Binûn

En'âm Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالدِّينِ هُنَا الْعِيدُ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ لِكُلِّ قَوْمٍ عِيدًا يُعَظِّمُونَهُ وَيُصَلُّونَ فِيهِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَكُلُّ قَوْمٍ اتَّخَذُوا عِيدَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا إِلَّا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ فإنهم اتخذوه وصلاة وَذِكْرًا وَحُضُورًا بِالصَّدَقَةِ، مِثْلَ الْجُمُعَةِ وَالْفِطْرِ وَالنَّحْرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا) أَيْ لَمْ يَعْلَمُوا إِلَّا ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَذَكِّرْ بِهِ) أَيْ بِالْقُرْآنِ أَوْ بِالْحِسَابِ. (أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ) أَيْ تُرْتَهَنُ وَتُسْلَمُ لِلْهَلَكَةِ، عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ وَعِكْرِمَةَ وَالسُّدِّيِّ. وَالْإِبْسَالُ: تَسْلِيمُ الْمَرْءِ لِلْهَلَاكِ، هَذَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ. أَبْسَلْتُ وَلَدِي أَرْهَنْتُهُ، قَالَ عَوْفُ بْنُ الْأَحْوَصِ بْنِ جَعْفَرٍ:

Şöyle de denilmiştir: Burada dinden kasıt bayramdır. el-Kelbî der ki: Allah Teâlâ her kavim için tazim edecekleri ve içinde Allah Teâlâ'ya namaz kılacakları bir bayram kılmıştır. Her kavim bayramlarını bir oyun ve eğlence edinmiştir; ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti müstesnadır. Zira onlar onu cuma, fıtır ve kurban bayramları gibi [namaz], zikir ve sadaka verme vakti kılmışlardır. Allah Teâlâ'nın: { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “ve dünya hayatının aldattığı kimseleri” buyruğu, yani onlar dünya hayatının sadece dış görünüşünü bildiler demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَذَكِّرْ بِهِ } “onunla hatırlat” buyruğu, yani Kur'an ile veya hesap ile [hatırlat] demektir. { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ } “Bir kimsenin kazandığı günahlar yüzünden helake sürüklenmemesi için” ifadesi; Mücâhid, Katâde, el-Hasan, İkrime ve es-Süddî'den nakledildiğine göre rehin verilmesi ve helake teslim edilmesi demektir. İbsâl (إِبْسَال): Kişiyi helake teslim etmektir; dilde meşhur olan anlam budur. "Çocuğumu ibsâl ettim", onu rehin verdim demektir. Avf b. el-Ahvas b. Ca'fer şöyle demiştir:

وَإِبْسَالِي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ ... بَعَوْنَاهُ وَلَا بِدَمٍ مُرَاقِ

“Oğullarımı işlediğimiz bir suç olmaksızın rehin vermem... Ne de dökülen bir kandan ötürü.”

" بَعَوْنَاهُ" بِالْعَيْنِ الْمُهْمَلَةِ مَعْنَاهُ جَنَيْنَاهُ. وَالْبَعْوُ الْجِنَايَةُ. وَكَانَ حَمَلَ عَنْ غَنِيٍّ لِبَنِي قُشَيْرٍ دَمَ ابْنَيِ السُّجَيْفَةِ فَقَالُوا: لَا نَرْضَى بِكَ، فَرَهَنَهُمْ بَنِيهِ طَلَبًا لِلصُّلْحِ. وَأَنْشَدَ النَّابِغَةُ (الْجَعْدِيُّ):

{ بَعَوْنَاهُ } noktasız 'ayn' ile "işledik / cinayet işledik" demektir. el-Ba'v (الْبَعْوُ) ise cinayet anlamına gelir. Kendisi, Kusheyr oğullarına karşı Süceyfe'nin iki oğlunun kan bedelini Ganî kabilesi adına üstlenmişti; onlar ise: "Biz senden razı olmayız" deyince, sulh talebiyle onlara oğullarını rehin vermişti. en-Nâbiğa el-Ca'dî de şöyle demiştir:

وَنَحْنُ رَهَنَّا بِالْأُفَاقَةِ عَامِرًا ... بِمَا كَانَ فِي الدَّرْدَاءِ رَهْنًا فَأُبْسِلَا

“Biz Üfâka'da Âmir'i rehin verdik... Derdâ'da rehin olup da helake terk edilen şeye karşılık.”

الدَّرْدَاءُ: كَتِيبَةٌ كَانَتْ لَهُمْ. (لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ) ٦ (تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ.) قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها) الْآيَةَ. الْعَدْلُ الْفِدْيَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". وَالْحَمِيمُ الْمَاءُ الْحَارُّ، وَفِي التنزيل" يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ " الآية.

ed-Derdâ (الدَّرْدَاءُ): Kendilerine ait bir askerî birlikti. { لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ } “Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır” [ifadesinin] anlamı daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا } “O her türlü fidyeyi verse de kendisinden alınmaz” ayetine gelince; el-Adl (الْعَدْلُ), fidye demektir ve bu husus daha önce el-Bakara [Suresi'nde] geçmişti. el-Hamîm (الْحَمِيمُ) ise kaynar sudur; Kur'an-ı Kerim'de: { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ } “Başlarının üstünden kaynar su dökülür” ayetinde [de bu anlamdadır].

" يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ". وَالْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ. وَقِيلَ: لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ" تهديد، كقول:" ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا" وَمَعْنَاهُ لَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّمَا عَلَيْكَ التَّبْلِيغُ وَالتَّذْكِيرُ بِإِبْسَالِ النُّفُوسِ. فَمَنْ أُبْسِلَ فَقَدْ أُسْلِمَ وَارْتُهِنَ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ التَّحْرِيمُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: هَذَا بَسْلٌ عَلَيْكَ أَيْ حَرَامٌ، فَكَأَنَّهُمْ حَرَّمُوا الْجَنَّةَ وَحُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الْجَنَّةُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

{ يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “Onunla son derece kaynar su arasında dönüp dolaşırlar” [ayeti de böyledir]. Ayet, kıtâl (savaş) ayetiyle mensuhtur. Şöyle de denilmiştir: Mensuh değildir; çünkü O'nun { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini edinenleri bırak” buyruğu, tıpkı { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar” buyruğu gibi bir tehdittir. Bunun anlamı: Onlar için üzülme, senin vazifen sadece tebliğ etmek ve nefislerin helake teslim edileceğini hatırlatmaktır. Kim ibsâl edilmişse o teslim edilmiş ve rehin tutulmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bunun aslı haram kılmaktır; Arapların "Bu sana besldir (بَسْلٌ)" yani haramdır sözünden gelir. Sanki cennet onlara haram kılınmış ve onlar da cennetten mahrum edilmiş gibidirler. Şair şöyle demiştir:

أَجَارَتُكُمْ بَسْلٌ عَلَيْنَا مُحَرَّمٌ ... وَجَارَتُنَا حِلٌّ لكم وحليلها

“Sizin komşu kadınınız bize yasak ve haramdır... Bizim komşu kadınımız ise helaldir size ve onun kocasına.”

والإبسال: التحريم. والإبسال: التحريم.

el-İbsâl (الْإِبْسَالُ), haram kılmaktır. el-İbsâl (الْإِبْسَالُ), haram kılmaktır.

[سورة الأنعام (٦): الآيات ٧١ الى ٧٣]

[En'âm Suresi (6): Ayetler 71-73]

قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)

{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) } “De ki: 'Biz Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bir halde bıraktığı, arkadaşlarının ise «Bize gel!» diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?' De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir. Bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi.' Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının [diye de emrolunduk]. Huzuruna toplanacağınız O'dur. Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur. 'Ol' dediği gün hemen oluverir; O'nun sözü haktır. Sûra üflendiği gün de mülk O'nundur. Görünmeyeni ve görüneni bilendir. O, Hüküm ve Hikmet Sahibidir, her şeyden Haberdardır.”

قَوْلُهُ تعالى: (قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا) أَيْ ما لا ينفعنا إن دعونا. (وَلا يَضُرُّنا) إِنْ تَرَكْنَاهُ، يُرِيدُ الْأَصْنَامَ. (وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ) أَيْ نَرْجِعُ إِلَى الضَّلَالَةِ بَعْدَ الْهُدَى. وَوَاحِدُ الْأَعْقَابِ عَقِبٌ وَهُوَ مُؤَنَّثٌ، وَتَصْغِيرُهُ عُقَيْبَةٌ. يُقَالُ: رَجَعَ فُلَانٌ عَلَى عَقِبَيْهِ، إِذَا أَدْبَرَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ لِمَنْ رُدَّ عَنْ حَاجَتِهِ وَلَمْ يَظْفَرْ بِهَا: قَدْ رُدَّ عَلَى عَقِبَيْهِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: مَعْنَاهُ تُعُقِّبَ بِالشَّرِّ بَعْدَ الْخَيْرِ. وَأَصْلُهُ من العاقبة والعقبى وهما ما كان

Yüce Allah'ın: { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا } “De ki: Allah'ı bırakıp da bize fayda vermeyecek... şeylere mi yalvaralım?” buyruğu; yani dua edip yalvarsak dahi bize fayda sağlamayacak olan, { وَلا يَضُرُّنا } “ve bize zarar da vermeyecek olan” [yani] terk ettiğimiz takdirde [zarar veremeyecek olan şeylere mi yalvaralım?]. [Allah Teâlâ] bununla putları kastetmektedir. { وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ } “Allah bizi doğru yola ilettikten sonra ökçelerimiz üzerine gerisin geri mi döndürüleceğiz?” buyruğu; hidayete erdikten sonra sapkınlığa mı döneceğiz, demektir. 'A'kâb' (أَعْقَاب) kelimesinin tekili 'akib'dir (عَقِب); bu kelime müennestir (dişildir) ve ism-i tasgîri (küçültme ismi) 'ukaybe'dir (عُقَيْبَة). Bir kimse arkasını dönüp gittiğinde: رَجَعَ فُلَانٌ عَلَى عَقِبَيْهِ (Falan kimse iki ökçesi üzerine geri döndü) denilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Talebinden geri çevrilip ona nail olamayan kimse hakkında: قَدْ رُدَّ عَلَى عَقِبَيْهِ (İki ökçesi üzerine geri çevrildi) denir. el-Müberred ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; hayrın ardından kötülükle takip edildi / şerre maruz bırakıldı demektir. Bu kelimenin aslı 'âkıbe' (عَاقِبَة) ve 'ukbâ'dan (عُقْبَى) gelmektedir ki bu ikisi...

تَالِيًا لِلشَّيْءِ وَاجِبًا أَنْ يَتْبَعَهُ، وَمِنْهُ" وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ". وَمِنْهُ عَقِبُ الرَّجُلِ. وَمِنْهُ الْعُقُوبَةُ، لِأَنَّهَا تَالِيَةٌ لِلذَّنْبِ، وَعَنْهُ تَكُونُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَالَّذِي) الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبِ نَعْتٍ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ. (اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ) أَيِ اسْتَغْوَتْهُ وَزَيَّنَتْ لَهُ هَوَاهُ وَدَعَتْهُ إِلَيْهِ. يُقَالُ: هَوَى يَهْوِي إِلَى الشَّيْءِ أَسْرَعَ إِلَيْهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مِنْ هَوَى يَهْوَى، مِنْ هَوَى النَّفْسِ، أَيْ زَيَّنَ لَهُ الشَّيْطَانُ هَوَاهُ. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ" اسْتَهْوَتْهُ" أَيْ هَوَتْ بِهِ، عَلَى تَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" اسْتَهْوَاهُ الشَّيَاطِينُ" عَلَى تَذْكِيرِ الْجَمْعِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ" اسْتَهْوَاهُ الشَّيْطَانُ"، وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ، وَهُوَ كَذَلِكَ فِي حَرْفِ أُبَيٍّ. وَمَعْنَى" ائْتِنا" تَابِعْنَا. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ أَيْضًا" يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى بَيِّنًا". وَعَنِ الْحَسَنِ أيضا" استهوته الشياطين"." حَيْرانَ" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَلَمْ يَنْصَرِفْ لِأَنَّ أُنْثَاهُ حَيْرَى كَسَكْرَانَ وَسَكْرَى وَغَضْبَانَ وَغَضْبَى. وَالْحَيْرَانُ هُوَ الَّذِي لَا يَهْتَدِي لِجِهَةِ أَمْرِهِ. وَقَدْ حار يحار حيرا وَحَيْرُورَةً، أَيْ تَرَدَّدَ. وَبِهِ سُمِّيَ الْمَاءُ الْمُسْتَنْقَعُ الَّذِي لَا مَنْفَذَ لَهُ حَائِرًا، وَالْجَمْعُ حُورَانُ. وَالْحَائِرُ الْمَوْضِعُ (الَّذِي) يَتَحَيَّرُ فِيهِ الْمَاءُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

bir şeyin ardından gelen ve onu zorunlu olarak takip eden durumdur. { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel akıbet takva sahiplerinindir” ayeti bu köktendir. Adamın arkasından gelen nesline de 'akib' denir. 'Ukûbet' (ceza) de bundandır; çünkü o günahın ardından gelir ve ondan doğar. Allah Teâlâ'nın: { كَالَّذِي } buyruğundaki 'kâf' harfi, hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir. { اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ } “şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bir halde bıraktığı kimse gibi” ifadesi; yani şeytanların onu baştan çıkardığı, hevasını ona süslediği ve onu buna çağırdığı kimsedir. 'Hevâ yehvî ile'ş-şey'' (هَوَى يَهْوِي إِلَى الشَّيْءِ), bir şeye doğru hızla yöneldi demektir. ez-Zeccâc: Bu, nefsin hevasından gelen 'hevâ yehvâ' (هَوِيَ يَهْوَى) kökündendir, yani şeytan onun hevasını kendisine süsledi demektir, demiştir. Çoğunluğun kıraati { اسْتَهْوَتْهُ } şeklindedir, yani cemaatin müennesliği üzere şeytanlar onu uçuruma sürükledi demektir. Hamza ise cem'in müzekkerliği üzerine { اسْتَهْوَاهُ الشَّيَاطِينُ } şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd'dan { اسْتَهْوَاهُ الشَّيْطَانُ } şeklinde rivayet edilmiştir; el-Hasan'dan da böyle rivayet edilmiş olup Ubeyy'in mushafında da böyledir. { ائْتِنا } “bize gel” ifadesinin anlamı "bize uy" demektir. Abdullah'ın kıraatinde ayrıca { يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى بَيِّنًا } şeklindedir. el-Hasan'dan da yine { اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ } şeklinde rivayet edilmiştir. { حَيْرانَ } “şaşkın” kelimesi hâl olarak mansubdur; 'sekran/sekra' ve 'gadban/gadba' gibi müennesi 'hayrâ' (حَيْرَى) olduğu için gayrimunsarıftır. el-Hayrân (الْحَيْرَانُ): Nereye yöneleceğini bilemeyen kimsedir. 'Hâre yehâru hayran ve hayrûreten' (حَارَ يَحَارُ حَيْرًا وَحَيْرُورَةً), yani tereddüt etti, şaşırdı demektir. Akacak yeri olmayan durgun suya da bu kökten 'hâir' (حَائِرٌ) denilmiştir; çoğulu 'hûrân' (حُورَانُ) gelir. el-Hâir (الْحَائِرُ), suyun içinde toplanıp dönelediği yerdir. Şair şöyle demiştir:

تَخْطُو عَلَى بَرْدِيَّتَيْنِ غَذَاهُمَا ... غَدِقٌ بِسَاحَةِ حَائِرٍ يَعْبُوبِ

“O, geniş ve çağlayan bir su birikintisinin ortasında bol suyun beslediği... İki papirüs kamışı üzerinde adım atmaktadır.”

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ مِثْلُ عَابِدِ الصَّنَمِ مِثْلَ مَنْ دَعَاهُ الْغُولُ فَيَتَّبِعُهُ فَيُصْبِحُ وَقَدْ أَلْقَتْهُ فِي مَضَلَّةٍ وَمَهْلَكَةٍ، فَهُوَ حَائِرٌ فِي تِلْكَ الْمَهَامِهِ. وَقَالَ فِي رِوَايَةِ أَبِي صَالِحٍ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، كَانَ يَدْعُو أَبَاهُ إِلَى الكفر وأبواه يدعوانه إلى الإسلام والمسلمون، وهو معنى قوله: (لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى) فَيَأْبَى. قَالَ أَبُو عُمَرَ: أُمُّهُ أُمُّ رُومَانِ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ غُنْمٍ الْكِنَانِيَّةُ، فَهُوَ شَقِيقُ عَائِشَةَ. وَشَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بكر بدرا واحدا مع قومه وهو وكافر، وَدَعَا إِلَى الْبِرَازِ فَقَامَ إِلَيْهِ أَبُوهُ لِيُبَارِزَهُ فَذُكِرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ

İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Yani puta tapan kimsenin durumu; gûlün (ıssız yerlerde insanları saptıran şeytani varlık) kendisini çağırdığı, onun da peşine takıldığı, sabahladığında ise kendisini sarp/sapık bir yerde ve helak içinde bulduğu, dolayısıyla o ıssız çöllerde şaşkın bir halde bocalayıp durduğu kimsenin durumu gibidir. Ebû Sâlih rivayetinde ise [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Bu ayet, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın oğlu Abdurrahman hakkında inmiştir. O, babasını küfre çağırıyor; anne babası ile Müslümanlar ise onu İslâm'a davet ediyordu. { لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } “Onun kendisini doğru yola çağıran arkadaşları vardır” buyruğunun anlamı budur; fakat o bundan kaçınıyordu. Ebû Ömer [İbn Abdilber] dedi ki: Abdurrahman'ın annesi, Ümmü Rûmân bint el-Hâris b. Gunm el-Kinâniyye'dir; dolayısıyla o, Âişe'nin öz kardeşidir. Abdurrahman b. Ebî Bekir kâfir olarak kavmiyle birlikte Bedir ve Uhud [savaşlarına] katılmış, er meydanına çıkıp teke tek dövüşe (mübârezeye) çağırmıştı. Bunun üzerine babası [Ebû Bekir] onunla çarpışmak üzere ayağa kalktı. Zikredildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem

قَالَ (لَهُ) " مَتِّعْنِي بِنَفْسِكَ". ثُمَّ أَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ، وَصَحِبَ النَّبِيَّ ﷺ فِي هُدْنَةِ الْحُدَيْبِيَةِ. هَذَا قَوْلُ أَهْلِ السِّيَرِ. قَالُوا: كَانَ اسْمُهُ عَبْدَ الْكَعْبَةِ فَغَيَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ اسْمَهُ عَبْدَ الرحمن، وكان أسن ولد أبي بكر. قال: إِنَّهُ لَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ ﷺ أَرْبَعَةُ وِلَاءٍ: أَبٌ وَبَنُوهُ إِلَّا أَبَا قُحَافَةَ وَابْنَهُ أَبَا بَكْرٍ وَابْنَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ وَابْنَهُ أَبَا عَتِيقٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ) اللَّامُ لَامُ كَيْ، أَيْ أُمِرْنَا كَيْ نُسْلِمَ وَبِأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ، لِأَنَّ حُرُوفَ الْإِضَافَةِ يُعْطَفُ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى أُمِرْنَا بِأَنْ نُسْلِمَ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: أَمَرْتُكَ لِتَذْهَبَ، وَبِأَنْ تَذْهَبَ بِمَعْنًى. قَالَ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ بْنَ كَيْسَانَ يَقُولُ هِيَ لَامُ الْخَفْضِ، وَاللَّامَاتُ كُلُّهَا ثَلَاثٌ: لَامُ خَفْضٍ وَلَامُ أمر ولام توكيد، لا يخرج شي عنها. والإسلام الإخلاص. وَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ الْإِتْيَانُ بِهَا وَالدَّوَامُ عَلَيْهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ" عَطْفًا عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى وَيَدْعُونَهُ أَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ، لِأَنَّ مَعْنَى ائْتِنَا أَنِ ائْتِنَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) ابْتِدَاءٌ وخبر وكذا (هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ) أَيْ فَهُوَ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يُعْبَدَ لَا الْأَصْنَامُ. وَمَعْنَى (بِالْحَقِّ) أَيْ بِكَلِمَةِ الْحَقِّ. يَعْنِي قَوْلَهُ" كُنْ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ) أَيْ وَاذْكُرْ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ. أَوِ اتَّقُوا يَوْمَ يَقُولُ كن. أو قدر يَوْمَ يَقُولُ كُنْ. أَوْ قَدِّرْ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ. وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى الْهَاءِ فِي قول:" وَاتَّقُوهُ" قَالَ الْفَرَّاءُ:" كُنْ فَيَكُونُ" يُقَالُ: إِنَّهُ لِلصُّوَرِ خَاصَّةً، أَيْ وَيَوْمُ يَقُولُ لِلصُّوَرِ كُنْ فَيَكُونُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَيَكُونُ جَمِيعُ مَا أَرَادَ مِنْ مَوْتِ النَّاسِ وَحَيَاتِهِمْ. وَعَلَى هَذَيْنِ التَّأْوِيلَيْنِ يكون (قَوْلُهُ الْحَقُّ) ابتداء وخبرا. وقيل: إن قول تعالى:" قَوْلُهُ" رفع بيكون، أي فيكون ما يأمر به." الْحَقُّ" مِنْ نَعْتِهِ. وَيَكُونُ التَّمَامُ عَلَى هَذَا" فَيَكُونُ قوله الحق". وقرأ ابن عامر

[Abdurrahman babasına]: (ona) "Beni kendimle baş başa bırak (bana ilişme)" dedi. Sonra Müslüman oldu ve İslâm'ı güzelleşti; Hudeybiye barışında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bulundu. Bu, siyer ehlinin görüşüdür. Onlar şöyle derler: Adı Abdü'l-Kâ'be idi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun adını Abdurrahman olarak değiştirdi. O, Ebû Bekir'in çocuklarının en büyüğüydü. [Müellif] der ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e peş peşe dört nesil (baba ve oğulları) olarak sadece Ebû Kuhâfe, oğlu Ebû Bekir, onun oğlu Abdurrahman b. Ebî Bekr ve onun da oğlu Ebû Atîk Muhammed b. Abdirrahmân yetişmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ } “Ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk. Bir de: 'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan korkun' [diye emredildik].” buyruğundaki lâm harfi lâm-ı keydir (sebep bildiren lâm). Yani: { أُمِرْنَا كَيْ نُسْلِمَ وَبِأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ } "Teslim olalım diye ve namazı ikâme edesiniz diye emrolunduk" demektir; çünkü cer harfleri birbirine atfedilebilir. Ferrâ şöyle demiştir: Manası: "Teslim olmakla emrolunduk" demektir; zira Araplar aynı anlamda olmak üzere: { أَمَرْتُكَ لِتَذْهَبَ } ve { وَبِأَنْ تَذْهَبَ } derler. Nehhas şöyle der: Ebu'l-Hasan b. Keysân'ın şöyle dediğini işittim: Bu, cer lâmıdır. Lâm harfleri toplamda üçtür: Cer lâmı, emir lâmı ve tekit lâmı; hiçbir şey bunların dışına çıkmaz. İslâm, ihlâstır. Namazı ikâme etmek ise onu hakkıyla yerine getirmek ve ona devam etmektir. { وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ } ibaresinin mana üzerine atfedilmiş olması da caizdir. Yani: "Onu hidayete çağırırlar ve onu namazı kılmaya çağırırlar." Çünkü { ائْتِنَا } "bize gel" demenin manası, { أَنِ ائْتِنَا } "bize gelmesi için" demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzuruna toplanacağınız O'dur” buyruğu mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). Aynı şekilde { هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan O'dur” buyruğu da böyledir; yani putlar değil, sadece O ibadet edilmeye lâyık olandır. { بِالْحَقِّ } “Hak ile” ifadesinin manası ise hak kelime iledir; yani O'nun "Ol" (كُنْ) sözüdür. Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } “'Ol' dediği gün hemen oluverir” buyruğu; yani O'nun 'Ol' dediği günü hatırla! Yahut O'nun 'Ol' dediği günden sakının! Veya O'nun 'Ol' dediği günün değerini bilin/takdir edin! demektir. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade, { وَاتَّقُوهُ } “O'ndan korkun” buyruğundaki zamire (hâ harfine) matuftur. Ferrâ şöyle demiştir: { كُنْ فَيَكُونُ } buyruğunun sûra (suratlara/suretlere) has olduğu söylenmiştir; yani suretlere 'Ol' dediği gün hemen oluverirler. Şöyle de denilmiştir: Mana, insanların ölümü ve dirimi konusunda dilediği her şey hemen oluverir demektir. Bu iki yoruma göre { قَوْلُهُ الْحَقُّ } “O'nun sözü haktır” ibaresi mübteda ve haber olur. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın { قَوْلُهُ } buyruğu { يَكُونُ } fiili ile merfûdur; yani O'nun emrettiği şey gerçekleşir/olur, { الْحَقُّ } kelimesi ise onun sıfatıdır. Buna göre cümlenin tamamı { فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } şeklinde olur. İbn Âmir ise...

" فَيَكُونَ" بِالنَّصْبِ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى سُرْعَةِ الْحِسَابِ وَالْبَعْثِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ الْقَوْلُ فِيهِ مُسْتَوْفًى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) أَيْ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ. أو وله الحق يوم ينقخ فِي الصُّورِ. وَقِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مِنْ" يَوْمَ يَقُولُ". وَالصُّورُ قَرْنٌ مِنْ نُورٍ يُنْفَخُ فِيهِ، النَّفْخَةُ الْأُولَى لِلْفَنَاءِ وَالثَّانِيَةُ لِلْإِنْشَاءِ. وَلَيْسَ جَمْعُ صُورَةٍ كَمَا زَعَمَ بَعْضُهُمْ، أَيْ يُنْفَخُ فِي صُوَرِ الْمَوْتَى عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ. رَوَى مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو" .... ثُمَّ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَلَا يَسْمَعُهُ أَحَدٌ إِلَّا أَصْغَى لِيتًا وَرَفَعَ لِيتًا - قَالَ- وَأَوَّلُ مَنْ يَسْمَعُهُ رَجُلٌ يَلُوطُ حَوْضَ إِبِلِهِ قال وَيُصْعَقُ النَّاسُ ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ- أَوْ قَالَ يُنْزِلُ اللَّهُ- مَطَرًا كَأَنَّهُ الطَّلُّ فَتَنْبُتُ مِنْهُ أَجْسَادُ النَّاسِ ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَكَذَا فِي التَّنْزِيلِ" ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى " وَلَمْ يَقُلْ فِيهَا، فَعُلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ جَمْعَ الصُّورَةِ. وَالْأُمَمُ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الَّذِي يَنْفُخُ فِي الصُّورِ إِسْرَافِيلُ ﵇. قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ الصُّورُ قَرْنًا فَهُوَ كَمَنْ يُنْكِرُ الْعَرْشَ وَالْمِيزَانَ وَالصِّرَاطَ، وَطَلَبَ لَهَا تَأْوِيلَاتٍ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الصُّورُ الَّذِي فِي الْحَدِيثِ كَالْقَرْنِ يُنْفَخُ فِيهِ، وَالصُّوَرُ جَمْعُ صُورَةٍ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الصُّورُ الْقَرْنُ. قَالَ الرَّاجِزُ:

{ فَيَكُونَ } kelimesini nasb ile okumuştur ki bu da hesabın ve dirilişin süratine işarettir. Bu husustaki açıklama Bakara Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği gün” buyruğu; yani Sûra üflendiği gün mülk O'nundur yahut Sûra üflendiği gün hak O'nundur demektir. Şöyle de denilmiştir: Bu, { يَوْمَ يَقُولُ } buyruğundan bedeldir. Sûr: İçine üflenen nurdan bir borudur; birinci üfleme yok oluş için, ikinci üfleme ise yeniden diriliş içindir. Bazılarının iddia ettiği gibi 'sûret'in çoğulu değildir; yani açıklayacağımız üzere ölülerin suretlerine üflenir anlamına gelmez. Müslim, Abdullah b. Amr'ın hadisinden şöyle rivayet etmiştir: «... Sonra Sûra üflenir; onu işiten herkes boynunun bir tarafını eğer, diğer tarafını kaldırır. -Dedi ki:- Onu ilk işiten adam ise develerinin havuzunu sıvayan bir kimsedir. Dedi ki: Ve insanlar çarpılıp ölürler. Sonra Allah çisenti gibi bir yağmur gönderir -yahut indirir dedi- ondan insanların bedenleri biter. Sonra Sûra bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar kalkmış bakınıp duruyorlar» deyip hadisi zikretti. Kur'an'da da böyledir: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى } “Sonra ona bir daha üflenir” buyurulmuş; onda (müennes olarak 'fîhâ') denilmemiştir; böylece 'sûret'in çoğulu olmadığı anlaşılmıştır. Ümmetler, Sûra üfleyenin İsrâfîl aleyhisselâm olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ebü'l-Heysem der ki: Sûr'un boru olduğunu inkâr eden kimse, Arş'ı, Mîzân'ı ve Sırât'ı inkâr edip bunlar için tevil arayan kimse gibidir. İbn Fâris der ki: Hadiste geçen Sûr, içine üflenen boynuz/boru gibidir; 'suver' ise sûretin çoğuludur. el-Cevherî der ki: Sûr, boynuz/borudur. Recez şairi şöyle demiştir:

لَقَدْ نَطَحْنَاهُمْ غَدَاةَ الْجَمْعَيْنِ ... نَطْحًا شَدِيدًا لَا كَنَطْحِ الصُّورَيْنِ

“İki ordunun karşılaştığı sabah onları öyle bir tosladık ki... Şiddetli bir toslamayla, iki boynuzun toslaması gibi değil.”

ومنه قول:" وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ ". قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا أَدْرِي مَا هُوَ الصُّورُ. وَيُقَالُ: هُوَ جَمْعُ صُورَةٍ مِثْلَ بُسْرَةٍ وَبُسْرٍ، أَيْ يُنْفَخُ فِي صُوَرِ الْمَوْتَى وَالْأَرْوَاحِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" يَوْمَ يُنْفَخُ

Şu buyruk da bundandır: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûr'a üfleneceği gün...” el-Kelbî şöyle demiştir: “Sûr'un ne olduğunu bilmiyorum.” Şöyle de denilmiştir: O, tıpkı büsre (بُسْرَة) ve büsr (بُسْر) gibi sûret (صُورَة) kelimesinin çoğuludur; yani ölülerin suretlerine ve ruhlarına üflenir. el-Hasan ise { يَوْمَ يُنْفَخُ } şeklinde okumuştur

في الصور". وَالصِّوَرُ (بِكَسْرِ الصَّادِ) لُغَةٌ فِي الصُّوَرِ جَمْعُ صُورَةٍ وَالْجَمْعُ صِوَارٌ، وَصِيَارٌ (بِالْيَاءِ) لُغَةٌ فِيهِ. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ: قَرَأَ عِيَاضٌ" يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ" فَهَذَا يَعْنِي بِهِ الْخَلْقَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّ الْمُرَادَ بِالصُّورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ جَمْعُ صُورَةٍ أَبُو عُبَيْدَةَ. وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مُحْتَمِلًا فَهُوَ مَرْدُودٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَأَيْضًا لَا يُنْفَخُ فِي الصُّورِ لِلْبَعْثِ مَرَّتَيْنِ، بَلْ يُنْفَخُ فِيهِ مَرَّةً وَاحِدَةً، فَإِسْرَافِيلُ ﵇ يَنْفُخُ فِي الصُّوَرِ الَّذِي هُوَ الْقَرْنُ وَاللَّهُ ﷿ يُحْيِي الصُّوَرَ. (وَفِي التَّنْزِيلِ" فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا "). قوله تعالى: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ برفع" عالِمُ" صفة" الَّذِي"، أَيْ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ عَالِمُ الْغَيْبِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ عَلَى إِضْمَارِ الْمُبْتَدَأِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَرَأَ" يَنْفُخُ" فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ" عالِمُ الْغَيْبِ"، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ النَّفْخُ فِيهِ بِأَمْرِ اللَّهِ ﷿ كَانَ مَنْسُوبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ارْتَفَعَ (عالِمُ) حَمْلًا عَلَى المعنى، كما أنشد سيبويه:

es-Sıver (الصِّوَرُ - 'sâd' harfinin kesresiyle), sûretin çoğulu olan 'suver'in bir lehçesidir; çoğulu 'sıvâr' (صِوَارٌ) gelir, 'yâ' ile 'sıyâr' (صِيَارٌ) da bunun bir lehçesidir. Amr b. Ubeyd der ki: İyâz { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصِّوَرِ } şeklinde okumuştur; bununla mahlukatı kastetmektedir. Doğrusunu Allah bilir. Derim ki: Bu ayette geçen Sûr'un suretin çoğulu olduğunu söyleyenlerden biri de Ebû Ubeyde'dir. Bu her ne kadar ihtimal dâhilinde olsa da Kitap ve Sünnet'ten zikrettiğimiz delillerle merduttur. Ayrıca diriliş için sûretlere iki defa üflenmez, bilakis bir defa üflenir; İsrâfîl aleyhisselâm boru olan Sûr'a üfler, Allah azze ve celle de suretleri diriltir. (Kur'an'da: { فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا } “ona ruhumuzdan üfledik” buyurulmaktadır). Allah Teâlâ'nın: { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } buyruğundaki { عالِمُ } kelimesinin ref ile okunması, { الَّذِي } kelimesinin sıfatı oluşundandır; yani gökleri ve yeri yaratan O'dur, gaybı bilendir demektir. Gizli bir mübtedanın haberi olarak merfu olması da caizdir. Bazılarından { يَنْفُخُ } şeklinde [malum fiil olarak] okuduğu rivayet edilmiştir; bu durumda fail { عالِمُ الْغَيْبِ } olabilir, zira Sûra üfleme Allah azze ve celle'nin emriyle olduğunda Allah Teâlâ'ya nisbet edilir. { عالِمُ } kelimesinin Sibeveyh'in şu beyti inşad ettiği gibi manaya hamledilerek merfu olması da caizdir:

لبيك يَزِيدُ ضَارِعٍ لِخُصُومَةٍ

“Emret, bir hasımlaşma için boyun eğen Yezîd'in yardımına hazırım.”

وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْمَشُ" عَالِمِ" بِالْخَفْضِ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْهَاءِ (الَّتِي) فِي" لَهُ".

el-Hasan ve el-A'meş ise { لَهُ } ifadesindeki zamirden bedel olarak cer ile { عَالِمِ } şeklinde okumuşlardır.

[سورة الأنعام (٦): آية ٧٤]

[En'âm Suresi (6): Ayet 74]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Hani İbrâhim, babası Âzer'e: 'Birtakım putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti.” (74)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ) تَكَلَّمَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْجُوَيْنِيُّ الشَّافِعِيُّ الْأَشْعَرِيُّ فِي النُّكَتِ مِنَ التَّفْسِيرِ لَهُ: وَلَيْسَ بين الناس اختلاف، كأن اسْمَ وَالِدِ إِبْرَاهِيمَ تَارَحَ. وَالَّذِي فِي الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْمَهُ آزَرَ. وَقِيلَ: آزَرَ عِنْدَهُمْ ذَمٌّ فِي لُغَتِهِمْ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَإِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا مُخْطِئُ" أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً" وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالِاخْتِيَارُ الرَّفْعُ. وَقِيلَ: آزَرَ اسْمُ صَنَمٍ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَمَوْضِعُهُ نَصْبٌ عَلَى إِضْمَارِ الْفِعْلِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ أَتَتَّخِذُ آزَرَ إِلَهًا، أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً. قُلْتُ: مَا ادَّعَاهُ مِنَ الِاتِّفَاقِ لَيْسَ عَلَيْهِ وِفَاقٌ، فَقَدْ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَالْكَلْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ: إِنَّ آزَرَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ ﵇ وهو تاريخ، مِثْلَ إِسْرَائِيلَ وَيَعْقُوبَ، (قُلْتُ) فَيَكُونُ لَهُ اسْمَانِ كما تقدم. وقال مقاتل: آزر لقب، وتارخ اسْمٌ: وَحَكَاهُ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ الْقُشَيْرِيِّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى الْعَكْسِ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ اسْمُ أَبِيهِ آزَرَ. وَقَالَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ: هُوَ سَبٌّ وَعَيْبٌ، وَمَعْنَاهُ فِي كَلَامِهِمْ: الْمُعْوَجُّ. وَرَوَى الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّهَا أَعْوَجُ، وَهِيَ أَشَدُّ كَلِمَةٍ قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَعْنَى آزَرَ الشَّيْخُ الْهِمِّ بِالْفَارِسِيَّةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ صِفَةُ ذَمٍّ بلغتهم، كأن قَالَ يَا مُخْطِئُ، فِيمَنْ رَفَعَهُ. أَوْ كَأَنَّهُ قَالَ: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ الْمُخْطِئِ، فِيمَنْ خفض. ولا ينصرف لأنه على أفعل، قال النَّحَّاسُ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: آزَرَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ آزَرَ فُلَانٌ فُلَانًا إِذَا عَاوَنَهُ، فَهُوَ مُؤَازِرٌ قَوْمَهُ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَقِيلَ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقُوَّةِ، وَالْأَزْرُ الْقُوَّةُ، عَنِ ابْنِ فَارِسٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَيَمَانٌ: آزَرُ اسْمُ صَنَمٍ. وَهُوَ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، التَّقْدِيرُ: أَتَتَّخِذُ آزَرَ إِلَهًا، أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، التَّقْدِيرُ: أَتَتَّخِذُ آزَرَ أَصْنَامًا. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا آزَرَ اسْمُ جِنْسٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ فِي كِتَابِ الْعَرَائِسِ: إِنَّ اسْمَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ الَّذِي سَمَّاهُ بِهِ أَبُوهُ تَارَحُ، فَلَمَّا صَارَ مَعَ النُّمْرُوذِ قَيِّمًا عَلَى خِزَانَةِ آلِهَتِهِ سَمَّاهُ آزَرَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ آزَرَ لَيْسَ بِاسْمِ أَبِيهِ وَإِنَّمَا هُوَ اسْمُ صَنَمٍ. وَهُوَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ تَارَحَ بن ناخور بن ساروع

Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrahim babası Âzer'e... demişti” buyruğu hakkında ilim adamları konuşmuşlardır. Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b. el-Hasen el-Cüveynî eş-Şâfiî el-Eş'arî, kendisine ait en-Nüket adlı tefsirinde şöyle demiştir: "İbrahim'in babasının adının Târah olduğu hususunda insanlar arasında bir görüş ayrılığı yoktur. Kur'an'daki ifade ise onun adının Âzer olduğuna delalet etmektedir. Şöyle de denilmiştir: Onların dilinde Âzer bir yergi/kınama ifadesidir; sanki: 'Hani babasına: Ey kusurlu/hatalı adam! { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Putları ilahlar mı ediniyorsun?” demişti' anlamındadır. Durum böyle olunca tercih edilen [okuyuş] ref'tir (Âzeru). Şöyle de denilmiştir: Âzer bir put adıdır. Durum böyle olunca da gizli bir fiil sebebiyle nasb mahallindedir; sanki: 'Hani İbrahim babasına: Âzer'i ilah mı ediniyorsun? Putları ilahlar mı ediniyorsun? demişti' takdirindedir." Ben [Kurtubî] derim ki: Onun ittifak olduğunu iddia ettiği hususta bir görüş birliği yoktur. Zira Muhammed b. İshâk, el-Kelbî ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: "Âzer, İbrahim aleyhisselâm'ın babasıdır ve o tıpkı İsrâîl ile Ya'kûb gibi Târıh'tır." [Ben derim ki:] Daha önce geçtiği üzere onun iki ismi olmuş olur. Mukâtil ise: "Âzer lakap, Târıh ise isimdir" demiştir. Sa'lebî bunu İbn İshâk el-Kuşeyrî'den nakletmiştir. Bunun aksi olması da caizdir. Hasan[-ı Basrî]: "Babasının adı Âzer idi" demiştir. Süleyman et-Teymî: "Bu bir sövgü ve ayıplamadır; onların dilindeki anlamı 'eğri büğrü / sapkın' demektir" demiştir. Mu'temir b. Süleyman, babasından rivayetle şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre bu 'eğri büğrü / sapkın' demektir ve İbrahim'in babasına söylediği en sert kelimedir." ed-Dahhâk: "Âzer'in anlamı Farsçada 'pîr-i fânî ihtiyar' demektir" demiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: "Bu, onların dilinde bir yergi sıfatıdır; [kelimeyi] ref ile okuyanlara göre sanki: 'Ey hatalı adam!' demiş gibi olur. Kesre/cer ile okuyanlara göre ise sanki: 'Hani İbrahim hatalı olan babasına demişti' takdirinde olur. Ve ef'al vezninde olduğu için gayrimunsarıftır." Bunu en-Nehhâs söylemiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: "Âzer yabancı (A'cemî) bir isimdir. Bir kimse diğerine yardım ettiğinde söylenen 'âzere fülânun fülânen' [ifadesinden] türemiştir; yani o, kavmine putlara tapma konusunda yardım eden (müâzir) kimsedir." İbn Fâris'ten nakledildiğine göre ise [bu kelimenin] kuvvet anlamına gelen el-ezr'den türediği de söylenmiştir. Mücâhid ve Yemân: "Âzer bir put adıdır" demişlerdir. Bu te'vile göre kelime nasb mahallindedir; takdiri: 'Âzer'i ilah mı ediniyorsun? Putları [ilah] mı ediniyorsun?' şeklindedir. Cümlede takdim ve tehir bulunduğu, takdirinin de: 'Âzer'i putlar mı ediniyorsun?' şeklinde olduğu söylenmiştir. Ben derim ki: Buna göre Âzer bir cins isimdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. es-Sa'lebî, el-Arâis adlı kitabında şöyle demiştir: "İbrahim'in öz babasının ona koyduğu isim Târah'tır. Nemrûd'un yanında putlarının hazinedarı/yöneticisi olunca ona Âzer adını vermiştir." Mücâhid şöyle demiştir: "Âzer onun babasının adı değildir, o ancak bir put adıdır." Ve o, İbrahim b. Târah b. Nâhûr b. Sârû'...

ابن أوغو بْنِ فَالِغَ بْنِ عَابِرَ بْنِ شَالِخَ بْنِ أَرْفَخْشَدَ بْنِ سام بن نوح ﵇. وَ" آزَرَ" فِيهِ قِرَاءَاتٌ:" أَإِزْرًا" بِهَمْزَتَيْنِ، الْأُولَى مَفْتُوحَةٌ وَالثَّانِيَةُ مَكْسُورَةٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَعَنْهُ" أأزرا" بهمزتين مفتوحتين. وقرى بِالرَّفْعِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَعَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ عَنْهُ" تَتَّخِذُ" بِغَيْرِ هَمْزَةٍ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: (أَإِزْرًا)؟ فَقِيلَ: إِنَّهُ اسْمُ صَنَمٍ، فَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى تَقْدِيرِ أَتَتَّخِذُ إِزْرًا، وَكَذَلِكَ أَأَزْرًا. وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ أَإِزْرًا عَلَى أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَزْرِ وَهُوَ الظَّهْرُ فَيَكُونُ مَفْعُولًا مِنْ أَجْلِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَلِلْقُوَّةِ تَتَّخِذُ أَصْنَامًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِزْرُ بِمَعْنَى وِزْرٍ، أُبْدِلَتِ الْوَاوُ هَمْزَةً. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: ذَكَرَ فِي الِاحْتِجَاجِ عَلَى المشركين قصة إبراهيم ووده عَلَى أَبِيهِ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. وَأَوْلَى النَّاسِ بِاتِّبَاعِ إِبْرَاهِيمَ الْعَرَبُ، فَإِنَّهُمْ ذُرِّيَّتُهُ. أَيْ وَاذْكُرْ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ. أَوْ" وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ" وَذَكِّرْ إِذْ قَالَ إبراهيم. وقرى" آزَرَ" أَيْ يَا آزَرُ، عَلَى النِّدَاءِ الْمُفْرَدِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ وَيَعْقُوبَ وَغَيْرِهِمَا. وَهُوَ يُقَوِّي قول من يقول: إن آزر اسم أب إِبْرَاهِيمَ" أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً" مَفْعُولَانِ لِتَتَّخِذُ وَهُوَ استفهام) فيه معنى الإنكار.

b. Erğû b. Fâliğ b. Âbir b. Şâlih b. Erfehşed b. Sâm b. Nûh aleyhisselâm'dır. { آزَرَ } kelimesinde farklı kıraatler vardır: İbn Abbâs'tan birincisi fethalı ikincisi kesreli iki hemze ile { أَإِزْرًا } şeklinde rivayet edilmiştir. Yine ondan iki fethalı hemze ile { أَأَزْرًا } şeklinde de rivayet edilmiştir. Ref ile [Âzeru] de okunmuştur ve bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Ondan gelen ilk iki kıraate göre { تَتَّخِذُ } kelimesi hemzesizdir. el-Mehdevî der ki: { أَإِزْرًا } kıraati hakkında: O bir put adıdır denilmiştir; dolayısıyla "Bir put mu ediniyorsun?" takdiriyle mansubdur, { أَأَزْرًا } kıraati de böyledir. { أَإِزْرًا } kelimesinin sırt/kuvvet anlamına gelen 'ezr' kökünden türetilmiş kılınması da caizdir, bu durumda mef'ûlün lieclih olur; sanki o: "Kuvvet bulmak için mi putlar ediniyorsun?" demiştir. İzr (إِزْرٌ) kelimesinin, 'vâv' harfi hemzeye dönüştürülmüş olarak 'vizr' (günah/yük) anlamında olması da caizdir. el-Kuşeyrî der ki: Müşriklere karşı delil getirme bağlamında İbrahim'in kıssası ve putlara ibadet hususunda babasına karşı çıkışı zikredilmiştir. İbrahim'e tabi olmaya en layık insanlar ise Araplardır; çünkü onlar onun zürriyetidir. Yani: Hani İbrahim demişti [onu hatırla]! Yahut { وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ } “kazandığı günahlar yüzünden helake sürüklenmemesi için Kur'an ile hatırlat” ve hani İbrahim demişti [bunu da hatırlat] demektir. Müfret nida üzere "Ey Âzer!" anlamında { آزَرُ } şeklinde de okunmuştur ki bu Ubeyy ve Ya'kûb ile başkalarının kıraatidir. Bu da Âzer'in İbrahim'in babasının adı olduğunu söyleyenlerin görüşünü güçlendirir. { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Sen putları ilahlar mı ediniyorsun?” ifadesinde iki kelime { تَتَّخِذُ } fiilinin iki mef'ûlüdür ve bu, içinde inkâr/kınama anlamı bulunan bir istifhamdır.

[سورة الأنعام (٦): آية ٧٥]

[En'âm Suresi (6): Ayet 75]

وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥)

{ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) } “Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu (muazzam mülkünü ve hükümranlığını) gösteriyorduk.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) أَيْ مُلْكَ، وَزِيدَتِ الْوَاوُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الصِّفَةِ. وَمِثْلُهُ الرَّغَبُوتُ وَالرَّهَبُوتُ وَالْجَبَرُوتُ. وَقَرَأَ أَبُو السِّمَالِ الْعَدَوِيُّ" مَلْكُوتَ" بِإِسْكَانِ اللَّامِ. وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ حَذْفُ الْفَتْحَةِ لخفتها، ولعلها لغة. و" نُرِي" بِمَعْنَى أَرَيْنَا، (فَهُوَ) بِمَعْنَى الْمُضِيِّ. فَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ عِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ وَالْعَجَائِبِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ عِصْيَانِ بَنِي آدَمَ، فَكَانَ يَدْعُو عَلَى مَنْ يَرَاهُ يَعْصِي فَيُهْلِكُهُ اللَّهُ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ يَا إِبْرَاهِيمُ أَمْسِكْ عَنْ عِبَادِي، أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ مِنْ أَسْمَائِي الصَّبُورَ. رَوَى مَعْنَاهُ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقِيلَ: كَشَفَ اللَّهُ له عن السماوات والأرض حتى

Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece biz, İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” buyruğu; yani mülkünü [gösteriyorduk demektir]. Vâv ve tâ harfleri sıfatta mübalağa için ziyade kılınmıştır (eklenmiştir). er-Ragabût (aşırı rağbet), er-rahebût (aşırı korku) ve el-ceberût (mutlak azamet ve kudret) kelimeleri de bunun gibidir. Ebü’s-Simâl el-Adevî, lâm harfini sakin kılarak (cezmli) "melkût" şeklinde okumuştur. Sîbeveyh’e göre ise fetha hafif olduğu için hazfedilmesi (düşürülmesi) caiz değildir; bu [kıraat] muhtemelen bir lehçedir. "نُرِي" (gösteriyoruz) ifadesi "أَرَيْنَا" (gösterdik) manasında olup [dolayısıyla bu fiil,] geçmiş zaman (mâzî) anlamındadır. Şöyle de denilmiştir: Bununla göklerde meleklerin ibadetleri ve harikuladelikler, yerde ise Âdemoğullarının isyanı kastedilmiştir. [İbrahim], günah işlediğini gördüğü kimseye beddua ediyor, Allah da onu helak ediyordu. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: “Ey İbrahim! Kullarıma [beddua etmekten] vazgeç! Bilmez misin ki benim isimlerimden biri de es-Sabûr'dur (çok sabırlı olan).” Bunun anlamını Ali [b. Ebî Tâlib] radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah ona gökleri ve yeri, tâ

الْعَرْشِ وَأَسْفَلَ الْأَرَضِينَ. وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ قَالَ: فُرِّجَتْ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ فَنَظَرَ إِلَيْهِنَّ حَتَّى انْتَهَى إِلَى الْعَرْشِ، وَفُرِّجَتْ لَهُ الْأَرَضُونَ فَنَظَرَ إِلَيْهِنَّ، وَرَأَى مكانه في الجنة، فذلك قول:" وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا"، عَنِ السُّدِّيِّ .. وَقَالَ الضحاك: أراه مَلَكُوتِ السَّمَاءِ مَا قَصَّهُ مِنَ الْكَوَاكِبِ، وَمِنْ مَلَكُوتِ الْأَرْضِ الْبِحَارَ وَالْجِبَالَ وَالْأَشْجَارَ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا اسْتَدَلَّ بِهِ. وَقَالَ بِنَحْوِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ: جُعِلَ حِينَ وُلِدَ فِي سَرَبٍ وَجُعِلَ رِزْقُهُ فِي أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ فَكَانَ يَمُصُّهَا، وَكَانَ نُمْرُوذُ اللَّعِينُ رَأَى رُؤْيَا فَعُبِّرَتْ لَهُ أَنَّهُ يَذْهَبُ مُلْكُهُ عَلَى يَدَيْ مَوْلُودٍ يُولَدُ، فَأَمَرَ بِعَزْلِ الرِّجَالِ عَنِ النِّسَاءِ. وَقِيلَ: أَمَرَ بِقَتْلِ كُلِّ مَوْلُودٍ ذَكَرٍ. وَكَانَ آزَرُ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ عِنْدَ (الْمَلِكِ) نُمْرُوذَ فَأَرْسَلَهُ يَوْمًا فِي بَعْضِ حَوَائِجِهِ فَوَاقَعَ امْرَأَتَهُ فَحَمَلَتْ بِإِبْرَاهِيمَ. وَقِيلَ: بَلْ وَاقَعَهَا فِي بَيْتِ الْأَصْنَامِ فَحَمَلَتْ وَخَرَّتِ الْأَصْنَامُ عَلَى وُجُوهِهَا حِينَئِذٍ، فَحَمَلَهَا إِلَى بَعْضِ الشِّعَابِ حَتَّى وَلَدَتْ إِبْرَاهِيمَ، وَحَفَرَ لِإِبْرَاهِيمَ سَرَبًا فِي الْأَرْضِ وَوَضَعَ عَلَى بَابِهِ صَخْرَةً لِئَلَّا تَفْتَرِسَهُ السِّبَاعُ، وَكَانَتْ أُمُّهُ تَخْتَلِفُ إِلَيْهِ فَتُرْضِعُهُ، وَكَانَتْ تَجِدُهُ يَمُصُّ أَصَابِعَهُ، مِنْ أَحَدِهَا عَسَلٌ وَمِنَ الْآخَرِ مَاءٌ وَمِنَ الْآخَرِ لَبَنٌ، وَشَبَّ فَكَانَ عَلَى سَنَةٍ مِثْلَ ابْنِ ثَلَاثَ سِنِينَ. فَلَمَّا أَخْرَجَهُ مِنَ السَّرَبِ تَوَهَّمَهُ النَّاسُ أَنَّهُ وُلِدَ مُنْذُ سِنِينَ، فَقَالَ لِأُمِّهِ: مَنْ رَبِّي؟ فَقَالَتْ أَنَا. فَقَالَ: وَمَنْ رَبُّكِ؟ قَالَتْ أَبُوكَ. قَالَ: وَمَنْ رَبُّهُ؟ قَالَتْ نُمْرُوذُ. قَالَ: وَمَنْ رَبُّهُ؟ فَلَطَمَتْهُ، وَعَلِمَتْ أَنَّهُ الَّذِي يَذْهَبُ مُلْكُهُمْ عَلَى يَدَيْهِ. وَالْقَصَصُ فِي هَذَا تَامٌّ فِي قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ لِلْكِسَائِيِّ، وَهُوَ كِتَابٌ مِمَّا يُقْتَدَى بِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ مَوْلِدُهُ بِحَرَّانَ وَلَكِنْ أَبُوهُ نَقَلَهُ إِلَى أَرْضِ بَابِلَ. وَقَالَ عَامَّةُ السَّلَفِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: وُلِدَ إِبْرَاهِيمُ فِي زَمَنِ النُّمْرُوذِ بْنِ كَنْعَانَ بْنِ سَنْجَارِيبَ بْنِ كَوْشَ بْنِ سَامَ بْنِ نُوحٍ. وَقَدْ مَضَى ذِكْرُهُ فِي" الْبَقَرَةِ". وَكَانَ بَيْنَ الطُّوفَانِ وَبَيْنَ مَوْلِدِ إِبْرَاهِيمَ أَلْفٌ وَمِائَتَا سَنَةٍ وَثَلَاثٌ وَسِتُّونَ سَنَةً، وذلك بعد خلق آدم بثلاث آلَافِ سَنَةٍ وَثَلَاثمِائَةِ سَنَةٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ)

Arş'a ve yerlerin en altına kadar açıp gösterdi. İbn Cüreyc, el-Kâsım'dan, o da İbrâhim en-Nehaî'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Yedi kat gök onun için açıldı, onlara baktı tâ Arş'a kadar ulaştı; yerler de onun için açıldı, onlara baktı ve cennetteki makamını gördü. İşte: { وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا } “Biz ona mükâfatını dünyada verdik” ayeti budur; bunu es-Süddî rivayet etmiştir. ed-Dahhâk der ki: Göklerin melekûtundan ona anlattığı yıldızları; yerin melekûtundan ise denizleri, dağları, ağaçları ve delil getirdiği benzeri şeyleri gösterdi. İbn Abbâs da buna benzer bir açıklama yapmıştır ve şöyle demiştir: Doğduğu zaman bir mahzene/mağaraya konuldu, rızkı parmak uçlarına verildi ve o parmaklarını emerdi. Lanetli Nemrud bir rüya görmüş, rüyası doğacak bir erkek çocuğun eliyle mülkünün gideceği şeklinde tabir edilmişti. Bunun üzerine erkeklerin kadınlardan ayrılmasını emretti. Şöyle de denilmiştir: Doğan her erkek çocuğun öldürülmesini emretti. Âzer, Kral Nemrud'un yakın adamlarındandı; Nemrud bir gün onu bazı işleri için gönderdi, o da karısıyla birleşti ve kadın İbrahim'e hamile kaldı. Şöyle de denilmiştir: Bilakis onunla putların bulunduğu odada birleşti, kadın hamile kaldı ve putlar o anda yüzüstü yıkıldı. Âzer, İbrahim'i doğuruncaya kadar kadını bazı dağ yollarına götürdü; İbrahim için yerde bir mahzen kazdı ve vahşi hayvanlar onu parçalamasın diye kapısına bir kaya koydu. Annesi gidip gelir onu emzirirdi; onu birinden bal, diğerinden su ve bir diğerinden süt gelen parmaklarını emerken bulurdu. İbrahim çabucak büyüdü, öyle ki bir yılda üç yaşındaki bir çocuk gibi oldu. Babası onu mahzenden çıkardığında insanlar onun yıllar önce doğduğunu sandılar. İbrahim annesine: "Benim Rabbim kim?" dedi. Kadın: "Benim" dedi. O: "Peki senin Rabbin kim?" dedi. Kadın: "Baban" dedi. O: "Peki onun Rabbin kim?" dedi. Kadın: "Nemrud" dedi. O: "Peki onun Rabbin kim?" deyince kadın ona bir tokat attı ve mülklerinin kendi eliyle helak olacağı kişinin o olduğunu anladı. Bu konudaki kıssalar el-Kisâî'nin Kasasü'l-Enbiyâ adlı eserinde tam olarak yer almaktadır ve o, rehber edinilecek kitaplardandır. Bazıları: O Harran'da doğdu, fakat babası onu Babil toprağına nakletti, demiştir. İlim ehlinden selefin çoğunluğu ise şöyle demiştir: İbrahim, Nûh oğlu Sâm oğlu Kûş oğlu Sencârîb oğlu Ken'ân oğlu en-Nemrûd zamanında doğmuştur. Onun zikri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Tufan ile İbrahim'in doğumu arasında bin iki yüz altmış üç yıl vardı; bu da Âdem'in yaratılışından üç bin üç yüz otuz yıl sonradır. Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } buyruğuna gelince;

أَيْ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ أريناه ذلك، أي الملكوت.

Yani; { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “ve kesin inananlardan olsun diye” biz ona bunu, yani melekûtu gösterdik [demektir].

[سورة الأنعام (٦): آية ٧٦]

[En'âm Suresi (6): Ayet 76]

فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦)

{ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) } “Gecenin karanlığı onu kaplayınca bir yıldız gördü de 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. Yıldız batınca 'Ben batanları sevmem' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ) أَيْ سَتَرَهُ بِظُلْمَتِهِ، وَمِنْهُ الْجَنَّةُ وَالْجِنَّةُ وَالْجُنَّةُ وَالْجَنِينُ وَالْمِجَنُّ وَالْجِنُّ كُلُّهُ بِمَعْنَى السِّتْرِ. وَجَنَانُ اللَّيْلِ ادْلِهْمَامُهُ وَسِتْرُهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Gecenin karanlığı onu kaplayınca” buyruğu, yani karanlığıyla onu örttüğü zaman demektir. Cennet (bahçe), cinnet (delilik), cünnet (kalkan), cenîn (ana rahmindeki bebek), micenn (kalkan) ve cin kelimelerinin tümü örtme anlamındandır. Cenânü'l-leyl (جَنَانُ اللَّيْلِ) ise gecenin zifiri karanlığı ve örtüsüdür. Şair şöyle demiştir:

وَلَوْلَا جَنَانُ اللَّيْلِ أَدْرَكَ رَكْضَنَا ... بِذِي الرَّمْثِ وَالْأَرْطَى عِيَاضِ بْنِ نَاشِبِ

“Gecenin karanlığı olmasaydı, Zü'r-Rams ve Erta'da koşumuz yetişirdi... İyâd b. Nâşib'e.”

وَيُقَالُ: جُنُونُ اللَّيْلِ أَيْضًا. وَيُقَالُ: جَنَّهُ اللَّيْلُ وَأَجَنَّهُ اللَّيْلُ لُغَتَانِ. (رَأى كَوْكَباً) هَذِهِ قِصَّةٌ أُخْرَى، غَيْرُ قِصَّةِ عَرْضِ الْمَلَكُوتِ عَلَيْهِ. فَقِيلَ: رَأَى ذَلِكَ مِنْ شِقِّ الصَّخْرَةِ الْمَوْضُوعَةِ عَلَى رَأْسِ السَّرَبِ. وَقِيلَ: لَمَّا أَخْرَجَهُ أَبُوهُ مِنَ السَّرَبِ وَكَانَ وَقْتَ غَيْبُوبَةِ الشَّمْسِ فَرَأَى الْإِبِلَ وَالْخَيْلَ وَالْغَنَمَ فَقَالَ: لَا بُدَّ لَهَا مِنْ رَبٍّ. وَرَأَى الْمُشْتَرِيَ أَوِ الزُّهْرَةَ ثُمَّ الْقَمَرَ ثُمَّ الشَّمْسَ، وَكَانَ هَذَا فِي آخِرِ الشَّهْرِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: وَكَانَ ابْنَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقِيلَ: ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ. وَقِيلَ: لَمَّا حَاجَّ نُمْرُوذًا كَانَ ابْنَ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ هَذَا رَبِّي) اخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ عَلَى أَقْوَالٍ، فَقِيلَ: كَانَ هَذَا مِنْهُ فِي مُهْلَةِ النَّظَرِ وَحَالِ الطُّفُولِيَّةِ وَقَبْلَ قِيَامِ الْحُجَّةِ، وَفِي تِلْكَ الْحَالِ لَا يَكُونُ كُفْرٌ وَلَا إِيمَانٌ. فَاسْتَدَلَّ قَائِلُو هَذِهِ الْمَقَالَةِ بِمَا رُوِيَ عَنْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:" فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي" فَعَبَدَهُ حَتَّى غَابَ عَنْهُ، وَكَذَلِكَ الشَّمْسُ والقمر، فلما تم نظره قال:" إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ" وَاسْتَدَلَّ بِالْأُفُولِ، لِأَنَّهُ أَظْهَرُ الْآيَاتِ عَلَى الْحُدُوثِ. وَقَالَ قَوْمٌ: هَذَا لَا يَصِحُّ، وَقَالُوا: غَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ تَعَالَى رَسُولٌ يَأْتِي عَلَيْهِ وَقْتٌ مِنَ الْأَوْقَاتِ إِلَّا وَهُوَ لِلَّهِ تَعَالَى مُوَحِّدٌ وَبِهِ عَارِفٌ، وَمِنْ كل معبود سواه برئ. قَالُوا: وَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُتَوَهَّمَ هَذَا عَلَى مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ وَآتَاهُ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ، وَأَرَاهُ مَلَكُوتَهُ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ، وَلَا يَجُوزُ

Ayrıca cünûnü'l-leyl (جُنُونُ اللَّيْلِ) de denir. "Cennehu'l-leyl" (جَنَّهُ اللَّيْلُ) ve "ecennehu'l-leyl" (أَجَنَّهُ اللَّيْلُ) şeklinde iki lehçe vardır. { رَأى كَوْكَباً } “Bir yıldız gördü” buyruğu, [göklerin ve yerin] melekûtunun ona gösterilmesi kıssasından farklı bir kıssadır. Denildi ki: O bunu, sığınağın (mağaranın) girişine konmuş olan kayanın yarığından gördü. Yine denildi ki: Babası onu sığınaktan çıkardığı zaman güneşin batış vaktiydi; develeri, atları ve koyunları görünce: "Bunların mutlaka bir rabbi olmalıdır" dedi. Müşteri (Jüpiter) veya Zühre (Venüs) yıldızını, ardından ayı, sonra da güneşi gördü. Bu da ayın sonundaydı. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: [O sırada] on beş yaşındaydı. Yedi yaşında olduğu da söylenmiştir. Nemrud ile tartıştığı vakit on yedi yaşında olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { قالَ هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir, dedi” buyruğunun anlamı hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Denildi ki: Bu sözü, [düşünüp] araştırma mühleti içinde, çocukluk halinde ve hüccet ikame edilmeden önce söylemişti; bu halde ise ne küfür ne de iman söz konusudur. Bu görüşü savunanlar, Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu söze dayanmışlardır: "Gecenin karanlığı onu kaplayınca bir yıldız gördü ve: 'Bu benim Rabbimdir' dedi. O batıp kayboluncaya kadar ona taptı. Güneş ve ay için de böyle oldu. Nazarını (akıl yürütmesini) tamamlayınca: { إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Şüphesiz ben, sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” dedi." Batışı (ufûlü) delil getirdi; çünkü batış, sonradan yaratılmış olmanın (hudûsun) en açık delilidir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu [görüş] sahih değildir. Onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın, bir an bile olsa Allah'ı birleyen, O'nu tanıyan ve O'ndan başka her ilâhtan beri olmayan bir elçisinin bulunması caiz değildir. Şöyle dediler: Allah'ın masum kıldığı, daha önceden rüşdünü verdiği ve kesin inananlardan (mûkınîn) olsun diye kendisine melekûtunu gösterdiği kimse hakkında böyle bir şey nasıl vehmedilebilir? [Onun]

أَنْ يُوصَفَ بِالْخُلُوِّ عَنِ الْمَعْرِفَةِ، بَلْ عَرَفَ الرَّبَّ أَوَّلَ النَّظَرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا الْجَوَابُ عندي خطأ وغلط ممن قال، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ قَالَ:" وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ " وَقَالَ جَلَّ وَعَزَّ:" إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ " أَيْ لَمْ يُشْرِكْ بِهِ قَطُّ. قَالَ: وَالْجَوَابُ عِنْدِي أَنَّهُ قَالَ" هَذَا رَبِّي" عَلَى قَوْلِكُمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَيْنَ شُرَكائِيَ " وَهُوَ جَلَّ وعلا واحد لا شريك له. والمعنى: ابن شُرَكَائِي عَلَى قَوْلِكُمْ. وَقِيلَ: لَمَّا خَرَجَ إِبْرَاهِيمُ مِنَ السَّرَبِ رَأَى ضَوْءَ الْكَوْكَبِ وَهُوَ طَالِبٌ لِرَبِّهِ، فَظَنَّ أَنَّهُ ضَوْءُهُ قَالَ:" هَذَا رَبِّي" أَيْ بِأَنَّهُ يَتَرَاءَى لِي نُورُهُ. (فَلَمَّا أَفَلَ) عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ بِرَبِّهِ." فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً" وَنَظَرَ إِلَى ضَوْئِهِ" قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ. فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي" وَلَيْسَ هَذَا شِرْكًا. إِنَّمَا نَسَبَ ذَلِكَ الضَّوْءَ إِلَى رَبِّهِ فَلَمَّا رَآهُ زَائِلًا دَلَّهُ الْعِلْمُ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُسْتَحِقٍّ لِذَلِكَ، فَنَفَاهُ بِقَلْبِهِ وَعَلِمَ أَنَّهُ مَرْبُوبٌ وَلَيْسَ بِرَبٍّ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ" هَذَا رَبِّي" لِتَقْرِيرِ الْحُجَّةِ عَلَى قَوْمِهِ فَأَظْهَرَ مُوَافَقَتَهُمْ، فَلَمَّا أَفَلَ النَّجْمُ قَرَّرَ الْحُجَّةَ وَقَالَ: مَا تَغَيَّرَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَبًّا. وَكَانُوا يُعَظِّمُونَ النُّجُومَ وَيَعْبُدُونَهَا وَيَحْكُمُونَ بِهَا. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي هَذَا مَا صَحَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" نُورٌ عَلى نُورٍ " قَالَ: كَذَلِكَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ يَعْرِفُ اللَّهَ ﷿ وَيَسْتَدِلُّ عَلَيْهِ بِقَلْبِهِ، فَإِذَا عَرَفَهُ ازْدَادَ نُورًا عَلَى نُورٍ، وَكَذَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ عَرَفَ اللَّهَ ﷿ بِقَلْبِهِ وَاسْتَدَلَّ عَلَيْهِ بِدَلَائِلِهِ، فَعَلِمَ أَنَّ لَهُ رَبًّا وَخَالِقًا. فَلَمَّا عَرَّفَهُ اللَّهُ ﷿ بِنَفْسِهِ ازْدَادَ مَعْرِفَةً فَقَالَ:" أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ" وَقِيلَ: هُوَ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ وَالتَّوْبِيخِ، مُنْكِرًا لفعلهم. والمعنى: أهذا ربي، أو مثل هَذَا يَكُونُ رَبًّا؟ فَحَذَفَ الْهَمْزَةَ. وَفِي التَّنْزِيلِ" أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ " أَيْ أَفَهُمُ الْخَالِدُونَ. وَقَالَ الْهُذَلِيُّ:

yoksun olarak nitelenmesi caiz değildir; bilakis o ilk bakışta Rabbini bilmiştir. ez-Zeccâc der ki: Bu cevap bana göre bunu söyleyen kimsenin bir hatası ve yanılmasıdır. Zira Allah Teâlâ İbrahim'den haber vererek onun şöyle dediğini bildirmiştir: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut”. Aziz ve Celil olan Allah şöyle de buyurmuştur: { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Hani o, Rabbine selim bir kalple gelmişti”; yani O'na asla şirk koşmamıştı. Dedi ki: Bana göre doğru cevap, onun sizin iddianıza göre "Bu benim Rabbimdir" demiş olmasıdır; çünkü onlar putlara, güneşe ve aya tapıyorlardı. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Hani nerede ortaklarım?” Oysa O Celle ve Alâ tektir, ortağı yoktur. Anlamı: Sizin iddianıza göre ortaklarım nerede demektir. Şöyle de denilmiştir: İbrahim mahzenden çıktığında Rabbini ararken yıldızın ışığını gördü ve onun O'nun nuru olduğunu sanarak: { هَذَا رَبِّي } "Bu benim Rabbimdir", yani O'nun nuru bana görünüyor dedi. { فَلَمَّا أَفَلَ } "Yıldız batınca" onun Rabbi olmadığını anladı. Ayı doğarken görüp ışığına bakınca "Bu benim Rabbimdir" dedi; o da batınca: "Eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse mutlaka sapıklardan olurum" dedi. Güneşi doğarken görünce "Bu benim Rabbimdir" dedi. Bu bir şirk değildir; o sadece o ışığı Rabbine nispet etmişti, onun zail olduğunu görünce ilim ona onun buna layık olmadığını gösterdi, kalbiyle onu nefyetti ve onun bir Rab değil, terbiye edilen bir mahluk olduğunu anladı. Şöyle de denilmiştir: O "Bu benim Rabbimdir" sözünü kavmine karşı delili ortaya koymak için söyledi ve onlara muvafakat gösterdi; yıldız batınca ise delili perçinleyip: Değişen şey Rab olamaz, dedi. Onlar yıldızlara tazim ediyor, onlara tapıyor ve onlarla hüküm veriyorlardı. en-Nehhâs der ki: Bu hususta söylenenlerin en güzeli, İbn Abbâs'tan sahih olarak gelen şu rivayettir; o, Allah azze ve celle'nin: { نُورٌ عَلى نُورٍ } “nur üstüne nurdur” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Müminin kalbi de böyledir; Allah azze ve celle'yi bilir ve kalbiyle O'na delil getirir, O'nu bilince de nur üstüne nuru artar. İbrahim aleyhisselâm da böyledir; Allah azze ve celle'yi kalbiyle bildi, delilleriyle O'na ulaştı ve bir Rabbi ve Yaratıcısı olduğunu anladı. Allah azze ve celle kendisini ona tanıttığında marifeti daha da arttı ve: "Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?" dedi. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade, onların yaptıklarını inkâr eden bir istifham ve azarlama anlamındadır. Anlamı: "Bu mu benim Rabbim?" yahut "Bunun gibisi Rab olabilir mi?" demektir; istifham hemzesi hazfedilmiştir. Kur'an'da da: { أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ } “Sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar?” buyurulmuştur ki "Onlar ebedî kalacaklar mı?" demektir. el-Hüzelî şöyle demiştir:

رَفَوْنِي وَقَالُوا يَا خُوَيْلِدُ لَا تُرَعْ ... فَقُلْتُ وأنكرت الوجوه هم هم

Beni teskin ettiler ve: “Ey Huveylid, korkma!” dediler. Ben de o [yabancı] yüzleri yadırgayarak: “Onlar onlar [mı]?” dedim.

آخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِي وَإِنْ كُنْتُ دَارِيًا ... بِسَبْعٍ رَمَيْنَ الْجَمْرَ أَمْ بِثَمَانِ

“Ömrüne yemin olsun ki bilmiyorum, gerçi bilmek isterdim... Taşları yedişer mi attılar, yoksa sekizer mi?”

وَقِيلَ: الْمَعْنَى هَذَا رَبِّي عَلَى زَعْمِكُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ " وَقَالَ:" ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ " أَيْ عِنْدَ نَفْسِكَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَيْ وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ هَذَا رَبِّي، فَأُضْمِرَ الْقَوْلُ، وَإِضْمَارُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فِي هَذَا رَبِّي، أَيْ هَذَا دَلِيلٌ على ربي.

Şöyle de denilmiştir: Anlamı, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Hani iddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?” buyruğu ve: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok şerefliydin!” yani kendi zannınca öyleydin buyruğu gibi; sizin zannınıza göre bu benim Rabbimdir demektir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, siz "Bu benim Rabbimdir" diyorsunuz demektir; 'kavl' (söz) fiili gizlenmiştir ki Kur'an'da bunun gizlenmesi pek çoktur. Şöyle de denilmiştir: "Bu benim Rabbimdir" ifadesindeki anlam; bu, Rabbime bir delildir demektir.

[سورة الأنعام (٦): آية ٧٧]

[En'âm Suresi (6): Ayet 77]

فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧)

{ فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) } “Ayı doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. O da batınca: 'Andolsun ki eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse, mutlaka sapanlar topluluğundan olurum' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً) أَيْ طَالِعًا. يُقَالُ: بَزَغَ الْقَمَرُ إِذَا ابْتَدَأَ فِي الطُّلُوعِ، وَالْبَزْغُ الشَّقُّ، كَأَنَّهُ يَشُقُّ بِنُورِهِ الظُّلْمَةَ، وَمِنْهُ بَزَغَ الْبَيْطَارُ الدَّابَّةَ إِذَا أَسَالَ دَمَهَا. (لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي) أَيْ لَمْ يُثَبِّتْنِي عَلَى الْهِدَايَةِ. وَقَدْ كَانَ مقتديا فَيَكُونُ جَرَى هَذَا فِي مُهْلَةِ النَّظَرِ، أَوْ سَأَلَ التَّثْبِيتَ لِإِمْكَانِ الْجَوَازِ الْعَقْلِيِّ كَمَا قَالَ شعيب: وما كان لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ. وَفِي التَّنْزِيلِ" اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ" أَيْ ثبتنا على الهداية. وقد تقدم.

Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً } “Ayı doğarken görünce” buyruğundaki 'bâziğan' doğarken demektir. Ay doğmaya başladığında 'bezeğa'l-kameru' (بَزَغَ الْقَمَرُ) denilir. el-Bazğ (الْبَزْغُ) yarmak demektir; sanki nuruyla karanlığı yarıyor gibidir. Baytarın hayvanı yarıp kanını akıtması hakkında da 'bezeğa'l-baytâru'd-dâbbete' denilir. { لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي } “eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse” ifadesi, yani beni hidayet üzere sabit kılmazsa demektir. Kendisi zaten hidayet üzereydi; bu durumda bu söz delilleri araştırma mühleti içinde cereyan etmiş olur yahut aklî cevazın imkânından ötürü sebat istemiştir; nitekim Şuayb da: "Allah dilemedikçe bizim ona dönmemiz söz konusu olamaz" demiştir. Kur'an'da: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” buyruğu da bizi hidayet üzere sabit kıl demektir. Bu husus daha önce geçmişti.

[سورة الأنعام (٦): آية ٧٨]

[En'âm Suresi (6): Ayet 78]

فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨)

{ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) } “Güneşi doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim, bu daha büyük!' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden kesinlikle uzağım' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، لِأَنَّ هَذَا مِنْ رُؤْيَةِ العين. بزغ يبزغ إِذَا طَلَعَ. وَأَفَلَ يَأْفِلُ أُفُولًا إِذَا غَابَ. وَقَالَ:" هَذَا" وَالشَّمْسُ مُؤَنَّثَةٌ، لِقَوْلِهِ" فَلَمَّا أَفَلَتْ" فَقِيلَ: إِنَّ تَأْنِيثَ الشَّمْسِ لِتَفْخِيمِهَا وَعِظَمِهَا، فَهُوَ كَقَوْلِهِمْ: رَجُلٌ نَسَّابَةٌ وَعَلَّامَةٌ. وَإِنَّمَا قَالَ:" هَذَا رَبِّي" على معنى: هذا الطالع ربي

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً } “Güneşi doğarken görünce” buyruğundaki [bâziğaten kelimesi], hâl (durum bildiren öge) olarak mansub kılınmıştır; çünkü buradaki görme, gözle görmedir. [Arapçada] bazeğa yebzuğu (بزغ يبزغ), doğduğu zaman denir. Efele ye'filu ufûlen (أفل يأفل أفولا) ise battığı zaman denir. Yüce Allah: { فَلَمَّا أَفَلَتْ } “O da batınca” buyurarak güneşin müennes (dişil) olduğunu belirttiği halde [İbrâhim]: { هَذَا } “Bu” demiştir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Güneşin müennes kılınması onun büyüklüğü ve azameti içindir. Bu durum onların: “Racülün nessâbetün ve allâmetün (رجل نسابة وعلامة - Çok iyi soy bilen ve çok âlim adam)” demeleri gibidir. Onun: { هَذَا رَبِّي } “İşte bu benim Rabbim” demesi ise: “Bu doğan [varlık] benim Rabbimdir” anlamındadır.

قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ. وَقَالَ غَيْرُهُمَا: أَيْ هَذَا الضَّوْءُ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: أَيْ هَذَا الشَّخْصُ، كَمَا قَالَ الْأَعْشَى:

bunu el-Kisâî ve el-Ahfeş söylemiştir. Bu ikisi dışındakiler ise: Yani bu ışık demektir, demişlerdir. Ebü'l-Hasan Ali b. Süleymân der ki: Yani bu şahıs/cisim demektir; nitekim el-A'şâ şöyle demiştir:

قَامَتْ تُبَكِّيهِ عَلَى قَبْرِهِ ... مَنْ لِي مِنْ بَعْدِكَ يَا عَامِرُ

“Kabri başında ona ağlamak için kalktı... Senden sonra bana kim bakar ey Âmir?”

تَرَكْتَنِي فِي الدَّارِ ذَا غُرْبَةٍ ... قد ذل من ليس له ناصر

“Beni bu yurtta bir yabancı olarak bıraktın... Yardımcısı olmayan kimse muhakkak zelil olmuştur.”

[سورة الأنعام (٦): آية ٧٩]

[En'âm Suresi (6): Ayet 79]

إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)

{ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) } “Şüphesiz ben, bir muvahhid (haktan yana) olarak yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben ortak koşanlardan değilim.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ) أَيْ قَصَدْتُ بِعِبَادَتِي وَتَوْحِيدِي لله ﷿ وَحْدَهُ. وَذَكَرَ الْوَجْهَ لِأَنَّهُ أَظْهَرُ مَا يَعْرِفُ بِهِ (الْإِنْسَانُ) صَاحِبَهُ." حَنِيفاً" مَائِلًا إِلَى الْحَقِّ. (وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ) اسْمُ" مَا" وَخَبَرُهَا. وَإِذَا وَقَفْتَ قُلْتَ:" أَنَا" زِدْتَ الْأَلِفَ لِبَيَانِ الْحَرَكَةِ، وَهِيَ اللُّغَةُ الْفَصِيحَةُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ:" أَنَ". وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ:" أَنَهْ". ثَلَاثُ لُغَاتٍ. وَفِي الْوَصْلِ أَيْضًا ثَلَاثُ لُغَاتٍ: أَنْ تُحْذَفَ الْأَلِفُ فِي الْإِدْرَاجِ، لِأَنَّهَا زَائِدَةٌ لِبَيَانِ الْحَرَكَةِ فِي الْوَقْفِ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يُثْبِتُ الْأَلِفَ فِي الْوَصْلِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ } “Şüphesiz ben yüzümü çevirdim” buyruğu; ibadetim ve tevhidimle yalnızca aziz ve celil olan Allah'a yöneldim demektir. Yüzü zikretmiştir, çünkü o bir insanın arkadaşını kendisiyle tanıdığı en belirgin uzvudur. { حَنِيفاً } hakka meyleden demektir. { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve ben ortak koşanlardan değilim” ifadesi, [olumsuzluk edatı olan] "mâ"nın ismi ve haberidir. Vakıf yaptığında (durduğunda) "enâ" (أَنَا) dersin; hareketi belirtmek için elif eklersin ki fasih olan lügat budur. el-Ahfeş şöyle demiştir: Araplardan "ene" (أَنَ) diyenler de vardır. el-Kisâî ise: Araplardan "eneh" (أَنَهْ) diyenler de vardır, demiştir. Bunlar üç lügattir. Vasıl (geçiş) halinde de üç lügat vardır: [Birincisi] geçiş esnasında elifin hazfedilmesidir; çünkü o, vakıf halinde hareketi belirtmek için ziyadedir. Araplardan vasıl halinde elifi sabit bırakanlar da vardır; nitekim şair şöyle demiştir:

أَنَا سَيْفُ الْعَشِيرَةِ فَاعْرِفُونِي

“Ben kabilenin kılıcıyım, beni tanıyın!”

وَهِيَ لُغَةُ بَعْضِ بَنِي قَيْسٍ وَرَبِيعَةَ، عَنِ الْفَرَّاءِ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ فِي الْوَصْلِ: آنَ فَعَلْتُ، مِثْلَ عَانَ فعلت، حكاه الكسائي عن بعض قضاعة.

el-Ferrâ'nın nakline göre bu, Kays ve Rebîa oğullarının bir kısmının lügatidir. Araplardan vasıl halinde "âne fealtü" (آنَ فَعَلْتُ) tıpkı "âne fealtü" (عَانَ فعلت) gibi diyenler de vardır; bunu el-Kisâî Kudaa'nın bir kısmından nakletmiştir.

[سورة الأنعام (٦): آية ٨٠]

[En'âm Suresi (6): Ayet 80]

وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠)

{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: «Beni doğru yola iletmişken, Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? Rabbimin dilemesi dışında O'na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbim ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?» (80)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحاجَّهُ قَوْمُهُ) دَلِيلٌ عَلَى الْحِجَاجِ وَالْجِدَالِ؟ حَاجُّوهُ فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ. (قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ) قَرَأَ نَافِعٌ بِتَخْفِيفِ النُّونِ، وَشَدَّدَ النُّونَ الْبَاقُونَ. وَفِيهِ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ مِنْ رِوَايَةِ هِشَامٍ عَنْهُ خِلَافٌ، فَمَنْ شَدَّدَ قَالَ: الْأَصْلُ فِيهِ نُونَانِ، الْأُولَى عَلَامَةُ الرَّفْعِ وَالثَّانِيَةُ فَاصِلَةٌ بَيْنَ الْفِعْلِ وَالْيَاءِ، فَلَمَّا اجْتَمَعَ مِثْلَانِ فِي فِعْلٍ وَذَلِكَ ثَقِيلٌ أُدْغِمَ النُّونُ فِي الْأُخْرَى فَوَقَعَ التَّشْدِيدُ وَلَا بُدَّ مِنْ مَدِّ الْوَاوِ لِئَلَّا يَلْتَقِيَ السَّاكِنَانِ، الْوَاوُ وَأَوَّلُ الْمُشَدَّدِ، فَصَارَتِ الْمُدَّةُ فَاصِلَةً بَيْنَ السَّاكِنَيْنِ. وَمَنْ خَفَّفَ حَذَفَ النُّونَ الثَّانِيَةَ اسْتِخْفَافًا لِاجْتِمَاعِ الْمِثْلَيْنِ، وَلَمْ تُحْذَفِ الْأُولَى لِأَنَّهَا عَلَامَةُ الرَّفْعِ، فَلَوْ حُذِفَتْ لَاشْتَبَهَ الْمَرْفُوعُ بالمجزوم والمنصوب. وحكي عن أبي عمرو ابن الْعَلَاءِ أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لَحْنٌ. وَأَجَازَ سِيبَوَيْهِ ذَلِكَ فَقَالَ: اسْتَثْقَلُوا التَّضْعِيفَ. وَأَنْشَدَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti” buyruğu, hüccet getirme ve münazaranın [meşruiyetine] delildir; zira onunla Allah'ın birliği konusunda tartıştılar. { قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Dedi ki: Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?” buyruğunu Nâfi' nûn harfini şeddesiz (tahfif ile) okumuş, diğerleri ise nûn harfini şeddeli okumuşlardır. İbn Âmir'den Hişâm rivayetinde bu konuda ihtilaf nakledilmiştir. Şeddeli okuyan kimse şöyle demiştir: Kelimenin aslı iki nûn'dur; birincisi merfûluk alameti, ikincisi ise fiil ile ye [zamiri] arasındaki ayırıcı (vikaye) nûnudur. Bir fiilde iki benzer harf bir araya gelip bu da ağırlık verince nûn diğerine idgam edilmiş ve şedde meydana gelmiştir. İki sakinin, yani vâv ile şeddeli harfin ilk cüzünün yan yana gelmemesi için vâv'ın uzatılması (meddi) zorunlu olmuştur; böylece med, iki sakin arasında ayırıcı olmuştur. Şeddesiz okuyan ise iki benzer harfin toplanması sebebiyle hafifletmek amacıyla ikinci nûn'u hazfetmiştir; birinci nûn hazfedilmemiştir çünkü o merfûluk alametidir; şayet hazfedilseydi merfû olan meczûm ve mansûb ile karışırdı. Ebû Amr b. el-Alâ'dan bu kıraatin lahn (hata) olduğu rivayet edilmiştir. Sîbeveyh ise buna cevaz vererek şöyle demiştir: İki kat yapmayı (şeddeyi) ağır bulmuşlardır. Ve şu beyti okumuştur:

تَرَاهُ كَالثَّغَامِ يعل مسكا ... يسوء الفاليات إذا فليني

“Onu miskle kokulandırılmış seğam otu gibi görürsün... Bit arayan kadınları, saçımı aradıklarında üzer.”

قوله تعالى: (وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ) أَيْ لِأَنَّهُ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ- وَكَانُوا خَوَّفُوهُ بِكَثْرَةِ آلِهَتِهِمْ- إِلَّا أَنْ يُحْيِيَهُ (اللَّهُ) وَيُقْدِرَهُ فَيَخَافُ ضرره حينئذ، وهو معنى قوله: (إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً) أَيْ إِلَّا أن يشاء أن يلحقني شي مِنَ الْمَكْرُوهِ بِذَنْبٍ عَمِلْتُهُ فَتَتِمُّ مَشِيئَتُهُ. وَهَذَا اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ. وَالْهَاءُ فِي" بِهِ" يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِلَّهِ ﷿، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلْمَعْبُودِ. وَقَالَ:" إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي" يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَشَاءُ أن أخافهم. ثم قال: (وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً) أي وسع علمه كل شي. وقد تقدم.

Allah Teâlâ'nın: { وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } “O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam” buyruğu, yani onlar fayda ve zarar vermez demektir. Onlar İbrâhim'i ilahlarının çokluğuyla korkutmuşlardı. Ancak Allah'ın ona hayat verip güç yetirmesi müstesna; o takdirde onun zararından korkulur. Bu da O'nun: { إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً } “Rabbimin bir şey dilemesi müstesna” buyruğunun anlamıdır; yani Rabbimin, işlediğim bir günah sebebiyle bana hoşlanmadığım bir şeyin isabet etmesini dilemesi ve dileğinin gerçekleşmesi müstesna. Bu, ilk kısımdan olmayan bir istisnadır (istisnâ-i munkatı'dır). { بِهِ } ifadesindeki zamirin aziz ve celil olan Allah'a ait olması muhtemel olduğu gibi, tapılan varlığa ait olması da caizdir. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي } buyurmuştur; yani Allah Teâlâ onlardan korkmamı dilemez. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbim ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır” yani O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır. Bu husus daha önce geçmişti.

[سورة الأنعام (٦): الآيات ٨١ الى ٨٢]

[En'âm Suresi (6): Ayetler 81-82]

وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢)

{ وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Siz, Allah'ın hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız, bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır?” (81) { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İman edip imanlarına zulüm (şirk) karıştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.” (82)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ) فَفِي" كَيْفَ" مَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ تَخْوِيفَهُمْ إِيَّاهُ بِالْأَصْنَامِ وَهُمْ لَا يَخَافُونَ اللَّهَ ﷿، أَيْ كَيْفَ أَخَافُ مَوَاتًا وَأَنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الله القادر على كل شي (مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا) أَيْ حُجَّةً، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ) أَيْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ: الْمُوَحِّدُ أَمِ الْمُشْرِكُ، فَقَالَ اللَّهُ قَاضِيًا بَيْنَهُمْ: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يلبسوا إيمانهم بظلم) أي بشرك، قال أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ وَعَلِيٌّ وَسَلْمَانُ وَحُذَيْفَةُ، ﵃. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ مِنْ قوم إِبْرَاهِيمَ، كَمَا يَسْأَلُ الْعَالِمُ وَيُجِيبُ نَفْسَهُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ (قَوْمِ) إِبْرَاهِيمَ، أَيْ أَجَابُوا بما وهو حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ، قَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ لَمَّا نَزَلَتْ" الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ" شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالُوا: أَيُّنَا لَمْ يَظْلِمْ نَفْسِهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَيْسَ هُوَ كَمَا تَظُنُّونَ إِنَّمَا هُوَ كَمَا قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ" يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ." (وَهُمْ مُهْتَدُونَ) أَيْ فِي الدنيا.

Allah Teâlâ'nın: { وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ } “Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım?” buyruğunda geçen "keyfe" inkâr anlamındadır; onlar aziz ve celil olan Allah'tan korkmazken, kendisini putlarla korkutmalarını inkâr etmiştir. Yani: Siz her şeye gücü yeten Allah'tan korkmazken ben cansız varlıklardan nasıl korkarım? { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } “size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri” yani hiçbir delil indirmemiştir; bu daha önce geçmişti. { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “Bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır?” yani Allah'ın azabından [kurtulup güvende olmaya]: Muvahhid olan mı yoksa müşrik olan mı? Bunun üzerine Allah aralarında hüküm vererek şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman eden ve imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar” yani şirk karıştırmayanlar. Ebû Bekir es-Sıddîk, Ali, Selmân ve Huzeyfe radıyallâhu anhum böyle demiştir. İbn Abbâs ise: Bu [cevap], âlimin sorup kendi kendine cevap vermesi gibi İbrâhim'in sözüdür, demiştir. İbrâhim'in kavminin sözü olduğu da söylenmiştir; yani aleyhlerine hüccet teşkil edecek bir cevap vermişlerdir; bunu İbn Cüreyc söylemiştir. Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre, { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } ayeti indiğinde bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ağır geldi ve: "Hangimiz nefsine zulmetmemiştir ki?" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Zannettiğiniz gibi değildir; o ancak Lokmân'ın oğluna dediği gibidir: 'Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; şüphesiz şirk büyük bir zulümdür.'” { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “ve doğru yolda olanlar da onlardır” yani dünyada.

[سورة الأنعام (٦): آية ٨٣]

[En'âm Suresi (6): Ayet 83]

وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)

{ وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣) } “İşte bunlar, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz delillerimizdir. Biz dilediğimiz kimsenin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ) (تِلْكَ) إِشَارَةٌ إِلَى جَمِيعِ احْتِجَاجَاتِهِ حَتَّى خَاصَمَهُمْ وَغَلَبَهُمْ بالحجة. وقال مجاهد: هي قول:" الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ". وَقِيلَ: حُجَّتُهُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا لَهُ: أَمَا تَخَافُ أَنْ تَخْبِلَكَ آلِهَتُنَا لِسَبِّكَ إِيَّاهَا؟ قَالَ لَهُمْ: أَفَلَا تَخَافُونَ أَنْتُمْ مِنْهَا إِذْ سَوَّيْتُمْ بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ فِي الْعِبَادَةِ وَالتَّعْظِيمِ، فَيَغْضَبُ الْكَبِيرُ فَيَخْبِلَكُمْ؟. (نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ) أَيْ بِالْعِلْمِ وَالْفَهْمِ وَالْإِمَامَةِ وَالْمُلْكِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" دَرَجَاتٍ" بِالتَّنْوِينِ. وَمِثْلُهُ فِي" يُوسُفَ " أَوْقَعُوا الْفِعْلَ عَلَى" مَنْ" لِأَنَّهُ الْمَرْفُوعُ فِي الْحَقِيقَةِ، التَّقْدِيرُ: وَنَرْفَعُ مَنْ نَشَاءُ إِلَى دَرَجَاتٍ. ثُمَّ حُذِفَتْ إِلَى. وَقَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو بِغَيْرِ تَنْوِينٍ على الإضافة، والفعل واقع على الدرجات، إذا رفعت فقد رفع

Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ } “İşte bunlar, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz delillerimizdir” buyruğu hakkında: (تِلْكَ) "İşte bunlar" [ifadesi], onlarla tartışıp delille onları yenilgiye uğratıncaya kadar yaptığı bütün delil getirmelerine bir işarettir. Mücâhid şöyle demiştir: "O [delil], { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman eden ve imanlarına herhangi bir haksızlık bulaştırmayanlar” sözüdür." Şöyle de denilmiştir: Onların aleyhindeki delili şudur: Onlar kendisine: "Onlara sövdüğün için ilahlarımızın senin aklını başından alıp seni delirtmesinden korkmuyor musun?" dediklerinde, onlara şöyle demiştir: "Siz ibadet ve tazimde küçük ile büyüğü bir tuttuğunuzda, büyüğün öfkelenip sizin aklınızı başınızdan almasından siz ondan korkmuyor musunuz?" { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Biz dilediğimiz kimsenin derecelerini yükseltiriz” [buyruğu]; ilim, anlayış, önderlik (imamet) ve mülk ile [yükseltiriz] demektir. Kûfeliler, "دَرَجَاتٍ" kelimesini tenvinli okumuşlardır. Yûsuf [Suresi'nde de] böyledir. Onlar fiili "مَنْ" lafzı üzerine düşürmüşlerdir (mef'ul yapmışlardır); çünkü gerçekte yükseltilen bizzat odur. İfadenin takdiri şöyledir: "Biz dilediğimiz kimseyi derecelere yükseltiriz." Daha sonra "ilâ" (إِلَى) harf-i cerri hazfedilmiştir. Haremeyn ehli (Mekke ve Medine kıraat imamları) ile Ebû Amr ise izafet yaparak tenvinsiz okumuşlardır. Burada fiil dereceler kelimesi üzerine vâki olmuştur; dereceler yükseltildiğinde...

صَاحِبُهَا. يُقَوِّي هَذِهِ الْقِرَاءَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" رَفِيعُ الدَّرَجاتِ " وقول ﵇:" اللَّهُمَّ ارْفَعْ دَرَجَتَهُ". فَأَضَافَ الرَّفْعَ إِلَى الدَّرَجَاتِ. وَهُوَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّفِيعُ الْمُتَعَالِي فِي شَرَفِهِ وَفَضْلِهِ. فَالْقِرَاءَتَانِ مُتَقَارِبَتَانِ، لِأَنَّ مِنْ رُفِعَتْ دَرَجَاتُهُ فَقَدْ رُفِعَ، وَمَنْ رُفِعَ فَقَدْ رُفِعَتْ دَرَجَاتُهُ، فَاعْلَمْ. (إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) يضع كل شي موضعه.

onların sahibi de yükseltilmiş olur. Allah Teâlâ'nın: { رَفِيعُ الدَّرَجاتِ } “dereceleri yükselten” buyruğu ve aleyhisselâm'ın: "Allah'ım, onun derecesini yükselt!" duası bu kıraati kuvvetlendirmektedir; zira yükseltmeyi derecelere izafe etmiştir. O'ndan başka ilah yoktur; şeref ve lütfunda yücedir, müteâlidir. Dolayısıyla iki kıraat birbirine yakındır; çünkü dereceleri yükseltilen kimse yükseltilmiş olur, yükseltilen kimsenin de dereceleri yükseltilmiş olur; bilesin! { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” her şeyi yerli yerine koyar.

[سورة الأنعام (٦): الآيات ٨٤ الى ٨٥]

[En'âm Suresi (6): Ayetler 84-85]

وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥)

{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) } “Biz ona İshak'ı ve Yâkub'u bağışladık; her birini doğru yola ilettik. Daha önce Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da doğru yola iletmiştik. İşte biz, iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da [ilettik]. Hepsi de salihlerdendi.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ) أَيْ جَزَاءً لَهُ عَلَى الِاحْتِجَاجِ فِي الدِّينِ وَبَذْلِ النَّفْسِ فِيهِ." (كُلًّا هَدَيْنا) " أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُهْتَدٍ. وَ" كُلًّا" نُصِبَ بِ" هَدَيْنا" (وَنُوحاً) نُصِبَ بِ" هَدَيْنا" الثَّانِي. (وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ) أَيْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ. وَقِيلَ: مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ كَالْقُشَيْرِيِّ وَابْنِ عَطِيَّةَ وَغَيْرِهِمَا. وَالْأَوَّلُ قَالَهُ الزَّجَّاجُ، وَاعْتَرَضَ بِأَنَّهُ عُدَّ مِنْ (هَذِهِ) الذُّرِّيَّةِ يُونُسُ وَلُوطٌ وَمَا كَانَا مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ. وَكَانَ لُوطٌ ابْنَ أَخِيهِ. وَقِيلَ: ابْنُ أُخْتِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءُ جَمِيعًا مُضَافُونَ إِلَى ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَإِنْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ لَمْ تَلْحَقْهُ وِلَادَةٌ مِنْ جِهَتِهِ مِنْ جِهَةِ أَبٍ وَلَا أُمٍّ، لِأَنَّ لُوطًا ابْنُ أَخِي إِبْرَاهِيمَ. وَالْعَرَبُ تَجْعَلُ الْعَمَّ أَبًا كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ وَلَدِ يَعْقُوبَ أَنَّهُمْ قَالُوا" نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ ". وَإِسْمَاعِيلُ عَمُّ يَعْقُوبَ. وَعُدَّ عِيسَى مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِنَّمَا هُوَ ابْنُ الْبِنْتِ. فَأَوْلَادُ فَاطِمَةَ ﵂ ذُرِّيَّةُ النَّبِيِّ ﷺ. وَبِهَذَا تَمَسَّكَ مَنْ رَأَى أَنَّ وَلَدَ الْبَنَاتِ يَدْخُلُونَ فِي اسم الولد وهي:

Bu [ayette] üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Biz ona İshak'ı ve Yâkub'u bağışladık” buyruğu, dinde delil getirmesine ve bu uğurda nefsini feda etmesine karşılık bir mükâfattır. { كُلًّا هَدَيْنا } “Her birini doğru yola ilettik” [ifadesi], onların her birinin hidayete erdirilmiş olduğu anlamına gelir. “Küllen” (كُلًّا) kelimesi “hedeynâ” (هَدَيْنا) fiili ile nasb edilmiştir. { وَنُوحاً } “Nûh'u da” kelimesi ise ikinci “hedeynâ” fiili ile mensubdur. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } “Onun soyundan” [ifadesi], yani İbrahim'in soyundan demektir. Nûh'un soyundan olduğu da söylenmiştir; bunu el-Ferrâ söylemiş, et-Taberî ile el-Kuşeyrî ve İbn Atıyye başta olmak üzere birçok müfessir de bu görüşü tercih etmiştir. Birinci görüşü ise ez-Zeccâc söylemiş olup, bu zürriyetten Yûnus ile Lût'un da sayıldığı, oysa bu ikisinin İbrahim'in zürriyetinden olmadığı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Lût, onun erkek kardeşinin oğluydu; kız kardeşinin oğlu olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: İster baba ister anne cihetinden kendisine bir doğum bağı ulaşmamış olanlar bulunsun, bu peygamberlerin tamamı İbrahim'in zürriyetine nispet edilmiştir; zira Lût, İbrahim'in erkek kardeşinin oğludur. Araplar amcayı baba hükmünde sayarlar; nitekim Allah Teâlâ, Yâkub'un evlatlarının: { نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Senin ilahına ve ataların İbrahim'in, İsmail'in ve İshak'ın ilahına ibadet ederiz” dediklerini haber vermiştir. Oysa İsmail, Yâkub'un amcasıdır. Îsâ da sırf kız evladın oğlu olmasına rağmen İbrahim'in zürriyetinden sayılmıştır. Dolayısıyla Fâtıma'nın (radıyallâhu anhâ) çocukları da Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zürriyetidir. Kız çocuklarının evlatlarının da 'veled' (çocuk) ismine dahil olduğu görüşünde olanlar buna tutunmuşlardır; bu mesele de şudur:

الثَّانِيَةُ- قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ: مَنْ وَقَفَ وَقْفًا عَلَى وَلَدِهِ وَوَلَدِ وَلَدِهِ أَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ وَلَدُ وَلَدِهِ وَوَلَدُ بَنَاتِهِ مَا تَنَاسَلُوا. وَكَذَلِكَ إِذَا أَوْصَى لِقَرَابَتِهِ يَدْخُلُ فِيهِ وَلَدُ الْبَنَاتِ. وَالْقَرَابَةُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ كُلُّ ذِي رَحِمٍ مُحَرَّمٍ. وَيَسْقُطُ عِنْدَهُ ابْنُ الْعَمِّ وَالْعَمَّةِ وَابْنُ الْخَالِ وَالْخَالَةِ، لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِمُحَرَّمِينَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْقَرَابَةُ كُلُّ ذِي رَحِمٍ مُحَرَّمٍ وَغَيْرُهُ. فَلَمْ يَسْقُطْ عِنْدَهُ ابْنُ الْعَمِّ وَلَا غَيْرُهُ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ وَلَدُ البنات. وقول: لقرابتي وعقبي كقول: لِوَلَدِي وَوَلَدِ وَلَدِي. يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ وَلَدُ الْبَنِينَ وَمَنْ يَرْجِعُ إِلَى عَصَبَةِ الْأَبِ وَصُلْبِهِ، وَلَا يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ وَلَدُ الْبَنَاتِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَحْوُ هَذَا عَنِ الشَّافِعِيِّ فِي" آلَ عِمْرانَ ". والحجة لهما قول سُبْحَانَهُ:" يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ" فَلَمْ يَعْقِلِ الْمُسْلِمُونَ مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ إِلَّا وَلَدَ الصُّلْبِ وَوَلَدَ الِابْنِ خَاصَّةً. وَقَالَ تَعَالَى:" وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى " فَأَعْطَى ﵇ الْقَرَابَةَ مِنْهُمْ مِنْ أَعْمَامِهِ دُونَ بَنِي أَخْوَالِهِ. فَكَذَلِكَ وَلَدُ الْبَنَاتِ لَا يَنْتَمُونَ إِلَيْهِ بِالنَّسَبِ، وَلَا يَلْتَقُونَ مَعَهُ فِي أَبٍ. قَالَ ابْنُ الْقَصَّارِ: وَحُجَّةُ مَنْ أَدْخَلَ الْبَنَاتِ فِي الْأَقَارِبِ قَوْلُهُ ﵇ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ" إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ". وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا يَمْتَنِعُ أَنْ يَقُولَ فِي وَلَدِ الْبَنَاتِ إِنَّهُمْ وَلَدٌ لِأَبِي أُمِّهِمْ. وَالْمَعْنَى يَقْتَضِي ذَلِكَ، لِأَنَّ الْوَلَدَ مُشْتَقٌّ مِنَ التَّوَلُّدِ وَهُمْ مُتَوَلِّدُونَ عَنْ أَبِي أُمِّهِمْ لَا مَحَالَةَ، وَالتَّوَلُّدَ مِنْ جِهَةِ الْأُمِّ كَالتَّوَلُّدِ مِنْ جِهَةِ الْأَبِ. وَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى ذَلِكَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ) إِلَى قول (مِنَ الصَّالِحِينَ) فَجَعَلَ عِيسَى مِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَهُوَ ابْنُ ابْنَتِهِ. الثَّالِثَةُ- قَدْ تَقَدَّمَ فِي النِّسَاءِ بَيَانُ مَا لَا يَنْصَرِفُ مِنْ هْذِهِ الْأَسْمَاءِ. وَلَمْ يَنْصَرِفْ دَاوُدُ لِأَنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، وَلَمَّا كَانَ عَلَى فَاعُولٍ لَا يَحْسُنُ فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لَمْ يَنْصَرِفْ. وَإِلْيَاسُ أَعْجَمِيٌّ. قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَ إِلْيَاسُ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ. وَذَكَرَ الْقُتَبِيُّ قَالَ: كَانَ مِنْ سِبْطِ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ" وَالِيَاسَ" بِوَصْلِ الْأَلِفِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ" وَالْيَسَعَ" بِلَامٍ مُخَفَّفَةٍ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ إِلَّا عَاصِمًا" وَاللَّيْسَعَ".

İkincisi: Ebû Hanîfe ve eş-Şâfiî şöyle demişlerdir: Kim çocuğuna ve çocuğunun çocuğuna bir vakıf yaparsa, nesilleri devam ettiği müddetçe buna oğlunun çocukları da kızlarının çocukları da dâhil olur. Aynı şekilde akrabalarına vasiyette bulunursa buna kızların çocukları da dâhil olur. Ebû Hanîfe'ye göre akraba (karâbet), mahrem olan her rahim (kan bağı) sahibidir. Ona göre amca, hala, dayı ve teyze oğulları mahrem olmadıkları için [bu kapsama girmeyip] düşerler. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: Akraba, mahrem olsun veya olmasın her rahim sahibidir. Dolayısıyla ona göre amca oğlu ve diğerleri [kapsam dışı kalıp] düşmez. Mâlik ise şöyle demiştir: Kızların çocukları buna dâhil olmaz. "Akrabama ve neslime (akıb)" sözü, "Çocuğuma ve çocuğumun çocuğuna" sözü gibidir. Buna erkek çocukların çocukları ile babanın asabesine ve sulbüne dayanan kimseler dâhil olur; kızların çocukları ise dâhil olmaz. eş-Şâfiî'den de Âl-i İmrân'da buna benzer bir görüş geçmişti. Bu ikisinin delili, Yüce [Allah]'ın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiyede bulunur” buyruğudur. Müslümanlar bu ayetin zahirinden yalnızca sulbünden gelen çocuk ile özellikle erkek çocuğun çocuğunu anlamışlardır. Allah Teâlâ: { وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى } “...Peygambere ve yakınlarına...” buyurmuştur. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem de akrabadan olan payı dayıoğullarına değil, amcalarına vermiştir. Dolayısıyla kızların çocukları da nesep bakımından ona nispet edilmezler ve onunla bir babada birleşmezler. İbnü'l-Kassâr şöyle demiştir: Kızları akrabalar arasına dâhil edenlerin delili, [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hasan b. Alî için buyurduğu: « إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ » «Şüphesiz benim bu oğlum bir seyyiddir» hadisidir. Kızların çocukları hakkında onların, annelerinin babasının çocukları olduğunu söylemekten çekinen bir kimse bilmiyoruz. Anlam da bunu gerektirir; zira "veled" (çocuk) kelimesi "tevellüd" (türeme/doğma) kökünden türemiştir ve onlar da şüphesiz annelerinin babasından doğup türemişlerdir. Anne tarafından türeme de baba tarafından türeme gibidir. Kur'an da buna delalet etmiştir. Allah Teâlâ: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ } “onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı...” ayetinden { مِنَ الصَّالِحِينَ } “salihlerdendir” buyruğuna kadar [zikretmiş], İsa'yı kızı [Meryem]'in oğlu olduğu halde onun zürriyetinden kılmıştır. Üçüncüsü: Bu isimlerden gayrimunsarif (tenvin ve kesre almayan) olanların açıklaması Nisâ Sûresi'nde geçmişti. Dâvûd ismi, yabancı (ucme) bir isim olduğu için gayrimunsariftir; "fâûl" vezninde olup başına elif-lâm takısı alması uygun düşmediği için gayrimunsarif olmuştur. İlyâs da yabancı bir isimdir. ed-Dahhâk: "İlyâs, İsmâil'in soyundandı" demiştir. el-Kutebî ise: "O, Yûşa' b. Nûn'un sıbtındandı (kabilesindendi)" dediğini nakletmiştir. el-A'rec, el-Hasan ve Katâde "Ve'lyâse" (وَالِيَاسَ) şeklinde elifi vasıl ile okumuşlardır. Haremeyn ehli, Ebû Amr ve Âsım ise lâm'ı şeddesiz (muhaffef) olarak "ve'l-yese'a" (وَالْيَسَعَ) okumuşlardır. Âsım dışındaki Kûfeliler ise "ve'l-leyse'a" (وَاللَّيْسَعَ) şeklinde okumuşlardır.

وَكَذَا قَرَأَ الْكِسَائِيُّ، وَرَدَّ قِرَاءَةَ مَنْ قَرَأَ" وَالْيَسَعَ" قَالَ: لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ الْيَفْعَلُ مِثْلَ الْيَحْيَى. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الرَّدُّ لَا يَلْزَمُ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: الْيَعْمَلُ وَالْيَحْمَدُ، وَلَوْ نَكَّرْتَ يَحْيَى لَقُلْتَ الْيَحْيَى. وَرَدَّ أَبُو حَاتِمٍ عَلَى مَنْ قَرَأَ" اللَّيْسَعَ" وَقَالَ: لَا يُوجَدُ لَيْسَعُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الرَّدُّ لَا يَلْزَمُ، فَقَدْ جَاءَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ حَيْدَرٌ وَزَيْنَبُ، وَالْحَقُّ فِي هَذَا أَنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، وَالْعُجْمَةُ لَا تُؤْخَذُ بِالْقِيَاسِ إِنَّمَا تُؤْخَذُ سَمَاعًا وَالْعَرَبُ تُغَيِّرُهَا كَثِيرًا، فَلَا يُنْكَرُ أَنْ يَأْتِيَ الِاسْمُ بِلُغَتَيْنِ. قَالَ مَكِّيٌّ: مَنْ قَرَأَ بِلَامَيْنِ فَأَصْلُ الِاسْمِ لَيْسَعُ، ثُمَّ دَخَلَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلتَّعْرِيفِ. وَلَوْ كَانَ أَصْلُهُ يَسَعُ مَا دَخَلَتْهُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ، إِذْ لَا يَدْخُلَانِ عَلَى يَزِيدَ وَيَشْكُرَ: اسْمَيْنِ لِرَجُلَيْنِ، لِأَنَّهُمَا مَعْرِفَتَانِ عَلَمَانِ. فَأَمَّا" لَيْسَعُ" نَكِرَةٌ فَتَدْخُلُهُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلتَّعْرِيفِ، وَالْقِرَاءَةُ بِلَامٍ وَاحِدَةٍ أَحَبُّ إِلَيَّ، لِأَنَّ أَكْثَرَ الْقُرَّاءِ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: مَنْ قَرَأَ" الْيَسَعَ" بِلَامٍ وَاحِدَةٍ فَالِاسْمُ يَسَعُ، وَدَخَلَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ زَائِدَتَيْنِ، كَزِيَادَتِهِمَا فِي نَحْوِ الخمسة عشر، وفي نحو قوله:

el-Kisâî de böyle okumuş ve "el-yese'a" (وَالْيَسَعَ) şeklinde okuyanın kıraatini reddederek şöyle demiştir: Çünkü "el-Yahyâ" denilmediği gibi "el-Yef'alü" de denilmez. en-Nehhâs ise şöyle der: Bu ret geçerli değildir; çünkü Araplar "el-Ya'melü" ve "el-Yahmedü" derler, Yahyâ'yı da nekire yapsaydın "el-Yahyâ" derdin. Ebû Hâtim de "el-Leyse'a" (اللَّيْسَعَ) şeklinde okuyana karşı çıkmış ve: "Leyse' vezni yoktur" demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Bu ret de geçerli değildir; zira Arap kelamında Hayder ve Zeyneb gelmiştir. Bu husustaki hakikat şudur ki o acemî bir isimdir; acemîlik kıyasla değil ancak semâ (işitme) yoluyla alınır ve Araplar bunu çokça değiştirirler. Dolayısıyla ismin iki ayrı lügatle gelmesi inkâr edilemez. Mekkî şöyle demiştir: İki lam ile okuyana göre ismin aslı Leyse'dir, sonra belirlilik için elif-lam dahil olmuştur. Şayet aslı Yese' olsaydı elif-lam dahil olmazdı; zira iki adam ismi olan Yezîd ve Yeşkür üzerine [elif-lam] girmez, çünkü ikisi de marife özel isimdir. "Leyse'" ise nekiredir, bu yüzden belirlilik için elif-lam dahil olur; tek lam ile kıraat ise bana daha sevimlidir çünkü kurrânın çoğu bu görüştedir. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: "el-Yese'a" (الْيَسَعَ) şeklinde tek lam ile okuyana göre isim Yese'dir; elif-lam ise "el-Hamsete aşere" örneğinde olduğu gibi ve şairin şu sözündeki gibi zaid olarak girmiştir:

وجدنا اليزيد بْنَ الْوَلِيدِ مُبَارَكًا ... شَدِيدًا بِأَعْبَاءِ الْخِلَافَةِ كَاهِلُهُ

“Yezîd b. el-Velîd'i mübarek ve hilafet yüklerine karşı omuzu güçlü biri olarak bulduk.”

وَقَدْ زَادُوهَا فِي الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ نَحْوَ قَوْلِهِ:

Nitekim muzari fiilde de bunu şu beyitte olduğu gibi zaid kılmışlardır:

فَيُسْتَخْرَجُ الْيَرْبُوعُ مِنْ نَافِقَائِهِ ... وَمِنْ بَيْتِهِ بِالشِّيخَةِ الْيَتَقَصَّعُ

“Böylece çöl faresi gizli deliğinden ve şîhe otluğundaki girdiği yuvasından çıkarılır.”

يُرِيدُ الَّذِي يَتَقَصَّعُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: قُرِئَ بِتَخْفِيفِ اللَّامِ وَالتَّشْدِيدِ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ فِي أَنَّهُ اسْمٌ لِنَبِيٍّ مَعْرُوفٍ، مِثْلُ إِسْمَاعِيلَ وَإِبْرَاهِيمَ، وَلَكِنْ خَرَجَ عَمَّا عَلَيْهِ الْأَسْمَاءُ الْأَعْجَمِيَّةُ بِإِدْخَالِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ. وَتَوَهَّمَ قَوْمٌ أَنَّ الْيَسَعَ (هُوَ) إِلْيَاسُ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَفْرَدَ كُلَّ وَاحِدٍ بِالذِّكْرِ. وَقَالَ وَهْبٌ: الْيَسَعُ (هُوَ) صَاحِبُ إلياس، وكانا قبل زكريا وَيَحْيَى وَعِيسَى. وَقِيلَ: إِلْيَاسُ هُوَ إِدْرِيسُ (وَهَذَا غَيْرُ صَحِيحٍ لِأَنَّ إِدْرِيسَ) جَدُّ نُوحٍ وَإِلْيَاسُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ. وَقِيلَ: إِلْيَاسُ هُوَ الْخَضِرُ. وَقِيلَ: لَا، بَلِ الْيَسَعُ هُوَ الْخَضِرُ" وَلُوطاً" (اسْمٌ) أَعْجَمِيٌّ انْصَرَفَ لِخِفَّتِهِ. وَسَيَأْتِي اشْتِقَاقُهُ فِي" الْأَعْرَافِ.

[Şair bu ifadesiyle] 'el-yetaqassa'u' (yuvasına giren) [kelimesini] kastetmektedir. Kuşeyrî şöyle demiştir: [Bu lafız] lâm harfinin hafifletilmesiyle (şeddesiz: el-Yese') ve şeddeli (el-Lyesa') olarak okunmuştur. İsmâil ve İbrâhim gibi bilinen bir peygamberin ismi olması bakımından anlam birdir; ancak başına elif-lâm takısı dahil edilmek suretiyle yabancı (acemî) isimlerin genel kuralının dışına çıkmıştır. Bir grup, el-Yese'in bizzat İlyâs olduğunu zannetmiştir; fakat durum böyle değildir, çünkü Yüce Allah her birini ayrı ayrı zikretmiştir. Vehb [b. Münebbih] şöyle demiştir: el-Yese', İlyâs'ın arkadaşıdır; her ikisi de Zekeriyyâ, Yahyâ ve Îsâ'dan önce yaşamışlardı. İlyâs'ın İdrîs olduğu da söylenmiştir; (bu doğru değildir, çünkü İdrîs) Nûh'un dedesidir, İlyâs ise onun soyundandır. İlyâs'ın Hızır olduğu da söylenmiştir. Hayır, bilakis el-Yese'in Hızır olduğu da ileri sürülmüştür. { وَلُوطاً } “Ve Lût'u da...” [ifadesindeki Lût] yabancı (acemî) bir isimdir; [üç harfli olup ortası sakin olduğundan] hafifliği sebebiyle munsarıf kılınmıştır (tenvin almıştır). Bunun kökeni (iştikakı) A'râf [Suresi'nde] gelecektir.

[سورة الأنعام (٦): آية ٨٧]

[En'âm Suresi (6): Ayet 87]

وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧)

{ وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) } “Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden [bazılarını da doğru yola ilettik]. Onları seçtik ve onları dosdoğru bir yola ilettik.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ) " مِنْ" لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ هَدْينَا بَعْضَ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ. وَاجْتَبَيْنَاهُمْ قَالَ مُجَاهِدٌ: خَلَّصْنَاهُمْ، وَهُوَ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ بِمَعْنَى اخْتَرْنَاهُمْ، مُشْتَقٌّ مِنْ جَبَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ أَيْ جَمَعْتُهُ. فَالِاجْتِبَاءُ ضَمُّ الَّذِي تَجْتَبِيهِ إِلَى خَاصَّتِكَ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَجَبَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ جَبًّا، مَقْصُورٌ. وَالْجَابِيَةُ الْحَوْضُ. قَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ } “Babalarından, soylarından...” buyruğundaki { مِنْ } teb'îz (kısmîlik) içindir; yani babalarından, soylarından ve kardeşlerinden bir kısmını doğru yola ilettik demektir. { وَاجْتَبَيْناهُمْ } “Onları seçtik” ifadesi hakkında Mücâhid: Onları arındırdık/seçkin kıldık, demiştir. Bu kelime dilciler katında 'onları seçtik' anlamındadır; suyu havuzda topladım manasındaki 'cebeytü'l-mâe fi'l-havz' ifadesinden türemiştir. İctibâ, seçtiğin kimseyi kendine has kılmak/yakın kılmaktır. el-Kisâî der ki: Suyu havuzda topladığında kasr ile 'cebeytü'l-mâe fi'l-havzi cebyen' denir. Câbiye ise havuz demektir. Şair şöyle demiştir:

كَجَابِيَةِ الشَّيْخِ الْعِرَاقِيِّ تَفْهَقُ

“Iraklı yaşlı adamın dolup taşan havuzu gibi.”

وَقَدْ تَقَدَّمَ معنى الاصطفاء والهداية.

Istıfâ (seçme) ve hidayetin anlamı daha önce geçmişti.

[سورة الأنعام (٦): آية ٨٨]

[En'âm Suresi (6): Ayet 88]

ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨)

{ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir; kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir. Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا) أَيْ لَوْ عَبَدُوا غَيْرِي لَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ، وَلَكِنِّي عَصَمْتُهُمْ. وَالْحُبُوطُ الْبُطْلَانُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي البقرة.

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir; kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir. Eğer onlar da ortak koşsalardı...” buyruğu, yani benden başkasına tapsalardı amelleri boşa giderdi; fakat ben onları korudum demektir. Hubût (حُبُوط), bâtıl olmak ve boşa gitmektir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.

[سورة الأنعام (٦): آية ٨٩]

[En'âm Suresi (6): Ayet 89]

أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩) } “Onlar, kendilerine Kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer bunlar onu inkâr ederlerse, şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ" وَالْحُكْمَ" الْعِلْمُ وَالْفِقْهُ. (فَإِنْ يَكْفُرْ بِها) أَيْ بِآيَاتِنَا. هَؤُلَاءِ أَيْ كُفَّارُ عَصْرِكَ يَا مُحَمَّدُ. (فَقَدْ وَكَّلْنا بِها) جَوَابُ الشَّرْطِ، أَيْ وَكَّلْنَا بِالْإِيمَانِ بها (قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ) يريد

Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Onlar, kendilerine Kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir” buyruğunda [yer alan bu ifadeler] mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). "el-Hukm" (وَالْحُكْمَ) ilim ve fıkıh (derin anlayış) demektir. { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها } “Eğer onu inkâr ederlerse” yani ayetlerimizi inkâr ederlerse, "bunlar" (هؤُلاءِ) yani ey Muhammed, senin asrının kâfirleri [inkâr ederlerse], { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها } “şüphesiz biz onu vekil kılmışızdır” ifadesi şartın cevabıdır; yani ona iman etmeyi, { قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “onu inkâr etmeyecek bir topluluğa” tevdi etmişizdir/vekil kılmışızdır ki bununla şunu kastetmektedir:

الْأَنْصَارَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْمُهَاجِرِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي النَّبِيِّينَ الَّذِينَ قَصَّ اللَّهُ ﷿. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِالْمَعْنَى، لِأَنَّهُ قَالَ بَعْدُ:" أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ". وَقَالَ أَبُو رَجَاءٍ: هُمُ الْمَلَائِكَةُ. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالْمَلَائِكَةِ. وَالْبَاءُ فِي" بِكافِرِينَ" زائدة (على جهة) التأكيد.

Medine halkından Ensâr ve Mekke halkından Muhacirlerdir. Katâde ise: Aziz ve celil olan Allah'ın anlattığı peygamberleri kastetmektedir, demiştir. en-Nehhâs şöyle der: Bu görüş anlama daha uygundur; çünkü sonrasında: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy” buyurmuştur. Ebû Recâ: Onlar meleklerdir, demiştir. Cinlerden, insanlardan ve meleklerden bütün müminleri kapsayan genel bir ifade olduğu da söylenmiştir. { بِكافِرِينَ } kelimesindeki bâ harf-i cerri tekit maksadıyla zaiddir.

[سورة الأنعام (٦): آية ٩٠]

[En'âm Suresi (6): Ayet 90]

أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠) } “Onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların yoluna uy. De ki: 'Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ) الِاقْتِدَاءُ طَلَبُ مُوَافَقَةِ الْغَيْرِ فِي فِعْلِهِ. فقيل: المعنى أصبر كما صبروا. وفيل: مَعْنَى" فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ" التَّوْحِيدُ وَالشَّرَائِعُ مُخْتَلِفَةٌ. وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ اتِّبَاعِ شَرَائِعِ الْأَنْبِيَاءِ فِيمَا عُدِمَ فِيهِ النَّصُّ، كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: أَنَّ أُخْتَ الربيع أم حارثة جرحت إنسانا فاختصموا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ وَعَلَيْهِ وَسَلَّمَ:" الْقِصَاصَ الْقِصَاصَ" فقالت أم الربيع: يا رسول الله أيقتص من فلانة؟! والله لا يقتص منها. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" سُبْحَانَ الله يا أم الربيع القصاص كتاب الله (. قَالَتْ: وَاللَّهِ لَا يُقْتَصُّ مِنْهَا أَبَدًا. قَالَ: فَمَا زَالَتْ حَتَّى قَبِلُوا الدِّيَةَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) إن من عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ (. فَأَحَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ على قول:" وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ " الْآيَةَ. وَلَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى نَصٌّ عَلَى الْقِصَاصِ فِي السِّنِّ إِلَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ خَبَرٌ عَنْ شَرْعِ التَّوْرَاةِ وَمَعَ ذَلِكَ فَحَكَمَ بِهَا وَأَحَالَ عَلَيْهَا. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ مُعْظَمُ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَأَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ، وَأَنَّهُ يَجِبُ الْعَمَلُ بِمَا وُجِدَ مِنْهَا. قَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ: وهو الذي تقتضيه أصول مالك

Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların yoluna uy” buyruğunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Öyleyse sen de onların yoluna uy” buyruğudur. İktidâ (uymak), bir fiilde başkasına uygun davranmayı istemektir. Şöyle denilmiştir: Mana; "Onların sabrettiği gibi sen de sabret" demektir. Şöyle de denilmiştir: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } buyruğunun anlamı tevhiddir; zira şeriatlar farklı farklıdır. Bazı âlimler, hakkında nas (açık hüküm) bulunmayan hususlarda peygamberlerin şeriatlarına tabi olmanın vücubuna (farz olduğuna) bu ayetle delil getirmişlerdir. Nitekim Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda [rivayet edildiğine göre]: er-Rubeyyi'in kız kardeşi Ümmü Hârise bir insanı yaralamış, bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaşmışlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « الْقِصَاصَ الْقِصَاصَ » «Kısas, kısas!» buyurdu. Bunun üzerine Ümmü'r-Rebî': "Ey Allah'ın Resûlü! Falancadan kısas mı alınacak?! Vallahi ondan kısas alınamaz" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « سُبْحَانَ الله يا أم الربيع القصاص كتاب الله » «Sübhânallah ey Ümmü'r-Rebî'! Kısas Allah'ın Kitabı'dır [hükmüdür]» buyurdu. Kadın: "Vallahi ondan asla kısas alınamaz" dedi. [Ravi] der ki: Kadın vazgeçmeyip ısrar etti, nihayetinde [yaralanan taraf] diyeti kabul etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إن من عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ » «Şüphesiz Allah'ın kullarından öyleleri vardır ki, Allah'a yemin etse Allah onu yemininde doğru çıkarır» buyurdu. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Biz orada onlara cana can... yazdık (farz kıldık)” ayetine atıfta bulunmuştur. Halbuki Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda dişte kısas olduğuna dair bu ayetten başka bir nas yoktur; bu da Tevrat şeriatından bir haberdir. Buna rağmen [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onunla hükmetmiş ve ona atıfta bulunmuştur. Mâlik'in ashabının çoğu ve Şâfiî'nin ashabı da bu görüşe varmış olup bu şeriatlardan [bize ulaşanlarla] amel etmenin vacip olduğunu kabul etmişlerdir. İbn Bükeyr şöyle demiştir: "Mâlik'in usûlünün gerektirdiği de budur."

وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ كَثِيرٌ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ وأصحاب الشافعي والمعتزلة، لقول تَعَالَى:" لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً ". وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ التَّقْيِيدَ: إِلَّا فِيمَا قُصَّ عَلَيْكُمْ مِنَ الْأَخْبَارِ عَنْهُمْ مِمَّا لم يأت من كِتَابِكُمْ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنِ الْعَوَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ مُجَاهِدًا عَنْ سَجْدَةِ" ص" فَقَالَ: سَأَلْتُ ابن عباس عن سجدة" ص" فقال: أو تقرأ" وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ" إِلَى قَوْلِهِ" أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ"؟ وَكَانَ دَاوُدُ ﵇ مِمَّنْ أُمِرَ نَبِيُّكُمْ ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِهِ. الثَّانِيَةُ- قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" اقْتَدِ قُلْ" بِغَيْرِ هَاءٍ فِي الْوَصْلِ. وقرا ابن عامر" اقتد هي قُلْ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَحْنٌ، لِأَنَّ الْهَاءَ لِبَيَانِ الْحَرَكَةِ فِي الْوَقْفِ وَلَيْسَتْ بِهَاءِ إِضْمَارٍ وَلَا بَعْدَهَا وَاوٌ وَلَا يَاءٌ، وَكَذَلِكَ أَيْضًا لا يجوز" فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ". وَمَنِ اجْتَنَبَ اللَّحْنَ وَاتَّبَعَ السَّوَادَ قَرَأَ" فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ" فَوَقَفَ وَلَمْ يَصِلْ، لِأَنَّهُ إِنْ وَصَلَ بِالْهَاءِ لَحَنَ وَإِنْ حَذَفَهَا خَالَفَ السَّوَادَ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْهَاءِ فِي الْوَصْلِ عَلَى نِيَّةِ الْوَقْفِ وَعَلَى نِيَّةِ الْإِدْرَاجِ اتِّبَاعًا لِثَبَاتِهَا فِي الْخَطِّ. وَقَرَأَ ابْنُ عَيَّاشٍ وَهِشَامٌ" اقْتَدِهِ قُلْ" بِكَسْرِ الْهَاءِ، وَهُوَ غَلَطٌ لَا يَجُوزُ فِي العربية. قوله تعالى: (قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً) أَيْ جُعْلًا عَلَى الْقُرْآنِ. (إِنْ هُوَ) أَيِ الْقُرْآنُ. (إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ) أَيْ هُوَ مَوْعِظَةٌ لِلْخَلْقِ. وَأَضَافَ الْهِدَايَةَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ:" فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ" لِوُقُوعِ الْهِدَايَةِ بِهِمْ. وَقَالَ:" ذلِكَ هُدَى اللَّهِ" لأنه الخالق للهداية.

Mâlik'in ve Şâfiî'nin ashabından pek çoğu ile Mu'tezile ise Allah Teâlâ'nın: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol tayin ettik” buyruğundan dolayı buna muhalefet etmişlerdir. Ancak bunda bir hüccet yoktur; çünkü bu ifade: 'Kitabınızda gelmeyip de onlardan size anlatılan haberler müstesna' şeklinde takyit edilmeye elverişlidir. Sahîh-i Buhârî'de el-Avvâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: Mücâhid'e Sâd Suresi'ndeki secdeyi sordum; o da şöyle dedi: İbn Abbâs'a Sâd Suresi'ndeki secdeyi sordum, o da: "{ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ } 'onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı...' ayetinden { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } 'Onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların yoluna uy' ayetine kadar okumuyor musun? Dâvûd aleyhisselâm Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine uymakla emrolunduğu kimselerdendi" dedi. İkinci mesele: Hamza ve el-Kisâî vasıl halinde he harfi olmaksızın "ıkte-di kul" (اقْتَدِ قُلْ) şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir ise "ıkte-di-hî kul" (اقتد هي قُلْ) okumuştur. en-Nehhâs şöyle der: Bu bir lahndır (hatadır); çünkü he harfi vakıf halinde hareketi açıklamak içindir, zamir he'si değildir ve ardından vâv yahut ye gelmez; aynı şekilde "fe bi hüdâhümuktedih kul" şeklinde okunması da caiz değildir. Lahndan sakınıp Mushaf hattına uyan kimse ise { فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } diye okuyup durur (vakfeder), vasletmez; çünkü he ile vaslederse lahn yapmış olur, onu hazfederse Mushaf hattına muhalefet etmiş olur. Cumhur ise hatta sabit olmasına uyarak vakıf yahut vasıl niyetiyle vasıl halinde de he ile okumuştur. İbn Ayyâş ve Hişâm ise he'nin kesresiyle "ıkte-dihî kul" (اقْتَدِهِ قُلْ) şeklinde okumuşlardır ki bu, Arapçada caiz olmayan bir hatadır. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “De ki: Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” buyruğu, yani Kur'an üzerine bir karşılık istemiyorum demektir. { إِنْ هُوَ } “O değildir” yani Kur'an. { إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ } “bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey” yani o mahlûkat için bir öğüttür. Hidayet onlar vasıtasıyla gerçekleştiği için hidayeti onlara izafe ederek: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “onların yoluna uy” buyurmuştur. { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ } “Bu Allah'ın hidayetidir” buyurmuştur çünkü hidayetin yaratıcısı O'dur.

[سورة الأنعام (٦): آية ٩١]

[En'âm Suresi (6): Ayet 91]

وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)

{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “Onlar: «Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir» demekle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: «Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin de parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu ise gizlediğiniz; gerek sizin gerekse atalarınızın bilmediği şeylerin size öğretildiği o Kitab'ı kim indirdi?» De ki: «Allah!» Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar.” (91)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) أَيْ فِيمَا وَجَبَ لَهُ وَاسْتَحَالَ عَلَيْهِ وَجَازَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا آمَنُوا أَنَّهُ عَلَى كل شي قَدِيرٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ عَظَمَتِهِ. وَهَذَا يَكُونُ مِنْ قَوْلِهِمْ: لِفُلَانٍ قَدْرٌ. وَشَرْحُ هَذَا أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا:" مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ" نَسَبُوا اللَّهَ ﷿ إِلَى أَنَّهُ لَا يُقِيمُ الْحُجَّةَ عَلَى عِبَادِهِ، وَلَا يَأْمُرُهُمْ بِمَا لَهُمْ فِيهِ الصَّلَاحُ، فَلَمْ يُعَظِّمُوهُ حَقَّ عَظَمَتِهِ وَلَا عَرَفُوهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَيْ مَا عَرَفُوا اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مَعْنًى حَسَنٌ، لِأَنَّ مَعْنَى قَدَرْتُ الشَّيْءَ وَقَدَّرْتُهُ عَرَفْتُ مقداره. ويدل عليه قول تَعَالَى:" إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ" أَيْ لَمْ يَعْرِفُوهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ، إِذْ أَنْكَرُوا أَنْ يُرْسِلَ رَسُولًا. وَالْمَعْنَيَانِ مُتَقَارِبَانِ. وَقَدْ قِيلَ: وَمَا قَدَرُوا نِعَمَ اللَّهِ حَقَّ تَقْدِيرِهَا. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ" وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدَرِهِ" بِفَتْحِ الدَّالِ، وَهِيَ لُغَةٌ. (إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: يَعْنِي مُشْرِكِي قُرَيْشٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الذي قاله أحد اليهود، قال: لم ينز اللَّهُ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ. قَالَ السُّدِّيُّ: اسْمُهُ فِنْحَاصُ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَيْضًا قَالَ: هُوَ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، جَاءَ يُخَاصِمُ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (أَنْشُدُكَ بِالَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى أَمَا تَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْحَبْرَ السَّمِينَ)؟ وَكَانَ حَبْرًا سَمِينًا. فَغَضِبَ وَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ على بشر من شي. فَقَالَ لَهُ أَصْحَابُهُ الَّذِينَ مَعَهُ: وَيْحَكَ! وَلَا عَلَى مُوسَى؟ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ على بشر من شي، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. ثُمَّ قَالَ نَقْضًا لِقَوْلِهِمْ وَرَدًّا عَلَيْهِمْ:" قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ"- أي في قراطيس-" تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً" هَذَا لِلْيَهُودِ الَّذِينَ أَخْفَوْا صِفَةَ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرَهَا مِنَ الْأَحْكَامِ. وقال مجاهد: قوله تعالى " قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى " خطاب للمشركين، وقوله" تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ" لِلْيَهُودِ (وَقَوْلُهُ) (وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ) لِلْمُسْلِمِينَ. وَهَذَا يَصِحُّ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ" يَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ يُبْدُونَهَا وَيُخْفُونَ" بِالْيَاءِ وَالْوَجْهُ عَلَى قِرَاءَةِ التَّاءِ أَنْ يَكُونَ كُلُّهُ لِلْيَهُودِ، وَيَكُونَ مَعْنَى" وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا"

Yüce Allah'ın: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler (kadrini bilemediler)” buyruğu; O'nun hakkında vâcip (zorunlu), müstahîl (imkânsız) ve caiz olan hususlarda [O'nu gereği gibi takdir edemediler] demektir. İbn Abbâs: "O'nun her şeye kâdir olduğuna iman etmediler" demiştir. el-Hasan ise: "O'nu azametine yaraşır şekilde yüceltmediler" demiştir. Bu da [Arapların]: "Falanın kadri (değeri/itibarı) vardır" sözünden gelir. Bunun açıklaması şudur: Onlar: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir” dediklerinde, aziz ve celil olan Allah'ın kullarına hüccet ikame etmediğini ve kendilerine faydalı olacak şeyleri emretmediğini iddia etmiş oldular; böylece O'nu azametine yaraşır biçimde yüceltmediler ve O'nu hakkıyla tanıyamadılar. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Yani Allah'ı hakkıyla tanıyamadılar." en-Nehhâs der ki: "Bu güzel bir anlamdır; çünkü [Arapçada] kadertü'ş-şey'e (قَدَرْتُ الشَّيْءَ) ve kaddertühû (قَدَّرْتُهُ), 'onun miktarını/değerini bildim' demektir. Yüce Allah'ın: { إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Hani onlar: 'Allah hiçbir insana bir şey indirmemiştir' demişlerdi” buyruğu da buna delildir; yani [Allah'ın] peygamber göndermesini inkâr ettiklerinde O'nu hakkıyla tanıyamamış oldular. Bu iki anlam birbirine yakındır." Şöyle de denilmiştir: "Allah'ın nimetlerini hakkıyla takdir edip [şükrünü eda edemediler]." Ebû Hayve, dâl harfinin fethasıyla { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدَرِهِ } şeklinde okumuştur ki bu da bir lehçedir. { إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Hani onlar: 'Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmemiştir' dedikleri vakit” âyeti hakkında İbn Abbâs ve başkaları: "Bununla Kureyş müşrikleri kastedilmektedir" demişlerdir. el-Hasan ve Saîd b. Cübeyr ise: "Bunu söyleyen Yahudilerden biriydi; 'Allah gökten hiçbir kitap indirmedi' dedi" demişlerdir. es-Süddî: "Onun adı Fınhâs'tır" demiştir. Yine Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Bu kimse Mâlik b. es-Sayf'tır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmaya gelmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Tevrat'ı Mûsâ'ya indiren [Allah] hakkı için sana soruyorum: Tevrat'ta Allah'ın şişman din adamına buğzettiğini görmüyor musun?» diye sordu. O da şişman bir hahamdı. Bunun üzerine öfkelendi ve: 'Vallahi Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' dedi. Beraberindeki arkadaşları ona: 'Yazıklar olsun sana! Mûsâ'ya da mı indirmedi?' dediler. O da: 'Vallahi Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' dedi. Bunun üzerine bu âyet indi." Daha sonra [Allah Teâlâ], onların sözlerini çürütmek ve onlara reddiye olmak üzere şöyle buyurdu: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ } “De ki: Mûsâ'nın insanlara bir nûr ve hidâyet olmak üzere getirdiği ve sizin de kâğıtlar haline getirdiğiniz” -yani parça parça kâğıtlara yazdığınız- { تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “bir kısmını açıkladığınız, çoğunu ise gizlediğiniz Kitab'ı kim indirdi?” Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını ve diğer hükümleri gizleyen Yahudilere hitaptır. Mücâhid şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “De ki: Mûsâ'nın getirdiği Kitab'ı kim indirdi?” buyruğu müşriklere bir hitaptır; { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ } “Sizin kâğıtlar haline getirdiğiniz...” buyruğu Yahudilere, { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “gerek sizin ve gerekse atalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” buyruğu ise Müslümanlara hitaptır. Bu [izah], { يَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ يُبْدُونَهَا وَيُخْفُونَ } şeklinde [üçüncü şahıs] yâ harfi ile okuyanların kıraatine göre geçerlidir. Tâ harfi ile okuma veçhine göre ise tamamının Yahudilere yönelik olması ve { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا } buyruğunun anlamının da...

أَيْ وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَهُ أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ، عَلَى وَجْهِ الْمَنِّ عَلَيْهِمْ بِإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ. وَجُعِلَتِ التَّوْرَاةُ صُحُفًا فَلِذَلِكَ قَالَ" قَراطِيسَ تُبْدُونَها" أَيْ تُبْدُونَ الْقَرَاطِيسَ. وَهَذَا ذَمٌّ لَهُمْ، وَلِذَلِكَ كَرِهَ الْعُلَمَاءُ كَتْبَ الْقُرْآنِ أَجْزَاءً. (قُلِ اللَّهُ) أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ اللَّهُ" (الَّذِي) أَنْزَلَ ذَلِكَ الْكِتَابَ عَلَى مُوسَى وَهَذَا الْكِتَابَ عَلَيَّ. أَوْ قُلِ اللَّهُ عَلَّمَكُمُ الْكِتَابَ. (ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ) أَيْ لَاعِبِينَ، وَلَوْ كَانَ جَوَابًا لِلْأَمْرِ لَقَالَ يَلْعَبُوا. وَمَعْنَى الْكَلَامِ التَّهْدِيدُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْمَنْسُوخِ بِالْقِتَالِ، ثُمَّ قيل:" تَجْعَلُونَهُ" فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِقَوْلِهِ" نُوراً وَهُدىً" فَيَكُونُ فِي الصِّلَةِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَأْنَفًا، وَالتَّقْدِيرُ: يجعلونه ذا قراطيس. وقوله:" تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً" يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِقَرَاطِيسَ، لِأَنَّ النَّكِرَةَ تُوصَفُ بِالْجُمَلِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَأْنَفًا حسبما تقدم.

Tevrat'ın indirilmesiyle kendilerine lütufta bulunulması kabilinden: 'Sizin de atalarınızın da bilmediğiniz şeyler size öğretildi' şeklinde olmasıdır. Tevrat sahifeler haline getirilmişti; işte bu yüzden: { قَراطِيسَ تُبْدُونَها } yani o sayfaları açığa çıkarıyorsunuz buyurmuştur. Bu onlar için bir yergidir; nitekim âlimler Kur'an'ın cüzler halinde yazılmasını da bu yüzden kerih görmüşlerdir. { قُلِ اللَّهُ } “De ki: Allah” yani: De ki ey Muhammed, o Kitab'ı Mûsâ'ya indiren de bu Kitab'ı bana indiren de Allah'tır. Yahut: 'Size Kitab'ı öğreten Allah'tır' de. { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar” yani oynar bir halde [bırak]; şayet emrin cevabı olsaydı 'yel'abû' derdi. Sözün anlamı tehdittir. Bunun kıtal (savaş) ayetiyle neshedilen hükümlerden olduğu da söylenmiştir. Sonra şöyle denilmiştir: { تَجْعَلُونَهُ } ifadesi { نُوراً وَهُدىً } buyruğu için sıfat konumundadır, dolayısıyla sıla cümlesinde olur. Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da muhtemeldir; takdiri: 'Onu sayfalar sahibi kılarlar' şeklindedir. { تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } sözünün { قَراطِيسَ } kelimesi için sıfat olması muhtemeldir; çünkü nekire isimler cümlelerle nitelenir. Daha önce geçtiği üzere müste'nefe olması da muhtemeldir.

[سورة الأنعام (٦): آية ٩٢]

[En'âm Suresi (6): Ayet 92]

وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢)

{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢) } “Bu da kendisinden öncekileri doğrulayan, Şehirlerin Anası'nı (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir Kitap'tır. Ahirete inananlar ona da inanırlar ve onlar namazlarına devam ederler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهذا كِتابٌ) يَعْنِي الْقُرْآنَ (أَنْزَلْناهُ) صِفَةٌ (مُبارَكٌ) أَيْ بُورِكَ فِيهِ، وَالْبَرَكَةُ الزِّيَادَةُ. وَيَجُوزُ نَصْبُهُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ عَلَى الحال. كذا (مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) أَيْ مِنَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ قَبْلَهُ، فَإِنَّهُ يُوَافِقُهَا فِي نَفْيِ الشِّرْكِ وإثبات التوحيد. (وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى) يريد المكة- وقد تقدم معنى تسميتها بذلك - وَالْمُرَادُ أَهْلُهَا، فَحُذِفَ الْمُضَافُ، أَيْ أَنْزَلْنَاهُ لِلْبَرَكَةِ وَالْإِنْذَارِ." وَمَنْ حَوْلَها" يَعْنِي جَمِيعَ الْآفَاقِ. (وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ) يُرِيدُ أَتْبَاعَ مُحَمَّدٍ ﷺ، بدليل قوله: (وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ) إيمان مَنْ آمَنَ بِالْآخِرَةِ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِالنَّبِيِّ ﵇ ولا بكتابه غير معتد به.

Yüce Allah'ın: { وَهذا كِتابٌ } “Bu da bir kitaptır” buyruğuyla Kur'ân kastedilmektedir. { أَنْزَلْناهُ } “onu indirdiğimiz” [ifadesi] sıfattır. { مُبارَكٌ } “mübarektir” yani kendisinde bereket kılınmıştır. Bereket ise artış demektir. Kur'ân dışındaki [bir kelamda bu kelimenin] hâl olarak nasb ile okunması da caizdir. Kezâ { مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendisinden öncekileri doğrulayan” yani kendisinden önce indirilen kitapları [doğrulayan demektir]. Çünkü o, şirkin reddedilmesi ve tevhidin ispatı hususunda onlara uygundur. { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } “Şehirlerin Anası'nı uyarman için” [buyruğuyla] Mekke kastedilmektedir -onun bu şekilde isimlendirilmesinin anlamı daha önce geçmişti-. Kastedilen ise onun halkıdır; bu sebeple muzaf hazfedilmiştir. Yani: [Biz] onu bereket ve uyarı için indirdik. { وَمَنْ حَوْلَها } “Ve çevresindekileri” [ifadesi], bütün yeryüzünü kastetmektedir. { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Ahirete inananlar ona da inanırlar” [ifadesiyle], { وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “ve onlar namazlarını korurlar” buyruğunun delaletiyle Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem tâbilerini kastetmektedir. [Zira] ahirete inanıp da Peygamber'e aleyhisselâm ve Kitabına inanmayan kimsenin imanı muteber değildir.

[سورة الأنعام (٦): آية ٩٣]

[En'âm Suresi (6): Ayet 93]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden ve 'Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri ölümün şiddetli dalgaları içindeyken ve melekler de ellerini uzatmış: 'Çıkarın canlarınızı! Bugün, Allah hakkında gerçek olmayanı söylemeniz ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanız sebebiyle alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız' derken bir görsen!”