قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ أَظْلَمُ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ. (مِمَّنِ افْتَرى) أَيِ اخْتَلَقَ. (عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ) فَزَعَمَ أَنَّهُ نَبِيٌّ (وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ) نَزَلَتْ فِي رَحْمَانِ الْيَمَامَةِ وَالْأَسْوَدِ الْعَنْسِيِّ وَسَجَاحَ زَوْجِ مُسَيْلِمَةَ، كُلُّهُمْ تَنَبَّأَ وَزَعَمَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَوْحَى إِلَيْهِ. قَالَ قَتَادَةُ: بَلَغَنَا أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ هَذَا في مسيلمة، وقال ابْنُ عَبَّاسٍ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا النَّمَطِ مَنْ أَعْرَضَ عَنِ الْفِقْهِ وَالسُّنَنِ وَمَا كَانَ عَلَيْهِ السَّلَفُ مِنَ السُّنَنِ فَيَقُولُ: وَقَعَ فِي خَاطِرِي كَذَا، أَوْ أَخْبَرَنِي قَلْبِي بِكَذَا، فَيَحْكُمُونَ بِمَا يَقَعُ فِي قُلُوبِهِمْ وَيَغْلِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ خَوَاطِرِهِمْ، وَيَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِكَ لِصَفَائِهَا مِنَ الْأَكْدَارِ وَخُلُوِّهَا مِنَ الْأَغْيَارِ، فَتَتَجَلَّى لَهُمُ الْعُلُومُ الْإِلَهِيَّةُ وَالْحَقَائِقُ الرَّبَّانِيَّةُ، فَيَقِفُونَ عَلَى أَسْرَارِ الْكُلِّيَّاتِ وَيَعْلَمُونَ أَحْكَامَ الْجُزْئِيَّاتِ فَيَسْتَغْنُونَ بِهَا عَنْ أَحْكَامِ الشَّرَائِعِ الْكُلِّيَّاتِ، وَيَقُولُونَ: هَذِهِ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ الْعَامَّةُ، إِنَّمَا يُحْكَمُ بِهَا عَلَى الْأَغْبِيَاءِ وَالْعَامَّةِ، وَأَمَّا الْأَوْلِيَاءُ وَأَهْلُ الْخُصُوصِ، فَلَا يَحْتَاجُونَ لِتِلْكَ النُّصُوصِ. وَقَدْ جَاءَ فِيمَا يَنْقُلُونَ: اسْتَفْتِ قَلْبَكَ وَإِنْ أَفْتَاكَ الْمُفْتُونَ، وَيَسْتَدِلُّونَ عَلَى هَذَا بِالْخَضِرِ، وَأَنَّهُ اسْتَغْنَى بِمَا تَجَلَّى لَهُ مِنْ تِلْكَ الْعُلُومِ، عَمَّا كَانَ عِنْدَ مُوسَى مِنْ تِلْكَ الْفُهُومِ. وَهَذَا الْقَوْلُ زَنْدَقَةٌ وَكُفْرٌ، يُقْتَلُ قَائِلُهُ وَلَا يُسْتَتَابُ، وَلَا يَحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى سُؤَالٍ وَلَا جَوَابٍ، فَإِنَّهُ يَلْزَمُ مِنْهُ هَدُّ الْأَحْكَامِ وَإِثْبَاتُ أَنْبِيَاءَ بَعْدَ نَبِيِّنَا ﷺ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْمَعْنَى فِي" الْكَهْفِ " مَزِيدُ بَيَانٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَظْلَمُ } “Daha zalim kimdir?” buyruğu mübtedâ ve haberdir; yani “Hiç kimse daha zalim değildir” demektir. { مِمَّنِ افْتَرى } “iftira edenden” yani uydurandan, { عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ } “Allah'a karşı bir yalan [iftira edenden] yahut kendisine vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden”, böylece kendisinin peygamber olduğunu iddia eden, { وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “oysa kendisine hiçbir şey vahyolunmamıştır”. [Bu ayet] Yemâme'nin Rahmân'ı [Müseylime], Esved el-Ansî ve Müseylime'nin eşi Secâh hakkında inmiştir; hepsi de peygamberlik taslamış ve Allah'ın kendilerine vahyettiğini iddia etmişti. Katâde şöyle demiştir: “Bize ulaştığına göre Allah bunu Müseylime hakkında indirmiştir.” İbn Abbâs da böyle söylemiştir. Ben derim ki: Fıkıhtan, sünnetlerden ve selefin üzerinde bulunduğu sünnet [yolun]dan yüz çevirip de “Hatırıma şöyle geldi” veya “Kalbim bana şöyle bildirdi” diyenler de bu kabildendir. Bunlar, kalplerine doğan ve hatırlarına galip gelen şeylerle hükmederler; bunun da kalplerinin kederlerden arınmış ve masivadan hali olmasından kaynaklandığını, böylece kendilerine ilahî ilimlerin ve rabbânî hakikatlerin tecelli ettiğini iddia ederler. Bu sayede küllîlerin (genel ilkelerin) sırlarına vakıf olup cüz'îlerin hükümlerini bildiklerini, dolayısıyla bunlarla küllî şeriatlerin hükümlerine ihtiyaç duymadıklarını [müstağni olduklarını] söylerler. Ve şöyle derler: “Bu genel şeriat hükümleri ancak ahmaklar ve avam tabakası için hüküm ifade eder; evliya ve has kullar ise bu naslara muhtaç değildir.” Nitekim naklettikleri rivayetler arasında: « اسْتَفْتِ قَلْبَكَ وَإِنْ أَفْتَاكَ الْمُفْتُونَ » «Müftüler sana fetva verse de sen kalbine danış!» sözü de yer almaktadır. Buna Hızır'ı ve onun kendisine tecelli eden bu ilimler sebebiyle Mûsâ'nın nezdinde bulunan o anlayışlardan müstağni kaldığını delil getirirler. Bu görüş bir zındıklık ve küfürdür; bunu söyleyen kişi [irtidat sebebiyle] öldürülür, tövbeye de davet edilmez; onunla ilgili olarak bir soru ve cevaba da ihtiyaç yoktur. Çünkü bundan şer'î hükümlerin yıkılması ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra peygamberlerin varlığının kabul edilmesi lazımı doğar. İnşâallahu Teâlâ el-Kehf [Suresi'nde] bu anlama dair daha geniş açıklama gelecektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ) " مَنْ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ، أَيْ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ قَالَ سَأُنْزِلُ، وَالْمُرَادُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي سَرْحٍ الَّذِي كَانَ يَكْتُبُ الْوَحْيَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ ارْتَدَّ وَلَحِقَ بِالْمُشْرِكِينَ. وَسَبَبُ ذَلِكَ فِيمَا ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ الَّتِي فِي" الْمُؤْمِنُونَ":" وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ " دَعَاهُ النَّبِيُّ ﷺ فَأَمْلَاهَا عَلَيْهِ، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى قَوْلِهِ" ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ" عَجِبَ عَبْدُ اللَّهِ فِي تَفْصِيلِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ فَقَالَ:" فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ". فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَهَكَذَا أُنْزِلَتْ عَلَيَّ) فَشَكَّ عَبْدُ اللَّهِ حِينَئِذٍ وَقَالَ: لَئِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا لقد أوحي إلى كما أوحى إليه ولين كَانَ كَاذِبًا لَقَدْ قُلْتُ كَمَا قَالَ. فَارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ وَلَحِقَ بِالْمُشْرِكِينَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ" رَوَاهُ الْكَلْبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَذَكَرَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ قَالَ حَدَّثَنِي شُرَحْبِيلُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ" وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ" ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ، فَلَمَّا دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ أَمَرَ بِقَتْلِهِ وَقَتْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَطَلٍ وَمَقِيسِ بْنِ صُبَابَةَ وَلَوْ وُجِدُوا تَحْتَ أَسْتَارِ الْكَعْبَةِ، فَفَرَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي سَرْحٍ إِلَى عُثْمَانَ ﵁، وَكَانَ أَخَاهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ، أَرْضَعَتْ أُمُّهُ عُثْمَانَ، فَغَيَّبَهُ عُثْمَانُ حَتَّى أَتَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ مَا اطْمَأَنَّ أَهْلُ مَكَّةَ فَاسْتَأْمَنَهُ لَهُ، فَصَمَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ طَوِيلًا ثُمَّ قَالَ: (نَعَمْ). فَلَمَّا انْصَرَفَ عُثْمَانُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا صَمَتُّ إِلَّا لِيَقُومَ إِلَيْهِ بَعْضُكُمْ فَيَضْرِبَ عنقه). فقال رجل من الأنصار: فهلا أو مات إِلَيَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: (إِنَّ النَّبِيَّ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ لَهُ خَائِنَةُ الْأَعْيُنِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ أَيَّامَ الْفَتْحِ فَحَسُنَ إِسْلَامُهُ، وَلَمْ يَظْهَرْ مِنْهُ مَا يُنْكَرُ عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ. وَهُوَ أَحَدُ النُّجَبَاءِ الْعُقَلَاءِ الْكُرَمَاءِ مِنْ قُرَيْشٍ، وَفَارِسُ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ الْمَعْدُودُ فِيهِمْ، ثُمَّ وَلَّاهُ عُثْمَانُ بَعْدَ ذَلِكَ مِصْرَ سَنَةَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ. وَفُتِحَ عَلَى يَدَيْهِ إِفْرِيقِيَّةُ سَنَةَ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ، وَغَزَا مِنْهَا الْأَسَاوِدَ مِنْ أَرْضِ النُّوبَةِ سَنَةَ إِحْدَى وَثَلَاثِينَ، وَهُوَ هادنهم الهدنة الباقية إلى اليوم.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “...ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden [daha zalim kim olabilir?]” buyruğunda geçen “men (مَنْ)” cer mahallindedir; yani “'Ben de indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir?” demektir. Bununla kastedilen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için vahiy kâtipliği yapan, daha sonra irtidat edip (dinden dönüp) müşriklere katılan Abdullah b. Ebî Serh'tir. Müfessirlerin zikrettiğine göre bunun sebebi şudur: Mü'minûn Sûresi'ndeki { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık” ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırdı ve bu ayeti ona yazdırdı. { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” ayetine gelince, Abdullah insanın yaratılışındaki bu ayrıntıya hayran kalıp: “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Bana da bu şekilde indirildi» buyurdu. Bunun üzerine Abdullah şüpheye düştü ve: “Şayet Muhammed doğru sözlü ise ona vahyedildiği gibi bana da vahyolunmuştur; şayet yalancı ise ben de onun dediği gibi söyledim” dedi. Böylece İslam'dan irtidat edip müşriklere katıldı. İşte: { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “...ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden...” buyruğu bunun hakkındadır. Bunu el-Kelbî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Muhammed b. İshâk da bunu zikrederek şöyle demiştir: Bana Şürahbîl anlattı ve dedi ki: { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } ayeti, İslam'dan irtidat eden Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdiğinde Kâbe'nin örtüleri altında bulunsalar dahi onun, Abdullah b. Hatal'ın ve Makîs b. Subâbe'nin öldürülmesini emretti. Bunun üzerine Abdullah b. Ebî Serh, sütkardeşi olan Osman radıyallâhu anh'a sığındı; zira Osman'ı Abdullah'ın annesi emzirmişti. Osman, Mekke halkı emniyete kavuşuncaya kadar onu gizledi; sonra onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirip onun için eman diledi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uzun bir süre sustu, sonra: «Evet» buyurdu. Osman ayrılınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben sadece, içinizden biri kalkıp onun boynunu vursun diye sustum» buyurdu. Ensârdan bir adam: “Bana [gözünle] işaret etseydin ya ey Allah'ın Resûlü!” deyince, şöyle buyurdu: «Bir peygambere göz ucuyla hıyanet etmek (kaş göz işareti yapmak) yaraşmaz.» Ebû Ömer şöyle demiştir: Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh fetih günlerinde Müslüman oldu ve İslam'ı güzel oldu; bundan sonra da kendisinden kınanacak bir şey görülmedi. O, Kureyş'in seçkin, akıllı ve cömert şahsiyetlerinden biriydi ve Benî Âmir b. Lüeyy'in saygın bir süvarisiydi. Daha sonra Osman onu yirmi beşinci yılda Mısır'a vali tayin etti. Yirmi yedinci yılda İfrîkıyye onun eliyle fethedildi; otuz birinci yılda oradan Nûbe topraklarındaki Siyahlara (Esâvid) gazve düzenledi ve onlarla günümüze kadar devam eden barış antlaşmasını yaptı.
وَغَزَا الصَّوَارِيَ مِنْ أَرْضِ الرُّومِ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَثَلَاثِينَ، فَلَمَّا رَجَعَ مِنْ وِفَادَاتِهِ مَنَعَهُ ابْنُ أَبِي حُذَيْفَةَ مِنْ دُخُولِ الْفُسْطَاطِ، فَمَضَى إِلَى عَسْقَلَانَ، فَأَقَامَ فِيهَا حَتَّى قُتِلَ عُثْمَانُ ﵁. وَقِيلَ: بَلْ أَقَامَ بِالرَّمْلَةِ حَتَّى مَاتَ فَارًّا مِنَ الْفِتْنَةِ. وَدَعَا رَبَّهُ فَقَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْ خَاتِمَةَ عَمَلِي صَلَاةَ الصُّبْحِ، فَتَوَضَّأَ ثُمَّ صَلَّى فَقَرَأَ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَالْعَادِيَاتِ، وَفِي الثَّانِيَةِ بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَسُورَةٍ، ثُمَّ سَلَّمَ عَنْ يَمِينِهِ، ثُمَّ ذَهَبَ يُسَلِّمُ عَنْ يَسَارِهِ فَقَبَضَ اللَّهُ رُوحَهُ. ذَكَرَ ذَلِكَ كُلَّهُ يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ وَغَيْرُهُ. وَلَمْ يُبَايِعْ لِعَلِيٍّ وَلَا لِمُعَاوِيَةَ ﵄. وَكَانَتْ وَفَاتُهُ قَبْلَ اجْتِمَاعِ النَّاسِ عَلَى مُعَاوِيَةَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ تُوُفِّيَ بِإِفْرِيقِيَّةَ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ تُوُفِّيَ بِعَسْقَلَانَ سَنَةَ سِتٍّ أَوْ سَبْعٍ وَثَلَاثِينَ. وَقِيلَ: سَنَةَ سِتٍّ وَثَلَاثِينَ. وَرَوَى حَفْصُ بْنُ عُمَرَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، لِأَنَّهُ عَارَضَ الْقُرْآنَ فَقَالَ: وَالطَّاحِنَاتِ طَحْنًا. وَالْعَاجِنَاتِ عَجْنًا. فَالْخَابِزَاتِ خَبْزًا. فَاللَّاقِمَاتِ لَقْمًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ) أَيْ شَدَائِدُهُ وَسَكَرَاتُهُ. وَالْغَمْرَةُ الشِّدَّةُ، وَأَصْلُهَا الشَّيْءُ الَّذِي يَغْمُرُ الْأَشْيَاءَ فَيُغَطِّيهَا. وَمِنْهُ غَمَرَهُ الْمَاءُ. ثُمَّ وُضِعَتْ فِي مَعْنَى الشَّدَائِدِ وَالْمَكَارِهِ. وَمِنْهُ غَمَرَاتُ الْحَرْبِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْغَمْرَةُ الشِّدَّةُ، وَالْجَمْعُ غُمَرٌ مِثْلُ نَوْبَةٍ وَنُوَبٍ. قَالَ الْقُطَامِيُّ يَصِفُ سَفِينَةَ نُوحٍ ﵇:
Otuz dördüncü yılda Rum topraklarında Zâtü's-Savârî gazvesini yaptı. Seferlerinden döndüğünde İbn Ebî Huzeyfe onun Fustat'a girmesine engel oldu; bunun üzerine Askalan'a gitti ve Osman radıyallâhu anh öldürülünceye kadar orada ikamet etti. Fitneden kaçarak vefat edinceye kadar Remle'de ikamet ettiği de söylenmiştir. Rabbine şöyle dua etti: “Allah'ım! Amelimin sonuncusunu sabah namazı kıl.” Abdest aldı, sonra namaz kıldı. Birinci rekâtta Ümmü'l-Kur'an (Fatiha) ile el-Âdiyât'ı, ikinci rekâtta da Ümmü'l-Kur'an ile bir sure okudu. Sonra sağına selam verdi, ardından soluna selam vermeye yönelirken Allah onun ruhunu kabzetti. Bütün bunları Yezîd b. Ebî Habîb ve başkaları zikretmiştir. O ne Ali'ye ne de Muâviye'ye radıyallâhu anhümâ biat etmedi. Vefatı, insanların Muâviye üzerinde birleşmesinden önce idi. İfrîkıyye'de vefat ettiği de söylenmiştir; sahih olan ise otuz altı veya otuz yedinci yılda Askalan'da vefat ettiğidir; otuz altıncı yılda olduğu da söylenmiştir. Hafs b. Ömer, el-Hakem b. Ebân'dan, o da İkrime'den bu ayetin en-Nadr b. el-Hâris hakkında indiğini rivayet etmiştir; çünkü o Kur'an'a nazire yapmaya kalkışmış ve: “Öğütenlere andolsun öğüttükçe! Yoğuranlara andolsun yoğurdukça! Pişirenlere andolsun pişirdikçe! Lokma yapanlara andolsun lokma lokma!” demiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “O zalimleri ölümün şiddetli dalgaları içindeyken ... bir görsen!” buyruğu, yani ölümün şiddetleri ve sekeratı içindeyken demektir. el-Gamre (الْغَمْرَةُ) şiddet demektir; aslı ise eşyayı kaplayıp örten şeydir. Suyun bir şeyi kaplaması (غَمَرَهُ الْمَاءُ) ifadesi buradan gelir. Daha sonra şiddetler ve hoşa gitmeyen durumlar anlamında kullanılmıştır. Savaşın şiddetleri (غَمَرَاتُ الْحَرْبِ) ifadesi de böyledir. el-Cevherî der ki: el-Gamre, şiddet demektir; çoğulu ise nevbe (نَوْبَةٌ) ve nüveb (نُوَبٌ) gibi gumer (غُمَرٌ) şeklinde gelir. el-Kutâmî, Nûh aleyhisselâm'ın gemisini vasfederek şöyle demiştir:
وَحَانَ لِتَالِكَ الْغُمَرِ انحسار
Ve o derin dalgaların çekilme vakti geldi.
وغمرات الموت شدائده (والملائكة باسطوا أَيْدِيهِمْ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَالْأَصْلُ بَاسِطُونَ. قِيلَ: بِالْعَذَابِ وَمَطَارِقِ الْحَدِيدِ، عَنِ الْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ. وَقِيلَ: لِقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ "
Ölümün ğamerâtı (غَمَرَاتُ المَوْتِ), onun şiddetli halleridir. { وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ } “Melekler de ellerini uzatmışlardır” [ifadesi] mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). Kelimenin aslı “bâsitûne (بَاسِطُونَ)” şeklindedir. Hasan ve Dahhâk'tan [nakledildiğine göre]: “Azapla ve demir tokmaklarla [ellerini uzatırlar]” denilmiştir. “Ruhlarını kabzetmek için [uzatırlar]” da denilmiştir. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de: { وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ } “Meleklerin, kâfirlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını aldıklarını bir görsen!” buyrulmaktadır.
فَجَمَعَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْقَوْلَيْنِ. يُقَالُ: بَسَطَ إِلَيْهِ يَدَهُ بِالْمَكْرُوهِ. (أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ) أَيْ خَلِّصُوهَا مِنَ الْعَذَابِ إِنْ أَمْكَنَكُمْ، وَهُوَ تَوْبِيخٌ. وَقِيلَ: أَخْرِجُوهَا كُرْهًا، لِأَنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ تَنْشَطُ لِلْخُرُوجِ لِلِقَاءِ رَبِّهِ، وَرُوحَ الْكَافِرِ تُنْتَزَعُ انْتِزَاعًا شَدِيدًا، وَيُقَالُ: أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْخَبِيثَةُ اخْرُجِي سَاخِطَةً مَسْخُوطًا عَلَيْكِ إلى عذاب الله وهو أن، كَذَا جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَغَيْرِهِ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهِ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقِيلَ: هُوَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِ الْقَائِلِ لِمَنْ يُعَذِّبُهُ: لَأُذِيقَنَّكَ الْعَذَابَ وَلَأُخْرِجَنَّ نَفْسَكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَا يُخْرِجُونَ أَنْفُسَهُمْ بَلْ يَقْبِضُهَا مَلَكُ الْمَوْتِ وَأَعْوَانُهُ. وَقِيلَ: يُقَالُ هَذَا لِلْكُفَّارِ وَهُمْ فِي النَّارِ. وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ لِعِظَمِ الْأَمْرِ، أَيْ وَلَوْ رَأَيْتَ الظَّالِمِينَ فِي هَذِهِ الْحَالِ لَرَأَيْتَ عَذَابًا عظيما. والهون والهوان سواء. و (تَسْتَكْبِرُونَ) أَيْ تَتَعَظَّمُونَ وَتَأْنَفُونَ عَنْ قَبُولِ آيَاتِهِ.
İşte bu ayet her iki görüşü de bir araya getirmiştir. Birisine kötülükle el uzatıldığında: “Elini ona doğru uzattı (بَسَطَ إِلَيْهِ يَدَهُ)” denilir. { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Çıkarın canlarınızı!” yani yapabiliyorsanız kendinizi azaptan kurtarın demektir; bu bir azarlamadır. Zorla çıkarın anlamına geldiği de söylenmiştir; çünkü müminin ruhu Rabbine kavuşmak üzere çıkmaya can atarken, kâfirin ruhu ise şiddetle çekilip koparılır ve: “Ey pis nefis! Öfkeli ve kendisine öfkelenilmiş olarak Allah'ın azabına ve horluğuna çık!” denilir; Ebû Hüreyre ve başkalarının hadisinde böyle gelmiştir. Bunu et-Tezkire adlı kitabımızda etraflıca anlattık, Allah'a hamdolsun. Bunun, bir kimseye işkence eden kişinin: “Sana azabı tattıracağım ve canını çıkaracağım!” demesi mesabesinde olduğu da söylenmiştir; zira onlar kendi canlarını bizzat çıkaramazlar, aksine onu ölüm meleği ve yardımcıları kabzeder. Bunun kâfirlere onlar cehennemdeyken söyleneceği de ifade edilmiştir. Meselenin büyüklüğünden ötürü cevab [cümlesi] hazfedilmiştir; yani “Zalimleri bu halde bir görsen, muhakkak pek büyük bir azap görürdün” demektir. el-Hûn (الْهُونُ) ile el-hevân (الْهَوَانُ) birdir, alçaklık/horluk demektir. { تَسْتَكْبِرُونَ } “büyüklük taslamanız” ise ululanmanız ve O'nun ayetlerini kabul etmekten kibirlenip kaçınmanız demektir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٩٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 94]
وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)
{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤) } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size bahşettiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız. İçinizde [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى) هَذِهِ عبارة عن الحشر و" فُرادى " فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَلَمْ يَنْصَرِفْ لِأَنَّ فِيهِ أَلِفَ تَأْنِيثٍ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ" فُرَادًا" بِالتَّنْوِينِ وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَلَا يَقُولُونَ فِي مَوْضِعِ الرَّفْعِ فُرَادٌ. وَحَكَى أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى" فُرَادَ" بِلَا تَنْوِينٍ، قَالَ: مِثْلُ ثُلَاثٍ ورباع. و" فرادى" جَمْعُ فَرْدَانَ كَسُكَارَى جَمْعِ سَكْرَانَ، وَكُسَالَى جَمْعِ كَسْلَانَ. وَقِيلَ: وَاحِدُهُ" فَرْدٌ" بِجَزْمِ الرَّاءِ، وَ" فَرِدٌ" بِكَسْرِهَا، وَ" فَرَدٌ" بِفَتْحِهَا، وَ" فَرِيدٌ". وَالْمَعْنَى: جِئْتُمُونَا وَاحِدًا وَاحِدًا، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ مُنْفَرِدًا بِلَا أَهْلٍ وَلَا مَالٍ وَلَا وَلَدٍ وَلَا نَاصِرٍ مِمَّنْ كَانَ يُصَاحِبُكُمْ فِي الْغَيِّ، وَلَمْ يَنْفَعْكُمْ مَا عَبَدْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ " فَرْدَى" مِثْلَ سَكْرَى وَكَسْلَى بِغَيْرِ أَلِفٍ. (كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) أَيْ مُنْفَرِدِينَ كما خلقتم. وقيل: عراة كما خرجتم
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” buyruğu haşirden kinayedir. "Furâdâ (فُرَادى)" kelimesi hâl konumunda nasb mahallindedir; müenneslik elifi taşıdığı için gayrimunsarıftır. Ebû Hayve, Temîm kabilesinin lehçesine uygun olarak tenvin ile "furâden (فُرَادًا)" şeklinde okumuştur; ancak onlar ref mahallinde "furâdun (فُرَادٌ)" demezler. Ahmed b. Yahyâ ise tenvinsiz olarak "furâde (فُرَادَ)" kıraatini nakletmiş ve: "[Tıpkı] sülâse (ثُلَاث) ve rubâa (رُبَاع) gibidir" demiştir. "Furâdâ", sekrân'ın çoğulu sükârâ ve keslân'ın çoğulu küsâlâ gibi "ferdân" kelimesinin çoğuludur. Tekilinin [râ harfinin] sükûnuyla "ferd (فَرْد)", kesresiyle "ferid (فَرِد)", fethasıyla "ferad (فَرَد)" ve "ferîd (فَرِيد)" olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Bize teker teker; her biriniz tek başına; azgınlıkta size yoldaşlık edenlerden hiçbir aile, mal, evlat ve yardımcı bulunmaksızın geldiniz; Allah'tan başka taptıklarınız da size hiçbir fayda sağlamadı. el-A'rec ise [râ'dan sonra] elif olmaksızın, sekrâ ve keslâ vezninde "ferdâ (فَرْدَى)" şeklinde okumuştur. { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Sizi ilk defa yarattığımız gibi” yani ilk yaratıldığınız gibi tek başınıza [geldiniz]. Bir görüşe göre de: [Annelerinizin karnından] çıktığınız gibi çıplak olarak [geldiniz]...
مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ حُفَاةً غُرْلًا بُهْمًا لَيْسَ معهم شي. وَقَالَ الْعُلَمَاءُ: يُحْشَرُ الْعَبْدُ غَدًا وَلَهُ مِنَ الْأَعْضَاءِ مَا كَانَ لَهُ يَوْمَ وُلِدَ، فَمَنْ قُطِعَ مِنْهُ عُضْوٌ يُرَدُّ فِي الْقِيَامَةِ عَلَيْهِ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ:" غُرْلًا" أَيْ غَيْرُ مَخْتُونِينَ، أي يرد عليهم ما قطع منه عِنْدَ الْخِتَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ) أَيْ أَعْطَيْنَاكُمْ وَمَلَّكْنَاكُمْ وَالْخَوْلُ: مَا أَعْطَاهُ اللَّهُ لِلْإِنْسَانِ مِنَ الْعَبِيدِ وَالنِّعَمِ. (وَراءَ ظُهُورِكُمْ) أَيْ خَلْفَكُمْ. (وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ) أَيِ الَّذِينَ عَبَدْتُمُوهُمْ وَجَعَلْتُمُوهُمْ شُرَكَاءَ- يُرِيدُ الْأَصْنَامَ- أَيْ شُرَكَائِي. وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَقُولُونَ الْأَصْنَامُ شُرَكَاءُ اللَّهِ وَشُفَعَاؤُنَا عِنْدَهُ. (لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ) قَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ بِالنَّصْبِ عَلَى الظَّرْفِ، عَلَى مَعْنَى لَقَدْ تَقَطَّعَ وَصْلُكُمْ بَيْنَكُمْ. وَدَلَّ عَلَى حَذْفِ الْوَصْلِ قَوْلُهُ" وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ". فَدَلَّ هَذَا عَلَى التَّقَاطُعِ وَالتَّهَاجُرِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ شُرَكَائِهِمْ: إِذْ تَبَرَّءُوا مِنْهُمْ وَلَمْ يَكُونُوا مَعَهُمْ. وَمُقَاطَعَتُهُمْ لَهُمْ هُوَ تَرْكُهُمْ وَصْلَهُمْ لَهُمْ، فَحَسُنَ إِضْمَارُ الْوَصْلِ بَعْدَ" تَقَطَّعَ" لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. وَفِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَا يَدُلُّ عَلَى النَّصْبِ فِيهِ (لَقَدْ تَقَطَّعَ مَا بَيْنَكُمْ) وَهَذَا لَا يَجُوزُ فِيهِ إِلَّا النَّصْبُ، لِأَنَّكَ ذَكَرْتَ الْمُتَقَطِّعَ وَهُوَ" مَا". كَأَنَّهُ قَالَ: لَقَدْ تَقَطَّعَ الْوَصْلُ بَيْنَكُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَقَدْ تَقَطَّعَ الْأَمْرُ بَيْنَكُمْ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" بَيْنُكُمْ" بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ غَيْرُ ظَرْفٍ، فَأُسْنِدَ الْفِعْلُ إِلَيْهِ فَرُفِعَ. وَيُقَوِّي جَعْلَ" بَيْنَ" اسْمًا مِنْ جهة دخول حرف الجر عليه في قول تَعَالَى:" وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ " وَ" هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ ". وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ قِرَاءَةُ النَّصْبِ عَلَى مَعْنَى الرَّفْعِ، وَإِنَّمَا نُصِبَ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ ظَرْفًا مَنْصُوبًا وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْأَخْفَشِ، فَالْقِرَاءَتَانِ عَلَى هَذَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَاقْرَأْ بِأَيِّهِمَا شِئْتَ. (وَضَلَّ عَنْكُمْ) أَيْ ذَهَبَ. (مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ) أَيْ تَكْذِبُونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا. رُوِيَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي، النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ وَرُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ قَرَأَتْ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ" فَقَالَتْ: يا رسول الله، وا سوءتاه! إن
...annelerinizin karınlarından [çıktığınız gibi], yanlarında hiçbir şey bulunmaksızın yalınayak, sünnetsiz ve kusursuz olarak [gelirsiniz]. İlim ehli şöyle demiştir: Kul yarın [kıyamet günü] doğduğu gün hangi uzuvlara sahip idiyse öylece haşredilir. Kimden bir uzuv kesilmişse, kıyamet gününde ona geri verilir. 'Sünnetsiz (غُرْلًا)' ifadesinin anlamı da budur; yani sünnet olunmamış olarak, sünnet esnasında kendilerinden kesilen parça kendilerine iade edilmiş halde [haşredilirler]. Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ } “Size bahşettiğimiz şeyleri de ... bıraktınız” buyruğu; yani size verdiğimiz ve mülk kıldığımız şeyleri [bıraktınız] demektir. el-Havel (الْخَوْلُ): Allah'ın insana verdiği köleler ve nimetlerdir. { وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “Arkanızda” yani gerinizde [bıraktınız]. { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } “Şefaatçilerinizi yanınızda görmüyoruz” buyruğu; ibadet ettiğiniz ve ortak kıldığınız kimseleri -putları kastetmektedir- yani Bana ortak koştuklarınızı [görmüyoruz] demektir. Müşrikler: 'Putlar Allah'ın ortakları ve O'nun katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlardı. { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun ki aranızdaki bağ kopmuştur” buyruğunu Nâfi‘, Kisâî ve Hafs zarf olarak nasb ile ({ بَيْنَكُمْ }) okumuşlardır. Manası: 'Aranızdaki bağınız kopmuştur' demektir. 'Bağ (el-vasl)' kelimesinin hazfedildiğine { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “...iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi yanınızda görmüyoruz” buyruğu delalet etmektedir. Bu da aralarındaki ortaklarıyla olan bağların koptuğuna ve birbirinden ayrıldıklarına delalet eder; zira onlardan uzaklaşmışlar ve onların yanında bulunmamışlardır. Onlarla ilişkilerini kesmeleri ise onlara olan bağlılıklarını terk etmeleridir. Böylece sözün ona delalet etmesi sebebiyle 'tekattaa (تَقَطَّعَ)' fiilinden sonra 'bağ (el-vasl)' kelimesinin takdir edilmesi uygun düşmüştür. İbn Mes'ûd'un kıraatinde de nasbı gösteren şu vecih yer almaktadır: { لَقَدْ تَقَطَّعَ مَا بَيْنَكُمْ } [Aranızdaki şey kopmuştur]. Bu kıraatte nasbdan başkası caiz olmaz; zira kopan şeyi zikretmişsin ki o da 'mâ (مَا)'dır. Sanki O: 'Aranızdaki bağ kopmuştur' demiş gibidir. Bir görüşe göre anlam: 'Aranızdaki iş/durum kopmuştur' demektir; mana birbirine yakındır. Diğer kurrâ ise zarf olmayan bir isim kabul ederek raf ile ({ بَيْنُكُمْ }) okumuşlar, böylece fiil ona isnad edilerek merfû olmuştur. 'Beyne (بَيْنَ)' kelimesinin isim kılınmasını, Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Bizimle senin aranda bir perde vardır” ve { هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” buyruklarında başına harf-i cer gelmesi güçlendirmektedir. Nasb kıraatinin raf anlamında olması da caizdir; ref mahallinde olmasına rağmen mansub zarf olarak çokça kullanıldığından dolayı nasb edilmiştir. Bu, el-Ahfeş'in mezhebidir. Buna göre her iki kıraat de aynı anlamdadır, dilediğin kıraatle oku. { وَضَلَّ عَنْكُمْ } “Ve sizden kaybolup gitti” yani yok oldu. { مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “İddia edip durduğunuz şeyler” yani dünyada iken uydurduğunuz yalanlar [kaybolup gitti]. Âyetin Nadr b. el-Hâris hakkında indiği rivayet edilmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ'nın Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” buyruğunu okuyup: 'Ey Allah'ın Resûlü, ne ayıp! Gerçekten
الرِّجَالَ وَالنِّسَاءَ يُحْشَرُونَ جَمِيعًا، يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى سوأة بَعْضٍ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ) لَا يَنْظُرُ الرِّجَالُ إِلَى النِّسَاءِ وَلَا النِّسَاءُ إِلَى الرِّجَالِ شُغِلَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ (. وَهَذَا حَدِيثٌ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ.
erkekler ve kadınlar bir arada haşredilecek ve birbirlerinin avret yerine mi bakacaklar? Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “O gün herkesin kendine yetecek bir meşguliyeti vardır. Erkekler kadınlara, kadınlar da erkeklere bakmaz; herkes kendi derdine düşmüştür.” Bu, Sahih'te sabit olan bir hadistir; Müslim onu bu manayla tahric etmiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٩٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 95]
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥)
{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى) عَدَّ مِنْ عَجَائِبِ صُنْعِهِ ما يعجز عن أدنى شي مِنْهُ آلِهَتُهُمْ. وَالْفَلْقُ: الشَّقُّ، أَيْ يَشُقُّ النَّوَاةَ الْمَيِّتَةَ فَيُخْرِجُ مِنْهَا وَرَقًا أَخْضَرَ، وَكَذَلِكَ الْحَبَّةُ. وخرج مِنَ الْوَرَقِ الْأَخْضَرِ نَوَاةً مَيِّتَةً وَحَبَّةً، وَهَذَا مَعْنَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ، عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: مَعْنَى فَالِقٌ خَالِقٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: عُنِيَ بِالْفَلْقِ الشَّقُّ الَّذِي فِي الْحَبِّ وَفِي النَّوَى. وَالنَّوَى جَمْعُ نَوَاةٍ. وَيَجْرِي فِي كُلِّ ما له كَالْمِشْمِشِ وَالْخَوْخِ. (يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ) يُخْرِجُ الْبَشَرَ الْحَيَّ مِنَ النُّطْفَةِ الْمَيِّتَةِ، وَالنُّطْفَةَ الْمَيِّتَةَ مِنَ الْبَشَرِ الْحَيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَالْحَسَنِ. وَقَدْ مَضَى ذَلِكَ فِي (آلِ عِمْرَانَ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَلِيٍّ: وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّهُ لَعَهْدُ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ ﷺ إِلَيَّ أَنْ لَا يُحِبَّنِي إِلَّا مُؤْمِنٌ وَلَا يُبْغِضَنِي إِلَّا مُنَافِقٌ. (ذلِكُمُ اللَّهُ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ) فَمِنْ أَيْنَ تُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ مَعَ مَا تَرَوْنَ من قدرة الله جل وعز.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır” buyruğunda, ilahlarının en küçüğünden bile aciz kaldığı yaratılış harikalarından örnekler sayılmıştır. el-Falk (الْفَلْقُ), yarmak demektir; yani ölü çekirdeği yarıp ondan yeşil yaprak çıkarır, tane de böyledir. Yeşil yapraktan da ölü çekirdek ve tane çıkarır. Hasen ve Katâde'ye göre { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarandır” buyruğunun anlamı budur. İbn Abbâs ve ed-Dahhâk: “Fâlik (yarıp filizlendiren) yaratıcı demektir” demişlerdir. Mücâhid ise: “Yarmaktan kasıt, tanede ve çekirdekte bulunan yarıktır” demiştir. en-Nevâ (النَّوَى), nevât (نَوَاةٌ)'ın çoğuludur. Bu durum kayısı ve şeftali gibi çekirdeği olan her şeyde geçerlidir. { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } buyruğu; İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre ölü meniden diri insanı, diri insandan da ölü meniyi çıkarır demektir. Katâde ve Hasen'in görüşü ise daha önce geçmişti. Bu husus Âl-i İmrân Suresi'nde de geçmişti. Sahîh-i Müslim'de Ali'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Taneyi yaran ve canı yaratan Allah'a yemin olsun ki, ümmî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana ahdi şudur: Beni ancak mümin sever ve bana ancak münafık buğzeder.” { ذلِكُمُ اللَّهُ } “İşte Allah budur!” mübteda ve haberdir. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” yani Aziz ve Celil olan Allah'ın kudretini görmenize rağmen haktan nasıl çevriliyorsunuz?
[سورة الأنعام (٦): آية ٩٦]
[En'âm Suresi (6): Ayet 96]
فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)
{ فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) } “Sabahı yarıp aydınlatan O'dur. Geceyi bir dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah]'ın takdiridir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فالِقُ الْإِصْباحِ" نَعْتٌ لِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَالِقُ الْإِصْبَاحِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْإِصْبَاحِ. وَالصُّبْحُ وَالصَّبَاحُ أَوَّلُ النهار، وكذلك الإصباح، أي
Allah Teâlâ'nın: “{ فالِقُ الْإِصْباحِ } Sabahı yarıp aydınlatan” buyruğu, Allah Teâlâ'nın ismi için bir sıfattır (na't). Yani: “İşte Rabbiniz olan Allah, sabahı yarıp aydınlatandır” demektir. Anlamın: “Muhakkak ki Allah sabahı yarıp aydınlatandır” şeklinde olduğu da söylenmiştir. es-Subh (الصُّبْحُ) ve es-sabâh (الصَّبَاحُ) gündüzün ilk vaktidir; aynı şekilde el-isbâh (الْإِصْبَاحُ) da böyledir, yani
فَالِقُ الصُّبْحِ كُلَّ يَوْمٍ، يُرِيدُ الْفَجْرَ. وَالْإِصْبَاحُ مَصْدَرُ أَصْبَحَ. وَالْمَعْنَى: شَاقُّ الضِّيَاءِ عَنِ الظَّلَامِ وَكَاشِفُهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: فَالِقُ الْإِصْبَاحِ خَالِقُ النَّهَارِ. وَهُوَ مَعْرِفَةٌ لَا يَجُوزُ فِيهِ التَّنْوِينُ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّحْوِيِّينَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ" فَالِقُ الْأَصْبَاحِ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَهُوَ جَمْعُ صُبْحٍ. وَرَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَرَأَ" فَلَقَ الْإِصْبَاحَ" عَلَى فَعَلَ، وَالْهَمْزَةُ مَكْسُورَةٌ وَالْحَاءُ مَنْصُوبَةٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا" بِغَيْرِ أَلِفٍ. وَنُصِبَ" اللَّيْلَ" حَمْلًا عَلَى مَعْنَى" فالِقُ" فِي الْمَوْضِعَيْنِ، لِأَنَّهُ بِمَعْنَى فَلَقَ، لِأَنَّهُ أَمْرٌ قَدْ كَانَ فَحُمِلَ عَلَى الْمَعْنَى. وَأَيْضًا فَإِنَّ بَعْدَهُ أَفْعَالًا مَاضِيَةً وَهُوَ قَوْلُهُ:" جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ"." أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً". فَحُمِلَ أَوَّلُ الْكَلَامِ عَلَى آخِرِهِ. يُقَوِّي ذَلِكَ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى نَصْبِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ، وَلَمْ يَحْمِلُوهُ عَلَى فَاعِلٍ فَيَخْفِضُوهُ، قَالَهُ مَكِّيٌّ ﵀. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَقَدْ قَرَأَ يَزِيدُ بْنُ قَطِيبٍ السَّكُونِيُّ" جَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ حُسْبَانًا" بِالْخَفْضِ عَطْفًا عَلَى اللَّفْظِ. قُلْتُ: فَيُرِيدُ مَكِّيٌّ وَالْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُمَا إِجْمَاعَ الْقُرَّاءِ السَّبْعَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ فِي رِوَايَةِ رُوَيْسٍ عَنْهُ" وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَاكِنًا". وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ" وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنَا" أَيْ مَحَلًّا لِلسُّكُونِ. وَفِي الْمُوَطَّإِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَدْعُو فَيَقُولُ:" اللَّهُمَّ فَالِقَ الْإِصْبَاحِ وَجَاعِلَ اللَّيْلِ سَكَنًا وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ حُسْبَانًا اقْضِ عَنِّي الدَّيْنَ وَاغْنِنِي مِنَ الْفَقْرِ وَأَمْتِعْنِي بِسَمْعِي وَبَصَرِي وَقُوَّتِي فِي سَبِيلِكَ". فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ (وَأَمْتِعْنِي بِسَمْعِي وَبَصَرِي) وَفِي كِتَابِ النَّسَائِيِّ وَالتِّرْمِذِيِّ وَغَيْرِهِمَا (وَاجْعَلْهُ الْوَارِثَ مِنِّي) وَذَلِكَ يَفْنَى مَعَ الْبَدَنِ؟ قِيلَ لَهُ: فِي الْكَلَامِ تَجَوُّزٌ، وَالْمَعْنَى اللَّهُمَّ لَا تُعْدِمْهُ قَبْلِي. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ هُنَا أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرَ، لِقَوْلِهِ ﵇ فِيهِمَا: (هُمَا السَّمْعُ وَالْبَصَرُ). وَهَذَا تَأْوِيلٌ بَعِيدٌ، إِنَّمَا الْمُرَادُ بِهِمَا الْجَارِحَتَانِ. وَمَعْنَى" حُسْباناً" أَيْ بِحِسَابٍ يَتَعَلَّقُ بِهِ مَصَالِحُ الْعِبَادِ. وَقَالَ ابْنُ عباس في قول جَلَّ وَعَزَّ:" وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً" أَيْ بِحِسَابٍ. الْأَخْفَشُ: حُسْبَانٌ جَمْعُ حِسَابٍ، مِثْلَ شِهَابٍ وَشُهْبَانٍ. وَقَالَ يَعْقُوبُ: حُسْبَانٌ مَصْدَرُ
her gün fecri yarıp sabahı ortaya çıkarandır. el-İsbâh (الْإِصْبَاحُ), asbaha (أَصْبَحَ) fiilinin masdarıdır. Anlamı: Işığı karanlıktan yarıp çıkaran ve onu açığa kavuşturandır. ed-Dahhâk: “Sabahı yarıp aydınlatan, gündüzü yaratandır” demiştir. Bu kelime marifedir ve dilcilerden hiçbirine göre tenvin alması caiz değildir. el-Hasen ve Îsâ b. Ömer hemzenin fethasıyla subh kelimesinin çoğulu olan “fâliku'l-asbâh (فَالِقُ الْأَصْبَاحِ)” şeklinde okumuşlardır. el-A'meş, İbrâhim en-Nehaî'den onun hemzenin kesresi ve hâ harfinin fethasıyla mazi kalıbında “feleka'l-isbâha (فَلَقَ الْإِصْبَاحَ)” şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. el-Hasen, Îsâ b. Ömer, Hamza ve el-Kisâî elifsiz olarak mazi fiil şeklinde “ve ceale'l-leyle sekenen (وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا)” okumuşlardır. “el-Leyle (اللَّيْلَ)” kelimesi, her iki yerde de “fâlik” kelimesinin anlamına hamledilerek nasb edilmiştir; çünkü o, “feleka” (yardı) manasındadır. Zira bu vuku bulmuş bir iştir ve bu sebeple manaya hamledilmiştir. Ayrıca bundan sonra “geceyi sizin için yıldızlar kıldı”, “gökten su indirdi” gibi mazi fiiller gelmektedir. Dolayısıyla kelamın başı sonuna hamledilmiştir. Güneş ve ay kelimelerini takdir edilen bir fiile binaen nasb etme hususundaki icmaları da bunu güçlendirir; zira onlar bunu fail ismine hamledip cer etmemişlerdir. Bunu Mekkî rahimehullâh söylemiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Yezîd b. Katîb es-Sekûnî lafza atıfla cer ile “câilü'l-leyli sekenen ve'ş-şemsi ve'l-kameri husbânen (جَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ حُسْبَانًا)” okumuştur. Derim ki: Mekkî, el-Mehdevî ve diğerleri yedi kıraat imamının icmasını kastetmektedirler. En doğrusunu Allah bilir. Ya'kûb, Ruveys'in kendisinden rivayetinde “ve câilü'l-leyli sâkinen (وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَاكِنًا)” okumuştur. Medineliler ise “ve câilü'l-leyli sekenen (وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا)” yani sükûnet mahalli kılan şeklinde okumuşlardır. el-Muvatta'da Yahyâ b. Saîd'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle dua ettiği kendisine ulaşmıştır: “Allah'ım! Ey sabahı yarıp aydınlatan, geceyi dinlenme vakti, güneşi ve ayı da hesap ölçüsü kılan! Benim borcumu öde, beni fakirlikten kurtar; kulağımdan, gözümden ve senin yolundaki kuvvetimden beni faydalandır.” Şayet: “Kulağımdan ve gözümden beni faydalandır derken ve Nesâî, Tirmizî ve diğerlerinin kitaplarında 've onu benden geriye kalan vâris kıl' ifadesi yer alırken, bedenle birlikte yok olup gidecek olan bir şey için bu nasıl söylenmiştir?” denilirse; ona şöyle cevap verilir: Bu sözde mecaz vardır, anlamı: “Allah'ım, onları benden önce yok etme” demektir. Buradaki işitme ve görmeden kastın Ebû Bekir ile Ömer olduğu da söylenmiştir; zira Peygamber aleyhisselâm onlar hakkında: “Onlar işitme ve görme [mesabesindedir]” buyurmuştur. Ancak bu uzak bir tefsirdir; asıl kastedilen bu iki uzuvdur. “{ حُسْباناً }” ifadesinin manası; kulların maslahatlarının kendisine bağlı olduğu bir hesap iledir demektir. İbn Abbâs, Aziz ve Celil olan Allah'ın: “{ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً }” buyruğu hakkında: “Yani bir hesap iledir” demiştir. el-Ahfeş: Husbân, şihâb ve şühbân gibi hisâb kelimesinin çoğuludur, demiştir. Ya'kûb ise şöyle demiştir: Husbân,
حَسِبْتُ الشَّيْءَ أَحْسُبُهُ حُسْبَانًا وَحِسَابًا وَحِسْبَةً، وَالْحِسَابُ الِاسْمُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى سَيْرَ الشَّمْسِ. وَالْقَمَرِ بِحِسَابٍ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ، فَدَلَّهُمُ اللَّهُ ﷿ بِذَلِكَ عَلَى قُدْرَتِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ. وَقِيلَ:" حُسْباناً" أَيْ ضِيَاءً. وَالْحُسْبَانُ: النَّارُ فِي لُغَةٍ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نارا. والحسبانة: الوسادة الصغيرة.
bir şeyi hesapladım (حَسِبْتُ الشَّيْءَ أَحْسُبُهُ حُسْبَانًا وَحِسَابًا وَحِسْبَةً) ifadesinin masdarıdır; el-hisâb ise isimdir. Başkası ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ güneş ve ayın hareketini ne artacak ne de eksilecek bir hesap ile takdir etti. Böylece Allah azze ve celle bununla onlara kudretini ve birliğini gösterdi. “{ حُسْباناً }” kelimesinin ışık/ziya anlamına geldiği de söylenmiştir. el-Husbân bir dilde ateş demektir; nitekim Allah Teâlâ: “{ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ } (Onun üzerine gökten bir husbân indirir)” buyurmuştur. İbn Abbâs: “Ateş” demiştir. el-Husbâne ise küçük yastık demektir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٩٧]
[En'âm Suresi (6): Ayet 97]
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) } “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur. Bilen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ) بَيَّنَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ، وَفِي النُّجُومِ مَنَافِعُ جَمَّةٌ. ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضَ مَنَافِعِهَا، وَهِيَ الَّتِي نَدَبَ الشَّرْعُ إِلَى مَعْرِفَتِهَا، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَحِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ "." وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ ". و" جَعَلَ" هُنَا بِمَعْنَى خَلَقَ. (قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ) أَيْ بَيَّنَّاهَا مُفَصَّلَةً لِتَكُونَ أَبْلَغَ فِي الِاعْتِبَارِ. (لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ)
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ } “Sizin için yıldızları var eden O'dur” buyruğu, O'nun kudretinin kemalini beyan etmektedir; yıldızlarda pek çok faydalar vardır. Bu ayette onların bazı faydaları zikredilmiştir ki şeriatın bilinmesini teşvik ettiği faydalar bunlardır. Kur'an'da: “{ وَحِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ } (Ve her inatçı şeytandan bir koruma kıldık)” ve “{ وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ } (Onları şeytanlara atılan taşlar kıldık)” buyrulmaktadır. Buradaki “ceale (جَعَلَ)” fiili yarattı (haleka) manasındadır. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık” yani ibret almada daha tesirli olsun diye onları açıkça beyan ettik. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için”
خصهم لأنهم المنتفعون بها.
onları tahsis etmiştir; çünkü onlardan hakkıyla faydalananlar yalnız onlardır.
[سورة الأنعام (٦): آية ٩٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 98]
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) } “Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur. Sonra bir karargâh ve bir emanet yeri vardır. İnce anlayış sahibi bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ) يُرِيدُ آدَمَ ﵇. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. (فَمُسْتَقَرٌّ) قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو عَمْرٍو وَعِيسَى وَالْأَعْرَجُ وَشَيْبَةُ وَالنَّخَعِيُّ بِكَسْرِ الْقَافِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. وَهِيَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، إِلَّا أَنَّ التَّقْدِيرَ فيمن كَسَرَ الْقَافَ فَمِنْهَا" مُسْتَقِرُّ" وَالْفَتْحُ بِمَعْنَى لَهَا" مُسْتَقَرٌّ". قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: فَلَهَا مُسْتَقَرٌّ فِي الرَّحِمِ وَمُسْتَوْدَعٌ فِي الْأَرْضِ الَّتِي تَمُوتُ فِيهَا، وَهَذَا التَّفْسِيرُ يَدُلُّ عَلَى الْفَتْحِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: فَمُسْتَقَرٌّ فِي الْقَبْرِ. وَأَكْثَرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ يَقُولُونَ: الْمُسْتَقَرُّ مَا كَانَ فِي الرَّحِمِ، والمستودع
Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur” buyruğu ile Âdem aleyhisselâm kastedilmektedir. [Bu husus] surenin başında geçmişti. { فَمُسْتَقَرٌّ } [lafzını] İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Ebû Amr, Îsâ, el-A'rec, Şeybe ve en-Nehaî kaf harfinin kesresiyle [müstekırrun şeklinde], diğer [kıraat imam]ları ise fethasıyla [müstekarron şeklinde] okumuşlardır. Bu [kelime], mübteda (özne) olarak ref konumundadır; şu kadar var ki kaf harfini kesreli okuyanlara göre takdiri: “فَمِنْهَا مُسْتَقِرٌّ” [onlardan bir kısmı karargâh bulandır], fetha ile okuyanlara göre ise “لَهَا مُسْتَقَرٌّ” [onlar için bir karargâh vardır] anlamındadır. Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: “Onun için rahimde bir karargâh ve öleceği toprakta bir emanet yeri vardır.” Bu tefsir fetha okuyuşuna delalet etmektedir. el-Hasan ise: “Kabirde bir karargâhtır” demiştir. Müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demektedir: el-Müstakarr (karargâh), rahimde olan şeydir; el-müstevda' (emanet yeri) ise
مَا كَانَ فِي الصُّلْبِ، رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالَهُ النَّخَعِيُّ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: مُسْتَقَرٌّ فِي الْأَرْضِ، وَمُسْتَوْدَعٌ فِي الْأَصْلَابِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قَالَ لِي ابْنُ عَبَّاسٍ هَلْ تَزَوَّجْتَ؟ قُلْتُ: لَا، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَسْتَخْرِجُ مِنْ ظَهْرِكَ مَا اسْتَوْدَعَهُ فِيهِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّ الْمُسْتَقَرَّ مَنْ خُلِقَ، وَالْمُسْتَوْدَعَ مَنْ لَمْ يُخْلَقْ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: وَمُسْتَوْدَعٌ عِنْدَ اللَّهِ. قُلْتُ: وَفِي التَّنْزِيلِ" وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ" وَالِاسْتِيدَاعُ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِمْ فِي الْقَبْرِ إِلَى أَنْ يُبْعَثُوا لِلْحِسَابِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. (قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ) قَالَ قتادة:" فَصَّلْنَا" بينا (وقررنا. والله أعلم).
sulbte olandır; bunu Saîd b. Cübeyr İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir, en-Nehaî de böyle demiştir. İbn Abbâs'tan diğer bir rivayette: “Yeryüzünde bir karargâh ve sulblerde bir emanet yeri” denilmiştir. Saîd b. Cübeyr der ki: İbn Abbâs bana: “Evlendin mi?” diye sordu. Ben: “Hayır” deyince, şöyle dedi: “Şüphesiz Allah azze ve celle senin sulbüne emanet ettiği şeyi oradan çıkaracaktır.” İbn Abbâs'tan müstakarın yaratılmış olanlar, müstevdaın ise henüz yaratılmamış olanlar olduğu da rivayet edilmiştir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Yine İbn Abbâs'tan: “Allah katında bir emanet yeri” rivayeti de vardır. Derim ki: Kur'an'da: “{ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } (Sizin için yeryüzünde bir süreye kadar bir karargâh ve geçimlik vardır)” buyrulmaktadır. Emanet kılınma (istîdâ') ise hesaba çekilmek üzere diriltilinceye kadar kabirde bulunmalarına işarettir. Bu husus daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } “İnce anlayış sahibi bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık” buyruğu hakkında Katâde: “Fassalnâ, açıkça beyan ettik ve sağlamlaştırdık demektir. En doğrusunu Allah bilir” demiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ٩٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 99]
وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩) } “Gökten suyu indiren O'dur. Onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan da kendisinden üst üste binmiş taneler çıkaracağımız yeşillikler, hurma ağacının tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar yetiştirdik. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir topluluk için nice ibretler vardır.”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأَوْلَى- قَوْلُهُ: (وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً) أَيِ الْمَطَرُ. (فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ) أَيْ كُلُّ صِنْفٍ مِنَ النَّبَاتِ. وَقِيلَ: رِزْقُ كُلِّ حَيَوَانٍ. (فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً) قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ أَخْضَرَ، كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: أَرِنِيهَا نَمِرَةً أُرِكْهَا مطرة. والخضر رطب
Bu ayette yedi mesele vardır: Birincisi: [Cenâb-ı Hakk'ın]: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Gökten su indiren O'dur” buyruğudur; yani yağmurdur. { فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “Böylece onunla her şeyin bitkisini çıkardık” yani her bitki türünü [çıkardık]. Bir görüşe göre de: “Her canlının rızkını [çıkardık].” { فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً } “Ondan bir yeşillik çıkardık”. el-Ahfeş şöyle demiştir: “Yani yeşil [bir bitki çıkardık]. Nitekim Araplar: 'Sen bana kaplan benekli [bulutu] göster, ben de sana onu yağmur yüklü olarak göstereyim' derler.” Hadır (خَضِر) ise taze...
الْبُقُولِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْقَمْحَ وَالشَّعِيرَ وَالسُّلْتَ وَالذُّرَةَ وَالْأَرُزَّ وَسَائِرَ الْحُبُوبِ. (نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً) أَيْ يَرْكَبُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ كَالسُّنْبُلَةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" قِنْوَانًا دَانِيَةً" عَلَى الْعَطْفِ عَلَى مَا قَبْلَهُ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ: قُنْوَانٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذِهِ لُغَةُ قَيْسٍ، وَأَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ: قِنْوَانٌ، وَتَمِيمٌ يَقُولُونَ: قِنْيَانٌ، ثُمَّ يَجْتَمِعُونَ فِي الْوَاحِدِ فَيَقُولُونَ: قِنْوٌ وَقَنْوٌ. وَالطَّلْعُ الْكُفُرَّى قَبْلَ أَنْ يَنْشَقَّ عَنِ الْإِغْرِيضِ. وَالْإِغْرِيضُ يُسَمَّى طَلْعًا أَيْضًا. وَالطَّلْعُ، مَا يُرَى مِنْ عِذْقِ النَّخْلَةِ. وَالْقِنْوَانُ: جَمْعُ قِنْوٍ، وَتَثْنِيَتُهُ قِنْوَانٌ كَصِنْوٍ وَصِنْوَانٍ (بِكَسْرِ النُّونِ). وَجَاءَ الْجَمْعُ عَلَى لَفْظِ الِاثْنَيْنِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ: الِاثْنَانِ صِنْوَانِ وَالْجَمْعُ صِنْوَانٌ (بِرَفْعِ النُّونِ). وَالْقِنْوُ: الْعِذْقُ وَالْجَمْعُ الْقِنْوَانُ وَالْأَقْنَاءُ، قَالَ:
yeşilliklerdir/sebzelerdir. İbn Abbâs: “Buğdayı, arpayı, kabuksuz arpayı (sült), mısırı, pirinci ve diğer tahılları kastetmektedir” demiştir. { نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً } “kendisinden üst üste binmiş taneler çıkaracağımız” yani başakta olduğu gibi birbiri üzerine binmiş tanelerdir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ } “hurma ağacının tomurcuğundan sarkan salkımlar” buyruğu mübteda ve haberdir. el-Ferrâ, Kur'an dışındaki bir kelamda önceki ifadelere atfen “kınvânen dâniyeten (قِنْوَانًا دَانِيَةً)” nasb ile okunmasını caiz görmüştür. Sîbeveyh: “Araplardan 'kunvân (قُنْوَانٌ)' diyen de vardır” demiştir. el-Ferrâ: “Bu Kays kabilesinin lügatidir; Hicaz halkı 'kınvân (قِنْوَانٌ)', Temîm kabilesi ise 'kınyân (قِنْيَانٌ)' derler; sonra tekilde birleşip 'kınv (قِنْوٌ)' ve 'kanv (قَنْوٌ)' derler” demiştir. et-Tal' (الطَّلْعُ), beyaz lifinden yarılmadan önceki tomurcuk kabuğudur. Beyaz life de tal' denir. Tal', hurma dalından görünen ilk kısımdır. el-Kınvân (الْقِنْوَانُ), kınv kelimesinin çoğuludur; tesniyesi de sınv (صِنْوٌ) ve sınvân (صِنْوَانٍ) (nûn'un kesresiyle) gibi kınvân gelir. Çoğulu ikil lafzıyla gelmiştir. el-Cevherî ve başkaları: “İkili sınvân (صِنْوَانِ), çoğulu ise nûn'un refiyle sınvân (صِنْوَانٌ)'dur” demişlerdir. el-Kınv (الْقِنْوُ), hurma salkımıdır; çoğulu kınvân ve eknâ' (أَقْنَاءُ) gelir. Şair şöyle demiştir:
طَوِيلَةَ الْأَقْنَاءِ وَالْأَثَاكِلِ
Salkımları ve hurma hevenkleri uzun olan...
غَيْرُهُ:" أَقْنَاءُ" جَمْعُ الْقِلَّةِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: قَرَأَ ابْنُ هُرْمُزَ" قَنْوَانٌ" بِفَتْحِ الْقَافِ، وَرُوِيَ عَنْهُ ضَمُّهَا. فَعَلَى الْفَتْحِ هُوَ اسْمٌ لِلْجَمْعِ غَيْرُ مُكَسَّرٍ، بِمَنْزِلَةِ رَكْبٍ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَبِمَنْزِلَةِ الْبَاقِرِ وَالْجَامِلِ، لِأَنَّ فِعْلَانِ لَيْسَ مِنْ أَمْثِلَةِ الْجَمْعِ، وَضَمُّ الْقَافِ عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ قِنْوٍ وَهُوَ الْعِذْقُ (بِكَسْرِ الْعَيْنِ) وَهِيَ الْكِبَاسَةُ، وَهِيَ عُنْقُودُ النَّخْلَةِ. وَالْعِذْقُ (بِفَتْحِ الْعَيْنِ) النَّخْلَةُ نَفْسُهَا. وَقِيلَ: الْقِنْوَانُ الْجُمَّارُ." دَانِيَةٌ" قَرِيبَةٌ، يَنَالُهَا الْقَائِمُ وَالْقَاعِدُ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَغَيْرِهِمَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مِنْهَا دَانِيَةٌ وَمِنْهَا بَعِيدَةٌ، فَحُذِفَ، وَمِثْلُهُ" سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ" وَخَصَّ الدَّانِيَةَ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ مِنَ الْغَرَضِ فِي الْآيَةِ ذِكْرَ الْقُدْرَةِ وَالِامْتِنَانِ بِالنِّعْمَةِ، وَالِامْتِنَانُ فِيمَا يَقْرُبُ مُتَنَاوَلُهُ أكثر.
Bir başkası şöyle demiştir: "Eknâ’ (أَقْنَاء), azlık çoğuludur (cemu'l-kılle)." el-Mehdevî şöyle demiştir: İbn Hürmüz, kâf harfinin fethasıyla "kanvân (قَنْوَان)" şeklinde okumuştur; kendisinden zamme ile okuduğu da rivayet edilmiştir. Fetha ile okunuşa göre bu, kuralsız olmayan bir topluluk ismidir (ism-i cem); Sîbeveyh'e göre "rakb (رَكْب)" konumunda olup "bâkır (بَاقِر)" ve "câmil (جَامِل)" gibidir. Çünkü 'fi'lân' vezni çoğul kalıplarından değildir. Kâf harfinin zammesiyle okunuşa göre ise "kınv (قِنْو)" kelimesinin çoğuludur; bu da ayn'ın kesresiyle "ızk (عِذْق)" yani 'kibâse' olup hurma salkımıdır. Ayn'ın fethasıyla "azk (عَذْق)" ise hurma ağacının kendisidir. Bir görüşe göre de 'kınvân', hurma özüdür (cümmâr). { دَانِيَةٌ } “yakın”, yani ayakta duranın da oturanın da uzanıp yetişebileceği kadar yakındır. [Bu rivayet] İbn Abbâs, el-Berâ b. Âzib ve başkalarından nakledilmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Onlardan yakın olanı da vardır, uzak olanı da; [fakat uzak olan] hazfedilmiştir. Bunun bir benzeri de: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” [ayetidir]." [Ayet-i kerimede] yakın olanın özellikle zikredilmesi, ayetteki maksadın [ilahi] kudreti hatırlatmak ve nimeti minnetle bildirmek oluşundandır; ulaşıp alınması yakın olan şeylerdeki minnet ise daha büyüktür.
الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ) أَيْ وَأَخْرَجْنَا جَنَّاتٍ. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى وَالْأَعْمَشُ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ قِرَاءَةِ عَاصِمٍ" وَجَنَّاتٍ" بِالرَّفْعِ. وَأَنْكَرَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، حَتَّى قَالَ أَبُو حاتم: همحال، لِأَنَّ الْجَنَّاتِ لَا تَكُونُ مِنَ النَّخْلِ. قَالَ النَّحَّاسُ. وَالْقِرَاءَةُ جَائِزَةٌ، وَلَيْسَ التَّأْوِيلُ عَلَى هَذَا، وَلَكِنَّهُ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، أَيْ وَلَهُمْ جَنَّاتٌ. كَمَا قَرَأَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْقُرَّاءِ" وَحُورٌ عِينٌ". وَأَجَازَ مِثْلَ هَذَا سِيبَوَيْهِ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَعَلَى هَذَا أَيْضًا" وَحُورًا عِينًا" حَكَاهُ سِيبَوَيْهِ، وَأَنْشَدَ:
Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ } “üzüm bağları” buyruğu, yani 'bağlar da çıkardık' demektir. Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ ve el-A'meş —ki Âsım'dan gelen sahih okuyuş da budur— ref ile “ve cennâtün (وَجَنَّاتٌ)” şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bu kıraati kabul etmemiş, hatta Ebû Hâtim: “Bu imkânsızdır; çünkü bağlar hurmadan olmaz” demiştir. en-Nehhâs ise şöyle der: Bu kıraat caizdir ve yorum bu şekilde değildir; bilakis mübteda olarak ref edilmiştir ve haberi hazfedilmiştir; yani 'onlar için bağlar da vardır' takdirindedir. Nitekim bir grup kurrâ “{ وَحُورٌ عِينٌ }” şeklinde okumuştur. Sîbeveyh, el-Kisâî ve el-Ferrâ bunun benzerini caiz görmüşlerdir; bunun örnekleri çoktur. Aynı şekilde Sîbeveyh'in naklettiği ve şu beyti inşad ettiği “ve hûran îynen (وَحُورًا عِينًا)” okuyuşu da buna göredir:
جِئْنِي بِمِثْلِ بَنِي بَدْرٍ لِقَوْمِهِمْ ... أَوْ مِثْلَ أُسْرَةِ مَنْظُورِ بْنِ سَيَّارِ
Bana kavimleri içindeki Bedr oğulları gibisini ... yahut Manzûr b. Seyyâr'ın ailesi gibisini getir!
وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ" وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ" أَخْرَجْنَاهَا، كَقَوْلِكَ: أَكْرَمْتُ عَبْدَ اللَّهِ وَأَخُوهُ، أَيْ وَأَخُوهُ أَكْرَمْتُ أَيْضًا. فَأَمَّا الزَّيْتُونُ وَالرُّمَّانُ فَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا النَّصْبُ لِلْإِجْمَاعِ عَلَى ذَلِكَ. وَقِيلَ:" وَجَنَّاتٍ" بِالرَّفْعِ عَطْفٌ عَلَى" قِنْوانٌ" لَفْظًا، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ في المعنى من جنسها. (وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ) أَيْ مُتَشَابِهًا فِي الْأَوْرَاقِ، أَيْ ورق الزيتون يشبه ورق الرمان في اشتمال عَلَى جَمِيعِ الْغُصْنِ وَفِي حَجْمِ الْوَرَقِ، وَغَيْرُ مُتَشَابِهٍ فِي الذَّوَاقِ، عَنْ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ:" مُتَشابِهاً" فِي النَّظَرِ" وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ" في الطعم، مثل الرمانتين لونهما واحد وطعامهما مُخْتَلِفٌ. وَخُصَّ الرُّمَّانُ وَالزَّيْتُونُ بِالذِّكْرِ لِقُرْبِهِمَا مِنْهُمْ وَمَكَانِهِمَا عِنْدَهُمْ. وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ". رَدَّهُمْ إِلَى الْإِبِلِ لِأَنَّهَا أَغْلَبُ مَا يَعْرِفُونَهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ) أَيْ نَظَرَ الِاعْتِبَارِ لَا نَظَرَ الْإِبْصَارِ الْمُجَرَّدِ عَنِ التَّفَكُّرِ. وَالثَّمَرُ فِي اللُّغَةِ جَنَى الشَّجَرِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" ثُمُرُهُ" بِضَمِّ الثَّاءِ وَالْمِيمِ. وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ فِيهِمَا جَمْعُ ثَمَرَةٍ، مِثْلَ بَقَرَةٍ وَبَقَرٍ وَشَجَرَةٍ وَشَجَرٍ. قال مجاهد الثمر أصناف المال، والتمر ثَمَرُ النَّخْلِ. وَكَأَنَّ الْمَعْنَى عَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ: انظروا إلى الأموال التي يتحصل منه
Şöyle de denilmiştir: Takdir, “ve bağlardan bahçeler de çıkardık” [şeklindedir]; tıpkı senin: “Abdullah'a ve kardeşine ikram ettim” yani “kardeşine de ikram ettim” demen gibi. Zeytin ve nara gelince, bu hususta icmâ bulunduğundan nasbdan başka [bir okuyuş] yoktur. “Ve cennâtün (وَجَنَّاتٌ)” şeklindeki ref okuyuşunun, anlam bakımından onun cinsinden olmasa bile lafzen “kınvânün (قِنْوَانٌ)” kelimesine atıf olduğu da söylenmiştir. { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve narı da [çıkardık]” buyruğu; yaprakları birbirine benzeyen, yani zeytin yaprağının bütün dalı kaplaması ve yaprak boyutu bakımından nar yaprağına benzeyen, fakat tadı benzemeyen demektir. [Bu açıklama] Katâde ve diğerlerinden [rivayet edilmiştir]. İbn Cüreyc şöyle demiştir: “Görünüşte birbirine benzeyen, tatta ise benzemeyen demektir; tıpkı renkleri aynı, tatları farklı olan iki nar gibi.” Nar ve zeytinin özellikle zikredilmesi, onların [muhataplara] yakınlığı ve yanlarındaki değeri sebebiyledir. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Bakmıyorlar mı deveye, nasıl yaratılmış?” Onları deveye yönlendirmiştir; çünkü en iyi bildikleri şey odur. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } “Meyve verdiğinde meyvesine bir bakın” buyruğu, tefekkürden yoksun salt gözle bakış değil, ibret nazarıyla [bakın] demektir. Semer (الثَّمَرُ) lügatte ağacın meyvesidir. Hamza ve el-Kisâî, se ve mîm harflerinin ötresiyle “sümurihî (ثُمُرِهِ)” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise, bakara-bakar ve şecere-şecer [örneklerinde olduğu gibi] semere kelimesinin çoğulu olarak her iki harfin fethasıyla [semerihî şeklinde] okumuşlardır. Mücâhid: “es-Semer (الثَّمَرُ) mal çeşitleridir, et-temr (التَّمْرُ) ise hurma ağacının meyvesidir” demiştir. Mücâhid'in sözüne göre mana sanki şöyle olmaktadır: Kendisinden elde edilen mallara bakın...
الثَّمَرُ، فَالثُّمُرُ بِضَمَّتَيْنِ جَمْعُ ثِمَارٍ وَهُوَ الْمَالُ الْمُثْمِرُ. وَرُوِيَ عَنِ الْأَعْمَشِ ثُمْرُهُ" بِضَمِّ الثَّاءِ وَسُكُونِ الْمِيمِ، حُذِفَتِ الضَّمَّةُ لِثِقَلِهَا طَلَبًا لِلْخِفَّةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ثَمَرٌ جَمْعُ ثَمَرَةٍ مِثْلَ بَدَنَةٍ وَبَدَنٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ثَمَرٌ جَمْعُ جَمْعٍ، فَتَقُولُ: ثَمَرَةٌ وَثِمَارٌ وَثَمَرٌ مِثْلَ حِمَارٍ وَحُمُرٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ ثَمَرَةٍ كَخَشَبَةٍ وَخَشَبٍ لَا جَمْعَ الْجَمْعِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَنْعِهِ) قَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ" وَيَانِعِهِ ". وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ" وَيُنْعِهِ" بِضَمِّ الْيَاءِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ لُغَةُ بَعْضِ أَهْلِ نَجْدٍ، يُقَالُ: يَنَعَ الثَّمَرُ يَيْنَعُ، وَالثَّمَرُ يَانِعٌ. وَأَيْنَعَ يونع و (التمر مُونِعٌ). وَالْمَعْنَى: وَنُضْجُهُ. يَنَعَ وَأَيْنَعَ إِذَا نَضِجَ وَأَدْرَكَ. قَالَ الْحَجَّاجُ فِي خُطْبَتِهِ: أَرَى رُءُوسًا قَدْ أَيْنَعَتْ وَحَانَ قِطَافُهَا. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْيَنْعُ جَمْعُ يَانِعٍ، كَرَاكِبٍ وَرَكْبٍ، وَتَاجِرٍ وَتَجْرٍ، وَهُوَ الْمُدْرِكُ الْبَالِغُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْنَعَ أَكْثَرَ مِنْ يَنَعَ، وَمَعْنَاهُ أَحْمَرُ، وَمِنْهُ مَا رُوِيَ فِي حَدِيثِ الْمُلَاعَنَةِ (إِنْ وَلَدَتْهُ أَحْمَرَ مِثْلَ الْيَنَعَةِ) وَهِيَ خَرَزَةٌ حَمْرَاءُ، يُقَالُ: إِنَّهُ الْعَقِيقُ أَوْ نَوْعٌ مِنْهُ. فَدَلَّتِ الْآيَةُ لِمَنْ تَدَبَّرَ وَنَظَرَ بِبَصَرِهِ وَقَلْبِهِ، نَظَرَ مَنْ تَفَكَّرَ، أَنَّ الْمُتَغَيِّرَاتِ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ مُغَيِّرٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:" انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ". فَتَرَاهُ أَوَّلًا طَلْعًا ثُمَّ إِغْرِيضًا إِذَا انْشَقَّ عَنْهُ الطَّلْعُ. وَالْإِغْرِيضُ يُسَمَّى ضَحْكًا أَيْضًا، ثُمَّ بَلَحًا، ثُمَّ سَيَّابًا، ثُمَّ جِدَالًا إِذِ اخْضَرَّ وَاسْتَدَارَ قَبْلَ أَنْ يَشْتَدَّ، ثُمَّ بُسْرًا إِذَا عَظُمَ، ثُمَّ زَهْوًا إِذَا احْمَرَّ، يُقَالُ: أَزْهَى يُزْهِي، ثُمَّ مُوَكَّتًا إِذَا بَدَتْ فِيهِ نُقَطٌ مِنَ الْإِرْطَابِ. فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مِنْ قِبَلِ الذَّنَبِ فَهِيَ مُذْنِبَةٌ، وَهُوَ التَّذْنُوبُ، فَإِذَا لَانَتْ فَهِيَ ثَعْدَةٌ، فَإِذَا بَلَغَ الْإِرْطَابُ نِصْفَهَا فَهِيَ مُجَزَّعَةٌ، فَإِذَا بَلَغَ ثُلُثَيْهَا فَهِيَ حُلْقَانَةٌ، فَإِذَا عَمَّهَا الْإِرْطَابُ فَهِيَ مُنْسَبِتَةٌ، يُقَالُ: رُطَبٌ مُنْسَبِتٌ، ثُمَّ يَيْبَسُ فَيَصِيرُ تَمْرًا. فَنَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى بِانْتِقَالِهَا مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ وَتَغَيُّرِهَا وَوُجُودِهَا بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ بَعْدُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَكَمَالِ قُدْرَتِهِ، وَأَنَّ لَهَا صَانِعًا قَادِرًا عَالِمًا. وَدَلَّ عَلَى جَوَازِ الْبَعْثِ، لِإِيجَادِ النَّبَاتِ بَعْدَ الْجَفَافِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ يَنَعَ الثَّمَرُ يَيْنَعُ وَيَيْنَعُ يَنْعًا وَيُنُوعًا، أَيْ نَضِجَ. السَّادِسَةُ- قال ابن العربي قال ما لك: الْإِينَاعُ الطِّيبُ بِغَيْرِ فَسَادٍ وَلَا نَقْشٍ. قَالَ مالك: والنقش أن ينقش أهل البصر الثَّمَرَ حَتَّى يُرْطَبَ، يُرِيدُ يُثْقَبُ فِيهِ بِحَيْثُ يسرع دخول
[Semere kelimesinin çoğulu] es-semer (الثَّمَرُ)dir; iki damme ile okunan 'es-sümür (الثُّمُرُ)' ise 'simâr'ın çoğuludur ve meyve veren mal/mülk demektir. el-A'meş'ten ise peltek sâ'nın dammesi ve mîm'in sükûnu ile "sümruhû (ثُمْرُهُ)" şeklinde rivayet edilmiştir; hafiflik elde etmek gayesiyle ağırlığından ötürü damme hazfedilmiştir. "Semer" kelimesinin 'bedene' ve 'beden' gibi semerenin çoğulu olması caizdir. "Semer"in cem'i'l-cem' (çoğulun çoğulu) olması da caizdir; nitekim 'hımâr' ve 'humur' gibi 'semere', 'simâr' ve 'semer' dersin. [Ayrıca] 'haşebe' ve 'haşeb' gibi cem'i'l-cem' değil de doğrudan semerenin çoğulu olması da caizdir. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَيَنْعِهِ } “...ve onun olgunlaşmasına [bakın]” kavli hakkında Muhammed b. es-Semeyka‘ "ve yâni‘ihî (وَيَانِعِهِ)" şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın ve İbn Ebî İshâk ise yâ harfinin dammesiyle "ve yün‘ihî (وَيُنْعِهِ)" okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, bazı Necid ehlinin lehçesidir; meyve olgunlaştığında 'yenea's-semeru yeynea' (يَنَعَ الثَّمَرُ يَيْنَعُ), meyve için de 'yâni'' (يَانِعٌ) denir. 'Eyne‘a yüyni‘u ve't-temru mûni‘un (وَأَيْنَعَ يُونِعُ وَالتَّمْرُ مُونِعٌ)' da denir. Manası: "ve onun olgunlaşması" demektir. 'Yenea' ve 'eynea' fiilleri meyve olgunlaşıp kemale erdiğinde kullanılır. Haccâc hutbesinde şöyle demiştir: "Şüphesiz olgunlaşmış ve devşirilme zamanı gelmiş birtakım başlar görmekteyim." İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'el-Yen‘ (الْيَنْعُ)', 'râkib' ve 'rekb', 'tâcir' ve 'tecr' gibi 'yâni''in (يَانِع) çoğuludur; o da kemale ermiş ve olgunlaşmış olan demektir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Eyne‘a' fiili 'yenea' fiilinden daha çok kullanılır; anlamı da kızardı demektir. Mülâane hadisinde rivayet edilen: « إِنْ وَلَدَتْهُ أَحْمَرَ مِثْلَ الْيَنَعَةِ » «Eğer onu yene'a gibi kırmızı doğurursa...» ifadesi de bundandır. Yene'a (الْيَنَعَةُ) kırmızı bir boncuktur; bunun akîk veya onun bir türü olduğu söylenmiştir. Bu ayet; basireti ve kalbiyle ibret nazarıyla bakan, tefekkür edenin bakışıyla düşünen kimseye, değişen varlıkların (mütegayyirât) mutlaka bir değiştiriciye (mügayyir) muhtaç olduğuna delalet etmiştir. Zira Yüce Allah: { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ } “Meyve verdiğinde meyvesine ve olgunlaşmasına bakın” buyurmuştur. Hurmayı önce tomurcuk (tal‘) hâlinde görürsün; ardından tomurcuk yarıldığında 'iğrîd' olur. İğrîde 'dahik' de denir. Sonra 'belah', sonra 'seyyâb', ardından sertleşmeden önce yeşerip yuvarlaklaştığında 'cidâl', büyüdüğünde 'büsr', kızardığında ise 'zehv' denir; nitekim 'ezhâ yüzhî' (أَزْهَى يُزْهِي) denilir. Sonra üzerinde olgunlaşma (irtibâb) noktaları belirdiğinde 'müvekkit' denir. Şayet bu olgunlaşma sap tarafından başlamışsa 'müzennebe'dir ki buna 'teznûb' denir. Yumuşadığında 'sa‘de'dir. Olgunlaşma yarısına ulaştığında 'mücezzea', üçte ikisine ulaştığında 'hulkâne', her tarafını kapladığında ise 'münsebit' denir; nitekim 'rutab-ı münsebit' tabir edilir. Sonra kurur ve 'temr' (kuru hurma) hâline gelir. Yüce Allah onun bir hâlden diğer bir hâle geçmesi, değişmesi ve daha önce yok iken var olmasıyla birliğine, kudretinin kemâline ve onun Kadîr ve Alîm bir yaratıcısı bulunduğuna dikkat çekmiştir. Ayrıca kuruduktan sonra bitkiyi yeniden var etmesiyle yeniden diriltilmenin (ba‘s) caiz/mümkün olduğuna da delalet etmiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: 'Yenea's-semeru yeynea ve yeynea yen'an ve yünû'an' (يَنَعَ الثَّمَرُ يَيْنَعُ وَيَيْنَعُ يَنْعًا وَيُنُوعًا), yani meyve olgunlaştı demektir. Altıncı Mesele: İbnü'l-Arabî dedi ki: Mâlik şöyle demiştir: İynâ‘ (olgunlaşma); bozulma ve nakş (meyvede delik açma) olmaksızın lezzetli ve tatlı hâle gelmesidir. Mâlik dedi ki: Nakş; Basra ehlinin hurmanın olgunlaşması (rutab olması) için meyveyi delmesidir; yani içine havanın girmesini çabuklaştırmak...
الْهَوَاءِ إِلَيْهِ فَيُرْطَبُ مُعَجَّلًا. فَلَيْسَ ذَلِكَ الْيَنْعَ الْمُرَادَ فِي الْقُرْآنِ، وَلَا هُوَ الَّذِي رَبَطَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ»
içine havanın hızlıca girmesi ve böylece erkenden olgunlaşması için meyvede delik açılmasını kastetmektedir. Kur'an'da kastedilen olgunluk (yen') bu olmadığı gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in satışı kendisine bağladığı olgunluk da bu değildir;»
الْبَيْعَ، وَإِنَّمَا (هُوَ مَا يَكُونُ مِنْ ذَاتِهِ بِغَيْرِ مُحَاوَلَةٍ. وَفِي بَعْضِ بِلَادِ التِّينِ، وَهِيَ الْبِلَادُ الْبَارِدَةُ، لَا يَنْضَجُ حَتَّى يُدْخَلَ فِي فَمِهِ عُودٌ قَدْ دُهِنَ زَيْتًا، فَإِذَا طَابَ حَلَّ بَيْعُهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ ضَرُورَةُ الْهَوَاءِ وَعَادَةُ الْبِلَادِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ مَا طَابَ فِي وَقْتِ الطِّيبِ. قُلْتُ: وَهَذَا الْيَنْعُ الَّذِي يَقِفُ عَلَيْهِ جَوَازُ بَيْعِ التَّمْرِ وَبِهِ يَطِيبُ أَكْلُهَا وَيَأْمَنُ مِنَ الْعَاهَةِ، هُوَ عِنْدَ طُلُوعِ الثُّرَيَّا بِمَا أَجْرَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنَ الْعَادَةِ وَأَحْكَمَهُ مِنَ العلم والقدرة. ذكر المعلى ابن أَسَدٍ عَنْ وُهَيْبٍ عَنْ عَسَلِ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إِذَا طَلَعَتِ الثُّرَيَّا صَبَاحًا رُفِعَتِ الْعَاهَةُ عَنْ أَهْلِ الْبَلَدِ). وَالثُّرَيَّا النَّجْمُ، لَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ. وَطُلُوعُهَا صَبَاحًا لِاثْنَتَيْ عَشْرَةَ لَيْلَةً تَمْضِي مِنْ شَهْرِ أَيَّارَ، وَهُوَ شَهْرُ مَايُو. وَفِي الْبُخَارِيِّ: وَأَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ لَمْ يَكُنْ يَبِيعُ ثِمَارَ أَرْضِهِ حَتَّى تَطْلُعَ الثُّرَيَّا فَيَتَبَيَّنُ الْأَصْفَرُ مِنَ الْأَحْمَرِ. السَّابِعَةُ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَنْ أَسْقَطَ الْجَوَائِحَ فِي الثِّمَارِ بِهَذِهِ الْآثَارِ، وَمَا كَانَ مِثْلَهَا مِنْ نَهْيِهِ ﵇ عَنْ بَيْعِ الثَّمَرَةِ حَتَّى يَبْدُوَ صَلَاحُهَا، وَعَنْ بَيْعِ الثِّمَارِ حَتَّى تَذْهَبَ الْعَاهَةُ. قَالَ عُثْمَانُ بْنُ سُرَاقَةَ: فَسَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ مَتَى هَذَا؟ فَقَالَ: طُلُوعُ الثُّرَيَّا. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَمْ يَثْبُتْ عِنْدِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ بِوَضْعِ الْجَوَائِحِ، وَلَوْ ثَبَتَ عِنْدِي لَمْ أَعْدُهُ، وَالْأَصْلُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ أَنَّ كُلَّ مَنِ ابْتَاعَ مَا يَجُوزُ بَيْعُهُ وَقَبَضَهُ كَانَتِ الْمُصِيبَةُ مِنْهُ، قَالَ: وَلَوْ كُنْتُ قَائِلًا بِوَضْعِ الجوائح لو ضعتها فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالْكُوفِيِّينَ. وَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ إِلَى وَضْعِهَا، لِحَدِيثِ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ بِوَضْعِ الْجَوَائِحِ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَبِهِ كَانَ يَقْضِي عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَسَائِرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ. وَأَهْلُ الظَّاهِرِ وَضَعُوهَا عَنِ الْمُبْتَاعِ فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ عَلَى عُمُومِ الْحَدِيثِ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا وَأَصْحَابَهُ اعْتَبَرُوا أَنْ تَبْلُغَ الْجَائِحَةُ ثُلُثَ الثَّمَرَةِ فَصَاعِدًا، وَمَا كَانَ دُونَ الثُّلُثِ أَلْغَوْهُ وَجَعَلُوهُ تَبَعًا، إِذْ لَا تَخْلُو ثَمَرَةٌ مِنْ أَنْ يَتَعَذَّرَ الْقَلِيلُ مِنْ طِيبِهَا وَأَنْ يَلْحَقَهَا في اليسير منها
[bağladığı] satışı [kastedilmektedir]; bilakis [sahih olan olgunluk], bir müdahale olmaksızın kendiliğinden meydana gelen durumdur. Soğuk beldeler olan bazı incir diyarlarında incir, ağzına zeytinyağı sürülmüş bir çöp sokulmadıkça olgunlaşmaz. Meyve tatlanıp olgunlaşınca satışı helal olur; zira bu, havanın zaruretinden ve o beldenin adetindendir. Bu yapılmasaydı olgunlaşma vaktinde tatlanamazdı. Derim ki: Hurmanın satışının caiz olmasının kendisine bağlı bulunduğu, yenilmesinin lezzetli hale geldiği ve afetten emin olunduğu bu olgunlaşma (yen'), Allah Sübhânehu'nun [kainatta] cereyan ettirdiği adet, ilim ve kudretiyle muhkem kıldığı nizam gereği Süreyya yıldızının doğuşu vaktindedir. Muallâ b. Esed, Vuheyb'den, o Asel b. Süfyân'dan, o Atâ'dan, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا طَلَعَتِ الثُّرَيَّا صَبَاحًا رُفِعَتِ الْعَاهَةُ عَنْ أَهْلِ الْبَلَدِ » «Süreyya sabahleyin doğduğu vakit belde ehlinden afet kaldırılır.» Süreyya'nın yıldız olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Onun sabahleyin doğuşu, eyyâr yani mayıs ayından on iki gece geçtikten sonradır. Buhârî'de [şöyle zikredilmiştir]: Hârice b. Zeyd b. Sâbit bana, Zeyd b. Sâbit'in Süreyya doğup sarı [meyve] kırmızıdan ayırt edilinceye kadar arazisinin meyvelerini satmadığını haber verdi. Yedinci [Mesele]- Meyvelerde afetlerin [bedelden] düşürülmesini (vaz'u'l-cevâih) savunanlar bu rivayetler ile Resûlullah aleyhisselâm'ın olgunluğu belirinceye kadar meyvenin satışını ve afet gidinceye kadar meyvelerin satışını yasaklaması gibi benzeri delillere dayanmışlardır. Osmân b. Sürâka der ki: İbn Ömer'e 'Bu [vakit] ne zamandır?' diye sordum; 'Süreyya'nın doğuşudur' dedi. Şâfiî şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in afetlerin düşürülmesini emrettiği bana göre sabit olmamıştır; şayet bence sabit olsaydı onun dışına çıkmazdım. Üzerinde icma edilen asıl ilke şudur: Satışı caiz olan bir malı satın alıp kabzeden kimsenin [uğradığı] musibet kendisine aittir.' [Şâfiî yine] şöyle demiştir: 'Şayet ben afetlerin düşürüleceğini söyleyecek olsaydım, azında da çoğunda da bunu düşürürdüm.' Bu, es-Sevrî ile Kûfelilerin görüşüdür. Mâlik ve Medine ehlinin çoğunluğu ise Câbir'in rivayet ettiği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in afetlerin düşürülmesini emrettiğine dair hadis sebebiyle [afetlerin düşürülmesi] görüşüne meyletmişlerdir. Bunu Müslim tahric etmiştir. Ömer b. Abdilazîz de bununla hükmederdi; Ahmed b. Hanbel ile diğer hadis ehlinin görüşü de budur. Zâhirîler ise hadisin umumi ifadesine dayanarak azında da çoğunda da afeti alıcıdan düşürmüşlerdir. Ancak Mâlik ve ashabı, afetin meyvenin üçte birine ve daha fazlasına ulaşmasını şart koşmuşlar; üçte birden az olanı ise hükümsüz sayıp [asla] tabi kılmışlardır. Zira hiçbir meyve, olgunlaşmasının az bir kısmının engellenmesinden ve az bir miktarına...
فَسَادٌ. وَكَانَ أَصْبَغُ وَأَشْهَبُ لَا يَنْظُرَانِ إِلَى الثَّمَرَةِ وَلَكِنْ إِلَى الْقِيمَةِ، فَإِذَا كَانَتِ الْقِيمَةُ الثُّلُثَ فَصَاعِدًا وُضِعَ عَنْهُ. وَالْجَائِحَةُ مَا لَا يُمْكِنُ دَفْعُهُ عِنْدَ ابْنِ الْقَاسِمِ. وَعَلَيْهِ فَلَا تَكُونُ السَّرِقَةُ جَائِحَةً، وَكَذَا فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ. وَفِي الْكِتَابِ أَنَّهُ جَائِحَةٌ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَخَالَفَهُ أَصْحَابُهُ وَالنَّاسُ. وَقَالَ مُطَرِّفٌ وَابْنُ الْمَاجِشُونِ: مَا أَصَابَ الثَّمَرَةَ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ عَفَنٍ أَوْ بَرَدٍ، أَوْ عَطَشٍ أَوْ حَرٍّ أَوْ كَسْرِ الشَّجَرِ بِمَا لَيْسَ بِصُنْعِ آدَمِيٍّ فَهُوَ جَائِحَةٌ. وَاخْتُلِفَ فِي الْعَطَشِ، فَفِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ هُوَ جَائِحَةٌ. وَالصَّحِيحُ فِي الْبُقُولِ أَنَّهَا (فِيهَا جَائِحَةٌ) كَالثَّمَرَةِ. وَمَنْ بَاعَ ثَمَرًا قَبْلَ بُدُوِّ صَلَاحِهِ بِشَرْطِ التَّبْقِيَةِ فُسِخَ بَيْعُهُ وَرُدَّ، لِلنَّهْيِ عَنْهُ، وَلِأَنَّهُ مِنْ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (أَرَأَيْتَ إِنْ مَنَعَ الله الثمرة فبم أخذ أَحَدُكُمْ مَالَ أَخِيهِ بِغَيْرِ حَقٍّ)؟ هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَصَحَّحَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَحَمَلُوا النَّهْيَ عَلَى الْكَرَاهَةِ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى جَوَازِ بَيْعِهَا قَبْلَ بُدُوِّ الصَّلَاحِ بِشَرْطِ الْقَطْعِ. وَمَنَعَهُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى تَمَسُّكًا بِالنَّهْيِ الْوَارِدِ فِي ذَلِكَ. وَخَصَّصَهُ الْجُمْهُورُ بِالْقِيَاسِ الْجَلِيِّ، لِأَنَّهُ مَبِيعٌ مَعْلُومٌ يَصِحُّ قَبْضُهُ حَالَةَ الْعَقْدِ فَصَحَّ بَيْعُهُ كسائر المبيعات.
zarar isabet etmesi durumundan hali kalmaz. Asbağ ve Eşheb ise meyvenin miktarına değil kıymetine bakarlardı; şayet kıymeti üçte bir ve daha fazlası olursa alıcıdan düşürülürdü. İbnü'l-Kâsım'a göre câiha (afet), savuşturulması mümkün olmayan şeydir. Buna göre hırsızlık afet sayılmaz; Muhammed'in kitabında da böyledir. el-Kitâb'da ise onun afet olduğu yer alır ve bu İbnü'l-Kâsım'dan da rivayet edilmiştir; ancak arkadaşları ve diğer âlimler ona muhalefet etmişlerdir. Mutarrif ve İbnü'l-Mâcişûn şöyle demişlerdir: Meyveye semadan isabet eden çürüme, dolu, susuzluk, sıcaklık yahut insanın dahli olmaksızın ağacın kırılması gibi her durum afettir. Susuzluk hususunda ihtilaf edilmiştir; İbnü'l-Kâsım'ın rivayetinde o da afettir. Sebzeler hakkındaki sahih görüş de meyve gibi onlarda da afet hükmünün geçerli olduğudur. Kim olgunluğu belirmeden önce meyveyi ağaçta bırakma şartıyla satarsa, nehyedildiği için ve bâtıl yolla mal yemek olduğundan satışı feshedilir ve iptal edilir; zira Peygamber aleyhisselâm: “Gördün mü, şayet Allah meyveyi vermezse biriniz kardeşinin malını neye karşılık haksız yere alacak?” buyurmuştur. Bu, cumhurun görüşüdür; Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise bu satışı sahih kabul etmişler ve nehyi kerahete hamletmişlerdir. Cumhur ise olgunluğu belirmeden önce meyvenin derhal kesilip toplanması şartıyla satılmasını caiz görmüştür. es-Sevrî ve İbn Ebî Leylâ bu konudaki nehiy nassına tutunarak bunu men etmişlerdir. Cumhur ise bunu celî (açık) kıyas ile tahsis etmiştir; çünkü o, akit anında kabzedilmesi sahih olan belirli bir mebi'dir (satılan maldır); dolayısıyla diğer satılan mallar gibi satışı sahih olur.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 100]
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠)
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) } “Cinleri Allah'a ortak koştular; halbuki onları da O yaratmıştır. Bir de bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelediklerinden münezzeh ve yücedir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ" هَذَا ذِكْرُ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ جَهَالَاتِهِمْ، أَيْ فِيهِمْ مَنِ اعْتَقَدَ لِلَّهِ شُرَكَاءَ مِنَ الْجِنِّ. قال النحاس:" الْجِنَّ" مفعول أول، و" شُرَكاءَ" مَفْعُولٌ ثَانٍ، مِثْلَ" وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً "." وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُوداً ". وَهُوَ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ. وَالتَّقْدِيرُ وَجَعَلُوا لِلَّهِ الْجِنَّ شُرَكَاءَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" الْجِنَّ" بَدَلًا مِنْ شُرَكَاءَ، وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي" لِلَّهِ". وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ رَفْعَ" الْجِنِّ" بِمَعْنَى هُمُ الْجِنُّ." وَخَلَقَهُمْ" كَذَا قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ، أَيْ خَلَقَ الْجَاعِلِينَ لَهُ شُرَكَاءَ. وَقِيلَ: خَلَقَ الْجِنَّ الشُّرَكَاءَ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" وَهُوَ خَلَقَهُمْ" بِزِيَادَةِ هُوَ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ" وَخَلْقَهُمْ" بِسُكُونِ اللَّامِ، وَقَالَ: أَيْ وَجَعَلُوا خَلْقَهُمْ لِلَّهِ شُرَكَاءَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يخلقون الشيء ثم يعبدونه. الآية ونزلت في مشركي العرب. ومعنى إشراكهم
Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” buyruğu, onların cehaletlerinden bir diğer türü zikretmektedir; yani içlerinde cinlerden Allah'a ortaklar olduğuna inananlar vardı. en-Nehhâs şöyle demiştir: “{ الْجِنَّ } birinci mef‘ûl (nesne), { شُرَكاءَ } ise ikinci mef‘ûldür; tıpkı { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “...ve sizi hükümdarlar kıldı” [ve] { وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُوداً } “Ona bolca mal verdim” [ayetlerinde] olduğu gibi. Bu [kullanım] Kur'an'da pek çoktur. İfadenin takdiri: [وَجَعَلُوا لِلَّهِ الْجِنَّ شُرَكَاءَ] (Cinleri Allah'a ortaklar kıldılar) şeklindedir. { الْجِنَّ } kelimesinin { شُرَكَاءَ } kelimesinden bedel olması ve ikinci mef‘ûlün de { لِلَّهِ } olması caizdir.” el-Kisâî ise ‘onlar cindir’ anlamında { الْجِنُّ } kelimesinin merfû (ötreli) okunmasını caiz görmüştür. { وَخَلَقَهُمْ } “halbuki onları O yaratmıştır” lafzı cemaatin kıraatinde böyledir; yani O'na ortak koşanları O yaratmıştır. Bir görüşe göre de: Ortak koşulan cinleri yaratmıştır. İbn Mes‘ûd ise { هُوَ } ilavesiyle { وَهُوَ خَلَقَهُمْ } şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Ya‘mer de lâm harfinin sükûnuyla { وَخَلْقَهُمْ } şeklinde okumuş ve şöyle demiştir: Yani onlar bir şey yapıp sonra da ona taptıkları için ‘kendi yarattıklarını Allah'a ortak kıldılar’ [demektir]. [Bu] ayet Arap müşrikleri hakkında inmiştir. Onların [Allah'a] cinleri ortak koşmalarının anlamı...
بِالْجِنِّ أَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ كَطَاعَةِ اللَّهِ ﷿، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: هُمُ الَّذِينَ قَالُوا الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي الزَّنَادِقَةِ، قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ وَإِبْلِيسَ أَخَوَانِ، فَاللَّهُ خَالِقُ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ، وَإِبْلِيسُ خَالِقُ الْجَانِّ وَالسِّبَاعِ وَالْعَقَارِبِ. وَيَقْرُبُ مِنْ هَذَا قَوْلُ الْمَجُوسِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: لِلْعَالَمِ صَانِعَانِ: إله قديم، والثاني شيطان حادث من فكر الْإِلَهِ الْقَدِيمِ، وَزَعَمُوا أَنَّ صَانِعَ الشَّرِّ حَادِثٌ. وَكَذَا الْحَائِطِيَّةُ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ مِنْ أَصْحَابِ أَحْمَدَ بْنِ حَائِطٍ، زَعَمُوا أَنَّ لِلْعَالَمِ صَانِعَيْنِ: الْإِلَهُ الْقَدِيمُ، وَالْآخَرُ مُحْدَثٌ، خَلَقَهُ اللَّهُ ﷿ أَوَّلًا ثُمَّ فَوَّضَ إِلَيْهِ تَدْبِيرَ الْعَالَمِ، وَهُوَ الَّذِي يُحَاسِبُ الْخَلْقَ فِي الْآخِرَةِ. تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ وَالْجَاحِدُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا." وَخَرَقُوا" قِرَاءَةُ نَافِعٍ بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ ادَّعَوْا أَنَّ لِلَّهِ بَنَاتٍ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَسَمَّوْهُمْ جِنًّا لِاجْتِنَانِهِمْ. وَالنَّصَارَى ادَّعَتِ الْمَسِيحَ ابْنَ اللَّهِ. وَالْيَهُودُ قَالَتْ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، فَكَثُرَ ذَلِكَ مِنْ كُفْرِهِمْ، فَشُدِّدَ الْفِعْلُ لِمُطَابَقَةِ الْمَعْنَى. تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يَقُولُونَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ عَلَى التقليل. وسيل الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَنْ مَعْنَى" وَخَرَقُوا لَهُ" بِالتَّشْدِيدِ فَقَالَ: إِنَّمَا هُوَ" وَخَرَقُوا" بِالتَّخْفِيفِ، كَلِمَةٌ عَرَبِيَّةٌ، كَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَذَبَ فِي النَّادِي قِيلَ: خَرَقَهَا وَرَبِّ الْكَعْبَةِ. وَقَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: مَعْنَى" خَرَقُوا" اخْتَلَقُوا وَافْتَعَلُوا" وَخَرَقُوا" عَلَى التَّكْثِيرِ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ:" خَرَقُوا" كَذَبُوا. يُقَالُ: إِنَّ مَعْنَى خَرَقَ وَاخْتَرَقَ وَاخْتَلَقَ سواء، أي أحدث.
Allah azze ve celle'ye itaat eder gibi cinlere itaat etmeleridir; bu Hasen ve başkalarından rivayet edilmiştir. Katâde ve es-Süddî: “Bunlar, melekler Allah'ın kızlarıdır diyenlerdir” demişlerdir. el-Kelbî ise: “Bu ayet zındıklar hakkında inmiştir; zira onlar: 'Allah ile İblis iki kardeştir; Allah insanların ve hayvanların yaratıcısıdır, İblis ise cinlerin, yırtıcı hayvanların ve akreplerin yaratıcısıdır' demişlerdi” demiştir. Mecûsîlerin sözü de buna yakındır; çünkü onlar: “Âlemin iki yaratıcısı vardır: Kadîm olan ilah ve bu kadîm ilahın düşüncesinden meydana gelmiş sonradan olma şeytan” demişler ve kötülüğün yaratıcısının sonradan yaratılmış olduğunu iddia etmişlerdir. Aynı şekilde Mûtezile'den Ahmed b. Hâıt'ın taraftarları olan Hâıtıyye fırkası da âlemin iki yaratıcısı olduğunu iddia etmiştir: Kadîm olan ilah ve Allah azze ve celle'nin önce yaratıp sonra âlemin idaresini kendisine devrettiği, ahirette insanları hesaba çekecek olan sonradan yaratılmış diğer ilah. Zalimlerin ve inkârcıların söylediklerinden Allah son derece yüce ve münezzehtir. { وَخَرَقُوا } kelimesi, Nâfi'in kıraatinde çokluk bildirmek üzere şeddeli olarak (harrakû) okunmuştur; çünkü müşrikler meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia etmiş ve görünmedikleri için onları cin olarak adlandırmışlardır. Hristiyanlar Mesih'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmişler, Yahudiler de: “Üzeyr Allah'ın oğludur” demişlerdir. Böylece onların küfrü çoğalmış ve anlama uygun düşmesi için fiil şeddeli okunmuştur. Onların söylediklerinden Allah yücedir. Diğer kurrâlar ise azlık üzere şeddesiz (harakû) okumuşlardır. Hasen-i Basrî'ye şeddeli olarak “ve harrakû lehû” okuyuşunun anlamı sorulduğunda şöyle demiştir: “O ancak şeddesiz olarak 've harakû'dur; Arapça bir kelimedir. Bir adam mecliste yalan söylediğinde: 'Kâbe'nin Rabbine andolsun ki uydurdu (harakahâ)' denilirdi.” Dilciler şöyle demiştir: “Harakû fiilinin anlamı, uydurdular ve iftira ettiler demektir; 'harrakû' ise bunu çokça yapmak demektir.” Mücâhid, Katâde, İbn Zeyd ve İbn Cüreyc: “Harakû, yalan söylediler demektir” demişlerdir. Haraka (خَرَقَ), ihtereka (اخْتَرَقَ) ve ihtalaka (اخْتَلَقَ) kelimelerinin aynı manada olduğu, yani asılsız bir şey uydurdu anlamına geldiği söylenir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 101]
بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١)
{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir. O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) أَيْ مُبْدِعُهُمَا، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يكون له ولد. و" بَدِيعُ" خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مُضْمَرٍ أَيْ هُوَ بَدِيعٌ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ خَفْضَهُ عَلَى النَّعْتِ لِلَّهِ ﷿، وَنَصْبَهُ بِمَعْنَى بَدِيعًا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. وَذَا خَطَأٌ عند البصريين لأنه لما مضى.
Yüce Allah'ın: { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir” buyruğu, "onları yoktan var edendir" anlamındadır; öyleyse O'nun bir çocuğu olması nasıl caiz olabilir? { بَدِيعُ } (Bedî') kelimesi gizli bir mübtedanın (özne) haberidir (yüklem); yani [takdiri] هُوَ بَدِيعٌ [O, yoktan var edendir] şeklindedir. el-Kisâî, bu kelimenin azîz ve celîl olan Allah lafzına sıfat kılınarak mecrûr (esreli) okunmasını ve "gökleri ve yeri yoktan var eden olarak" manasında mensûb (üstünlü) okunmasını da caiz görmüştür. Fakat bu, geçmiş zaman ifade ettiği için Basralılara göre hatalıdır.
(أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ) أَيْ مِنْ أَيْنَ يكون له ولد. وولد كل شي شَبِيهُهُ، وَلَا شَبِيهَ لَهُ. (وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ) أي زوجة (وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ) عُمُومٌ مَعْنَاهُ الْخُصُوصُ، أَيْ خَلَقَ الْعَالَمَ. وَلَا يدخل في ذلك كلامه وصفات ذَاتِهِ. وَمِثْلُهُ" وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ " وَلَمْ تَسَعْ إِبْلِيسَ وَلَا مَنْ مَاتَ كَافِرًا. وَمِثْلُهُ" تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ " وَلَمْ تُدَمِّرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ.
{ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } “nasıl çocuğu olabilir?” yani nereden O'nun çocuğu olacak? Zira her şeyin çocuğu kendi benzeridir; O'nun ise hiçbir benzeri yoktur. { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ } “O'nun bir eşi olmadığı halde” yani hanımı olmadığı halde. { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi O yaratmıştır” ifadesi, manası hususî olan bir umumdur; yani âlemi yaratmıştır. O'nun kelamı ve zatının sıfatları ise buna dâhil değildir. Nitekim: “{ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } (Rahmetim her şeyi kuşatmıştır)” buyruğu da böyledir; ancak İblis'i ve kâfir olarak ölen kimseyi kapsamamıştır. Keza: “{ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ } (Her şeyi helak eder)” ayeti de böyledir; ancak gökleri ve yeri helak etmemiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٢]
[En'âm Suresi (6): Ayet 102]
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢)
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır. O halde yalnız O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ) " ذلِكُمُ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ." اللَّهُ رَبُّكُمْ" عَلَى الْبَدَلِ." خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ" خَبَرُ الِابْتِدَاءِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" رَبُّكُمْ" الْخَبَرَ، وَ" خالِقُ" خَبَرًا ثَانِيًا، أَوْ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ هُوَ خَالِقٌ. وَأَجَازَ الكسائي والقراء فيه النصب.
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğunda yer alan { ذلِكُمُ } lafzı, mübteda (özne) olarak ref konumundadır. { اللَّهُ رَبُّكُمْ } bedeldir. { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ise mübtedanın haberidir (yüklemidir). { رَبُّكُمْ } lafzının haber, { خالِقُ } lafzının ise ikinci haber olması veya 'O, yaratandır' anlamında gizli bir mübtedanın takdiriyle haber olması da caizdir. el-Kisâî ve diğer kıraat âlimleri onda nasbı da caiz görmüşlerdir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٣]
[En'âm Suresi (6): Ayet 103]
لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)
{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣) } “Gözler O'nu idrak edemez (kuşatamaz); O ise bütün gözleri idrak eder (görür ve bilir). O, en ince şeyleri bilendir, her şeyden hakkıyla haberdar olandır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ" بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنْ سِمَاتِ الْحُدُوثِ، وَمِنْهَا الْإِدْرَاكُ بِمَعْنَى الْإِحَاطَةِ وَالتَّحْدِيدِ، كَمَا تُدْرَكُ سَائِرُ الْمَخْلُوقَاتِ، وَالرُّؤْيَةُ ثَابِتَةٌ. فَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ لَا يُبْلَغُ كُنْهُ حَقِيقَتِهِ، كَمَا تَقُولُ: أَدْرَكْتُ كَذَا وَكَذَا، لِأَنَّهُ قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ الْأَحَادِيثُ فِي الرُّؤْيَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ" فِي الدُّنْيَا، وَيَرَاهُ الْمُؤْمِنُونَ فِي الْآخِرَةِ، لِإِخْبَارِ اللَّهِ بِهَا فِي قَوْلِهِ:" وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ" وَقَالَ السُّدِّيُّ. وَهُوَ أَحْسَنُ مَا قِيلَ لِدَلَالَةِ التَّنْزِيلِ وَالْأَخْبَارِ الْوَارِدَةِ بِرُؤْيَةِ اللَّهِ فِي الْجَنَّةِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" يُونُسَ ". وَقِيلَ:" لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ" لَا تُحِيطُ به وهو يحيط بها،
Yüce Allah'ın: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” buyruğunda O, diğer yaratılmışların idrak edildiği şekilde ihata etme (kuşatma) ve sınırlandırma manasındaki idrakten ve sonradan yaratılmışlık (hudûs) alametlerinden münezzeh olduğunu beyan etmiştir. [Bununla birlikte O'nun] görülmesi (rü'yet) sabittir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani O'nun hakikatinin künhüne ulaşılamaz; nitekim [Arapçada] "Şunu ve şunu idrak ettim (kavradım)" denilir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kıyamet gününde [Allah'ın] görülmesine dair hadisler sahih olarak rivayet edilmiştir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” [ifadesi] dünyadadır; müminler ise ahirette O'nu göreceklerdir. Çünkü Allah Teâlâ: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler aydınlık ve parıltılıdır; Rablerine bakmaktadırlar” buyruğuyla bunu haber vermiştir. es-Süddî de böyle demiştir. İndirilen [Kur'an] ayetinin delaleti ve cennette Allah'ın görülmesine dair varid olan haberler (hadisler) sebebiyle bu, [bu konuda] söylenmiş en güzel sözdür. Bunun açıklaması [ileride] Yûnus [Suresi'nde] gelecektir. Bir diğer görüşe göre ise: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” [ifadesi], gözler O'nu kuşatamaz, O ise onları kuşatır demektir;
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تُدْرِكُهُ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ، أَيْ لَا تُدْرِكُهُ الْعُقُولُ فَتَتَوَهَّمُهُ، إِذْ" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ " وَقِيلَ الْمَعْنَى لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ الْمَخْلُوقَةُ فِي الدُّنْيَا، لَكِنَّهُ يَخْلُقُ لِمَنْ يُرِيدُ كَرَامَتَهُ بَصَرًا وَإِدْرَاكًا يَرَاهُ فِيهِ كَمُحَمَّدٍ ﵇، إِذْ رُؤْيَتُهُ تَعَالَى فِي الدُّنْيَا جَائِزَةٌ عَقْلًا، إِذْ لَوْ لَمْ تَكُنْ جَائِزَةً لَكَانَ سُؤَالُ مُوسَى ﵇ مُسْتَحِيلًا، وَمُحَالٌ أَنْ يَجْهَلَ نَبِيٌّ مَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ وَمَا لَا يَجُوزُ، بَلْ لَمْ يَسْأَلْ إِلَّا جَائِزًا غَيْرَ مُسْتَحِيلٍ. وَاخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي رُؤْيَةِ نَبِيِّنَا ﵇ رَبَّهُ، فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: كُنْتُ مُتَّكِئًا عِنْدَ عَائِشَةَ، فَقَالَتْ: يَا أَبَا عَائِشَةَ، ثَلَاثٌ مَنْ تَكَلَّمَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ. قُلْتُ: مَا هُنَّ؟ قَالَتْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ. قَالَ: وَكُنْتُ مُتَّكِئًا فَجَلَسْتُ فَقُلْتُ: يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، أَنْظِرِينِي وَلَا تُعْجِلِينِي، أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ ﷿" وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ "" وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى "؟ فَقَالَتْ: أَنَا أَوَّلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ (مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:) إِنَّمَا هُوَ جِبْرِيلُ لَمْ أَرَهُ عَلَى صُورَتِهِ الَّتِي خُلِقَ عَلَيْهَا غَيْرَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ رَأَيْتُهُ مُنْهَبِطًا مِنَ السَّمَاءِ سَادًّا عِظَمُ خَلْقِهِ ما بين السماء والأرض (. فقالت: أو لم تَسْمَعْ أَنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ"؟ أو لم تسمع اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا"- إِلَى قَوْلِهِ" عَلِيٌّ حَكِيمٌ "؟ قَالَتْ: وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَتَمَ شَيْئًا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ " قَالَتْ: وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُخْبِرُ بِمَا يَكُونُ فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ " وَإِلَى مَا ذَهَبَتْ إِلَيْهِ عَائِشَةُ ﵂ مِنْ عَدَمِ الرُّؤْيَةِ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا رَأَى جِبْرِيلَ: ابْنُ مَسْعُودٍ، وَمِثْلُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، وأنه رأى جبريل، وأختلف عنهما.
...yine İbn Abbâs'tan da [nakledilmiştir]. Bir diğer görüşe göre anlam: “Kalplerin basiretleri O'nu idrak edemez”, yani akıllar O'nu kavrayıp tahayyül edemez; zira { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur”. Bir diğer görüşe göre de anlam şudur: “Dünyada yaratılmış olan gözler O'nu idrak edemez; fakat [Allah] ikramda bulunmak istediği kimseye, kendisini görebileceği bir göz ve idrak yaratır; nitekim Muhammed aleyhisselâm'a [böyle yapmıştır].” Çünkü Allah Teâlâ'nın dünyada görülmesi aklen caizdir. Şayet caiz olmasaydı, Mûsâ aleyhisselâm'ın [bunu] talep etmesi imkânsız olurdu. Bir peygamberin Allah hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığını bilmemesi ise muhaldir (imkânsızdır); aksine o, ancak caiz olan ve imkânsız olmayan bir şeyi talep etmiştir. Selef, Peygamberimiz aleyhisselâm'ın Rabbini görüp görmediği hususunda ihtilaf etmiştir. Sahîh-i Müslim'de Mesrûk'tan şöyle rivayet edilmiştir: Âişe'nin yanında yaslanmış duruyordum. O şöyle dedi: “Ey Ebû Âişe! Üç şey vardır ki kim bunlardan birini söylerse, Allah'a karşı büyük bir iftira atmış olur.” Ben: “Onlar nelerdir?” dedim. O şöyle dedi: “Kim Muhammed'in Rabbini gördüğünü iddia ederse, Allah'a karşı büyük bir iftira atmış olur.” [Mesrûk] dedi ki: Ben yaslanmış durumdaydım, hemen oturdum ve şöyle dedim: “Ey Müminlerin Annesi! Bana mühlet ver, acele ettirme! Allah Azze ve Celle: { وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ } “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” ve { وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى } “Andolsun ki onu bir başka inişte daha gördü” buyurmadı mı?” Bunun üzerine [Âişe] şöyle dedi: “Bu ümmet içinde bu hususu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilk soran kişi benim. O şöyle buyurdu: «O ancak Cibrîl idi. Onu, yaratıldığı kendi suretinde bu iki seferin dışında hiç görmedim. Onu gökten inerken gördüm; muazzam yaratılışı gökle yer arasını doldurmuştu.»” Âişe devamla dedi ki: “Allah Azze ve Celle'nin: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, en ince şeyleri bilendir, her şeyden hakkıyla haberdar olandır” buyurduğunu işitmedin mi? Yine Allah Azze ve Celle'nin: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا } “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla veya bir perde arkasından yahut bir elçi gönderip...” buyruğundan { عَلِيٌّ حَكِيمٌ } “...O yücedir, hikmet sahibidir” kısmına kadar olan ayeti işitmedin mi?” [Âişe] devam etti: “Kim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın Kitabı'ndan bir şey gizlediğini iddia ederse, Allah'a karşı büyük bir iftira atmış olur. Oysa Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yapmamış olursun” buyurmaktadır.” [Âişe] dedi ki: “Kim de onun yarın ne olacağını haber verdiğini iddia ederse, Allah'a karşı büyük bir iftira atmış olur. Oysa Allah Teâlâ: { قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilemez” buyurmaktadır.” Âişe radıyallâhu anhâ'nın benimsediği rü'yetin (görmenin) vaki olmadığı ve [Peygamber'in] yalnızca Cibrîl'i gördüğü görüşüne İbn Mes'ûd da gitmiştir. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan da benzeri rivayet edilmiş olup onun Cibrîl'i gördüğü nakledilmiştir; ancak her ikisinden de farklı rivayetler gelmiştir.
وَقَالَ بِإِنْكَارِ هَذَا وَامْتِنَاعِ رُؤْيَتِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُحَدِّثِينَ وَالْفُقَهَاءِ وَالْمُتَكَلِّمِينَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَآهُ بِعَيْنِهِ، هَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ عَنْهُ. وَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى ". وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ: اجْتَمَعَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَّا نَحْنُ بَنُو هَاشِمٍ فَنَقُولُ إِنَّ مُحَمَّدًا رَأَى رَبَّهُ مَرَّتَيْنِ. ثُمَّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَتَعْجَبُونَ أَنَّ الْخُلَّةَ تَكُونُ لِإِبْرَاهِيمَ وَالْكَلَامُ لِمُوسَى، وَالرُّؤْيَةُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَعَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. قَالَ: فَكَبَّرَ كَعْبٌ حَتَّى جَاوَبَتْهُ الْجِبَالُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ قَسَمَ رُؤْيَتَهُ وَكَلَامَهُ بَيْنَ مُحَمَّدٍ وَمُوسَى ﵉، فَكَلَّمَ مُوسَى وَرَآهُ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَحَكَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَّ الْحَسَنَ كَانَ يَحْلِفُ بِاللَّهِ لَقَدْ رَأَى مُحَمَّدٌ رَبَّهُ. وَحَكَاهُ أَبُو عُمَرَ الطَّلَمَنْكِيُّ عَنْ عِكْرِمَةَ، وَحَكَاهُ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَالْأَوَّلُ عَنْهُ أَشْهَرُ. وَحَكَى ابْنُ إِسْحَاقَ أَنَّ مَرْوَانَ سَأَلَ أَبَا هُرَيْرَةَ: هَلْ رَأَى مُحَمَّدٌ رَبَّهُ؟ فَقَالَ نَعَمْ وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا أَقُولُ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: بِعَيْنِهِ رَآهُ رَآهُ! حَتَّى انْقَطَعَ نَفَسُهُ، يَعْنِي نَفَسَ أَحْمَدَ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ (أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ رأى الله ببصره وعيني رأسه. وقال أَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَالرَّبِيعُ وَالْحَسَنُ. وَكَانَ الْحَسَنُ يَحْلِفُ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَقَدْ رَأَى مُحَمَّدٌ رَبَّهُ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالْقُرَظِيُّ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: إِنَّهُ إِنَّمَا رَأَى رَبَّهُ بِقَلْبِهِ وَفُؤَادِهِ، وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعِكْرِمَةَ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ رَآهُ بِقَلْبِهِ، وَجَبُنَ عَنِ الْقَوْلِ بِرُؤْيَتِهِ فِي الدُّنْيَا بِالْأَبْصَارِ. وَعَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: لَمْ يُرَ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّهُ بَاقٍ وَلَا يُرَى الْبَاقِي بِالْفَانِي، فَإِذَا كَانَ فِي الْآخِرَةِ وَرُزِقُوا أَبْصَارًا بَاقِيَةً رَأَوُا الْبَاقِيَ بِالْبَاقِي. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَهَذَا كَلَامٌ حَسَنٌ مَلِيحٌ، وَلَيْسَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى الِاسْتِحَالَةِ إِلَّا مِنْ حَيْثُ ضَعْفِ الْقُدْرَةِ، فَإِذَا قَوَّى اللَّهُ تَعَالَى مَنْ شَاءَ مِنْ عِبَادِهِ وَأَقْدَرَهُ عَلَى حَمْلِ أَعْبَاءِ الرُّؤْيَةِ لَمْ يمتنع في حقه. وسيأتي شي مِنْ هَذَا فِي حَقِّ مُوسَى ﵇ فِي" الْأَعْرَافِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ" أَيْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شي إلا يراه ويعلمه. إنما خَصَّ الْأَبْصَارَ، لِتَجْنِيسِ الْكَلَامِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِي هَذَا الْكَلَامِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ لَا يدركون
Hadisçilerden, fakihlerden ve kelamcılardan bir grup ise bunu inkâr etmiş ve [dünyada] O'nun görülmesinin imkânsız olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs'tan ise O'nu bizzat gözüyle gördüğü [rivayet edilmiştir]; ondan meşhur olan rivayet de budur. Onun delili Allah Teâlâ'nın: { مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى } “[Muhammed'in] gördüğünü kalbi yalanlamadı” ayetidir. Abdullah b. el-Hâris şöyle demiştir: İbn Abbâs ile Übey b. Ka'b bir araya geldiler. İbn Abbâs: “Biz Hâşimoğulları ise Muhammed'in Rabbini iki defa gördüğünü söylüyoruz” dedi. Sonra İbn Abbâs: “Hılletin (dostluğun) İbrâhim'e, kelâmın (konuşmanın) Mûsâ'ya, rü'yetin (görmenin) ise Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem ve hepsine selâm olsun- verilmesine mi şaşıyorsunuz?” dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Ka'b öyle bir tekbir getirdi ki dağlar ona yankı verdi. Sonra dedi ki: “Şüphesiz Allah, rü'yetini ve kelâmını Muhammed ile Mûsâ (aleyhimesselâm) arasında paylaştırdı; Mûsâ ile konuştu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise O'nu gördü.” Abdürrezzâk, el-Hasan'ın 'Muhammed kesinlikle Rabbini görmüştür' diye Allah'a yemin ettiğini nakletmiştir. Bunu Ebû Ömer et-Talemenkî de İkrime'den nakletmiştir. Bazı kelamcılar ise bunu İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir; ancak ondan gelen ilk rivayet daha meşhurdur. İbn İshâk, Mervân'ın Ebû Hüreyre'ye: “Muhammed Rabbini gördü mü?” diye sorduğunu, onun da: “Evet” dediğini nakletmiştir. en-Nakkâş, Ahmed b. Hanbel'den şöyle dediğini nakletmiştir: “Ben İbn Abbâs'ın hadisini benimsiyorum: O'nu gözüyle gördü, gördü!” Hatta nefesi kesilene kadar [bunu tekrarladı]; yani Ahmed'in nefesi. Şeyh Ebü'l-Hasan el-Eş'arî ve ashabından bir topluluk da Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ı basarıyla ve baş gözleriyle gördüğü görüşüne varmışlardır. Enes, İbn Abbâs, İkrime, er-Rebî' ve el-Hasan da [böyle] söylemiştir. Hasan, 'Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki Muhammed Rabbini görmüştür' diye yemin ederdi. Ebü'l-Âliye, el-Kurazî ve er-Rebî' b. Enes'in de aralarında bulunduğu bir grup ise: “O, Rabbini ancak kalbiyle ve gönlüyle görmüştür” demiştir. Bu görüş İbn Abbâs ve İkrime'den de nakledilmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: “Ahmed b. Hanbel 'O'nu kalbiyle gördü' demiştir; dünyada gözlerle görülmesini söylemekten ise çekinmiştir.” Mâlik b. Enes'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: “O, dünyada görülmemiştir; çünkü O bâkîdir (ebedîdir), bâkî olan ise fânî olan ile görülmez. Âhirette olup da kendilerine bâkî gözler bahşedildiğinde, bâkî olanı bâkî olanla göreceklerdir.” Kādî İyâz şöyle demiştir: “Bu güzel ve latif bir sözdür; güç yetirememenin zayıflığı haricinde [dünyada görülmenin] imkânsızlığına bir delil de yoktur. Allah Teâlâ kullarından dilediğine kuvvet verir ve onu rü'yetin ağırlıklarını taşımaya muktedir kılarsa, bu onun hakkında imkânsız olmaz.” Mûsâ aleyhisselâm hakkında buna dair bir miktar açıklama inşâallah el-A'râf [Suresi'nde] gelecektir. Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O, bütün gözleri görür/idrak eder” buyruğu, O'na hiçbir şeyin gizli kalmayacağı, her şeyi göreceği ve bileceği manasındadır. Sözdeki cinâs/uyum sebebiyle özellikle gözler zikredilmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Bu sözde, yaratılmışların [gözleri] idrak edemeyeceklerine delil vardır;...
الْأَبْصَارَ، أَيْ لَا يَعْرِفُونَ كَيْفِيَّةَ حَقِيقَةِ الْبَصَرِ، وَمَا الشَّيْءُ الَّذِي صَارَ بِهِ الْإِنْسَانُ يُبْصِرُ مِنْ عَيْنَيْهِ دُونَ أَنْ يُبْصِرَ مِنْ غَيْرِهِمَا مِنْ سَائِرِ أَعْضَائِهِ. ثُمَّ قَالَ:" وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ" أَيِ الرَّفِيقُ بِعِبَادِهِ، يُقَالُ: لَطَفَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ يَلْطُفُ، أَيْ رَفَقَ بِهِ. وَاللُّطْفُ فِي الْفِعْلِ الرِّفْقُ فِيهِ. وَاللُّطْفُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى التَّوْفِيقُ وَالْعِصْمَةُ. وَأَلْطَفَهُ بِكَذَا، أَيْ بَرَّهُ بِهِ. وَالِاسْمُ اللَّطَفُ بِالتَّحْرِيكِ. يُقَالُ: جَاءَتْنَا مِنْ فُلَانٍ لَطَفَةٌ، أَيْ هَدِيَّةٌ. وَالْمُلَاطَفَةُ الْمُبَارَّةُ، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ وَابْنِ فَارِسٍ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: الْمَعْنَى لَطِيفٌ بِاسْتِخْرَاجِ الْأَشْيَاءِ خَبِيرٌ بِمَكَانِهَا. وَقَالَ الْجُنَيْدُ: اللَّطِيفُ من نور قلبك بالهدى، وربى جسمك بالغذاء، وَجَعَلَ لَكَ الْوِلَايَةَ فِي الْبَلْوَى، وَيَحْرُسُكَ وَأَنْتَ فِي لَظَى، وَيُدْخِلُكَ جَنَّةَ الْمَأْوَى. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا، مِمَّا مَعْنَاهُ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الرِّفْقِ وَغَيْرِهِ. وَسَيَأْتِي مَا لِلْعُلَمَاءِ مِنَ الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ فِي" الشُّورَى " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
yani gözlerin hakikatinin nasıl olduğunu ve insanın diğer organlarıyla değil de iki gözüyle görmesini sağlayan şeyin ne olduğunu bilemeyeceklerine delil vardır.” Daha sonra Allah Teâlâ: { وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “O, en ince şeyleri bilendir, her şeyden hakkıyla haberdar olandır” buyurmuştur; yani kullarına karşı lütufkâr olandır. Araplar: 'Falan kişi falan kişiye lütufta bulundu, yumuşak davrandı' anlamında “latefe fulânun bi-fulânin yeltufu” (لَطَفَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ يَلْطُفُ) derler. Fiilde lütuf, onda yumuşak ve nazik davranmaktır. Allah Teâlâ'dan gelen lütuf ise tevfik (başarıya ulaştırma) ve ismettir (günahtan korumadır). Bir kimseye bir şey ikram ettiğinde “eltafehû bi-kezâ” (أَلْطَفَهُ بِكَذَا) denir. İsmi ise harekeyle “el-lataf”tır (اللَّطَف). 'Bize falandan bir hediye geldi' anlamında “câetnâ min fulânin latefetun” (جَاءَتْنَا مِنْ فُلَانٍ لَطَفَةٌ) denir. el-Mülâtafe (الْمُلَاطَفَةُ) ise iyilik ve ihsanda bulunmak demektir; bu el-Cevherî ve İbn Fâris'ten nakledilmiştir. Ebû'l-Âliye şöyle demiştir: “Mana; eşyayı meydana çıkarmada lütufkâr, onların yerini bilmede ise hakkıyla haberdardır demektir.” Cüneyd [-i Bağdâdî] ise şöyle demiştir: “Lâtif; hidayet ile kalbini aydınlatan, gıda ile bedenini besleyip büyüten, bela anında sana yardım ve dostluk bahşeden, sen cehennem alevinde [tehlikesinde] iken seni koruyan ve seni Me'vâ cennetine koyandır.” Manası lütuf ve benzeri şeylere raci olan bundan başka görüşler de ileri sürülmüştür. Âlimlerin bu konudaki sözleri inşallah Teâlâ “eş-Şûrâ Suresi”nde gelecektir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 104]
قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤)
{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (deliller) gelmiştir. Artık kim gerçeği görürse kendi yararınadır; kim de körlük ederse kendi zararınadır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ) أَيْ آيَاتٌ وَبَرَاهِينُ يُبْصَرُ بِهَا وَيُسْتَدَلُّ، جَمْعُ بَصِيرَةٍ وَهِيَ الدَّلَالَةُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (deliller) gelmiştir” buyruğu; yani kendisiyle gerçeğin görüldüğü ve delil getirildiği ayetler ve burhanlar demektir. Basâir (بَصَائِرُ), delalet/delil anlamına gelen basîret (بَصِيرَة) kelimesinin çoğuludur. Şair şöyle demiştir:
جَاءُوا بصائرهم على أكتافهم ... وبصيرتي يعدو بها عتد وَآيُ
Onlar basiretleri omuzlarında geldiler... / Benim basiretimle ise hazır ve uysal atım koşmaktadır
يَعْنِي بِالْبَصِيرَةِ الْحُجَّةَ الْبَيِّنَةَ الظَّاهِرَةَ. وَوَصَفَ الدَّلَالَةَ بِالْمَجِيءِ لِتَفْخِيمِ شَأْنِهَا، إِذْ كَانَتْ بِمَنْزِلَةِ الْغَائِبِ الْمُتَوَقَّعِ حُضُورُهُ لِلنَّفْسِ، كَمَا يُقَالُ: جَاءَتِ الْعَافِيَةُ وَقَدِ انْصَرَفَ الْمَرَضُ، وَأَقْبَلَ السُّعُودُ وَأَدْبَرَ النُّحُوسُ (فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ) الْإِبْصَارُ: هُوَ الْإِدْرَاكُ بِحَاسَّةِ الْبَصَرِ، أَيْ فَمَنِ اسْتَدَلَّ وَتَعَرَّفَ فَنَفْسَهُ نفع. (وَمَنْ عَمِيَ) لَمْ يَسْتَدِلَّ، فَصَارَ بِمَنْزِلَةِ الْأَعْمَى، فَعَلَى نَفْسِهِ يعود
[Şair] basiret ile açık ve aşikâr hücceti kastetmektedir. Delilin “gelme” (mecî’) fiiliyle nitelenmesi, şanını yüceltmek içindir; zira o, insanın nefsinde hazır bulunması beklenen bir gaip mesabesindedir. Nitekim “Şifa geldi, hastalık gitti”, “Uğur yöneldi, uğursuzluk geri döndü” denilir. { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ } “Kim görürse kendi lehinedir”; ibsâr (görme), görme duyusuyla idrak etmektir; yani kim delil getirir ve [hakkı] tanırsa kendi nefsine fayda sağlamış olur. { وَمَنْ عَمِيَ } “Kim de kör olursa”, [yani kim] delil getirmezse kör mesabesinde olur; dolayısıyla bunun [körlüğü] kendi aleyhine döner
عَمَاهُ. (وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ) أَيْ لَمْ أومر بِحِفْظِكُمْ عَلَى أَنْ تُهْلِكُوا أَنْفُسَكُمْ. وَقِيلَ: أَيْ لا أحفظكم من عذاب الله. وقيل:" بحفظ" برقيب، أحصي عليكم أعمالكم، إنما أَنَا رَسُولٌ أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي، وَهُوَ الْحَفِيظُ عليكم لا يخفى عليه شي مِنْ أَفْعَالِكُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: نَزَلَ هَذَا قَبْلَ فَرْضِ الْقِتَالِ، ثُمَّ أَمَرَ أَنْ يَمْنَعَهُمْ بِالسَّيْفِ من عبادة الأوثان.
{ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim”; yani kendinizi helak etmenize engel olmak üzere sizi korumakla emrolunmadım demektir. Bir görüşe göre: “Sizi Allah'ın azabından koruyamam” demektir. Bir diğer görüşe göre: { بِحَفِيظٍ } “Amellerinizi sayıp döken bir gözetleyici değilim; ben sadece Rabbimin mesajlarını size ulaştıran bir elçiyim; sizin üzerinizdeki asıl Hafîz (koruyup gözetici) O'dur, amellerinizden hiçbir şey O'na gizli kalmaz” demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Bu ayet savaş farz kılınmadan önce inmiştir; daha sonra ise putlara tapmaktan onları kılıçla men etmesi emredilmiştir.”
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 105]
وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)
{ وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) } “İşte ayetleri bu şekilde türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ" الْكَافُ (فِي كَذَلِكَ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ مِثْلَ مَا تَلَوْنَا عَلَيْكَ. أَيْ كَمَا صَرَّفْنَا الْآيَاتِ فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالْوَعْظِ وَالتَّنْبِيهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ نُصَرِّفُ فِي غَيْرِهَا." وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ" وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُضْمَرٍ، أَيْ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِتَقُومَ الْحُجَّةُ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ. وَقِيلَ: أَيْ" وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ" صَرَّفْنَاهَا، فَهِيَ لَامُ الصَّيْرُورَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا كَمَا تَقُولُ كَتَبَ فُلَانٌ هَذَا الْكِتَابَ لِحَتْفِهِ، أَيْ آلَ أَمْرُهُ إِلَى ذَلِكَ. وَكَذَا لَمَّا صُرِّفَتِ الْآيَاتُ آلَ أَمْرُهُمْ إِلَى أَنْ قَالُوا: دَرَسْتَ وَتَعَلَّمْتَ مِنْ جَبْرٍ وَيَسَارٍ، وَكَانَا غُلَامَيْنِ نَصْرَانِيَّيْنِ بِمَكَّةَ، فَقَالَ أَهْلُ مَكَّةَ: إِنَّمَا يَتَعَلَّمُ مِنْهُمَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي الْمَعْنَى قَوْلٌ آخَرُ حَسَنٌ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى" نُصَرِّفُ الْآياتِ" نَأْتِي بِهَا آيَةً بَعْدَ آيَةٍ لِيَقُولُوا دَرَسْتَ عَلَيْنَا، فَيَذْكُرُونَ الْأَوَّلَ بِالْآخَرِ. فَهَذَا حَقِيقَةٌ، وَالَّذِي قَالَهُ أَبُو إِسْحَاقَ مَجَازٌ. وَفِي" دَرَسْتَ" سَبْعُ قِرَاءَاتٍ. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ" دَارَسْتَ" بِالْأَلِفِ بَيْنَ الدَّالِ وَالرَّاءِ، كَفَاعَلْتَ. وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَأَهْلِ مَكَّةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَى" دَارَسْتَ" تَالَيْتَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" درست" بفتح السين وإسكان التاء غَيْرِ أَلِفٍ، كَخَرَجَتْ. وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" دَرَسْتَ" كَخَرَجْتَ. فَعَلَى الْأُولَى: دَارَسْتَ أَهْلَ الكتاب ودارسوك، أي ذاكرتهم وذاكروك، قال سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَدَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْهُمْ:" وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ " أي أعان اليهود النبي
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte ayetleri bu şekilde türlü türlü açıklıyoruz” ayeti: [Buradaki] kâf harfi (kezâlike kelimesindeki) nasb mahallindedir; yani "Sana okuduğumuz gibi ayetleri türlü türlü açıklıyoruz" demektir. Yani bu surede vaad, tehdit, vaaz ve uyarıda ayetleri türlü türlü açıkladığımız gibi diğer surelerde de açıklarız. { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye” ayetindeki vâv harfi gizli bir ifadeye atıftır; yani "Hüccet kaim olsun ve 'Sen ders almışsın' desinler diye ayetleri türlü türlü açıklıyoruz" demektir. Bir diğer görüşe göre: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “'Ders almışsın' desinler diye” ayetleri türlü türlü açıkladık demektir; dolayısıyla buradaki lâm harfi lâm-ı sayrûrettir (akıbet lâmı). ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu, "Falan kimse bu mektubu ölümüne [sebep olsun diye] yazdı" demen gibidir; yani işin sonu buna vardı demektir. Aynı şekilde ayetler türlü türlü açıklanınca işlerinin sonu: "Sen Cebr ve Yesâr'dan ders aldın ve öğrendin" demelerine vardı. Bu ikisi Mekke'de Hristiyan iki köleydi. Mekkeliler: "O ancak bu ikisinden öğreniyor" diyorlardı. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu anlam hakkında güzel bir görüş daha vardır; o da { نُصَرِّفُ الْآياتِ } ifadesinin anlamının "Bize ders verdin (okudun) desinler diye onları ayet ayet getiririz, böylece sonrakini öncekinden hatırlarlar" şeklinde olmasıdır. Bu hakiki anlamdır, Ebû İshak'ın (ez-Zeccâc) söylediği ise mecazdır. { دَرَسْتَ } kelimesinde yedi kıraat vardır: Ebû Amr ve İbn Kesîr, fâ‘alte (فَاعَلْتَ) vezninde dâl ile râ arasında elif ile { دَارَسْتَ } şeklinde okumuşlardır. Bu, Ali, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, İkrime ve Mekke ehlinin kıraatidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: { دَارَسْتَ } kelimesinin anlamı "karşılıklı okudun" demektir. İbn Âmir ise elif harfi olmaksızın sîn harfinin fethası ve tâ harfinin sükûnu ile harecet (خَرَجَتْ) vezninde { دَرَسَتْ } şeklinde okumuştur. Bu, el-Hasan'ın kıraatidir. Geri kalanlar ise harecte (خَرَجْتَ) vezninde { دَرَسْتَ } şeklinde okumuşlardır. İlk kıraate göre: "Sen Ehl-i kitap ile karşılıklı ders yaptın, onlar da seninle karşılıklı ders yaptı; yani sen onlarla müzakere ettin onlar da seninle müzakere etti" demektir; bunu Saîd b. Cübeyr söylemiştir. Yüce Allah'ın onlardan haber vererek buyurduğu: { وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ } “Ve bu hususta ona başka bir topluluk yardım etti” ayeti de bu anlama delalet etmektedir. Yani Yahudiler Peygamber
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْقُرْآنِ وَذَاكَرُوهُ فِيهِ. وَهَذَا كُلُّهُ قَوْلُ الْمُشْرِكِينَ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمْ:" وَقالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا»
sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an konusunda yardım ettiler ve onunla bu hususta müzakerelerde bulundular demektir. Bunların tamamı müşriklerin sözüdür. Onların şu sözleri de böyledir: { وَقالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Ve dediler ki: 'Bu öncekilerin masallarıdır, onu yazdırmış; sabah akşam kendisine okunmaktadır'”
"." إِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى دَارَسْتَنَا، فَيَكُونُ مَعْنَاهُ كَمَعْنَى دَرَسْتَ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَاخْتَارَهُ، وَالْأَوَّلُ ذَكَرَهُ مَكِّيٌّ. وَزَعَمَ النَّحَّاسُ أَنَّهُ مَجَازٌ، كَمَا قَالَ:
{ إِذا قِيلَ لَهُمْ ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٤) } “Onlara 'Rabbiniz ne indirdi?' dendiğinde 'Öncekilerin masallarını' dediler”. Bir görüşe göre mana: “Sen bizimle karşılıklı ders yaptın” demektir; bu durumda anlamı { دَرَسْتَ } kelimesinin anlamı gibi olur; bunu en-Nehhâs zikretmiş ve tercih etmiştir. Birinci görüşü ise Mekkî zikretmiştir. en-Nehhâs bunun mecaz olduğunu iddia etmiş ve şairin şu sözünü [delil] getirmiştir:
فَلِلْمَوْتِ مَا تَلِدُ الْوَالِدَهُ
Doğuran ananın doğurduğu şey ölüm içindir
وَمَنْ قَرَأَ" دَرَسَتْ" فَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي قِرَاءَتِهِ أَنَّ الْمَعْنَى: وَلِئَلَّا يَقُولُوا انْقَطَعَتْ وَامَّحَتْ، وَلَيْسَ يَأْتِي مُحَمَّدٌ ﷺ بِغَيْرِهَا. وَقَرَأَ قَتَادَةُ" دُرِسَتْ" أَيْ قُرِئَتْ. وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَرَأَ" دَارَسَتْ". وَكَانَ أَبُو حَاتِمٍ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لَا تَجُوزُ، قَالَ: لِأَنَّ الْآيَاتِ لَا تُدَارِسُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: الْقِرَاءَةُ بِهَذَا تَجُوزُ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَبُو حَاتِمٍ، وَلَكِنَّ مَعْنَاهُ دَارَسَتْ أُمَّتُكَ، أَيْ دَارَسَتْكَ أُمَّتُكَ، وَإِنْ كَانَ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهَا ذِكْرٌ، مثل قول:" حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ
{ دَرَسَتْ } şeklinde okuyanın kıraati hakkında söylenen en güzel açıklama şudur: Mana, 'Ayetler kesildi, silinip gitti; artık Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ondan başkasını getiremez demesinler diye' şeklindedir. Katâde ise meçhul olarak { دُرِسَتْ } yani 'okundu' şeklinde okumuştur. Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Ubeyd vasıtasıyla Hasan'ın { دَارَسَتْ } şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Ebû Hâtim bu kıraatin caiz olmadığı görüşündeydi ve: “Çünkü ayetler karşılıklı ders yapmaz” demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Bu kıraat caizdir ve mana Ebû Hâtim'in gittiği gibi değildir; bilakis manası: 'Ümmetin ders yaptı, yani ümmetin seninle karşılıklı ders yaptı' demektir; her ne kadar daha önce ümmetin zikri geçmemiş olsa da bu, { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi”
". وَحَكَى الْأَخْفَشُ" وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ" وَهُوَ بِمَعْنَى" دَرَسْتَ" إِلَّا أَنَّهُ أَبْلَغُ. وَحَكَى أَبُو الْعَبَّاسِ أَنَّهُ قُرِئَ" وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ" بِإِسْكَانِ اللَّامِ عَلَى الْأَمْرِ. وَفِيهِ مَعْنَى التَّهْدِيدِ، أَيْ فَلْيَقُولُوا بِمَا شَاءُوا فَإِنَّ الْحَقَّ بَيِّنٌ، كَمَا قَالَ ﷿" فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً " فَأَمَّا مَنْ كَسَرَ اللَّامَ فَإِنَّهَا عِنْدَهُ لَامُ كَيْ. وَهَذِهِ الْقِرَاءَاتُ كُلُّهَا يَرْجِعُ اشْتِقَاقُهَا إِلَى شي واحد، إلى التليين والتذليل. و" دَرَسْتَ" مِنْ دَرَسَ يَدْرُسُ دِرَاسَةً، وَهِيَ الْقِرَاءَةُ عَلَى الْغَيْرِ. وَقِيلَ: دَرَسْتُهُ أَيْ ذَلَّلْتُهُ بِكَثْرَةِ الْقِرَاءَةِ، وَأَصْلُهُ دَرَسَ الطَّعَامَ أَيْ دَاسَهُ. وَالدِّيَاسُ الدِّرَاسُ بِلُغَةِ أَهْلِ الشَّامِ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ مِنْ دَرَسْتُ الثَّوْبَ أَدْرُسُهُ دَرْسًا أَيْ أَخَلَقْتُهُ. وَقَدْ دَرَسَ الثَّوْبُ دَرْسًا أَيْ أَخْلَقَ. وَيَرْجِعُ هَذَا إِلَى التذلل أيضا. ويقال: سمي إدريسي لِكَثْرَةِ دِرَاسَتِهِ لِكِتَابِ اللَّهِ. وَدَارَسْتُ الْكُتُبَ وَتَدَارَسْتُهَا وَادَّارَسْتُهَا أَيْ دَرَسْتُهَا. وَدَرَسْتُ الْكِتَابَ دَرْسًا وَدِرَاسَةً. ودرست المرأة درسا أي حاضت. ويقال:
...”. el-Ahfeş, { وَلِيَقُولُوا دَرَّسْتَ } [şeddeli olarak] okunduğunu nakletmiştir; bu da { دَرَسْتَ } anlamındadır, ancak daha beliğdir (mübalağalıdır). Ebu'l-Abbâs ise emr için lâm harfinin sükûnu ile { وَلْيَقُولُوا دَرَسْتَ } şeklinde okunduğunu nakletmiştir. Bunda bir tehdit anlamı bulunmaktadır; yani 'Dilediklerini söylesinler; zira hak apaçıktır' demektir. Nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurmuştur: { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } “Artık kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar!” Lâm harfini kesreli okuyana gelince, bu onun nezdinde lâm-ı key'dir (için anlamındaki lâm). Bütün bu kıraatlerin türeyişi tek bir anlama, yani yumuşatmaya ve boyun eğdirmeye (tezlîl) dayanır. { دَرَسْتَ } kelimesi; başkasına okumak/ders yapmak anlamına gelen { دَرَسَ يَدْرُسُ دِرَاسَةً } fiilindendir. Çok okumak suretiyle onu kolaylaştırıp zihne yerleştirdim anlamında 'derestuhû' (دَرَسْتُهُ) denildiği de söylenmiştir. Bunun aslı ise buğdayı çiğneyip dövmek manasındaki 'derese't-taâme' (دَرَسَ الطَّعَامَ) tabiridir; Şam ehlinin dilinde 'diyâs', 'dirâs' (harman dövme) demektir. Bir görüşe göre de bunun aslı; elbiseyi eskittim/yıprattım anlamındaki 'derestü's-sevbe edrusuhû dersen' (دَرَسْتُ الثَّوْبَ أَدْرُسُهُ دَرْسًا) sözünden gelir. Nitekim elbise eskidiğinde 'derese's-sevbu dersen' (دَرَسَ الثَّوْبُ دَرْسًا) denir; bu da yine yıpranmaya ve yumuşamaya (tezellül) racidir. İdris [aleyhisselâm]'ın, Allah'ın kitabını çokça okuyup ders yaptığı için bu isimle isimlendirildiği söylenir. Kitapları inceleyip müzakere ettim anlamında 'dârestu'l-kütübe ve tedârestuhâ ve'ddârestuhâ' (دَارَسْتُ الْكُتُبَ وَتَدَارَسْتُهَا وَادَّارَسْتُهَا) denir ki 'derestuhâ' (دَرَسْتُهَا) demektir. Kitabı okuyup inceledim manasında 'derestu'l-kitâbe dersen ve dirâseten' (دَرَسْتُ الْكِتَابَ دَرْسًا وَدِرَاسَةً) denir. Kadın hayız gördüğünde 'dereseti'l-mer'etu dersen' (دَرَسَتِ الْمَرْأَةُ دَرْسًا) denir. Ve şöyle de denilir:
إِنَّ فَرْجَ الْمَرْأَةِ يُكَنَّى أَبَا أَدْرَاسٍ، وَهُوَ مِنَ الْحَيْضِ. وَالدَّرْسُ أَيْضًا: الطَّرِيقُ الْخَفِيُّ. وَحَكَى الْأَصْمَعِيُّ: بَعِيرٌ لَمْ يُدَرَّسْ أَيْ لَمْ يُرْكَبْ، وَدَرَسْتُ مِنْ دَرَسَ الْمَنْزِلُ إِذَا عَفَا. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَصْحَابُهُ وَأُبَيٌّ وَطَلْحَةُ وَالْأَعْمَشُ" وَلِيَقُولُوا دَرَسَ" أَيْ دَرَسَ مُحَمَّدٌ الْآيَاتِ." وَلِنُبَيِّنَهُ" يَعْنِي القول والتصريف، أو القرآن" لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ".
Kadının cinsel organı 'Ebû Edrâs' diye künyelenir; bu da hayızdan gelmektedir. ed-Ders (الدَّرْسُ) aynı zamanda gizli yol demektir. el-Asmaî: Binilmemiş ve terbiye edilmemiş deve anlamında “baîrun lem yuderres” (بَعِيرٌ لَمْ يُدَرَّسْ) tabirini nakletmiştir; { دَرَسْتُ } kelimesi, mekân silinip izi kaybolduğunda söylenen “derase'l-menzilu” (دَرَسَ الْمَنْزِلُ) fiilinden de gelir. İbn Mes'ûd ve arkadaşları ile Übeyy, Talha ve el-A'meş { وَلِيَقُولُوا دَرَسَ } yani 'Muhammed ayetleri inceledi, okudu desinler diye' şeklinde okumuşlardır. { وَلِنُبَيِّنَهُ } “ve biz de onu iyice açıklayalım” ifadesi, sözü ve türlü türlü açıklamayı yahut Kur'an'ı kastetmektedir; { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir topluluğa”.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٦]
[En'âm Suresi (6): Ayet 106]
اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦)
{ اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) } “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ" يَعْنِي الْقُرْآنَ، أَيْ لَا تَشْغَلْ قَلْبَكَ وَخَاطِرَكَ بِهِمْ، بَلِ اشْتَغِلْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ." لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ" منسوخ.
Allah Teâlâ'nın: { اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy” buyruğu Kur'an'ı kastetmektedir; yani kalbini ve zihnini onlarla meşgul etme, bilakis Allah'a ibadetle meşgul ol demektir. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir” kısmı ise mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır).
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٧]
[En'âm Suresi (6): Ayet 107]
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" (وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا) نَصَّ عَلَى أَنَّ الشِّرْكَ بِمَشِيئَتِهِ، وَهُوَ إِبْطَالٌ لِمَذْهَبِ القدرية. كمتقدم. (وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً) أَيْ لَا يُمْكِنُكَ حِفْظُهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. (وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ) أَيْ قَيِّمٌ بِأُمُورِهِمْ فِي مَصَالِحِهِمْ لِدِينِهِمْ أو دنياهم، حتى تلطف لَهُمْ فِي تَنَاوُلِ مَا يَجِبُ لَهُمْ، فَلَسْتَ بِحَفِيظٍ فِي ذَلِكَ وَلَا وَكِيلٍ فِي هَذَا، إِنَّمَا أَنْتَ مُبَلِّغٌ. وَهَذَا قَبْلَ أَنْ يُؤْمَرَ بالقتال.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı” buyruğu, şirkin O'nun meşîeti (dilemesi) ile olduğuna açık bir nastır ve daha önce geçtiği üzere Kaderiyye mezhebini iptal etmektedir. { وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık”; yani senin onları Allah'ın azabından koruman mümkün değildir. { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin”; yani onların dinleri veya dünyaları hususundaki maslahatlarını çekip çeviren bir yönetici değilsin ki, kendilerine vacip olan şeyleri elde etmeleri için onlara yumuşak davranasın. Sen o hususta bir koruyucu olmadığın gibi bu hususta da bir vekil değilsin; sen ancak bir tebliğcisin. Bu hüküm, savaşla emrolunmadan öncedir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 108]
وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)
{ وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler. İşte böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik. Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir; artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) نَهْيٌ. (فَيَسُبُّوا اللَّهَ) جواب النهي. فنهى سبحانه لمؤمنين أَنْ يَسُبُّوا أَوْثَانَهُمْ، لِأَنَّهُ عَلِمَ إِذَا سَبُّوهَا نَفَرَ الْكُفَّارُ وَازْدَادُوا كُفْرًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ لِأَبِي طَالِبٍ إِمَّا أَنْ تَنْهَى مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ عَنْ سَبِّ آلِهَتِنَا وَالْغَضِّ منها وإما أن إِلَهَهُ وَنَهْجُوَهُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: حُكْمُهَا بَاقٍ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، فَمَتَى كَانَ الْكَافِرُ فِي مَنَعَةٍ وَخِيفَ أَنْ يَسُبَّ الْإِسْلَامَ أَوِ النَّبِيَّ ﵇ أَوِ اللَّهَ ﷿، فَلَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَسُبَّ صُلْبَانَهُمْ وَلَا دِينَهُمْ وَلَا كَنَائِسَهُمُ، وَلَا يَتَعَرَّضُ إِلَى مَا يُؤَدِّي إِلَى ذَلِكَ، لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْبَعْثِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ. وَعَبَّرَ عَنِ الْأَصْنَامِ وَهِيَ لَا تَعْقِلُ بَ" الَّذِينَ" عَلَى مُعْتَقَدِ الْكَفَرَةِ فِيهَا. الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا ضَرْبٌ مِنَ الْمُوَادَعَةِ، وَدَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الحكم بسد الذرائع، وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُحِقَّ قَدْ يَكُفُّ عَنْ حَقٍّ لَهُ إِذَا أَدَّى إِلَى ضَرَرٍ يَكُونُ فِي الدِّينِ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَبُتُّوا الْحُكْمَ بَيْنَ ذَوِي الْقَرَابَاتِ مَخَافَةَ الْقَطِيعَةِ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنْ كَانَ الْحَقُّ وَاجِبًا فَيَأْخُذُهُ بِكُلِّ حَالٍ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا فَفِيهِ يَكُونُ هَذَا الْقَوْلُ. الرابعة- قوله تعالى: (عَدْواً) أَيْ جَهْلًا وَاعْتِدَاءً. وَرُوِيَ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَنَّهُمْ قَرَءُوا" عَدْواً" بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالدَّالِ وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَأَبِي رَجَاءٍ وَقَتَادَةَ، وَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، وَهُمَا جَمِيعًا بِمَعْنَى الظُّلْمِ. وَقَرَأَ أَهْلُ مَكَّةَ أَيْضًا" عَدُوًّا" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَضَمِّ الدَّالِ بِمَعْنَى عَدُوٍّ. وَهُوَ وَاحِدٌ يُؤَدِّي عَنْ جَمْعٍ، كَمَا قَالَ:" فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ ". وَقَالَ تَعَالَى:" هُمُ الْعَدُوُّ" وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ أَوْ عَلَى الْمَفْعُولِ مِنْ أَجْلِهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ) أَيْ كَمَا زَيَّنَّا لِهَؤُلَاءِ أَعْمَالَهُمْ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. زَيَّنَّا لِأَهْلِ الطَّاعَةِ الطاعة، ولأهل الكفر
Burada beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” buyruğu bir nehiydir (yasaktır). { فَيَسُبُّوا اللَّهَ } “ki onlar da Allah'a sövmesinler” ifadesi ise nehyin cevabıdır. Yüce [Allah], müminlerin onların putlarına sövmelerini yasaklamıştır; çünkü onların putlara sövmeleri halinde kâfirlerin nefretle uzaklaşacağını ve küfürlerinin artacağını bilmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kureyş kâfirleri Ebû Tâlib'e: “Ya Muhammed'i ve ashâbını ilahlarımıza sövmekten ve onları yermekten alıkoyarsın ya da [biz de] onun ilahına söver ve [O'nu] hicvederiz” dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. İkincisi: İlim ehli şöyle demiştir: Bu ayetin hükmü bu ümmet için her hâlükârda bakidir (geçerlidir). Kâfir güçlü ve korunaklı bir konumda olup da İslâm'a, Peygamber aleyhisselâm'a yahut aziz ve celil olan Allah'a sövmesinden endişe edildiğinde, hiçbir Müslümana onların haçlarına, dinlerine ve kiliselerine sövmek helal olmaz; buna yol açacak bir şeye de girişemez, zira bu günaha teşvik etmek mesabesindedir. Putlar akılsız varlıklar olduğu halde, kâfirlerin onlar hakkındaki inançlarına binaen [akıllılar için kullanılan] “ellezîne” (الَّذِينَ) zamiri ile ifade edilmiştir. Üçüncüsü: Bu ayette aynı zamanda bir tür uzlaşma/barış yolu ve sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama kuralı) ile hükmetmenin vücubuna delil vardır. Yine bunda hak sahibi kimsenin, dinde bir zarara yol açacaksa hakkından vazgeçebileceğine dair delil bulunmaktadır. Bu anlamda Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Akrabalık bağlarının kopmasından korkarak akrabalar arasında hükmü kesinleştirmeyiniz [aralarını bulunuz].” İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Eğer hak vacip ise her hâlükârda onu alır. Şayet caiz (isteğe bağlı) ise bu söz onun hakkında geçerlidir.” Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: (عَدْواً) buyruğu, cehaletle ve haddi aşarak demektir. Mekkelilerden “adven” (عَدْواً) kelimesini ayın ve dâl harflerinin zammı ve vav'ın şeddesiyle [uduvven (عُدُوًّا) şeklinde] okudukları rivayet edilmiştir ki bu el-Hasan, Ebû Recâ ve Katâde'nin kıraatidir; bu da ilk kıraate racidir (onun anlamına döner) ve her ikisi de zulüm anlamındadır. Mekkeliler yine ayın fethası ve dâl zammı ile düşman anlamında “aduvven” (عَدُوًّا) şeklinde de okumuşlardır. Bu, tıpkı Yüce [Allah'ın]: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi hariç, onlar şüphesiz benim düşmanımdır” ve Yüce Allah'ın: { هُمُ الْعَدُوُّ } “Asıl düşman onlardır” buyurduğu gibi çoğul yerine kullanılan tekil bir lafızdır. Bu [kelime] masdar veya mef'ûlün lieclih (sebebi belirten tümleç) olarak mansubdur. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “İşte böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” buyruğu, yani bunlara amellerini süslü gösterdiğimiz gibi, her ümmete de amellerini süslü gösterdik demektir. İbn Abbâs: “İtaat ehline itaati, küfür ehline de...” demiştir.
الْكُفْرَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ". وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ.
küfür ehline de küfrü süslü gösterdik” demiştir. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “İşte Allah dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir”. Bunda Kaderiyye'ye bir reddiye bulunmaktadır.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٠٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 109]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) } “Eğer kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır.' Onlara mucize gelse de inanmayacaklarını size bildiren nedir?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَقْسَمُوا" أَيْ حَلَفُوا. وَجَهْدُ الْيَمِينِ أَشَدُّهَا، وَهُوَ بِاللَّهِ فَقَوْلُهُ:" جَهْدَ أَيْمانِهِمْ" أَيْ غَايَةُ أَيْمَانِهِمُ الَّتِي بَلَغَهَا عِلْمُهُمْ، وَانْتَهَتْ إِلَيْهَا قُدْرَتُهُمْ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْإِلَهُ الْأَعْظَمُ، وَأَنَّ هَذِهِ الْآلِهَةَ إِنَّمَا يَعْبُدُونَهَا ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، كَمَا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى ". وَكَانُوا يَحْلِفُونَ بِآبَائِهِمْ وَبِالْأَصْنَامِ وَبِغَيْرِ ذَلِكَ، وَكَانُوا يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ تَعَالَى وَكَانُوا يُسَمُّونَهُ جَهْدَ الْيَمِينِ إِذَا كَانَتِ الْيَمِينُ بِاللَّهِ." جَهْدَ" مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ وَالْعَامِلُ فِيهِ" أَقْسَمُوا" عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ، لِأَنَّهُ فِي مَعْنَاهُ. وَالْجَهْدُ (بِفَتْحِ الْجِيمِ): الْمَشَقَّةُ يُقَالُ: فَعَلْتُ ذَلِكَ بِجَهْدٍ. وَالْجُهْدُ (بِضَمِّهَا): الطَّاقَةُ يُقَالُ: هَذَا جُهْدِي، أَيْ طَاقَتِي. وَمِنْهُمْ مَنْ يَجْعَلُهُمَا واحدا، ويحتج بقول" وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ ". وقرى" جُهْدَهُمْ" بِالْفَتْحِ، عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ. وَسَبَبُ الْآيَةِ فِيمَا ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ: الْقُرَظِيُّ وَالْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُمَا، أَنَّ قُرَيْشًا قَالَتْ: يَا مُحَمَّدُ، تُخْبِرُنَا بِأَنَّ مُوسَى ضَرَبَ بِعَصَاهُ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا، وَأَنَّ عِيسَى كَانَ يُحْيِي الْمَوْتَى، وَأَنَّ ثَمُودَ كَانَتْ لَهُمْ نَاقَةٌ، فَائِتِنَا بِبَعْضِ هَذِهِ الآيات حتى نصدقك. فقال: (أي شي تُحِبُّونَ)؟ قَالُوا: اجْعَلْ لَنَا الصَّفَا ذَهَبًا، فَوَاللَّهِ إِنْ فَعَلْتَهُ لَنَتَّبِعَنَّكَ أَجْمَعُونَ. فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو، فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ: (إِنْ شئت أصبح (الصفا ذهبا، ولين أَرْسَلَ اللَّهُ آيَةً وَلَمْ يُصَدِّقُوا عِنْدَهَا لَيُعَذِّبَنَّهُمْ فَاتْرُكْهُمْ حَتَّى يَتُوبَ تَائِبُهُمْ) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ
Yüce Allah'ın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse, ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah’a yemin ettiler” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَأَقْسَمُوا } “Yemin ettiler” buyruğu, ant içtiler demektir. Yeminin cehdi (جهد اليمين) en şiddetli olanıdır; o da Allah adına yapılanıdır. Dolayısıyla O'nun: { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Var güçleriyle [ettikleri] yeminleri” ifadesi, bilgilerinin ulaştığı ve güçlerinin yettiği en son noktadaki yeminleri demektir. Bunun sebebi şudur: Onlar Allah'ın en yüce ilah olduğuna, bu ilahlara ise ancak kendilerini Allah'a daha çok yaklaştıracakları zannıyla ibadet ettiklerine inanıyorlardı; nitekim Yüce Allah onlar hakkında şöyle haber vermiştir: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara, sırf bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz”. Onlar babaları üzerine, putlar üzerine ve başka şeyler üzerine yemin ederlerdi; Yüce Allah adına da yemin ederlerdi ve yemin Allah adına olduğunda buna 'cehdü'l-yemîn' (en kuvvetli yemin) adını verirlerdi. { جَهْدَ } kelimesi Sîbeveyh'in mezhebine göre mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak mansuptur ve onda amel eden âmil, aynı anlamda olduğu için { أَقْسَمُوا } fiilidir. Cîm harfinin fethasıyla el-cehd (الْجَهْد), meşakkat (zahmet ve zorluk) demektir; nitekim: Fealtü zâlike bi-cehdin (Bunu büyük bir zahmetle yaptım) denilir. Cîm harfinin dammesiyle el-cühd (الْجُهْد) ise güç ve takat demektir; nitekim: Hâzâ cühdî (Bu benim gücüm/takatimdir) denilir. Onlardan her iki kelimeyi bir (aynı anlamda) kabul edenler de vardır ve bunlar: { وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } “Güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanlar...” ayetini delil getirirler. İbn Kuteybe'den nakledildiğine göre { جُهْدَهُمْ } kelimesi fetha ile de (cehdehum) okunmuştur. Müfessirlerden el-Kurazî, el-Kelbî ve başkalarının zikrettiğine göre ayetin iniş sebebi şudur: Kureyşliler şöyle dediler: “Ey Muhammed! Bize Musa'nın asâsıyla taşa vurduğunu ve ondan on iki pınarın fışkırdığını, İsa'nın ölüleri dirilttiğini ve Semûd kavminin de bir dişi devesi olduğunu haber veriyorsun; o hâlde seni tasdik etmemiz için bize bu mucizelerden bazılarını getir.” Bunun üzerine [Resûlullah]: «Hangi şeyi istersiniz?» buyurdu. Onlar: “Bizim için Safâ [tepesini] altına çevir; vallahi eğer bunu yaparsan hep birlikte sana kesinlikle uyarız!” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dua etmek üzere ayağa kalktı. Derken Cibrîl aleyhisselâm ona gelip şöyle dedi: «Dilersen Safâ altına dönüşsün; ancak Allah bir mucize gönderir de onun ardından tasdik etmezlerse onları mutlaka azaplandırır. Bu yüzden onları bırak ki içlerinden tövbe eden tövbe etsin.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:
(بَلْ يَتُوبُ تَائِبُهُمْ) فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَبَيَّنَ الرَّبُّ بِأَنَّ مَنْ سَبَقَ الْعِلْمُ الْأَزَلِيُّ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ فَإِنَّهُ لَا يُؤْمِنُ وَإِنْ أَقْسَمَ لَيُؤْمِنَنَّ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" جَهْدَ أَيْمانِهِمْ" قِيلَ: مَعْنَاهُ بِأَغْلَظِ الْأَيْمَانِ عِنْدَهُمْ. وَتُعْرَضُ هُنَا مَسْأَلَةٌ مِنَ الْأَحْكَامِ عُظْمَى، وَهِيَ قَوْلُ الرَّجُلِ: الْأَيْمَانُ تَلْزَمُهُ إِنْ كَانَ كَذَا وَكَذَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْيَمِينُ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ مَعْرُوفَةً بِغَيْرِ هَذِهِ الصُّورَةِ، كَانُوا يَقُولُونَ: عَلَيَّ أَشَدُّ مَا أَخَذَهُ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ، فَقَالَ مَالِكٌ: تُطَلَّقُ نِسَاؤُهُ. ثُمَّ تَكَاثَرَتِ الصُّورَةُ حَتَّى آلَتْ بَيْنَ النَّاسِ إِلَى صُورَةٍ هَذِهِ أُمُّهَا. وَكَانَ شَيْخُنَا الْفِهْرِيُّ الطَّرَسُوسِيُّ يَقُولُ: يَلْزَمُهُ إِطْعَامُ ثَلَاثِينَ مِسْكِينًا إِذَا حَنِثَ فِيهَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ" الْأَيْمَانُ" جَمْعُ يَمِينٍ، وَهُوَ لَوْ قَالَ عَلَيَّ يَمِينٌ وَحَنِثَ أَلْزَمْنَاهُ كَفَّارَةً. وَلَوْ قَالَ: عَلَيَّ يَمِينَانِ لَلَزِمَتْهُ كَفَّارَتَانِ إِذَا حَنِثَ. وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ فَيَلْزَمُهُ فِيهَا ثَلَاثُ كَفَّارَاتٍ. قُلْتُ: وَذَكَرَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُغِيثٍ فِي وَثَائِقِهِ: اخْتَلَفَ شُيُوخُ الْقَيْرَوَانِ فِيهَا، فَقَالَ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ أَبِي زَيْدٍ، يَلْزَمُهُ فِي زَوْجَتِهِ ثَلَاثُ تَطْلِيقَاتٍ، وَالْمَشْيُ إِلَى مَكَّةَ، وَتَفْرِيقُ ثُلُثِ مَالِهِ، وَكَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَعِتْقُ رَقَبَةٍ. قَالَ ابْنُ مُغِيثٍ: وَبِهِ قَالَ ابْنُ أَرْفَعَ رَأْسَهُ وَابْنُ بَدْرٍ مِنْ فُقَهَاءِ طُلَيْطِلَةَ. وَقَالَ الشَّيْخُ أَبُو عِمْرَانَ الْفَاسِيُّ وَأَبُو الْحَسَنِ الْقَابِسِيُّ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقَرَوِيُّ: تَلْزَمُهُ طَلْقَةٌ وَاحِدَةٌ إِذَا لَمْ تَكُنْ لَهُ نِيَّةٌ. وَمِنْ حُجَّتِهِمْ فِي ذَلِكَ رِوَايَةُ ابْنِ الْحَسَنِ فِي سَمَاعِهِ مِنَ ابْنِ وَهْبٍ فِي قَوْلِهِ:" وَأَشَدُّ مَا أخذه أحد على أحد أن عليه ذَلِكَ كَفَّارَةَ يَمِينٍ". قَالَ ابْنُ مُغِيثٍ: فَجَعَلَ مَنْ سَمَّيْنَاهُ عَلَى الْقَائِلِ:" الْأَيْمَانَ تَلْزَمُهُ" طَلْقَةٌ وَاحِدَةٌ، لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ أَسْوَأَ حَالًا مِنْ قَوْلِهِ: أَشَدُّ مَا أَخَذَهُ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ أَنَّ عَلَيْهِ كَفَّارَةَ يَمِينٍ، قَالَ وَبِهِ نَقُولُ. قال: واحتج الأولون بقول ابن القاسم مَنْ قَالَ: عَلَيَّ عَهْدُ اللَّهِ وَغَلِيظُ مِيثَاقِهِ وَكَفَالَتُهُ وَأَشَدُّ مَا أَخَذَهُ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ عَلَى أَمْرٍ أَلَّا يَفْعَلَهُ ثُمَّ فَعَلَهُ، فَقَالَ: إِنْ لَمْ يُرِدِ الطَّلَاقَ وَلَا الْعِتَاقَ وَعَزَلَهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَلْتَكُنْ ثَلَاثَ كَفَّارَاتٍ. فَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ نِيَّةٌ حِينَ حَلَفَ فَلْيُكَفِّرْ كَفَّارَتَيْنِ فِي قَوْلِهِ: عَلَيَّ عَهْدُ اللَّهِ وَغَلِيظُ مِيثَاقِهِ. وَيَعْتِقُ رَقَبَةً وَتُطَلَّقُ نِسَاؤُهُ، وَيَمْشِي إِلَى مَكَّةَ
[Bilakis içlerinden tevbe eden tevbe eder] ve bu ayet nazil oldu. Rab [Teâlâ], ezelî ilimde iman etmeyeceği takdir edilmiş kimsenin, iman edeceğine dair yemin etse dahi iman etmeyeceğini açıklamıştır. İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Bütün güçleriyle [yemin ettiler]” buyruğunun, onların nezdindeki en ağır yeminlerle anlamına geldiği söylenmiştir. Burada fıkhi hükümlere dair çok mühim bir mesele ortaya çıkmaktadır; o da bir kimsenin: "Şöyle şöyle olursa bütün yeminler üzerime olsun" demesidir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu yemin, İslâm'ın ilk dönemlerinde bu lafızdan farklı bir şekilde bilinmekteydi. Şöyle derlerdi: "Bir kimsenin bir başkasına yüklediği en ağır şart üzerime olsun." Mâlik: "Hanımları boşanır" demiştir. Sonra bu lafzın türevleri çoğaldı ve nihayet insanlar arasında esası bu olan şu kalıba dönüştü. Hocamız el-Fihrî et-Tarsûsî ise şöyle derdi: Bu yemini bozduğunda otuz fakiri doyurması gerekir. Çünkü onun "el-Eymân (yeminler)" sözü, "yemin" kelimesinin çoğuludur. Şayet kişi: "Üzerime bir yemin olsun" deyip yeminini bozsaydı, ona bir kefaret vacip kılardık. Eğer: "Üzerime iki yemin olsun" deseydi, yeminini bozduğunda iki kefaret gerekirdi. "el-Eymân" ise yeminin çoğuludur; dolayısıyla onda üç kefaret gerekir. Derim ki: Ahmed b. Muhammed b. Mugîs, el-Vesâik adlı eserinde şöyle zikretmiştir: Kayrevan uleması bu hususta ihtilaf etmiştir. Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd: "Kişinin hanımından üç talakla boşanması, Mekke'ye yürümesi (hacca gitmesi), malının üçte birini dağıtması, bir yemin kefareti ve bir köle azat etmesi gerekir" demiştir. İbn Mugîs şöyle der: Tuleytula (Toledo) fakihlerinden İbn Erfea Ra'seh ve İbn Bedr de bu görüştedir. Şeyh Ebû İmrân el-Fâsî, Ebü'l-Hasan el-Kâbisî ve Ebû Bekr b. Abdirrahmân el-Karavî ise şöyle demişlerdir: Şayet bir niyeti yoksa ona tek bir talak gerekir. Onların bu husustaki delillerinden biri, İbnü'l-Hasan'ın İbn Vehb'den bizzat işittiği şu rivayettir: "[Kişinin,] 'Bir kimsenin bir başkasına yüklediği en ağır şart üzerime olsun' sözü hakkında: 'Bunun için ona bir yemin kefareti gerekir' demiştir." İbn Mugîs der ki: İsmini andığımız bu zatlar, "Bütün yeminler üzerime olsun" diyen kimseye tek bir talak hükmü vermişlerdir. Zira onun durumu, "Bir kimsenin bir başkasına yüklediği en ağır şart üzerime olsun" sözü karşısında bir yemin kefareti gereken kimsenin durumundan daha kötü olamaz. [İbn Mugîs] şöyle demiştir: "Bizim benimsediğimiz görüş de budur." Yine şöyle demiştir: Önceki görüş sahipleri ise İbnü'l-Kâsım'ın şu sözünü delil getirmişlerdir: Bir kimse bir işi yapmamak üzere: "Allah'ın ahdi, ağır misakı, kefaleti ve bir kimsenin bir başkasına yüklediği en ağır şart üzerime olsun" deyip de sonra o işi yaparsa, [İbnü'l-Kâsım] şöyle demiştir: Şayet boşamayı ve köle azat etmeyi kastetmemiş ve bunları bunun dışında tutmuşsa üç kefaret versin. Eğer yemin ettiği sırada herhangi bir niyeti yok idiyse, "Allah'ın ahdi ve ağır misakı üzerime olsun" sözü için iki kefaret ödesin; ayrıca bir köle azat etsin, hanımları boşansın ve Mekke'ye [yürüyerek] gitsin.
ويتصدق بثلث ما له فِي قَوْلِهِ: وَأَشَدُّ مَا أَخَذَهُ عَلَى أَحَدٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا طَرِيقُ الْأَدِلَّةِ فَإِنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي الْأَيْمَانِ لَا تَخْلُو أَنْ يُرَادَ بِهَا الْجِنْسُ أَوِ الْعَهْدُ، فَإِنْ دَخَلَتْ لِلْعَهْدِ فَالْمَعْهُودُ قَوْلُكَ" بِاللَّهِ" فَيَكُونُ مَا قَالَهُ الْفِهْرِيُّ. فَإِنْ دَخَلَتْ لِلْجِنْسِ فَالطَّلَاقُ جِنْسٌ فَيَدْخُلُ فِيهَا وَلَا يُسْتَوْفَى عَدَدُهُ، فَإِنَّ الَّذِي يَكْفِي أَنْ يَدْخُلَ فِي كُلِّ جِنْسٍ مَعْنًى وَاحِدٌ، فَإِنَّهُ لَوْ دَخَلَ فِي الْجِنْسِ الْمَعْنَى كُلُّهُ لَلَزِمَهُ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِجَمِيعِ مَالِهِ، إِذْ قَدْ تَكُونُ الصَّدَقَةُ بِالْمَالِ يَمِينًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ) أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ: اللَّهُ الْقَادِرُ عَلَى الْإِتْيَانِ بِهَا، وَإِنَّمَا يَأْتِي بِهَا إِذَا شَاءَ." وَما يُشْعِرُكُمْ" أَيْ وَمَا يُدْرِيكُمْ أَيْمَانُكُمْ، فَحَذَفَ الْمَفْعُولَ. ثُمَّ اسْتَأْنَفَ فَقَالَ:" أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ" بِكَسْرِ إِنَّ، وَهِيَ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَابْنِ كَثِيرٍ. وَيَشْهَدُ لِهَذَا قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَمَا يُشْعِرُكُمْ إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ: الْمُخَاطَبُ بِهَذَا الْمُشْرِكُونَ، وَتَمَّ الْكَلَامُ. حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَقَدْ أَعْلَمَنَا فِي الْآيَةِ بَعْدَ هَذِهِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَهَذَا التَّأْوِيلُ يُشْبِهُ قِرَاءَةَ مَنْ قَرَأَ" تُؤْمِنُونَ" بِالتَّاءِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ، الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ نَزَلَتِ الْآيَةُ لَعَلَّهُمْ يُؤْمِنُونَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما يُشْعِرُكُمْ أَيْ يُعَلِمُكُمْ وَيُدْرِيكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ." أَنَّها" بِالْفَتْحِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْأَعْمَشِ وَحَمْزَةَ، أَيْ لَعَلَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ. قَالَ الْخَلِيلُ:" أَنَّها" بِمَعْنَى لَعَلَّهَا، وَحَكَاهُ عَنْهُ سِيبَوَيْهِ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى " أَيْ أَنَّهُ يَزَّكَّى. وَحُكِيَ عَنِ الْعَرَبِ: ايتِ السُّوقَ أَنَّكَ تَشْتَرِي لَنَا شَيْئًا، أَيْ لَعَلَّكَ. وَقَالَ أَبُو النَّجْمِ:
'Bir kimsenin bir başkasına yüklediği en ağır şart üzerime olsun' sözü için de malının üçte birini sadaka olarak versin. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Delillerin yöntemi açısından, { الْأَيْمَانِ } kelimesindeki elif-lâm takısı ya cins ya da ahid (bilineni kastetmek) için olur. Eğer ahid için dâhil olmuşsa, bilinen şey 'Billâhi' (Allah adına) demendir; bu takdirde el-Fihrî'nin söylediği geçerli olur. Şayet cins için dâhil olmuşsa, talak da bir cinstir; dolayısıyla bunun içine girer ve adedi tam olarak tüketilmez; zira her bir cinsin altına tek bir mananın girmesi yeterlidir. Şayet cinsin içine bütün anlamlar girseydi, malının tamamını sadaka vermesi gerekirdi; çünkü malı tasadduk etmek de bazen bir yemin olabilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır'” buyruğu; yani de ki ey Muhammed: Onları getirmeye kadir olan Allah'tır ve onları ancak dilediği zaman getirir. { وَما يُشْعِرُكُمْ } “Size bildiren nedir?”; yani yeminleriniz size ne bildirir ki? Mef'ûl (tümleç) hazfedilmiştir. Sonra yeni bir cümleye başlayarak: { أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } buyurmuştur; buradaki { إِنَّهَا } kelimesi hemzenin kesresiyle okunmuştur ki bu Mücâhid, Ebû Amr ve İbn Kesîr'in kıraatidir. İbn Mes'ûd'un: { وَمَا يُشْعِرُكُمْ إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } şeklindeki kıraati de buna şahittir. Mücâhid ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Bununla hitap edilenler müşriklerdir ve söz burada tamamlanmıştır. Allah onların iman etmeyeceklerine hükmetmiştir; nitekim bundan sonraki ayette de onların iman etmeyeceklerini bize bildirmiştir. Bu tevil, { تُؤْمِنُونَ } kelimesini tâ harfiyle [ikinci şahıs olarak] okuyan kimsenin kıraatine benzemektedir. el-Ferrâ ve başkaları ise şöyle demiştir: Hitap müminleredir; çünkü müminler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ey Allah'ın Resûlü! Keşke o mucize inseydi, belki iman ederlerdi” demişlerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما يُشْعِرُكُمْ } yani 'Ey müminler! Size kim bildirdi ve ne bilirsiniz ki?' buyurmuştur. { أَنَّها } kelimesi hemzenin fethasıyla Medine ehlinin, el-A'meş'in ve Hamza'nın kıraatidir; yani 'Belki de o mucize geldiğinde inanmazlar' demektir. el-Halîl: “{ أَنَّها }, { لَعَلَّهَا } (belki de) manasındadır” demiştir; bunu ondan Sîbeveyh de nakletmiştir. Kur'an'da: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى } “Ne bilirsin, belki de o arınacaktı” buyrulmuştur; yani { أَنَّهُ يَزَّكَّى } (arınacağını nereden bileceksin) demektir. Araplardan şöyle dedikleri nakledilmiştir: 'Çarşıya git, belki bize bir şey alırsın' anlamında “i'ti's-sûka enneke teşterî lenâ şey'en” (ايتِ السُّوقَ أَنَّكَ تَشْتَرِي لَنَا شَيْئًا) yani “lealleke” (لَعَلَّكَ) denir. Ebû'n-Necm şöyle demiştir:
قُلْتُ لِشَيْبَانَ ادْنُ مِنْ لِقَائِهْ ... أَنَّ تُغَدِّي الْقَوْمَ مِنْ شِوَائِهْ
Şeybân'a dedim ki: Onunla karşılaşmaya yaklaş... / Belki kavme onun kebabından yedirirsin
وَقَالَ عَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ:
Adiyy b. Zeyd de şöyle demiştir:
أَعَاذِلُ مَا يُدْرِيكَ أَنَّ مَنِيَّتِي ... إِلَى سَاعَةٍ فِي الْيَوْمِ أَوْ فِي ضُحَى الْغَدِ
Ey beni kınayan! Ne bilirsin ölümümün, / Bugünün bir vaktinde yahut yarın kuşluk vaktinde olacağını?
أَيْ لَعَلَّ. وَقَالَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ:
Yani 'belki de' demektir. Dureyd b. es-Sımme de şöyle demiştir:
أَرِينِي جَوَادًا مَاتَ هَزْلًا لِأَنَّنِي ... أَرَى مَا ترين أو بخيلا مخلدا
Bana zayıflıktan/açlıktan ölmüş bir cömert göster ki ben de senin gördüğünü göreyim; yahut ebedî kılınmış bir cimri [göster]!
أَيْ لَعَلَّنِي. وَهُوَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَثِيرٌ" أَنَّ" بِمَعْنَى لَعَلَّ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّهُ كَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ" وَمَا أَدْرَاكُمْ لَعَلَّهَا". وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: أَنَّ" لَا" زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها- أَيِ الْآيَاتِ- إِذَا جَاءَتِ الْمُشْرِكِينَ يُؤْمِنُونَ، فَزِيدَتْ" لَا"، كَمَا زِيدَتْ" لا" في قول تعالى:" حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ ". لِأَنَّ الْمَعْنَى: وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ مُهْلَكَةٍ رُجُوعُهُمْ. وَفِي قول:" مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ". وَالْمَعْنَى: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ. وَضَعَّفَ الزَّجَّاجُ وَالنَّحَّاسُ وَغَيْرُهُمَا زِيَادَةَ" لَا" وَقَالُوا: هُوَ غَلَطٌ وَخَطَأٌ، لِأَنَّهَا إِنَّمَا تُزَادُ فِيمَا لَا يُشْكِلُ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ أَوْ يُؤْمِنُونَ، ثُمَّ حَذَفَ هَذَا لعلم السامع، ذكره النحاس وغيره.
Yani “leallenî” (لَعَلَّنِي - belki ben) demektir. Arap kelamında { أَنَّ } edatının { لَعَلَّ } (belki) manasında kullanılması pek çoktur. el-Kisâî, Übeyy b. Ka'b'ın mushafında bunun { وَمَا أَدْرَاكُمْ لَعَلَّهَا } şeklinde olduğunu nakletmiştir. el-Kisâî ve el-Ferrâ: “Buradaki { لَا } zâiddir (fazlalıktır); mana ise şöyledir: 'O ayetler müşriklere geldiğinde iman edeceklerini size bildiren nedir?' demektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Helak ettiğimiz bir beldeye artık geri dönmemeleri haram kılınmıştır” buyruğunda { لَا } ziyade kılındığı gibi burada da { لَا } ziyade kılınmıştır; çünkü mana: 'Helak edilen bir beldenin geri dönmesi haramdır' şeklindedir. Keza: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } “Sana secde etmemeni emreden nedir?” buyruğunda da böyledir; mana: 'Secde etmene ne engel oldu?' şeklindedir” demişlerdir. ez-Zeccâc, en-Nehhâs ve diğerleri ise { لَا } edatının zâid olmasını zayıf görmüş ve şöyle demişlerdir: “Bu bir galattır ve hatadır; çünkü zâid kılınma ancak kapalılık oluşturmayan yerlerde olur.” Bir diğer görüşe göre ise sözde bir hazif vardır; mana şöyledir: 'Onlara o mucize geldiğinde iman etmeyeceklerini veya iman edeceklerini size bildiren nedir?' demektir; daha sonra dinleyenin bunu bilmesine binaen bu kısım hazfedilmiştir; bunu en-Nehhâs ve başkaları zikretmiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١١٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 110]
وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)
{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) } “Onların kalplerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi ters yüz ederiz ve onları azgınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp durur bir halde bırakırız.”
هَذِهِ آيَةٌ مُشْكِلَةٌ، وَلَا سِيَّمَا وَفِيهَا" وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ". قِيلَ: الْمَعْنَى وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَنْظَارَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى لَهَبِ النَّارِ وَحَرِّ الْجَمْرِ، كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا فِي الدُّنْيَا." وَنَذَرُهُمْ" فِي الدُّنْيَا، أَيْ نُمْهِلُهُمْ وَلَا نُعَاقِبُهُمْ، فَبَعْضُ الْآيَةِ فِي الْآخِرَةِ، وَبَعْضُهَا فِي الدُّنْيَا. وَنَظِيرُهَا" وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ " فَهَذَا فِي الْآخِرَةِ." عامِلَةٌ ناصِبَةٌ" فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: وَنُقَلِّبُ فِي الدُّنْيَا، أَيْ نَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ لَوْ جَاءَتْهُمْ تِلْكَ الْآيَةُ، كَمَا حُلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ أَوَّلَ مَرَّةٍ، لَمَّا دَعَوْتَهُمْ وَأَظْهَرْتِ الْمُعْجِزَةَ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ". وَالْمَعْنَى: كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُؤْمِنُوا إِذَا جَاءَتْهُمُ الْآيَةُ فَرَأَوْهَا بِأَبْصَارِهِمْ وَعَرَفُوهَا بِقُلُوبِهِمْ، فَإِذَا لَمْ يُؤْمِنُوا كَانَ ذَلِكَ بِتَقْلِيبِ اللَّهِ قُلُوبَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ. كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَدَخَلَتِ الْكَافُ عَلَى مَحْذُوفٍ، أَيْ فَلَا يُؤْمِنُونَ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ، أَيْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَتْهُمُ الْآيَاتُ الَّتِي عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَتِهَا مِثْلَ الْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَةَ هَؤُلَاءِ كيلا
Bu, [anlaşılması] müşkül (zor) bir ayettir; özellikle de içinde: { وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “ve onları azgınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp durur bir halde bırakırız” ifadesi yer aldığı için. Şöyle denilmiştir: Mana; dünyada iman etmedikleri gibi, kıyamet gününde de onların kalplerini ve bakışlarını cehennem ateşinin alevi ve korunun harareti üzerinde ters yüz ederiz (evirip çeviririz). { وَنَذَرُهُمْ } “[Onları] bırakırız” kısmı ise dünyadadır; yani onlara mühlet verir ve [hemen] cezalandırmayız. Dolayısıyla ayetin bir kısmı ahiret hakkında, bir kısmı ise dünya hakkındadır. Bunun bir benzeri de: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ } “O gün birtakım yüzler zillete bürünmüştür” ayetidir; bu ahirettedir. { عامِلَةٌ ناصِبَةٌ } “[Dünyada boş yere] çalışmış, yorulmuştur” [ifadesi] ise dünyadadır. Bir diğer görüşe göre: [Kalplerini ve gözlerini] ters yüz etmemiz dünyadadır; yani sen onları [İslam'a] davet ettiğinde ve mucizeyi gösterdiğinde ilk defa aralarına nasıl iman engeli koyduysak, şayet kendilerine o [istedikleri] mucize gelse bile yine onlar ile iman arasına engel koyarız. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulmaktadır: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer.” Mana şudur: Kendilerine mucize geldiğinde, onu gözleriyle görüp kalpleriyle idrak ettiklerinde iman etmeleri gerekirdi; iman etmediklerinde ise bu durum, Allah'ın onların kalplerini ve gözlerini ters yüz etmesi sebebiyle olmuştur. { كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “İlk defa inanmadıkları gibi” [ifadesindeki] kâf harf-i cerri mahzuf (düşürülmüş) bir kelimenin başına gelmiştir; yani Kur'an ve benzeri karşı koymaktan aciz kaldıkları ayetler (mucizeler) kendilerine ilk kez geldiğinde inanmadıkları gibi [yine] inanmazlar. Bir diğer görüşe göre ise: Şunların kalplerini ters yüz ederiz ki...
يُؤْمِنُوا، كَمَا لَمْ تُؤْمِنْ كُفَّارُ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ لَمَّا رَأَوْا مَا اقْتَرَحُوا مِنَ الْآيَاتِ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ. (وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ) يتحيرون. وقد مضى في" البقرة ".
tıpkı geçmiş ümmetlerin kâfirlerinin teklif ettikleri mucizeleri gördüklerinde iman etmedikleri gibi ters yüz ederiz demektir. Bir diğer görüşe göre sözde takdim ve tehir vardır; yani: 'Kendilerine o mucize geldiğinde ilk defa iman etmedikleri gibi yine iman etmezler; biz de onların kalplerini ve gözlerini ters yüz ederiz' demektir. { وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “ve onları azgınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp durur bir halde bırakırız”; yani şaşkınlık içinde bocalar kalırlar. Bunun açıklaması “el-Bakara Suresi”nde geçmişti.
[سورة الأنعام (٦): آية ١١١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 111]
وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)
{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat onların çoğu cahillik etmektedir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ) فَرَأَوْهُمْ عِيَانًا. (وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى) بِإِحْيَائِنَا إِيَّاهُمْ. (وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ) سَأَلُوهُ مِنَ الْآيَاتِ. قِبَلًا مُقَابَلَةً، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَابْنِ زَيْدٍ. وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنُ عَامِرٍ. وَقِيلَ: مُعَايَنَةً، لَمَّا آمَنُوا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: يكون" قُبُلًا" بمعنى ناحية، كما نقول: لِي قِبَلَ فُلَانٍ مَالٌ، فَقِبَلًا نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" قُبُلًا" بِضَمِّ الْقَافِ وَالْبَاءِ، وَمَعْنَاهُ ضُمَنَاءُ، فَيَكُونُ جَمْعَ قَبِيلٍ بِمَعْنَى كَفِيلٍ، نَحْوَ رَغِيفٍ وَرُغُفٍ، كَمَا قَالَ:" أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا "، أَيْ يَضْمَنُونَ ذَلِكَ، عَنِ الْفَرَّاءِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ بِمَعْنَى قَبِيلٍ قَبِيلٍ، أي جماعة جماعة، وقال مُجَاهِدٌ، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ عَلَى الْقَوْلَيْنِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ" قُبُلًا" أَيْ مُقَابَلَةً، وَمِنْهُ" إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ ". وَمِنْهُ قُبُلُ الرَّجُلِ وَدُبُرُهُ لَمَّا كَانَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ وَرَائِهِ. وَمِنْهُ قُبُلُ الْحَيْضِ. حكى أبو زيد: لقيت فلانا قيلا وَمُقَابَلَةً وَقَبَلًا وَقِبُلًا، كُلُّهُ بِمَعْنَى الْمُوَاجَهَةِ، فَيَكُونُ الضَّمُّ كَالْكَسْرِ فِي الْمَعْنَى وَتَسْتَوِي الْقِرَاءَتَانِ، قَالَهُ مَكِّيٌّ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" قُبْلًا" حَذَفَ الضَّمَّةَ مِنَ الْبَاءِ لِثِقَلِهَا. وَعَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ يَكُونُ فِيهِ نُطْقُ مَا لَا يُنْطَقُ، وَفِي كَفَالَةِ مَا يَعْقِلُ آيَةٌ عَظِيمَةٌ لَهُمْ. وَعَلَى قَوْلِ الْأَخْفَشِ يَكُونُ فِيهِ اجْتِمَاعُ الْأَجْنَاسِ الَّذِي لَيْسَ بِمَعْهُودٍ. وَالْحَشْرُ الْجَمْعُ. مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ اسْتِثْنَاءٍ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ، أَيْ لَكِنْ إِنْ شَاءَ ذَلِكَ لهم. وقيل:
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik” buyruğu, [yani] onları gözleriyle görselerdi demektir. { وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى } “Ölüler de kendileriyle konuşsaydı” [yani] bizim onları diriltmemizle [onlarla konuşsalardı]. { وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ } “Ve her şeyi karşılarına toplasaydık” [yani] istedikleri bütün mucizeleri [toplasaydık]. İbn Abbâs, Katâde ve İbn Zeyd'den nakledildiğine göre "kıbelen" (قِبَلًا), yüz yüze/karşı karşıya demektir. Bu, Nâfi‘ ve İbn Âmir'in kıraatidir. Bir görüşe göre de "bizzat gözleriyle görseler de yine inanmazlardı" anlamındadır. Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] ise şöyle demiştir: "Kıbelen" (قِبَلًا), tıpkı "Benim filanın yanında/tarafında alacağım var" (لِي قِبَلَ فُلَانٍ مَالٌ) sözündeki gibi "taraf, yön" manasına gelir; dolayısıyla "kıbelen" lafzı zarf olarak nasb edilmiştir. Geri kalan kurrâ ise kaf ve bâ harflerinin dammesiyle "kubulen" (قُبُلًا) şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı "kefiller, teminat verenler"dir. Bu durumda tıpkı "rağîf" (رَغِيف) kelimesinin çoğulunun "ruğuf" (رُغُف) gelmesi gibi, "kefîl" (كَفِيل) manasındaki "kabîl" (قَبِيل) kelimesinin çoğulu olur. Nitekim Yüce Allah'ın: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah'ı ve melekleri kefil olarak getirmedikçe” ayetinde de [bu manadadır]. Yani Ferrâ'nın belirttiğine göre, "buna kefil/garantör olurlar" demektir. el-Ahfeş ise: "Bu, 'kabile kabile' yani 'fırka fırka, grup grup' demektir" demiş, Mücâhid de böyle söylemiştir. Her iki görüşe göre de bu kelime hâl olarak mansubdur. Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] de "kubulen" (قُبُلًا) lafzının "karşı karşıya, yüz yüze" anlamına geldiğini söylemiştir. Yüce Allah'ın: { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } “Eğer gömleği önden yırtılmışsa” ayeti de bu köktendir. Kişinin ön tarafına "kubul", arka tarafına "dubur" denmesi de insanın önünden ve arkasından olan kısımları ifade ettiği içindir. "Kubulü'l-hayz" (hayzın başlangıcı/öncesi) ifadesi de böyledir. Ebû Zeyd: "Filanla karşılaştım" manasında "kıylen" (قِيلاً), "mukâbeleten" (مُقَابَلَةً), "kabelen" (قَبَلًا) ve "kıbulen" (قِبُلًا) denildiğini nakletmiştir ki bunların hepsi "yüz yüze gelmek" (el-muvâcehe) anlamındadır. Dolayısıyla Mekkî'nin belirttiğine göre, dammeli okuyuş mana bakımından kesreli okuyuş gibidir ve her iki kıraat anlamca birdir. el-Hasan ise bâ harfinin dammesini ağırlığından dolayı hazfederek "kublen" (قُبْلًا) şeklinde okumuştur. Ferrâ'nın görüşüne göre bu durumda konuşmayan varlıkların konuşması söz konusu olur; akıl sahibi varlıkların kefaletinde ise onlar için büyük bir ayet (mucize) vardır. el-Ahfeş'in görüşüne göre ise alışılagelmemiş şekilde bütün cinslerin bir araya toplanması söz konusu olur. "el-Haşr" (الْحَشْرُ), toplamak demektir. { مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi” ifadesindeki { أَنْ } [en], munkatı bir istisna konumundadır; yani "fakat Allah onlara bunu dilerse [inanırlar]" demektir. Şöyle de denilmiştir: