevap şudur: Peygamber'e aleyhisselâm yapılan hitap ümmetine yapılmış hitaptır; dolayısıyla mana: 'Siz suçluların yolunu apaçık bilesiniz diye' şeklindedir. Şayet: "Müminlerin yolu niçin zikredilmedi?" denilirse, buna iki cevap verilir: Birincisi: Yüce Allah'ın { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } [Nahl: 81] “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” sözü gibi olmasıdır; mana: 'Ve soğuktan koruyan' şeklindedir, sonra hazfedilmiştir. Aynı şekilde bu mana da: 'Ve müminlerin yolu apaçık ortaya çıksın diye' şeklindedir, sonra hazfedilmiştir. Diğer cevap ise şöyle denilmesidir: Bir şey apaçık oldu (istebâne) ve ben onu apaçık gördüm (istebentuhu); suçluların yolu apaçık ortaya çıkınca müminlerin yolu da apaçık ortaya çıkmış olur. Sebîl (yol) kelimesi müzekker de müennes de kullanılır; Temîm kabilesi onu müzekker, Hicaz ehli ise müennes kabul eder. Kur'an'da: { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ } [A'râf: 146] “Doğru yolu görseler” ifadesinde müzekker, { لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 99] “Niçin Allah'ın yolundan alıkoyuyorsunuz?” ifadesinde müennestir. Aynı şekilde { وَلِتَسْتَبِينَ } yâ ve tâ ile okunmuştur; tâ harfi Peygamber'e ﷺ hitaptır, kastedilen ise onun ümmetidir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٦]
[En'âm Suresi (6): Ayet 56]
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmek bana kesinlikle yasaklandı.' De ki: 'Sizin hevalarınıza uymam; aksi halde sapıtmış ve doğru yolda olanlardan olmamış olurum.'” (56)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) قِيلَ:" تَدْعُونَ" بِمَعْنَى تَعْبُدُونَ. وَقِيلَ: تَدْعُونَهُمْ فِي مُهِمَّاتِ أُمُورِكُمْ عَلَى جِهَةِ الْعِبَادَةِ، أَرَادَ بِذَلِكَ الْأَصْنَامَ. (قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ) فِيمَا طَلَبْتُمُوهُ مِنْ عِبَادَةِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَمِنْ طَرْدِ مَنْ أَرَدْتُمْ طَرْدَهُ. (قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً) أَيْ قَدْ ضَلَلْتُ إِنِ اتَّبَعْتُ أَهْوَاءَكُمْ. (وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ) أَيْ على طريق رشد وهدى.
Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmek bana kesinlikle yasaklandı.'” buyruğunda geçen “ted'ûne (تَدْعُونَ)” ifadesinin "kulluk ediyorsunuz / tapıyorsunuz" manasında olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre de ibadet kastıyla önemli işlerinizde kendilerine dua edip yalvardığınız varlıklar demektir ki bununla putlar kastedilmiştir. { قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ } “De ki: 'Sizin hevalarınıza uymam.'” [yani] bu nesnelere tapınma ve kovulmasını istediğiniz kimseleri kovma hususundaki taleplerinizde [size uymam]. { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً } “Aksi halde sapıtmış olurum.” Yani eğer sizin hevalarınıza uyarsam muhakkak sapıtmış olurum. { وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “Ve doğru yolda olanlardan olmamış [olurum].” Yani doğruluk ve hidayet yolu üzerinde bulunmamış olurum.
وقرى" ضَلَلْتُ" بِفَتْحِ اللَّامِ وَكَسْرِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ. قَالَ أَبُو عَمْرِو] بْنُ الْعَلَاءِ [: ضَلِلْتُ بِكَسْرِ اللَّامِ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ] يَحْيَى [ بْنِ وَثَّابٍ وَطَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، وَالْأُولَى هِيَ الْأَصَحُّ وَالْأَفْصَحُ، لِأَنَّهَا لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالضَّلَالُ وَالضَّلَالَةُ ضِدُّ الرَّشَادِ، وَقَدْ ضَلَلْتُ أَضِلُّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي"] سبأ: ٥٠] فَهَذِهِ لُغَةُ نَجْدٍ، وَهِيَ الْفَصِيحَةُ، وَأَهْلُ الْعَالِيَةِ يقولون: ضللت بالكسر أضل.
{ ضَلَلْتُ } kelimesi lâmın fethası ve kesrası ile okunmuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. Ebû Amr [b. el-Alâ]: Lâmın kesrasıyla daliltü (ضَلِلْتُ) Temîm lehçesidir; [Yahyâ] b. Vessâb ile Talha b. Musarrıf'ın kıraatidir, demiştir. Birincisi ise daha sahih ve daha fasihtir; çünkü Hicaz ehlinin lehçesidir ve cumhurun kıraatidir. el-Cevherî şöyle demiştir: Dalâl (الضَّلَال) ve dalâlet (الضَّلَالَة), rüşdün (doğru yolun) zıddıdır; daleltü adıllü (ضَلَلْتُ أَضِلُّ) denir. Allah Teâlâ: { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي } [Sebe: 50] “De ki: 'Eğer saparsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum'” buyurmuştur; bu Necid lehçesidir ve fasih olanıdır. Âliye ehli ise lâmın kesrasıyla daliltü adallü (ضللت أضل) derler.
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٧]
[En'âm Suresi (6): Ayet 57]
قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧)
{ قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız. Çabucak gelmesini istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır; O hakkı anlatır ve O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.'” (57)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي) أَيْ دَلَالَةٍ وَيَقِينٍ وَحُجَّةٍ وَبُرْهَانٍ، لَا عَلَى هَوًى، وَمِنْهُ الْبَيِّنَةُ لِأَنَّهَا تُبَيِّنُ الْحَقَّ وَتُظْهِرُهُ. (وَكَذَّبْتُمْ بِهِ) أَيْ بِالْبَيِّنَةِ لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الْبَيَانِ، كَمَا قَالَ:" وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ"] النساء: ٨] عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ هُنَاكَ. وَقِيلَ يَعُودُ عَلَى الرَّبِّ، أَيْ كَذَّبْتُمْ بِرَبِّي لِأَنَّهُ جَرَى ذِكْرُهُ. وَقِيلَ: بِالْعَذَابِ. وَقِيلَ: بِالْقُرْآنِ. وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ وَالَّتِي قَبْلَهَا مَا أَنْشَدَهُ مُصْعَبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ لِنَفْسِهِ، وَكَانَ شَاعِرًا محسنا ﵁:
Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “De ki: Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim” sözü; yani heva üzerine değil; bir delil, yakîn, hüccet ve bürhan üzerindeyim. Beyyine (açık delil) de hakkı açıkladığı ve ortaya koyduğu için bu ismi almıştır. { وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “Siz ise onu yalanladınız”; yani açık delili yalanladınız, çünkü o beyan anlamındadır. Nitekim orada açıkladığımız üzere: { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ } [Nisâ: 8] “Bölüşmede akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa ondan kendilerine rızık verin” ayetinde de böyledir. Zamirin Rabbe döndüğü; yani zikri geçtiği için Rabbimi yalanladınız, manasına geldiği de söylenmiştir. Azabı yalanladınız, Kur'an'ı yalanladınız, şeklinde de söylenmiştir. Bu ayet ve önceki ayetin manası hakkında, güzel şiir söyleyen bir şair olan Mus'ab b. Abdillâh b. ez-Zübeyr radıyallâhu anh kendisi için şu şiiri inşad etmiştir:
أأقعد بعد ما رَجَفَتْ عِظَامِي ... وَكَانَ الْمَوْتُ أَقْرَبَ مَا يَلِينِي
Kemiklerim titredikten sonra oturup kalır mıyım hiç... Ölüm bana en yakın şey olmuşken?
أُجَادِلُ كُلَّ مُعْتَرِضٍ خَصِيمٍ ... وَأَجْعَلُ دِينَهُ غَرَضًا لِدِينِي
Karşıma çıkan her hasımla münakaşa edip... Onun dinini kendi dinime hedef mi yapayım?
فَأَتْرُكُ مَا عَلِمْتُ لِرَأْيِ غَيْرِي ... وَلَيْسَ الرَّأْيُ كَالْعِلْمِ الْيَقِينِ
Bildiğim şeyi başkasının görüşü için terk mi edeyim... Oysa şahsi görüş, yakînî bilgi gibi değildir.
وَمَا أَنَا وَالْخُصُومَةُ وَهِيَ شَيْءٌ ... يُصَرَّفُ فِي الشَّمَالِ وَفِي الْيَمِينِ
Ben nerede, sağa sola çekilip duran... Bir şey olan çekişme nerede?
وَقَدْ سُنَّتْ لَنَا سُنَنٌ قِوَامُ ... يَلُحْنَ بِكُلِّ فَجٍّ أو وجئن
Bizim için dosdoğru yollar konulmuştur... Her vadide veya yolda parıldayıp duran.
وَكَانَ الْحَقُّ لَيْسَ بِهِ خَفَاءٌ ... أَغَرَّ كَغُرَّةِ الفلق المبين
Hak ise kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan, apaçık sabah aydınlığının parlaklığı gibi apaktı.
وَمَا عِوَضٌ لَنَا مِنْهَاجُ جَهْمٍ ... بِمِنْهَاجِ ابْنِ آمِنَةَ الْأَمِينِ
Âmine'nin güvenilir oğlunun tuttuğu yolun yerine... Cehm'in tuttuğu yol bizim için asla bedel olamaz.
فَأَمَّا مَا عَلِمْتُ فَقَدْ كَفَانِي ... وَأَمَّا مَا جَهِلْتُ فَجَنِّبُونِي
Bildiğim şey bana kâfidir... Bilmediğim şeyden ise beni uzak tutun.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ) أَيِ الْعَذَابُ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا لِفَرْطِ تَكْذِيبِهِمْ يَسْتَعْجِلُونَ نُزُولَهُ اسْتِهْزَاءً نَحْوَ قَوْلِهِمْ:" أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً"] الاسراء: ٩٢] " اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ"] الأنفال: ٣٢]. وَقِيلَ: مَا عِنْدِي مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي تَقْتَرِحُونَهَا. (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ) أَيْ مَا الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ وَتَعْجِيلِهِ. وَقِيلَ: الْحُكْمُ الْفَاصِلُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ لِلَّهِ. (يَقُصُّ الْحَقَّ) أَيْ يَقُصُّ الْقَصَصَ الْحَقَّ، وَبِهِ اسْتَدَلَّ مَنْ مَنَعَ الْمَجَازَ فِي الْقُرْآنِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ وَعَاصِمٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْأَعْرَجِ وَابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ اللَّهُ ﷿: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ" [يوسف: ٣]. وَالْبَاقُونَ" يَقْضِ الْحَقَّ" بِالضَّادِ الْمُعْجَمَةِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ عَلِيٌّ- ﵁ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَهُوَ مَكْتُوبٌ فِي الْمُصْحَفِ بِغَيْرِ يَاءٍ، وَلَا يَنْبَغِي الْوَقْفُ عَلَيْهِ، وَهُوَ مِنَ الْقَضَاءِ، وَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ بَعْدَهُ (وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ) وَالْفَصْلُ لَا يَكُونُ إِلَّا قَضَاءً دُونَ قَصَصٍ، وَيُقَوِّي ذَلِكَ قَوْلُهُ قَبْلَهُ:" إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ" وَيُقَوِّي ذَلِكَ أَيْضًا قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقْضِي بِالْحَقِّ) فَدُخُولُ الْبَاءِ يُؤَكِّدُ مَعْنَى الْقَضَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّ مَعْنَى" يَقْضِي" يَأْتِي وَيَصْنَعُ فَالْمَعْنَى: يَأْتِي الْحَقَّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: يَقْضِي الْقَضَاءَ الْحَقَّ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَقِرَاءَةُ الصَّادِ أَحَبُّ إِلَيَّ، لِاتِّفَاقِ الْحَرَمِيِّينَ وَعَاصِمٍ عَلَى ذَلِكَ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنَ الْقَضَاءِ لَلَزِمَتِ الْبَاءُ فِيهِ كَمَا أَتَتْ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الِاحْتِجَاجُ لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْبَاءِ تحذف كثيرا.
Yüce Allah'ın: (مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ) "Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir" buyruğu: Yani azap [benim yanımda değildir]. Zira onlar, yalanlamadaki aşırılıkları sebebiyle alay yollu olarak onun hemen inmesini istiyorlardı; nitekim şöyle demişlerdi: { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşüresin” [el-İsrâ 17/92], { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır” [el-Enfâl 8/32]. Şöyle de denilmiştir: Teklif edip durduğunuz mucizeler benim yanımda (elimde) değildir. (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ) "Hüküm ancak Allah'ındır"; yani azabın ertelenmesi ve öne alınması hususunda hüküm yalnızca Allah'a aittir. Şöyle de denilmiştir: Hak ile bâtılı birbirinden ayıran hüküm Allah'a aittir. (يَقُصُّ الْحَقَّ) "O, hakkı anlatır"; yani hak kıssaları anlatır. Kur'an'da mecazı kabul etmeyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Âsım, Mücâhid, el-A‘rec ve İbn Abbâs'ın kıraatidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” [Yûsuf 12/3]. Diğer kurrâlar ise noktalı dâd ile (يَقْضِ الْحَقَّ) "Hakkı hükmeder" şeklinde okumuşlardır. Ali -radıyallâhu anh-, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Saîd b. el-Müseyyeb de böyle okumuştur. Bu kelime mushafta [sonunda] ye (ي) harfi olmaksızın yazılmıştır ve üzerinde durulmamalıdır (vakıf yapılmamalıdır). Bu [kıraat], "kazâ" (hüküm verme) kökünden gelir. Buna delil ise hemen ardından gelen { وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” buyruğudur; çünkü fasl (ayırt edip hükme bağlama), kıssa anlatmakla değil ancak hüküm vermek (kazâ) ile olur. Yine bundan önceki { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” ifadesi de bunu desteklemektedir. Aynı şekilde İbn Mes'ûd'un { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقْضِي بِالْحَقِّ } “Hüküm ancak Allah'ındır, O hak ile hükmeder” şeklindeki kıraati de bunu teyit eder; zira "bâ" harf-i cerrinin dahil olması kazâ (hüküm verme) anlamını pekiştirmektedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu [gerekçe] bağlayıcı değildir; çünkü "yakdî"nin anlamı "yapar, meydana getirir" demektir; dolayısıyla mana "hakkı yerine getirir/meydana getirir" şeklinde olur. Mananın "hak olan hükmü verir" şeklinde olması da caizdir. Mekkî ise şöyle demiştir: Haremeyn kurrâsı (Nâfi‘ ve İbn Kesîr) ile Âsım'ın bu hususta ittifak etmeleri ve şayet "kazâ" kökünden olsaydı İbn Mes'ûd'un kıraatinde geldiği gibi başında bâ harfinin bulunması gerekeceği gerekçesiyle [noktasız] sâd ile okunan kıraat (yakussu) bana göre daha sevimlidir. en-Nehhâs der ki: Bu delil getirme de zorunlu (bağlayıcı) değildir; zira bunun gibi [fiillere dahil olan] "bâ" harfi sıklıkla hazfedilir (düşürülür).
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 58]
قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨)
{ قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “De ki: 'Acele istediğiniz şey elimde olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.'” (58)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ" أَيْ مِنَ الْعَذَابِ لَأَنْزَلْتُهُ بِكُمْ حَتَّى يَنْقَضِيَ الْأَمْرُ إِلَى آخِرِهِ. وَالِاسْتِعْجَالُ: تَعْجِيلُ طَلَبِ الشَّيْءِ قَبْلَ وَقْتِهِ." وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ" أي بالمشركين وبوقت عقوبتهم.
Yüce Allah'ın: { قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “De ki: Acele istediğiniz şey elimde olsaydı” sözü; yani azaptan [istediğiniz şey elimde olsaydı], iş sonuna kadar bitip tükeninceye dek onu üzerinize mutlaka indirirdim. İsti'câl, bir şeyin vaktinden önce gerçekleşmesini aceleyle talep etmektir. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri en iyi bilendir”; yani müşrikleri ve onların cezalandırılma vaktini en iyi bilendir.
مصححه أبو إسحاق إبراهيم أطفيش تَمَّ الْجُزْءُ السَّادِسُ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الْجُزْءُ السَّابِعُ، وَأَوَّلُهُ قوله تعالى: (وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ)
Musahhih: Ebû İshâk İbrâhîm Atfeyyiş. Kurtubî Tefsiri'nin altıncı cüzü tamamlandı; inşallah Teâlâ onu, başı Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } sözü olan yedinci cüz takip edecektir.
الجزء السابع
Yedinci Cüz
(بسم الله الرحمن الرحيم)
(Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla)
[تتمة تفسير سورة الأنعام]
[En'âm Suresi Tefsirinin Devamı]
[سورة الأنعام (٦): آية ٥٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 59]
وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩)
{ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı da bilir. Hiçbir yaprak düşmez ki O bunu bilmesin. Yerin karanlıklarında hiçbir tane, ne yaş ne de kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın.” (59)
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- جَاءَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَمَّا نَزَلَتْ نَزَلَ مَعَهَا اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ مَلَكٍ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" مَفَاتِحُ الْغَيْبِ خمس لا يعلمها إلا الله لَا يَعْلَمُ مَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ إِلَّا اللَّهُ وَلَا يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ إِلَّا اللَّهُ وَلَا يَعْلَمُ مَتَى يَأْتِي الْمَطَرُ إِلَّا اللَّهُ وَلَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِلَّا اللَّهُ وَلَا يَعْلَمُ مَتَى تَقُومُ السَّاعَةُ إِلَّا اللَّهُ". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: مَنْ زَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُخْبِرُ بِمَا يَكُونُ فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ" وَمَفَاتِحُ جَمْعُ مَفْتَحٍ، هَذِهِ اللُّغَةُ الْفَصِيحَةُ. وَيُقَالُ: مِفْتَاحٌ وَيُجْمَعُ مَفَاتِيحُ. وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ السَّمَيْقَعِ" مَفَاتِيحُ". وَالْمِفْتَحُ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مَا يَحُلُّ غَلْقًا، مَحْسُوسًا كَانَ كالقفل على البيت أو معقول كَالنَّظَرِ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ وَأَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ مِنَ النَّاسِ مَفَاتِيحَ لِلْخَيْرِ مَغَالِيقَ لِلشَّرِّ وَإِنَّ مِنَ النَّاسِ مَفَاتِيحَ لِلشَّرِّ مَغَالِيقَ لِلْخَيْرِ فَطُوبَى لِمَنْ جَعَلَ اللَّهُ مَفَاتِيحَ الْخَيْرِ عَلَى يَدَيْهِ وَوَيْلٌ لِمَنْ جَعَلَ اللَّهُ مَفَاتِيحَ الشَّرِّ عَلَى يَدَيْهِ (. وَهُوَ فِي الْآيَةِ اسْتِعَارَةٌ عَنِ التَّوَصُّلِ إِلَى الْغُيُوبِ كَمَا يُتَوَصَّلُ فِي الشَّاهِدِ بِالْمِفْتَاحِ إِلَى الْمُغَيَّبِ عَنِ الْإِنْسَانِ،
Bu ayette üç mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Rivayette geldiğine göre bu ayet indiğinde, onunla birlikte on iki bin melek inmiştir. Buhârî, İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَفَاتِحُ الْغَيْبِ خمس لا يعلمها إلا الله لَا يَعْلَمُ مَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ إِلَّا اللَّهُ وَلَا يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ إِلَّا اللَّهُ وَلَا يَعْلَمُ مَتَى يَأْتِي الْمَطَرُ إِلَّا اللَّهُ وَلَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِلَّا اللَّهُ وَلَا يَعْلَمُ مَتَى تَقُومُ السَّاعَةُ إِلَّا اللَّهُ » «Gaybın anahtarları beştir; onları Allah'tan başkası bilmez: Rahimlerin neyi eksilttiğini Allah'tan başkası bilmez, yarın ne olacağını Allah'tan başkası bilmez, yağmurun ne zaman geleceğini Allah'tan başkası bilmez, hiçbir nefis hangi yerde öleceğini bilmez ve kıyametin ne zaman kopacağını Allah'tan başkası bilmez.» Sahîh-i Müslim'de Âişe'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: "Kim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yarın ne olacağını haber verdiğini iddia ederse, Allah'a karşı pek büyük bir iftirada bulunmuş olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: Göklerde ve yerde gaybı Allah'tan başka kimse bilmez”." Mefâtih (مَفَاتِح), mefteh (مَفْتَح) kelimesinin çoğuludur; fasih olan lügat budur. Miftâh (مِفْتَاح) da denilir ve çoğulu mefâtîh (مَفَاتِيح) gelir. İbnü's-Semeyka'nın kıraati de "mefâtîh" (مَفَاتِيحُ) şeklindedir. Mefteh; evin üzerindeki kilit gibi duyulur (hissî) olsun, tefekkür ve istidlal (nazar) gibi akledilir (aklî) olsun, kilitli olan her şeyi açan aletten ibarettir. İbn Mâce Sünen'inde ve Ebû Hâtim el-Büstî Sahîh'inde Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: « إِنَّ مِنَ النَّاسِ مَفَاتِيحَ لِلْخَيْرِ مَغَالِيقَ لِلشَّرِّ وَإِنَّ مِنَ النَّاسِ مَفَاتِيحَ لِلشَّرِّ مَغَالِيقَ لِلْخَيْرِ فَطُوبَى لِمَنْ جَعَلَ اللَّهُ مَفَاتِيحَ الْخَيْرِ عَلَى يَدَيْهِ وَوَيْلٌ لِمَنْ جَعَلَ اللَّهُ مَفَاتِيحَ الشَّرِّ عَلَى يَدَيْهِ » «İnsanlardan öyleleri vardır ki hayrın anahtarları, şerrin kilitleridir. İnsanlardan öyleleri de vardır ki şerrin anahtarları, hayrın kilitleridir. Allah'ın hayrın anahtarlarını ellerine verdiği kimselere ne mutlu! Allah'ın şerrin anahtarlarını ellerine verdiği kimselere de yazıklar olsun!» Bu [anahtar ifadesi], ayette gayblara ulaşmaktan kinayedir (istiâredir); nitekim görünür âlemde anahtarla insandan gizli kalan şeylere ulaşıldığı gibi,
وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِ النَّاسِ افْتَحْ عَلَيَّ كَذَا، أَيْ أَعْطِنِي أَوْ عَلِّمْنِي مَا أَتَوَصَّلُ إِلَيْهِ بِهِ. فَاللَّهُ تَعَالَى عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ، وَبِيَدِهِ الطُّرُقُ الْمُوَصِّلَةُ إِلَيْهِ، لَا يَمْلِكُهَا إِلَّا هُوَ، فَمَنْ شَاءَ إِطْلَاعَهُ عَلَيْهَا أَطْلَعَهُ، وَمَنْ شَاءَ حَجْبَهُ عَنْهَا حَجَبَهُ. وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مِنْ إِفَاضَتِهِ إِلَّا عَلَى رُسُلِهِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ" وَقَالَ:" عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ". (الْآيَةَ) وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمَفَاتِحِ خَزَائِنُ الرِّزْقِ، عَنِ السُّدِّيِّ وَالْحَسَنِ. مُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ: خَزَائِنُ الْأَرْضِ. وَهَذَا مَجَازٌ، عُبِّرَ عَنْهَا بِمَا يُتَوَصَّلُ إِلَيْهَا بِهِ. وَقِيلَ: غَيْرُ هَذَا مِمَّا يَتَضَمَّنُهُ مَعْنَى الْحَدِيثِ أَيْ عِنْدَهُ الْآجَالُ وَوَقْتُ انْقِضَائِهَا. وَقِيلَ: عَوَاقِبُ الْأَعْمَارِ وَخَوَاتِمُ الْأَعْمَالِ، إِلَى غَيْرِ هَذَا مِنَ الْأَقْوَالِ. وَالْأَوَّلُ الْمُخْتَارُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: أَضَافَ سُبْحَانَهُ عِلْمَ الْغَيْبِ إِلَى نَفْسِهِ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ مِنْ كِتَابِهِ إِلَّا مَنِ اصْطَفَى مِنْ عِبَادِهِ. فَمَنْ قَالَ: إِنَّهُ يَنْزِلُ الْغَيْثُ غَدًا وَجَزَمَ فَهُوَ كَافِرٌ، أَخْبَرَ عَنْهُ بِأَمَارَةٍ ادَّعَاهَا أَمْ لَا. وَكَذَلِكَ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي الرَّحِمِ فَهُوَ كَافِرٌ، فَإِنْ لَمْ يَجْزِمْ وَقَالَ: إِنَّ النَّوْءَ يُنْزِلُ اللَّهُ بِهِ الْمَاءَ عَادَةً، وَأَنَّهُ سَبَبُ الْمَاءِ عَادَةً، وَأَنَّهُ سَبَبُ الْمَاءِ عَلَى مَا قَدَّرَهُ وَسَبَقَ فِي عِلْمِهِ لَمْ يَكْفُرْ، إِلَّا أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ لَهُ أَلَّا يَتَكَلَّمَ بِهِ، فَإِنَّ فِيهِ تَشْبِيهًا بِكَلِمَةِ أَهْلِ الْكُفْرِ، وَجَهْلًا بِلَطِيفِ حِكْمَتِهِ، لِأَنَّهُ يَنْزِلُ مَتَى شَاءَ، مَرَّةً بِنَوْءِ كَذَا، وَمَرَّةً دُونَ النَّوْءِ، قَالَ الله تعالى: " أصبح من مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ (بِالْكَوْكَبِ) " عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْوَاقِعَةِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَذَلِكَ قَوْلُ الطَّبِيبِ: إِذَا كَانَ الثَّدْيُ الْأَيْمَنُ مُسْوَدَّ الْحَلَمَةِ فَهُوَ ذَكَرٌ، وَإِنْ كَانَ فِي الثَّدْيِ الْأَيْسَرِ فَهُوَ أُنْثَى، وَإِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَجِدُ الْجَنْبَ الْأَيْمَنَ أَثْقَلَ فَالْوَلَدُ أُنْثَى، وَادَّعَى ذَلِكَ عَادَةً لَا وَاجِبًا فِي الْخِلْقَةِ لَمْ يَكْفُرْ وَلَمْ يَفْسُقْ. وَأَمَّا مَنِ ادَّعَى الْكَسْبَ فِي مُسْتَقْبَلِ الْعُمُرِ فَهُوَ كَافِرٌ. أَوْ أَخْبَرَ عَنِ الْكَوَائِنِ الْمُجَمَلَةِ أَوِ الْمُفَصَّلَةِ فِي أَنْ تَكُونَ قَبْلَ أَنْ تكون فلا ريبة
Bundan dolayı onlardan [âlimlerden] bazıları şöyle demiştir: Bu [mefâtih kelimesi], insanların: "Bana şunu aç", yani: "Kendisiyle ona ulaşacağım şeyi bana ver veya öğret" sözünden alınmıştır. Gayb ilmi Allah Teâlâ'nın katındadır; ona ulaştıran yollar O'nun elindedir ve onlara O'ndan başkası mâlik olamaz. Dolayısıyla [gaybı] dilediğine bildirir, dilediğinden de gizler. Bu ilâhî lütuf ve feyiz ise O'nun elçilerinden başkasına olmaz. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah sizi gayba muttali kılacak değildir; fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer” ve: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } “O, gaybı bilendir ve gaybını kimseye açmaz; ancak razı olduğu elçi müstesna” [ayeti] buyurması buna delildir. es-Süddî ve el-Hasan'dan [nakledildiğine göre]: 'Mefâtih'ten maksat rızık hazineleridir, denilmiştir. Mukâtil ve ed-Dahhâk ise: "Yeryüzü hazineleridir" demişlerdir. Bu [kullanım], mecazdır; kendisine ulaşmayı sağlayan vasıta ile ifade edilmiştir. Hadisin manasının kapsadığı hususlardan biri olarak: "O'nun katında eceller ve onların sona eriş vakti vardır" şeklinde de açıklanmıştır. Yine: "Ömürlerin akıbetleri ve amellerin sonlarıdır" ve benzeri başka görüşler de ileri sürülmüştür. Tercih edilen birinci görüştür. Doğrusunu Allah bilir. İkincisi: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yüce Allah, Kitabında kullarından seçtikleri müstesna gayb ilmini birçok ayette Zatına izafe etmiştir. Dolayısıyla kim: "Yarın kesinlikle yağmur yağacak" der ve [bunu] kesin bir dille iddia ederse, ister ileri sürdüğü bir alamete dayanarak haber versin ister vermesin kâfir olur. Aynı şekilde rahimde ne olduğunu bildiğini iddia eden kimse de kâfir olur. Şayet kesin konuşmayıp: "Nev’ vesilesiyle Allah âdet üzere suyu indirir, o âdete göre suyun sebebidir ve Allah'ın takdir ettiği ve ilminde önceden geçtiği üzere suyun sebebidir" derse küfre düşmez; ancak böyle konuşmaması müstehaptır. Zira bunda inkârcıların sözüne benzeyiş ve Allah'ın latîf hikmetine karşı bir bilgisizlik vardır. Çünkü O, dilediği zaman yağdırır; bazen falan nev' ile indirir, bazen de nev' olmaksızın indirir. Nitekim Allah Teâlâ: « أصبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ [بِالْكَوْكَبِ] » «Kullarımdan bir kısmı Bana inanmış, [yıldıza ise] kâfir olmuş olarak sabahladı» buyurmuştur. Bunun açıklaması inşallah Vâkıa [Suresi'nde] gelecektir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Aynı şekilde bir tabibin: "Sağ memenin ucu siyahlaşmışsa [çocuk] erkektir, sol memede ise dişidir; şayet kadın sağ tarafını daha ağır hissediyorsa çocuk dişidir" demesi ve bunu yaratılışta zorunlu [bir kural] olarak değil de âdete binaen iddia etmesi halinde kâfir ve fâsık olmaz. Gelecekte [elde edilecek] kazancı bildiğini iddia eden kimseye gelince, o kâfirdir. Ya da henüz gerçekleşmeden önce meydana gelecek olayları mücmel veya tafsilatlı olarak [kesin bir dille] haber verirse, şüphe yoktur ki...
فِي كُفْرِهِ أَيْضًا. فَأَمَّا مَنْ أَخْبَرَ عَنْ كُسُوفِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فَقَدْ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: يُؤَدَّبُ وَلَا يُسْجَنُ. أَمَّا عَدَمُ تَكْفِيرِهِ فَلِأَنَّ جَمَاعَةً قَالُوا: إِنَّهُ أَمْرٌ يُدْرَكُ بِالْحِسَابِ وَتَقْدِيرِ الْمَنَازِلِ حَسَبَ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ:" وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ". وَأَمَّا أَدَبُهُمْ فَلِأَنَّهُمْ يُدْخِلُونَ الشَّكَّ عَلَى الْعَامَّةِ، إِذْ لَا يُدْرِكُونَ الْفَرْقَ بَيْنَ هَذَا وَغَيْرِهِ، فَيُشَوِّشُونَ عَقَائِدَهُمْ وَيَتْرُكُونَ قَوَاعِدَهُمْ فِي الْيَقِينِ فَأُدِّبُوا حَتَّى يُسِرُّوا ذَلِكَ إِذَا عَرَفُوهُ وَلَا يُعْلِنُوا بِهِ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْبَابِ (أَيْضًا) مَا جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ بَعْضِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ النَّبِيَّ صلى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:" مَنْ أَتَى عَرَّافًا (فَسَأَلَهُ عن شي) لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً". وَالْعَرَّافُ هُوَ الْحَازِرُ وَالْمُنَجِّمُ الَّذِي يَدَّعِي عِلْمَ الْغَيْبِ. وَهِيَ مِنْ الْعَرَافَةِ وَصَاحِبُهَا عَرَّافٌ، وَهُوَ الَّذِي يَسْتَدِلُّ عَلَى الْأُمُورِ بِأَسْبَابٍ وَمُقَدِّمَاتٍ يَدَّعِي مَعْرِفَتَهَا. وَقَدْ يَعْتَضِدُ بَعْضُ أَهْلِ هَذَا الْفَنِّ فِي ذَلِكَ بِالزَّجْرِ وَالطُّرُقِ وَالنُّجُومِ، وَأَسْبَابٍ مُعْتَادَةٍ فِي ذَلِكَ. وَهَذَا الْفَنُّ هُوَ الْعِيَافَةُ (بِالْيَاءِ). وَكُلُّهَا يَنْطَلِقُ عَلَيْهَا اسْمُ الْكِهَانَةِ، قَالَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ. وَالْكِهَانَةُ: ادِّعَاءُ عِلْمِ الْغَيْبِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي (كِتَابِ) (الْكَافِي): مِنَ الْمَكَاسِبِ الْمُجْتَمَعِ عَلَى تَحْرِيمِهَا الرِّبَا وَمُهُورُ الْبَغَايَا والسحت والرشاء وَأَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَى النِّيَاحَةِ وَالْغِنَاءِ، وَعَلَى الْكِهَانَةِ وَادِّعَاءِ الْغَيْبِ وَأَخْبَارِ السَّمَاءِ، وَعَلَى الزَّمْرِ وَاللَّعِبِ وَالْبَاطِلِ كُلِّهِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَقَدِ انْقَلَبَتِ الْأَحْوَالُ فِي هَذِهِ الْأَزْمَانِ بِإِتْيَانِ الْمُنَجِّمِينَ، وَالْكُهَّانِ لَا سِيَّمَا بِالدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ، فَقَدْ شَاعَ فِي رُؤَسَائِهِمْ وَأَتْبَاعِهِمْ وَأُمَرَائِهِمُ اتِّخَاذُ الْمُنَجِّمِينَ، بَلْ وَلَقَدِ انْخَدَعَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُنْتَسِبِينَ لِلْفِقْهِ وَالدِّينِ فَجَاءُوا إِلَى هَؤُلَاءِ الْكَهَنَةِ وَالْعَرَّافِينَ فَبَهْرَجُوا عَلَيْهِمْ بِالْمِحَالِ، وَاسْتَخْرَجُوا مِنْهُمُ الْأَمْوَالَ فَحَصَلُوا مِنْ أَقْوَالِهِمْ عَلَى السَّرَابِ وَالْآلِ، وَمِنْ أَدْيَانِهِمْ عَلَى الْفَسَادِ وَالضَّلَالِ. وَكُلُّ ذلك من الكبائر، لقول ﵇:" لم تقبل لصلاة أَرْبَعِينَ لَيْلَةً". فَكَيْفَ بِمَنِ اتَّخَذَهُمْ وَأَنْفَقَ عَلَيْهِمْ مُعْتَمِدًا عَلَى أَقْوَالِهِمْ. رَوَى مُسْلِمٌ ﵀) عَنْ عَائِشَةَ ﵂) قَالَتْ: سَأَلَ رسول الله صلى الله عليه وسم أُنَاسٌ عَنِ الْكُهَّانِ فَقَالَ:" إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِشَيْءٍ ( " فقالوا:
...aynı şekilde onun küfründe de [ihtilaf edilmiştir]. Güneş ve ay tutulmasını önceden haber veren kimseye gelince, âlimlerimiz şöyle demiştir: Te'dib edilir (terbiye amacıyla cezalandırılır) ama hapsedilmez. Tekfir edilmeyişinin sebebi, bir topluluğun şöyle demesindendir: Bu, Allah'ın { وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ } “Aya da menziller takdir ettik” kavlinde bildirdiği üzere hesap ve menzillerin takdiriyle bilinebilen bir durumdur. Te'dib edilmelerine gelince; çünkü onlar avamın zihnine şüphe sokarlar. Zira avam bununla diğer [gayb iddiaları] arasındaki farkı idrak edemez; böylece onların inançlarını bulandırırlar ve kesin bilgi (yakin) üzerine kurulu esaslarını terk etmelerine yol açarlar. Bu sebeple bunu bildiklerinde gizli tutsunlar ve açığa vurmasınlar diye te'dib edilmişlerdir. Derim ki: Sahîh-i Müslim'de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevcelerinden bazısından rivayet edilen şu hadis [de] bu kabildendir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ أَتَى عَرَّافًا فَسَأَلَهُ عن شي لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً » «Kim bir arrâfa (müneccime/bakıcıya) gidip [ona bir şey sorarsa], onun kırk gece namazı kabul olunmaz.» Arrâf; gaybı bildiğini iddia eden tahminci ve müneccimdir. Bu kelime el-ırâfe (kehanet) kökünden gelir ve bunu yapana arrâf denir; o da bildiğini iddia ettiği birtakım sebep ve öncüllerle olaylar hakkında çıkarımda bulunan kimsedir. Bu sanat ehlinden bazısı bunda zecr (kuş uçurarak kehanette bulunma), turuk (çakıl taşlarıyla fal açma), yıldızlar ve bu hususta alışılagelmiş sebepleri dayanak yaparlar. Bu sanat [ye harfiyle] el-ıyâfedir (العِيَافَة). Kadı İyâz'ın belirttiğine göre bunların tamamına kehanet ismi verilir. Kehanet ise gayb ilmini iddia etmektir. Ebû Ömer b. Abdilberr, el-Kâfî adlı eserinde şöyle der: Haram kılındığı üzerinde icma edilen kazançlardan bazıları; faiz, fahişelerin mehirleri (fuhuş bedeli), suht (gayrimeşru kazanç), rüşvet, ağıt yakma ve şarkı söyleme karşılığında ücret alma, kehanet, gayb iddiası ve göklerin haberlerini verme karşılığında ücret alma, çalgı çalma, kumar/oyun ve batılın her türlüsü karşılığında alınan ücrettir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Zamanımızda özellikle Mısır diyarında müneccimlere ve kâhinlere gitme hususunda ahval tersine dönmüştür. Öyle ki onların ileri gelenleri, maiyetleri ve yöneticileri arasında müneccim edinmek yaygınlaşmıştır. Hatta fıkıh ve dine mensup pek çok kimse dahi aldanıp bu kâhin ve arrâflara gitmiş; onlar da asılsız şeylerle bu kimseleri aldatmış ve paralarını almışlardır. Böylece onların sözlerinden sadece bir serap ve hayal, dinlerinden ise ancak fesat ve dalalet elde etmişlerdir. Bütün bunlar büyük günahlardandır; zira Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً » «Onun kırk gece namazı kabul olunmaz.» Durum böyleyken, onları [özel olarak] maiyetine alan, sözlerine güvenerek onlara harcama yapan kimsenin hâli nice olur! Müslim [rahimehullâh], Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kâhinler hakkında sordular; o da şöyle buyurdu: « إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِشَيْءٍ » «Onlar bir şey değildir [sözlerine itibar edilmez].» Bunun üzerine şöyle dediler:
يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهُمْ يُحَدِّثُونَا أَحْيَانًا بِشَيْءٍ فَيَكُونُ حَقًّا! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" تِلْكَ الْكَلِمَةُ مِنَ الْحَقِّ يَخْطَفُهَا الْجِنِّيُّ فَيُقِرُّهَا فِي أُذُنِ وَلِيِّهِ (قَرَّ الدَّجَاجَةِ فَيَخْلِطُونَ مَعَهَا مِائَةَ كِذْبَةٍ". قَالَ الْحُمَيْدِيُّ: لَيْسَ لِيَحْيَى بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ فِي الصَّحِيحِ غَيْرُ هَذَا وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ (أَيْضًا) مِنْ حَدِيثِ أَبِي الْأَسْوَدِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول:" إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَنْزِلُ فِي الْعَنَانِ وَهُوَ السَّحَابُ فَتَذْكُرُ الْأَمْرَ قُضِيَ فِي السَّمَاءِ فَتَسْتَرِقُ الشَّيَاطِينُ السمع فتسمعه فتوجيه إِلَى الْكُهَّانِ فَيَكْذِبُونَ مَعَهَا مِائَةَ كِذْبَةٍ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ". وَسَيَأْتِي هَذَا الْمَعْنَى فِي" سَبَأٍ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمَا أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ الْمُجَاوِرَةِ لِلْبَشَرِ، أَيْ يَعْلَمُ مَا يَهْلِكُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ. وَيُقَالُ: يَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ مِنَ النَّبَاتِ وَالْحَبِّ وَالنَّوَى، وَمَا فِي الْبَحْرِ مِنَ الدَّوَابِّ وَرِزْقِ مَا فِيهَا" وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها" روى يزيد بن هارون عن نافع عن محمد بن إسحاق عن نافع ابن عمر عن النبي صلى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:" مَا مِنْ زَرْعٍ عَلَى الْأَرْضِ وَلَا ثِمَارٍ عَلَى الْأَشْجَارِ وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ إِلَّا عَلَيْهَا مَكْتُوبٌ بِسْمِ الله الرحمن الرحيم رزق فلان بن فُلَانٍ" وَذَلِكَ قَوْلُهُ فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ: (وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ). وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّ الْوَرَقَةَ يُرَادُ بِهَا السِّقْطُ مِنْ أَوْلَادِ بَنِي آدَمَ، وَالْحَبَّةَ يُرَادُ بِهَا الَّذِي لَيْسَ بِسِقْطٍ، وَالرَّطْبَ يُرَادُ بِهِ الْحَيُّ، وَالْيَابِسَ يُرَادُ بِهِ الْمَيِّتُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلُ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ الرُّمُوزِ، وَلَا يَصِحُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُلْتَفَتَ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ" أَيْ مِنْ وَرَقَةِ الشَّجَرِ إِلَّا يَعْلَمُ مَتَى تَسْقُطُ وَأَيْنَ تَسْقُطُ وَكَمْ تَدُورُ فِي الْهَوَاءِ، وَلَا حَبَّةٍ إِلَّا يَعْلَمُ مَتَى تَنْبُتُ وَكَمْ تُنْبِتُ وَمَنْ يَأْكُلُهَا، وَ" ظُلُماتِ الْأَرْضِ" بُطُونُهَا وَهَذَا أَصَحُّ، فَإِنَّهُ مُوَافِقٌ لِلْحَدِيثِ وَهُوَ مُقْتَضَى الْآيَةِ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. وَقِيلَ:" فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ"
"Ey Allah'ın Resûlü! Onlar bize bazen bir şey haber veriyorlar da doğru çıkıyor!" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « تِلْكَ الْكَلِمَةُ مِنَ الْحَقِّ يَخْطَفُهَا الْجِنِّيُّ فَيُقِرُّهَا فِي أُذُنِ وَلِيِّهِ (قَرَّ الدَّجَاجَةِ) فَيَخْلِطُونَ مَعَهَا مِائَةَ كِذْبَةٍ » «O, cinin kapıp da dostunun kulağına [tavuğun gıdaklaması gibi] fısıldadığı hak olan bir kelimedir; onlar ise buna yüz yalan karıştırırlar.» Humeydî şöyle demiştir: Sahîh'te Yahyâ b. Urve'nin babasından, onun da Âişe'den rivayet ettiği bundan başka hadis yoktur. Buhârî de (ayrıca) bunu Ebu'l-Esved Muhammed b. Abdirrahmân rivayetiyle Urve'den, o da Âişe'den nakletmiştir; Âişe Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: « إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَنْزِلُ فِي الْعَنَانِ وَهُوَ السَّحَابُ فَتَذْكُرُ الْأَمْرَ قُضِيَ فِي السَّمَاءِ فَتَسْتَرِقُ الشَّيَاطِينُ السمع فتسمعه فتوجيه إِلَى الْكُهَّانِ فَيَكْذِبُونَ مَعَهَا مِائَةَ كِذْبَةٍ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ » «Şüphesiz melekler bulut olan anâna inerler ve gökte takdir edilen emri anarlar; şeytanlar da kulak hırsızlığı yaparak onu dinler, işitir ve kâhinlere ulaştırırlar. Kâhinler de kendiliklerinden buna yüz yalan katarlar.» Bu mana Sebe' [Suresi'nin tefsirinde] inşâallah Teâlâ gelecektir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde olanı bilir” buyruğu: İnsanlara komşu olan mahlûkatın en büyükleri oldukları için bu ikisini tahsis ederek zikretmiştir; yani karada ve denizde helak olan şeyleri bilir. Şöyle de denilmiştir: Karadaki bitki, tane ve çekirdekleri; denizdeki canlıları ve onların rızkını bilir. { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki, o bunu bilmesin.” Yezîd b. Hârûn, Nâfi'den, o Muhammed b. İshâk'tan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: « مَا مِنْ زَرْعٍ عَلَى الْأَرْضِ وَلَا ثِمَارٍ عَلَى الْأَشْجَارِ وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ إِلَّا عَلَيْهَا مَكْتُوبٌ بِسْمِ الله الرحمن الرحيم رزق فلان بن فُلَانٍ » «Yeryüzünde hiçbir ekin, ağaçlarda hiçbir meyve ve yerin karanlıklarında hiçbir dane yoktur ki, üzerinde 'Bismillâhirrahmânirrahîm, falan oğlu falanın rızkı' diye yazılmış olmasın.» İşte bu, muhkem Kitabındaki: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Düşen hiçbir yaprak, yerin karanlıklarındaki hiçbir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki, apaçık bir Kitap'ta olmasın” buyruğudur. Nakkâş, Ca'fer b. Muhammed'den rivayetle; yaprak ile Âdemoğullarının düşük çocuklarının, dane ile düşük olmayanların, yaş ile dirinin ve kuru ile de ölünün kastedildiğini aktarmıştır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu, sembolik (remiz) yorum tarzına göre söylenmiş bir sözdür; Ca'fer b. Muhammed'den sahih olarak gelmemiştir ve buna iltifat edilmemelidir. Şöyle de denilmiştir: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ } “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki” yani ağaç yaprağı yoktur ki, onun ne zaman düşeceğini, nereye düşeceğini ve havada kaç defa döneceğini bilmesin; hiçbir dane yoktur ki, ne zaman biteceğini, ne kadar biteceğini ve onu kimin yiyeceğini bilmesin. { ظُلُماتِ الْأَرْضِ } ifadesi de yerin altı ve iç kısımları demektir. En sahih olan da budur; zira hadise uygun olan ve ayetin gerektirdiği mana budur. Hidayete muvaffak kılan Allah'tır. Şöyle de denilmiştir: { فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ }
يَعْنِي الصَّخْرَةَ الَّتِي هِيَ أَسْفَلَ الْأَرَضِينَ السَّابِعَةِ." وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ" بِالْخَفْضِ عَطْفًا عَلَى اللَّفْظِ. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمَا بِالرَّفْعِ فِيهِمَا عَطْفًا عَلَى مَوْضِعِ" مِنْ وَرَقَةٍ"، فَ"- مِنْ" عَلَى هَذَا لِلتَّوْكِيدِ. (إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ) أَيْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ لِتَعْتَبِرَ الْمَلَائِكَةُ بِذَلِكَ، لَا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ كَتَبَ ذَلِكَ لِنِسْيَانٍ يَلْحَقُهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ. وَقِيلَ: كَتَبَهُ وَهُوَ يَعْلَمُهُ لِتَعْظِيمِ الْأَمْرِ، أَيِ اعْلَمُوا أَنَّ هَذَا الَّذِي لَيْسَ فِيهِ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ مَكْتُوبٌ، فكيف بما فيه ثواب وعقاب.
yedinci yer tabakasının en altında bulunan kayayı kasteder. { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ } lafzı lafzen atıf sebebiyle cer (kesre) iledir. İbnu's-Semeyka', el-Hasan ve başkaları her ikisini de { مِنْ وَرَقَةٍ } ifadesinin mahalline atıfla merfû (ötreli) okumuşlardır. Buna göre { مِنْ } tekit içindir. { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “apaçık bir Kitap'ta olmasın.” Yani meleklerin ibret alması için Levh-i Mahfuz'dadır; yoksa Yüce Allah'ın unutma ihtimaline karşı bunu yazmış olduğu anlamına gelmez, O bundan münezzehtir. Şöyle de denilmiştir: Durumun büyüklüğünü belirtmek için bildiği halde onu yazmıştır; yani bilin ki, içinde sevap ve ceza bulunmayan bu şeyler bile yazılıdır, o halde sevap ve ceza gerektiren şeyler nasıl yazılmaz!
[سورة الأنعام (٦): آية ٦٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 60]
وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠)
{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye gündüzün sizi kaldıran O'dur. Sonra dönüşünüz yalnız O'nadır. Sonra yaptıklarınızı size haber verecektir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ) أَيْ يُنِيمُكُمْ فَيَقْبِضُ نُفُوسَكُمُ الَّتِي بِهَا تُمَيِّزُونَ، وَلَيْسَ ذَلِكَ مَوْتًا حَقِيقَةً بَلْ هُوَ قَبْضُ الْأَرْوَاحِ عَنِ التَّصَرُّفِ بِالنَّوْمِ كَمَا يَقْبِضُهَا بِالْمَوْتِ. وَالتَّوَفِّي اسْتِيفَاءُ الشَّيْءِ. وَتُوُفِّيَ الْمَيِّتُ اسْتَوْفَى عَدَدَ أَيَّامِ عُمُرِهِ، وَالَّذِي يَنَامُ كَأَنَّهُ اسْتَوْفَى حَرَكَاتِهِ فِي الْيَقَظَةِ. وَالْوَفَاةُ الْمَوْتُ. وَأَوْفَيْتُكَ الْمَالَ، وَتَوَفَّيْتُهُ
Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren O'dur” buyruğu, yani sizi uyutur ve temyiz gücüne sahip olduğunuz nefislerinizi kabzeder demektir. Bu hakiki anlamda bir ölüm değildir; aksine tıpkı ölümle kabzettiği gibi uyku ile de ruhları tasarruftan alıkoymasıdır. Teveffî (vefat ettirmek), bir şeyi tastamam almaktır. Ölü vefat ettiğinde (tüvüffiye) ömrünün günlerinin sayısını tastamam tüketmiş olur. Uyuyan kimse de uyanıklıktaki hareketlerini sanki tastamam bitirmiş gibidir. Vefât, ölümdür. “Malı sana eksiksiz verdim” (evfeytüke'l-mâl) ve “Onu tastamam aldım” (teveffeytühû)
، وَاسْتَوْفَيْتُهُ إِذَا أَخَذْتُهُ أَجْمَعَ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
ve hepsini aldığımda “onu eksiksiz tahsil ettim” (istevfeytühû) denir. Şair şöyle demiştir:
إِنَّ بَنِي الْأَدْرَدِ لَيْسُوا مِنْ أَحَدٍ ... وَلَا تَوَفَّاهُمْ قُرَيْشٌ فِي الْعَدَدِ
“Şüphesiz Edred oğulları kimseden değildir... Kureyş de sayı sayarken onları hesaba katıp tamamlamadı.”
وَيُقَالُ: إِنَّ الرُّوحَ إِذَا خَرَجَ مِنَ الْبَدَنِ فِي الْمَنَامِ تَبْقَى فِيهِ الْحَيَاةُ، وَلِهَذَا تَكُونُ فِيهِ الْحَرَكَةُ وَالتَّنَفُّسُ، فَإِذَا انْقَضَى عُمُرُهُ خَرَجَ رُوحُهُ وَتَنْقَطِعُ حَيَاتُهُ، وَصَارَ مَيِّتًا لَا يَتَحَرَّكُ وَلَا يَتَنَفَّسُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ. لَا تَخْرُجُ مِنْهُ الرُّوحُ، وَلَكِنْ يَخْرُجُ مِنْهُ الذِّهْنُ. وَيُقَالُ: هَذَا أَمْرٌ لَا يَعْرِفُ حَقِيقَتَهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى. وَهَذَا أَصَحُّ الْأَقَاوِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ) أَيْ فِي النَّهَارِ، وَيَعْنِي الْيَقَظَةَ. (لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى) أَيْ لِيَسْتَوْفِيَ كُلُّ إِنْسَانٍ أَجَلًا ضُرِبَ لَهُ. وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ ليقضى أجلا مسمى" أي عنده. و" جَرَحْتُمْ" كسبتم. وقد تقديم فِي الْمَائِدَةِ. وَفِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ وهو الذي يتوفاكم
Şöyle de denilmiştir: Ruh uykudayken bedenden çıktığında hayat bedende kalmaya devam eder; bu sebeple bedende hareket ve solunum bulunur. Ömrü sona erdiğinde ise ruhu çıkar, hayatı kesilir ve artık hareket etmeyen, nefes almayan bir ölü haline gelir. Bazıları da: “Ondan ruh çıkmaz, fakat zihin çıkar” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, mahiyetini Yüce Allah’tan başkasının bilemeyeceği bir husustur. En sahih görüş de budur; en doğrusunu Allah bilir. { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “Sonra onda sizi diriltir (uyandırır)” yani gündüz vaktinde; [bununla] uyanıklığı kastetmektedir. { لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى } “Belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye” yani her insan kendisi için takdir edilen süreyi eksiksiz tamamlasın diye. Ebû Recâ ve Talha b. Musarrif ise bu kısmı: { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيَقْضِيَ أَجَلًا مُسَمًّى } şeklinde ["ecel" kelimesini mensûb olarak] okumuşlardır; yani O'nun katında [belirlenen eceli tamamlasın diye]. { جَرَحْتُمْ } [ifadesi], kazandınız (işlediniz) demektir. Bu [kelimenin açıklaması] Mâide [Suresi'nde] geçmişti. Ayette bir takdim ve tehir (söz diziminde öne alma ve erteleme) vardır; takdiri ise şöyledir: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } [O, geceleyin sizi vefat ettirendir...]
بِاللَّيْلِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ بِالنَّهَارِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ فِيهِ، فَقَدَّمَ الْأَهَمَّ الَّذِي مِنْ أَجْلِهِ وَقَعَ الْبَعْثُ فِي النَّهَارِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ" ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ" أَيْ فِي الْمَنَامِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: إِنَّ إِمْهَالَهُ تَعَالَى لِلْكُفَّارِ لَيْسَ لِغَفْلَةٍ عَنْ كفرهم فإنه أحصى كل شي عَدَدًا وَعَلِمَهُ وَأَثْبَتَهُ، وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ أَجَلًا مُسَمًّى مِنْ رِزْقٍ وَحَيَاةٍ، ثُمَّ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُجَازِيهِمْ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ بِالْبَعْثِ، لِأَنَّ النَّشْأَةَ الثَّانِيَةَ مَنْزِلَتُهَا بَعْدَ الْأُولَى كَمَنْزِلَةِ الْيَقَظَةِ بَعْدَ النَّوْمِ فِي أَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى أحدهما فهو قادر على الآخر.
sonra gündüzün sizi kaldıran ve onda ne işlediğinizi bilendir. Gündüz kaldırılmanın kendisi sebebiyle gerçekleştiği en önemli hususu öne almıştır. İbn Cüreyc ise: { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } ifadesi, uykunun içinde demektir demiştir. Ayetin anlamı şudur: Yüce Allah'ın kâfirlere mühlet vermesi, onların inkârlarından gafil olmasından ötürü değildir; zira O her şeyi bir bir saymış, bilmiş ve tespit etmiştir. Ancak rızık ve hayattan ibaret olan belirlenmiş bir eceli tamamlatmak için mühlet verir; sonra O'na döndürülürler ve O da cezalarını verir. Uykudan uyandırmayı (ba's) zikretmekle öldükten sonra dirilmeye ve toplanmaya (haşr ve neşr) delil getirmiştir; çünkü ikinci yaratılışın ilk yaratılıştan sonraki konumu, uykudan sonraki uyanıklık gibidir; zira bu ikisinden birine güç yetiren diğerine de güç yetirir.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ٦١ الى ٦٢]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 61 - 62]
وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢)
{ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢) } “O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir (el-Kâhir'dir). Size koruyucular (hafaza melekleri) gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiği zaman elçilerimiz onun canını alırlar; onlar hiçbir kusur da etmezler. Sonra hak mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin! Hüküm yalnızca O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ) يَعْنِي فَوْقِيَّةَ الْمَكَانَةِ وَالرُّتْبَةِ لَا فَوْقِيَّةَ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ أَوَّلَ السُّورَةِ. (وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً) أَيْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَالْإِرْسَالُ حَقِيقَتُهُ إِطْلَاقُ الشَّيْءِ بِمَا حُمِلَ مِنَ الرِّسَالَةِ، فَإِرْسَالُ الْمَلَائِكَةِ بِمَا حَمَلُوا مِنَ الْحِفْظِ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ، كَمَا قَالَ:" وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ" أَيْ مَلَائِكَةً تَحْفَظُ أَعْمَالَ الْعِبَادِ وَتَحْفَظُهُمْ مِنَ الْآفَاتِ. وَالْحَفَظَةُ جَمْعُ حَافِظٍ، مِثْلُ الْكَتَبَةِ وَالْكَاتِبِ. وَيُقَالُ: إِنَّهُمَا مَلَكَانِ بِاللَّيْلِ وَمَلَكَانِ بِالنَّهَارِ، يَكْتُبُ أحدهما الخير والآخر الشر، وإذا مَشَى الْإِنْسَانُ يَكُونُ أَحَدُهُمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَالْآخَرُ وَرَاءَهُ، وَإِذَا جَلَسَ يَكُونُ أَحَدُهُمَا عَنْ يَمِينِهِ وَالْآخَرُ عَنْ شِمَالِهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ" (الآية) وَيُقَالُ: لِكُلِّ إِنْسَانٍ خَمْسَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ: اثْنَانِ بِاللَّيْلِ، وَاثْنَانِ بِالنَّهَارِ، وَالْخَامِسُ لَا يُفَارِقُهُ لَيْلًا وَلَا نَهَارًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ):
Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir” buyruğu, surenin başında açıklandığı üzere mekân ve yön üstünlüğü değil, makam ve mertebe üstünlüğü anlamındadır. { وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “Size koruyucular gönderir”, yani meleklerden koruyucular gönderir. İrsâl kelimesinin hakiki anlamı, bir şeyi yüklendiği elçilik vazifesiyle serbest bırakıp göndermektir; meleklerin gönderilmesi de emrolundukları koruma vazifesini yüklenmeleri iledir. Nitekim: “Şüphesiz sizin üzerinizde koruyucular vardır” buyurmuştur; yani kulların amellerini kaydeden ve onları afetlerden koruyan melekler vardır. Hafaza (حَفَظَة), kâtib (yazan) kelimesinin çoğulunun ketebe (yazıcılar) olması gibi, hâfız (koruyan) kelimesinin çoğuludur. Şöyle de denilir: Biri gece, biri gündüz ikişer melektir; biri iyiliği, diğeri kötülüğü yazar. İnsan yürüdüğü zaman biri önünde, diğeri arkasında olur; oturduğu zaman biri sağında, diğeri solunda olur. Zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Sağında ve solunda oturmuş iki alıcı vardır” (ayeti). Her insan için beş melek olduğu da söylenmiştir: İkisi gece, ikisi gündüz, beşincisi ise gece gündüz ondan hiç ayrılmaz. Doğrusunu Allah bilir. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) şöyle demiştir:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعِيشُ شَقِيًّا ... جَاهِلَ الْقَلْبِ غَافِلَ الْيَقَظَهْ
“İnsanlardan öyleleri vardır ki bedbaht olarak yaşar... Kalbi cahil, uyanıklığı gaflet içindedir.”
فَإِذَا كَانَ ذَا وَفَاءٍ وَرَأْيٍ ... حَذِرَ الْمَوْتَ وَاتَّقَى الْحَفَظَهْ
“Eğer vefalı ve basiretli biri olursa... Ölümden sakınır ve hafaza meleklerinden çekinir.”
إِنَّمَا النَّاسُ رَاحِلٌ وَمُقِيمٌ ... فَالَّذِي بَانَ للمقيم عظه
İnsanlar ancak ya göçüp giden ya da [bir süre] ikamet edendir... Ayrılıp giden, ikamet eden için bir ibrettir/öğüttür.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ) يُرِيدُ أَسْبَابَهُ. كَمَا تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". (تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا) عَلَى تَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ، كَمَا قَالَ:" وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ" وَ" كُذِّبَتْ رُسُلٌ". وَقَرَأَ حَمْزَةُ" تَوَفَّاهُ رُسُلُنَا" عَلَى تَذْكِيرِ الْجَمْعِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" تَتَوَفَّاهُ رُسُلُنَا" بِزِيَادَةِ تَاءٍ وَالتَّذْكِيرِ. وَالْمُرَادُ أَعْوَانُ مَلَكِ الْمَوْتِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. وَيُرْوَى أَنَّهُمْ يَسُلُّونَ الرُّوحَ مِنَ الْجَسَدِ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ قَبْضِهَا قَبَضَهَا مَلَكُ الْمَوْتِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَقْبِضُ مَلَكُ الْمَوْتِ الرُّوحَ مِنَ الْجَسَدِ ثُمَّ يُسَلِّمُهَا إِلَى مَلَائِكَةِ الرَّحْمَةِ إِنْ كَانَ مُؤْمِنًا أَوْ إِلَى مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ إِنْ كَانَ كَافِرًا. وَيُقَالُ: مَعَهُ سَبْعَةٌ مِنْ مَلَائِكَةِ الرَّحْمَةِ وَسَبْعَةٌ مِنْ مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ، فَإِذَا قَبَضَ نَفْسًا مُؤْمِنَةً دَفَعَهَا إِلَى مَلَائِكَةِ الرَّحْمَةِ فَيُبَشِّرُونَهَا بالثواب ويصعدون بها إلى السماء، إذا قَبَضَ نَفْسًا كَافِرَةً دَفَعَهَا إِلَى مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ فَيُبَشِّرُونَهَا بِالْعَذَابِ وَيُفَزِّعُونَهَا، ثُمَّ يَصْعَدُونَ بِهَا إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ تُرَدُّ إِلَى سِجِّينٍ، وَرُوحُ الْمُؤْمِنِ إِلَى عِلِّيِّينَ. وَالتَّوَفِّي تَارَةً يُضَافُ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ، كَمَا قَالَ:" قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ " وَتَارَةً إِلَى الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُمْ يَتَوَلَّوْنَ ذَلِكَ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَغَيْرِهَا. وَتَارَةً إِلَى اللَّهِ وَهُوَ الْمُتَوَفِّي عَلَى الْحَقِيقَةِ، كَمَا قَالَ:" اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها" " قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ" " الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ" فَكُلُّ مَأْمُورٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَإِنَّمَا يَفْعَلُ مَا أُمِرَ بِهِ. (وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ) أَيْ لَا يُضَيِّعُونَ وَلَا يُقَصِّرُونَ، أَيْ يُطِيعُونَ أَمْرَ اللَّهِ. وَأَصْلُهُ مِنَ التَّقَدُّمِ، كَمَا تَقَدَّمَ. فَمَعْنَى فَرَّطَ قَدَّمَ الْعَجْزَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لَا يَتَوَانَوْنَ. وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ" لَا يُفْرِطُونَ" بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ لَا يُجَاوِزُونَ الْحَدَّ فِيمَا أُمِرُوا بِهِ الْإِكْرَامِ وَالْإِهَانَةِ. (ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ) أَيْ رَدَّهُمُ اللَّهُ بِالْبَعْثِ لِلْحِسَابِ. (مَوْلاهُمُ الْحَقِّ) أَيْ خَالِقُهُمْ وَرَازِقُهُمْ وَبَاعِثُهُمْ وَمَالِكُهُمْ." الْحَقِّ" بِالْخَفْضِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ، عَلَى النَّعْتِ وَالصِّفَةِ لِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" الْحَقَّ" بِالنَّصْبِ عَلَى إِضْمَارِ أَعْنِي، أَوْ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ حَقًّا. (أَلا لَهُ الْحُكْمُ) أَيِ اعْلَمُوا وَقُولُوا: لَهُ الْحُكْمُ وَحْدَهُ يو الْقِيَامَةِ، أَيِ الْقَضَاءُ وَالْفَصْلُ. (وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ) أَيْ لَا يَحْتَاجُ إِلَى فِكْرَةٍ وَرَوِيَّةٍ وَلَا عقد يد. وقد تقدم.
Yüce Allah’ın: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet birinize ölüm geldiği zaman” buyruğunda [ölümden] maksat, onun sebepleridir; nitekim el-Bakara Suresi'nde geçmişti. { تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } “Elçilerimiz onun canını alır” ifadesi, cemaat lafzının müennes kabul edilmesine (te'nîs-i cem'e) dayanmaktadır; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle gelmişti” ve { كُذِّبَتْ رُسُلٌ } “Elçiler yalanlandı” buyurmuştur. Hamza ise cem'in müzekker kılınmasıyla “تَوَفَّاهُ رُسُلُنَا” şeklinde okumuştur. el-A‘meş ise bir “tâ” (ت) ziyadesi ve müzekkerlik ile “تَتَوَفَّاهُ رُسُلُنَا” şeklinde okumuştur. [Ayetle] kastedilenler, ölüm meleğinin yardımcılarıdır; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Rivayet edildiğine göre melekler, ruhu bedenden çekip çıkarırlar; kabzedilme [noktasına] gelince de onu ölüm meleği kabzeder. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Ölüm meleği ruhu bedenden kabzeder, ardından eğer mümin ise rahmet meleklerine, eğer kâfir ise azap meleklerine teslim eder. Denildi ki: Onunla birlikte rahmet meleklerinden yedi ve azap meleklerinden yedi melek bulunur. Mümin bir nefsi kabzettiğinde onu rahmet meleklerine teslim eder; onlar da o nefsi mükâfat ile müjdeler ve onu göğe yükseltirler. Kâfir bir nefsi kabzettiğinde ise onu azap meleklerine teslim eder; onlar da onu azapla korkutup dehşete düşürürler, ardından onu göğe yükseltirler; sonra da [o ruh] Siccîn’e geri gönderilir, müminin ruhu ise İlliyyîn’e [götürülür]. Vefat ettirme (can alma) fiili bazen, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alır” buyruğunda olduğu gibi ölüm meleğine isnat edilir; bazen bu işi bizzat üstlendikleri için bu ayette ve diğerlerinde olduğu gibi meleklere isnat edilir; bazen de hakikatte vefat ettiren O olduğu için Allah Teâlâ'ya isnat edilir; nitekim şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, ölümleri anında canları alır”, { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “De ki: Sizi dirilten, sonra öldüren Allah'tır”, { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “O ki, ölümü ve hayatı yaratmıştır”. Dolayısıyla meleklerden emredilen herkes, ancak kendisine emredileni yapar. { وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ } “Ve onlar hiçbir kusur etmezler”; yani zayi etmezler, eksik yapmazlar; yani Allah'ın emrine itaat ederler. Bu kelimenin aslı, daha önce geçtiği üzere "öne geçmek" kökünden gelir. “فَرَّطَ” (ferrata) fiilinin anlamı, acziyeti öne almaktır (kusur etmektir). Ebû Ubeyde ise: "Gevşeklik göstermezler" demiştir. Ubeyd b. Umeyr ise [şeddesiz] tahfif ile “لَا يُفْرِطُونَ” şeklinde okumuştur; yani ikram veya aşağılama hususunda kendilerine emredilen şeyde haddi aşmazlar. { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } “Sonra Allah'a döndürülürler”; yani Allah onları hesap için diriltmek suretiyle geri döndürür. { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Gerçek mevla [olan Allah]'a”; yani onların yaratıcısı, rızıklandırıcısı, dirilticisi ve mâliki olan [Allah'a]. Cumhurun kıraatinde “الْحَقِّ” kelimesi, Yüce Allah'ın isminin n‘atı ve sıfatı olarak kesre iledir. el-Hasan ise “الْحَقَّ” kelimesini, [takdiri] “kastediyorum” (أعني) fiilinin gizlenmesiyle mansub olarak ya da mef‘ûl-i mutlak (masdar) olarak yani “hakkan” (gerçekten) anlamında okumuştur. { أَلا لَهُ الْحُكْمُ } “Haberiniz olsun ki hüküm yalnızca O'nundur”; yani bilin ve deyin ki: Kıyamet günü hüküm, yani kaza ve fasıl (hüküm verme ve ayırt etme) yalnızca O'na aittir. { وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } “Ve O, hesap görenlerin en süratlisidir”; yani O'nun [hesap görmek için] düşünmeye, etraflıca tefekküre ve parmak hesabı yapmaya ihtiyacı yoktur. Bu husus daha önce geçmişti.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 63 - 64]
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)
{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) } “De ki: ‘Bizi bundan kurtarırsa muhakkak şükredenlerden olacağız’ diye O'na yalvararak ve gizlice dua ettiğinizde, karanın ve denizin karanlıklarından (tehlikelerinden) sizi kim kurtarır? De ki: ‘Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra siz yine O'na ortak koşarsınız.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) أَيْ شَدَائِدِهِمَا، يُقَالُ: يَوْمٌ مُظْلِمٌ أَيْ شَدِيدٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْعَرَبُ تَقُولُ: يَوْمٌ مُظْلِمٌ إِذَا كَانَ شَدِيدًا، فَإِنْ عَظَّمَتْ ذَلِكَ قَالَتْ: يَوْمٌ ذُو كَوَاكِبَ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
Yüce Allah'ın: { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “De ki: Karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır?” buyruğu, yani onların şiddet ve tehlikelerinden demektir; zira şiddetli ve zorlu bir gün için 'karanlık bir gün' (yevmün muzlim) denir. en-Nehhâs der ki: Araplar gün çetin geçtiğinde 'karanlık bir gün' derler; bu durumu abarttıklarında ise 'yıldızlı gün' (yevmün zû kevâkib) derler. Sîbeveyh şu beyti nakletmiştir:
بَنِي أَسَدٍ هَلْ تَعْلَمُونَ بَلَاءَنَا ... إِذَا كَانَ يَوْمٌ ذُو كَوَاكِبَ أَشْنَعَا
“Ey Esedoğulları! Bizim çetin imtihanımızı bilir misiniz... Korkunç, gündüzün yıldızların göründüğü o şiddetli günde?”
وَجَمَعَ" الظُّلُمَاتِ" عَلَى أَنَّهُ يَعْنِي ظُلْمَةَ الْبَرِّ وَظُلْمَةَ الْبَحْرِ وَظُلْمَةَ اللَّيْلِ وَظُلْمَةَ الْغَيْمِ، أَيْ إِذَا أَخْطَأْتُمُ الطَّرِيقَ وَخِفْتُمُ الْهَلَاكَ دعوتموه (لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ) أَيْ مِنْ هَذِهِ الشَّدَائِدِ (لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ) أَيْ مِنَ الطَّائِعِينَ. فَوَبَّخَهُمُ اللَّهُ فِي دُعَائِهِمْ إِيَّاهُ عِنْدَ الشَّدَائِدِ، وَهُمْ يَدْعُونَ مَعَهُ فِي حَالَةِ الرَّخَاءِ غَيْرَهُ بِقَوْلِهِ:" ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ". وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" وَخِيفَةً" مِنَ الْخَوْفِ، و (قرأ) أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" خِفْيَةً" بِكَسْرِ الْخَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، لُغَتَانِ. وَزَادَ الْفَرَّاءُ خُفْوَةً وَخِفْوَةً. قَالَ: وَنَظِيرُهُ حُبْيَةٌ وَحِبْيَةٌ وَحُبْوَةٌ وَحِبْوَةٌ. وَقِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ بَعِيدَةٌ، لِأَنَّ مَعْنَى" تَضَرُّعاً" أَنْ تُظْهِرُوا التذلل و" خُفْيَةً" أَنْ تُبْطِنُوا مِثْلَ ذَلِكَ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" لَئِنْ أَنْجَانَا" وَاتِّسَاقُ الْمَعْنَى بِالتَّاءِ، كَمَا قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ) وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" يُنَجِّيكُمْ" بِالتَّشْدِيدِ، الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ. قِيلَ: مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ مِثْلُ نَجَا وَأَنْجَيْتُهُ وَنَجَّيْتُهُ. وَقِيلَ: التَّشْدِيدُ لِلتَّكْثِيرِ. وَالْكَرْبُ: الْغَمُّ يَأْخُذُ بِالنَّفْسِ، يُقَالُ مِنْهُ: رَجُلٌ مَكْرُوبٌ. قَالَ عَنْتَرَةُ:
Karanın karanlığı, denizin karanlığı, gecenin karanlığı ve bulutun karanlığını kastettiği için { الظُّلُمَاتِ } “karanlıklar” şeklinde çoğul getirmiştir; yani yolu şaşırıp helak olmaktan korktuğunuz zaman O'na: { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ } “Bizi bu sıkıntılardan kurtarırsan” { لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “muhakkak itaat edenlerden olacağız” diye dua edersiniz. Allah Teâlâ, sıkıntı anında O'na yalvarıp yakarmalarına rağmen refah ve bolluk anında O'nunla birlikte başkasına dua etmeleri (ibadet etmeleri) sebebiyle: { ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “Sonra siz yine ortak koşarsınız” buyurarak onları kınamıştır. el-A'meş 'havf' (korku) kökünden “ve hîfeten” şeklinde okumuştur. Ebû Bekir Âsım'dan hâ harfinin kesresiyle “hıfyeten” şeklinde (okumuştur); diğerleri ise damma ile okumuşlardır ki ikisi iki ayrı lügattir. el-Ferrâ buna 'hufveten' ve 'hıfveten' şekillerini de eklemiştir ve şöyle demiştir: Bunun benzeri hubyetün, hıbyetün, hubvetün ve hıbvetündür. el-A'meş'in kıraati uzaktır; çünkü { تَضَرُّعاً } kelimesinin anlamı tezellülü (boyun eğmeyi) açığa vurmanız, { خُفْيَةً } ise bunun benzerini içinizde gizlemenizdir. Kûfeliler { لَئِنْ أَنْجانا } şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam ehlinin okuduğu gibi hitap te'si ile (“enceytenâ”) okunması halinde ise anlam akışı daha uyumludur. Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ } “De ki: Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır” buyruğu: Kûfeliler şedde ile “yüneccîküm” şeklinde okumuşlar, diğerleri ise şeddesiz (yüncîküm) okumuşlardır. 'Necâ', 'enceytühû' ve 'necceytühû' gibi her iki okuyuşun da anlamının bir olduğu söylenmiştir. Şeddenin çokluk bildirmek için olduğu da söylenmiştir. Kerb: İnsanın içini daraltan keder ve gamdır; bundan dolayı sıkıntıya düşmüş kimseye 'reculün mekrûb' denir. Antere şöyle demiştir:
وَمَكْرُوبٌ كَشَفْتِ الْكَرْبُ عَنْهُ ... بِطَعْنَةِ فَيْصَلٍ لَمَّا دَعَانِي
“Nice sıkıntıya düşmüş kimse vardı ki, bana seslendiğinde... Keskin bir kılıç darbesiyle onun sıkıntısını giderdim.”
وَالْكُرْبَةُ مُشْتَقَّةٌ مِنْ ذلك. قوله تعالى: (ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ) تَقْرِيعٌ وَتَوْبِيخٌ، مِثْلُ قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ" ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ". لِأَنَّ الْحُجَّةَ إِذَا قَامَتْ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ وَجَبَ الْإِخْلَاصُ، وهم قد جعلوا
el-Kürbe (الْكُرْبَةُ / gam, sıkıntı) [kelimesi] de bundan türemiştir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “Sonra da siz ortak koşuyorsunuz” buyruğu, surenin başındaki: { ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ } “Sonra da siz şüphe ediyorsunuz” buyruğu gibi bir azarlama ve kınamadır. Çünkü delil [hakikati] bildikten sonra ikame olunca ihlas zorunlu hale gelir; oysa onlar
بَدَلًا مِنْهُ وَهُوَ الْإِشْرَاكُ، فَحَسُنَ أَنْ يُقَرَّعُوا وَيُوَبَّخُوا عَلَى هَذِهِ الْجِهَةِ وَإِنْ كَانُوا مُشْرِكِينَ قبل النجاة.
yerine şirki koymuşlardır. Bu sebeple, kurtulmadan önce de müşrik olmalarına rağmen bu cihetten azarlanıp kınanmaları yerinde olmuştur.
[سورة الأنعام (٦): آية ٦٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 65]
قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥)
{ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) } “De ki: ‘O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından üzerinize bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kādirdir.’ Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!”
أَيِ الْقَادِرُ عَلَى إِنْجَائِكُمْ مِنَ الْكَرْبِ، قَادِرٌ على تعذيبكم. ومعنى (مِنْ فَوْقِكُمْ) الرجم والحجارة وَالطُّوفَانُ وَالصَّيْحَةُ وَالرِّيحُ، كَمَا فَعَلَ بِعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ شُعَيْبٍ وَقَوْمِ لُوطٍ وَقَوْمِ نُوحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ وَغَيْرِهِمَا. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) الْخَسْفُ وَالرَّجْفَةُ، كَمَا فَعَلَ بِقَارُونَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ. وَقِيلَ:" مِنْ فَوْقِكُمْ" يَعْنِي الْأُمَرَاءَ الظَّلَمَةَ،" أَوْ- مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ" يَعْنِي السَّفَلَةَ وَعَبِيدَ السُّوءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ أَيْضًا. (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً) وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْمَدَنِيِّ" أَوْ يَلْبِسَكُمْ" بِضَمِّ الْيَاءِ، أَيْ يُجَلِّلُكُمُ الْعَذَابُ وَيَعُمُّكُمْ بِهِ، وَهَذَا مِنَ اللُّبْسِ بِضَمِّ الْأَوَّلِ، وَقِرَاءَةُ الْفَتْحِ مِنَ اللَّبْسِ. وَهُوَ مَوْضِعٌ مُشْكِلٌ وَالْإِعْرَابُ يُبَيِّنُهُ. أَيْ يَلْبِسُ عَلَيْكُمْ أَمْرَكُمْ، فَحُذِفَ أَحَدُ الْمَفْعُولَيْنِ وَحَرْفُ الْجَرِّ، كَمَا قَالَ:" وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ" وَهَذَا اللَّبْسُ بِأَنْ يَخْلِطَ أَمْرَهُمْ فَيَجْعَلَهُمْ مُخْتَلِفِي الْأَهْوَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: مَعْنَى" يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً" يُقَوِّي عَدُوَّكُمْ حَتَّى يُخَالِطَكُمْ وَإِذَا خَالَطَكُمْ فَقَدْ لَبِسَكُمْ." شِيَعاً" مَعْنَاهُ فِرَقًا. وَقِيلَ يَجْعَلُكُمْ فِرَقًا يُقَاتِلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَذَلِكَ بِتَخْلِيطِ أَمْرِهِمْ وَافْتِرَاقِ أُمَرَائِهِمْ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا. وهو معنى (قوله) (وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) أَيْ بِالْحَرْبِ وَالْقَتْلِ فِي الْفِتْنَةِ، عَنْ مُجَاهِدٍ. وَالْآيَةُ عَامَّةٌ فِي الْمُسْلِمِينَ وَالْكُفَّارِ. وَقِيلَ هِيَ فِي الْكُفَّارِ خَاصَّةً. وَقَالَ الْحَسَنُ: هِيَ فِي أَهْلِ الصَّلَاةِ. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّهُ الْمُشَاهَدُ فِي الْوُجُودِ، فَقَدْ لَبِسَنَا الْعَدُوُّ فِي دِيَارِنَا وَاسْتَوْلَى عَلَى أَنْفُسِنَا وَأَمْوَالِنَا، مَعَ الْفِتْنَةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ عَلَيْنَا بِقَتْلِ بَعْضِنَا بعضا واستباحة بعضنا أموال بعض.
Yani sizi sıkıntıdan kurtarmaya gücü yeten [Allah], sizi azaba uğratmaya da kadirdir. {(مِنْ فَوْقِكُمْ)} “üstünüzden” ifadesinin anlamı; Mücâhid, İbn Cübeyr ve başkalarından rivayet edildiğine göre, Âd, Semûd, Şuayb'ın kavmi, Lût'un kavmi ve Nûh'un kavmine yaptığı gibi taşlanmak, [gökten] taş yağması, tufan, korkunç ses (sayha) ve kasırgadır. {(أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ)} “yahut ayaklarınızın altından” [ifadesinin anlamı ise] Kârûn'a ve Medyen halkına yaptığı gibi yere batırılma ve şiddetli sarsıntıdır. Yine İbn Abbâs ve Mücâhid'den nakledildiğine göre: “Üstünüzden” [ifadesiyle] zâlim idareciler, “yahut ayaklarınızın altından” [ifadesiyle de] ayak takımı ve kötü köleler kastedilmiştir de denilmiştir. {(أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً)} “ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp” [kısmına gelince]: Ebû Abdillâh el-Medenî'den {أَوْ يَلْبِسَكُمْ} ifadesi yâ harfinin ötresiyle (yülbiseküm) şeklinde rivayet edilmiştir. Yani ‘azap sizi bürür ve hepinizi kuşatır’ demektir. Bu, ilk harfinin ötresiyle *lübs* (bürümek/örtmek) kökündendir. Üstün ile olan kıraat (yelbiseküm) ise *lebs* (karıştırmak) kökündendir. Burası anlaşılması zor (müşkil) bir yerdir; i‘rab bunu açıklar. Yani ‘işinizi size karıştırır’ anlamındadır; nitekim { وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ } “Onlara ölçtükleri veya tarttıkları zaman” [ayetinde] olduğu gibi iki mef‘ûlden (nesneden) biri ve harf-i cer hazfedilmiştir (düşürülmüştür). İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu karıştırma, onların işlerini birbirine karıştırıp onları farklı heva ve arzulara mensup kılması suretiyledir. Şöyle de denilmiştir: “Sizi fırka fırka birbirinize düşürüp” ifadesinin anlamı, düşmanınızı size karışacak kadar güçlendirmesidir. Düşmanınız size karıştığı zaman sizi bürümüş/sarmış olur. {شِيَعاً} “şiye‘an” kelimesinin anlamı, fırkalar/gruplar halindedir. [Allah'ın] sizi birbirinizle savaşan fırkalar kılmasıdır da denilmiştir; bu da işlerinin birbirine karışması ve dünyalık peşinde koşarken liderlerinin ihtilafa düşmesi sebebiyledir. [Allah Teâlâ'nın] [sözünün] {(وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ)} “ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” kısmının anlamı da budur. Mücâhid'den nakledildiğine göre [bu], fitne ortamındaki savaş ve öldürmedir. Bu ayet Müslümanlar ve kâfirler hakkında umumidir (geneldir). Sadece kâfirler hakkındadır da denilmiştir. Hasan [el-Basrî] ise: “Bu ayet namaz ehli (Müslümanlar) hakkındadır” demiştir. Derim ki: Doğru olan da budur; zira realitede müşahede edilen de budur. Nitekim birbirimizi öldürmemiz ve bazımızın bazısının mallarını helal sayması suretiyle üzerimize çöken fitne ile birlikte, düşman da yurtlarımızda bizi sarmış, canlarımıza ve mallarımıza el koymuştur.
نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْفِتَنِ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا أَنَّهُ تَأَوَّلَ ذَلِكَ فِيمَا جَرَى بَيْنَ الصَّحَابَةِ ﵃. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ ثَوْبَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إن اللَّهَ زَوَى لِيَ الْأَرْضَ فَرَأَيْتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا وَإِنَّ أُمَّتِي سَيَبْلُغُ مُلْكُهَا مَا زُوِيَ لِي مِنْهَا وَأُعْطِيَتِ الْكَنْزَيْنِ الْأَحْمَرَ وَالْأَبْيَضَ وَإِنِّي سَأَلْتُ رَبِّي لِأُمَّتِي أَلَّا يُهْلِكَهَا بِسَنَةٍ عَامَّةٍ وَأَلَّا يُسَلَّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ فَيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَإِنَّ رَبِّي قَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنِّي إِذَا قَضَيْتُ قَضَاءً فَإِنَّهُ لَا يُرَدُّ وَإِنِّي قَدْ أَعْطَيْتُكَ لِأُمَّتِكَ أَلَّا أُهْلِكَهُمْ بِسَنَةٍ عَامَّةٍ وَأَلَّا أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ يَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَلَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ مَنْ بِأَقْطَارِهَا- أَوْ قَالَ مَنْ بَيْنَ أَقْطَارِهَا- حَتَّى يَكُونَ بَعْضُهُمْ يُهْلِكُ بَعْضًا وَيَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا (. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ، وَكَانَ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَنَّهُ رَاقَبَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اللَّيْلَةَ كُلَّهَا حَتَّى كَانَ مَعَ الْفَجْرِ، فَلَمَّا سَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ مِنْ صَلَاتِهِ جَاءَهُ خَبَّابٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي! لَقَدْ صَلَّيْتَ اللَّيْلَةَ صَلَاةً مَا رَأَيْتُكَ صَلَّيْتَ نَحْوَهَا؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَجَلْ إِنَّهَا صَلَاةُ رَغَبٍ وَرَهَبٍ سَأَلْتُ اللَّهَ ﷿ فِيهَا ثَلَاثَ خِصَالٍ فَأَعْطَانِي ثِنْتَيْنِ وَمَنَعَنِي وَاحِدَةً سَأَلْتُ رَبِّي ﷿ أَلَّا يُهْلِكَنَا بِمَا أَهْلَكَ بِهِ الْأُمَمَ فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلْتُ رَبِّي ﷿ أَلَّا يُظْهِرَ عَلَيْنَا عَدُوًّا مِنْ غَيْرِنَا فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلْتُ رَبِّي ﷿ أَلَّا يُلْبِسَنَا شِيَعًا فَمَنَعَنِيهَا". وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى هَذِهِ الْأَخْبَارِ فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِجِبْرِيلَ:" يَا جِبْرِيلُ مَا بَقَاءُ أُمَّتِي عَلَى ذَلِكَ"؟ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ:" إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِثْلُكَ فَادْعُ رَبَّكَ وَسَلْهُ لِأُمَّتِكَ) فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَتَوَضَّأَ وَأَسْبَغَ الْوُضُوءَ وَصَلَّى وَأَحْسَنَ الصَّلَاةَ، ثُمَّ دَعَا فَنَزَلَ جِبْرِيلُ وَقَالَ:" يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمِعَ مَقَالَتَكَ وَأَجَارَهُمْ مِنْ خَصْلَتَيْنِ وَهُوَ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ". فَقَالَ: (يَا جِبْرِيلُ مَا بَقَاءُ أُمَّتِي إِذَا كَانَ فِيهِمْ أَهْوَاءٌ مُخْتَلِفَةٌ وَيُذِيقُ بَعْضَهُمْ بَأْسَ بَعْضٍ"؟ فَنَزَلَ جِبْرِيلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ:" الم. أَحَسِبَ النَّاسُ
Açık ve gizli bütün fitnelerden Allah'a sığınırız. Yine el-Hasan'dan nakledildiğine göre o, bu [ayeti] sahâbîler (radıyallâhu anhum) arasında meydana gelen olaylar şeklinde tevil etmiştir. Müslim, Sevbân'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ زَوَى لِيَ الْأَرْضَ فَرَأَيْتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا وَإِنَّ أُمَّتِي سَيَبْلُغُ مُلْكُهَا مَا زُوِيَ لِي مِنْهَا وَأُعْطِيتُ الْكَنْزَيْنِ الْأَحْمَرَ وَالْأَبْيَضَ وَإِنِّي سَأَلْتُ رَبِّي لِأُمَّتِي أَلَّا يُهْلِكَهَا بِسَنَةٍ عَامَّةٍ وَأَلَّا يُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ فَيَسْتَبِيحَ بَيْضَتَهُمْ وَإِنَّ رَبِّي قَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنِّي إِذَا قَضَيْتُ قَضَاءً فَإِنَّهُ لَا يُرَدُّ وَإِنِّي قَدْ أَعْطَيْتُكَ لِأُمَّتِكَ أَلَّا أُهْلِكَهُمْ بِسَنَةٍ عَامَّةٍ وَأَلَّا أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ يَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَلَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ مَنْ بِأَقْطَارِهَا- أَوْ قَالَ مَنْ بَيْنَ أَقْطَارِهَا- حَتَّى يَكُونَ بَعْضُهُمْ يُهْلِكُ بَعْضًا وَيَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا » «Şüphesiz Allah yeryüzünü benim için dürdü; böylece ben onun doğularını da batılarını da gördüm. Muhakkak ki ümmetimin hâkimiyeti, benim için dürülen yerlere kadar ulaşacaktır. Bana kırmızı ve beyaz iki hazine (altın ve gümüş) verildi. Ben Rabbimden ümmetim için onları umumi bir kıtlıkla helak etmemesini ve kendi dışlarından, onların kökünü kurutacak bir düşmanı üzerlerine musallat kılmamasını diledim. Rabbim buyurdu ki: ‘Ey Muhammed! Ben bir hüküm verdiğimde o geri çevrilmez. Ben ümmetin için onları umumi bir kıtlıkla helak etmeyeceğimi ve kendi dışlarından, -dünyanın her bir bucağındakiler (veya bucakları arasındakiler) onların aleyhine bir araya gelseler dahi- köklerini kurutacak bir düşmanı üzerlerine musallat kılmayacağımı sana verdim; ta ki onlar birbirlerini helak edip birbirlerini esir alıncaya kadar.’» Nesâî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e katılmış olan Habbâb b. el-Erett'ten rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bütün gece fecir vaktine kadar gözetlemişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazından selam verince Habbâb yanına gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun! Bu gece öyle bir namaz kıldın ki daha önce benzerini kıldığını görmemiştim?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَجَلْ إِنَّهَا صَلَاةُ رَغَبٍ وَرَهَبٍ سَأَلْتُ اللَّهَ ﷿ فِيهَا ثَلَاثَ خِصَالٍ فَأَعْطَانِي ثِنْتَيْنِ وَمَنَعَنِي وَاحِدَةً سَأَلْتُ رَبِّي ﷿ أَلَّا يُهْلِكَنَا بِمَا أَهْلَكَ بِهِ الْأُمَمَ فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلْتُ رَبِّي ﷿ أَلَّا يُظْهِرَ عَلَيْنَا عَدُوًّا مِنْ غَيْرِنَا فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلْتُ رَبِّي ﷿ أَلَّا يُلْبِسَنَا شِيَعًا فَمَنَعَنِيهَا » «Evet, o rağbet ve dehşet (ümit ve korku) namazıdır. Onda aziz ve celil olan Allah'tan üç haslet diledim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi. Aziz ve celil olan Rabbimden bizi [geçmiş] ümmetleri helak ettiği şeylerle helak etmemesini diledim, bunu bana verdi. Aziz ve celil olan Rabbimden başkalarından olan bir düşmanı bize üstün kılmamasını diledim, bunu da bana verdi. Aziz ve celil olan Rabbimden bizi fırka fırka birbirimize düşürmemesini diledim, bunu ise bana vermedi» buyurdu. Biz bu rivayetleri et-Tezkire adlı kitabımızda etraflıca zikrettik; Allah'a hamdolsun. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: "Ey Cibrîl, ümmetimin bu durumda bekası nasıl olur?" dedi. Cibrîl ona: "Ben de senin gibi bir kulum, Rabbine dua et ve ümmetin için O'ndan iste" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı, eksiksiz bir şekilde abdest aldı ve namazı en güzel şekilde kıldı; sonra dua etti. Bunun üzerine Cibrîl inip: "Ey Muhammed! Şüphesiz Allah Teâlâ senin sözünü işitti ve onları iki hasletten; yani üstlerinden ve ayaklarının altından gelecek azaptan korudu" dedi. Bunun üzerine: "Ey Cibrîl, içlerinde farklı heva ve hevesler bulunduğunda ve kimine kiminin şiddetini tattırdığında ümmetimin bekası nasıl olur?" buyurdu. Cibrîl de şu ayeti indirdi: { الم. أَحَسِبَ النَّاسُ } “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar sandılar mı ki...”
أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا" الْآيَةَ. وَرَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ" قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَعُوذُ بِوَجْهِ اللَّهِ" فَلَمَّا نَزَلَتْ" أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ" قَالَ: (هَاتَانِ أَهْوَنُ). وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ:" لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يدع هؤلاء الكلمات حين يُصْبِحُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْعَافِيَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكُ الْعَفْوَ وَالْعَافِيَةَ فِي دِينِي وَدُنْيَايَ وَأَهْلِي وَمَالِي. اللَّهُمَّ اسْتُرْ عَوْرَاتِي وَآمِنْ رَوْعَاتِي وَاحْفَظْنِي مِنْ بَيْنِ يَدَيَّ وَمِنْ خَلْفِي وَعَنْ يَمِينِي وَعَنْ شِمَالِي وَمِنْ فَوْقِي وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أُغْتَالَ مِنْ تَحْتِي (. قَالَ وكيع: يعني الخسف. قوله تعالى:) انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ) أَيْ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْحُجَجَ وَالدَّلَالَاتِ. (لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ) يُرِيدُ بُطْلَانَ مَا هم عليه من الشرك والمعاصي.
ayeti sonuna kadar. Amr b. Dînâr, Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: { قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah'ın vechine sığınırım” buyurdu. { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } kısmı indiğinde ise: “Bu ikisi daha hafiftir” buyurdu. Sünen-i İbn Mâce'de İbn Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabaha çıktığında şu kelimeleri hiç bırakmazdı: ‘Allah’ım! Senden dünyada ve ahirette afiyet dilerim. Allah’ım! Senden dinim, dünyam, ailem ve malım hususunda af ve afiyet dilerim. Allah’ım! Kusurlarımı ört, korkularımdan beni emin kıl. Önümden, arkamdan, sağımdan, solumdan ve üstümden beni koru. Altımdan yere batırılarak ansızın helak edilmekten de Senin azametine sığınırım.’” Vekî': “Yani yere batırılmaktan (hasf)” demiştir. Yüce Allah'ın: { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!” buyruğu; yani onlara delilleri ve hüccetleri nasıl açıklıyoruz demektir. { لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } “anlasınlar diye”, yani üzerinde bulundukları şirk ve günahların bâtıl olduğunu anlasınlar diye.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ٦٦ الى ٦٧]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 66 - 67]
وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)
{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) } “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: ‘Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.’ Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı (ve mekânı) vardır; yakında bileceksiniz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ) أَيْ بِالْقُرْآنِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ" وَكَذَّبَتْ". بِالتَّاءِ. (وَهُوَ الْحَقُّ) أَيِ الْقَصَصُ الْحَقُّ. (قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ) قَالَ الْحَسَنُ: لَسْتُ بِحَافِظٍ أَعْمَالَكُمْ حَتَّى أُجَازِيَكُمْ عَلَيْهَا، إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَقَدْ بَلَّغْتُ، نَظِيرُهُ" وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ" أَيْ أَحْفَظُ عَلَيْكُمْ أَعْمَالَكُمْ. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ. وَقِيلَ: لَيْسَ بِمَنْسُوخٍ، إِذْ لَمْ يَكُنْ فِي وُسْعِهِ إِيمَانُهُمْ. (لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ) لِكُلِّ خبر حقيقة، أي لكل شي وَقْتٌ يَقَعُ فِيهِ مِنْ غَيْرِ تَقَدُّمٍ وَتَأَخُّرٍ. وَقِيلَ: أَيْ لِكُلِّ عَمَلٍ جَزَاءٌ. قَالَ الْحَسَنُ: هَذَا وَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلْكُفَّارِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُقِرُّونَ بِالْبَعْثِ. الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَعِيدًا بِمَا يَنْزِلُ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا. (قَالَ) السُّدِّيُّ: اسْتَقَرَّ يَوْمَ بَدْرٍ مَا كَانَ يَعِدُهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَّهُ رَأَى فِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَافِعَةٌ مِنْ وَجَعِ الضِّرْسِ إِذَا كُتِبَتْ عَلَى كاغد ووضع على السن.
Yüce Allah'ın: (وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ) { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ } “Kavmin onu yalanladı” buyruğu, yani Kur'ân'ı [yalanladı] demektir. İbn Ebî Able ise ت (tâ) harfiyle "وَكَذَّبَتْ" (ve kezzebet) şeklinde okumuştur. (وَهُوَ الْحَقُّ) { وَهُوَ الْحَقُّ } “O hak olduğu halde” yani hak olan kıssa/söz [olduğu halde] demektir. (قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ) { قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: ‘Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.’” buyruğu hakkında Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Size karşılığını verecek şekilde amellerinizi gözetleyici değilim; ben ancak bir uyarıcıyım ve [vazifemi] tebliğ etmiş bulunuyorum.” Bunun benzeri de { وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir koruyucu değilim” ayetidir; yani sizin amellerinizi aleyhinize muhafaza edecek değilim, demektir. Daha sonra: “Bu [hüküm], savaş ayeti ile neshedilmiştir.” denildiği gibi, “Neshedilmiş değildir; zira onların iman etmesi onun güç yetirebileceği bir şey değildi.” de denilmiştir. (لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ) { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı (ve mekânı) vardır” buyruğu; her haberin bir hakikati vardır, yani her şeyin öne alınmaksızın ve gecikmeksizin gerçekleşeceği bir vakit vardır, demektir. “Her amelin bir karşılığı vardır” anlamında olduğu da söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'tan kâfirlere bir tehdittir; çünkü onlar yeniden dirilmeyi kabul etmiyorlardı. ez-Zeccâc ise: “Dünyada başlarına inecek olan [azap] ile bir tehdit olması da caizdir.” demiştir. es-Süddî [şöyle] demiştir: Onlara vadedilmekte olan azap Bedir günü kararlaşıp gerçekleşti. es-Sa‘lebî de bazı tefsirlerde bu ayetin bir kâğıda yazılıp dişin üzerine konulduğunda diş ağrısına fayda verdiğini gördüğünü zikretmiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٦٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 68]
وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨)
{ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri dalıp alaya alanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ" (٦٨) قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا) بِالتَّكْذِيبِ وَالرَّدِّ وَالِاسْتِهْزَاءِ (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) وَالْخِطَابُ مُجَرَّدٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ دَاخِلُونَ فِي الْخِطَابِ مَعَهُ. وَهُوَ صَحِيحٌ، فَإِنَّ الْعِلَّةَ سَمَاعُ الْخَوْضِ فِي آيَاتِ اللَّهِ، وَذَلِكَ يَشْمَلُهُمْ وَإِيَّاهُ. وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ وحد، لِأَنَّ قِيَامَهُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ كَانَ يَشُقُّ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يَكُنِ الْمُؤْمِنُونَ عِنْدَهُمْ كَذَلِكَ، فَأُمِرَ أَنْ يُنَابِذَهُمْ بِالْقِيَامِ عَنْهُمْ إِذَا اسْتَهْزَءُوا وَخَاضُوا لِيَتَأَدَّبُوا بِذَلِكَ وَيَدَعُوا الْخَوْضَ وَالِاسْتِهْزَاءَ. وَالْخَوْضُ أَصْلُهُ فِي الْمَاءِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ بَعْدُ فِي غَمَرَاتِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي هِيَ مَجَاهِلُ، تَشْبِيهًا بِغَمَرَاتِ الْمَاءِ فَاسْتُعِيرَ مِنَ الْمَحْسُوسِ لِلْمَعْقُولِ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الخلط. وكل شي خُضْتَهُ فَقَدْ خَلَطْتَهُ، وَمِنْهُ خَاضَ الْمَاءَ بِالْعَسَلِ خَلَطَهُ. فَأَدَّبَ اللَّهُ ﷿ نَبِيَّهُ ﷺ) بِهَذِهِ الْآيَةِ، (لِأَنَّهُ) كَانَ يَقْعُدُ إِلَى قَوْمٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَعِظُهُمْ وَيَدْعُوهُمْ فيستهزءون بِالْقُرْآنِ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُعْرِضَ عَنْهُمْ إِعْرَاضَ مُنْكِرٍ. وَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا عَلِمَ مِنَ الْآخَرِ مُنْكَرًا وَعَلِمَ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ مِنْهُ فَعَلَيْهِ أَنْ يُعْرِضَ عَنْهُ إِعْرَاضَ مُنْكِرٍ وَلَا يُقْبِلَ عَلَيْهِ. وَرَوَى شِبْلٌ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:" وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا" قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يَسْتَهْزِئُونَ بِكِتَابِ اللَّهِ، نَهَاهُ اللَّهُ عَنْ أَنْ يَجْلِسَ مَعَهُمْ إِلَّا أَنْ يَنْسَى فَإِذَا ذَكَرَ قَامَ. وَرَوَى وَرْقَاءٌ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ فِي الْقُرْآنِ غَيْرَ الْحَقِّ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَدٌّ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ﷿ عَلَى مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْأَئِمَّةَ الَّذِينَ هُمْ حُجَجٌ وَأَتْبَاعَهُمْ لَهُمْ أَنْ يُخَالِطُوا الْفَاسِقِينَ وَيُصَوِّبُوا آرَاءَهُمْ تَقِيَّةً. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ﵁) أَنَّهُ قَالَ: لَا تُجَالِسُوا أَهْلَ الْخُصُومَاتٍ، فَإِنَّهُمُ الذين يخوضون
Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri dalıp alaya alanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğuyla beraber oturma.” (En'âm Suresi, 68) buyruğundaki: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri dalıp alaya alanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir” ifadesinde iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri dalıp... olanları gördüğün zaman” yani yalanlama, reddetme ve alay etme yoluyla [dalanları gördüğünde], { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “onlardan yüz çevir” buyruğunda hitap sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Müminlerin de onunla birlikte bu hitaba dâhil olduğu söylenmiştir ki doğru olan da budur; zira [hükmün] illeti Allah'ın ayetlerine dalındığının işitilmesidir ve bu durum hem onları hem de onu kapsamaktadır. Bir görüşe göre ise hitapla kastedilen yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; çünkü onun müşriklerin yanından kalkıp gitmesi onlara ağır geliyordu, müminler ise onların nazarında böyle değildi. Bu sebeple [müşrikler] alay edip ileri geri konuştuklarında, bu yolla edeplenip alaya almayı ve ileri geri konuşmayı bıraksınlar diye onların yanından kalkarak kendilerine tavır alması emredilmiştir. Havd (الخَوْض) kelimesinin asıl anlamı suya dalmaktır. Daha sonra suyun derinliklerine benzetilerek bilinmezliklerle dolu karmaşık işlerin derinliklerine dalmak anlamında kullanılmış, böylece somuttan soyuta istiare yoluyla aktarılmıştır. Karıştırmak (el-halt) kökünden geldiği de söylenmiştir. Nitekim içine daldığın her şeyi birbirine katıp karıştırmış olursun; “suyu balla karıştırdı” anlamında kullanılan hâda’l-mâe bi’l-asel (خَاضَ الْمَاءَ بِالْعَسَلِ) ifadesi de bundandır. Aziz ve Celil olan Allah, bu ayetle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i terbiye etmiştir. Zira kendisi müşriklerden bir grubun yanına oturur, onlara öğüt verir ve onları [İslam'a] davet ederdi; onlar ise Kur'an ile alay ederlerdi. Bunun üzerine Allah, inkâr edip kınayan bir kimsenin yüz çevirişi gibi onlardan yüz çevirmesini emretti. Bu durum göstermektedir ki, bir kimse diğerinden bir münker (kötülük) görür ve onun bunu kendisinden kabul etmeyeceğini bilirse, onu kınayan bir edayla ondan yüz çevirmeli ve ona yönelmemelidir. Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklettiğine göre Mücâhid: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri dalıp alaya alanları gördüğün zaman...” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar Allah'ın Kitabı ile alay eden kimselerdir. Allah, unutması müstesna, onlarla beraber oturmasını nehyetmiştir; hatırladığı zaman ise [hemen] kalkar.” Varkâ da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Onlar, Kur'an hakkında gerçeğe aykırı söz söyleyen kimselerdir.” İkincisi: Bu ayette, hüccet konumundaki imamların ve onların tâbilerinin fasıklarla bir arada bulunabileceklerini ve takiyye amacıyla onların görüşlerini tasvip edebileceklerini iddia edenlere Aziz ve Celil olan Allah'ın Kitabı'ndan bir ret bulunmaktadır. Taberî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali radıyallâhu anh'tan onun şöyle dediğini zikretmiştir: “Çekişme ve husumet ehliyle bir arada oturmayın; çünkü onlar Allah'ın ayetlerine dalan kimselerdir.”
فِي آيَاتِ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مُجَالَسَةَ أَهْلِ الْكَبَائِرِ لَا تَحِلُّ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مِنْدَادَ: مَنْ خَاضَ فِي آيَاتِ اللَّهِ تُرِكَتْ مُجَالَسَتُهُ وَهُجِرَ، مُؤْمِنًا كَانَ أَوْ كَافِرًا. قَالَ: وَكَذَلِكَ مَنَعَ أَصْحَابُنَا الدُّخُولَ إِلَى أَرْضِ الْعَدُوِّ وَدُخُولِ كَنَائِسِهِمْ وَالْبِيَعِ، وَمَجَالِسِ الْكُفَّارِ وَأَهْلِ الْبِدَعِ، وَأَلَّا تُعْتَقَدَ مَوَدَّتُهُمْ وَلَا يُسْمَعَ كَلَامُهُمْ وَلَا مُنَاظَرَتُهُمْ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْبِدَعِ لِأَبِي عِمْرَانَ النَّخَعِيِّ: اسْمَعْ مِنِّي كَلِمَةً، فَأَعْرَضَ عَنْهُ وَقَالَ: وَلَا نِصْفَ كَلِمَةٍ. وَمِثْلُهُ عَنْ أَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيِّ. وَقَالَ الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ: مَنْ أَحَبَّ صَاحِبَ بِدْعَةٍ أَحْبَطَ اللَّهُ عَمَلَهُ وَأَخْرَجَ نُورَ الْإِسْلَامِ مِنْ قَلْبِهِ، وَمَنْ زَوَّجَ كَرِيمَتَهُ مِنْ مُبْتَدِعٍ فَقَدْ قَطَعَ رَحِمَهَا، وَمَنْ جَلَسَ مَعَ صَاحِبِ بِدْعَةٍ لَمْ يُعْطَ الْحِكْمَةَ، وَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ ﷿ مِنْ رَجُلٍ أَنَّهُ مُبْغِضٌ لِصَاحِبِ بِدْعَةٍ رَجَوْتُ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُ. وَرَوَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَاكِمُ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ وَقَّرَ صَاحِبَ بِدْعَةٍ فَقَدْ أَعَانَ عَلَى هَدْمِ الْإِسْلَامِ" فَبَطَلَ بِهَذَا كُلِّهِ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُجَالَسَتَهُمْ جَائِزَةٌ إِذَا صَانُوا أَسْمَاعَهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ.) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ) " إِمَّا" شَرْطٌ، فَيَلْزَمُهَا النُّونُ الثَّقِيلَةُ فِي الْأَغْلَبِ وَقَدْ لَا تَلْزَمُ، كَمَا قَالَ:
Allah'ın ayetlerine dalan kimselerdir. İbnu'l-Arabî der ki: Bu, büyük günah işleyenlerle oturmanın helal olmadığına bir delildir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: İster mümin ister kâfir olsun, Allah'ın ayetlerine dalıp alaya alan kimseyle oturmak terk edilir ve ondan uzaklaşılır. Şöyle devam etti: Aynı şekilde âlimlerimiz düşman diyarına girmeyi, onların kilise ve havralarına girmeyi, kâfirlerin ve bidat ehlinin meclislerine oturmayı; onlara sevgi beslenmemesini, sözlerinin ve münazaralarının dinlenmemesini de yasaklamışlardır. Nitekim bidat ehlinden biri Ebû İmrân en-Nehaî'ye: “Benden bir kelime dinle” demiş, o ise yüz çevirip: “Yarım kelime bile olmaz!” demiştir. Benzeri Eyyûb es-Sahtiyânî'den de nakledilmiştir. Fudayl b. İyâd şöyle demiştir: “Kim bir bidat ehlini severse Allah onun amelini boşa çıkarır ve kalbinden İslam'ın nurunu söker alır. Kim değerli kızını bir bidatçi ile evlendirirse onunla akrabalık bağını kesmiş olur. Kim bir bidatçi ile oturursa ona hikmet verilmez. Allah Azze ve Celle bir adamın bidatçiye buğzettiğini bilirse, Allah'ın onu bağışlayacağını umarım.” Ebû Abdillâh el-Hâkim, Âişe'den radıyallâhu anhâ Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Kim bir bidatçiye saygı gösterirse, muhakkak ki İslam'ı yıkmaya yardım etmiş olur.” Bütün bunlarla, kulaklarını korudukları takdirde onlarla oturmanın caiz olduğunu iddia eden kimsenin sözü bâtıl olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } buyruğunda iki mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ } buyruğu: “İmmâ” şart edatıdır; bu sebeple çoğunlukla şeddeli nûn (nûn-ı sakîle) alır, bazen de almayabilir; nitekim şair şöyle demiştir:
إِمَّا يُصِبْكَ عَدُوٌّ فِي مُنَاوَأَةٍ ... يَوْمًا فَقَدْ كُنْتَ تَسْتَعْلِي وَتَنْتَصِرُ
“Bir gün bir çatışmada sana bir düşman isabet ederse... Sen zaten daima üstün gelen ve zafer kazanan biriydin.”
وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عَامِرٍ" يُنَسِّيَنَّكَ" بِتَشْدِيدِ السِّينِ عَلَى التَّكْثِيرِ، يُقَالُ: نَسَّى وَأَنْسَى بِمَعْنًى وَاحِدٍ (لُغَتَانِ)، قَالَ الشَّاعِرُ:
İbn Abbâs ve İbn Âmir çokluk bildirmek üzere sîn harfinin şeddesiyle “yünessiyenneke” şeklinde okumuşlardır. 'Nessâ' ve 'ensâ' kelimeleri aynı manada iki ayrı lügattir. Şair şöyle demiştir:
قَالَتْ سُلَيْمَى أَتَسْرِي الْيَوْمَ أَمْ تَقِلِ ... وَقَدْ يُنَسِّيكَ بَعْضَ الْحَاجَةِ الكسل
“Süleyma dedi ki: Bugün gece yolculuğu mu yapacaksın yoksa az mı gideceksin? Tembellik bazen insana bazı ihtiyaçlarını unutturur.”
وقال امرؤ القيس:
İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:
تنسني إذا قمت سربالي
“...Kalktığım vakit bana elbisemi unutturur.”
الْمَعْنَى: يَا مُحَمَّدُ إِنْ أَنْسَاكَ الشَّيْطَانُ أَنْ تَقُومَ عَنْهُمْ فَجَالَسْتَهُمْ بَعْدَ النَّهْيِ. (فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى " أَيْ إِذَا ذَكَرْتَ فَلَا تَقْعُدْ (مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ. وَالذِّكْرَى اسْمٌ للتذكير. الثانية- قِيلَ: هَذَا خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، ذَهَبُوا إِلَى تَبْرِئَتِهِ ﵇ مِنَ النِّسْيَانِ. وَقِيلَ: هُوَ خَاصٌّ بِهِ، وَالنِّسْيَانُ جَائِزٌ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَإِنْ عذرنا أصحابنا في (قولهم إن) قول تَعَالَى:" لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ" خِطَابٌ لِلْأُمَّةِ بِاسْمِ النَّبِيِّ ﷺ لِاسْتِحَالَةِ الشِّرْكِ عَلَيْهِ، فَلَا عُذْرَ لَهُمْ فِي هَذَا لِجَوَازِ النِّسْيَانِ عَلَيْهِ. قَالَ ﵇،" نَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ" خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ. وَقَالَ مُخْبِرًا عَنْ نَفْسِهِ:" إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلكُمْ أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي". خَرَّجَهُ فِي الصَّحِيحِ، فَأَضَافَ النِّسْيَانَ إِلَيْهِ. وَقَالَ وَقَدْ سَمِعَ قِرَاءَةَ رَجُلٍ:" لَقَدْ أَذَكَرَنِي آيَةَ كَذَا وَكَذَا كُنْتُ أُنْسِيتُهَا". وَاخْتَلَفُوا بَعْدَ جَوَازِ النِّسْيَانِ عَلَيْهِ، هَلْ يَكُونُ فِيمَا طَرِيقُهُ الْبَلَاغُ مِنَ الْأَفْعَالِ وَأَحْكَامِ الشَّرْعِ أَمْ لَا.؟ فَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ- فِيمَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ- عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ وَالْأَئِمَّةِ النُّظَّارِ، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَالْأَحَادِيثِ، لَكِنْ شَرَطَ الْأَئِمَّةُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُنَبِّهُهُ عَلَى ذَلِكَ وَلَا يُقِرُّهُ عَلَيْهِ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا هل من شرط التنبيه اتصال بِالْحَادِثَةِ عَلَى الْفَوْرِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ وَالْأَكْثَرِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، أَوْ يَجُوزُ فِي ذلك التراخي ما لم ينخر عُمُرُهُ وَيَنْقَطِعْ تَبْلِيغُهُ، وَإِلَيْهِ نَحَا أَبُو الْمَعَالِي. وَمَنَعَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ السَّهْوَ عَلَيْهِ فِي الْأَفْعَالِ الْبَلَاغِيَّةِ وَالْعِبَادَاتِ الشَّرْعِيَّةِ، كَمَا مَنَعُوهُ اتِّفَاقًا فِي الْأَقْوَالِ الْبَلَاغِيَّةِ وَاعْتَذَرُوا عَنِ الظَّوَاهِرِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ، وَإِلَيْهِ مَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو إِسْحَاقَ. وَشَذَّتِ الْبَاطِنِيَّةُ وَطَائِفَةٌ مِنْ أَرْبَابِ عِلْمِ الْقُلُوبِ فَقَالُوا: لَا يَجُوزُ النِّسْيَانُ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا يَنْسَى قَصْدًا وَيَتَعَمَّدُ صُورَةَ النِّسْيَانِ لِيَسُنَّ. وَنَحَا إِلَى هَذَا عَظِيمٌ مِنْ أَئِمَّةِ التَّحْقِيقِ وَهُوَ أَبُو المظفر الإسفرايني فِي كِتَابِهِ (الْأَوْسَطُ) وَهُوَ مَنْحًى غَيْرُ سَدِيدٍ، وجمع الضد مع الضد مستحيل بعيد.
Anlamı şudur: Ey Muhammed! Şayet şeytan onların yanından kalkmayı sana unutturur da bu yasaktan sonra onlarla birlikte oturursan; { فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى } “hatırladıktan sonra artık oturma”, yani hatırladığın zaman { مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “zalimler topluluğu ile beraber”, yani müşriklerle beraber oturma. Zikrâ, tezkîr (hatırlatma/hatırlama) manasında bir isimdir. İkinci Mesele- Şöyle denilmiştir: Bu, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir hitaptır ancak maksat onun ümmetidir; onlar Peygamber'i aleyhisselâm unutmaktan tenzih etme yoluna gitmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Bu hitap bizzat ona mahsustur ve unutma onun hakkında caizdir. İbnu'l-Arabî der ki: Ashabımızı (mezhep âlimlerimizi), Yüce Allah'ın: “Andolsun ki eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” buyruğunun, Peygamber hakkında şirkin imkânsız olması sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem adına ümmete bir hitap olduğu (şeklindeki sözlerinde) mazur görsek bile, bu ayette unutmanın Peygamber hakkında caiz olması sebebiyle onlar için bir mazeret yoktur. Peygamber aleyhisselâm: “Âdem unuttu, zürriyeti de unuttu” buyurmuştur; Tirmizî bunu rivayet etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. Kendisinden haber vererek de şöyle buyurmuştur: “Ben ancak sizin gibi bir beşerim; sizin unuttuğunuz gibi ben de unuturum. Unuttuğum zaman bana hatırlatın.” Bunu Sahih'te tahric etmiştir ve unutmayı bizzat kendisine nispet etmiştir. Bir adamın kıraatini işittiğinde de şöyle buyurmuştur: “Bana unutturulmuş olduğum filan ve filan ayeti hatırlattı.” Unutmanın onun hakkında caiz olduğunu kabul ettikten sonra; bunun fiillerden ve şeriat hükümlerinden tebliğ yoluyla olan hususlarda vaki olup olmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Kâdı İyâz'ın zikrettiğine göre âlimlerin ve muhakkik imamların geneli -Kur'an ve hadislerin zahirinin de gösterdiği gibi- birinci görüşe meyletmiştir; ancak imamlar, Yüce Allah'ın bunu ona derhal bildirmesini ve onu unutma üzerinde bırakmamasını şart koşmuşlardır. Ardından bu bildirmenin hadisenin hemen akabinde bitişik olmasının şart olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kâdı Ebû Bekir ve âlimlerin ekserisinin mezhebi hemen bitişik olmasının şart olduğudur; ömrü tükenip tebliği kesintiye uğramadığı müddetçe bunda gecikmenin caiz olabileceği de söylenmiştir ki Ebü'l-Meâlî bu tarafa meyletmiştir. Âlimlerden bir grup ise, tebliğ mahiyetindeki sözlerde ittifakla unutmayı caiz görmedikleri gibi, tebliğ mahiyetindeki fiillerde ve şer'î ibadetlerde de onun hakkında yanılmayı caiz görmemişler ve bu konuda gelen zahirî nassları tevil etmişlerdir; Üstat Ebû İshak da buna meyletmiştir. Bâtınîler ile kalp ilmi erbâbından bir taife ise şazz bir görüş ileri sürerek şöyle demişlerdir: Onun hakkında unutmak caiz değildir; o sadece sünnet koymak (hüküm belirlemek) için kasten unutur ve unutma şeklini bilerek sergiler. Muhakkik imamlardan büyük bir zat olan Ebü'l-Muzaffer el-İsferâyînî de el-Evsat adlı kitabında bu görüşe meyletmiştir; ancak bu isabetli olmayan bir yaklaşımdır, zira zıt ile zıddı bir araya getirmek imkânsız ve uzaktır.
[سورة الأنعام (٦): آية ٦٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 69]
وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)
{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Allah'tan sakınanlara onların hesabından hiçbir şey [sorumluluk] yoktur; fakat belki sakınırlar diye bir hatırlatmadır.” (69)
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا نَزَلَ لَا تَقْعُدُوا مَعَ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:" فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ" قَالَ الْمُسْلِمُونَ: لَا يُمْكِنُنَا دُخُولُ الْمَسْجِدِ وَالطَّوَافُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ." وَلكِنْ ذِكْرى " أَيْ فَإِنْ قَعَدُوا يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ فَلْيُذَكِّرُوهُمْ. (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) اللَّهَ فِي تَرْكِ مَا هُمْ فِيهِ. ثُمَّ قِيلَ: نُسِخَ هَذَا بِقَوْلِهِ:" وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ". وَإِنَّمَا كَانَتِ الرُّخْصَةُ قَبْلَ الْفَتْحِ وَكَانَ الْوَقْتُ وَقْتَ تَقِيَّةٍ. وَأَشَارَ بقول:" وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ" إلى قول:" وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً". قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْآيَةَ لَيْسَتْ مَنْسُوخَةً. وَالْمَعْنَى: ما عليكم شي مِنْ حِسَابِ الْمُشْرِكِينَ، فَعَلَيْكُمْ بِتَذْكِيرِهِمْ وَزَجْرِهِمْ فَإِنْ أبوا فحسابهم على الله. و" الذِّكْرى " فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيْ وَلَكِنِ الَّذِي يَفْعَلُونَهُ ذِكْرَى، أَيْ وَلَكِنْ عَلَيْهِمْ ذِكْرَى. وَقَالَ الكسائي: المعنى ولكن هذه ذكرى.
İbn Abbâs der ki: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevir” buyruğu ile kastedilen 'müşriklerle oturmayın' yasağı inince, Müslümanlar: Mescide girmemiz ve tavaf etmemiz mümkün olmayacak, dediler; bunun üzerine bu ayet indi. { وَلكِنْ ذِكْرى } “Fakat bir hatırlatmadır”; yani otururlarsa -müminleri kastediyor- onlara hatırlatsınlar { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “sakınsınlar diye”, içinde bulundukları şeyi terk etme hususunda Allah'tan sakınsınlar diye. Sonra şöyle denilmiştir: Bu hüküm, Yüce Allah'ın: “O, Kitap'ta size indirmiştir ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar yanlarında oturmayın” buyruğu ile neshedilmiştir. Bu ruhsat ancak fetihten önce idi ve o vakit takiyye vakti idi. “Kitap'ta size indirmiştir ki” buyruğu ile: “Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak” ayetine işaret etmiştir. el-Kuşeyrî der ki: Zahir olan, ayetin mensuh olmadığıdır. Anlamı şudur: Müşriklerin hesabından dolayı size hiçbir sorumluluk yoktur; sizin göreviniz onlara hatırlatmak ve onları menetmektir, şayet yüz çevirirlerse onların hesabı Allah'a aittir. { الذِّكْرى } kelimesi mastar olarak nasb mahallindedir; ref mahallinde olması da caizdir, yani: Fakat onların yapacağı şey bir hatırlatmadır yahut: Fakat onların üzerine düşen bir hatırlatmadır demektir. el-Kisâî: Anlamı, fakat bu bir hatırlatmadır, demiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٧٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 70]
وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edinenleri ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandığı günahlar yüzünden helake sürüklenmemesi için Kur'an ile hatırlat. Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, her türlü fidyeyi denk tutsa bile ondan alınmaz. İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake sürüklenmiş kimselerdir. İnkâr etmekte oldukları şeyler sebebiyle onlara kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.”
أَيْ لَا تُعَلِّقْ قَلْبَكَ بهم فإنهم أهل تعنت إن كُنْتَ مَأْمُورًا بِوَعْظِهِمْ. قَالَ قَتَادَةُ: هَذَا مَنْسُوخٌ، نَسَخَهُ" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ". وَمَعْنَى" لَعِباً وَلَهْواً" أَيِ اسْتِهْزَاءً بِالدِّينِ الَّذِي دَعَوْتَهُمْ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: اسْتَهْزَءُوا بِالدِّينِ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ فَلَمْ يَعْمَلُوا بِهِ. وَالِاسْتِهْزَاءُ لَيْسَ مُسَوَّغًا فِي دِينٍ. وَقِيلَ:" لَعِباً وَلَهْواً" بَاطِلًا وَفَرَحًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا. وَجَاءَ اللَّعِبُ مُقَدَّمًا فِي أَرْبَعَةِ مَوَاضِعَ، وقد نظمت.
Yani: Onlara öğüt vermekle emrolunmuş olsan bile kalbini onlara bağlama; çünkü onlar inat ve taassup ehlidir. Katâde şöyle demiştir: Bu [hüküm] mensuhtur; onu { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [ayeti] neshetmiştir. “Le‘iben ve lehven” (لَعِباً وَلَهْواً / oyun ve eğlence) ifadesinin anlamı; kendilerini davet ettiğin dini alaya almaktır. Bir görüşe göre: [Kendi] üzerinde bulundukları dini alaya aldılar ve onun gereğiyle amel etmediler. Oysa alaya almak hiçbir dinde meşru kılınmamıştır. Bir diğer görüşe göre [ise]: “Le‘iben ve lehven” (لَعِباً وَلَهْواً), batıl ve [dünyalıkla] şımarma demektir. Bu [husus] daha önce geçmişti. “el-La‘ib” (اللَّعِبُ / oyun) kelimesi [Kur'an'da] dört yerde [lehv kelimesinden] önce gelmiştir ve bunlar manzum olarak şöyle ifade edilmiştir:
إِذَا أَتَى لَعِبٌ وَلَهْوٌ ... وَكَمْ مِنْ مَوْضِعٍ هُوَ فِي الْقُرْآنِ
“Oyun ve eğlence () peş peşe geldiğinde... Ve o Kur'an'da kaç yerdedir?”
فَحَرْفٌ فِي الْحَدِيدِ وَفِي الْقِتَالِ ... وَفِي الْأَنْعَامِ مِنْهَا مَوْضِعَانِ
“Bir ayet Hadîd'de ve Kıtâl'de (Muhammed Suresi'nde)... En'âm'da ise bunlardan iki yerdedir.”