الِاسْتِثْنَاءُ لِأَهْلِ السَّعَادَةِ الَّذِينَ سَبَقَ لَهُمْ فِي عِلْمِ اللَّهِ الْإِيمَانُ. وَفِي هَذَا تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ) أَيْ يَجْهَلُونَ الْحَقَّ وَقِيلَ: يَجْهَلُونَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اقْتِرَاحُ الْآيَاتِ بَعْدَ أَنْ رَأَوْا آيَةً واحدة.
Bu istisna, Allah'ın ilminde kendilerine daha önceden iman takdir edilmiş olan saadet ehli içindir. Bunda Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli vardır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” yani hakkı bilmezler. Bir görüşe göre de tek bir ayet (mucize) gördükten sonra [başka] ayetler talep etmenin caiz olmadığını bilmezler.
[سورة الأنعام (٦): آية ١١٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 112]
وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } (112) “Böylece biz, her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar, aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurdukları şeylerle baş başa bırak!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ) يُعَزِّي نَبِيَّهُ وَيُسَلِّيهِ، أَيْ كَمَا ابْتَلَيْنَاكَ بِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ قَبْلَكَ (عَدُوًّا) أي أعداء. ثم نعتهم فقال (شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ) حَكَى سِيبَوَيْهِ جَعَلَ بِمَعْنَى وَصَفَ." عَدُوًّا" مَفْعُولٌ أَوَّلُ." لِكُلِّ نَبِيٍّ" فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي." شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ" بَدَلٌ مِنْ عَدُوٍّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" شَياطِينَ" مَفْعُولًا أَوَّلَ،" عَدُوًّا" مَفْعُولًا ثَانِيًا، كَأَنَّهُ قِيلَ: جَعَلْنَا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ عَدُوًّا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ:" شَيَاطِينَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ" بِتَقْدِيمِ الْجِنِّ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. (يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً) عِبَارَةٌ عَمَّا يُوَسْوِسُ بِهِ شَيَاطِينُ الْجِنِّ إِلَى شَيَاطِينِ الْإِنْسِ. وَسُمِّيَ وَحْيًا لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ خِفْيَةً، وَجَعَلَ تَمْوِيهَهُمْ زُخْرُفًا لِتَزْيِينِهِمْ إِيَّاهُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الذهب زخرفا. وكل شي حَسَنٍ مُمَوَّهٍ فَهُوَ زُخْرُفٌ. وَالْمُزَخْرَفُ الْمُزَيَّنُ. وَزَخَارِفُ الْمَاءِ طَرَائِقُهُ. وَ" غُرُوراً" نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، لِأَنَّ مَعْنَى" يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ" يَغُرُّونَهُمْ بِذَلِكَ غُرُورًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالْغُرُورُ الْبَاطِلُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِإِسْنَادٍ ضَعِيفٍ أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿" يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ" قَالَ: مَعَ كُلِّ جِنِّيٍّ شَيْطَانٌ، وَمَعَ كُلِّ إِنْسِيٍّ شَيْطَانٌ، فَيَلْقَى أَحَدُهُمَا الْآخَرَ فَيَقُولُ: إِنِّي قَدْ أَضْلَلْتُ صَاحِبِي بِكَذَا فَأَضِلَّ صَاحِبَكَ بِمِثْلِهِ. وَيَقُولُ الْآخَرُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَهَذَا وَحْيُ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ. وَقَالَهُ عِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ } “Böylece biz, her peygambere... kıldık” buyruğu, Peygamberini teselli etmekte ve üzüntüsünü gidermektedir; yani 'Seni bu kavimle imtihan ettiğimiz gibi, senden önceki her peygambere de { عَدُوًّا } yani düşmanlar kıldık.' Sonra onları niteleyerek şöyle buyurmuştur: { شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “İnsan ve cin şeytanlarını...” Sîbeveyh, { جَعَلَ } fiilinin nitelemek/tavsif etmek manasında olduğunu nakletmiştir. { عَدُوًّا } birinci mef'ûldür. { لِكُلِّ نَبِيٍّ } ikinci mef'ûl konumundadır. { شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } ise { عَدُوًّا } kelimesinden bedeldir. { شَياطِينَ } kelimesinin birinci mef'ûl, { عَدُوًّا } kelimesinin de ikinci mef'ûl olması caizdir; sanki: 'İnsan ve cin şeytanlarını düşman kıldık' denilmiş gibidir. el-A'meş, cin kelimesini öne alarak: { شَيَاطِينَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } şeklinde okumuştur; mana birdir. { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } “Bunlar, aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” buyruğu, cin şeytanlarının insan şeytanlarına fısıldadığı vesveseleri ifade etmektedir. Gizlice olduğu için buna vahiy denilmiştir. Onların süslemesi sebebiyle bu yanıltmaları zühruf (yaldız) kılınmıştır; altının zühruf diye isimlendirilmesi de bundandır. Yaldızlanıp süslenmiş her güzel şeye zühruf denir. Müzehraf süslenmiş demektir. Suyun zaharifi de dalgalanma çizgileridir. { غُرُوراً } kelimesi mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak mansubdur; çünkü { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } ifadesinin anlamı 'bununla onları kandırdıkça kandırırlar' demektir. Hal konumunda olması da caizdir; gurûr ise batıl demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan zayıf bir isnadla, Allah Azze ve Celle'nin: { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Her cinle birlikte bir şeytan, her insanla birlikte de bir şeytan vardır. İkisi birbiriyle karşılaşınca biri: 'Ben arkadaşımı şu şekilde saptırdım, sen de arkadaşını benzeri şekilde saptır' der. Diğeri de aynı şeyi söyler; işte bu, onların birbirine vahyidir (fısıldamasıdır).” Bunu İkrime, ed-Dahhâk,
وَالسُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ يَدُلُّ عَلَيْهِ" وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ "، فَهَذَا يُبَيِّنُ مَعْنَى ذَلِكَ. قُلْتُ: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ من صحيح السنة قول ﵇: (مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَقَدْ وُكِّلَ بِهِ قَرِينُهُ مِنَ الْجِنِّ) قِيلَ: ولا أنت يا رسول الله؟ قال: (ولا أَنَا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمَ فَلَا يَأْمُرُنِي إِلَّا بِخَيْرٍ). رُوِيَ (فَأَسْلَمُ) بِرَفْعِ الْمِيمِ وَنَصْبِهَا. فَالرَّفْعُ عَلَى مَعْنَى فَأَسْلَمُ مِنْ شَرِّهِ. وَالنَّصْبُ عَلَى مَعْنَى فَأَسْلَمَ هُوَ. فَقَالَ: (مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ) وَلَمْ يَقُلْ وَلَا مِنَ الشَّيَاطِينِ، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ نَبَّهَ عَلَى أَحَدِ الْجِنْسَيْنِ بِالْآخَرِ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ" سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ" وَفِيهِ بُعْدٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى عَوْفُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَا أَبَا ذَرٍّ هَلْ تَعَوَّذْتَ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ)؟ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَهَلْ لِلْإِنْسِ مِنْ شَيَاطِينَ؟ قَالَ: (نَعَمْ هُمْ شَرٌّ مِنْ شَيَاطِينِ الْجِنِّ). وَقَالَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ: إِنَّ شَيْطَانَ الْإِنْسِ أَشَدُّ عَلَيَّ مِنْ شَيْطَانِ الْجِنِّ، وَذَلِكَ أَنِّي إِذَا تَعَوَّذْتُ بِاللَّهِ ذَهَبَ عَنِّي شَيْطَانُ الْجِنِّ، وَشَيْطَانُ الْإِنْسِ يَجِيئُنِي فَيَجُرُّنِي إِلَى الْمَعَاصِي عِيَانًا. وَسَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ امْرَأَةً تُنْشِدُ:
es-Süddî ve el-Kelbî de söylemiştir. en-Nehhâs der ki: Birinci görüşe: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ } “Şeytanlar, sizinle mücadele etsinler diye dostlarına fısıldarlar” ayeti delalet etmektedir; bu ayet söz konusu manayı açıklamaktadır. Derim ki: Sahih sünnetten de Aleyhisselâm'ın şu sözü buna delalet etmektedir: (مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَقَدْ وُكِّلَ بِهِ قَرِينُهُ مِنَ الْجِنِّ) “Sizden her bir kimsenin muhakkak cinden bir karîni (yoldaşı/şeytanı) görevlendirilmiştir.” 'Senin de mi ey Allah'ın Resûlü?' denilince; (ولا أَنَا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمَ فَلَا يَأْمُرُنِي إِلَّا بِخَيْرٍ) “Benim de; ancak Allah ona karşı bana yardım etti de o Müslüman oldu, bana hayırdan başka bir şey emretmez” buyurdu. Bu lafız mimin dammesiyle ve fethasıyla (فَأَسْلَمُ) şeklinde rivayet edilmiştir. Damme ile olması 'onun şerrinden selamette kalırım' manasındadır. Fetha ile olması ise 'o Müslüman oldu' manasındadır. Peygamber: (مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ) “Sizden hiç kimse yoktur ki...” demiş, 'şeytanlardan da' dememiştir; ancak bir cinsi zikrederek diğerine de dikkat çekmiş olması muhtemeldir; bu durumda { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ } “Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” kabilinden olur. Fakat bu görüşte bir uzaklık vardır, doğrusunu Allah bilir. Avf b. Mâlik, Ebû Zer'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): (يَا أَبَا ذَرٍّ هَلْ تَعَوَّذْتَ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ) “Ey Ebû Zer! İnsan ve cin şeytanlarının şerrinden Allah'a sığındın mı?” buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, insanların da şeytanları var mıdır?' dedim. (نَعَمْ هُمْ شَرٌّ مِنْ شَيَاطِينِ الْجِنِّ) “Evet, onlar cin şeytanlarından daha şerlidirler” buyurdu. Mâlik b. Dînâr şöyle demiştir: “İnsan şeytanı bana cin şeytanından daha ağırdır. Çünkü ben Allah'a sığındığım zaman cin şeytanı benden uzaklaşır; insan şeytanı ise bana gelip beni güpegündüz açıktan günahlara sürükler.” Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) bir kadının şu şiiri terennüm ettiğini işitti:
إِنَّ النِّسَاءَ رَيَاحِينُ خُلِقْنَ لَكُمْ ... وَكُلُّكُمْ يَشْتَهِي شَمَّ الرَّيَاحِينِ
Kadınlar sizin için yaratılmış fesleğenlerdir (reyhanlardır)... Ve hepiniz fesleğen koklamayı arzu edersiniz.
فَأَجَابَهَا عُمَرُ ﵁:
Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu anh) kadına şöyle cevap verdi:
إِنَّ النِّسَاءَ شَيَاطِينُ خُلِقْنَ لَنَا ... نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ الشَّيَاطِينِ
Kadınlar bizim için yaratılmış şeytanlardır... Şeytanların şerrinden Allah'a sığınırız.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" (وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ) " أَيْ مَا فَعَلُوا إِيحَاءَ الْقَوْلِ بِالْغُرُورِ. فَذَرْهُمْ أَمْرٌ فِيهِ مَعْنَى التَّهْدِيدِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَلَا يُقَالُ وَذَرَ وَلَا وَدَعَ، اسْتَغْنَوْا عَنْهُمَا بِتَرَكَ. قُلْتُ: هَذَا إِنَّمَا خَرَجَ عَلَى الْأَكْثَرِ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَذَرِ الَّذِينَ " و" ذرهم" و" ما وَدَّعَكَ ". وفي السنة (لينتهن أقوام عن ودعهم الجمعات). وقول: (إذا فعلوا- يريد المعاصي-
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } “Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” buyruğu; yani yaldızlı sözler fısıldamayı yapamazlardı, demektir. { فَذَرْهُمْ } “Artık onları bırak” ifadesi, içinde tehdit anlamı barındıran bir emir kipidir. Sîbeveyh şöyle demiştir: "[Mazi kipinde] vezere (وَذَرَ) ve vede'a (وَدَعَ) denilmez; bu iki fiil yerine tereke (تَرَكَ) fiilini kullanarak bunlara ihtiyaç duymamışlardır." Ben derim ki: Bu [kural], ancak çoğunluk kullanıma göredir. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de { وَذَرِ الَّذِينَ } “Bırak o kimseleri”, { ذَرْهُمْ } “Bırak onları” ve [şeddesiz okunuşla] { مَا وَدَعَكَ } buyrulmaktadır. Sünnette ise: « لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُ الْجُمُعَاتِ » «Birtakım topluluklar cuma namazlarını terk etmekten kesinlikle vazgeçsinler» hadisi ve: « إِذَا فَعَلُوا » «Bunu yaptıkları zaman» -günahları kastediyor- buyruğu yer alır.
فَقَدْ تُوُدِّعَ مِنْهُمْ (. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْوَاوُ ثَقِيلَةٌ، فَلَمَّا كَانَ" تَرَكَ" لَيْسَ فِيهِ وَاوٌ بِمَعْنَى مَا فِيهِ الْوَاوِ تُرِكَ مَا فِيهِ الْوَاوُ. وهذا معنى قول وليس بنصه.
فَقَدْ تُوُدِّعَ مِنْهُمْ) “Bunu yaptıkları zaman -günahları kastediyor- onlardan vazgeçilmiştir/terk edilmişlerdir” buyruğu yer alır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Vâv harfi ağırdır; “tereke” fiilinde vâv bulunmadığı için ve vâv bulunan fiil anlamında olduğundan, vâv harfi bulunan fiil terk edilmiştir. Bu, sözün anlamıdır, birebir lafzı değildir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١١٣]
[En'âm Suresi (6), Âyet 113]
وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)
{ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } (113) “Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [böyle yaparlar].”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ) تَصْغَى تَمِيلُ، يُقَالُ: صَغَوْتُ أَصْغُو صَغْوًا وَصُغُوًّا، وَصَغَيْتُ أَصْغَى، وَصَغَيْتُ بِالْكَسْرِ أَيْضًا. يُقَالُ مِنْهُ: صَغِيَ يَصْغَى صَغًى وَصُغْيًا، وَأَصْغَيْتُ إِلَيْهِ إِصْغَاءً بِمَعْنًى قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ } buyruğundaki “tasğâ” meyleder demektir; Araplar 'sağavtu asğû sağven ve suğuvven', 'sağeytu asğâ' ve kesre ile 'sağıytu' derler. Bu kökten 'sağıye yasğâ sağan ve suğyen' denildiği gibi, 'asğaytu ileyhi isğâen' de aynı anlamda söylenir. Şair şöyle demiştir:
تَرَى السَّفِيهَ بِهِ عَنْ كُلِّ مُحْكَمَةٍ ... زَيْغٌ وَفِيهِ إِلَى التَّشْبِيهِ إِصْغَاءُ
Görürsün ki sefihin her muhkem sözden bir sapması vardır ve onun müteşabihe meyli (isğâsı) vardır.
وَيُقَالُ: أَصْغَيْتُ الْإِنَاءَ إِذَا أَمَلْتُهُ لِيَجْتَمِعَ مَا فِيهِ. وَأَصْلُهُ الْمَيْلُ إِلَى الشَّيْءِ لِغَرَضٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ. وَمِنْهُ صَغَتِ النُّجُومُ: مَالَتْ لِلْغُرُوبِ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما ". قَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ»
İçindekiler toplansın diye kabı eğdiğin zaman 'asğaytü'l-inâe' denilir. Kelimenin aslı, bir maksada binaen bir şeye meyletmektir. Yıldızların batmaya meyletmesi durumunda 'sağati'n-nucûm' denilmesi de bundandır. Kur'an-ı Kerim'de: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “Çünkü kalpleriniz meyletmiştir” buyrulmaktadır. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Denilir ki:
صَغْوُهُ مَعَكَ وَصِغْوُهُ، وَصَغَاهُ مَعَكَ، أَيْ مَيْلُهُ. وَفِي الْحَدِيثِ: (فَأَصْغَى لَهَا الْإِنَاءَ) يَعْنِي لِلْهِرَّةِ. وَأَكْرِمُوا فُلَانًا فِي صَاغِيَتِهِ، أَيْ فِي قَرَابَتِهِ الَّذِينَ يَمِيلُونَ إِلَيْهِ وَيَطْلُبُونَ مَا عِنْدَهُ. وَأَصْغَتِ النَّاقَةُ إِذَا أَمَالَتْ رَأْسَهَا إِلَى الرَّجُلِ كَأَنَّهَا تَسْتَمِعُ شَيْئًا حِينَ يَشُدُّ عَلَيْهَا الرَّحْلَ. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
'Sağvuhû meake', 'sığvuhû' ve 'sağâhü meake' yani onun meyli seninledir. Hadiste de: (فَأَصْغَى لَهَا الْإِنَاءَ) “Kedi için kabı eğdi” şeklinde geçmektedir. 'Filana sağiyesi (ona meyleden akrabaları) hususunda ikram edin' sözü de, ona meyleden ve yanındakini isteyen akrabaları demektir. Devenin üzerine semer bağlanırken sanki bir şey dinliyormuş gibi başını adama doğru eğmesi halinde 'asğati'n-nâkatu' denir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
تُصْغِي إِذَا شَدَّهَا بِالْكُوَرِ جَانِحَةً ... حَتَّى إِذَا مَا اسْتَوَى فِي غَرْزِهَا تَثِبُ
Semerini bağladığı zaman başını eğer; nihayet adam özengiye basıp doğrulunca sıçrar.
وَاللَّامُ فِي" وَلِتَصْغى " لَامُ كَيْ، وَالْعَامِلُ فِيهَا" يُوحِي" تَقْدِيرُهُ: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ لِيَغُرُّوهُمْ وَلِتَصْغَى. وَزَعَمَ بَعْضُهُمْ أَنَّهَا لَامُ الْأَمْرِ، وَهُوَ غَلَطٌ، لِأَنَّهُ كَانَ يَجِبُ" وَلْتَصْغَ إِلَيْهِ" بِحَذْفِ الْأَلِفِ، وَإِنَّمَا هِيَ لام كي. وكذلك وليقترفوا إلا أن الحسن قرأ" وليرضوه
{ وَلِتَصْغَى } “meyletsin diye” ifadesindeki lâm, lâm-ı keydir (sebep bildiren lâm). Onda amel eden ise { يُوحِي } fiilidir; takdiri de şöyledir: Onları aldatsınlar ve meyletsin diye birbirlerine fısıldarlar. Bazıları bunun emir lâmı olduğunu öne sürmüştür; fakat bu bir yanılgıdır. Çünkü [eğer emir lâmı olsaydı] elifin hazfiyle { وَلْتَصْغَ إِلَيْهِ } denilmesi gerekirdi. Oysa bu sadece lâm-ı keydir. { وَلِيَقْتَرِفُوا } lafzı da böyledir; ancak Hasan[-ı Basrî], { وَلْيَرْضَوْهُ } şeklinde [lâmın sükûnu ile] okumuştur.
وَلْيَقْتَرِفُوا" بِإِسْكَانِ اللَّامِ، جَعَلَهَا لَامَ أَمْرٍ فِيهِ مَعْنَى التَّهْدِيدِ، كَمَا يُقَالُ: افْعَلْ مَا شِئْتَ. ومعنى ولتقرفوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ أَيْ وَلِيَكْتَسِبُوا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ زَيْدٍ. يُقَالُ خَرَجَ يَقْتَرِفُ أَهْلَهُ أَيْ يَكْتَسِبُ لَهُمْ. وَقَارَفَ فُلَانٌ هَذَا الْأَمْرَ إِذَا وَاقَعَهُ وَعَمِلَهُ. وَقَرَفْتَنِي بِمَا ادَّعَيْتَ عَلَيَّ، أَيْ رَمَيْتَنِي بِالرِّيبَةِ. وَقَرَفَ الْقَرْحَةَ إِذَا قَشَرَ مِنْهَا. وَاقْتَرَفَ كَذِبًا. قَالَ رُؤْبَةُ:
وَلْيَقْتَرِفُوا } şeklinde lâmın sükûnu ile okumuştur. Bu durumda onu, tıpkı 'Dilediğini yap' denilmesi gibi, tehdit anlamı içeren bir emir lâmı kılmıştır. { وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } ifadesinin manası; 'kazandıklarını kazansınlar' demektir; bu İbn Abbâs, es-Süddî ve İbn Zeyd'den nakledilmiştir. 'Ailesi için kazandı' manasında 'harace yaktarifu ehlehû' denir. 'Falan kimse bu işi işledi, yaptı' anlamında 'kârafe fulânun hâze'l-emre' denir. 'İddia ettiğin şeyle beni töhmet altında bıraktın' anlamında 'kareftenî bimeddeayte aleyye' denir. Kabuk bağlamış yarayı soyduğu zaman 'karafe'l-karhate' denir. Yalan uydurduğu zaman da 'iktarafe keziben' denir. Rûbe şöyle demiştir:
أَعْيَا اقْتِرَافُ الْكَذِبِ الْمَقْرُوفِ ... تَقْوَى التَّقِيِّ وَعِفَّةُ الْعَفِيفِ
Uydurulan yalanın kazanılması, takva sahibinin takvasını ve iffetlinin iffetini aciz bıraktı.
وأصله اقتطاع قطعة من الشيء.
Kelimenin aslı, bir şeyden bir parça koparıp almaktır.
[سورة الأنعام (٦): آية ١١٤]
[En'âm Suresi (6), Âyet 114]
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } (114) “'Allah'tan başka bir hakem mi arayayım? Oysa size Kitab'ı açıklanmış olarak indiren O'dur.' Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun Rabbinden hak ile indirilmiş olduğunu bilirler. Sakın şüpheye düşenlerden olma!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً) " غَيْرَ" نُصِبَ بِ" أَبْتَغِي"." حَكَماً" نَصْبٌ عَلَى الْبَيَانِ، وَإِنْ شِئْتَ عَلَى الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَطْلُبُ لَكُمْ حَاكِمًا وَهُوَ كَفَاكُمْ مَئُونَةَ الْمَسْأَلَةِ فِي الْآيَاتِ بِمَا أَنْزَلَهُ إِلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ الْمُفَصَّلِ، أَيِ الْمُبِيَّنُ. ثُمَّ قِيلَ: الْحَكَمُ أَبْلَغُ مِنَ الْحَاكِمِ، إِذْ لَا يَسْتَحِقُّ التَّسْمِيَةَ بِحَكَمٍ إِلَّا مَنْ يَحْكُمُ بِالْحَقِّ، لِأَنَّهَا صِفَةُ تَعْظِيمٍ فِي مَدْحٍ. وَالْحَاكِمُ صِفَةٌ جَارِيَةٌ عَلَى الْفِعْلِ، فَقَدْ يُسَمَّى بِهَا مَنْ يَحْكُمُ بِغَيْرِ الْحَقِّ. (وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ) يُرِيدُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى. وَقِيلَ: مَنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ كَسَلْمَانَ وَصُهَيْبٍ وعبد الله بن سلا. (يَعْلَمُونَ أَنَّهُ) أَيِ الْقُرْآنَ. (مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ) أَيْ أَنَّ كُلَّ مَا فِيهِ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لَحَقٌّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ أَيْ مِنَ الشَّاكِّينَ فِي أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: الَّذِينَ آتينا الْكِتَابَ وَهُمْ رُؤَسَاءُ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﵇: أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ ﵃.
Yüce Allah'ın: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } buyruğundaki { غَيْرَ } kelimesi, { أَبْتَغِي } fiili ile mansub olmuştur. { حَكَماً } kelimesi temyiz (beyan) olarak mansubdur; dilerseniz hal olarak mansubdur. Manası: 'O, size apaçık/açıklanmış kitabı indirerek mucizeler sorma külfetini sizden gidermişken ben sizin için Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?' demektir. Sonra şöyle denilmiştir: 'Hakem' lafzı 'hâkim' lafzından daha beliğdir; çünkü hakem ismini ancak hak ile hükmeden kimse hak eder, zira bu övgü makamında bir ta'zim sıfatıdır. 'Hâkim' ise fiilden türeyen bir sıfattır; bazen haksız yere hükmeden kimse için de bu isim kullanılabilir. { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz” ifadesiyle Yahudiler ve Hristiyanlar kastedilmektedir. Bir görüşe göre de onlardan Selmân, Suheyb ve Abdullah b. Selâm gibi Müslüman olanlar kastedilmiştir. { يَعْلَمُونَ أَنَّهُ } “onun bilirler” yani Kur'an'ın, { مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } “Rabbinden hak ile indirilmiş olduğunu” yani onda yer alan her bir vaad ve tehdidin kesinlikle hak olduğunu bilirler. { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” yani onların, onun Allah katından indirildiğini bildikleri konusunda şüphe edenlerden olma! Atâ ise şöyle demiştir: 'Kendilerine kitap verdiklerimiz', Muhammed (aleyhisselâm)'ın ashabının önde gelenleri olan Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali (radıyallâhu anhum)'dur.
[سورة الأنعام (٦): آية ١١٥]
[En'âm Suresi (6), Âyet 115]
وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥)
{ وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (115)
قوله تعالى: (وتمت كلمات رَبِّكَ) قِرَاءَةُ أَهْلِ الْكُوفَةِ بِالتَّوْحِيدِ، وَالْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَوَاعِيدُ رَبِّكَ، فَلَا مُغَيِّرَ لَهَا. وَالْكَلِمَاتُ تَرْجِعُ إِلَى الْعِبَارَاتِ أَوْ إِلَى الْمُتَعَلِّقَاتِ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَغَيْرِهِمَا. قَالَ قَتَادَةُ: الْكَلِمَاتُ هِيَ الْقُرْآنُ لَا مُبَدِّلَ لَهُ، لَا يَزِيدُ فِيهِ الْمُفْتَرُونَ وَلَا يَنْقُصُونَ. (صِدْقاً وَعَدْلًا) أَيْ فِيمَا وَعَدَ وَحَكَمَ، لَا رَادَّ لِقَضَائِهِ وَلَا خُلْفَ فِي وَعْدِهِ. وَحَكَى الرُّمَّانِيُّ، عَنْ قتادة. وَحَكَى الرُّمَّانِيُّ عَنْ قَتَادَةَ. لَا مُبَدِّلَ لَهَا فِيمَا حَكَمَ بِهِ، أَيْ إِنَّهُ وَإِنْ أَمْكَنَهُ التَّغْيِيرُ وَالتَّبْدِيلُ فِي الْأَلْفَاظِ كَمَا غَيَّرَ أَهْلُ الْكِتَابِ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ فَإِنَّهُ لَا يُعْتَدُّ بِذَلِكَ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ اتِّبَاعِ دَلَالَاتِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ حَقٌّ لَا يُمْكِنُ تَبْدِيلُهُ بِمَا يُنَاقِضُهُ، لِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ حَكِيمٍ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شي من الأمور (كلها.
Yüce Allah'ın: { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ } buyruğu Kûfelilerin kıraatinde tekil, diğer kıraat imamlarında ise çoğul ({ كَلِمَاتُ }) olarak okunmuştur. İbn Abbâs: 'Rabbinin vaadleri [tamamlanmıştır], onları değiştirecek kimse yoktur' demiştir. Kelimeler lafızlara veya vaad, tehdit ve benzeri şeylerle ilgili hükümlere racidir. Katâde şöyle demiştir: Kelimeler Kur'an'dır; onu değiştirecek kimse yoktur; iftiracılar ona ne bir şey ekleyebilir ne de ondan bir şey eksiltebilirler. { صِدْقاً وَعَدْلًا } “Doğruluk ve adalet bakımından” yani vaad ettiği hususlarda doğru, hükmettiği hususlarda adildir; O'nun kazasını geri çevirecek hiçbir güç yoktur ve vaadinden asla dönmez. er-Rummânî Katâde'den şunu nakletmiştir: Hükmettiği şeylerde O'nun kelimelerini değiştirebilecek kimse yoktur; yani Ehl-i Kitab'ın Tevrat ve İncil'i değiştirdiği gibi lafızlarda değiştirme ve tahrif yapılması [birtakım insanlarca] mümkün olsa bile, bunun hiçbir geçerliliği ve değeri yoktur. Bu ayet, Kur'an'ın delaletlerine tabi olmanın vacip olduğuna delalet etmiştir; çünkü o zıddıyla değiştirilmesi mümkün olmayan bir haktır; zira o, hiçbir işin kendisine gizli kalmadığı Mutlak Hüküm Sahibi (Hakîm) katındandır.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ١١٦ الى ١١٧]
[En'âm Suresi (6), Âyet 116-117]
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧)
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } (١١٧) “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir. Doğru yolda olanları da en iyi O bilir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ) أَيِ الْكُفَّارَ. (يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) أَيْ عَنِ الطَّرِيقِ الَّتِي تُؤَدِّي إِلَى ثَوَابِ اللَّهِ. (إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ) " إِنْ" بِمَعْنَى مَا، وَكَذَلِكَ (وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ) أَيْ يَحْدِسُونَ وَيُقَدِّرُونَ، وَمِنْهُ الْخَرْصُ، وَأَصْلُهُ الْقَطْعُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan” buyruğu, yani kâfirlere uyarsan demektir. { يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Seni Allah'ın yolundan saptırırlar” yani Allah'ın sevabına ulaştıran yoldan saptırırlar. { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Onlar sadece zanna uyarlar” buyruğundaki { إِنْ } olumsuzluk (mâ) anlamındadır. Aynı şekilde: { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Onlar yalnızca yalan söylerler/tahminde bulunurlar” buyruğu da böyledir; yani onlar sadece tahmin ve faraziyede bulunurlar. el-Hars (الْخَرْصُ) kelimesi de bundan gelir ve asıl anlamı kesip biçmektir. Şair şöyle demiştir:
تَرَى قَصْدَ الْمِرَانِ فِينَا كَأَنَّهُ ... تَذَرُّعُ خِرْصَانَ بِأَيْدِي الشَّوَاطِبِ
Aramızdaki mızrakların kırılışını görürsün, sanki onlar kadınların elinde boyuna kesilip biçilmiş hurma dalları gibidir.
يَعْنِي جَرِيدًا يُقْطَعُ طُولًا وَيُتَّخَذُ مِنْهُ الْخَرْصُ. وَهُوَ جَمْعُ الْخَرْصِ، وَمِنْهُ خَرَصَ يَخْرُصُ النَّخْلَ خَرْصًا إِذَا حَزَرَهُ لِيَأْخُذَ الْخَرَاجَ مِنْهُ. فَالْخَارِصُ يَقْطَعُ بِمَا لَا يَجُوزُ الْقَطْعُ بِهِ، إِذْ لَا يَقِينَ مَعَهُ.
Yani boyuna kesilen ve kendisinden mızrak ucu / çubuk yapılan hurma dalı kastedilmektedir. Bu [hırsân], 'hırs' kelimesinin çoğuludur. Hurmanın ürün miktarını belirlemek için tahminde bulunulduğunda söylenen harasa'n-nahle yahrusuhâ harsen (خَرَصَ يَخْرُصُ النَّخْلَ خَرْصًا) ifadesi de bu köktendir. Dolayısıyla tahminde bulunan kimse (el-hâris), beraberinde kesin bir bilgi (yakîn) bulunmadığı için kesin hüküm vermesi caiz olmayan bir hususta kesin hüküm vermiş olur.
وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الذَّارِيَاتِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. (إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ) قَالَ بَعْضُ النَّاسِ: إِنَّ" أَعْلَمُ" هُنَا بِمَعْنَى يَعْلَمُ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ:
Bununla ilgili daha geniş açıklama Zâriyât Suresi'nde inşâallah gelecektir. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ } “Şüphesiz Rabbin en iyi bilendir” buyruğu hakkında bazı kimseler buradaki { أَعْلَمُ } lafzının 'bilir' (ya'lemu) anlamında olduğunu söylemiş ve Hâtim et-Tâî'nin şu beytini okumuştur:
تَحَالَفَتْ طَيْئُ مِنْ دُونِنَا حِلْفًا ... وَاللَّهُ أَعْلَمُ مَا كُنَّا لَهُمْ خُذُلًا
Tay kabilesi bizim dışımızda bir antlaşma yaptı... Allah bilir ki biz onları asla yalnız bırakmış değildik.
وَقَوْلَ الْخَنْسَاءِ:
Ve Hansâ'nın şu sözünü [delil getirmiştir]:
اللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ جَفْنَتَهُ ... تَغْدُو غَدَاةَ الرِّيحِ أَوْ تَسْرِي
Allah bilir ki onun çanağı rüzgarlı sabah vaktinde erken gider yahut geceleyin yol alır.
وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ لَا يُطَابِقُ" هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ". وَلِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عَلَى أَصْلِهِ. (مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ) " مَنْ" بِمَعْنَى أَيْ، فَهُوَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ وَالرَّافِعُ لَهُ" يَضِلُّ". وَقِيلَ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِأَعْلَمَ، أَيْ إِنَّ رَبَّكَ أَعْلَمُ أَيُّ النَّاسِ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ. وَقِيلَ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أي بمن يضل. قال بعض البصريين، وهو حسن، لقوله: (وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ) وقول فِي آخِرِ النَّحْلِ:" إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ". وقرى" يُضِلُّ" وَهَذَا عَلَى حَذْفِ الْمَفْعُولِ، وَالْأَوَّلُ أَحْسَنُ، لِأَنَّهُ قَالَ:" وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ". فَلَوْ كَانَ من الإضلال لقال وهو أعلم بالهادين.
Fakat bunda bir delil yoktur; çünkü bu durum { هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Doğru yolda olanları da en iyi O bilir” ifadesine uymaz. Ayrıca lafzın asıl anlamına (ism-i tafdil oluşuna) hamletmek de mümkündür. { مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ } buyruğundaki { مَنْ }, 'hangi' (eyyü) anlamındadır ve ref mahallindedir, onu ref eden de { يَضِلُّ } fiilidir. Bir görüşe göre { أَعْلَمُ } lafzı ile nasb mahallindedir; yani 'Şüphesiz Rabbin insanların hangisinin kendi yolundan saptığını en iyi bilendir' demektir. Bir görüşe göre de cer harfinin hazfedilmesiyle nasb mahallindedir; yani 'kimin saptığını' (bimen yadillu) demektir. Basralılardan bazıları bunun güzel olduğunu söylemiştir; çünkü: { وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Doğru yolda olanları da en iyi O bilir” buyurmaktadır ve Nahl Suresi'nin sonunda da: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanı en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir” buyrulmuştur. Bu kelime { يُضِلُّ } şeklinde [ifal babından] da okunmuştur; bu durumda mef'ûl hazfedilmiş olur. Ancak birinci okuyuş daha güzeldir; zira akabinde: { وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “O, doğru yolda olanları en iyi bilendir” buyurmuştur. Eğer saptırmaktan (idlâl) türemiş olsaydı, 'hidayete erdirenleri en iyi bilendir' (bi'l-hâdîn) derdi.
[سورة الأنعام (٦): آية ١١٨]
[En'âm Suresi (6), Âyet 118]
فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨)
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ } (118) “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan yiyin!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ) نَزَلَتْ بِسَبَبِ أُنَاسٍ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَأْكُلُ مَا نَقْتُلُ وَلَا نَأْكُلُ مَا قَتَلَ اللَّهُ؟ فَنَزَلَتْ" فَكُلُوا" إِلَى قَوْلِهِ" وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ" خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ. قَالَ عَطَاءٌ: هَذِهِ الْآيَةُ أَمْرٌ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ على الشراب والذبح وكل مطعوم. وقوله: (إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ) أَيْ بِأَحْكَامِهِ وَأَوَامِرِهِ آخِذِينَ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ بِهَا يَتَضَمَّنُ وَيَقْتَضِي الْأَخْذَ بها والانقياد لها.
Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan yiyin!” kavli, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resulü! Biz kendi öldürdüğümüzü (kestiğimizi) yiyoruz da Allah'ın öldürdüğünü yemiyor muyuz?" diyen kimseler sebebiyle inmiştir. Bunun üzerine { فَكُلُوا } “[Artık] yiyin” [ifadesinden], { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” kavline kadar olan kısım inmiştir. Bunu Tirmizî ve başkaları tahric etmiştir. Atâ şöyle demiştir: Bu ayet; içecekte, boğazlamada ve yenilen her şeyde Allah'ın adını anmaya (besmele çekmeye) yönelik bir emirdir. O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız” kavli ise; O'nun hükümlerini ve emirlerini kabul edip uyguluyorsanız, [demektir]. Çünkü bunlara iman etmek, onları benimseyip uygulamayı ve onlara boyun eğmeyi içerir ve gerektirir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١١٩]
[En'âm Suresi (6), Âyet 119]
وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩)
{ وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } (119) “Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan yememenize sebep nedir? Oysa O, çaresiz kalıp mecbur olduklarınız dışında size haram kıldığı şeyleri ayrıntılarıyla açıklamıştır. Şüphesiz birçoğu hevalarına uyarak bilmeksizin saptırıyorlar. Muhakkak ki Rabbin haddi aşanları en iyi bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ): الْمَعْنَى ما المانع لمن أَكْلِ مَا سَمَّيْتُمْ عَلَيْهِ رَبَّكُمْ وَإِنْ قَتَلْتُمُوهُ بأيديكم. (وَقَدْ فَصَّلَ) أَيْ بَيَّنَ لَكُمُ الْحَلَالَ مِنَ الْحَرَامِ، وَأُزِيلَ عَنْكُمُ اللَّبْسُ وَالشَّكُّ. فَ" مَا" اسْتِفْهَامٌ يَتَضَمَّنُ التقرير. وتقدير الكلام: وأى شي لكم في ألا تأكلوا." فأن" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِتَقْدِيرِ حَرْفِ الْجَرِّ. وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى أَلَّا يُقَدَّرَ حَرْفُ جَرٍّ، وَيَكُونُ النَّاصِبُ مَعْنَى الْفِعْلِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ" مَا لَكُمْ" تَقْدِيرُهُ أَيْ مَا يَمْنَعُكُمْ. ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ (إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ) يُرِيدُ مِنْ جَمِيعِ مَا حَرَّمَ كَالْمَيْتَةِ وَغَيْرِهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَيَعْقُوبُ" وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ" بِفَتْحِ الْفِعْلَيْنِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ بِالضَّمِّ فِيهِمَا، وَالْكُوفِيُّونَ" فَصَّلَ" بِالْفَتْحِ" حُرِّمَ" بِالضَّمِّ. وَقَرَأَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ" فَصَلَ" بِالتَّخْفِيفِ. وَمَعْنَاهُ أَبَانَ وَظَهَرَ، كَمَا قُرِئَ" الر كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ " أَيِ اسْتَبَانَتْ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ قِرَاءَةَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَقِيلَ:" فَصَّلَ" أَيْ بَيَّنَ، وَهُوَ مَا ذَكَرَهُ فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ" مِنْ قَوْلُهُ:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ " الْآيَةَ. قُلْتُ: هَذَا فِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ" الْأَنْعَامَ" مَكِّيَّةٌ وَالْمَائِدَةَ مَدَنِيَّةٌ فَكَيْفَ يُحِيلُ بِالْبَيَانِ عَلَى مَا لَمْ يَنْزِلْ بَعْدُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ فَصَّلَ بِمَعْنَى يفصل. والله أعلم. قوله تعالى: (وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ) وقرا الكوفيون" يضلون" من أضل (بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ) علم يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ قَالُوا: مَا ذَبَحَ اللَّهُ بِسِكِّينِهِ خَيْرٌ مِمَّا ذَبَحْتُمْ بِسَكَاكِينِكُمْ" بِغَيْرِ عِلْمٍ" أَيْ بِغَيْرِ عِلْمٍ يَعْلَمُونَهُ فِي أَمْرِ الذَّبْحِ، إِذِ الْحِكْمَةُ فِيهِ إِخْرَاجُ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنَ الدَّمِ بِخِلَافِ مَا مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ، وَلِذَلِكَ شَرَعَ الذَّكَاةَ فِي مَحَلٍّ مَخْصُوصٍ لِيَكُونَ الذَّبْحُ فِيهِ سَبَبًا لِجَذْبِ كُلِّ دَمٍ فِي الْحَيَوَانِ بِخِلَافِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَعْضَاءِ وَاللَّهُ أعلم.
Yüce Allah'ın: { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan yememenize sebep nedir?” buyruğunun anlamı şudur: Kendi ellerinizle boğazlamış olsanız bile, üzerine Rabbinizin adını andığınız şeyden yemenize engel olan nedir? { وَقَدْ فَصَّلَ } “Oysa O, apaçık bildirmiştir” yani helali haramdan size açıklamış, sizden kapalılık ve şüpheyi gidermiştir. Buradaki “mâ” (مَا) soru edatı olup takrir (onaylatma) ifade eder. Cümlenin takdiri ise: “Yememenizde sizin için ne [gerekçe] var?” şeklindedir. “En” (أَنْ) ise cer harfinin takdir edilmesiyle cer konumundadır. Cer harfi takdir edilmeyerek nasb konumunda olması da caizdir; bu durumda nasb eden, { مَا لَكُمْ } “size ne oluyor ki” ifadesindeki fiilin manası olur ki takdiri “sizi engelleyen nedir?” şeklindedir. Ardından istisna yaparak şöyle buyurmuştur: { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “Çaresiz kalıp mecbur olduklarınız dışında.” Bununla, daha önce Bakara Suresi'nde geçtiği üzere leş ve benzeri haram kılınan her şeyi kastetmektedir. Bu ise münkati (kesintili) bir istisnadır. Nâfi ve Ya‘kūb: “وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ” kısmını her iki fiili de fetha ile [etken olarak] okumuşlardır. Ebû Amr, İbn Âmir ve İbn Kesîr her iki fiili de damme ile [edilgen olarak] okumuşlardır. Kûfeliler ise “فَصَّلَ” fiilini fetha [etken], “حُرِّمَ” fiilini ise damme [edilgen] ile okumuşlardır. Atiyye el-Avfî ise “فَصَلَ” şeklinde [şeddesiz] hafifleterek okumuştur. Bunun manası açık ve aşikâr oldu demektir; nitekim { الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ } “Elif. Lâm. Râ. Bu, ayetleri muhkem kılınmış, sonra da açıklanmış bir kitaptır” ayetinin [şeddesiz] okunması da böyledir, yani apaçık oldu demektir. Ebû Ubeyde ise Medinelilerin kıraatini tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: “فَصَّلَ” yani açıklamıştır; bu da Mâide Suresi'ndeki: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ } “Ölmüş hayvan, kan, domuz eti... size haram kılındı” ayetinde zikrettiği husustur. Derim ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira En‘âm Suresi Mekkî, Mâide Suresi ise Medenîdir. Henüz inmemiş bir şeye atıfla nasıl beyan yapılmış olabilir? Ancak “فَصَّلَ” (açıkladı) fiilinin “açıklayacaktır” anlamında olması müstesnadır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ } “Muhakkak ki birçokları saptırıyorlar” buyruğuna gelince; Kûfeliler bunu “ضل” kökünden gelen “أضل” fiilinden hareketle [if‘âl babında] “يُضِلُّونَ” (saptırıyorlar) şeklinde okumuşlardır. { بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Kendi hevesleriyle bilgisizce” ifadesiyle müşrikler kastedilmektedir; zira onlar: “Allah'ın kendi bıçağıyla kestiği [kendiliğinden ölen], sizin bıçaklarınızla kestiğinizden daha hayırlıdır” demişlerdi. “Bilgisizce” yani boğazlama konusunda bildikleri hiçbir bilgiye dayanmaksızın [bunu söylerler]. Çünkü boğazlamadaki hikmet, kendiliğinden ölenin aksine, Allah'ın bize haram kıldığı kanın dışarı akıtılmasıdır. Bundan dolayıdır ki [şeriat], diğer uzuvların aksine orada yapılan kesimin hayvandaki bütün kanı çekmeye sebep olması için boğazlamayı özel bir mahalle (boyna) has kılmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٠]
[En'âm Suresi (6), Âyet 120]
وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠)
{ وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ } (120) “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Günah kazananlar, işledikleri suçlar sebebiyle mutlaka cezalandırılacaklardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ) لِلْعُلَمَاءِ فِيهِ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ وَحَاصِلُهَا رَاجِعٌ إِلَى أَنَّ الظَّاهِرَ مَا كَانَ عَمَلًا بِالْبَدَنِ مِمَّا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ، وَبَاطِنَهُ مَا عَقَدَ بِالْقَلْبِ مِنْ مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ فِيمَا أَمَرَ وَنَهَى، وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ لَا يَبْلُغُهَا إِلَّا مَنِ اتَّقَى وَأَحْسَنَ، كَمَا قَالَ:" ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا". وَهِيَ الْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ. حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْمَائِدَةِ. وَقِيلَ: هُوَ مَا كَانَ عَلَيْهِ الْجَاهِلِيَّةُ من الزنا الظاهر واتخاذ الحلائل فِي الْبَاطِنِ. وَمَا قَدَّمْنَا جَامِعٌ لِكُلِّ إِثْمٍ (وموجب لكل أمر.
Yüce Allah'ın: { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın!” buyruğu hakkında âlimlerin birçok görüşü vardır. Bunların özeti şuna dayanır: Günahın zahiri (açığı), Allah'ın yasakladığı şeylerden bedenle yapılan amellerdir; batını (gizlisi) ise Allah'ın emir ve yasakları hususunda O'nun emrine muhalefet etmeyi kalpte düğümleyip kurmaktır. Bu mertebeye ancak takva sahibi olup ihsan mertebesine ulaşan kimse erişebilir; nitekim: { ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا } “Sonra sakındılar ve iman ettiler, sonra yine sakındılar ve ihsanda bulundular” buyrulmuştur. Mâide Suresi'nde daha önce açıklandığı üzere bu üçüncü mertebedir. Bir görüşe göre zahir ve batın günah, Câhiliye ehlinin açıktan zina etmesi ve gizlice dostlar (metresler) edinmesi durumudur. Ancak daha önce zikrettiğimiz açıklama her günahı kapsayan ve her emri gerektiren genel bir izahtır.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢١]
[En'âm Suresi (6), Âyet 121]
وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١)
{ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } (121) “Üzerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü bu kesinlikle bir fısktır (yoldan çıkmaktır). Şeytanlar, sizinle mücadele etsinler diye kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ) فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى أَبُو دَاوُدَ قَالَ: جَاءَتِ الْيَهُودِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: نَأْكُلُ مِمَّا قَتَلْنَا وَلَا نَأْكُلُ مِمَّا قَتَلَ اللَّهُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ" قَالَ: خَاصَمَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَقَالُوا: مَا ذَبَحَ اللَّهُ فَلَا تَأْكُلُوهُ وَمَا ذَبَحْتُمْ أَنْتُمْ أَكَلْتُمُوهُ، فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُمْ: لَا تَأْكُلُوا، فَإِنَّكُمْ لَمْ تَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا. وَتَنْشَأُ هُنَا مَسْأَلَةٌ أُصُولِيَّةٌ، وَهِيَ: الثَّانِيَةُ- وَذَلِكَ أَنَّ اللَّفْظَ الْوَارِدَ عَلَى سَبَبٍ هَلْ يُقْصَرُ عَلَيْهِ أَمْ لَا، فَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا إِشْكَالَ فِي صِحَّةِ دَعْوَى الْعُمُومِ فِيمَا يَذْكُرُهُ الشَّارِعُ ابْتِدَاءً مِنْ صِيَغِ أَلْفَاظِ الْعُمُومِ. أَمَّا ما ذكره
Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Üzerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü bu kesinlikle bir fısktır” buyruğunda beş mesele bulunmaktadır: Birinci [Mesele]: Ebû Dâvûd rivayet edip demiştir ki: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: «Kendi öldürdüğümüzden yiyoruz da Allah'ın öldürdüğünden yemiyor muyuz?» dediler. Bunun üzerine Yüce ve Aziz olan Allah, ayetin sonuna kadar: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemeyin...” [ayetini] indirdi. Nesâî de İbn Abbâs'tan, Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemeyin” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müşrikler onlarla tartıştılar ve: «Allah'ın kestiğini yemiyorsunuz da kendi kestiğinizi mi yiyorsunuz?» dediler. Bunun üzerine Sübhân olan Allah onlara: «Yemeyin; çünkü siz onun üzerine Allah'ın adını anmadınız» buyurdu. Burada usûle dair bir mesele ortaya çıkmaktadır ki o da şudur: İkinci [Mesele]: Bir sebebe binaen vârit olan lafzın sadece o sebebe mi hasredileceği yoksa [hükmün genele] teşmil mi edileceği [hususudur]. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Şâri'in (hüküm koyucunun), genel anlam ifade eden lafız kiplerinden hareketle doğrudan (müstakil olarak) zikrettiği hususlarda umum (kapsamın genelliği) iddiasının sıhhatinde hiçbir tereddüt ve müşkülat yoktur. Ancak...
جَوَابًا لِسُؤَالٍ فَفِيهِ تَفْصِيلٌ، عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، إِلَّا أَنَّهُ إِنْ أَتَى بِلَفْظٍ مُسْتَقِلٍّ دُونَ السُّؤَالِ لَحِقَ بِالْأَوَّلِ في صحة القصد إلى التعميم. فقول:" لا تَأْكُلُوا" ظاهر في تناول الميتة، وتدخل فِيهِ مَا ذُكِرَ عَلَيْهِ غَيْرُ اسْمِ اللَّهِ بِعُمُومِ أَنَّهُ لَمْ يُذْكَرْ عَلَيْهِ اسْمُ اللَّهِ، وَبِزِيَادَةِ ذِكْرِ غَيْرِ اسْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِ الذي يقتضي تحريمه نصا بقول:" وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ
cevap olarak zikrettiği hususa gelince; bu, fıkıh usûlünde bilindiği üzere detaylı bir konudur. Ancak şayet soruya bağlı kalmaksızın müstakil bir lafızla hüküm beyan etmişse, genele teşmil etme kastının doğruluğu bakımından birinci kısma dahil olur. Dolayısıyla: { لا تَأْكُلُوا } “Yemeyin” buyruğu zahiri itibariyle leşi kapsamaktadır; ayrıca üzerine Allah'ın isminin anılmadığı genel hükmü gereğince ve ilaveten Allah Sübhânehu'dan başkasının isminin anılmış olması sebebiyle üzerine Allah'tan başkasının adı anılanlar da bu hükme dahil olur; bu durum: { وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “Allah'tan başkası adına kesilen” buyruğunun nassı ile haram kılınmayı iktiza eder.
". وَهَلْ يَدْخُلُ فِيهِ مَا تَرَكَ الْمُسْلِمُ التَّسْمِيَةَ عَمْدًا عَلَيْهِ مِنَ الذَّبْحِ، وَعِنْدَ إِرْسَالِ الصَّيْدِ. اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ عَلَى أَقْوَالٍ خَمْسَةٍ، وَهِيَ (الْمَسْأَلَةُ) ٢ (:- الثَّالِثَةُ- الْقَوْلُ) ٢ (الْأَوَّلُ-: إِنْ تَرَكَهَا سَهْوًا أَكَلَا جَمِيعًا، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ وَرِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ. فَإِنْ تَرَكَهَا عَمْدًا لَمْ يُؤْكَلَا، وقال فِي الْكِتَابِ مَالِكٌ وَابْنُ الْقَاسِمِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَالثَّوْرِيِّ وَالْحَسَنِ بْنِ حَيٍّ وَعِيسَى وَأَصْبَغَ، وَقَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ وَقَالَ: هَذَا أَحْسَنُ، لِأَنَّهُ لَا يُسَمَّى فَاسِقًا إِذَا كَانَ نَاسِيًا. الثَّانِي: إِنْ تَرَكَهَا عَامِدًا أَوْ نَاسِيًا يَأْكُلُهُمَا. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَالْحَسَنِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَطَاءٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَعِكْرِمَةَ وَأَبِي عِيَاضٍ وَأَبِي رَافِعٍ وَطَاوُسٍ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى وَقَتَادَةَ. وَحَكَى الزَّهْرَاوِيُّ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ: تُؤْكَلُ الذَّبِيحَةُ الَّتِي تُرِكَتِ التسمية عليها عمدا أو نسيانا. و (روي عَنْ رَبِيعَةَ أَيْضًا. قَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ: التَّسْمِيَةُ سُنَّةٌ، فَإِذَا تَرَكَهَا الذَّابِحُ نَاسِيًا أُكِلَتِ الذَّبِيحَةُ فِي قَوْلِ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. الثَّالِثُ: إِنْ تَرَكَهَا عامدا أو ساهيا حرم أكلها، قال مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَنَافِعٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ الْخَطْمِيُّ وَالشَّعْبِيُّ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَأَحْمَدُ فِي رِوَايَةٍ. الرَّابِعُ: إِنْ تَرَكَهَا عَامِدًا كُرِهَ أَكْلُهَا، قَالَهُ الْقَاضِي أَبُو الْحَسَنِ وَالشَّيْخُ أبو بكر من علمائنا.
Müslümanın kesim esnasında veya avı salarken kasten besmeleyi terk ettiği hayvanın bu kapsama girip girmeyeceği hususuna gelince: İlim ehli bu konuda beş farklı görüşe ayrılmıştır. Bu da [Üçüncü Mesele]dir: Birinci Görüş: Şayet [kesen veya avı salan kimse] besmeleyi sehven (unutarak) terk ederse, her ikisi de (kesilen de avlanan da) yenir. Bu, İshâk'ın görüşü ve Ahmed b. Hanbel'den gelen bir rivayettir. Eğer kasten terk ederse, ikisi de yenmez. el-Kitâb'da Mâlik ve İbnü'l-Kâsım böyle demiştir. Bu aynı zamanda Ebû Hanîfe ve ashabının, es-Sevrî'nin, el-Hasan b. Hayy'ın, Îsâ'nın ve Asbağ'ın görüşüdür; Saîd b. Cübeyr ve Atâ da bunu söylemiştir. en-Nehhâs da bu görüşü tercih etmiş ve: "En güzel görüş budur; zira unutan kimseye fâsık denmez" demiştir. İkinci Görüş: İster kasten ister unutarak terk etsin, her ikisini de yer. Bu, eş-Şâfiî ve el-Hasan'ın görüşüdür. Bu görüş İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Atâ, Saîd b. el-Müseyyeb, Câbir b. Zeyd, İkrime, Ebû İyâd, Ebû Râfi', Tâvûs, İbrâhîm en-Nehaî, Abdurrahman b. Ebî Leylâ ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. ez-Zehrâvî, Mâlik b. Enes'ten: "Üzerine kasten veya unutarak besmelenin terk edildiği hayvanın eti yenir" dediğini nakletmiştir. Bu [görüş], Rebîa'dan da rivayet edilmiştir. Abdülvehhâb şöyle demiştir: "Besmele sünnettir; dolayısıyla kesen kimse onu unutarak terk ederse, Mâlik ve ashabının görüşüne göre kesilen hayvan yenir." Üçüncü Görüş: İster kasten ister yanılarak terk etsin, onun yenmesi haramdır. Bunu Muhammed b. Sîrîn, Abdullah b. Ayyâş b. Ebî Rebîa, Abdullah b. Ömer, Nâfi', Abdullah b. Zeyd el-Hatmî ve eş-Şa'bî söylemiştir. Ebû Sevr, Dâvûd b. Ali ve bir rivayette Ahmed de bu görüştedir. Dördüncü Görüş: Kasten terk ederse yenmesi mekruhtur. Bunu âlimlerimizden el-Kâdî Ebü'l-Hasan ve eş-Şeyh Ebû Bekr söylemiştir.
الْخَامِسُ: قَالَ أَشْهَبُ: تُؤْكَلُ ذَبِيحَةُ تَارِكِ التَّسْمِيَةِ عَمْدًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُسْتَخِفًّا، وَقَالَ نَحْوَهُ الطَّبَرِيُّ. (أَدِلَّةٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ" وَقَالَ:" وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ" فَبَيَّنَ الحالين وأوضح الحكمين. فقول:" لَا تَأْكُلُوا" نَهْيٌ عَلَى التَّحْرِيمِ لَا يَجُوزُ حمله على الكراهة، لتناول فِي بَعْضِ مُقْتَضَيَاتِهِ الْحَرَامَ الْمَحْضَ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَتَبَعَّضَ، أَيْ يُرَادَ بِهِ التَّحْرِيمُ وَالْكَرَاهَةُ مَعًا، وَهَذَا مِنْ نَفِيسِ الْأُصُولِ. وَأَمَّا النَّاسِي فَلَا خِطَابَ تَوَجَّهَ إِلَيْهِ إِذْ يَسْتَحِيلُ خِطَابُهُ، فَالشَّرْطُ لَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَيْهِ. وَأَمَّا التَّارِكُ لِلتَّسْمِيَةِ عَمْدًا فَلَا يَخْلُو مِنْ ثَلَاثَةِ أَحْوَالٍ: إِمَّا أَنْ يَتْرُكَهَا إِذَا أَضْجَعَ الذَّبِيحَةَ وَيَقُولَ: قَلْبِي مَمْلُوءٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَوْحِيدِهِ فَلَا أَفْتَقِرُ إِلَى ذِكْرٍ بِلِسَانِي، فَذَلِكَ يُجْزِئُهُ لِأَنَّهُ ذَكَرَ اللَّهَ ﷻ وَعَظَّمَهُ. أَوْ يَقُولُ: إِنَّ هَذَا لَيْسَ بِمَوْضِعِ تَسْمِيَةٍ صَرِيحَةٍ، إِذْ لَيْسَتْ بِقُرْبَةٍ، فَهَذَا أَيْضًا يُجْزِئُهُ. أَوْ يَقُولُ: لَا أُسَمِّي، وَأَيُّ قَدْرٍ لِلتَّسْمِيَةِ، فَهَذَا مُتَهَاوِنٌ فَاسِقٌ لَا تُؤْكَلُ ذَبِيحَتُهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَعْجَبُ لِرَأْسِ الْمُحَقِّقِينَ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ حَيْثُ قَالَ: ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى إِنَّمَا شُرِعَ فِي الْقُرَبِ، وَالذَّبْحُ لَيْسَ بِقُرْبَةٍ. وَهَذَا يُعَارِضُ الْقُرْآنَ وَالسُّنَّةَ، قَالَ ﷺ فِي الصَّحِيحِ: (مَا أَنْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلْ). فَإِنْ قِيلَ: الْمُرَادُ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ بِالْقَلْبِ، لِأَنَّ الذِّكْرَ يُضَادُّ النِّسْيَانَ وَمَحَلُّ النِّسْيَانِ الْقَلْبُ فَمَحَلُّ الذِّكْرِ الْقَلْبُ، وَقَدْ رَوَى الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ: اسْمُ اللَّهِ عَلَى قَلْبِ كُلِّ مُؤْمِنٍ سَمَّى أَوْ لَمْ يُسَمِّ. قُلْنَا: الذِّكْرُ بِاللِّسَانِ وَبِالْقَلْبِ، وَالَّذِي كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ تَسْمِيَةُ الْأَصْنَامِ وَالنُّصُبِ بِاللِّسَانِ، فَنَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ بِذِكْرِهِ فِي الْأَلْسِنَةِ، وَاشْتُهِرَ ذَلِكَ فِي الشَّرِيعَةِ حَتَّى قِيلَ لِمَالِكٍ: هَلْ يُسَمِّي اللَّهَ تَعَالَى إِذَا تَوَضَّأَ فَقَالَ: أَيُرِيدُ أَنْ يَذْبَحَ. وَأَمَّا الْحَدِيثُ الَّذِي تَعَلَّقُوا بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: (اسْمُ اللَّهِ عَلَى قَلْبِ كُلِّ مُؤْمِنٍ) فَحَدِيثٌ ضَعِيفٌ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ التَّسْمِيَةَ عَلَى الذَّبِيحَةِ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ، لِقَوْلِهِ ﵇ لِأُنَاسٍ سَأَلُوهُ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ قَوْمًا يَأْتُونَنَا بِاللَّحْمِ لَا نَدْرِي أَذَكَرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" سَمُّوا اللَّهَ عَلَيْهِ وَكُلُوا". أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ وَمَالِكٌ مُرْسَلًا عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ، لم يختلف عليه في إرساله.
Beşinci Görüş: Eşheb şöyle demiştir: "Besmeleyi kasten terk edenin kestiği, [emri] hafife almadığı sürece yenir." Taberî de buna benzer bir görüş beyan etmiştir. (Deliller [şunlardır]:) Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin” ve { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemeyin”. Böylece her iki durumu da açıklamış ve iki hükmü de vuzuha kavuşturmuştur. Dolayısıyla: { لَا تَأْكُلُوا } “Yemeyin” buyruğu haramlık bildiren bir nehiydir (yasaktır); kerahete hamledilmesi caiz değildir. Zira gerektirdiği durumlardan bazısında sırf haram olanı kapsamaktadır. Bir lafzın bölünmesi, yani onunla hem haramlığın hem de kerahetin birlikte kastedilmesi caiz değildir; bu da usûlün değerli [kaidelerin]dendir. Unutan kimseye gelince; ona bir hitap yönelmiş değildir, zira [unutana] hitap yöneltilmesi imkânsızdır; dolayısıyla şart ona vacip olmaz. Besmeleyi kasten terk eden kimse ise şu üç durumdan uzak değildir: Ya hayvanı yatırdığında besmeleyi terk eder ve: "Kalbim Yüce Allah'ın isimleri ve tevhidiyle doludur, dilimle zikretmeye muhtaç değilim" der; bu ona yeterlidir (kestiği geçerlidir), çünkü Allah celle celâluhû'yu anmış ve O'nu yüceltmiştir. Veya: "Burası sarih (açıkça) besmele çekilecek bir yer değildir, zira [kesim işlemi] bir kurbet (ibadet) değildir" der; bu da ona yeterlidir. Yahut: "Besmele çekmem, besmelenin ne kıymeti var ki!" der; işte bu kimse [emri] hafife alan bir fâsıktır ve kestiği yenmez. İbnü'l-Arabî der ki: "Muhakkiklerin reisi İmâmü'l-Haremeyn'in: 'Allah Teâlâ'nın zikri ancak kurbetlerde (ibadetlerde) meşru kılınmıştır; hayvan kesmek ise bir kurbet değildir' demesine şaşarım! Bu [söz], Kur'an'a ve Sünnet'e aykırıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sahîh'te şöyle buyurmuştur: « مَا أَنْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلْ » «Kanı akıtılan ve üzerine Allah'ın adı anılan şeyden yiyin.»" Eğer: "Allah'ın adının anılmasından maksat kalple anılmasıdır; çünkü zikir (hatırlama), nisyanın (unutmanın) zıddıdır ve nisyanın mahalli kalp olduğuna göre zikrin mahalli de kalptir. Nitekim Berâ b. Âzib: 'Besmele çeksin veya çekmesin, Allah'ın ismi her müminin kalbindedir' şeklinde rivayette bulunmuştur" denilirse; biz deriz ki: Zikir hem dille hem de kalple olur. Arapların yaptığı şey ise putların ve dikili taşların isimlerini dille anmaktı. Allah da dillerde Kendi isminin anılmasıyla bunu neshetti (hükmünü kaldırdı). Bu durum dinde o kadar meşhur olmuştur ki, Mâlik'e: "Kişi abdest alırken Allah Teâlâ'nın ismini anar mı?" diye sorulduğunda: "Hayvan mı kesmek istiyor [ki besmele çeksin]?" demiştir. Onların dayandığı: « اسْمُ اللَّهِ عَلَى قَلْبِ كُلِّ مُؤْمِنٍ » «Allah'ın ismi her müminin kalbindedir» rivayeti ise zayıf bir hadistir. İlim ehlinden bir topluluk, kurban üzerine besmele çekmenin vacip olmadığına, insanların [Resûlullah'a] soru sorarak: "Ey Allah'ın Resûlü! Bir kavim bize et getiriyor; üzerine Allah'ın ismini anıp anmadıklarını bilmiyoruz?" demeleri üzerine Peygamber aleyhisselâm'ın: « سَمُّوا اللَّهَ عَلَيْهِ وَكُلُوا » «Siz onun üzerine Allah'ın adını anın ve yiyin» buyurmasını delil getirmiştir. Bu hadisi Dârekutnî Âişe'den, Mâlik ise Hişâm b. Urve'den, o da babasından mürsel olarak rivayet etmiştir; hadisin mürsel olduğu hususunda ihtilaf edilmemiştir.
وَتَأَوَّلَهُ بِأَنْ قَالَ فِي آخِرِهِ: وَذَلِكَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ. يُرِيدُ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِ" وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، وَفِي الْحَدِيثِ نَفْسِهِ مَا يَرُدُّهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ فِيهِ بِتَسْمِيَةِ اللَّهِ عَلَى الْأَكْلِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ قَدْ كَانَتْ نَزَلَتْ عَلَيْهِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا قُلْنَاهُ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ كَانَ بِالْمَدِينَةِ، وَلَا يَخْتَلِفُ الْعُلَمَاءُ أَنَّ قوله تَعَالَى:" وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ" نَزَلَ فِي سُورَةِ" الْأَنْعَامِ" بمكة. ومعنى (وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ) أَيْ لَمَعْصِيَةٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَالْفِسْقُ: الْخُرُوجُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ) أَيْ يُوَسْوِسُونَ فَيُلْقُونَ فِي قُلُوبِهِمُ الْجِدَالَ بِالْبَاطِلِ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قول:" وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ" يَقُولُونَ: مَا ذَبَحَ اللَّهُ فَلَا تَأْكُلُوهُ، وَمَا ذَبَحْتُمْ أَنْتُمْ فَكُلُوهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ" وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ" قَالَ عِكْرِمَةُ: عَنَى بِالشَّيَاطِينِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَرَدَةَ الْإِنْسِ مِنْ مَجُوسِ فَارِسَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَثِيرٍ: بَلِ الشَّيَاطِينُ الْجِنُّ، وَكَفَرَةُ الْجِنِّ أَوْلِيَاءُ قُرَيْشٍ. وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِنَّ الْمُخْتَارَ يَقُولُ: يُوحَى إِلَيَّ فَقَالَ: صَدَقَ، إِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ. (وَقَوْلُهُ: " لِيُجادِلُوكُمْ". يُرِيدُ (قَوْلَهُمْ: مَا قَتَلَ اللَّهُ لَمْ تَأْكُلُوهُ وَمَا قَتَلْتُمُوهُ أَكَلْتُمُوهُ. وَالْمُجَادَلَةُ: دَفْعُ الْقَوْلِ عَلَى طَرِيقِ الْحُجَّةِ بِالْقُوَّةِ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَجْدَلِ، طَائِرٌ قَوِيٌّ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْجَدَالَةِ، وَهِيَ الْأَرْضُ، فَكَأَنَّهُ يَغْلِبُهُ بالحجة يقهره حَتَّى يَصِيرَ كَالْمَجْدُولِ بِالْأَرْضِ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ من الجدل، وهو شدة القتل، فَكَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَفْتِلُ حُجَّةَ صَاحِبِهِ حَتَّى يَقْطَعَهَا، وَتَكُونُ حَقًّا فِي نُصْرَةِ الْحَقِّ وَبَاطِلًا فِي نُصْرَةِ الْبَاطِلِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ) أَيْ فِي تَحْلِيلِ الْمَيْتَةِ (إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ) فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنِ اسْتَحَلَّ شَيْئًا مِمَّا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى صَارَ بِهِ مُشْرِكًا. وَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمَيْتَةَ نَصًّا، فَإِذَا قَبِلَ تَحْلِيلَهَا مِنْ غَيْرِهِ فَقَدْ أَشْرَكَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّمَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ بِطَاعَةِ
Bunu [hadisi], son kısmında: "Bu, İslâm'ın ilk dönemlerindeydi" diyerek tevil etmiştir. Bununla, kendisine: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemeyin” [ayeti] inmeden önceki dönemi kastetmektedir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Bu zayıf bir görüştür ve bizzat hadisin kendisinde bunu reddeden [delil] bulunmaktadır. Şöyle ki, [Hz. Peygamber] o hadiste onlara yerken Allah'ın adını anmalarını (besmele çekmelerini) emretmiştir; bu da ayetin kendisine daha önce inmiş olduğunu gösterir. Söylediğimiz hususun doğruluğunu gösteren delillerden biri de bu hadisin Medine'de [vaki] olmasıdır. İlim adamları, Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemeyin” kavlinin Mekke'de el-En'âm Sûresi'nde indiği hususunda ihtilaf etmemişlerdir. { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Şüphesiz ki o, bir fısktır” ifadesinin anlamı; İbn Abbâs'tan gelen rivayete göre 'şüphesiz bir günahtır/isyan (ma'siyet)dır' demektir. Fısk ise [itaatten] çıkmak demektir. Bu husus daha önce geçmişti. Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “Şüphesiz şeytanlar, dostlarına fısıldarlar” kavlidir. Yani vesvese verirler ve kalplerine batıl ile mücadele etmeyi telkin ederler. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “Şüphesiz şeytanlar, dostlarına fısıldarlar” kavli hakkında: Şöyle derlerdi: «Allah'ın öldürdüğünü (kestiğini) yemiyorsunuz da kendi kestiklerinizi mi yiyorsunuz?» Bunun üzerine Allah: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemeyin” [ayetini] indirdi. İkrime şöyle demiştir: Bu ayette geçen şeytanlar ile Fars Mecûsîlerinden olan azgın insanlar kastedilmiştir. İbn Abbâs ve Abdullah b. Kesîr ise: "Aksine, şeytanlar cinlerdir; kâfir cinler de Kureyş'in dostlarıdır" demişlerdir. Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet edildiğine göre, kendisine: "el-Muhtâr bana vahiy geliyor diyor" denildiğinde o şöyle demiştir: "Doğru söylemiş; şüphesiz şeytanlar dostlarına vahiyde bulunurlar (fısıldarlar)." [Ve Yüce Allah'ın:] { لِيُجادِلُوكُمْ } “Sizinle mücadele etsinler diye” kavliyle [onların]: "Allah'ın öldürdüğünü yemiyorsunuz da kendi öldürdüğünüzü (kestiğinizi) yiyorsunuz" şeklindeki sözleri kastedilmektedir. Mücadele (el-mücâdele), sözü delil yoluyla güçlü bir şekilde savuşturmaktır. Güçlü bir kuş olan el-ecdel (الْأَجْدَل)'den türemiştir. Bir görüşe göre yer anlamına gelen el-cedâle (الْجَدَالَة)'den alınmıştır; sanki delille ona galip gelip boyun eğdirir ve böylece o yere serilmiş gibi olur. Bir diğer görüşe göre ise şiddetle bükmek anlamına gelen el-cedl (الْجَدْل)'den türemiştir. Sanki her biri diğerinin delilini koparıncaya kadar büker. Bu, hakkı savunmada hak, batılı savunmada ise batıl olur. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } “Eğer onlara itaat ederseniz” yani leşin helal kılınması hususunda, { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “şüphesiz siz de müşrikler olursunuz” kavlidir. Bu ayet, Yüce Allah'ın haram kıldığı bir şeyi helal sayanın bu sebeple müşrik olacağına delalet etmiştir. Şüphesiz ki Sübhân olan Allah, leşi nass ile kesin olarak haram kılmıştır; dolayısıyla bir kimse başkasından onun helal oluşunu kabul ederse şirk koşmuş olur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mümin kişi ancak
الْمُشْرِكِ مُشْرِكًا إِذَا أَطَاعَهُ فِي الِاعْتِقَادِ، فَأَمَّا إِذَا أَطَاعَهُ فِي الْفِعْلِ وَعَقْدُهُ سَلِيمٌ مُسْتَمِرٌّ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالتَّصْدِيقِ فَهُوَ عَاصٍ، فَافْهَمُوهُ. وَقَدْ مضى في" المائدة ".
müşriğe inanç konusunda itaat ettiği takdirde müşrik olur. Fiilde itaat edip inancı tevhid ve tasdik üzere sağlam ve devamlı ise o kişi günahkâr (âsî) olur; bunu böyle anlayınız. Bu husus daha önce el-Mâide [Sûresi'nde] geçmişti.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٢]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 122]
أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)
{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) } “Ölü iken dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayacak durumdaki kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere yapmakta oldukları böyle süslü gösterilmiştir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ) قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْوَاوِ، دَخَلَتْ عَلَيْهَا هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ. وَرَوَى الْمُسَيَّبِيُّ عَنْ نَافِعِ بْنِ أَبِي نُعَيْمٍ" أَوَمَنْ كانَ" بِإِسْكَانِ الْوَاوِ. قال النحاس: يحوز أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَى الْمَعْنَى، أَيِ انْظُرُوا وَتَدَبَّرُوا أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا." أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ" قِيلَ: مَعْنَاهُ كَانَ مَيْتًا حِينَ كَانَ نُطْفَةً فَأَحْيَيْنَاهُ بِنَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ، حَكَاهُ ابن بحر. وقال ابن عباس: أو من كَانَ كَافِرًا فَهَدَيْنَاهُ. نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَأَبِي جَهْلٍ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَالسُّدِّيُّ:" فَأَحْيَيْناهُ" عُمَرُ ﵁." كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ" أَبُو جَهْلٍ لَعَنَهُ اللَّهُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا عَامَّةٌ فِي كُلِّ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ. وَقِيلَ: كَانَ مَيْتًا بِالْجَهْلِ فَأَحْيَيْنَاهُ بِالْعِلْمِ. وَأَنْشَدَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ لِبَعْضِ شُعَرَاءِ (الْبَصْرَةِ:
Yüce Allah'ın: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz... kimse” buyruğunu cumhur, soru hemzesinin dâhil olduğu vav harfini üstün ile okumuştur. el-Müseyyebî, Nâfi' b. Ebî Nuaym'dan { أَوَمَنْ كانَ } şeklinde vav'ın sükûnu ile okuduğunu rivayet etmiştir. en-Nehhâs şöyle der: Bunun anlama hamledilmiş olması caizdir; yani: 'Bakın ve düşünün, Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?' demektir. { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse” buyruğunun anlamının; nutfe halindeyken ölü idi de ona ruh üfleyerek dirilttik, demek olduğu söylenmiştir; bunu İbn Bahr nakletmiştir. İbn Abbâs ise: 'Kâfir iken hidayet verdiğimiz kimsedir; bu ayet Hamza b. Abdilmuttalib ile Ebû Cehil hakkında inmiştir' demiştir. Zeyd b. Eslem ve es-Süddî: { فَأَحْيَيْناهُ } “onu dirilttik” ifadesiyle Ömer (radıyallâhu anh)'ın; { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde kalan kimse gibi” ifadesiyle de Allah'ın lanetlediği Ebû Cehil'in kastedildiğini söylemişlerdir. Sahih olan ise ayetin her mümin ve kâfir hakkında genel olduğudur. Cehalet sebebiyle ölü idi de onu ilimle dirilttik, şeklinde de açıklanmıştır. İlim ehlinden bazıları bu tevilin doğruluğuna delil olarak Basralı bazı şairlerin şu beytini okumuştur:
وَفِي الْجَهْلِ قَبْلَ الْمَوْتِ مَوْتٌ لِأَهْلِهِ ... فَأَجْسَامُهُمْ قَبْلَ الْقُبُورِ قُبُورُ
Ölümden önce cehalet, ehline bir ölümdür... / Kabirlerden önce cesetleri birer kabirdir.
وَإِنَّ امْرَأً لَمْ يَحْيَ بِالْعِلْمِ مَيِّتٌ ... فَلَيْسَ لَهُ حَتَّى النُّشُورِ نُشُورُ
İlimle dirilmeyen kişi ölüdür... / Artık diriliş gününe dek ona diriliş yoktur.
وَالنُّورُ عِبَارَةٌ عَنِ الْهُدَى وَالْإِيمَانِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْقُرْآنُ. وَقِيلَ: الْحِكْمَةُ. وَقِيلَ: هُوَ النُّورُ الْمَذْكُورُ فِي قول:" يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ " وَقَوْلُهُ:" انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ"." يَمْشِي بِهِ" أي بالنور في الناس" كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ" أي كمن هو فمثل زَائِدَةٌ. تَقُولُ: أَنَا أُكْرِمُ مَثَلَكَ، أَيْ أُكْرِمُكَ. وَمِثْلُهُ" فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ "،
Nur; hidayet ve imandan ibarettir. el-Hasan: “Kur'an'dır” demiştir. Hikmet olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: O, { يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ } “Nurları önlerinde ve sağlarında koşar” ve { انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } “Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım” buyruklarında zikredilen nurdur. { يَمْشِي بِهِ } “Onunla yürüdüğü”, yani insanlar arasında o nur ile [yürüdüğü kimse]; { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde bulunan kimse gibi midir?” yani [karanlıklar içinde] olan kimse gibi [midir?] Buradaki 'mesel' (مَثَل) fazladan (zâid)dir. [Nitekim] sen: 'Ben senin benzerine ikram ederim' dersin ki bu, 'Sana ikram ederim' demektir. { فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “Öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır” [ayeti de] böyledir,
" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى كَمَنْ مَثَلُهُ مَثَلُ مَنْ هُوَ فِي الظُّلُمَاتِ. وَالْمَثَلُ وَالْمِثْلُ وَاحِدٌ. (كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ) أَيْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ وَأَوْهَمَهُمْ أنهم أفضل من المسلمين.
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” ayetleri de böyledir. Anlamın: 'Durumu, karanlıklar içinde olan kimsenin durumu gibi olan kimse' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Mesel ve misl birdir. { كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “İşte kâfirlere yapmakta oldukları böyle süslü gösterilmiştir” yani şeytan onlara putlara tapmayı süslü göstermiş ve kendilerinin Müslümanlardan daha üstün oldukları vehmini vermiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٣]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 123]
وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣) } “Böylece biz her şehirde, orada hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkârlarını elebaşları yaptık. Halbuki onlar hileyi ancak kendilerine yaparlar da farkında olmazlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها) الْمَعْنَى: وَكَمَا زَيَّنَّا لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ كَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قرية." مُجْرِمِيها" مفعول أول لجعل" أَكابِرَ" مفعول ثاني عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ. وَجَعَلَ بِمَعْنَى صَيَّرَ. وَالْأَكَابِرُ جَمْعُ الْأَكْبَرِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: يُرِيدُ الْعُظَمَاءَ»
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } “Böylece biz her şehirde... elebaşlarını günahkârlar yaptık” buyruğunun anlamı şudur: Kâfirlere yaptıklarını süslediğimiz gibi, her beldede de böyle kıldık. Takdim ve tehir yoluyla { مُجْرِمِيها } lafzı ce'ale (جَعَلَ) fiilinin birinci mefulü, { أَكابِرَ } lafzı ise ikinci mefulüdür. Ce'ale, 'dönüştürdü/kıldı' (صَيَّرَ) anlamındadır. Ekâbir (الْأَكَابِرُ), ekber (الْأَكْبَرُ) kelimesinin çoğuludur. Mücâhid: 'İleri gelenleri kastediyor' demiştir.
. وَقِيلَ: الرُّؤَسَاءُ وَالْعُظَمَاءُ. وَخَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمْ أَقْدَرُ عَلَى الفساد. والمكر الحيلة في مخالفة الاستقامة، أصله الْفَتْلُ، فَالْمَاكِرُ يَفْتِلُ عَنِ الِاسْتِقَامَةِ أَيْ يَصْرِفُ عَنْهَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا يُجْلِسُونَ عَلَى كُلِّ عَقَبَةٍ أَرْبَعَةً يُنَفِّرُونَ النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِ النَّبِيِّ ﷺ، كَمَا فَعَلَ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ بِأَنْبِيَائِهِمْ. (وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ) أَيْ وَبَالُ مَكْرِهِمْ رَاجِعٌ إِلَيْهِمْ. وَهُوَ مِنَ اللَّهِ ﷿ الْجَزَاءُ عَلَى مَكْرِ الْمَاكِرِينَ بِالْعَذَابِ الْأَلِيمِ. (وَما يَشْعُرُونَ) فِي الْحَالِ، لِفَرْطِ جَهْلِهِمْ أَنَّ وَبَالَ مَكْرِهِمْ عَائِدٌ إليهم.
Liderler ve ileri gelenler olduğu da söylenmiştir. Fesat çıkarmaya daha muktedir oldukları için özellikle onlar zikredilmiştir. Mekr (hile/tuzak); istikamete muhalefet etmede başvurulan hiledir, aslı bükmektir; hilekâr olan kimse istikametten büker, yani ondan saptırır. Mücâhid şöyle demiştir: Kendilerinden önceki geçmiş ümmetlerin kendi peygamberlerine yaptıkları gibi, onlar da insanları Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e uymaktan vazgeçirmek için her dağ yolunun başına dörder kişi oturturlardı. { وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ } “Halbuki onlar hileyi ancak kendilerine yaparlar” yani tuzaklarının vebali kendilerine döner. Bu da Allah Azze ve Celle'nin tuzak kuranlara elem verici azap ile karşılık vermesidir. { وَما يَشْعُرُونَ } “farkında olmazlar” yani aşırı cehaletleri sebebiyle kurdukları tuzağın vebalinin kendilerine döneceğini o anda idrak edemezler.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٤]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 124]
وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)
{ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) } “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılık ve şiddetli bir azap erişecektir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ" بَيَّنَ شَيْئًا آخَرَ مِنْ جَهْلِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نَكُونَ أَنْبِيَاءَ، فَنُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى من الآيات، ونظيره
Yüce Allah'ın: { وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ } “Onlara bir ayet geldiğinde: '...asla inanmayız' dediler” buyruğu, onların cehaletlerinden bir başka hususu açıklamaktadır. Bu da onların: "Bizler peygamberler olmadıkça ve Mûsâ ile Îsâ'ya verilen mucizelerin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız" demeleridir. Bunun benzeri ise [şudur:]
" بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً " وَالْكِنَايَةُ فِي" جاءَتْهُمْ" تَرْجِعُ إِلَى الْأَكَابِرِ الَّذِينَ جَرَى ذِكْرُهُمْ. قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ: لَوْ كَانَتِ النُّبُوَّةُ حَقًّا لَكُنْتُ أَوْلَى بِهَا مِنْكَ، لِأَنِّي أَكْبَرُ مِنْكَ سِنًّا، وَأَكْثَرُ منك ما لا. وَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: وَاللَّهِ لَا نَرْضَى بِهِ وَلَا نَتَّبِعُهُ أَبَدًا، إِلَّا أَنْ يَأْتِيَنَا وَحْيٌ كَمَا يَأْتِيهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: لَمْ يَطْلُبُوا النُّبُوَّةَ وَلَكِنْ قَالُوا لَا نُصَدِّقُكَ حَتَّى يَأْتِيَنَا جِبْرِيلُ وَالْمَلَائِكَةُ يُخْبِرُونَنَا بِصِدْقِكَ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ " أَيْ بِمَنْ هُوَ مَأْمُونٌ عَلَيْهَا وَمَوْضِعٌ لَهَا. وَ" حَيْثُ" لَيْسَ ظَرْفًا هُنَا، بَلْ هُوَ اسْمُ نَصْبٍ نَصَبَ الْمَفْعُولَ بِهِ عَلَى الِاتِّسَاعِ، أَيِ اللَّهُ أَعْلَمُ أَهْلَ الرِّسَالَةِ. وَكَانَ الْأَصْلُ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَوَاضِعِ رِسَالَتِهِ، ثُمَّ حُذِفَ الْحَرْفُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَعْمَلَ" أَعْلَمُ" فِي" حَيْثُ" وَيَكُونَ ظَرْفًا، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَكُونُ عَلَى ذَلِكَ اللَّهُ أَعْلَمُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُوصَفَ بِهِ الْبَارِي تَعَالَى، وَإِنَّمَا مَوْضِعُهَا نَصْبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ" أَعْلَمُ". وَهِيَ اسْمٌ كَمَا ذَكَرْنَا. وَالصَّغَارُ: الضَّيْمُ وَالذُّلُّ وَالْهَوَانُ، وَكَذَلِكَ الصُّغْرُ (بِالضَّمِّ). وَالْمَصْدَرُ الصَّغَرُ (بِالتَّحْرِيكِ). وَأَصْلُهُ مِنَ الصِّغَرِ دُونَ الْكِبَرِ، فَكَأَنَّ الذُّلَّ يُصَغِّرُ إِلَى الْمَرْءِ نَفْسَهُ، وَقِيلَ: أَصْلُهُ مِنَ الصَّغَرِ وَهُوَ الرِّضَا بِالذُّلِّ، يُقَالُ مِنْهُ: صَغَرَ يَصْغُرُ بِفَتْحِ الْغَيْنِ فِي الْمَاضِي وَضَمِّهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَصَغِرَ بِالْكَسْرِ يَصْغَرُ بِالْفَتْحِ لُغَتَانِ، صَغَرًا وَصَغَارًا، وَاسْمُ الْفَاعِلِ صَاغِرٌ وَصَغِيرٌ. وَالصَّاغِرُ: الرَّاضِي بِالضَّيْمِ. وَالْمَصْغُورَاءُ الصِّغَارُ. وَأَرْضٌ مُصَغَّرَةٌ: نَبْتُهَا لَمْ يَطُلْ، عَنِ ابْنِ السِّكِّيتِ." عِنْدَ اللَّهِ" أَيْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَحُذِفَ. وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا عِنْدَ اللَّهِ صَغَارٌ. الْفَرَّاءُ: سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ مِنَ اللَّهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ ثَابِتٌ عِنْدَ اللَّهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أحسن الأقوال، لأن" عند" في موضعها.
{ بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } “Doğrusu onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister”. { جاءَتْهُمْ } “onlara geldiğinde” fiilindeki zamir, daha önce zikri geçen elebaşlarına (ekâbire) döner. Velîd b. el-Muğîre şöyle demiştir: 'Eğer peygamberlik hak olsaydı, ben ona senden daha layık olurdum; çünkü yaşça senden büyüğüm ve malca senden daha çoğum.' Ebû Cehil de: 'Vallahi, ona gelen vahiy gibi bize de bir vahiy gelmedikçe O'ndan asla razı olmayız ve O'na asla uymayız' demiş, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Peygamberlik istemedikleri, bilakis: 'Cebrail ve melekler gelip senin doğruluğunu bize haber vermedikçe seni tasdik etmeyiz' dedikleri de söylenmiştir. Ancak birinci görüş daha sahihtir; çünkü Yüce Allah: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” buyurmuştur, yani ona güvenilir ve ona ehil olanı en iyi bilendir. Buradaki { حَيْثُ } zarf değil, genişletme (ittiâ) yoluyla mefulün bih konumunda nasb edilmiş bir isimdir; yani 'Allah peygamberlik ehlini en iyi bilendir' demektir. Aslı: 'Allah peygamberliğinin konumlarını en iyi bilendir' şeklinde olup harf-i cer hazfedilmiştir. { أَعْلَمُ } lafzının { حَيْثُ } üzerinde amel edip onun zarf olması caiz değildir; çünkü o takdirde mana 'Allah bu mekânda daha iyi bilir' olur ki Yüce Yaratıcı'nın bu şekilde nitelenmesi caiz olmaz. Onun konumu, ancak { أَعْلَمُ } lafzının delalet ettiği gizli bir fiil ile nasbdır. Zikrettiğimiz üzere o bir isimdir. es-Sağâr (الصَّغَارُ): Haksızlığa uğramak, zillet ve alçalmaktır; aynı şekilde ötre ile suğr (الصُّغْرُ) da böyledir. Masdarı fetha ile sağar (الصَّغَرُ) gelir. Aslı büyüklüğün zıddı olan küçüklükten gelir; sanki zillet, kişiyi kendi gözünde küçültmektedir. Zilleti kabullenmek anlamına gelen sağardan geldiği de söylenmiştir; nitekim mazi fiilde gayn harfinin fethası, muzaride ise dammesi ile sağare yasğuru (صَغَرَ يَصْغُرُ) denir. Esre ile sağira, fetha ile yasğaru (صَغِرَ يَصْغَرُ) da iki ayrı lügattir; masdarları sağaran ve sağâran (صَغَرًا وَصَغَارًا) şeklinde gelir, ismi faili ise sâğir ve sağîr (صَاغِرٌ وَصَغِيرٌ) olarak kullanılır. es-Sâğir (الصَّاغِرُ), haksızlığa ve zillete razı olan demektir. el-Masğūrâ (الْمَصْغُورَاءُ) küçükler demektir. Bitkisi uzamamış araziye ise 'ardun musağğaratün' (أَرْضٌ مُصَغَّرَةٌ) denir; bu İbnü's-Sikkît'ten nakledilmiştir. { عِنْدَ اللَّهِ } yani Allah katından demektir, [harf-i cer] hazfedilmiştir. Takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; yani 'Suç işleyenlere Allah katında bir zillet isabet edecektir.' el-Ferrâ: 'Suç işleyenlere Allah'tan bir zillet erişecektir' demiştir. Anlamın: 'Suç işleyenlere Allah katında sabit olan bir zillet erişecektir' şeklinde olduğu da söylenmiştir. en-Nehhâs: 'Görüşlerin en güzeli budur; çünkü «katında» (عِنْدَ) kelimesi kendi yerindedir' demiştir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٥]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 125]
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar; kimi de saptırmak isterse onun göğsünü, sanki göğe tırmanıyormuş gibi dar ve sıkıntılı kılar. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği (azabı) böyle bırakır.” (125)
قوله تعالى: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ) أَيْ يُوَسِّعْهُ لَهُ، وَيُوَفِّقْهُ وَيُزَيِّنْ عِنْدَهُ ثَوَابَهُ. وَيُقَالُ: شَرَحَ شَقَّ، وَأَصْلُهُ التَّوْسِعَةُ. وَشَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ وَسَّعَهُ بِالْبَيَانِ لِذَلِكَ. وشرحت الأمر: بنته وَأَوْضَحْتُهُ. وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَشْرَحُ النِّسَاءَ شَرْحًا، وَهُوَ مِمَّا تَقَدَّمَ: مِنَ التَّوْسِعَةِ وَالْبَسْطِ، وَهُوَ وَطْءُ الْمَرْأَةِ مُسْتَلْقِيَةً عَلَى قَفَاهَا. فَالشَّرْحُ: الْكَشْفُ، تَقُولُ: شَرَحْتُ الْغَامِضَ، وَمِنْهُ تَشْرِيحُ اللَّحْمِ. قَالَ الرَّاجِزُ:
Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” buyruğu; yani onun için göğsünü genişletir, onu muvaffak kılar ve onun gözünde İslâm'ın sevabını güzelleştirir. Şereha (شَرَحَ), yardı anlamına da gelir; aslı ise genişletmektir. 'Allah onun göğsünü açtı/genişletti' denildiğinde, bunu beyan ile ferahlattı demektir. 'Meseleyi şerhettim' dediğinde; onu beyan edip açıkladım demektir. Kureyş kadınları arkası üstü yatırarak ilişkiye girmeyi 'şerh' diye adlandırırlardı ki bu da daha önce geçen genişletme ve yayma kökündendir. Şerh, açığa çıkarmak demektir; nitekim kapalı olanı açıkladım (شَرَحْتُ الْغَامِضَ) dersin, etin dilimlenip açılması (teşrih) da buradan gelir. Recez şairi şöyle demiştir:
كَمْ قَدْ أَكَلْتَ كَبِدًا وَإِنْفَحَهْ ... ثُمَّ ادَّخَرْتَ إِلَيْهِ مُشَرَّحَهْ
Nice ciğer ve kursak yedin... / Sonra da onun için dilimlenmiş et sakladın.
وَالْقِطْعَةُ مِنْهُ شَرِيحَةٌ. وَكُلُّ سَمِينٍ مِنَ اللَّحْمِ مُمْتَدٍّ فَهُوَ شَرِيحَةٌ. (وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ) يُغْوِيَهُ (يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا) وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ السُّنَّةِ قَوْلُهُ ﵇: (مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ) أَخْرَجَهُ الصَّحِيحَانِ. وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا بِشَرْحِ الصَّدْرِ وَتَنْوِيرِهِ. وَالدِّينُ الْعِبَادَاتُ، كَمَا قَالَ:" إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ " وَدَلِيلُ خِطَابِهِ أَنَّ مَنْ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا ضَيَّقَ صَدْرَهُ، وَأَبْعَدَ فَهْمَهُ فَلَمْ يُفَقِّهْهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَهَلْ يَنْشَرِحُ الصَّدْرُ؟ فَقَالَ: (نَعَمْ يَدْخُلُ الْقَلْبَ نُورٌ) فَقَالَ: وَهَلْ لِذَلِكَ مِنْ عَلَامَةٍ؟ فَقَالَ ﷺ: (التَّجَافِي عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَالْإِنَابَةُ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ وَالِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ). وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" ضَيْقًا" بِالتَّخْفِيفِ، مِثْلُ هَيْنٍ وَلَيْنٍ لُغَتَانِ. وَنَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ" حَرَجاً" بِالْكَسْرِ، وَمَعْنَاهُ الضِّيقُ. كَرَّرَ الْمَعْنَى، وَحَسُنَ ذَلِكَ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ. وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ. جَمْعُ حَرَجَةٍ، وَهُوَ شِدَّةُ الضِّيقِ أَيْضًا، وَالْحَرَجَةُ الْغَيْضَةُ، وَالْجَمْعُ حِرَجٌ وَحَرَجَاتٌ. وَمِنْهُ فُلَانٌ يَتَحَرَّجُ أَيْ يُضَيِّقُ عَلَى نَفْسِهِ فِي تَرْكِهِ هواه للمعاصي، قال الْهَرَوِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْحَرَجُ مَوْضِعُ الشَّجَرِ الْمُلْتَفِّ، فَكَأَنَّ قَلْبَ الْكَافِرِ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ الْحِكْمَةُ كَمَا لَا تَصِلُ الرَّاعِيَةُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي الْتَفَّ شَجَرُهُ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ هَذَا الْمَعْنَى، ذَكَرَهُ مكي والثعلبي وغيرهما. وكل ضيق حرج. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: مَكَانٌ حَرِجٌ وَحَرَجٌ أَيْ ضَيِّقٌ كثير الشجر لا تصل إليه
Ondan [kesilen] parçaya 'şerîha' (dilim) denir. Etin yağlı ve uzayıp giden her parçası da 'şerîha'dır. { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ } “Kimi de saptırmak” yani azdırmak “isterse” { يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا } “onun göğsünü daraltır, sıkıştırır”. Bu, Kaderiyye'ye bir reddiyedir. Bu ayetin sünnetteki benzeri, Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: « مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ » «Allah kimin hakkında hayır dilerse, onu dinde derin kavrayış sahibi (fakih) kılar.» Bunu iki Sahîh [Buhârî ve Müslim] rivayet etmiştir. Bu da ancak göğsün açılıp genişletilmesi ve nurlandırılması ile olur. Din ise ibadetlerdir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” buyurmuştur. Hitabın delili (mefhûm-ı muhalifi) şudur ki: Allah kimin hakkında hayır dilememişse onun göğsünü daraltır, anlayışını uzaklaştırır da onu dinde derin kavrayış sahibi kılmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Mes'ûd: “Ey Allah'ın Resûlü, göğüs genişler [ve açılır] mı?” diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet, kalbe bir nur girer» buyurdu. İbn Mes'ûd: “Bunun bir alâmeti var mıdır?” deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Aldanış yurdundan (dünyadan) uzaklaşmak, ebediyet yurduna (ahirete) yönelmek ve ölüm gelip çatmadan önce ölüme hazırlık yapmaktır.» İbn Kesîr bu kelimeyi [şeddesiz olarak] tahfif ile { ضَيْقًا } (daykan) şeklinde okumuştur; tıpkı 'heyn' (هَيْن) ve 'leyn' (لَيْن) kelimelerinde olduğu gibi iki ayrı lehçedir. Nâfi' ve Ebû Bekir ise [râ harfinin] kesresiyle { حَرِجاً } (haricen) şeklinde okumuşlardır ki bunun anlamı dardır. [Böylece] anlam tekrarlanmış oldu; lâfızlar farklı olduğu için de bu [tekrar] güzel düşmüştür. Diğer kıraat imamları ise fetha ile [ { حَرَجاً } (haracan) şeklinde] okumuşlardır. Bu, 'harece' (حَرَجَة) kelimesinin çoğuludur; bu da aşırı darlık demektir. 'el-Harece' ise koruluk (el-gayda) anlamına gelir; çoğulu 'hirec' (حِرَج) ve 'harecât' (حَرَجَات) şeklinde gelir. el-Herevî der ki: “Falanca kişi günahlara olan hevasını terk etmek hususunda nefsini sıkıştırıp daralttı” anlamındaki 'fülânün yeteharrecu' (فُلَانٌ يَتَحَرَّجُ) ifadesi de buradan gelir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “el-Harec, ağaçları birbirine sarmaş dolaş olmuş yerdir. Sanki otlayan hayvanın ağaçları sarmaş dolaş olmuş o yere ulaşamaması gibi, kâfirin kalbine de hikmet ulaşmaz.” Bu anlam Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh da rivayet edilmiştir; bunu Mekkî, Sa'lebî ve başkaları zikretmiştir. Her dar olan şey harectir. el-Cevherî der ki: “ 'Mekânün haričun' ve 'harecun' (مَكَانٌ حَرِجٌ وَحَرَجٌ), otlayan hayvanın ulaşamadığı, ağacı çok, dar yer demektir...”
الراعية. وقرى" يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً" وَ" حَرَجاً". وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْوَحَدِ وَالْوَحِدِ وَالْفَرَدِ وَالْفَرِدِ وَالدَّنَفِ وَالدَّنِفِ، فِي مَعْنًى وَاحِدٍ، وَحَكَاهُ غَيْرُهُ عَنِ الْفَرَّاءِ. وَقَدْ حَرِجَ صَدْرُهُ يَحْرَجُ حَرَجًا. وَالْحَرَجُ الْإِثْمُ. وَالْحَرَجُ أَيْضًا: النَّاقَةُ الضَّامِرَةُ. وَيُقَالُ: الطَّوِيلَةُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ، فَهُوَ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ. وَالْحَرَجُ: خَشَبٌ يَشُدُّ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ يُحْمَلُ فِيهِ الْمَوْتَى، عَنِ الْأَصْمَعِيِّ. وَهُوَ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
{ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } ve { حَرِجاً } şeklinde okunmuştur. Bu, 'vahid ve vahid' (الْوَحَدِ وَالْوَحِدِ), 'fered ve ferid' (الْفَرَدِ وَالْفَرِدِ), 'denef ve denif' (الدَّنَفِ وَالدَّنِفِ) kelimeleri gibi aynı anlamdadır; bunu el-Ferrâ'dan başkaları da nakletmiştir. Göğsü daraldı anlamında 'harice sadruhu yahrecu haracen' (حَرِجَ صَدْرُهُ يَحْرَجُ حَرَجًا) denir. el-Harec aynı zamanda günah demektir. el-Harec ayrıca zayıf deve anlamına da gelir. Ebû Zeyd'den nakledildiğine göre yeryüzünde uzun olan şeye de denir; dolayısıyla müşterek (çok anlamlı) bir lafızdır. el-Asmaî'den nakledildiğine göre el-harec: Üzerinde ölülerin taşındığı, birbirine bağlanmış ağaçlardır (sedye/tabut). İmruülkays'ın şu sözü de bundandır:
فَإِمَّا تَرَيْنِي فِي رِحَالَةِ جَابِرٍ ... عَلَى حَرَجٍ كَالْقَرِّ تَخْفُقُ أَكْفَانِي
Beni Câbir'in binek terkisinde görürsen... / Semer gibi bir sedye üzerinde kefenlerim dalgalanırken
وَرُبَّمَا وُضِعَ فَوْقَ نَعْشِ النِّسَاءِ، قَالَ عَنْتَرَةُ يَصِفُ ظَلِيمًا:
Bazen de kadınların tabutlarının üzerine konurdu. Antere, erkek deveyi vasfederken şöyle demiştir:
يَتْبَعْنَ قُلَّةَ رَأْسِهِ وَكَأَنَّهُ ... حَرَجٌ عَلَى نَعْشٍ لَهُنَّ مُخَيَّمُ
Onun başının tepesini takip ederler, sanki o... / Kendilerine çadır kurulmuş bir kadın tabutu üzerindeki sedye gibidir
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْحَرَجُ: أَضْيَقُ الضِّيقِ. فَإِذَا قِيلَ. فُلَانٌ حَرَجُ الصَّدْرِ، فَالْمَعْنَى ذُو حَرَجٍ فِي صَدْرِهِ. فَإِذَا قِيلَ: حَرَجٌ فَهُوَ فَاعِلٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: حَرَجٌ اسْمُ الْفَاعِلِ، وَحَرَجٌ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ عَدْلٌ وَرِضًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ) قَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِإِسْكَانِ الصَّادِ مُخَفَّفًا، مِنَ الصعود هو الطُّلُوعُ. شَبَّهَ اللَّهُ الْكَافِرَ فِي نُفُورِهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَثِقَلِهِ عَلَيْهِ بِمَنْزِلَةِ مَنْ تَكَلَّفَ مَا لَا يُطِيقُهُ، كَمَا أَنَّ صُعُودَ السَّمَاءِ لَا يُطَاقُ. وَكَذَلِكَ يَصَّاعَدُ وَأَصْلُهُ يَتَصَاعَدُ، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الصَّادِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي، بَكْرٍ وَالنَّخَعِيِّ، إلا أن فيه معنى فعل شي بعد شي، وَذَلِكَ أَثْقَلُ عَلَى فَاعِلِهِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَهُوَ كَالَّذِي قَبْلَهُ. مَعْنَاهُ يتكلف ما لا يطيق شيئا بعد شي، كَقَوْلِكَ: يَتَجَرَّعُ وَيَتَفَوَّقُ. وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ" كَأَنَّمَا يَتَصَعَّدُ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَقِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ يَصَّعَّدُ وَيَصَّاعَدُ وَاحِدٌ. وَالْمَعْنَى فِيهِمَا أَنَّ الْكَافِرَ مِنْ ضِيقِ صَدْرِهِ كَأَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَصْعَدَ إِلَى السَّمَاءِ وَهُوَ لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ،
Zeccâc şöyle demiştir: "Harac (الْحَرَج), darlığın en dar olanıdır. 'Falanca haracu's-sadr'dır' denildiğinde mana, 'göğsünde darlık olan kimsedir' demektir. 'Heric (حَرِج)' denildiğinde ise bu fâildir (özne/sıfattır)." en-Nehhâs şöyle demiştir: "Heric (حَرِج) ism-i fâildir; harac (حَرَج) ise kendisiyle niteleme yapılan bir masdardır; nitekim [adil ve razı olunan adam anlamında] 'raculün adlün ve rıdân (رَجُلٌ عَدْلٌ وَرِضًا)' denilmesi gibidir." Yüce Allah'ın: { كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } “Sanki göğe yükseliyormuş gibi” buyruğunu İbn Kesîr, sâd harfinin sükûnuyla şeddesiz [yes'adü şeklinde] okumuştur; bu da çıkmak demek olan 'suûd' kökündendir. Allah, kâfirin imandan nefret etmesini ve imanın ona ağır gelmesini, tıpkı göğe çıkmaya güç yetirilememesi gibi, güç yetiremeyeceği bir şeyi yüklenen kimsenin durumuna benzetmiştir. Aynı şekilde { يَصَّاعَدُ } (yessâ'adü) kıraatinde de böyledir; aslı { يَتَصَاعَدُ } (yetesâ'adü) olup tâ harfi sâd harfine idgam edilmiştir. Bu, Ebû Bekr ve en-Nehaî'nin kıraatidir; şu kadar var ki bunda bir şeyi derece derece, azar azar yapma manası vardır ve bu da onu yapan kimseye daha ağırdır. Diğer kurrâ ise elif olmaksızın şeddeli olarak [yesse'adü şeklinde] okumuşlardır; bu da bir önceki gibidir. Bunun anlamı: 'Güç yetiremeyeceği bir şeye kademe kademe kendini zorlar' demektir; nitekim senin [yudum yudum içmeyi anlatmak üzere] 'yudumlar (yetecerra'u)' ve 'yudum yudum içer (yetefevvaku)' demen gibidir. Abdullah b. Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] onun { كَأَنَّمَا يَتَصَعَّدُ } “Sanki derece derece yükseliyormuş gibi” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu kıraat ile { يَصَّعَّدُ } ve { يَصَّاعَدُ } şeklinde okuyanların kıraatinin manası birdir. Her ikisindeki mana şudur: Kâfir, göğsünün darlığından ötürü sanki göğe yükselmek istiyor da buna güç yetiremiyormuş gibidir."
فَكَأَنَّهُ يَسْتَدْعِي ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى كَادَ قَلْبُهُ يَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ نَبْوًا عَنِ الْإِسْلَامِ. كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَيْهِمْ، كَجَعْلِهِ ضِيقَ الصَّدْرِ فِي أَجْسَادِهِمْ. وَأَصْلُ الرِّجْسِ فِي اللُّغَةِ النَّتْنُ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُوَ الْعَذَابُ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: (الرِّجْسُ هُوَ) الشَّيْطَانُ، أَيْ يُسَلِّطُهُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الرِّجْسُ مَا لَا خَيْرَ فِيهِ. وَكَذَلِكَ الرِّجْسُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ هُوَ النَّتْنُ. فَمَعْنَى الْآيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ: وَيَجْعَلُ اللَّعْنَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابَ فِي الْآخِرَةِ. (عَلَى الَّذِينَ لَا يؤمنون).
sanki bunu talep etmektedir. Mana, kalbinin İslâm'dan uzaklaşıp nefret ederek sanki göğe yükselmeye meyletmesi gibidir, şeklinde de açıklanmıştır. Allah, onların bedenlerine göğüs darlığını koyduğu gibi pisliği de üzerlerine öylece bırakır. Rics kelimesinin lügatteki aslı pis kokudur. İbn Zeyd: 'O, azaptır' demiştir. İbn Abbâs: '«Rics», şeytandır; yani şeytanı onlara musallat kılar' demiştir. Mücâhid: 'Rics, içinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir' demiştir. Aynı şekilde lügat ehline göre rics, pis kokudur. Ayetin anlamı —en doğrusunu Allah bilir— şudur: Dünyada laneti, ahirette ise azabı { عَلَى الَّذِينَ لَا يؤمنون } “inanmayanların üzerine” kılar.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٦]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 126]
وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)
{ وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) } “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz biz, düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri genişçe açıkladık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً) أَيْ هَذَا الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ يَا مُحَمَّدُ وَالْمُؤْمِنُونَ دِينُ رَبِّكَ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ. (قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ) أَيْ بَيَّنَّاهَا (لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ).
Yüce Allah'ın: { وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً } “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur” buyruğu, yani: 'Ey Muhammed, senin ve müminlerin üzerinde bulunduğu bu yol, Rabbinin içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dinidir' demektir. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Ayetleri genişçe açıkladık” yani { لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “düşünüp öğüt alan bir topluluk için” onları beyan ettik.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٧]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 127]
لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)
{ لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧) } “Rableri katında selamet yurdu onlarındır. Yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların dostudur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَهُمْ) أَيْ لِلْمُتَذَكِّرِينَ. (دارُ السَّلامِ) أَيِ الْجَنَّةُ، فَالْجَنَّةُ دَارُ اللَّهِ، كَمَا يُقَالُ: الْكَعْبَةُ بَيْتُ اللَّهِ. وَيَجُوزُ أن يكون المدار السَّلَامَةِ، أَيِ الَّتِي يُسْلَمُ فِيهَا مِنَ الْآفَاتِ. ومعنى (عِنْدَ رَبِّهِمْ) أَيْ مَضْمُونَةٌ لَهُمْ عِنْدَهُ يُوَصِّلُهُمْ إِلَيْهَا بِفَضْلِهِ. (وَهُوَ وَلِيُّهُمْ) أَيْ نَاصِرُهُمْ وَمُعِينُهُمْ.
Yüce Allah'ın: { لَهُمْ } “onlarındır” buyruğu, yani düşünüp öğüt alanlarındır. { دارُ السَّلامِ } “selamet yurdu” yani cennettir; nitekim Kâbe'ye 'Beytullah' (Allah'ın evi) denildiği gibi cennet de 'Dârullah'tır (Allah'ın yurdudur). 'Selamet yurdu', yani afetlerden esenlikte olunan yurt anlamına gelmesi de caizdir. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” ifadesinin anlamı ise, O'nun katında onlar için garanti edilmiş olup lütfuyla onları oraya ulaştıracak olmasıdır. { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “O, onların dostudur” yani yardımcıları ve destekçileridir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٨]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 128]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “[Allah] onların hepsini toplayacağı gün [şöyle buyurur]: 'Ey cin topluluğu! İnsanların birçoğunu yoldan çıkardınız.' Onların insanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık' derler. [Allah da] buyurur ki: 'Allah'ın dilediği müstesna, içinde ebedî kalacağınız barınağınız ateştir.' Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (128)
قوله تعالى: (وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ) نُصِبَ عَلَى الْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ، أَيْ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ نَقُولُ. (جَمِيعاً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَالْمُرَادُ حُشِرَ جَمِيعُ الْخَلْقِ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ. (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ) نداء مضاف. (قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ) أَيْ مِنَ الِاسْتِمْتَاعِ بِالْإِنْسِ، فَحُذِفَ الْمَصْدَرُ الْمُضَافُ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَحَرْفُ الْجَرِّ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: (رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ) وَهَذَا يَرُدُّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْجِنَّ هُمُ الَّذِينَ اسْتَمْتَعُوا مِنَ الْإِنْسِ، لِأَنَّ الْإِنْسَ قَبِلُوا مِنْهُمْ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مُسْتَمْتِعٌ بِصَاحِبِهِ. وَالتَّقْدِيرُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بَعْضًا، فَاسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ مِنَ الْإِنْسِ أَنَّهُمْ تَلَذَّذُوا بِطَاعَةِ الْإِنْسِ إِيَّاهُمْ، وَتَلَذَّذَ الْإِنْسُ بِقَبُولِهِمْ مِنَ الْجِنِّ حَتَّى زَنَوْا وَشَرِبُوا الْخُمُورَ بِإِغْوَاءِ الْجِنِّ إِيَّاهُمْ. وَقِيلَ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا مَرَّ بِوَادٍ فِي سَفَرِهِ وَخَافَ عَلَى نَفْسِهِ قَالَ: أَعُوذُ بِرَبِّ هَذَا الْوَادِي مِنْ جَمِيعِ مَا أَحْذَرُ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً ". فَهَذَا اسْتِمْتَاعُ الْإِنْسِ بِالْجِنِّ. وَأَمَّا اسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ فَمَا كَانُوا يُلْقُونَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْأَرَاجِيفِ وَالْكِهَانَةِ وَالسِّحْرِ. وَقِيلَ: اسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ أَنَّهُمْ يَعْتَرِفُونَ أَنَّ الْجِنَّ يَقْدِرُونَ أَنْ يَدْفَعُوا عَنْهُمْ مَا يَحْذَرُونَ. وَمَعْنَى الْآيَةِ تَقْرِيعُ الضَّالِّينَ وَالْمُضِلِّينَ وَتَوْبِيخُهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَلَى أَعْيُنِ الْعَالَمِينَ. (وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا)
Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ } “onları toplayacağı gün” buyruğu, hazfedilmiş bir fiil ile mansubdur; yani 'Onları toplayacağımız gün deriz' demektir. { جَمِيعاً } “hepsini” kelimesi hal olarak nasb edilmiştir. Kasıt, bütün mahlukatın kıyamet duruşma yerinde toplanmasıdır. { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ } “Ey cin topluluğu!” muzaf nidadır. { قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “İnsanlardan pek çoğunu yoldan çıkardınız / istifade ettiniz” yani insanlardan istifadeyi çokça yaptınız demektir; mefule muzaf olan masdar ve harf-i cer hazfedilmiştir; buna: { رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ } “Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik” buyruğu delalet etmektedir. Bu durum, 'İnsanlar cinlerin dediklerini kabul ettiği için yalnızca cinler insanlardan istifade etmiştir' diyen kimsenin sözünü reddeder. Doğrusu, her birinin arkadaşından istifade ettiğidir. Arap dilindeki takdiri şöyledir: 'Birbirimizden faydalandık.' Cinlerin insanlardan istifadesi, insanların kendilerine itaat etmesinden lezzet almalarıdır; insanların istifadesi ise cinlerin kendilerini saptırmasıyla zina edip şarap içecek derecede cinlerin telkinlerini kabul ederek zevk almalarıdır. Bir adam yolculuğunda bir vadiye uğrayıp da kendisi adına korktuğunda: 'Korktuğum şeylerin hepsinden bu vadinin efendisine sığınırım' derdi, şeklinde de açıklanmıştır. Kur'ân'da şöyle buyrulmaktadır: { وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً } “Doğrusu insanlardan bazı kimseler, cinlerden bazı kimselere sığınırlardı da onların azgınlıklarını artırırlardı”. İşte bu, insanların cinlerden istifade etmesidir. Cinlerin insanlardan istifade etmesine gelince; bu da onlara ulaştırdıkları asılsız haberler, kâhinlik ve sihirdir. Cinlerin insanlardan istifadesinin, insanların cinlerin korktukları şeyleri savuşturmaya güç yetirebildiklerini itiraf etmeleri olduğu da söylenmiştir. Ayetin anlamı; sapanların ve saptıranların ahirette bütün mahlukatın gözü önünde azarlanıp kınanmasıdır. { وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا } “ve bizim için belirlediğin süremizin sonuna ulaştık”
يَعْنِي الْمَوْتَ وَالْقَبْرَ، وَوَافَيْنَا نَادِمِينَ. (قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ) أَيْ مَوْضِعُ مُقَامِكُمْ. وَالْمَثْوَى الْمُقَامُ. (خالِدِينَ فِيها إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ) اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَرْجِعُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَيْ خَالِدِينَ فِي النَّارِ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ مِقْدَارِ حَشْرِهِمْ مِنْ قُبُورِهِمْ ومقدار مدتهم في الحساب، فالاستثناء قطع. وَقِيلَ: يَرْجِعُ الِاسْتِثْنَاءُ إِلَى النَّارِ، أَيْ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ تَعْذِيبِكُمْ بِغَيْرِ النَّارِ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الِاسْتِثْنَاءُ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ. فَ" مَا" عَلَى هَذَا بِمَعْنَى مَنْ. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ تُوجِبُ الْوَقْفَ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ. وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهَا تُوجِبُ الْوَقْفَ فِيمَنْ لَمْ يَمُتْ، إِذْ قَدْ يُسْلِمُ. وَقِيلَ:" إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ" مِنْ كَوْنِهِمْ فِي الدُّنْيَا بِغَيْرِ عَذَابٍ. وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ مَعْنَى الْآيَةِ الَّتِي فِي" هُودٍ". قول:" فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ" وَهُنَاكَ يَأْتِي مُسْتَوْفًى إِنْ شَاءَ اللَّهُ. إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ أي في عقوبتهم وفي جميع أفعال عليم بمقدار مجازاتهم.
Yani ölümü ve kabri [kastederek]: «Ve pişman olarak geldik» [demektedirler]. { قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ } “[Allah] buyurdu ki: 'Sizin barınağınız ateştir'” yani ikamet yerinizdir. el-Mesvâ (المثوى), ikametgâh (durulacak yer) demektir. { خالِدِينَ فِيها إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesi müstesna, orada ebedî kalıcılarsınız.” [Buradaki istisna], önceki [hükmün] cinsinden olmayan bir istisnadır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: [Bu istisna] kıyamet gününe râcidir; yani kabirlerinden haşredilme süreleri ve hesaptaki kalış süreleri müstesna, ateşte ebedî kalıcıdırlar; dolayısıyla istisna munkatıdır. Bu istisnanın ateşe râci olduğu da söylenmiştir; yani kimi vakitlerde sizin ateşten başka bir şeyle azap olunmanız müstesna [demektir]. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: «İstisna, iman ehli içindir.» Buna göre “mâ” (ما), “men” (مَنْ / kimseler) anlamındadır. Yine ondan gelen bir rivayette şöyle demiştir: «Bu ayet, bütün kâfirler hakkında tevakkufu (hüküm vermeyi ertelemeyi) gerektirir.» Bunun anlamı şudur: Henüz ölmemiş olan kimseler hakkında tevakkufu gerektirir; zira onun Müslüman olması muhtemeldir. “{ إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } Allah'ın dilemesi müstesna” [ifadesinin], onların dünyada azapsız bulunmaları [süresi] olduğu da söylenmiştir. Bu ayetin anlamı, Hûd sûresindeki şu ayetin anlamı gibidir: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ } “Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler...” Orada inşâallâh [konu] etraflıca gelecektir. { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir” yani onları cezalandırmasında ve bütün fiillerinde [hikmet sahibidir; O], onların göreceği cezanın miktarını { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir.”
[سورة الأنعام (٦): آية ١٢٩]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 129]
وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)
{ وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩) } “İşte biz, kazanmakta oldukları günahlar sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz (dost yaparız).”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً" الْمَعْنَى وَكَمَا فَعَلْنَا بِهَؤُلَاءِ مِمَّا وَصَفْتُهُ لَكُمْ مِنِ اسْتِمْتَاعِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ أَجْعَلُ بَعْضَ الظَّالِمِينَ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ، ثُمَّ يَتَبَرَّأُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ غَدًا. وَمَعْنَى" نُوَلِّي" عَلَى هَذَا نَجْعَلُ وَلِيًّا. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: نُسَلِّطُ ظَلَمَةَ الْجِنِّ عَلَى ظَلَمَةِ الْإِنْسِ. وَعَنْهُ أَيْضًا: نُسَلِّطُ بَعْضَ الظَّلَمَةِ عَلَى بَعْضٍ فَيُهْلِكُهُ وَيُذِلُّهُ. وَهَذَا تَهْدِيدٌ لِلظَّالِمِ إِنْ لَمْ يَمْتَنِعْ مِنْ ظُلْمِهِ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِ ظَالِمًا آخَرَ. وَيَدْخُلُ فِي الْآيَةِ جَمِيعُ مَنْ يَظْلِمُ نَفْسَهُ أَوْ يَظْلِمُ الرَّعِيَّةَ، أَوِ التَّاجِرُ يَظْلِمُ النَّاسَ فِي تِجَارَتِهِ أَوِ السَّارِقُ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ فُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ: إِذَا رَأَيْتَ ظَالِمًا يَنْتَقِمُ مِنْ ظَالِمٍ فَقِفْ، وَانْظُرْ فِيهِ مُتَعَجِّبًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا رَضِيَ الله عن قوم ولى أمرهم خيارهم، إذا سَخِطَ اللَّهُ عَلَى قَوْمٍ وَلَّى أَمْرَهُمْ شِرَارَهُمْ. وَفِي الْخَبَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (مَنْ أَعَانَ ظَالِمًا سَلَّطَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ). وَقِيلَ: الْمَعْنَى نَكِلُ بَعْضَهُمْ إِلَى بَعْضٍ فِيمَا يَخْتَارُونَهُ مِنَ الْكُفْرِ، كَمَا نَكِلُهُمْ غَدًا إِلَى رُؤَسَائِهِمُ الَّذِينَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى تَخْلِيصِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ أَيْ كَمَا نَفْعَلُ بِهِمْ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَقَدْ قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى " نَكِلْهُ إِلَى مَا وَكَلَ إِلَيْهِ نَفْسَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَفْسِيرُهَا هُوَ أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِقَوْمٍ شَرًّا وَلَّى أَمْرَهُمْ شِرَارَهُمْ. يَدُلُّ عليه قول تَعَالَى:" وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ ".
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } “İşte biz... zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz” buyruğunun anlamı şudur: Size vasfettiğim şekilde onların birbirinden istifade etmelerini sağladığımız gibi, zalimlerin bir kısmını da diğerlerinin dostu kılarım; sonra da yarın (kıyamet günü) birbirlerinden teberrî ederler (uzaklaşırlar). Bu manaya göre { نُوَلِّي } ifadesinin anlamı 'dost kılarız' demektir. İbn Zeyd: 'Cinlerin zalimlerini insanların zalimlerine musallat ederiz' demiştir. Ondan gelen bir diğer rivayette ise: 'Zalimlerin bir kısmını diğerine musallat ederiz de onu helak eder ve zelil kılar' demiştir. Bu, zulmünden vazgeçmediği takdirde Allah'ın onun üzerine başka bir zalimi musallat edeceğine dair zalim için bir tehdittir. Nefsine zulmeden, tebaasına zulmeden kimse, ticaretinde insanlara haksızlık eden tüccar, hırsız ve diğerleri bu ayetin kapsamına girer. Fudayl b. İyâd şöyle demiştir: 'Bir zalimin başka bir zalimden intikam aldığını gördüğünde dur ve ibretle hayret ederek bak.' İbn Abbâs der ki: 'Allah bir kavimden razı olduğunda başlarına onların en hayırlılarını yönetici yapar; bir kavme gazap ettiğinde ise başlarına en şerlilerini yönetici yapar.' Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen bir rivayette şöyle buyrulmuştur: «Kim bir zalime yardım ederse, Allah o zalimi ona musallat eder.» Ayetin anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Tercih ettikleri küfür hususunda onları birbirine havale ederiz; nitekim yarın da onları kendilerini azaptan kurtarmaya güç yetiremeyen reislerine havale edeceğiz. Yani ahirette onlara böyle yapacağımız gibi dünyada da böyle yaparız. Yüce Allah'ın: { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } “Onu döndüğü yolda bırakırız” buyruğu hakkında da: 'Kendi nefsini havale ettiği şeye onu havale ederiz' denilmiştir. İbn Abbâs: 'Bunun tefsiri; Allah bir kavim hakkında şer dilediğinde başlarına en şerlilerini yönetici yapar demektir' demiştir. Yüce Allah'ın: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle kazandıklarınız sebebiyledir” buyruğu da buna delalet eder.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٠]
[el-En'âm Sûresi (6), Âyet 130]
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠)
{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠) } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınız hususunda sizi uyaran peygamberler gelmedi mi? Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' derler. Dünya hayatı onları aldattı ve kendilerinin kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: امَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ)
Yüce Allah'ın: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! Size gelmedi mi...” buyruğu,
أَيْ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ نَقُولُ (لَهُمْ) أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ فَحُذِفَ، فَيَعْتَرِفُونَ بما فيه افتضاحهم. ومعنى"نْكُمْ
yani onları toplayacağımız gün [onlara]: 'Size peygamberler gelmedi mi?' deriz; bu söz hazfedilmiştir. Onlar da kendilerini rezil rüsva edecek şeyi itiraf ederler. { مِنْكُمْ } “içinizden” buyruğunun anlamı;
" في الخلق والتكليف والمخاطبة.
yaratılış, mükellefiyet ve muhatap alınma hususunda [sizin gibi olan/sizin cinsinizden] demektir.
وَلَمَّا كَانَتِ الْجِنُّ مِمَّنْ يُخَاطَبُ وَيَعْقِلُ قَالَ:"نْكُمْ
Cinler de kendisine hitap edilen ve akıl sahibi varlıklardan olduğu için,
" وَإِنْ كَانَتِ الرُّسُلُ مِنَ الْإِنْسِ وَغَلَبَ الْإِنْسُ فِي الْخِطَابِ كَمَا يُغَلَّبُ الْمُذَكَّرُ عَلَى الْمُؤَنَّثِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: رُسُلُ الْجِنِّ هُمُ الَّذِينَ بَلَّغُوا قَوْمَهُمْ مَا سَمِعُوهُ مِنَ الْوَحْيِ، كَمَا قَالَ:" وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ ". وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ: أَرْسَلَ اللَّهُ رُسُلًا مِنَ الْجِنِّ كَمَا أَرْسَلَ مِنَ الْإِنْسِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الرُّسُلُ مِنَ الْإِنْسِ، وَالنُّذُرُ مِنَ الْجِنِّ، ثُمَّ قَرَأَ" إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ ". وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَحْقَافِ ". وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَتِ الرُّسُلُ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ مُحَمَّدٌ ﷺ يُبْعَثُونَ إِلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ جَمِيعًا. قُلْتُ: وَهَذَا لَا يَصِحُّ، بَلْ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أُعْطِيتُ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ نَبِيٌّ قَبْلِي كَانَ كُلُّ نَبِيٍّ يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى كُلِّ أَحْمَرَ وَأَسْوَدَ) الْحَدِيثَ. عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَحْقَافِ ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتِ الرُّسُلُ تُبْعَثُ إِلَى الْإِنْسِ وَإِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ بُعِثَ إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، ذكره أبو الليث السمر قندي. وَقِيلَ: كَانَ قَوْمٌ مِنَ الْجِنِّ: اسْتَمَعُوا إِلَى الْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ عَادُوا إِلَى قَوْمِهِمْ وَأَخْبَرُوهُمْ، كَالْحَالِ مَعَ نَبِيِّنَا ﵇. فَيُقَالُ لَهُمْ رُسُلُ اللَّهِ، وَإِنْ لَمْ يَنُصَّ عَلَى إِرْسَالِهِمْ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ " أَيْ مِنْ أَحَدِهِمَا، وَإِنَّمَا يَخْرُجُ مِنَ الْمِلْحِ دُونَ الْعَذْبِ، فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ مِنَ الْإِنْسِ دُونَ الْجِنِّ، فَمَعْنَى"نْكُمْ
peygamberler insanlardan olsa bile müzekkerin müennese tağlib edilmesi (üstün tutulması) gibi hitapta insanlar baskın kılınarak { مِنْكُمْ } “içinizden” buyrulmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Cinlerin elçileri, vahiyden işittiklerini kendi kavimlerine tebliğ eden kimselerdir; nitekim: { وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } «Uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler» buyrulmuştur.' Mukātil ve ed-Dahhâk: 'Allah insanlardan peygamberler gönderdiği gibi cinlerden de peygamberler göndermiştir' demişlerdir. Mücâhid: 'Peygamberler (resuller) insanlardandır, uyarıcılar (nüzür) ise cinlerdendir' demiş, sonra da: { إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } «kavimlerine uyarıcılar olarak» ayetini okumuştur. Bu, İbn Abbâs'ın sözünün anlamıdır ve el-Ahkāf [Sûresi'nde] açıklaması geleceği üzere sahih olan da budur. el-Kelbî: 'Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilmeden önce peygamberler hem insanlara hem de cinlere birlikte gönderilirdi' demiştir. Derim ki: Bu sahih değildir; bilakis Sahîh-i Müslim'de Câbir b. Abdillâh el-Ensârî'nin rivayet ettiği hadiste Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Bana benden önceki hiçbir peygambere verilmeyen beş şey verildi: Her peygamber yalnızca kendi kavmine özel olarak gönderilirdi, ben ise kızıl-siyah herkese gönderildim.» Bu hadisin beyanı el-Ahkāf [Sûresi'nde] gelecektir. İbn Abbâs: 'Peygamberler sadece insanlara gönderilirdi; Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise hem cinlere hem de insanlara gönderilmiştir' demiştir; bunu Ebü'l-Leys es-Semerkandî zikretmiştir. Cinlerden bir topluluğun peygamberleri dinleyip sonra kavimlerine dönerek onlara haber verdikleri söylenmiştir; nitekim bizim Peygamberimiz (aleyhisselâm) ile olan durum da böyledir. Dolayısıyla bizzat elçi olarak gönderildikleri nass ile belirtilmemiş olsa bile onlara da 'Allah'ın elçileri' denilir. Kur'ân'da: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” yani ikisinden birinden çıkar buyrulmuştur; zira inci tatlı sudan değil sadece tuzlu sudan çıkar. İşte bunun gibi peygamberler de cinlerden değil insanlardandır. Dolayısıyla { مِنْكُمْ } “içinizden” buyruğunun anlamı [budur].