Binûn

En'âm Suresi Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

" أَيْ مِنْ أَحَدِكُمْ. وَكَانَ هَذَا جَائِزًا، لِأَنَّ ذِكْرَهُمَا سَبَقَ. وَقِيلَ: إِنَّمَا صَيَّرَ الرُّسُلَ فِي مَخْرَجِ اللَّفْظِ مِنَ الْجَمِيعِ لِأَنَّ الثَّقَلَيْنِ قَدْ ضَمَّتْهُمَا عَرْصَةُ الْقِيَامَةِ، وَالْحِسَابُ عَلَيْهِمْ دُونَ الْخَلْقِ، فَلَمَّا صَارُوا فِي تِلْكَ الْعَرْصَةِ فِي حِسَابٍ وَاحِدٍ فِي شَأْنِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ خُوطِبُوا يَوْمَئِذٍ بِمُخَاطَبَةٍ وَاحِدَةٍ كَأَنَّهُمْ جَمَاعَةٌ وَاحِدَةٌ، لِأَنَّ بَدْءَ خَلْقِهِمْ لِلْعُبُودِيَّةِ، وَالثَّوَابُ وَالْعِقَابُ عَلَى الْعُبُودِيَّةِ، وَلِأَنَّ الْجِنَّ أَصْلُهُمْ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، وَأَصْلُنَا مِنْ تُرَابٍ، وَخَلْقُهُمْ غَيْرُ خَلْقِنَا، فَمِنْهُمْ مُؤْمِنٌ وكافر.

yani [ikinizden] birinizden demektir. Bu, her ikisinin de zikri önceden geçtiği için caiz idi. Şöyle de denilmiştir: Peygamberlerin lafız bakımından hepsinden kılınması; kıyamet meydanının sekaleini (insan ve cinleri) bir araya toplamış olması ve diğer yaratılanlar hariç hesabın sadece onlar üzerine olması sebebiyledir. Onlar o meydanda sevap ve ceza hususunda tek bir hesapta bir araya geldiklerinde, o gün sanki tek bir toplulukmuş gibi kendilerine tek bir hitapla hitap edildi. Çünkü onların yaratılışlarının başlangıcı kulluk içindir; sevap ve ceza da kulluk üzerinedir. Ayrıca cinlerin aslı dumansız bir ateş alevinden, bizim aslımız ise topraktandır; onların yaratılışı bizim yaratılışımızdan farklıdır. Nitekim onlardan mümin olan da vardır, kâfir olan da.

وَعَدُوُّنَا إِبْلِيسُ عَدُوٌّ لَهُمْ، يُعَادِي مُؤْمِنَهُمْ وَيُوَالِي كَافِرَهُمْ. وَفِيهِمْ أَهْوَاءٌ: شِيعَةٌ وَقَدَرِيَّةٌ وَمُرْجِئَةٌ يَتْلُونَ كِتَابَنَا. وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي سُورَةِ" الْجِنِّ" مِنْ قَوْلِهِ:" وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقاسِطُونَ"." وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ كُنَّا طَرائِقَ قِدَداً " عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هناك."قُصُّونَ

Düşmanımız olan İblis onların da düşmanıdır; onların müminine düşmanlık eder, kâfirini ise dost edinir. Onların içinde de heva fırkaları vardır: Şîa, Kaderiyye ve Mürcie olup Kitabımızı okurlar. Allah onlar hakkında Cin Sûresi'nde: { وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقاسِطُونَ } “Gerçekten içimizde Müslümanlar da var, haktan sapanlar da var”, { وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ كُنَّا طَرائِقَ قِدَداً } “İçimizde iyi kimseler de var, bundan aşağı olanlar da; biz türlü türlü yollara ayrılmıştık” buyruğuyla durumlarını nitelemiştir; nitekim bunun açıklaması orada gelecektir. { يَقُصُّونَ } buyruğu,

" فِي مَوْضِعِ رَفْعِ نَعْتٍ لِرُسُلٍ. (قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا) أَيْ شَهِدْنَا أَنَّهُمْ بَلَّغُوا. (وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) قِيلَ: هَذَا خِطَابٌ مِنَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَدْ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا، أَيْ خَدَعَتْهُمْ وَظَنُّوا أَنَّهَا تَدُومُ، وَخَافُوا زَوَالَهَا عَنْهُمْ إِنْ آمَنُوا. (وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ) أَيِ اعْتَرَفُوا بِكُفْرِهِمْ. قَالَ مُقَاتِلٌ: هَذَا حِينَ شَهِدَتْ عَلَيْهِمُ الْجَوَارِحُ بِالشِّرْكِ وَبِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ.

{ رُسُلٌ } için ref konumunda bir nattır (sıfattır). (قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا) «Onlar: Kendi aleyhimize şahitlik ettik, dediler» yani onların tebliğ ettiklerine şahitlik ettik [dediler]. (وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) «Ve dünya hayatı onları aldattı». Bunun, Allah'tan müminlere bir hitap olduğu söylenmiştir; yani şüphesiz dünya hayatı bunları aldattı; yani onları kandırdı, onun ebedî kalacağını sandılar ve iman ettikleri takdirde onun ellerinden gitmesinden korktular. (وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ) «Ve kendi aleyhlerine şahitlik ettiler» yani küfürlerini itiraf ettiler. Mukātil şöyle demiştir: Bu, azaları şirk koştuklarına ve yapmakta oldukları amellere şahitlik ettiği zamandır.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣١]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 131]

ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١)

{ ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ } “İşte bu, halkı habersizken Rabbinin o memleketleri zulüm ile helak edici olmadığındandır.” (131)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، أَيِ الْأَمْرُ ذَلِكَ. و" إِنَّ" مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، أَيْ إِنَّمَا فَعَلْنَا هَذَا بِهِمْ لِأَنِّي لَمْ أَكُنْ أُهْلِكُ الْقُرَى بِظُلْمِهِمْ، أَيْ بِشِرْكِهِمْ قَبْلَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ فَيَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ. وَقِيلَ: لَمْ أَكُنْ أُهْلِكُ الْقُرَى بِشِرْكِ مَنْ أَشْرَكَ مِنْهُمْ، فَهُوَ مِثْلُ" وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ". وَلَوْ أَهْلَكَهُمْ قَبْلَ بَعْثَةِ الرُّسُلِ فَلَهُ أَنْ يَفْعَلَ مَا يُرِيدُ. وَقَدْ قَالَ عِيسَى:" إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ " وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ" ذلِكَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، الْمَعْنَى: فَعَلَ ذَلِكَ بِهِمْ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يهلك القرى بظلم.

Yüce Allah'ın: { ذلِكَ } “İşte bu” buyruğu Sîbeveyh'e göre ref konumundadır; yani durum böyledir. { أَنْ } ise şeddeli olan 'inne'den hafifletilmiştir; yani biz onlara bunu ancak kendilerine peygamberler gönderilmeden önce halkı habersizken onların zulmü -yani şirki- sebebiyle o memleketleri helak edici olmadığım için yaptık; ta ki onlar 'bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demesinler. Şöyle de denilmiştir: 'Ben o memleketleri, içlerinden şirk koşan kimsenin şirki sebebiyle [toptan] helak edici olmadım'; bu da: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” ayeti gibidir. Eğer onları peygamberler göndermeden önce helak etseydi bile dilediğini yapma hakkına sahipti. Nitekim Îsâ şöyle demiştir: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar senin kullarındır”; bunun açıklaması daha önce geçmişti. el-Ferrâ ise { ذلِكَ } kelimesinin nasb konumunda olmasını caiz görmüştür; manası: 'Onlara bunu yaptı; çünkü O, halkı habersizken memleketleri zulüm ile helak edici değildi' şeklindedir.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٢]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 132]

وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)

{ وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir.” (132)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا) أَيْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى:" أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ" ثُمَّ قَالَ:" وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ". وَفِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُطِيعَ مِنَ الْجِنِّ فِي الْجَنَّةِ، وَالْعَاصِيَ مِنْهُمْ فِي النَّارِ، كَالْإِنْسِ سَوَاءً. وَهُوَ أصح

Yüce Allah'ın: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” buyruğu; yani cinlerden ve insanlardan [herkesin dereceleri vardır] demektir. Nitekim başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ } “İşte onlar, kendilerinden önce gelip geçmiş cin ve insan toplulukları içinde, haklarında söz (azap hükmü) kesinleşmiş kimselerdir. Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardır.” Sonra da şöyle buyurmuştur: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır. [Bu da] onlara amellerinin karşılığını tastamam vermesi içindir ve onlara asla haksızlık edilmez.” Bunda, cinlerin itaat edenlerinin tıpkı insanlar gibi cennette, isyankâr olanlarının da cehennemde olacağına delalet eden bir husus vardır. Bu da en sahih olanıdır

مَا قِيلَ فِي ذَلِكَ فَاعْلَمْهُ. وَمَعْنَى" وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ" أَيْ وَلِكُلِّ عَامِلٍ بِطَاعَةٍ دَرَجَاتٌ فِي الثَّوَابِ وَلِكُلِّ عَامِلٍ بِمَعْصِيَةٍ دِرْكَاتٌ فِي الْعِقَابِ. (وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ) أَيْ لَيْسَ بِلَاهٍ وَلَا سَاهٍ. وَالْغَفْلَةُ أَنْ يَذْهَبَ الشَّيْءُ عَنْكَ لِاشْتِغَالِكَ بِغَيْرِهِ. (عَمَّا يَعْمَلُونَ) قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِالتَّاءِ، الباقون بالياء.

bunu böyle bil. { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ } “Herkesin dereceleri vardır” ifadesinin manası; yani taat ile amel eden herkes için sevapta dereceler, masiyet ile amel eden herkes için de cezada derekeler (aşağı basamaklar) vardır demektir. (وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ) «Rabbin gafil değildir» yani habersiz ve dalgın değildir. Gaflet; başka bir şeyle meşgul olmandan ötürü bir şeyin senden kaybolup gitmesidir. (عَمَّا يَعْمَلُونَ) «yaptıklarından» kısmını İbn Âmir 'te' ile ({ تَعْمَلُونَ }), diğerleri ise 'ye' ile ({ يَعْمَلُونَ }) okumuştur.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٣]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 133]

وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣)

{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “Rabbin zengindir, rahmet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin zürriyetinden yarattığı gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir.” (133)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ) أَيْ عَنْ خَلْقِهِ وَعَنْ أَعْمَالِهِمْ. (ذُو الرَّحْمَةِ) أَيْ بِأَوْلِيَائِهِ وَأَهْلِ طَاعَتِهِ (إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ) بِالْإِمَاتَةِ وَالِاسْتِئْصَالِ بِالْعَذَابِ. (وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ)

Yüce Allah'ın: (وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ) «Rabbin zengindir» buyruğu; yani yarattıklarından ve onların amellerinden müstağnidir demektir. (ذُو الرَّحْمَةِ) «rahmet sahibidir» yani dostlarına ve itaat ehline rahmet sahibidir. (إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ) «Dilerse sizi yok eder» öldürmekle ve azapla kökünüzü kazımak suretiyle. (وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ) «ve sizden sonra dilediğini yerinize getirir»

أَيْ خَلْقًا آخَرَ أَمْثَلَ مِنْكُمْ وَأَطْوَعَ. (كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ) وَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ يَسْتَخْلِفُ مِنْ بعدكم ما يشاء استخلافا مئل مَا أَنْشَأَكُمْ، وَنَظِيرُهُ" إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ»

yani sizden daha hayırlı ve daha itaatkâr başka bir mahlukat [getirir]. (كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ) «sizi başka bir kavmin zürriyetinden yarattığı gibi». 'Kâf' harfi nasb konumundadır; yani sizi yarattığı gibi, sizden sonra dilediğini benzer şekilde halef kılar. Bunun bir benzeri: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ } “Ey insanlar! Dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir”

"." وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ". فَالْمَعْنَى يُبَدِّلُ غَيْرُكُمْ مَكَانَكُمْ، كَمَا تَقُولُ: أَعْطَيْتُكَ مِنْ دِينَارِكَ ثَوْبًا.

ve: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir” ayetleridir. Manası: Tıpkı 'senin dinarından sana bir elbise verdim (dinarına karşılık elbise verdim)' demen gibi, 'sizin yerinize başkalarını ikame eder' demektir.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٤]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 134]

إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤)

{ إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Şüphesiz size vadedilen mutlaka gelecektir ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz.” (134)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ) يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ" أَوْعَدْتُ" فِي الشَّرِّ، وَالْمَصْدَرُ الْإِيعَادُ. وَالْمُرَادُ عَذَابُ الْآخِرَةِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ" وَعَدْتُ" عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ السَّاعَةَ الَّتِي فِي مَجِيئِهَا الْخَيْرُ وَالشَّرُّ فَغُلِّبَ الْخَيْرُ. رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ الْحَسَنِ. (وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) أَيْ فَائِتِينَ، يُقَالُ: أَعْجَزَنِي فُلَانٌ، أَيْ فَاتَنِي وغلبني.

Yüce Allah'ın: (إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ) «Şüphesiz size vadedilen mutlaka gelecektir» buyruğunun, şer hakkında kullanılan ve masdarı 'el-îâd' olan 'ev'adtu' fiilinden gelmiş olması muhtemeldir; bu durumda kastedilen ahiret azabıdır. 'Va'adtu' fiilinden gelmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde kastedilen, gelmesinde hem hayır hem şer bulunan kıyamet vaktidir ve hayır galip kılınmıştır. Bu mana el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. (وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) «ve siz aciz bırakacak değilsiniz» yani kaçıp kurtulacak değilsiniz; 'falan beni aciz bıraktı' denilir, yani beni aştı, benden kurtuldu ve bana galip geldi demektir.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٥]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 135]

قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)

{ قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “De ki: «Ey kavmim! Elinizden geleni yapın (bulunduğunuz hal üzere amel edin), şüphesiz ben de [bana emredileni] yapmaktayım! [Dünya ve ahiret] yurdunun güzel akıbetinin kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Muhakkak ki zalimler asla kurtuluşa eremezler.»” (135)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ) وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ بِالْجَمْعِ" مَكَانَاتِكُمْ". وَالْمَكَانَةُ الطَّرِيقَةُ. وَالْمَعْنَى اثْبُتُوا عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فَأَنَا أَثْبُتُ عَلَى مَا أَنَا عَلَيْهِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُؤْمَرُوا بِالثَّبَاتِ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ وَهُمْ كُفَّارٌ. فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا تَهْدِيدٌ، كَمَا قَالَ ﷿:" فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً ". وَدَلَّ عَلَيْهِ" فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ" أَيِ الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ الَّتِي يُحْمَدُ صَاحِبُهَا عَلَيْهَا، أَيْ مَنْ لَهُ النَّصْرُ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ، وَمَنْ لَهُ وِرَاثَةُ الْأَرْضِ، وَمَنْ لَهُ الدَّارُ الْآخِرَةُ، أَيِ الْجَنَّةُ. قَالَ الزَّجَّاجُ:" مَكانَتِكُمْ" تَمَكُّنُكُمْ فِي الدُّنْيَا. ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ: عَلَى نَاحِيَتِكُمْ. الْقُتَبِيُّ: عَلَى مَوْضِعِكُمْ. (إِنِّي عامِلٌ) عَلَى مَكَانَتِي، فَحُذِفَ لدلالة الحال عليه." ومن" مِنْ قَوْلِهِ" مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى الَّذِي، لِوُقُوعِ الْعِلْمِ عليه. ويجوز تَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ لَا يَعْمَلُ فِيهِ مَا قَبْلَهُ فيكون الفعل معلفا. أَيْ تَعْلَمُونَ أَيُّنَا تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ، كقول:" لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى " وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" من يكون" بالياء.

Yüce Allah'ın: (قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ) «De ki: Ey kavmim! Durumunuza göre amel edin» buyruğunda Ebû Bekir çoğul olarak { مَكَانَاتِكُمْ } şeklinde okumuştur. Mekânet; tutulan yol demektir. Manası: Siz üzerinde bulunduğunuz şeyde sebat edin, ben de üzerinde bulunduğum şeyde sebat edeceğim [demektir]. Şayet: 'Onlar kâfir oldukları halde üzerinde bulundukları şeyde sebat etmelerinin emredilmesi nasıl caiz olur?' denilirse, buna cevap şudur: Bu bir tehdittir; nitekim Aziz ve Celil olan Allah: { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } “Artık kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar” buyurmuştur. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “Yurdun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz” buyruğu da buna delalet etmektedir; yani sahibinin övüleceği o güzel akıbetin, İslam yurdundaki zaferin, yeryüzüne varis olmanın ve ahiret yurdu yani cennetin kime ait olacağını [bileceksiniz]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { مَكانَتِكُمْ } ifadeniz dünyadaki kudret ve imkânınızdır. İbn Abbâs, el-Hasan ve en-Nehaî: 'Kendi cihetinize göre' demişlerdir. el-Kutebî: 'Bulunduğunuz yere göre' demiştir. (إِنِّي عامِلٌ) «şüphesiz ben de yapmaktayım» yani kendi durumuma göre yapmaktayım; halin delalet etmesi sebebiyle bu kısım hazfedilmiştir. { مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } buyruğundaki { مَنْ } kelimesi, 'el-lezî' (o kimse) anlamında olup 'ilim' fiilinin üzerine vaki olması sebebiyle nasb konumundadır. { مَنْ }'in ref konumunda olması da caizdir; zira istifham kendisinden önceki amilin tesir etmesini engeller, böylece fiil amelden askıya alınmış (muallak) olur. Yani: Hangimizin yurdun hayırlı akıbetine sahip olacağını bileceksiniz demektir; nitekim: { لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى } “İki gruptan hangisinin daha iyi hesap ettiğini bilelim diye” buyruğu da böyledir. Hamza ve el-Kisâî ise { من يكون } şeklinde 'ye' ile okumuşlardır.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٦]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 136]

وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)

{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar ve kendi zanlarınca: 'Bu Allah içindir, bu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' dediler. Ortakları için olan şey Allah'a ulaşmaz, fakat Allah için olan şey ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar!” (136)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ وَيُقَالُ: ذَرَأَ يَذْرَأُ ذَرْءًا، أَيْ خَلَقَ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ وَاخْتِصَارٌ، وَهُوَ وَجَعَلُوا لِأَصْنَامِهِمْ نَصِيبًا، دَلَّ عَلَيْهِ مَا بَعْدَهُ. وَكَانَ هذا مما زينه الشيطان وسؤله لهم، (حتى صرفوا من ماله طَائِفَةً إِلَى اللَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَطَائِفَةً إِلَى أَصْنَامِهِمْ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. جَعَلُوا لِلَّهِ جُزْءًا وَلِشُرَكَائِهِمْ جُزْءًا، فَإِذَا ذَهَبَ مَا لِشُرَكَائِهِمْ بِالْإِنْفَاقِ عَلَيْهَا وَعَلَى سَدَنَتِهَا عُوِّضُوا مِنْهُ مَا لِلَّهِ، وَإِذَا ذَهَبَ مَا لله بالإنفاق عَلَى الضِّيفَانِ وَالْمَسَاكِينِ لَمْ يُعَوَّضُوا مِنْهُ شَيْئًا، وقالوا:

Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar” buyruğunda tek bir mesele vardır: Zerae-yezrau-zer'an (ذَرَأَ يَذْرَأُ ذَرْءًا) denilir ki "yarattı" demektir. İfadede bir hazf ve ihtisar (kısaltma) bulunmaktadır; bu da "ve putları için de bir pay ayırdılar" takdirindedir ve sonraki ifadeler buna delalet etmektedir. Bu, şeytanın kendilerine süsleyip telkin ettiği şeylerdendi; [öyle ki] mallarından bir kısmını kendi zanlarınca Allah'a, bir kısmını da putlarına tahsis ettiler. Bunu İbn Abbâs, el-Hasan, Mücâhid ve Katâde söylemiştir. [Aralarındaki] anlam birbirine yakındır. Allah için bir pay, ortakları [olan putlar] için de bir pay ayırırlardı; putlara ve onların bakıcılarına harcanarak putların payı tükendiğinde, Allah'a ait olandan onun yerine koyarlardı; misafirlere ve yoksullara harcanarak Allah'a ait pay tükendiğinde ise onun yerine hiçbir şey koymazlar ve şöyle derlerdi:

اللَّهُ مُسْتَغْنٍ عَنْهُ وَشُرَكَاؤُنَا فُقَرَاءُ. وَكَانَ هَذَا مِنْ جَهَالَاتِهِمْ وَبِزَعْمِهِمْ. وَالزَّعْمُ الْكَذِبُ. قَالَ شُرَيْحٌ القاضي: إن لكل شي كُنْيَةٌ وَكُنْيَةُ الْكَذِبِ زَعَمُوا. وَكَانُوا يَكْذِبُونَ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لِأَنَّهُ لَمْ يَنْزِلْ بِذَلِكَ شَرْعٌ. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَعْلَمَ جَهْلَ الْعَرَبِ فَلْيَقْرَأْ مَا فَوْقَ الثَّلَاثِينَ وَالْمِائَةِ مِنْ سُورَةِ الْأَنْعَامِ إِلَى قَوْلِهِ: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ". قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ كَلَامٌ صَحِيحٌ، فَإِنَّهَا تَصَرَّفَتْ بِعُقُولِهَا الْعَاجِزَةِ فِي تَنْوِيعِ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ سَفَاهَةً بِغَيْرِ مَعْرِفَةٍ وَلَا عَدْلٍ، وَالَّذِي تَصَرَّفَتْ بِالْجَهْلِ فِيهِ مِنِ اتِّخَاذِ الْآلِهَةِ أَعْظَمُ جَهْلًا وَأَكْبَرُ جُرْمًا، فَإِنَّ الِاعْتِدَاءَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَعْظَمُ مِنَ الِاعْتِدَاءِ عَلَى الْمَخْلُوقَاتِ. وَالدَّلِيلُ فِي أَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ فِي ذَاتِهِ وَاحِدٌ فِي صِفَاتِهِ وَاحِدٌ فِي مَخْلُوقَاتِهِ أَبْيَنُ وَأَوْضَحُ مِنَ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: إِنَّكُمْ عَلَى كَمَالِ عُقُولِكُمْ وَوُفُورِ أَحْلَامِكُمْ عَبَدْتُمُ الْحَجَرَ! فَقَالَ عَمْرٌو: تِلْكَ عُقُولٌ كَادَهَا بَارِيهَا. فَهَذَا الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ سَخَافَةِ الْعَرَبِ وَجَهْلِهَا أَمْرٌ أَذْهَبَهُ الْإِسْلَامُ، وَأَبْطَلَهُ اللَّهُ بِبَعْثِهِ الرَّسُولَ ﵇. فَكَانَ مِنَ الظَّاهِرِ لَنَا أَنْ نُمِيتَهُ حَتَّى لَا يَظْهَرَ، وَنَنْسَاهُ حَتَّى لَا يُذْكَرَ، إِلَّا أَنَّ رَبَّنَا ﵎ ذَكَرَهُ بِنَصِّهِ وَأَوْرَدَهُ بِشَرْحِهِ، كَمَا ذَكَرَ كُفْرَ الْكَافِرِينَ بِهِ. وَكَانَتِ الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّ قَضَاءَهُ قَدْ سَبَقَ، وَحُكْمَهُ قَدْ نَفَذَ بِأَنَّ الْكُفْرَ وَالتَّخْلِيطَ لَا يَنْقَطِعَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وثاب والسلمى والأعمش والكسائي" بزعمهم" بضمه الزَّايِ. وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. (فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ) أَيْ إِلَى الْمَسَاكِينِ. (ساءَ مَا يَحْكُمُونَ) أَيْ سَاءَ الْحُكْمُ حُكْمُهُمْ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانُوا إِذَا ذَبَحُوا مَا لِلَّهِ ذَكَرُوا عَلَيْهِ اسْمَ الْأَوْثَانِ، وَإِذَا ذَبَحُوا مَا لِأَوْثَانِهِمْ لَمْ يَذْكُرُوا عَلَيْهِ اسْمَ اللَّهِ، فَهَذَا مَعْنَى" فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ". فَكَانَ تَرْكُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ مَذْمُومًا مِنْهُمْ وَكَانَ دَاخِلًا فِي تَرْكِ أَكْلِ ما لم يذكر اسم الله عليه.

'Allah buna muhtaç değildir, ortaklarımız ise fakirdir.' Bu, onların cehaletlerinden ve kendi zanlarındandı. Za'm (زَعْم) ise yalan demektir. Kadı Şüreyh şöyle demiştir: 'Her şeyin bir künyesi vardır, yalanın künyesi de ze'amû (iddia ettiler) sözüdür.' Bu hususlarda yalan söylüyorlardı; çünkü bu konuda hiçbir şeriat inmemiştir. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Arapların cehaletini bilmek isteyen kimse, En'âm Sûresi'nin yüz otuzuncu ayetinden sonraki kısmı { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ } buyruğuna kadar okusun.' İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Onun bu söylediği doğru bir sözdür; zira onlar aciz akıllarıyla helal ve haramı çeşitlendirme hususunda bilgisizce ve adaletsizce beyinsizlik etmişlerdir. İlahlar edinmek suretiyle cehaletle yaptıkları tasarruf ise daha büyük bir cehalet ve daha büyük bir cürümdür; zira Allah Teâlâ'ya karşı haddi aşmak, yaratılmışlara karşı haddi aşmaktan daha büyüktür. Allah'ın zatında bir, sıfatlarında bir ve mahlukatında bir olduğuna dair delil; bunun helal, şunun haram olduğuna dair delilden daha açık ve daha vazıhtır.' Rivayet edildiğine göre bir adam Amr b. el-Âs'a: 'Sizler akıllarınızın mükemmelliğine ve vakarınızın çokluğuna rağmen taşa mı taptınız!' deyince, Amr: 'Bunlar, Yaratıcısının kendilerine düzen kurduğu akıllardı' demiştir. Allah Sübhânehu'nun haber verdiği Arapların bu hafifmeşrepliği ve cehaleti, İslam'ın giderdiği ve Allah'ın Resûl'ü (aleyhisselâm) göndermesiyle iptal ettiği bir şeydir. Bize göre zahir olan, ortaya çıkmaması için onu unutturmamız ve anılmaması için terk etmemizdi; ancak Rabbimiz Teâlâ, O'na kâfir olanların küfrünü zikrettiği gibi bunu da bizzat nassıyla zikretmiş ve açıklamasıyla aktarmıştır. Bundaki hikmet -Allah en iyisini bilir ya- O'nun ezelî takdirinin geçmiş olması ve küfür ile batılın kıyamet gününe kadar kesilmeyeceğine dair hükmünün infaz edilmiş olmasıdır. Yahyâ b. Vessâb, es-Sülemî, el-A'meş ve el-Kisâî { بزعمهم } lafzını 'ze' harfinin zammesiyle (büz'mihim) okumuşlardır. Diğerleri ise fethasıyla (bez'mihim) okumuştur; bunlar iki farklı şivedir. (فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ) «Ortakları için olan şey Allah'a ulaşmaz» yani yoksullara [ulaşmaz]. (ساءَ مَا يَحْكُمُونَ) «Ne kötü hüküm veriyorlar!» yani hükümleri ne kötü bir hükümdür! İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Allah için olanı kestiklerinde üzerine putların adını anarlardı; putları için olanı kestiklerinde ise üzerine Allah'ın adını anmazlardı; işte: { فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ } ifadesinin manası budur.' Dolayısıyla onların Allah'ın adını anmayı terk etmeleri kendilerinden kaynaklanan yerilmiş bir davranıştı ve üzerine Allah'ın adı anılmayan şeyin yenilmesinin terki kapsamına girmekteydi.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٧]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 137]

وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١٣٧)

{ وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Böylece onların ortakları, müşriklerden birçoğuna hem onları helake sürüklemek hem de dinlerini karmaşık hale getirmek için çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları iftiralarıyla baş başa bırak!” (137)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ) الْمَعْنَى: فَكَمَا زُيِّنَ لِهَؤُلَاءِ أَنْ جَعَلُوا لِلَّهِ نَصِيبًا وَلِأَصْنَامِهِمْ نَصِيبًا كَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: زَيَّنَتْ لَهُمْ قَتْلَ الْبَنَاتِ مخافة العيلة. قال الفراء والزجاج: شركاؤهم ها هنا هُمُ الَّذِينَ كَانُوا يَخْدُمُونَ الْأَوْثَانَ. وَقِيلَ: هُمُ الْغُوَاةُ مِنَ النَّاسِ. وَقِيلَ: هُمُ الشَّيَاطِينُ. وَأَشَارَ بِهَذَا إِلَى الْوَأْدِ الْخَفِيِّ وَهُوَ دَفْنُ الْبِنْتِ حية مخافة السباء والحاجة، وعدم ما حر من مِنَ النُّصْرَةِ. وَسَمَّى الشَّيَاطِينَ شُرَكَاءَ لِأَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ فَأَشْرَكُوهُمْ مَعَ اللَّهِ فِي وُجُوبِ طَاعَتِهِمْ. وَقِيلَ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَحْلِفُ بِاللَّهِ لَئِنْ وُلِدَ لَهُ كَذَا وَكَذَا غُلَامًا لَيَنْحَرَنَّ أَحَدَهُمْ، كَمَا فَعَلَهُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ حِينَ نَذَرَ ذَبْحَ وَلَدِهِ عَبْدِ اللَّهِ. ثُمَّ قِيلَ: فِي الْآيَةِ أَرْبَعُ قِرَاءَاتٍ، أَصَحُّهَا قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ:" وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ" وَهَذِهِ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْحَرَمَيْنِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ." شُرَكاؤُهُمْ" رُفِعَ بِ" زُيِّنَ"، لِأَنَّهُمْ زَيَّنُوا وَلَمْ يَقْتُلُوا." قَتْلَ" نُصِبَ بِ" زُيِّنَ" وَ" أَوْلادُهُمْ" مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَالْأَصْلُ فِي الْمَصْدَرِ أَنْ يُضَافَ إِلَى الْفَاعِلِ، لِأَنَّهُ أحدثه ولأنه لا يستعني عَنْهُ وَيُسْتَغْنَى عَنِ الْمَفْعُولِ، فَهُوَ هُنَا مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ لَفْظًا مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ مَعْنًى، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَهُمْ أَوْلَادَهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ، ثُمَّ حُذِفَ الْمُضَافُ وَهُوَ الْفَاعِلُ كَمَا حُذِفَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ "" أَيْ مِنْ دُعَائِهِ الْخَيْرَ. فَالْهَاءُ فَاعِلَةُ الدُّعَاءِ، أَيْ لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ أَنْ يَدْعُوَ بِالْخَيْرِ. وَكَذَا قَوْلُهُ: زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي أَنْ يَقْتُلُوا أَوْلَادَهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ هِيَ الِاخْتِيَارُ، لِصِحَّةِ الْإِعْرَابِ فِيهَا وَلِأَنَّ عَلَيْهَا الْجَمَاعَةَ. الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ" زُيِّنَ" (بِضَمِّ الزَّايِ)." لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ" (بِالرَّفْعِ)." أَوْلادُهُمْ" بِالْخَفْضِ." شُرَكاؤُهُمْ" (بِالرَّفْعِ) قِرَاءَةُ الْحَسَنِ. ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الشَّامِ" زُيِّنَ" بِضَمِّ الزَّايِ" لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ أَوْلَادَهُمْ" بِرَفْعِ" قَتْلُ" وَنَصْبِ" أَوْلَادِهِمْ"." شُرَكَائِهِمْ" بِالْخَفْضِ فِيمَا حَكَى أَبُو عُبَيْدٍ، وَحَكَى غَيْرُهُ عَنْ أَهْلِ الشَّامِ أَنَّهُمْ قَرَءُوا" وَكَذَلِكَ زُيِّنَ" بِضَمِّ الزَّايِ" لكثير من المشركين قتل"

Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } “Böylece onların ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi” buyruğunun anlamı şudur: Bunlara [mallarından ve ürünlerinden] bir kısmını Allah'a, bir kısmını da putlarına ayırmaları nasıl güzel gösterildiyse, aynı şekilde müşriklerden birçoğuna da çocuklarını öldürmeleri ortakları tarafından güzel gösterildi. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: [Bu ortaklar] onlara, fakirlik korkusuyla kız çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi. el-Ferrâ ve ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Buradaki ortakları, putlara hizmet eden kimselerdir. [Başka bir görüşe göre] bunlar, insanlardan olan azdırıcılardır; bir diğer görüşe göre de şeytanlardır. Bununla el-ve'dü'l-hafî'ye (gizli diri diri gömmeye) işaret edilmiştir ki bu da esir düşme korkusu, ihtiyaç ve erkek neslinden gelecek bir yardımcının bulunmayışı sebebiyle kız çocuğunu diri diri toprağa gömmektir. Şeytanlara 'ortaklar' denilmiştir; çünkü onlar, Allah'a isyan hususunda şeytanlara itaat etmiş ve böylece kendilerine itaatin gerekliliği konusunda onları Allah'a ortak koşmuşlardır. Şöyle de denilmiştir: Cahiliye döneminde bir adam, şayet şu kadar erkek çocuğu olursa mutlaka içlerinden birini kurban edeceğine dair Allah'a yemin ederdi; nitekim Abdülmuttalib de oğlu Abdullah'ı kurban etmeyi adadığı zaman böyle yapmıştı. Daha sonra ayette dört kıraatin bulunduğu belirtilmiştir. Bunların en sahihi cumhurun kıraatidir: { وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } şeklindedir. Bu, Haremeyn, Kûfe ve Basra ehlinin kıraatidir. { شُرَكاؤُهُمْ } kelimesi { زَيَّنَ } fiili ile merfudur; çünkü süslemeyi yapan onlardır, öldüren onlar değildir. { قَتْلَ } kelimesi { زَيَّنَ } fiili ile mensubdur, { أَوْلادِهِمْ } ise mef‘ûle muzaftır. Masdarda asıl olan fâile muzaf kılınmasıdır; çünkü fiili meydana getiren odur, ondan müstağni olunamaz, mef‘ûlden ise müstağni olunabilir. Dolayısıyla burada lafzen mef‘ûle muzaf, mânen ise fâile muzaftır. Çünkü takdiri: { زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَهُمْ أَوْلَادَهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ } (Ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmelerini süsledi) şeklindedir. Ardından muzaf olan fâil hazfedilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ } “İnsan hayır istemekten bıkıp usanmaz” buyruğundan da hazfedilmiştir; yani [aslı] 'kendisinin hayrı istemesinden' (min duâihî el-hayra) demektir. Buradaki 'hâ' zamiri duanın fâilidir; yani 'İnsan, hayır ile dua etmekten bıkıp usanmaz' demektir. Aynı şekilde O'nun: 'Ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmelerini süsledi' ifadesi de böyledir. Mekkî şöyle demiştir: İrabın sıhhati ve cemaatin (çoğunluğun) bunun üzerinde olması sebebiyle tercih edilen kıraat budur. İkinci kıraat, zâ harfinin zammesiyle { زُيِّنَ }, ref ile { قَتْلُ }, cer ile { أَوْلادِهِمْ } ve ref ile { شُرَكاؤُهُمْ } şeklindedir ki bu el-Hasen'in kıraatidir. İbn Âmir ve Şam ehli ise; zâ harfinin zammesiyle { زُيِّنَ }, { قَتْلُ } kelimesinin ref'i, { أَوْلَادَهُمْ } kelimesinin nasbı ile { لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ أَوْلَادَهُمْ } ve Ebû Ubeyd'in naklettiğine göre cer ile { شُرَكَائِهِمْ } şeklinde okumuşlardır. Başkaları ise Şam ehlinden; zâ harfinin zammesiyle { وَكَذَلِكَ زُيِّنَ }, ref ile { لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ }

بِالرَّفْعِ" أَوْلَادِهِمْ" بِالْخَفْضِ" شُرَكَائِهِمْ" بِالْخَفْضِ أَيْضًا. فَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ جَائِزَةٌ، يَكُونُ" قَتْلَ" اسْمَ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ،" شُرَكاؤُهُمْ"، رُفِعَ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ" زُيِّنَ"، أَيْ زَيَّنَهُ شُرَكَاؤُهُمْ. وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا ضُرِبَ زَيْدٌ عَمْرٌو، بِمَعْنَى ضربه عمرو، وأنشد سيبويه:

cer ile { أَوْلَادِهِمْ } ve yine cer ile { شُرَكَائِهِمْ } şeklinde okuduklarını nakletmiştir. İkinci kıraat olan el-Hasan'ın kıraati caizdir; { قَتْلُ } faili zikredilmeyen fiilin naib-i faili olur, { شُرَكَاؤُهُمْ } ise { زُيِّنَ } fiilinin delalet ettiği gizli bir fiille merfu kılınır; yani 'onu ortakları süsledi' demektir. Buna göre 'Zeyd dövüldü, Amr' (yani Amr onu dövdü) demek caizdir; Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:

لبيك يَزِيدُ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ

«Leyubke Yezîdü dâriun li husûmetin» (Husumet için boyun büken kimse Yezid'e ağlasın)

أَيْ يُبْكِيهِ ضَارِعٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ" يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ " التَّقْدِيرُ يُسَبِّحُهُ رِجَالٌ. وَقَرَأَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ" قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ " بِمَعْنَى قَتَلَهُمُ النَّارُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَمَّا مَا حَكَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَأَهْلِ الشَّامِ فَلَا يَجُوزُ فِي كَلَامٍ وَلَا فِي شِعْرٍ، وَإِنَّمَا أَجَازَ النَّحْوِيُّونَ التَّفْرِيقَ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ بِالظَّرْفِ لِأَنَّهُ لَا يَفْصِلُ، فَأَمَّا بِالْأَسْمَاءِ غَيْرِ الظُّرُوفِ فَلَحْنٌ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ فِيهَا ضَعْفٌ لِلتَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَجُوزُ مِثْلُ هَذَا التَّفْرِيقِ فِي الشِّعْرِ مَعَ الظُّرُوفِ لِاتِّسَاعِهِمْ فِيهَا وَهُوَ فِي الْمَفْعُولِ بِهِ فِي الشِّعْرِ بَعِيدٌ، فَإِجَازَتُهُ فِي الْقِرَاءَةِ أَبْعَدُ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ هَذِهِ عَلَى التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

yani 'boyun büken kimse onu ağlatsın' demektir. İbn Âmir ile Ebû Bekir rivayetiyle Âsım: { يُسَبَّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ } «Orada sabah akşam O'nu tesbih eder birtakım adamlar» şeklinde okumuşlardır; takdiri 'adamlar O'nu tesbih eder' demektir. İbrâhim b. Ebî Able de { قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ } «O hendek ehli, o yakıt dolu ateş helak edildi» ayetini 'ateş onları helak etti' anlamında okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Ebû Ubeyd'in İbn Âmir ve Şam ehlinden naklettiğine gelince; bu ne kelamda ne de şiirde caizdir. Nahivciler muzaf ile muzafun ileyh arasını yalnızca zarf ile ayırmayı caiz görmüşlerdir, zira zarf tam bir ayırıcı sayılmaz; zarf dışındaki isimlerle ayırmak ise lahindir (dil hatasıdır).' Mekkî şöyle demiştir: 'Bu kıraatte muzaf ile muzafun ileyhin arasının ayrılması sebebiyle bir zayıflık vardır; zira böyle bir ayırma ancak şiirde zarflarla caizdir çünkü zarflarda genişlik tanırlar; mef'ûlün bih ile ayırmak ise şiirde bile uzaktır, dolayısıyla bunun kıraatte caiz görülmesi daha da uzaktır.' el-Mehdevî ise şöyle demiştir: 'İbn Âmir'in bu kıraati muzaf ile muzafun ileyhin arasının ayrılması esasına dayanır; şairin şu sözü de bunun gibidir:

فَزَجَجْتُهَا بِمِزَجَّةٍ ... زَجَّ الْقُلُوصِ أَبِي مَزَادَةَ

«Fezecectühâ bimizeccetin ... zeccel-kulûsi Ebî Mezâdeh» (Onu kısa bir mızrakla dürttüm ... Ebû Mezâde'nin genç deveyi dürtmesi gibi)

يُرِيدُ: زَجَّ أَبِي مَزَادَةَ الْقُلُوصَ. وَأَنْشَدَ:

'Ebû Mezâde'nin genç deveyi dürtmesi gibi' (zecc-e Ebî Mezâdete'l-kulûs) demek istemiştir. Yine şu beyti inşad etmiştir:

تَمُرُّ عَلَى مَا تَسْتَمِرُّ وَقَدْ شَفَتْ ... غلائل عبد القيس منها صدورها

«Temürru alâ mâ testemirru ve kad şefet ... galâile Abdi Kaysin minhâ sudûruhâ» (Sürüp giden hali üzere geçer gider; oysa Abdülkays'ın içlerindeki göğüs hararetini dindirmişti)

يريد شقت عَبْدَ الْقَيْسِ غَلَائِلَ صُدُورِهَا. وَقَالَ أَبُو غَانِمٍ أَحْمَدُ بْنُ حَمْدَانَ النَّحْوِيُّ: قِرَاءَةُ ابْنُ عَامِرٍ لَا تَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَهِيَ زَلَّةُ عَالِمٍ، وإذا زل العالم لم يجز اتباعه، ورد قَوْلُهُ إِلَى الْإِجْمَاعِ، وَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يُرَدَّ مَنْ زَلَّ مِنْهُمْ أَوْ سَهَا إِلَى الْإِجْمَاعِ، فهو أولى من الإصرار

[Şair burada]: "Şefet Abde'l-Kaysi galâile sudûrihâ" (Abdülkays'ın göğüslerindeki harareti dindirmişti) demek istemiştir. Nahivci Ebû Gânim Ahmed b. Hamdân şöyle demiştir: "İbn Âmir'in kıraati Arap dilinde caiz değildir; bu bir âlimin sürçmesidir. Bir âlim sürçtüğünde ise ona tabi olmak caiz olmaz, onun sözü icmaa döndürülür. Aynı şekilde onlardan [kıraat imamlarından] her kim sürçer veya yanılırsa icmaa döndürülmesi vaciptir; zira bu, [doğru olmayan bir görüşte] ısrar etmekten daha evladır.

عَلَى غَيْرِ الصَّوَابِ. وَإِنَّمَا أَجَازُوا فِي الضَّرُورَةِ لِلشَّاعِرِ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ بِالظَّرْفِ، لِأَنَّهُ لَا يَفْصِلُ. كَمَا قَالَ:

Şaire zaruret halinde muzaf ile muzafun ileyhin arasını zarf ile ayırma ruhsatını ancak zarfın tam bir fasıla oluşturmaması sebebiyle vermişlerdir. Nitekim şair şöyle demiştir:

كَمَا خُطَّ الْكِتَابُ بِكَفٍّ يَوْمًا ... يَهُودِيٌّ يُقَارِبُ أَوْ يُزِيلُ

«Kemâ huttal-kitâbu bikeffin yevmen ... Yehûdiyyin yükāribu ev yüzîlü» (Tıpkı bir gün bir Yahudinin harfleri bitiştirerek veya ayırarak eliyle yazıyı yazması gibi)

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

كَأَنَّ أَصْوَاتَ مِنْ إِيغَالِهِنَّ بِنَا ... أَوَاخِرُ الْمَيْسِ أَصْوَاتُ الْفَرَارِيجِ

«Keenne esvâte min îgālihinne binâ ... evâhirul-meysi esvâtül-ferârîci» (Bizi hızla alıp götürmelerinden dolayı meys ağacından semer arkalıklarının sesleri sanki civciv sesleri gibidir)

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

لما رأت ساتيدما اسْتَعْبَرَتْ ... لِلَّهِ دَرُّ الْيَوْمَ مَنْ لَامَهَا

«Lemmâ raet Sâtîdemâ iste'berat ... lillâhi derru'l-yevme men lâmekâ» (Sâtîdemâ'yı görünce gözyaşı döktü; bugün onu kınayanın hayrını Allah versin!)

وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَالَ قَوْمٌ هَذَا قَبِيحٌ، وَهَذَا مُحَالٌ، لِأَنَّهُ إِذَا ثَبَتَتِ (الْقِرَاءَةُ بِالتَّوَاتُرِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَهُوَ الْفَصِيحُ لَا الْقَبِيحُ. وَقَدْ وَرَدَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَفِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ" شُرَكَائِهِمْ" بِالْيَاءِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ. وَأُضِيفَ الْقَتْلُ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ إِلَى الشُّرَكَاءِ، لِأَنَّ الشُّرَكَاءَ هُمُ الَّذِينَ زَيَّنُوا ذَلِكَ وَدَعَوْا إِلَيْهِ، فَالْفِعْلُ مُضَافٌ إِلَى فَاعِلِهِ عَلَى مَا يَجِبُ فِي الْأَصْلِ، لَكِنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَقَدَّمَ الْمَفْعُولَ وَتَرَكَهُ مَنْصُوبًا عَلَى حَالِهِ، إِذْ كَانَ مُتَأَخِّرًا فِي الْمَعْنَى، وَأَخَّرَ الْمُضَافَ وَتَرَكَهُ مَخْفُوضًا عَلَى حَالِهِ، إِذْ كَانَ مُتَقَدِّمًا بَعْدَ الْقَتْلِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ شُرَكَائِهِمْ أَوْلَادَهُمْ. أَيْ أَنْ قَتَلَ شُرَكَاؤُهُمْ أَوْلَادَهُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا مَا حَكَاهُ غَيْرُ أَبِي عُبَيْدٍ (وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الرَّابِعَةُ) فَهُوَ جَائِزٌ. عَلَى أَنْ تُبَدِّلَ شُرَكَاءَهُمْ مِنْ أَوْلَادِهِمْ، لِأَنَّهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ في النسب والميراث. (ليردوهم)

el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Bir topluluk, "Bu çirkindir (fasih değildir)" demiştir; oysa bu imkânsızdır [geçersiz bir iddiadır]. Çünkü kıraat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevatir olarak sabit olduğunda, o artık çirkin değil fasihtir. Nitekim bu durum Arapların kelâmında da vârit olmuştur. Hz. Osmân'ın mushafında da { شُرَكَائِهِمْ } kelimesi 'yâ' (ي) harfiyle [yazılmıştır] ki bu da İbn Âmir'in kıraatine delalet etmektedir. Bu kıraatte öldürme fiili (katl) ortaklara (eş-şürekâ) izafe edilmiştir; çünkü bunu süsleyen ve buna çağıranlar o ortaklardır. Dolayısıyla fiil [masdar], aslında olması gerektiği üzere failine izafe edilmiştir. Ancak muzaf ile muzafun ileyh arasına fasıla konulmuş; mana bakımından sonra geldiği için meful öne alınıp mansûb hali üzere bırakılmış, katl kelimesinden sonra gelmesi gereken muzaf [muzafun ileyh] ise geriye bırakılarak mecrûr hali üzere korunmuştur. Takdiri ise şöyledir: { وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ شُرَكَائِهِمْ أَوْلَادَهُمْ } Yani "ortaklarının çocuklarını öldürmesi" demektir. en-Nahhâs şöyle demiştir: Ebû Ubeyd'in dışındakilerin naklettiğine (ki bu dördüncü kıraattir) gelince; bu da { شُرَكَاءَهُمْ } kelimesini { أَوْلَادِهِمْ } kelimesinden bedel yapmak şartıyla caizdir. Çünkü onlar nesep ve mirasta onların ortaklarıdır. { ليردوهم }

اللَّامُ لَامُ كَيْ. وَالْإِرْدَاءُ الْإِهْلَاكُ. (وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمُ) الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ. أَيْ يَأْمُرُونَهُمْ بِالْبَاطِلِ وَيُشَكِّكُونَهُمْ فِي دِينِهِمْ. وَكَانُوا عَلَى دِينِ إِسْمَاعِيلَ، وَمَا كَانَ فِيهِ قَتْلُ الْوَلَدِ، فَيَصِيرُ الْحَقُّ مُغَطًّى عَلَيْهِ، فَبِهَذَا يَلْبِسُونَ. (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ) بَيَّنَ (تَعَالَى) ١ (أَنَّ كُفْرَهُمْ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ. وَهُوَ رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ.) فَذَرْهُمْ وَمَا يفترون) يريد قولهم إن لله شركاء.

'Lâm' harfi sebep bildiren (key) lâmıdır. İrdâ (el-irdâ); helak etmek demektir. (وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمُ) «ve dinlerini onlara karmaşık hale getirmek için» yani onlar için razı olduğu dini [karmaşıklaştırmak için]. Yani onlara batılı emreder ve dinleri hakkında onları şüpheye düşürürler. Onlar İsmâil'in dini üzere idiler ve o dinde evladı öldürmek yoktu; böylece hak üzeri örtülü hale gelir, işte bu şekilde karmaşıklaştırırlar. (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ) «Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı». [Yüce Allah] onların küfrünün Allah'ın dilemesiyle olduğunu açıklamıştır; bu ise Kaderiyye'ye bir reddiyedir. (فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ) «Artık onları iftiralarıyla baş başa bırak!» Allah'ın ortakları olduğu şeklindeki sözlerini kastetmektedir.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٨]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 138]

وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)

{ وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Kendi zanlarınca dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; onları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez. Bunlar da sırtları (binilmesi ve yük vurulması) haram kılınmış hayvanlardır.' Bir kısım hayvanlar da vardır ki, Allah'a iftira ederek üzerlerine O'nun adını anmazlar. Yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle Allah onları cezalandıracaktır.” (138)

ذَكَرَ (تَعَالَى) نوعا آخر جَهَالَتِهِمْ. وَقَرَأَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ" حُجُرٌ" بِضَمِّ الْحَاءِ وَالْجِيمِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ" حَجْرٌ" بِفَتْحِ الْحَاءِ وَإِسْكَانِ الْجِيمِ، لُغَتَانِ بِمَعْنًى. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا" حُجْرٌ" بِضَمِّ الْحَاءِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ عَنْ هَارُونَ قَالَ: كَانَ الْحَسَنُ يَضُمُّ الْحَاءَ فِي" حِجْرٍ" فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ إِلَّا فِي قَوْلِهِ:" بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً " فَإِنَّهُ كَانَ يَكْسِرُهَا ها هنا. وَرُوِيَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ الزُّبَيْرِ" وَحَرْثٌ حِرْجٌ" الرَّاءُ قَبْلَ الْجِيمِ، وَكَذَا فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ، وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ مِثْلُ جَبَذَ وَجَذَبَ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ- وَهُوَ أَصَحُّ- أَنَّهُ مِنَ الْحِرْجِ، فَإِنَّ الْحِرْجَ (بِكَسْرِ الْحَاءِ) لُغَةٌ فِي الْحَرَجِ (بِفَتْحِ الْحَاءِ) وَهُوَ الضِّيقُ وَالْإِثْمُ، فَيَكُونُ معناه الحرام. ومنفلان يَتَحَرَّجُ أَيْ يُضَيِّقُ عَلَى نَفْسِهِ الدُّخُولَ فِيمَا يَشْتَبِهُ عَلَيْهِ مِنَ الْحَرَامِ. وَالْحِجْرُ: لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ. وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى الْحَرَامِ، وَأَصْلُهُ الْمَنْعُ. وَسُمِّيَ الْعَقْلُ حِجْرًا لِمَنْعِهِ عَنِ الْقَبَائِحِ. وَفُلَانٌ فِي حِجْرِ الْقَاضِي أَيْ مَنْعِهِ. حَجَرْتُ عَلَى الصَّبِيِّ حَجْرًا. وَالْحِجْرُ الْعَقْلُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ " وَالْحِجْرِ الْفَرَسُ الْأُنْثَى. وَالْحِجْرُ الْقَرَابَةُ. قَالَ:

Yüce Allah onların cehaletlerinden başka bir türü zikretmiştir. Ebân b. Osmân 'hâ' ve 'cîm'in zammesiyle { حُجُرٌ } okumuştur. el-Hasan ve Katâde ise 'hâ'nın fethası ve 'cîm'in sükûnu ile { حَجْرٌ } okumuşlardır; bunlar aynı manaya gelen iki şivedir. el-Hasan'dan 'hâ'nın zammesiyle { حُجْرٌ } okuduğu da rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyd, Hârûn'dan şöyle nakletmiştir: 'el-Hasan Kur'ân'ın tamamında { حِجْرٍ } kelimesindeki 'hâ' harfini zammeli okurdu; ancak: { بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً } “Bir engel ve aşılmaz bir sınır” ayeti müstesna; çünkü o burada 'hâ'yı kesreli okurdu.' İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr'den 'râ' harfi 'cîm'den önce olmak üzere { وَحَرْثٌ حِرْجٌ } şeklinde rivayet edilmiştir; Übey'in mushafında da böyledir. Bunda iki görüş vardır: Biri, tıpkı cebeze (جَبَذَ) ile cezebe (جَذَبَ) gibi [harf aktarımı (kalb)] olduğudur. Diğer görüş -ki daha sahih olanı budur- hirc (el-hirc) kelimesinden geldiğidir; zira hirc ('hâ'nın kesresiyle), harecin ('hâ'nın fethasıyla) bir şivesi olup darlık ve günah demektir; bu durumda manası 'haram' olur. Nitekim 'falan kişi teharruc etti (يَتَحَرَّجُ)' denilir; yani haram olduğundan şüphelendiği şeye girmemek için nefsini daralttı/sakındırdı demektir. Hicr (el-hicr) ise eş sesli (müşterek) bir lafızdır; burada haram manasındadır ve aslı menetmektir. Akla, kişiyi çirkinliklerden menettiği için hicr adı verilmiştir. 'Falan kişi kadının hacri (menetmesi) altındadır' denilir. 'Çocuğu hacir altına aldım (hacertü aleyhi hacran)'. Hicr aynı zamanda akıl demektir; Yüce Allah: { هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ } “Akıl sahibi için bunlarda bir yemin var değil midir?” buyurmuştur. Hicr aynı zamanda dişi at demektir. Hicr akrabalık manasına da gelir; şair şöyle demiştir:

يُرِيدُونَ أَنْ يُقْصُوهُ عَنِّي وَإِنَّهُ ... لَذُو حَسَبٍ دَانٍ إِلَيَّ وَذُو حِجْرٍ

«Yürîdûne en yuksuhu annî ve innehû ... lezû hasebin dânin ileyye ve zû hicr» (Onu benden uzaklaştırmak istiyorlar; oysa o bana yakın bir şerefe ve akrabalık bağına sahiptir)

وَحِجْرُ الْإِنْسَانِ وَحَجْرُهُ لُغَتَانِ، وَالْفَتْحُ أَكْثَرُ. أَيْ حَرَّمُوا أَنْعَامًا وَحَرْثًا وَجَعَلُوهَا لِأَصْنَامِهِمْ وَقَالُوا: (لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ) وَهُمْ خُدَّامُ الْأَصْنَامِ. ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ هَذَا تَحَكُّمٌ لَمْ يرد به

İnsanın kucağı/akrabalığı manasında «hicr» (حِجْر) ve «hacr» (حَجْر) iki kullanımdır; fetha ile olanı daha yaygındır. Yani birtakım hayvanları ve ekini haram kılıp bunları putlarına tahsis ettiler ve: { لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ } “Dilediğimiz kimselerden başkası bunları yiyemez” dediler. Bunlar da putların hizmetçileridir. Sonra [Allah], bunun hakkında [hiçbir şeriat] gelmemiş keyfî bir hüküm olduğunu açıkladı...

شَرْعٌ، وَلِهَذَا قَالَ:" بِزَعْمِهِمْ". (وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا) يُرِيدُ مَا يُسَيِّبُونَهُ لِآلِهَتِهِمْ عَلَى مَا تَقَدَّمَ من النصيب، وقال مجاهد: المراد الجيرة وَالْوَصِيلَةُ وَالْحَامِ. (وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا) يَعْنِي مَا ذَبَحُوهُ لِآلِهَتِهِمْ. قَالَ أَبُو وَائِلٍ: لَا يَحُجُّونَ عَلَيْهَا. (افْتِرَاءً) أَيْ لِلِافْتِرَاءِ" عَلَى اللَّهِ"، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: اللَّهُ أَمَرَنَا بِهَذَا. فَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ لَهُ. وَقِيلَ: أي يفترون افتراء، وانتصابه لكونه مصدورا.

ve bundan dolayı { بِزَعْمِهِمْ } “kendi zanlarınca” buyurdu. (وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا) «Ve sırtları haram kılınmış hayvanlar» pay olarak ayrılması daha önce geçen ve ilahları adına serbest bıraktıkları hayvanları kastetmektedir. Mücâhid: 'Kastedilen bahîre, vasîle ve hâm'dır' demiştir. (وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا) «Bir kısım hayvanlar da vardır ki, üzerlerine Allah'ın adını anmazlar» yani ilahları için kestikleri hayvanları [kasteder]. Ebû Vâil: 'Onların üzerinde hacca gitmezler' demiştir. (افْتِرَاءً) «iftira ederek» yani Allah'a iftira etmek maksadıyla; çünkü onlar: 'Allah bize bunu emretti' diyorlardı. Bu, mef'ûlün leh olarak mansubdur. Şöyle de denilmiştir: Yani iftira ederek iftira ederler; mansub oluşu masdar (mef'ûl-i mutlak) olmasından ötürüdür.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٣٩]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 139]

وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩)

{ وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Ve dediler ki: «Şu hayvanların karınlarında olanlar yalnızca erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haramdır. Şayet ölü doğarsa onda hepsi ortaktırlar.» [Allah], bu nitelemelerinin cezasını onlara verecektir. Şüphesiz O, hüküm ve hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (139)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا) هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ جَهْلِهِمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ اللَّبَنُ، جَعَلُوهُ حَلَالًا لِلذُّكُورِ وَحَرَامًا عَلَى الْإِنَاثِ. وَقِيلَ: الْأَجِنَّةُ، قَالُوا: إِنَّهَا لِذُكُورِنَا. ثُمَّ إِنْ مَاتَ منها شي أَكَلَهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ. وَالْهَاءُ فِي" خالِصَةٌ" لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْخُلُوصِ، وَمِثْلُهُ رَجُلٌ عَلَّامَةٌ وَنَسَّابَةٌ، عَنِ الكسائي والأخفش. و" خالِصَةٌ" بِالرَّفْعِ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ الَّذِي هُوَ" مَا". وَقَالَ الْفَرَّاءُ: تَأْنِيثُهَا لِتَأْنِيثِ الْأَنْعَامِ. وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدَ قَوْمٍ خَطَأٌ، لِأَنَّ مَا فِي بُطُونِهَا لَيْسَ مِنْهَا، فَلَا يُشْبِهُ (قَوْلَهُ) " يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ " لِأَنَّ بَعْضَ السَّيَّارَةِ سَيَّارَةٌ، وَهَذَا لَا يَلْزَمُ (قَالَ الْفَرَّاءُ: فَإِنَّ مَا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ أَنْعَامٌ مِثْلُهَا، فَأَنَّثَ لِتَأْنِيثِهَا، أَيِ الْأَنْعَامُ الَّتِي فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا. وَقِيلَ: أَيْ جَمَاعَةُ مَا فِي الْبُطُونِ. وَقِيلَ: إِنَّ" مَا" تَرْجِعُ إِلَى الْأَلْبَانِ أَوِ الْأَجِنَّةِ، فَجَاءَ التَّأْنِيثُ على المعنى والتذكير على اللفظ.

Yüce Allah'ın: { وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا } “Ve dediler ki: «Şu hayvanların karınlarında olanlar yalnızca erkeklerimize aittir (helaldir)»” buyruğu: Bu, onların cehaletlerinin bir başka çeşididir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu süttür; onu erkeklere helal, kadınlara ise haram kılmışlardır." Şöyle de denilmiştir: [Karınlarındakinden kasıt] ceninlerdir; onlar: "Bunlar yalnızca erkeklerimiz içindir" derlerdi. Şayet onlardan biri ölü doğarsa onu hem erkekler hem de kadınlar yerdi. "Hâlisatün" (خَالِصَةٌ) kelimesindeki "hâ" harfi, tahsiste mübalağa bildirmek içindir. El-Kisâî ve el-Ahfeş'ten nakledildiğine göre bir kimse için "allâme" (عَلَّامَةٌ) ve "nessâbe" (نَسَّابَةٌ) denilmesi de böyledir. "Hâlisatün" (خَالِصَةٌ) kelimesi merfû olarak mübtedâ olan "mâ" (مَا) lafzının haberidir. El-Ferrâ şöyle demiştir: Müennes kılınması, el-en'âm (الْأَنْعَامِ - hayvanlar) kelimesinin müennesliğinden ötürüdür. Bazılarına göre bu görüş yanlıştır; zira hayvanların karınlarındakiler onların bir parçası değildir. Dolayısıyla bu durum, [Allah Teâlâ'nın]: { يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ } “yolculardan birkaçı onu bulup alsın” buyruğuna benzemez. Çünkü kervanın bir kısmı da kervandır (seyyâredir); oysa bu [durum hayvanın karnındakiler için] geçerli değildir. (El-Ferrâ dedi ki:) "Zira hayvanların karınlarındakiler de tıpkı onlar gibi hayvandır (en'âmdır). Bu sebeple onların müennesliğine binaen müennes yapılmıştır. Yani: «Hayvanların karınlarındaki hayvanlar erkeklerimize aittir» [demektir]." Şöyle de denilmiştir: Yani karınlardaki şeylerin bütünü (cemaati) [kastedilmiştir]. "Mâ" (مَا) lafzının sütlere veya ceninlere raci olduğu, bu sebeple müennesliğin manaya, müzekkerliğin ise lafza göre geldiği de söylenmiştir.

وَلِهَذَا قَالَ" وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا" عَلَى اللَّفْظِ. وَلَوْ رَاعَى الْمَعْنَى لَقَالَ وَمُحَرَّمَةٌ. وَيُعَضِّدُ هَذَا قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ" خَالِصٌ" بِغَيْرِ هَاءٍ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَى خَالِصٌ وَخَالِصَةٌ وَاحِدٌ، إِلَّا أَنَّ الْهَاءَ لِلْمُبَالَغَةِ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ دَاهِيَةٌ وَعَلَّامَةٌ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ" خَالِصَةً" بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي الظَّرْفِ الَّذِي هُوَ صِلَةٌ" مَا". وَخَبَرُ الْمُبْتَدَأِ مَحْذُوفٌ، كَقَوْلِكَ: الَّذِي فِي الدَّارِ قَائِمًا زَيْدُ. هَذَا مَذْهَبُ الْبَصْرِيِّينَ. وَانْتَصَبَ عِنْدَ الْفَرَّاءِ عَلَى الْقَطْعِ. وَكَذَا الْقَوْلُ فِي قِرَاءَةِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ" خَالِصًا". وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" خَالِصَةٌ" عَلَى الْإِضَافَةِ فَيَكُونُ ابْتِدَاءً ثَانِيًا، وَالْخَبَرُ" لِذُكُورِنا" وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ" مَا". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" خالِصَةٌ" بَدَلًا مِنْ" مَا". فَهَذِهِ خَمْسُ قِرَاءَاتٍ. (وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا) أَيْ بَنَاتِنَا، عَنِ ابْنِ زَيْدٍ. وَغَيْرُهُ: نِسَاؤُهُمْ. وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً قُرِئَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ، أَيْ إِنْ يَكُنْ مَا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ مَيْتَةً (فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ) أَيِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ. وَقَالَ" فِيهِ" لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَيْتَةِ الْحَيَوَانُ، وَهِيَ تُقَوِّي قِرَاءَةَ الْيَاءِ، وَلَمْ يَقُلْ فِيهَا." مَيْتَةٌ" بِالرَّفْعِ بِمَعْنَى تَقَعُ أَوْ تَحْدُثُ." مَيْتَةً" بِالنَّصْبِ، أَيْ وَإِنْ تَكُنِ النَّسَمَةُ ميتة. (سيجزيهم وصفهم) أَيْ كَذِبَهُمْ وَافْتِرَاءَهُمْ، أَيْ يُعَذِّبُهُمْ عَلَى ذَلِكَ. وَانْتُصِبَ" وَصْفَهُمْ" بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ بِوَصْفِهِمْ وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعَالِمَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَتَعَلَّمَ قَوْلَ مَنْ خَالَفَهُ وَإِنْ لَمْ يأخذ به، حتى يعرف فساد قول، وَيَعْلَمَ كَيْفَ يَرُدُّ عَلَيْهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمَ النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ قَوْلَ مَنْ خَالَفَهُمْ مِنْ (أَهْلِ زَمَانِهِمْ، لِيَعْرِفُوا فساد قولهم.

İşte bu sebeple lafza riayet ederek: { وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “ve eşlerimize haramdır” buyurmuştur. Şayet manayı gözetseydi «muharremetün» (وَمُحَرَّمَةٌ) derdi. Bunu, el-A'meş'in «hâ» harfi olmaksızın «hâlisun» (خَالِصٌ) şeklindeki kıraati de desteklemektedir. El-Kisâî: «Hâlis (خَالِصٌ) ile hâlisatün (خَالِصَةٌ) aynı anlamdadır, ancak hâ harfi mübalağa içindir; daha önce geçtiği üzere 'racülün dâhiyetün' (رَجُلٌ دَاهِيَةٌ - pek kurnaz adam) ve 'allâmetün' (عَلَّامَةٌ) denilmesi gibidir» demiştir. Katâde ise «mâ»nın sılası olan zarftaki zamirden hâl olarak nasb ile «hâlisaten» (خَالِصَةً) şeklinde okumuştur. Bu durumda mübtedanın haberi mahzuftur; tıpkı: 'Evde ayakta olan [kişi] Zeyd'dir' sözün gibi. Bu, Basralıların mezhebidir. El-Ferrâ'ya göre ise kat' üzere mansubdur. Saîd b. Cübeyr'in «hâlisan» (خَالِصًا) kıraati hakkında da aynı şey geçerlidir. İbn Abbâs ise izâfet ile «hâlisatu» (خَالِصَةُ) şeklinde okumuştur ki bu durumda ikinci mübteda, «li-zükûrinâ» (لِذُكُورِنا) haberi, bu cümle de «mâ»nın haberi olur. «Hâlisa»nın «mâ»dan bedel olması da caizdir. İşte bunlar beş kıraattir. { وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا } “ve kadınlarımıza haram kılınmıştır”; İbn Zeyd'den rivayete göre yani «kızlarımıza». Diğerleri ise: «Kadınlarına» demişlerdir. «Ve in yekün meyteten» ifadesi yâ ve tâ ile okunmuştur; yani şayet hayvanların karınlarındakiler ölü olursa { فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ } “hepsi onda ortaktırlar”; yani erkekler ve kadınlar. «Fîhi» (فِيهِ) dedi, zira meyte (ölü) ile kastedilen hayvandır; bu da yâ ile okunan kıraati güçlendirir; nitekim «fîhâ» dememiştir. Merfû olarak «meytetün» (مَيْتَةٌ), «vaki olur veya meydana gelirse» manasındadır. Mansub olarak «meyteten» (مَيْتَةً) ise: «Şayet o canlı ölü olursa» demektir. { سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “onların bu nitelemelerinin cezasını verecektir”; yani yalanlarının ve iftiralarının, yani bundan dolayı onları cezalandıracaktır. «Vasfehum» (وَصْفَهُمْ) kelimesi cer edatının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansub olmuştur; yani «bi-vasfihim» (nitelemeleri sebebiyle) demektir. Bu ayette, bir âlimin, benimsemese bile muhalifinin görüşünü öğrenmesi gerektiğine delil vardır; ta ki o görüşün bozukluğunu bilsin ve ona nasıl cevap vereceğini anlasın. Çünkü Yüce Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına, görüşlerinin bozukluğunu bilsinler diye kendi dönemlerindeki muhaliflerinin sözlerini bildirmiştir.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٤٠]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 140]

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)

{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠) } “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı Allah'a iftira ederek haram kılanlar muhakkak ki hüsrana uğramışlardır. Gerçekten onlar sapmışlardır ve doğru yolu bulamamışlardır (140).”

أَخْبَرَ بخسرانهم لو أدهم الْبَنَاتِ وَتَحْرِيمِهِمُ الْبَحِيرَةَ وَغَيْرَهَا بِعُقُولِهِمْ، فَقَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا خَوْفَ الْإِمْلَاقِ، وَحَجَرُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي أَمْوَالِهِمْ وَلَمْ يَخْشَوُا الْإِمْلَاقَ، فَأَبَانَ ذَلِكَ عَنْ تَنَاقُضِ رَأْيِهِمْ. قُلْتُ: إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقْتُلُ وَلَدَهُ خَشْيَةَ الْإِمْلَاقِ، كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَكَانَ مِنْهُمْ مَنْ يَقْتُلُهُ سَفَهًا بِغَيْرِ حُجَّةٍ مِنْهُمْ فِي قَتْلِهِمْ، وَهُمْ رَبِيعَةُ وَمُضَرُ، وَكَانُوا

[Allah Teâlâ], kız çocuklarını diri diri gömmeleri ve kendi akıllarınca bahîreyi ve benzerlerini haram kılmaları sebebiyle onların hüsrana uğradıklarını haber vermiştir. Onlar fakirlik korkusuyla beyinsizce çocuklarını öldürmüş, malları hususunda ise kendi kendilerine kısıtlama getirmiş ve [bunu yaparken] fakirlikten korkmamışlardır; bu durum onların görüşlerindeki çelişkiyi gözler önüne sermiştir. Derim ki: Araplardan bir kısmı, Allah Azze ve Celle'nin bundan başka bir yerde zikrettiği gibi, fakirlik endişesiyle çocuğunu öldürüyordu. Bir kısmı da öldürmelerinde kendilerince hiçbir gerekçe bulunmaksızın sırf beyinsizlik yüzünden öldürüyordu ki onlar Rebîa ve Mudar kabileleri idi. Bunlar...

يَقْتُلُونَ بَنَاتِهِمْ لِأَجْلِ الْحَمِيَّةِ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، فَأَلْحَقُوا الْبَنَاتِ بِالْبَنَاتِ. وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ كَانَ لَا يَزَالُ مُغْتَمًّا بَيْنَ يدي رسول الله صلى عليه وسلم: (مالك تكون محزونا)؟ فقال: يا رسول الله، إن أَذْنَبْتُ ذَنْبًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَخَافُ أَلَّا يَغْفِرَهُ اللَّهُ (لِي وَإِنْ أَسْلَمْتُ! فَقَالَ لَهُ:) أَخْبِرْنِي عن ذنبك (. فقال: يا رسول الله، إن كُنْتُ، مِنَ الَّذِينَ يَقْتُلُونَ بَنَاتِهِمْ، فَوُلِدَتْ لِي بِنْتٌ فَتَشَفَّعَتْ إِلَيَّ امْرَأَتِي أَنْ أَتْرُكَهَا فَتَرَكْتُهَا حَتَّى كَبِرَتْ وَأَدْرَكَتْ، وَصَارَتْ مِنْ أَجْمَلِ النِّسَاءِ فَخَطَبُوهَا، فَدَخَلَتْنِي الْحَمِيَّةُ وَلَمْ يَحْتَمِلْ قَلْبِي أَنْ أُزَوِّجَهَا أَوْ أَتْرُكَهَا فِي الْبَيْتِ بِغَيْرِ زَوْجٍ، فقلت للمرأة: إني أريد أن أذهب القبيلة كَذَا وَكَذَا فِي زِيَارَةِ أَقْرِبَائِي فَابْعَثِيهَا مَعِي، فَسُرَّتْ بِذَلِكَ وَزَيَّنَتْهَا بِالثِّيَابِ وَالْحُلِيِّ، وَأَخَذَتْ عَلَيَّ الْمَوَاثِيقَ بِأَلَّا أَخُونَهَا، فَذَهَبْتُ بِهَا إِلَى رَأْسِ بِئْرٍ فَنَظَرْتُ فِي الْبِئْرِ فَفَطِنَتِ الْجَارِيَةُ أَنِّي أُرِيدُ أَنْ أُلْقِيَهَا فِي الْبِئْرِ، فَالْتَزَمَتْنِي وَجَعَلَتْ تَبْكِي وَتَقُولُ: يَا أَبَتِ! أَيْشِ تُرِيدُ أَنْ تَفْعَلَ بِي! فَرَحِمْتُهَا، ثُمَّ نَظَرْتُ فِي الْبِئْرِ فَدَخَلَتْ عَلَيَّ الْحَمِيَّةُ، ثُمَّ الْتَزَمَتْنِي وَجَعَلَتْ تَقُولُ: يَا أَبَتِ لَا تُضَيِّعْ أَمَانَةَ أُمِّي، فَجَعَلْتُ مَرَّةً أَنْظُرُ فِي الْبِئْرِ وَمَرَّةً أَنْظُرُ إِلَيْهَا فَأَرْحَمُهَا، حَتَّى غَلَبَنِي الشَّيْطَانُ فَأَخَذْتُهَا وَأَلْقَيْتُهَا فِي الْبِئْرِ مَنْكُوسَةً، وَهِيَ تُنَادِي فِي الْبِئْرِ: يَا أَبَتِ، قَتَلْتَنِي. فَمَكَثْتُ هُنَاكَ حَتَّى انْقَطَعَ صَوْتُهَا فَرَجَعْتُ. فَبَكَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ وَقَالَ: (لَوْ أَمَرْتُ أَنْ أُعَاقِبَ أحدا بما فعل في الجاهلية لعاقبتك).

kız çocuklarını taassup (kıskançlık/namus gayreti) yüzünden öldürüyorlardı. Onlardan bazısı da: «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyor, böylece kızları kızlara katıyorlardı. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda sürekli kederli dururdu. Resûlullah ona: «Sana ne oluyor da mahzunsun?» diye sordu. Adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Cahiliye döneminde bir günah işledim; Müslüman olsam bile Allah'ın beni bağışlamayacağından korkuyorum!» dedi. Ona: «Bana günahını anlat» buyurdu. Adam şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben kız çocuklarını öldürenlerdendim. Bir kızım doğdu; karım onu sağ bırakmam için bana yalvardı, ben de onu büyüyüp yetişkin olana kadar bıraktım. Kadınların en güzellerinden biri oldu ve ona dünür geldiler. İçime taassup/namus gayreti girdi; kalbim onu evlendirmeye de evde kocasız bırakmaya da elvermedi. Karıma: 'Falanca kabileye akrabalarımı ziyarete gitmek istiyorum, onu benimle gönder' dedim. Kadın buna sevindi, onu elbiseler ve takılarla süsledi ve ona ihanet etmeyeceğime dair benden kesin sözler aldı. Onu bir kuyunun başına götürdüm. Kuyuya baktım; kız çocuğu onu kuyuya atmak istediğimi anladı, bana sarıldı, ağlamaya başlayıp: 'Babacığım! Bana ne yapmak istiyorsun!' dedi. Ona acıdım. Sonra kuyuya baktım, tekrar taassup damarım kabardı. Yine bana sarıldı ve: 'Babacığım, annemin emanetini zayi etme!' demeye başladı. Bir kuyuya bakıyor, bir ona bakıp acıyordum; sonunda şeytan bana galip geldi, onu tutup baş aşağı kuyuya fırlattım. Kuyudan: 'Babacığım, beni öldürdün!' diye sesleniyordu. Sesi kesilinceye kadar orada bekledim ve sonra döndüm.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı ağladılar. Resûlullah: «Eğer cahiliyede yaptığı bir şey sebebiyle birini cezalandırmam emredilseydi, seni cezalandırırdım» buyurdu.

[سورة الأنعام (٦): آية ١٤١]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 141]

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١)

{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Çardaklı ve çardaksız bağları, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları var eden O'dur. Meyve verdiği zaman ürününden yiyin; devşirme ve hasat günü de hakkını verin. İsraf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.” (141)

فِيهِ ثَلَاثٌ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْشَأَ) أَيْ خَلَقَ. جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ أَيْ بَسَاتِينَ مَمْسُوكَاتٍ مَرْفُوعَاتٍ. وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ غَيْرَ مَرْفُوعَاتٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" مَعْرُوشاتٍ" مَا انْبَسَطَ عَلَى الْأَرْضِ مِمَّا يَفْرِشُ مِثْلَ الْكُرُومِ وَالزُّرُوعِ وَالْبِطِّيخِ." وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ" مَا قَامَ عَلَى سَاقٍ مِثْلِ النَّخْلِ وَسَائِرِ الْأَشْجَارِ. وَقِيلَ: الْمَعْرُوشَاتُ مَا ارْتَفَعَتْ أَشْجَارُهَا. وَأَصْلُ التَّعْرِيشِ الرَّفْعُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: الْمَعْرُوشَاتُ مَا أَثْبَتَهُ وَرَفَعَهُ النَّاسُ. وَغَيْرُ الْمَعْرُوشَاتِ مَا خَرَجَ فِي الْبَرَارِي وَالْجِبَالِ مِنَ الثِّمَارِ. يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ ﵁" مَغْرُوسَاتٍ وَغَيْرَ مَغْرُوسَاتٍ" بِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ وَالسِّينِ الْمُهْمَلَةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ) أَفْرَدَهُمَا بِالذِّكْرِ وَهُمَا دَاخِلَانِ فِي الْجَنَّاتِ لِمَا فِيهِمَا مِنَ الْفَضِيلَةِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْبَقَرَةِ" عِنْدَ قول:" مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ" الْآيَةَ." مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ" يَعْنِي طَعْمَهُ مِنْهُ الْجَيِّدُ وَالدُّونُ. وَسَمَّاهُ أكلا لأنه يؤكل. و" أُكُلُهُ" مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ. وَ" مُخْتَلِفاً" نَعْتُهُ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ وَوَلِيَ مَنْصُوبًا نُصِبَ. كَمَا تَقُولُ: عِنْدِي طَبَّاخًا غُلَامٌ. قَالَ:

Bu ayette yirmi üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { أَنْشَأَ } buyruğu; yani yarattı [demektir]. { جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ } yani direklerle tutturulup yükseltilmiş bahçeler [demektir]. { وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ } ise yükseltilmemiş olanlardır. İbn Abbâs şöyle demiştir: «'Ma'rûşât' (مَعْرُوشاتٍ), asmalar, ekinler ve karpuz gibi yere yayılan ve serilen bitkilerdir. 'Gayru ma'rûşât' (وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ) ise hurma ve diğer ağaçlar gibi gövdesi üzerinde dik duranlardır.» Ma'rûşât'ın, ağaçları yükseltilmiş olanlar olduğu da söylenmiştir; 'ta'rîş'in aslı yükseltmektir. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Ma'rûşât, insanların dikip yükselttiğidir. Gayru ma'rûşât ise dağlarda ve kırlarda kendiliğinden biten meyvelerdir. Hz. Ali radıyallâhu anh'ın noktalı gayn ve noktasız sîn ile «mağrûsâtin ve gayra mağrûsât» (مَغْرُوسَاتٍ وَغَيْرَ مَغْرُوسَاتٍ - dikilmiş ve dikilmemiş) şeklindeki kıraati de buna delalet eder. İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ } “ve hurmaları ve ekinleri” buyruğu: Bahçelere (cennât) dâhil olmalarına rağmen üstünlüklerinden ötürü ikisini ayrıca zikretmiştir; nitekim bu durum daha önce Bakara sûresinde: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ } “Kim Allah'a ve meleklerine düşman olursa...” ayetinde açıklanmıştı. { مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ } “ürünleri çeşit çeşit”; yani tatları [farklıdır], kimi kalitelidir, kimi düşüktür. Yenildiği için ona «ükül» adı verilmiştir. «Üküluhu» (أُكُلُهُ) ibtida ile merfûdur. «Muhtelifen» (مُخْتَلِفاً) ise onun sıfatıdır; ancak öne geçip mansub bir kelimenin peşinden geldiği için mansub kılınmıştır. Tıpkı: 'İndî tabbâhan gulâmun' (عِنْدِي طَبَّاخًا غُلَامٌ - Aşçı olarak yanımda bir köle var) demen gibidir. Şair şöyle demiştir:

الشَّرُّ مُنْتَشِرٌ يَلْقَاكَ عَنْ عُرُضٍ ... وَالصَّالِحَاتُ عَلَيْهَا مُغْلَقًا بَابُ

«Kötülük yaygındır, ansızın karşına çıkar... İyiliklerin ise kapısı üzerine kapalıdır.»

وَقِيلَ:" مُخْتَلِفاً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ مُشْكِلَةٌ مِنَ النَّحْوِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: قَدْ أَنْشَأَهَا وَلَمْ يَخْتَلِفْ أُكُلُهَا وَهُوَ ثَمَرُهَا، فَالْجَوَابُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْشَأَهَا بِقَوْلِهِ:" خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ" فَأَعْلَمَ أَنَّهُ أَنْشَأَهَا مُخْتَلِفًا أُكُلُهَا، أَيْ أَنَّهُ أَنْشَأَهَا مُقَدِّرًا فِيهِ الِاخْتِلَافَ، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا سِيبَوَيْهِ بِقَوْلِهِ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ مَعَهُ صَقْرٌ صَائِدًا بِهِ غَدًا، عَلَى الْحَالِ، كَمَا تَقُولُ، لَتَدْخُلُنَّ الدَّارَ آكِلِينَ شَارِبِينَ، أَيْ مُقَدِّرِينَ ذَلِكَ. جَوَابٌ ثَالِثٌ: أَيْ لَمَّا أَنْشَأَهُ كَانَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ، عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ لَهُ لَكَانَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ. وَلَمْ يَقُلْ أُكُلُهُمَا، لِأَنَّهُ اكْتَفَى بِإِعَادَةِ الذِّكْرِ عَلَى أَحَدِهِمَا، كقول:" وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها»

«Muhtelifen» (مُخْتَلِفاً) kelimesinin hâl olarak mansub olduğu da söylenmiştir. Ebû İshak ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu, nahiv açısından müşkül bir meseledir; çünkü: 'Onları varettiğinde henüz yemişi olan yiyeceği çeşit çeşit olmamıştı' denilir. Cevap şudur: Yüce Allah, { خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” buyruğuyla onları varetti ve yemişi çeşit çeşit olacak şekilde varettiğini bildirdi; yani onları o farklılığı takdir ederek yarattı. Sîbeveyhi bunu şu sözüyle açıklamıştır: 'Yarın avlamak üzere yanında doğan bulunan bir adama uğradım' [cümlesinde] 'avlamak üzere' ifadesi hâldir; tıpkı: 'Sizler yiyip içenler olarak eve gireceksiniz' yani 'bunu takdir edenler olarak' demen gibi. Üçüncü bir cevap: Yani onu var ettiğinde yemişi çeşit çeşit idi; şu anlamda ki, şayet onun yemişi olsaydı çeşit çeşit olurdu. 'İkisinin yemişi' (ükülühümâ) demedi; çünkü birini zikretmekle yetindi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru dağılıp gittiler...”

" أي إليهما. وقد تقدم هذا المعنى.

" Yani o ikisine [aittir]. Bu mana daha önce geçmişti.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ) عَطْفٌ عَلَيْهِ (مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ) نصب على الحال، وَفِي هَذِهِ أَدِلَّةٌ ثَلَاثَةٌ، أَحَدُهَا مَا تَقَدَّمَ مِنْ قِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ الْمُتَغَيِّرَاتِ لَا بدلها مِنْ مُغَيِّرٍ. الثَّانِي عَلَى الْمِنَّةِ مِنْهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْنَا، فَلَوْ شَاءَ إِذْ خَلَقَنَا أَلَّا يَخْلُقَ لنا غذاء، إذ خَلَقَهُ أَلَّا يَكُونَ جَمِيلَ الْمَنْظَرِ طَيِّبَ الطَّعْمِ، وَإِذْ خَلَقَهُ كَذَلِكَ أَلَّا يَكُونَ سَهْلَ الْجَنْيِ، فَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ ابْتِدَاءً، لأنه لا يجب عليه شي. الثَّالِثُ عَلَى الْقُدْرَةِ فِي أَنْ يَكُونَ الْمَاءُ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ الرُّسُوبُ يَصْعَدُ بِقُدْرَةِ اللَّهِ الْوَاحِدِ عَلَّامِ الْغُيُوبِ مِنْ أَسَافِلِ الشَّجَرَةِ إِلَى أَعَالِيهَا، حَتَّى إِذَا انْتَهَى إِلَى آخِرِهَا نَشَأَ فِيهَا أَوْرَاقٌ لَيْسَتْ مِنْ جِنْسِهَا، وَثَمَرٌ خَارِجٌ مِنْ صِفَتِهِ الْجُرْمُ الْوَافِرُ، وَاللَّوْنُ الزَّاهِرُ، وَالْجَنْيُ الْجَدِيدُ، وَالطَّعْمُ اللَّذِيذُ، فَأَيْنَ الطَّبَائِعُ وَأَجْنَاسُهَا، وَأَيْنَ الْفَلَاسِفَةُ وَأُنَاسُهَا، هَلْ فِي قُدْرَةِ الطَّبِيعَةِ أَنْ تُتْقِنَ هَذَا الْإِتْقَانَ، أَوْ تُرَتِّبَ هَذَا التَّرْتِيبَ الْعَجِيبَ! كَلَّا! لَا يَتِمُّ ذَلِكَ فِي الْعُقُولِ إِلَّا لِحَيٍّ عَالِمٍ قَدِيرٍ مُرِيدٍ. فَسُبْحَانُ مَنْ له في كل شي آيَةٌ وَنِهَايَةٌ! وَوَجْهُ اتِّصَالِ هَذَا بِمَا قَبْلَهُ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَشْرَكُوا مَعَهُ وَحَلَّلُوا وَحَرَّمُوا دَلَّهُمْ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ بِأَنَّهُ خَالِقُ الْأَشْيَاءِ، وَأَنَّهُ جَعَلَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ أَرْزَاقًا لَهُمْ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ) فهذان بناء ان جاءا بصيغة أفعل، أحدهما مباح كقول:" فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ " وَالثَّانِي وَاجِبٌ. وَلَيْسَ يَمْتَنِعُ فِي الشَّرِيعَةِ اقْتِرَانُ الْمُبَاحِ وَالْوَاجِبِ، وَبَدَأَ بِذِكْرِ نِعْمَةِ الْأَكْلِ قَبْلَ الْأَمْرِ بِإِيتَاءِ الْحَقِّ لِيُبَيِّنَ أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالنِّعْمَةِ كَانَ مِنْ فَضْلِهِ قَبْلَ التَّكْلِيفِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ) اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْحَقِّ، مَا هُوَ، فَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَطَاوُسٌ وَالْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ وَابْنُ الْحَنَفِيَّةِ وَالضَّحَّاكُ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: هِيَ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ، الْعُشْرُ وَنِصْفُ الْعُشْرِ. وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَبِهِ قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ. وَحَكَى الزَّجَّاجُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ قِيلَ فِيهَا إِنَّهَا نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَعَطَاءٌ وَالْحَكَمُ وَحَمَّادٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: هُوَ حَقٌّ فِي المال سوى الزكاة، الله به ندبا. وروى عن

Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “Zeytini ve narı da [yaratan O'dur]” buyruğu önceki [kelimelere] atfedilmiştir. { مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “[Birbirine] benzer ve benzemez olarak” kısmı ise hâl olarak mansub kılınmıştır. Bunda üç delil bulunmaktadır: Birincisi, değişen varlıkların mutlaka bir değiştiricisinin olması gerektiğine dair daha önce geçen delildir. İkincisi, O Sübhân olan [Allah]'ın bize olan lütfuna [delildir]. Şayet dileseydi bizi yarattığında bize gıda yaratmazdı; onu yarattığında güzel manzaralı ve hoş lezzetli kılmazdı; böyle yarattığında da toplanması kolay olmazdı. Başlangıçta bunları yapmak O'nun üzerine bir zorunluluk değildi, zira O'na hiçbir şey vacip (zorunlu) değildir. Üçüncüsü, tabiatı gereği dibe çöken suyun, yegâne bir ve gaybları hakkıyla bilen Allah'ın kudretiyle ağacın en altından en yukarısına kadar çıkmasına dair kudrettir. Öyle ki su ağacın en ucuna ulaştığında, ağacın kendi cinsinden olmayan yapraklar ve niteliği bakımından iri cüsseli, parlak renkli, taze toplanmış ve lezzetli tadıyla [ağaçtan bambaşka] bir meyve meydana gelir. Nerede kaldı tabiatlar ve cinsleri? Nerede kaldı felsefeciler ve onların bağlıları? Tabiatın gücünde bu mükemmelliği sergilemek yahut bu hayret verici düzeni kurmak var mıdır? Asla! Akıllarda bu ancak diri, bilen, kadir ve dileyen [bir yaratıcı] sayesinde gerçekleşebilir. Her şeyde bir delili ve bir son noktası bulunan [Allah] noksanlıklardan münezzehtir! Bunun kendisinden önceki kısımla irtibat yönü şudur: Kâfirler Allah'a yalan yere iftira edip O'na ortak koştuklarında ve [kendi kafalarına göre] helal ve haram kıldıklarında, [Allah] her şeyin yaratıcısı olduğunu ve bu varlıkları onlara rızık kıldığını belirterek birliğine delil getirmiştir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “Ürün verdiği zaman ürününden yiyin ve hasat günü de hakkını verin” buyruğunda yer alan bu iki ifade «if'al» kipinde gelmiş iki yapıdır. Bunlardan biri { فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzüne dağılın” buyruğunda olduğu gibi mubahtır, ikincisi ise vaciptir. Şeriatta mubah ile vacibin bir arada anılması imkânsız değildir. Hakkın verilmesi emredilmeden önce yeme nimetinin zikredilmesiyle başlanması, nimetle başlamanın mükellef kılınmadan önce O'nun bir lütfu olduğunu açıklamak içindir. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “Hasat günü de hakkını verin” buyruğundaki bu hakkın ne olduğu hususunda insanlar ihtilaf etmişlerdir. Enes b. Mâlik, İbn Abbâs, Tâvûs, el-Hasan, İbn Zeyd, İbnü'l-Hanefiyye, ed-Dahhâk ve Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demişlerdir: O, farz kılınan zekâttır; yani öşür (onda bir) ve yarım öşürdür (yirmide bir). İbn Vehb ve İbnü'l-Kāsım, ayetin tefsirinde bunu Mâlik'ten rivayet etmişlerdir; Şâfiî'nin bazı ashabı da bu görüşü benimsemiştir. ez-Zeccâc, bu ayet hakkında Medine'de indiğinin söylendiğini nakletmiştir. Ali b. el-Hüseyin, Atâ, el-Hakem, Hammâd, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid ise şöyle demiştir: Bu, zekât haricinde malda bulunan [ve] Allah'ın mendup olarak emrettiği bir haktır. Şöyle rivayet edilmiştir:

ابْنِ عُمَرَ وَمُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ أَيْضًا، وَرَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ مُجَاهِدٌ: إِذَا حَصَدْتَ فَحَضَرَكَ الْمَسَاكِينُ فَاطْرَحْ لَهُمْ مِنَ السُّنْبُلِ، وَإِذَا جَذَذْتَ فَأَلْقِ لَهُمْ مِنَ الشَّمَارِيخِ، وَإِذَا دَرَسْتَهُ وَدُسْتَهُ وَذَرَيْتَهُ فَاطْرَحْ لَهُمْ مِنْهُ، وَإِذَا عَرَفْتَ كَيْلَهُ فَأَخْرِجْ مِنْهُ زَكَاتَهُ. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ هُوَ مَنْسُوخٌ بِالزَّكَاةِ، لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَآيَةُ الزَّكَاةِ لَمْ تَنْزِلْ إِلَّا بِالْمَدِينَةِ:" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً "،" وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ". رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ الْحَنَفِيَّةِ وَالْحَسَنِ وَعَطِيَّةِ الْعَوْفِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَقَالَ سُفْيَانُ: سَأَلْتُ السُّدِّيَّ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ. نَسَخَهَا الْعُشْرُ وَنِصْفُ الْعُشْرِ. فَقُلْتُ عَمَّنْ؟ فَقَالَ عَنِ الْعُلَمَاءِ. السَّادِسَةُ- وَقَدْ تَعَلَّقَ أَبُو حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَبِعُمُومِ مَا فِي قَوْلِهِ ﵇:" فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِنَضْحٍ أَوْ دَالِيَةٍ نِصْفُ الْعُشْرِ" فِي إِيجَابِ الزَّكَاةِ فِي كُلِّ مَا تُنْبِتُ الْأَرْضُ طَعَامًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ عَنْهُ: إِلَّا الْحَطَبَ وَالْحَشِيشَ وَالْقَضْبَ وَالتِّينَ وَالسَّعَفَ وَقَصَبَ الذَّرِيرَةِ وَقَصَبَ السُّكَّرِ. وَأَبَاهُ الْجُمْهُورُ، مُعَوِّلِينَ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْحَدِيثِ بَيَانُ مَا يُؤْخَذُ مِنْهُ الْعُشْرُ وَمَا يُؤْخَذُ مِنْهُ نِصْفُ الْعُشْرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا اخْتِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِيمَا عَلِمْتُ أَنَّ الزَّكَاةَ وَاجِبَةٌ فِي الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ وَالزَّبِيبِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا زَكَاةَ فِي غَيْرِهَا. رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ وَالشَّعْبِيِّ. وَقَالَ بِهِ مِنَ الْكُوفِيِّينَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى والثوري والحسن بن صالح وابن المبارك يَحْيَى بْنُ آدَمَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو عُبَيْدٍ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي مُوسَى، فَإِنَّهُ كَانَ لَا يَأْخُذُ الزَّكَاةَ إِلَّا مِنَ الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ وَالزَّبِيبِ، ذَكَرَهُ وَكِيعٌ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِيهِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: الزَّكَاةُ وَاجِبَةٌ فِي كُلِّ مُقْتَاتٍ مُدَّخَرٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّمَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِيمَا يَيْبَسُ يدخر في كل مقتات مأكولا. ولا شي فِي الزَّيْتُونِ لِأَنَّهُ إِدَامٌ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ مِثْلَهُ. وَقَالَ أَحْمَدُ أَقْوَالًا أَظْهَرُهَا أَنَّ الزَّكَاةَ إنما تجب في كل ما قال أبو حنيفة إذا كان

... İbn Ömer ve Muhammed b. el-Hanefiyye'den de [rivayet edilmiştir]. Bunu Ebû Saîd el-Hudrî de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: “Hasat ettiğinde yoksullar yanına gelirse onlara başaklardan ver; hurmayı devşirdiğinde onlara hurma salkımlarından at; dövdüğünde, çiğnediğinde (harmanladığında) ve savurduğunda onlara ondan ver; ölçeğini belirlediğinde ise ondan zekâtını çıkar.” Üçüncü bir görüşe göre bu [hüküm], zekât ile mensuhtur (yürürlükten kaldırılmıştır). Çünkü bu sure Mekkîdir; zekât ayeti ise ancak Medine'de inmiştir: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka (zekât) al”, { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin”. [Bu görüş] İbn Abbâs, İbnü'l-Hanefiyye, el-Hasan, Atiyye el-Avfî, en-Nehaî ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Süfyân şöyle demiştir: es-Süddî'ye bu ayeti sordum, o da: “Onu öşür ve yarım öşür neshetti” dedi. “Kime dayanarak [bunu söylüyorsun]?” diye sordum; o da: “İlim ehline dayanarak” dedi. Altıncısı- Ebû Hanîfe, yiyecek olsun veya olmasın toprağın bitirdiği her şeyde zekâtın vacip olduğu hususunda bu ayete ve Peygamber aleyhisselâm'ın: « فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِنَضْحٍ أَوْ دَالِيَةٍ نِصْفُ الْعُشْرِ » «Göğün (yağmurun) suladığında öşür (onda bir), nadv (su taşıyan deve) veya dâliye (su dolabı/çıkrık) ile sulananlarda ise yarım öşür (yirmide bir) vardır» hadisinin genel anlamına dayanmıştır. Ebû Yûsuf ondan [şöyle nakletmiştir]: “Odun, kuru ot, yonca/yaş ot, incir, hurma dalı/yaprağı, kokulu kamış (zerîre) ve şeker kamışı hariçtir.” Cumhur ise hadisten maksadın [sulama türüne göre] kendisinden öşür alınan ile kendisinden yarım öşür alınan şeylerin açıklanması olduğuna dayanarak bunu kabul etmemiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: “Bildiğim kadarıyla buğday, arpa, hurma ve kuru üzümde zekâtın vacip olduğu hususunda âlimler arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur.” Bir grup ise: “Bunların dışındakilerde zekât yoktur” demiştir. Bu [görüş], el-Hasan, İbn Sîrîn ve eş-Şa'bî'den rivayet edilmiştir. Kûfelilerden İbn Ebî Leylâ, es-Sevrî, el-Hasan b. Sâlih, İbnü'l-Mübârek ve Yahyâ b. Âdem bu görüşü benimsemiş, Ebû Ubeyd de buna meyletmiştir. Bu, Ebû Mûsâ vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir ve aynı zamanda Ebû Mûsâ'nın mezhebidir; zira o zekâtı sadece buğday, arpa, hurma ve kuru üzümden alırdı. Bunu Vekî', Talha b. Yahyâ'dan, o Ebû Bürde'den, o da babasından nakletmiştir. Mâlik ve mezhep arkadaşları: “Zekât, temel gıda maddesi olup (muktet) depolanabilen (müddehar) her şeyde vaciptir” demişlerdir. Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir. Şâfiî şöyle demiştir: “Zekât ancak kurutulan, depolanan, temel gıda maddesi olup yenebilen şeylerde vacip olur. Zeytinde ise hiçbir şey (zekât) yoktur; çünkü o katıktır.” Ebû Sevr de bunun benzerini söylemiştir. Ahmed ise birtakım görüşler belirtmiştir; bunların en açığı şudur: Zekât, ancak Ebû Hanîfe'nin söylediği her şeyde [şu şartla] vaciptir: Eğer...

يُوَسَّقُ، فَأَوْجَبَهَا فِي اللَّوْزِ لِأَنَّهُ مَكِيلٌ دُونَ الجوز لأنه معدود. واحتج بقول ﵇: (لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنْ تَمْرٍ أَوْ حَبٍّ صَدَقَةٌ) قَالَ: فَبَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّ مَحِلَّ الْوَاجِبِ هُوَ الْوَسْقُ، وَبَيَّنَ الْمِقْدَارَ الَّذِي يَجِبُ إِخْرَاجُ الْحَقِّ مِنْهُ. وَذَهَبَ النَّخَعِيُّ إِلَى أَنَّ الزَّكَاةَ وَاجِبَةٌ فِي كُلِّ مَا أَخْرَجَتْهُ الْأَرْضُ، حَتَّى فِي عَشْرِ دَسَاتِجَ مِنْ بَقْلِ دَسْتَجَةَ بَقْلٍ. وَقَدِ اخْتُلِفَ عَنْهُ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَإِنَّهُ كَتَبَ أَنْ يُؤْخَذَ مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ الْعُشْرُ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ سِمَاكِ بْنِ الْفَضْلِ، قَالَ: كَتَبَ عُمَرُ ... ، فَذَكَرَهُ. وَهُوَ قَوْلُ حَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ وَتِلْمِيذِهِ أَبِي حَنِيفَةَ. وَإِلَى هَذَا مَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي أَحْكَامِهِ فَقَالَ: وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَجَعَلَ الْآيَةَ مِرْآتَهُ فَأَبْصَرَ الْحَقَّ، وَأَخَذَ يَعْضُدُ مَذْهَبَ الْحَنَفِيِّ وَيُقَوِّيهِ. وَقَالَ فِي كِتَابِ (الْقَبَسِ بِمَا عَلَيْهِ الْإِمَامُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ) فَقَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ". وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي جَمِيعِ مَا تَضَمَّنَتْهُ أَوْ بَعْضِهِ، وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ، فِي (الْأَحْكَامِ) لُبَابُهُ، أَنَّ الزَّكَاةَ إِنَّمَا تَتَعَلَّقُ بِالْمُقْتَاتِ كَمَا بَيَّنَّا دُونَ الْخَضْرَاوَاتِ، وَقَدْ كَانَ بِالطَّائِفِ الرُّمَّانُ وَالْفِرْسِكُ وَالْأُتْرُجُّ فَمَا اعْتَرَضَهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا ذَكَرَهُ وَلَا أَحَدٌ مِنْ خُلَفَائِهِ. قُلْتُ: هَذَا وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْهُ فِي الْأَحْكَامِ هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَأَنَّ الْخَضْرَاوَاتِ لَيْسَ فِيهَا شي. وَأَمَّا الْآيَةُ فَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهَا، هَلْ هِيَ مُحْكَمَةٌ أَوْ مَنْسُوخَةٌ أَوْ مَحْمُولَةٌ عَلَى النَّدْبِ. وَلَا قَاطِعَ يُبَيِّنُ أَحَدَ مَحَامِلِهَا، بَلِ الْقَاطِعُ الْمَعْلُومُ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ بُكَيْرٍ فِي أَحْكَامِهِ: أَنَّ الْكُوفَةَ افْتُتِحَتْ بَعْدَ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ وَبَعْدَ اسْتِقْرَارِ الْأَحْكَامِ فِي الْمَدِينَةِ، أَفَيَجُوزُ أَنْ يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَوْ مَنْ لَهُ أَدْنَى بَصِيرَةٍ أَنْ تَكُونَ شَرِيعَةٌ مِثْلُ هَذِهِ عُطِّلَتْ فَلَمْ يُعْمَلْ بِهَا فِي دَارِ الْهِجْرَةِ وَمُسْتَقَرِّ الْوَحْيِ وَلَا فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ، حَتَّى عَمِلَ بِذَلِكَ الْكُوفِيُّونَ؟. إِنَّ هَذِهِ لَمُصِيبَةٌ فِيمَنْ ظَنَّ هَذَا وَقَالَ بِهِ! قُلْتُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا مِنْ مَعْنَى التَّنْزِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ " أَتَرَاهُ يَكْتُمُ شَيْئًا أُمِرَ بتبليغه أو ببيانه؟ حاشاه عن ذلك

...vesk edilendir (ölçekle ölçülendir). Bu sebeple bademde zekâtı vacip kılmıştır, zira o ölçekle ölçülür; fakat cevizde [zekâtı vacip] görmemiştir, zira o sayı ile sayılır. [İlgili fakih], Peygamber aleyhisselâm'ın: « لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنْ تَمْرٍ أَوْ حَبٍّ صَدَقَةٌ » «Hurma veya tahıldan beş veskden azında zekât yoktur.» buyruğunu delil getirerek şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vacibin mahallinin vesk olduğunu ve hakkın [zekâtın] çıkarılmasının vacip olduğu miktarı açıklamıştır.' en-Nehaî ise yerin çıkardığı her şeyde, hatta on demet sebzede bir demet sebze olmak üzere zekâtın vacip olduğu görüşüne varmıştır. Ondan bu hususta farklı rivayetler de nakledilmiştir. Bu, Ömer b. Abdilazîz'in de görüşüdür; nitekim o, yerin bitirdiği az veya çok her şeyden öşür alınmasını yazılı olarak emretmiştir. Bunu Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Simâk b. el-Fadl'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Ömer yazdı...' diyerek bunu zikretti. Bu aynı zamanda Hammâd b. Ebî Süleymân'ın ve talebesi Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür. İbnü'l-Arabî de Ahkâm'ında bu görüşe meyletmiş ve şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe'ye gelince; o ayeti kendisine ayna kıldı ve hakkı gördü.' [İbnü'l-Arabî böylece] Hanefî mezhebini desteklemeye ve güçlendirmeye koyuldu. el-Kabes bimâ aleyhi el-İmâm Mâlik b. Enes adlı kitabında ise şöyle demiştir: 'Yüce Allah: { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları da [var eden O'dur]” buyurmuştur. İnsanlar, ayetin kapsadığı şeylerin tamamında mı yoksa bir kısmında mı zekâtın vacip olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Biz bunu el-Ahkâm'da açıkladık. İşin özü şudur: Açıkladığımız üzere zekât sebzelere değil, ancak temel gıda maddelerine taalluk eder. Nitekim Tâif'te nar, şeftali ve ağaç kavunu vardı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [zekât için] müdahale etmedi, ne kendisi ne de halifelerinden hiçbiri bunu zikretti.' Derim ki: İbnü'l-Arabî el-Ahkâm'da zikretmemiş olsa da bu meselede sahih olan görüş budur; sebzelerde hiçbir [zekât] yoktur. Ayete gelince; onun muhkem mi, mensuh mu, yoksa mendubluğa mı hamledildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Ayetin bu hamledilişlerinden birini kesin olarak ortaya koyan kat'î bir delil yoktur. Bilakis bilinen kat'î husus, İbn Bükeyr'in Ahkâm'ında zikrettiği şu durumdur: Kûfe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından ve Medine'de hükümler istikrar kazandıktan sonra fethedilmiştir. Aklı başında veya en ufak bir basireti olan kimse; böyle bir şeriat hükmünün hicret yurdunda ve vahyin karar kıldığı yerde, keza Ebû Bekir'in hilafetinde askıya alınıp uygulanmadığını, nihayet Kûfelilerin bunu uyguladığını vehmedebilir mi? Böyle zanneden ve bunu söyleyen kimse adına bu cidden büyük bir musibettir! Derim ki: İndirilen vahyin manasından buna delalet eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun.” Tebliğ etmesi veya açıklaması emredilen bir şeyi onun gizlediğini mi sanırsın? O bundan münezzehtir.

وَقَالَ تَعَالَى:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي " وَمِنْ كَمَالِ الدِّينِ كَوْنُهُ لَمْ يَأْخُذْ مِنَ الْخَضْرَاوَاتِ شَيْئًا. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِيمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ: إِنَّ الْمَقَاثِئَ كَانَتْ تَكُونُ عِنْدَنَا تُخْرِجُ عَشَرَةَ آلَافٍ فَلَا يكون فيها شي. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ: تُزَكَّى أَثْمَانُ الْخُضَرِ إِذَا بِيعَتْ وَبَلَغَ الثَّمَنُ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ، وَقَالَهُ الْأَوْزَاعِيُّ فِي ثَمَنِ الْفَوَاكِهِ. وَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِهِمَا لِمَا ذَكَرْنَا. وَقَدْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ مُعَاذٍ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَسْأَلُهُ عَنِ الْخَضْرَاوَاتِ وَهِيَ الْبُقُولُ فَقَالَ: (ليس فيها شي). وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنْ جَابِرٍ وَأَنْسٍ وَعَلِيٍّ وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَائِشَةَ. ذَكَرَ أَحَادِيثَهُمْ الدَّارَقُطْنِيُّ ﵀. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: لَيْسَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ شي. وَاحْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ بِحَدِيثِ صَالِحِ بْنِ مُوسَى عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (فِيمَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ مِنَ الْخُضَرِ زَكَاةٌ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا حَدِيثٌ لَمْ يَرْوِهِ مِنْ ثِقَاتِ أَصْحَابِ مَنْصُورٍ أَحَدٌ هَكَذَا، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ. قُلْتُ: وَإِذَا سَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ مِنْ جِهَةِ السُّنَّةِ لِضَعْفِ أَسَانِيدِهَا فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ من تخصيص عموم الآية، وعموم قول ﵇: (فيما سقت السماء العشر) ما ذَكَرْنَا. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدُ: لَيْسَ فِي شي مِنَ الْخُضَرِ زَكَاةٌ إِلَّا مَا كَانَتْ لَهُ ثَمَرَةٌ بَاقِيَةٌ، سِوَى الزَّعْفَرَانِ وَنَحْوِهِ مِمَّا يُوزَنُ فَفِيهِ الزَّكَاةُ. وَكَانَ مُحَمَّدٌ يَعْتَبِرُ فِي الْعُصْفُرِ وَالْكَتَّانِ الْبَزْرَ، فَإِذَا بَلَغَ بَزْرُهُمَا مِنَ الْقُرْطُمِ وَالْكَتَّانِ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ كَانَ الْعُصْفُرُ وَالْكَتَّانُ تَبَعًا لِلْبَزْرِ، وَأَخَذَ مِنْهُ الْعُشْرَ أَوْ نِصْفَ الْعُشْرِ. وَأَمَّا الْقُطْنُ فَلَيْسَ (فِيهِ عِنْدَهُ دُونَ خَمْسَةِ أحمال شي، وَالْحَمْلُ ثَلَاثُمِائَةِ مَنٍّ بِالْعِرَاقِيِّ. وَالْوَرْسُ وَالزَّعْفَرَانُ لَيْسَ فيما دون خمسة أمنان منها شي. فَإِذَا بَلَغَ أَحَدُهُمَا خَمْسَةَ أَمْنَانٍ كَانَتْ فِيهِ الصَّدَقَةُ، عُشْرًا أَوْ نِصْفَ، الْعُشْرِ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: وَكَذَلِكَ قَصَبُ السُّكَّرِ الَّذِي يَكُونُ مِنْهُ السُّكَّرُ، وَيَكُونُ فِي أَرْضِ الْعُشْرِ دُونَ أَرْضِ الْخَرَاجِ، فِيهِ مَا فِي الزَّعْفَرَانِ. وَأَوْجَبَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونَ الزَّكَاةُ فِي أُصُولِ الثِّمَارِ دون البقول. وهذا خلاف

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım”. Dinin kemalinden biri de [Peygamber'in] sebzelerden hiçbir şey [zekât olarak] almamış olmasıdır. Dârekutnî'nin rivayet ettiğine göre Câbir b. Abdillâh şöyle demiştir: 'Bizim hıyar/acur bostanlarımız vardı ki on bin [dirhem mahsul] verirdi de bunlarda hiçbir şey [zekât mükellefiyeti] bulunmazdı.' Zührî ve Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: 'Sebzeler satıldığı ve bedeli iki yüz dirheme ulaştığı takdirde bu bedellerin zekâtı verilir.' Evzâî de meyve bedelleri hakkında aynı şeyi söylemiştir. Zikrettiğimiz deliller sebebiyle bu ikisinin sözünde bir delil yoktur. Tirmizî, Muâz'dan rivayet ettiğine göre Muâz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mektup yazıp sebzeleri -ki bunlar bakliyattır- sormuş, o da: « لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ » «Onlarda [zekât olarak] hiçbir şey yoktur» buyurmuştur. Bu anlam Câbir, Enes, Ali, Muhammed b. Abdillâh b. Cahş, Ebû Mûsâ ve Âişe'den de rivayet edilmiştir. Onların hadislerini Dârekutnî rahimehullâh zikretmiştir. Tirmizî şöyle demiştir: 'Bu konuda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [gelen] hiçbir şey sahih değildir.' Ebû Hanîfe'nin ashabından bazıları Sâlih b. Mûsâ'nın Mansûr'dan, onun İbrâhîm'den, onun Esved'den, onun da Âişe'den rivayet ettiği şu hadisle istidlal etmişlerdir: Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « فِيمَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ مِنَ الْخُضَرِ زَكَاةٌ » «Yerin bitirdiği sebzelerde zekât vardır» buyurdu. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: 'Bu, Mansûr'un sika ashabından hiçbirinin bu şekilde rivayet etmediği bir hadistir; o ancak İbrâhîm'in sözüdür.' Derim ki: İsnatlarının zayıflığı sebebiyle sünnet cihetinden istidlal düşünce, ayetin umumunun ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرُ » «Göğün suladığında öşür (onda bir) vardır» sözünün umumunun daha önce zikrettiğimiz şekilde tahsis edilmesinden başka [bir yol] kalmamıştır. Ebû Yûsuf ve Muhammed şöyle demişlerdir: 'Sebzelerden hiçbirinde, kalıcı bir meyvesi olanlar müstesna, zekât yoktur; safran ve benzeri tartılan şeyler ise hariçtir, bunlarda zekât vardır.' Muhammed, aspir (kurtum) ve ketende tohumu muteber sayardı. Bu ikisinin aspir ve keten tohumu beş veske ulaştığında aspir ve keten tohuma tabi olur ve ondan öşür veya yarım öşür alınırdı. Pamuğa gelince, onun nezdinde beş yükten azında [zekât olarak] bir şey yoktur; bir yük ise Irak ölçüsüyle üç yüz mendir. Vers ve safranda ise beş menden azında bir şey yoktur. İkisinden biri beş mene ulaştığında onda öşür veya yarım öşür zekât gerekir. Ebû Yûsuf şöyle demiştir: 'Aynı şekilde kendisinden şeker elde edilen ve haraç arazisinde değil de öşür arazisinde yetişen şeker kamışında da safrandaki hüküm geçerlidir.' Abdülmelik b. el-Mâcişûn ise sebzelerde değil, meyve ağaçlarının mahsullerinde zekâtı vacip kılmıştır. Bu ise...

مَا عَلَيْهِ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، لَا زَكَاةَ عِنْدَهُمْ لَا فِي اللَّوْزِ وَلَا فِي الْجَوْزِ وَلَا فِي الْجِلَّوْزِ وَمَا كَانَ مِثْلَهَا، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ يُدَّخَرُ. كَمَا أَنَّهُ لَا زَكَاةَ عِنْدَهُمْ فِي الْإِجَّاصِ وَلَا فِي التُّفَّاحِ وَلَا فِي الْكُمَّثْرَى، وَلَا مَا كَانَ مِثْلَ ذَلِكَ كُلِّهِ مِمَّا لَا يُيْبَسُ وَلَا يُدَّخَرُ. وَاخْتَلَفُوا فِي التِّينِ، وَالْأَشْهَرُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَغْرِبِ مِمَّنْ يَذْهَبُ مَذْهَبَ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا زَكَاةَ عِنْدَهُمْ فِي التِّينِ. إِلَّا عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ حَبِيبٍ فَإِنَّهُ كَانَ يَرَى فِيهِ الزَّكَاةَ عَلَى مَذْهَبِ مَالِكٍ، قِيَاسًا عَلَى التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ جماعة من أهل العلم البغداد بين الْمَالِكِيِّينَ، إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ وَمَنِ اتَّبَعَهُ. قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ: السُّنَّةُ الَّتِي لَا اخْتِلَافَ فِيهَا عِنْدَنَا، وَالَّذِي سَمِعْتُهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، أنه ليس في شي مِنَ الْفَوَاكِهِ كُلِّهَا صَدَقَةٌ: الرُّمَّانُ وَالْفِرْسِكُ وَالتِّينُ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ. وَمَا لَمْ يُشْبِهْهُ إِذَا كَانَ مِنَ الْفَوَاكِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَأَدْخَلَ التِّينَ فِي هَذَا الْبَابِ، وَأَظُنُّهُ (وَاللَّهُ أَعْلَمُ) لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّهُ يُيْبَسُ وَيُدَّخَرُ وَيُقْتَاتُ، وَلَوْ عَلِمَ ذَلِكَ مَا أَدْخَلَهُ فِي هَذَا الْبَابِ، لِأَنَّهُ أَشْبَهُ بِالتَّمْرِ وَالزَّبِيبِ مِنْهُ بِالرُّمَّانِ. وَقَدْ بَلَغَنِي عَنِ الْأَبْهَرِيِّ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُفْتُونَ بِالزَّكَاةِ فِيهِ، وَيَرَوْنَهُ مَذْهَبَ مَالِكٍ عَلَى أُصُولِهِ عِنْدَهُمْ. وَالتِّينُ مَكِيلٌ يُرَاعَى فِيهِ الْخَمْسَةُ الْأَوْسُقُ وَمَا كَانَ مِثْلَهَا وَزْنًا، وَيُحْكَمُ فِي التِّينِ عِنْدَهُمْ بِحُكْمِ التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ الْمُجْتَمَعِ عليهما. وقال الشافعي: لا زكاة في شي مِنَ الثِّمَارِ غَيْرَ التَّمْرِ وَالْعِنَبِ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَخَذَ الصَّدَقَةَ مِنْهُمَا وَكَانَا قُوتًا بِالْحِجَازِ يُدَّخَرُ. قَالَ: وَقَدْ يُدَّخَرُ الْجَوْزُ وَاللَّوْزُ وَلَا زَكَاةَ فِيهِمَا، لِأَنَّهُمَا لَمْ يَكُونَا بِالْحِجَازِ قُوتًا فِيمَا عَلِمْتُ، وَإِنَّمَا كانا فاكهة. ولا زكاة في الزيتون، لقول تَعَالَى:" وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ" فَقَرَنَهُ مَعَ الرُّمَّانِ، وَلَا زَكَاةَ فِيهِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ التِّينَ أَنْفَعُ مِنْهُ فِي الْقُوتِ وَلَا زَكَاةَ فِيهِ. وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلٌ بزكاة الزيتون قاله بالعراق، والأول قال بِمِصْرَ، فَاضْطَرَبَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الزَّيْتُونِ، وَلَمْ يَخْتَلِفْ فِيهِ قَوْلُ مَالِكٍ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ عِنْدَهُمَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ. وَاتَّفَقَا جَمِيعًا عَلَى أَنْ لَا زَكَاةَ فِي الرُّمَّانِ، وَكَانَ يَلْزَمُهُمَا إِيجَابُ الزَّكَاةِ فِيهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَإِنْ كَانَ الرُّمَّانُ خَرَجَ بِاتِّفَاقٍ فَقَدْ بَانَ بِذَلِكَ الْمُرَادُ بِأَنَّ الْآيَةَ لَيْسَتْ عَلَى عُمُومِهَا، وَكَانَ الضَّمِيرُ عَائِدًا عَلَى بَعْضِ الْمَذْكُورِ دُونَ بعض. والله أعلم.

Mâlik ve ashabının benimsediği görüşe göre, depolansa dahi onlara göre ne bademde, ne cevizde, ne fındıkta (cillvez) ne de benzerlerinde zekât vardır. Yine onlara göre erikte (iccâs), elmada, armutta ve kurutulup depolanmayan benzerlerinin hiçbirinde zekât yoktur. İncir konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in mezhebine mensup Mağrib ehli nezdinde en meşhur olan görüş, onlara göre incirde zekâtın olmadığıdır. Ancak Abdülmelik b. Habîb müstesnadır; zira o, hurma ve kuru üzüme kıyasla Mâlik'in mezhebine göre incirde zekât olduğu görüşündeydi. Mâlikîlerden Bağdatlı bir grup ilim ehli, İsmâil b. İshâk ve ona tâbi olanlar da bu görüşü benimsemişlerdir. Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: "Bizim katımızda kendisinde ihtilaf bulunmayan sünnet ve ilim ehlinden işittiğim husus şudur: Nar, şeftali (firsık), incir ve benzerleri gibi meyve türünden olduğu müddetçe -benzeri olsun veya olmasın- hiçbir meyvede sadaka (zekât) yoktur." Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: [Mâlik] inciri bu bâba dâhil etmiştir. Zannımca (en doğrusunu Allah bilir) onun kurutulduğunu, depolandığını ve temel gıda yapıldığını bilmiyordu. Eğer bunu bilseydi onu bu bâba dâhil etmezdi; çünkü incir, nara nispetle hurma ve kuru üzüme daha çok benzemektedir. Bana ulaştığına göre el-Ebherî ve ashabından bir grup incirde zekât olduğuna dair fetva verirler ve bunu kendi nezdlerindeki usullerine binaen Mâlik'in mezhebi olarak görürlerdi. İncir ölçekle ölçülen (mekîl) bir üründür; onda beş vesk ve ağırlık bakımından beş veske denk gelen miktar gözetilir. Onlara göre incir hakkında, üzerinde icmâ edilen hurma ve kuru üzümün hükmüyle hükmedilir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Hurma ve üzüm haricindeki hiçbir meyvede zekât yoktur. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadakayı (zekâtı) bu ikisinden almıştır ve bunlar Hicaz'da depolanan temel gıdaydı. [Şâfiî] şöyle demiştir: Ceviz ve badem depolanabilmektedir; fakat bildiğim kadarıyla Hicaz'da temel gıda maddesi olmadıkları, yalnızca meyve oldukları için bu ikisinde zekât yoktur. Zeytinde de zekât yoktur; zira Yüce Allah: { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “Zeytini ve narı [da var ettik]” buyurarak onu nar ile birlikte zikretmiştir, narda ise zekât yoktur. Ayrıca incir, temel gıda olma bakımından zeytinden daha faydalıdır ve onda da zekât yoktur. Şâfiî'nin Irak'ta söylediği zeytinde zekât olduğuna dair bir görüşü de vardır; ilk görüşünü ise Mısır'da söylemiştir. Böylece Şâfiî'nin zeytin hakkındaki görüşü ihtilaflı (muztarip) olmuş, Mâlik'in görüşü ise bu konuda ihtilaf etmemiştir. Bu da ayetin her iki âlime göre de neshedilmemiş muhkem olduğuna delalet etmiştir. Her ikisi de narda zekât olmadığı konusunda ittifak etmişlerdir; hâlbuki zekâtı onda da vacip kılmaları gerekirdi. Ebû Ömer şöyle demiştir: Şayet nar ittifakla [zekât dışı] kalmışsa, böylece ayetin genel (âmm) üzere olmadığı, zamirin zikredilenlerin tamamına değil bir kısmına raci olduğu anlaşılmış olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قُلْتُ: بِهَذَا اسْتَدَلَّ مَنْ أَوْجَبَ الْعُشْرَ فِي الْخَضْرَاوَاتِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ:" وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ" وَالْمَذْكُورُ قَبْلَهُ الزَّيْتُونُ وَالرُّمَّانُ، وَالْمَذْكُورُ عَقِيبَ. جملة ينصرف إلى الأخير بلا خلاف، قال إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا لُقِّحَتْ رُمَّانَةٌ قَطُّ إِلَّا بِقَطْرَةٍ مِنْ مَاءِ الْجَنَّةِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَكَلْتُمُ الرُّمَّانَةَ فَكُلُوهَا بِشَحْمِهَا فَإِنَّهُ دِبَاغُ الْمَعِدَةِ. وَذَكَرَ ابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِ دِمَشْقَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا تَكْسِرُوا الرُّمَّانَةَ مِنْ رَأْسِهَا فَإِنَّ فِيهَا دُودَةً يَعْتَرِي مِنْهَا الْجُذَامُ. وَسَيَأْتِي مَنَافِعُ زَيْتِ الزَّيْتُونِ فِي سُورَةِ" الْمُؤْمِنُونَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَمِمَّنْ قَالَ بِوُجُوبِ زَكَاةِ الزَّيْتُونِ الزُّهْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَاللَّيْثُ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَأَبُو ثَوْرٍ. قَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَاللَّيْثُ: يُخْرَصُ زَيْتُونًا وَيُؤْخَذُ زَيْتًا صَافِيًا. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يُخْرَصُ، وَلَكِنْ يُؤْخَذُ الْعُشْرُ بَعْدَ أَنْ يُعْصَرَ وَيَبْلُغَ كَيْلُهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ: يُؤْخَذُ مِنْ حَبِّهِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَوْمَ حَصادِهِ" قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ" حَصَادَهُ" بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ مَشْهُورَتَانِ، وَمِثْلُهُ الصِّرَامُ وَالصَّرَامُ وَالْجَذَاذُ وَالْجِذَاذُ وَالْقَطَافُ وَالْقِطَافُ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وَقْتِ الْوُجُوبِ على ثلاثة أقوال: الأولى: أنه وقت الجذاذ، قال محمد بن مسلمة، لقول تَعَالَى:" يَوْمَ حَصادِهِ". الثَّانِي: يَوْمُ الطِّيبِ، لِأَنَّ مَا قَبْلَ الطِّيبِ يَكُونُ عَلَفًا لَا قُوتًا وَلَا طَعَامًا، فَإِذَا طَابَ وَحَانَ الْأَكْلُ الَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ وَجَبَ الْحَقُّ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، إِذْ بِتَمَامِ النِّعْمَةِ يَجِبُ شُكْرُ النعمة، ويكون الإيتاء الْحَصَادِ لِمَا قَدْ وَجَبَ يَوْمَ الطِّيبِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ يَكُونُ بَعْدَ تَمَامِ الْخَرْصِ، لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ يَتَحَقَّقُ الْوَاجِبُ فِيهِ مِنَ الزَّكَاةِ فَيَكُونُ شَرْطًا لِوُجُوبِهَا. أَصْلُهُ مَجِيءُ السَّاعِي فِي الْغَنَمِ، وَبِهِ قَالَ الْمُغِيرَةُ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِنَصِّ التَّنْزِيلِ. وَالْمَشْهُورُ مِنَ الْمَذْهَبِ الثَّانِي، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَفَائِدَةُ الخلاف إذا مات بعد الطيب

Derim ki: Sebzelerde öşrün vacip olduğunu söyleyenler bununla delil getirmişlerdir. Çünkü Yüce Allah { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “Hasat edildiği gün hakkını verin” buyurmuştur. Ondan önce zikredilen ise zeytin ve nardır. İkiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Bir cümlenin ardından zikredilen [hüküm], ihtilafsız olarak sonuncusuna raci olur. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Cennet suyundan bir damla damlamayan hiçbir nar aşılanmamıştır.” Ali kerremallâhu vecheh'ten de şöyle rivayet edilmiştir: “Narı yediğinizde içindeki beyaz zarıyla birlikte yiyin; çünkü o mideyi tabaklar.” İbn Asâkir, Târîhu Dımaşk adlı eserinde İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Narı baş kısmından kırmayınız; zira onda cüzzama yol açan bir kurtçuk vardır.” Zeytinyağının faydaları ise inşâallahu teâlâ el-Mü'minûn Sûresi'nde gelecektir. Zeytinde zekâtın vacip olduğunu söyleyenler arasında ez-Zührî, el-Evzâî, el-Leys, es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve ashabı ile Ebû Sevr yer alır. Ez-Zührî, el-Evzâî ve el-Leys şöyle demişlerdir: Zeytin olarak tahmin edilir (hars yapılır) ve saf yağ olarak alınır. Mâlik ise şöyle demiştir: Tahmin edilmez; ancak sıkıldıktan ve ölçüsü beş veske ulaştıktan sonra öşrü alınır. Ebû Hanîfe ve es-Sevrî ise: “Tanesinden alınır” demişlerdir. Yedincisi- Yüce Allah'ın { يَوْمَ حَصادِهِ } “Hasat edildiği gün” buyruğudur. Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım ha harfini fetha ile “hasâdihî” (حَصَادِهِ) şeklinde, diğerleri ise kesre ile okumuşlardır. Bunlar meşhur iki lehçedir. Es-sırâm ile es-sarâm, el-cezâz ile el-cizâz, el-kıtâf ile el-katâf da bunun gibidir. Âlimler [zekâtın] vücup vakti hususunda üç görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bunun devşirme vakti (cezâz) olduğudur. Muhammed b. Mesleme, Yüce Allah'ın { يَوْمَ حَصادِهِ } “Hasat edildiği gün” buyruğu gereğince bu görüşü belirtmiştir. İkincisi: Olgunlaşma (tıyb) günüdür. Çünkü olgunlaşmadan önce o yiyecek veya gıda değil, hayvan yemi olur. Olgunlaşıp Allah'ın lütfettiği yeme vakti geldiğinde Allah'ın emrettiği hak vacip olur. Zira nimetin tamamlanmasıyla nimete şükretmek vacip olur; hasat vaktinde vermek ise olgunlaşma günü vacip olmuş olan şey içindir. Üçüncüsü: Bunun tahmin (hars) işleminin tamamlanmasından sonra olduğudur. Çünkü zekât olarak verilmesi gereken miktar o zaman kesinleşir ve böylece onun vücubunun bir şartı olur. Bunun aslı koyunlarda [zekât] memurunun gelmesidir; el-Mugîre bu görüştedir. Sahih olan ise ayetin açık nassı sebebiyle birinci görüştür. Mezhepte meşhur olan ise ikinci görüştür ve eş-Şâfiî de bunu söylemiştir. İhtilafın semeresi, şayet [ürün sahibi] olgunlaşmadan sonra ölürse...

زُكِّيَتْ عَلَى مِلْكِهِ، أَوْ قَبْلَ الْخَرْصِ عَلَى وَرَثَتِهِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ: إِنَّمَا قَدَّمَ الْخَرْصَ تَوْسِعَةً عَلَى أَرْبَابِ الثِّمَارِ، وَلَوْ قَدَّمَ رجل زكاته بعد الخرص وقبل الجذاذ يُجْزِهِ، لِأَنَّهُ أَخْرَجَهَا قَبْلَ وُجُوبِهَا. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْقَوْلِ بِالْخَرْصِ وَهِيَ:- الثَّامِنَةُ- فَكَرِهَهُ الثَّوْرِيُّ وَلَمْ يُجِزْهُ بِحَالٍ، وَقَالَ: الْخَرْصُ غَيْرُ مُسْتَعْمَلٍ. قَالَ: وَإِنَّمَا عَلَى رَبِّ الْحَائِطِ أَنْ يُؤَدِّيَ عُشْرَ مَا يَصِيرُ فِي يَدِهِ لِلْمَسَاكِينِ إِذَا بَلَغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ. وَرَوَى الشَّيْبَانِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ قَالَ: الْخَرْصُ الْيَوْمَ بِدْعَةٌ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى خِلَافِ هَذَا، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَالْمُعْظَمُ عَلَى جَوَازِهِ فِي النَّخْلِ وَالْعِنَبِ، لِحَدِيثِ عَتَّابِ بْنِ أُسَيْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَهُ وَأَمَرَهُ أَنْ يَخْرُصَ الْعِنَبَ كَمَا يَخْرُصُ النَّخْلَ وَتُؤْخَذُ زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤْخَذُ زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ. وَقَالَ دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ: الْخَرْصُ لِلزَّكَاةِ جَائِزٌ فِي النَّخْلِ، وَغَيْرُ جَائِزٍ فِي الْعِنَبِ، وَدَفَعَ حَدِيثَ عَتَّابِ بْنِ أُسَيْدٍ لِأَنَّهُ مُنْقَطِعٌ وَلَا يَتَّصِلُ من طريق صحيح، قال أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ. التَّاسِعَةُ: وَصِفَةُ الْخَرْصِ أَنْ يُقَدَّرَ مَا عَلَى نَخْلِهِ رُطَبًا وَيُقَدَّرُ مَا يَنْقُصُ لَوْ يُتَمَّرُ، ثُمَّ يُعْتَدُّ بِمَا بَقِيَ بَعْدَ النَّقْصِ وَيُضِيفُ بَعْضَ ذَلِكَ إِلَى بَعْضٍ حَتَّى يَكْمُلَ الْحَائِطُ، وَكَذَلِكَ فِي الْعِنَبِ (في كل دالية). العاشر- وَيَكْفِي فِي الْخَرْصِ الْوَاحِدُ كَالْحَاكِمِ. فَإِذَا كَانَ فِي التَّمْرِ زِيَادَةٌ عَلَى مَا خَرِصَ لَمْ يَلْزَمْ رَبَّ الْحَائِطِ الْإِخْرَاجُ عَنْهُ، لِأَنَّهُ حُكْمٌ قد نفذ، قال عبد الوهاب. وكذلك إذا نقصى لَمْ تَنْقُصِ الزَّكَاةُ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الْمُسْلِمُونَ يُخْرَصُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ يُؤْخَذُ مِنْهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْخَرْصِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- فَإِنِ اسْتَكْثَرَ رَبُّ الْحَائِطِ الْخَرْصَ خَيَّرَهُ الْخَارِصُ فِي أَنْ يُعْطِيَهُ مَا خَرَصَ وَأَخْذِ خَرْصِهِ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: خَرَصَ ابْنُ رَوَاحَةَ أَرْبَعِينَ أَلْفَ وَسْقٍ، وَزَعَمَ أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا خَيَّرَهُمْ أَخَذُوا التَّمْرَ وَأَعْطَوْهُ عِشْرِينَ أَلْفَ وَسْقٍ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ فَقُلْتُ لِعَطَاءٍ: فَحَقَّ على الخارص إذا استكثر سيد المال

...[onun] mülkiyetindeyken zekâtı verilir; yahut harstan (tahmin işleminden) önce [vefat etmişse] mirasçıları üzerinden [zekâtı verilir]. Muhammed b. Mesleme şöyle demiştir: Hars (tahmin), sırf meyve sahiplerine kolaylık sağlamak amacıyla öne alınmıştır. Şayet bir kimse zekâtını harstan sonra ve cüzâzdan (hasattan) önce verecek olursa, henüz vücûb vaktinden önce çıkarmış olduğu için bu ona yeterli [geçerli] olmaz. Âlimler hars görüşünü benimseme hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu da şudur: Sekizinci [Mesele]- Sevrî bunu mekruh görmüş, hiçbir surette caiz kabul etmemiş ve: “Hars uygulanmaz” demiştir. [Devamla] şöyle demiştir: “Bahçe sahibine düşen, eline geçen miktar beş veska ulaştığı takdirde bunun öşrünü yoksullara ödemesidir.” Şeybânî, Şa‘bî'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Bugün hars bir bidattir.” Cumhur ise bu görüşün aksinedir. Ardından ihtilaf etmişlerdir; çoğunluk, Attâb b. Esîd'in rivayet ettiği şu hadis sebebiyle hurma ve üzümde [harsın] caiz olduğu görüşündedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu [Mekke'ye] göndermiş ve ona: « أَنْ يَخْرُصَ الْعِنَبَ كَمَا يَخْرُصُ النَّخْلَ وَتُؤْخَذُ زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤْخَذُ زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا » «Hurmayı tahmin ettiği gibi üzümü de tahmin etmesini ve hurmanın zekâtı kuru hurma olarak alındığı gibi onun da zekâtının kuru üzüm olarak alınmasını» emretmiştir. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Dâvûd b. Ali ise: “Zekât için hars hurmada caizdir, üzümde ise caiz değildir” demiştir. Ebû Muhammed Abdülhak'ın belirttiğine göre, [Dâvûd b. Ali] Attâb b. Esîd hadisini münkati olduğu ve sahih bir yolla muttasıl olarak gelmediği gerekçesiyle reddetmiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Harsın yapılış şekli; hurma ağacındaki yaş hurma miktarının tahmin edilmesi, kurutulup kuru hurma olduğunda ne kadar eksileceğinin takdir edilmesi, ardından bu eksilmeden sonra geriye kalan miktarın dikkate alınması ve bahçenin tamamı bitene kadar bunların birbirine eklenmesidir. Üzümde de (her bir asma kütüğünde) durum böyledir. Onuncu [Mesele]- Hars işleminde, tıpkı hâkimde olduğu gibi tek kişi yeterlidir. Şayet kuru hurmada tahmin edilenden fazla bir miktar çıkarsa, Abdülvehhâb'ın da belirttiği üzere bu kesinleşmiş bir hüküm olduğundan dolayı bahçe sahibinin o fazlalığın zekâtını çıkarması gerekmez. Aynı şekilde [tahmin edilenden] eksik çıkarsa zekât da eksilmez. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Müslümanların [ürünlerine] tahmin yapılır, ardından da bu tahmin üzerinden kendilerinden [zekât] alınırdı.” On birinci [Mesele]- Bahçe sahibi yapılan tahmini çok bulacak olursa, tahminci onu, takdir ettiği miktarı [zekât olarak] vermesi ile tahmin edilen miktarı bizzat alması arasında muhayyer bırakır. Bunu Abdürrezzâk zikretmiştir: Bize İbn Cüreyc, Ebû ez-Zübeyr'den haber verdi; o Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işitmiştir: “İbn Revâha kırk bin vesk tahmin etti ve rivayet edildiğine göre Yahudileri muhayyer bıraktığında onlar [kuru] hurmayı alıp ona yirmi bin vesk verdiler.” İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: “Mal sahibi tahmini çok bulduğunda...”

الْخَرْصَ أَنْ يُخَيِّرَهُ كَمَا خَيَّرَ ابْنُ رَوَاحَةَ الْيَهُودَ؟ قَالَ: أَيْ لَعَمْرِي! وَأَيُّ سُنَّةٍ خَيْرٌ مِنْ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَلَا يَكُونُ الْخَرْصُ إِلَّا بَعْدَ الطِّيبِ، لِحَدِيثِ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَبْعَثُ ابْنَ رواحة إلى اليهود فيحرص عَلَيْهِمُ النَّخْلَ حِينَ تَطِيبُ أَوَّلُ التَّمْرَةِ قَبْلَ أَنْ يُؤْكَلَ مِنْهَا، ثُمَّ يُخَيِّرُ يَهُودًا يَأْخُذُونَهَا بِذَلِكَ الْخَرْصِ أَوْ يَدْفَعُونَهَا إِلَيْهِ. وَإِنَّمَا كَانَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْخَرْصِ لِكَيْ تُحْصَى الزَّكَاةُ قَبْلَ أَنْ تُؤْكَلَ الثِّمَارُ وَتُفَرَّقَ. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ. قَالَ: وَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ أَبِي الْأَخْضَرِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَرْسَلَهُ مَالِكٌ وَمَعْمَرٌ وَعُقَيْلٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- فَإِذَا خَرَصَ الْخَارِصُ فَحُكْمُهُ أَنْ يُسْقِطَ مِنْ خَرْصِهِ مِقْدَارًا مَا، لِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ: (إِذَا خَرَصْتُمْ فَخُذُوا وَدَعُوا الثُّلُثَ فَإِنْ لَمْ تَدَعُوا الثُّلُثَ فَدَعُوا الرُّبُعَ). لَفْظُ التِّرْمِذِيِّ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: الْخَارِصُ يَدَعُ الثُّلُثَ لِلْخُرْفَةِ: وَكَذَا قَالَ يَحْيَى الْقَطَّانُ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ لِهَذَا الْخَبَرِ صِفَتَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَتْرُكَ الثُّلُثَ أَوِ الرُّبُعَ مِنَ الْعُشْرِ، وَالثَّانِي أَنْ يَتْرُكَ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِ التَّمْرِ قَبْلَ أَنْ يُعْشَرَ، إِذَا كَانَ ذَلِكَ حَائِطًا كَبِيرًا يَحْتَمِلُهُ. الْخُرْفَةُ بِضَمِّ الْخَاءِ: مَا يُخْتَرَفُ مِنَ النَّخْلِ حِينَ يُدْرَكُ ثَمَرُهُ، أَيْ يُجْتَنَى. يُقَالُ: التَّمْرُ خُرْفَةُ الصَّائِمٍ، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ وَالْهَرَوِيِّ. وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يَتْرُكُ الْخَارِصُ شَيْئًا فِي حِينِ خَرْصِهِ مِنْ تَمْرِ النَّخْلِ وَالْعِنَبِ إِلَّا خَرَصَهُ. وَقَدْ رَوَى بَعْضُ الْمَدَنِيِّينَ أَنَّهُ يُخَفَّفُ فِي الْخَرْصِ وَيُتْرَكُ»

tahmini çok bulduğunda İbn Revâha'nın Yahudileri muhayyer bıraktığı gibi tahmincinin de onu muhayyer bırakması gerekir mi?' dedim. O: 'Evet, ömrüme yemin olsun! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinden daha hayırlı hangi sünnet vardır!' dedi. On ikincisi- Tahmin ancak olgunlaşmadan sonra yapılır; Hz. Âişe'nin şu hadisi sebebiyle: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Revâha'yı Yahudilere gönderir, o da ilk hurma olgunlaşıp henüz ondan yenmeden önce hurmaları tahmin ederdi; sonra Yahudileri o tahmin üzerinden hurmayı almaları veya onu kendisine teslim etmeleri hususunda muhayyer bırakırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tahmin yapılmasını emretmesi, meyveler yenilip dağıtılmadan önce zekâtın tespit edilmesi içindi.' Bunu ed-Dârekutnî, İbn Cüreyc'in ez-Zührî'den, onun Urve'den, onun da Âişe'den naklettiği hadis olarak tahric etmiştir. Dedi ki: Bunu Sâlih b. Ebi'l-Ahdar ez-Zührî'den, o İbnü'l-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiş; Mâlik, Ma'mer ve Ukayl ise ez-Zührî'den, o Saîd'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mürsel olarak rivayet etmişlerdir. On üçüncüsü- Tahminci tahmin yaptığında, tahmininden belirli bir miktar düşürmesi onun görevidir; Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Sahîh'inde el-Büstî'nin Sehl b. Ebî Hasme'den rivayet ettiği şu hadis gereğince: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: «Tahmin ettiğiniz zaman [zekâtı] alın ve üçte birini bırakın; şayet üçte birini bırakmazsanız dörtte birini bırakın.» Bu lafız Tirmizî'ye aittir. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: 'Tahminci üçte birini dalından koparıp yeme (hurfe) payı olarak bırakır.' Yahyâ el-Kattân da böyle demiştir. Ebû Hâtim el-Büstî ise şöyle demiştir: Bu haberin iki şekli vardır: Birincisi, öşürden üçte birini veya dörtte birini terk etmesidir. İkincisi ise, şayet bunu kaldırabilecek büyük bir bahçe ise, öşrü alınmadan önce bizzat hurmanın kendisinden bu miktarı bırakmasıdır. Hurfe (الْخُرْفَةُ) hâ harfinin zammesiyle: Meyvesi yetiştiğinde hurma ağacından devşirilen/toplanan şeydir. Hurma, 'orucun hurfesidir' (açılış meyvesidir) denilir; el-Cevherî ve el-Herevî'den nakledilmiştir. Mâlik'in mezhebinde meşhur olan ise, tahmincinin hurma ve üzüm ağacının meyvesinden tahmin anında tahmin etmediği hiçbir şey bırakmamasıdır. Bazı Medineliler ise tahminde kolaylık sağlanacağını ve ariyye

لِلْعَرَايَا وَالصِّلَةِ وَنَحْوِهَا. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ لَحِقَتِ الثَّمَرَةَ جَائِحَةٌ بَعْدَ الْخَرْصِ وَقَبْلَ الْجَذَاذِ سَقَطَتِ الزَّكَاةُ عَنْهُ بِإِجْمَاعٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِيمَا بَقِيَ مِنْهُ خَمْسَةُ أوسق فصاعدا.

... arâyâ, bağış ve benzeri durumlar için [pay bırakmasını emrederdi]. On dördüncüsü- Şayet meyveye tahminden (haras) sonra ve hasattan (cizâz) önce bir âfet (câiha) isabet ederse, ilim ehlinin icmâı ile zekât mükellefiyeti düşer; ancak geriye kalan miktar beş vesk ve daha fazlası olursa bu müstesnadır.

الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَلَا زَكَاةَ فِي أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةِ أَوَسُقٍ، كَذَا جَاءَ مُبَيَّنًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَهُوَ فِي الْكِتَابِ مُجْمَلٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ ". وَقَالَ تَعَالَى:" وَآتُوا حَقَّهُ". ثُمَّ وَقَعَ الْبَيَانُ بِالْعُشْرِ وَنِصْفِ الْعُشْرِ. ثُمَّ لَمَّا كَانَ الْمِقْدَارُ الَّذِي إِذَا بَلَغَهُ الْمَالُ أُخِذَ مِنْهُ الْحَقُّ مُجْمَلًا بَيَّنَهُ أَيْضًا فَقَالَ: (لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنْ تَمْرٍ أَوْ حَبٍّ صَدَقَةٌ) وَهُوَ يَنْفِي الصَّدَقَةَ فِي الْخَضْرَاوَاتِ، إِذْ لَيْسَتْ مِمَّا يُوسَقُ، فَمَنْ حَصَلَ لَهُ خَمْسَةُ أَوْسُقٍ فِي نَصِيبِهِ مِنْ تَمْرٍ أَوْ حَبٍّ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الزَّكَاةُ، وَكَذَلِكَ مِنْ زَبِيبٍ، وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالنِّصَابِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ. يُقَالُ: وِسْقٌ وَوَسْقٌ (بِكَسْرِ الْوَاوِ وَفَتْحِهَا) وَهُوَ سِتُّونَ صَاعًا، وَالصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ، وَالْمُدُّ رِطْلٌ وَثُلُثٌ بِالْبَغْدَادِيِّ وَمَبْلَغُ الْخَمْسَةِ الْأَوْسُقِ مِنَ الْأَمْدَادِ أَلْفُ مُدٍّ وَمِائَتَا مُدٍّ، وَهِيَ بِالْوَزْنِ أَلْفُ رِطْلٍ وَسِتُّمِائَةِ رِطْلٍ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَمَنْ حَصَلَ لَهُ مِنْ تَمْرٍ وَزَبِيبٍ مَعًا خَمْسَةُ أَوْسُقٍ لَمْ تَلْزَمْهُ الزَّكَاةُ (إِجْمَاعًا لِأَنَّهُمَا صِنْفَانِ مُخْتَلِفَانِ. وَكَذَلِكَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يُضَافُ التَّمْرُ إِلَى الْبُرِّ وَلَا الْبُرُّ إِلَى الزَّبِيبِ، وَلَا الْإِبِلُ إِلَى الْبَقَرِ، وَلَا الْبَقَرُ إِلَى الْغَنَمِ. وَيُضَافُ الضَّأْنُ إِلَى الْمَعْزِ بِإِجْمَاعٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي ضم البر إلى الشعير والسلت وهي: السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- فَأَجَازَهُ مَالِكٌ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ خَاصَّةً فَقَطْ، لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الصِّنْفِ الْوَاحِدِ لِتَقَارُبِهَا فِي الْمَنْفَعَةِ وَاجْتِمَاعِهَا فِي الْمَنْبَتِ وَالْمَحْصَدِ، وَافْتِرَاقُهَا فِي الِاسْمِ لَا يُوجِبُ افْتِرَاقَهَا فِي الْحُكْمِ كَالْجَوَامِيسِ وَالْبَقَرِ، وَالْمَعْزِ وَالْغَنَمِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ: لَا يُجْمَعُ بَيْنَهَا، لِأَنَّهَا أَصْنَافٌ مُخْتَلِفَةٌ، وَصِفَاتُهَا مُتَبَايِنَةٌ، وَأَسْمَاؤُهَا مُتَغَايِرَةٌ، وَطَعْمُهَا مُخْتَلِفٌ، وَذَلِكَ يُوجِبُ افْتِرَاقَهَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ مَالِكٌ: وَالْقَطَانِيُّ كُلُّهَا صِنْفٌ وَاحِدٌ، يُضَمُّ إِلَى بَعْضٍ. وَقَالَ الشافعي: لا يضم حَبَّةٌ عُرِفَتْ بِاسْمٍ مُنْفَرِدٍ دُونَ صَاحِبَتِهَا، وَهِيَ خِلَافُهَا مُبَايِنَةٌ فِي الْخِلْقَةِ وَالطَّعْمِ إِلَى غَيْرِهَا يضم كُلُّ صِنْفٍ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ، رَدِيئُهُ إِلَى جَيِّدِهِ، كَالتَّمْرِ وَأَنْوَاعِهِ، وَالزَّبِيبِ أَسْوَدِهِ وَأَحْمَرِهِ، وَالْحِنْطَةِ وَأَنْوَاعِهَا مِنَ السَّمْرَاءِ وَغَيْرِهَا. وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ

On beşincisi- Beş veskten daha azında zekât yoktur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu husus böylece açıklanmış olarak gelmiştir. [Bu hüküm] Kitap'ta ise mücmeldir (ayrıntısızdır); nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin” buyurmuş; yine Allah Teâlâ: { وَآتُوا حَقَّهُ } “Hakkını verin” buyurmuştur. Ardından açıklama öşür (onda bir) ve nısf-ı öşür (yirmide bir) şeklinde gerçekleşmiştir. Daha sonra, mal kendisine ulaştığında kendisinden bu hakkın alınacağı miktar mücmel olunca onu da açıklayıp şöyle buyurmuştur: « لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنْ تَمْرٍ أَوْ حَبٍّ صَدَقَةٌ » «Hurma veya hububatta beş veskten azında zekât yoktur.» Bu hadis, sebzelerden zekâtı nefyetmektedir (düşürmektedir); zira onlar vesk ile ölçülen şeylerden değildir. Dolayısıyla hurma veya hububattan hissesine beş vesk düşen kimseye zekât farz olur; kuru üzüm için de hüküm böyledir. İşte bu, âlimler nezdinde nisap olarak adlandırılan miktardır. Visk (وِسْق) ve vesk (وَسْق) -vav harfinin kesresi ve fethasıyla- denir; bu da altmış sa'dır. Bir sa' dört müddür. Müd ise Bağdat ölçüsüne göre bir rıtl ve üçte bir rıtldır. Beş veskin müd cinsinden tutarı bin iki yüz müd olup, tartı olarak da bin altı yüz rıtldır. On altıncısı- Kimin eline hurma ve kuru üzümden birlikte toplam beş vesk geçerse, ikisi farklı cinsler olduğu için icma ile zekât vermesi gerekmez. Aynı şekilde hurmanın buğdaya, buğdayın kuru üzüme, devenin sığıra, sığırın da davara eklenmeyeceği hususunda da icma etmişlerdir. Koyun ise icma ile keçiye eklenir. Buğdayın arpaya ve sulte (kabuksuz arpaya) eklenmesi hususunda ise ihtilaf etmişlerdir ki bu da on yedinci meseledir: On yedincisi- Mâlik, faydalarının birbirine yakın olması, yetişme ve hasat zamanlarının birleşmesi sebebiyle tek bir cins hükmünde olduklarından sadece bu üçü arasında [birbirine eklemeyi] caiz görmüştür. Manda ile sığırda, keçi ile koyunda olduğu gibi isimlerinin farklı olması hükümlerinin farklı olmasını gerektirmez. Şâfiî ve diğerleri ise şöyle demiştir: 'Bunlar bir araya getirilmez; zira bunlar farklı cinslerdir, nitelikleri ayrıdır, isimleri değişiktir ve tatları farklıdır; bu durum da onların ayrı tutulmasını gerektirir.' Doğrusunu Allah bilir. Mâlik: 'Bakliyatın tamamı tek bir cinstir, birbirine eklenir' demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: 'Yaratılış ve tat bakımından diğerinden farklı olup eşinden ayrı müstakil bir isimle bilinen hiçbir dane diğerine eklenmez. Ancak her cinsin kendi içinde düşüğü iyisine eklenir; hurma ve çeşitleri, kuru üzümün siyahı ve kırmızısı, buğday ve esmer buğday ile diğer çeşitleri gibi.' Bu, [Süfyân] es-Sevrî'nin de...

وأبي حنيفة وصاحبيه أبي يوسف ومحمد وأبي ثَوْرٍ. وَقَالَ اللَّيْثُ: تُضَمُّ الْحُبُوبُ كُلُّهَا: الْقُطْنِيَّةُ وَغَيْرُهَا بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ فِي الزَّكَاةِ. وَكَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ يَجْبُنُ عَنْ ضَمِّ الذَّهَبِ إِلَى الْوَرِقِ، وَضَمِّ الْحُبُوبِ بَعْضِهَا إِلَى بَعْضٍ، ثُمَّ كَانَ فِي آخِرِ أَمْرِهِ يَقُولُ فِيهَا بِقَوْلِ الشَّافِعِيِّ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَالَ مَالِكٌ: وَمَا اسْتَهْلَكَهُ مِنْهُ رَبُّهُ بَعْدَ بُدُوِّ صَلَاحِهِ أَوْ بعد ما أَفَرَكَ حُسِبَ عَلَيْهِ، وَمَا أَعْطَاهُ رَبُّهُ مِنْهُ فِي حَصَادِهِ وَجَذَاذِهِ، وَمِنَ الزَّيْتُونِ فِي الْتِقَاطِهِ، تَحَرَّى ذَلِكَ وَحُسِبَ عَلَيْهِ. وَأَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ يُخَالِفُونَهُ فِي ذَلِكَ، وَلَا يُوجِبُونَ الزَّكَاةَ إِلَّا فِيمَا حَصَلَ فِي يَدِهِ بَعْدَ الدَّرْسِ. قَالَ اللَّيْثُ فِي زَكَاةِ الْحُبُوبِ: يَبْدَأُ بِهَا قَبْلَ النَّفَقَةِ، وَمَا أَكَلَ مِنْ فَرِيكٍ هُوَ وَأَهْلُهُ فَلَا يحسب عليه، بمنزلة الَّذِي يُتْرَكُ لِأَهْلِ الْحَائِطِ يَأْكُلُونَهُ فَلَا يُخْرَصُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَتْرُكُ الْخَارِصُ لِرَبِّ الْحَائِطِ مَا يَأْكُلُهُ هُوَ وَأَهْلُهُ رُطَبًا، لَا يَخْرُصُهُ عَلَيْهِمْ. وَمَا أَكَلَهُ وَهُوَ رُطَبٌ لَمْ يُحْسَبْ عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ". وَاسْتَدَلُّوا عَلَى أَنَّهُ لَا يُحْتَسَبُ بِالْمَأْكُولِ قَبْلَ الْحَصَادِ بهذه الآية. واحتجوا بقول ﵇: (إِذَا خَرَصْتُمْ فَدَعُوا الثُّلُثَ فَإِنْ لَمْ تَدَعُوا الثُّلُثَ فَدَعُوا الرُّبُعَ). وَمَا أَكَلَتِ الدَّوَابُّ وَالْبَقَرُ مِنْهُ عِنْدَ الدَّرْسِ لَمْ يُحْسَبْ منه شي عَلَى صَاحِبِهِ عِنْدَ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ. التَّاسِعَةَ- عَشْرَةَ- وَمَا بِيعَ مِنَ الْفُولِ وَالْحِمَّصِ وَالْجُلْبَانِ أَخْضَرَ، تَحَرَّى مِقْدَارَ ذَلِكَ يَابِسًا وَأُخْرِجَتْ زَكَاتُهُ حَبًّا. وَكَذَا مَا بِيعَ مِنَ الثَّمَرِ أَخْضَرَ اعْتُبِرَ وَتُوُخِّيَ وَخُرِصَ يَابِسًا وَأُخْرِجَتْ زَكَاتُهُ عَلَى ذَلِكَ الْخَرْصِ زَبِيبًا وَتَمْرًا. وَقِيلَ: يُخْرَجُ مِنْ ثَمَنِهِ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَأَمَّا مَا لَا يَتَتَمَّرُ مِنْ ثَمَرِ النَّخْلِ وَلَا يَتَزَبَّبُ مِنَ الْعِنَبِ كَعِنَبِ مِصْرَ (وَبَلَحِهَا) ٢ (، وَكَذَلِكَ زَيْتُونُهَا الَّذِي لَا يُعْصَرُ، فَقَالَ مَالِكٌ: تُخْرَجُ زَكَاتُهُ مِنْ ثَمَنِهِ، لَا يُكَلَّفُ غَيْرَ ذَلِكَ صَاحِبُهُ، وَلَا يُرَاعَى فِيهِ بُلُوغُ ثَمَنِهِ عِشْرِينَ مِثْقَالًا أَوْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ، وَإِنَّمَا يُنْظَرُ إِلَى مَا يَرَى أَنَّهُ يَبْلُغُهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ فَأَكْثَرَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: (يُخْرِجُ عُشْرَهُ أَوْ نِصْفَ عُشْرِهِ مِنْ وَسَطِهِ تَمْرًا إِذَا أكله أهله رطبا أو أطعموه.

[Bu husus] Ebû Hanîfe, iki talebesi Ebû Yûsuf ile Muhammed ve Ebû Sevr'in de [görüşüdür]. Leys ise şöyle demiştir: "Zekâtta tüm tahıllar; kıtnıyye (bakliyat) ve diğerleri birbirine eklenir." Ahmed b. Hanbel altını gümüşe, tahılları da birbirine eklemekten çekinirdi; daha sonra ise bu konuda Şâfiî'nin görüşünü benimsemiştir. On sekizincisi- Mâlik şöyle demiştir: "Ürün sahibinin, olgunlaşma emaresi belirdikten veya taneler sertleştikten sonra tükettiği kısım onun hesabına dahil edilir. Hasat ve toplama sırasında, zeytinde ise devşirme esnasında ürün sahibinin verdikleri de tahmin edilip onun aleyhine hesaba katılır." Fakihlerin çoğu bu hususta ona muhalefet etmiş ve harmanlamadan sonra eline geçen miktardan başkasına zekâtı farz kılmamışlardır. Leys tahıl zekâtı hakkında şöyle demiştir: "Masraflardan önce zekât verilmeye başlanır. Kendisinin ve ailesinin yediği taze başak (ferîk) ise hesaba katılmaz; bu, bahçe sahibinin yemesi için bırakılan ve kendilerine tahmin yapılmayan pay gibidir." Şâfiî de şöyle demiştir: "Tahmin yapan kişi (hâris), bahçe sahibine kendisinin ve ailesinin yaş olarak yiyeceği kısmı bırakır, bunu onların aleyhine tahmin etmez. Yaşken yediği kısım da onun aleyhine hesaba katılmaz." Ebû Ömer şöyle demiştir: Şâfiî ve onunla aynı görüşte olanlar, Yüce Allah'ın: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “Ürün verdiği zaman ürününden yiyin, devşirildiği gün de hakkını verin” ayetini delil getirmişler ve hasattan önce yenilenin hesaba katılmayacağına bu ayetle istidlal etmişlerdir. Ayrıca Peygamber aleyhisselâm'ın: « إِذَا خَرَصْتُمْ فَدَعُوا الثُّلُثَ فَإِنْ لَمْ تَدَعُوا الثُّلُثَ فَدَعُوا الرُّبُعَ » «Tahmin yaptığınızda üçte birini bırakın; eğer üçte birini bırakmazsanız dörtte birini bırakın» buyruğunu delil getirmişlerdir. Harmanlama esnasında binek hayvanlarının ve sığırların yediği şeyden ise, Mâlik ve diğerlerine göre ürün sahibinin aleyhine hiçbir şey hesaba katılmaz. On dokuzuncusu- Bakla, nohut ve mürdümükten yaş olarak satılanlar, kuru hâldeki miktarları tahmin edilerek zekâtları tane olarak çıkarılır. Aynı şekilde yaş olarak satılan meyve de dikkate alınıp takdir edilir, kuru hâli tahmin edilir ve bu tahmine göre zekâtı kuru üzüm veya kuru hurma olarak verilir. Bedelinden çıkarılacağı da söylenmiştir. Yirmincisi- Hurma ağacının kuru hurma vermeyen meyveleri ile Mısır üzümü ve yaş hurması (belah) gibi kurutularak kuru üzüm yapılamayan üzümlere, yine yağı çıkarılamayan Mısır zeytinine gelince; Mâlik şöyle demiştir: "Bunun zekâtı bedelinden ödenir; sahibine bundan başkası yüklenmez. Bunda bedelinin yirmi miskale veya iki yüz dirheme ulaşması şartı aranmaz; ancak beş vesk ve üzerine ulaşacağı düşünülen miktara bakılır." Şâfiî ise şöyle demiştir: "Ailesi bunu yaş olarak yediğinde veya yedirdiğinde, orta kaliteden kuru hurma olarak onda birini ya da yirmide birini çıkarır."

الْحَادِيَةَ وَالْعِشْرُونَ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: (فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْأَنْهَارُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ بَعْلًا الْعُشْرُ، وَفِيمَا سُقِيَ بِالسَّوَانِي أَوِ النَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَ يَشْرَبُ سَيْحًا فِيهِ الْعُشْرُ). وَهُوَ الْمَاءُ الْجَارِي عَلَى وجه الأرض، قال ابْنُ السِّكِّيتِ. وَلَفْظُ السَّيْحِ مَذْكُورٌ فِي الْحَدِيثِ، خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ. فَإِنْ كَانَ يَشْرَبُ بِالسَّيْحِ لَكِنَّ رَبَّ الْأَرْضِ لَا يَمْلِكُ مَاءً وَإِنَّمَا يَكْتَرِيهِ لَهُ فَهُوَ كَالسَّمَاءِ، عَلَى الْمَشْهُورِ مِنَ الْمَذْهَبِ. وَرَأَى أَبُو الْحَسَنِ اللَّخْمِيُّ أَنَّهُ كَالنَّضْحِ، فَلَوْ سُقِيَ مَرَّةً بِمَاءِ السَّمَاءِ وَمَرَّةً بِدَالِيَةٍ، فَقَالَ مَالِكٌ: يُنْظَرُ إِلَى مَا تَمَّ بِهِ الزَّرْعُ وَحَيِيَ وَكَانَ أَكْثَرَ، فَيَتَعَلَّقُ الْحُكْمُ عَلَيْهِ. هَذِهِ رِوَايَةُ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْهُ. وَرَوَى عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ: إِذَا سُقِيَ نِصْفَ سَنَةٍ بِالْعُيُونِ ثُمَّ انْقَطَعَ فَسُقِيَ بَقِيَّةَ السَّنَةِ بِالنَّاضِحِ فَإِنَّ عَلَيْهِ نِصْفَ زَكَاتِهِ عُشْرًا، وَالنِّصْفُ الْآخَرُ نِصْفُ الْعُشْرِ. وَقَالَ مَرَّةً: زَكَاتُهُ بِالَّذِي تَمَّتْ بِهِ حَيَاتُهُ. وقال الشافعي: يزكى وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِحِسَابِهِ. مِثَالُهُ أَنْ يَشْرَبَ شَهْرَيْنِ بِالنَّضْحِ وَأَرْبَعَةً بِالسَّمَاءِ، فَيَكُونُ فِيهِ ثُلُثَا الْعُشْرِ لِمَاءِ السَّمَاءِ وَسُدُسُ الْعُشْرِ لِلنَّضْحِ! وَهَكَذَا مَا زاد ونقصي بحساب. وبهذا كان يفتي بكار بقتيبة. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ: يُنْظَرُ إِلَى الْأَغْلَبِ فَيُزَكَّى، وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى مَا سِوَى ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: قَدِ اتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّهُ لَوْ سَقَاهُ بِمَاءِ الْمَطَرِ يَوْمًا أَوْ يَوْمَيْنِ أَنَّهُ لَا اعْتِبَارَ بِهِ، وَلَا يُجْعَلُ لِذَلِكَ حِصَّةٌ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِالْأَغْلَبِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: فَهَذِهِ جُمْلَةٌ مِنْ أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَعَلَّ غَيْرَنَا يَأْتِي بِأَكْثَرَ مِنْهَا عَلَى مَا يَفْتَحُ اللَّهُ لَهُ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ " جُمْلَةٌ مِنْ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّانِيَةَ وَالْعِشْرُونَ- وَأَمَّا قَوْلُهُ ﷺ: (لَيْسَ فِي حَبٍّ وَلَا تَمْرٍ صَدَقَةٌ فَخَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ. قَالَ حَمْزَةُ الْكِنَانِيُّ: لَمْ يَذْكُرْ فِي هَذَا الْحَدِيثِ (فِي حَبٍّ) غَيْرُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، وَهُوَ ثِقَةٌ قُرَشِيٌّ مِنْ وَلَدِ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ. قَالَ: وَهَذِهِ السُّنَّةُ لَمْ يَرْوِهَا أَحَدٌ عن النبي

Yirmi birincisi- Ebû Dâvûd, İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْأَنْهَارُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ بَعْلًا الْعُشْرُ، وَفِيمَا سُقِيَ بِالسَّوَانِي أَوِ النَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَ يَشْرَبُ سَيْحًا فِيهِ الْعُشْرُ » «Yağmurun, nehirlerin ve pınarların suladığı yahut ba'l (kendi kökleriyle yer altı suyundan beslenen) olanlarda onda bir (öşür); sevânî (su çeken develer) veya nadv (kovayla sulama) ile sulananlarda yirmide bir (yarım öşür) vardır. Aynı şekilde eğer akarsu (seyh) ile sulanıyorsa onda bir zekât vardır.» İbnü's-Sikkît: "O (seyh), yerin yüzeyinde akan sudur" demiştir. "Seyh" lafzı hadiste zikredilmiştir; bunu en-Nesâî tahrîc etmiştir. Şayet akarsu ile sulanıyor fakat arazi sahibi suya mâlik olmayıp onu ücretle kiralıyorsa, mezhepte meşhur olan görüşe göre yağmur suyu gibidir. Ebü'l-Hasan el-Lahmî ise bunun nadv gibi olduğu görüşündedir. Ekin bir defa yağmur suyuyla, bir defa da dolap/çıkrık ile sulanırsa Mâlik şöyle demiştir: Ekinin kendisiyle olgunlaştığı, hayat bulduğu ve daha fazla olanına bakılır, hüküm buna bağlanır. İbnü'l-Kâsım'ın kendisinden rivayeti böyledir. İbn Vehb'in kendisinden rivayetine göre ise: Yılın yarısında kaynak sularıyla sulanır, sonra [su] kesilip yılın geri kalanında nâdıh (su çeken hayvan) ile sulanırsa, zekâtının yarısı öşür (onda bir), diğer yarısı ise yarım öşür (yirmide bir) olarak verilir. Bir defasında da: "Zekâtı, kendisiyle hayatının tamamlandığı şeye göredir" demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Her birinden hissesine göre zekât verilir. Bunun misali; iki ay kovayla (nadv ile), dört ay da yağmur suyuyla sulanmasıdır. Bu takdirde yağmur suyu için öşrün üçte ikisi, nadv için ise öşrün altıda biri gerekir. Bundan fazla ve eksik olanlar da bu hesaba göredir. Bekkâr b. Kuteybe de bu görüşle fetva verirdi. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf ise: Çoğunluğa bakılır ve ona göre zekât verilir, bunun dışındakine itibar edilmez, demişlerdir. Bu görüş Şâfiî'den de rivayet edilmiştir. et-Tahâvî şöyle demiştir: Ekinin bir veya iki gün yağmur suyuyla sulanması durumunda buna itibar edilmeyeceği ve bunun için bir pay ayrılmayacağı hususunda herkes ittifak etmiştir. Bu da itibarın çoğunluğa göre olduğuna delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Derim ki: Bu ayetin hükümleri bunlardan ibarettir; umulur ki bizden başkası Allah'ın kendisine açacağı [ilim] nispetinde bundan fazlasını getirir. Bakara suresinde bu ayetin anlamına dair açıklamalar geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur. Yirmi ikincisi- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَيْسَ فِي حَبٍّ وَلَا تَمْرٍ صَدَقَةٌ » «Hiçbir tanede ve hurmada zekât yoktur...» buyruğunu en-Nesâî tahrîc etmiştir. Hamza el-Kinânî şöyle demiştir: Bu hadiste "hiçbir tanede (fî habbin)" lafzını İsmâîl b. Ümeyye'den başkası zikretmemiştir. O ise Kureyşli, Saîd b. el-Âs'ın soyundan güvenilir (sika) bir râvidir. Şöyle demiştir: Bu sünneti Peygamber'den...

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ أَصْحَابِهِ غَيْرُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: هُوَ كَمَا قَالَ حَمْزَةُ، وَهَذِهِ سُنَّةٌ جَلِيلَةٌ تَلَقَّاهَا الْجَمِيعُ بِالْقَبُولِ، وَلَمْ يَرْوِهَا أَحَدٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ وَجْهٍ ثَابِتٍ مَحْفُوظٍ غَيْرُ أَبِي سَعِيدٍ. وَقَدْ رَوَى جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلَ ذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ غَرِيبٌ، وَقَدْ وَجَدْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ. الثَّالِثَةَ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُسْرِفُوا) الْإِسْرَافُ فِي اللُّغَةِ الْخَطَأُ. وَقَالَ أَعْرَابِيٌّ أَرَادَ قَوْمًا: طَلَبْتُكُمْ فَسَرِفْتُكُمْ، أَيْ أَخْطَأْتُ مَوْضِعَكُمْ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından Ebû Saîd el-Hudrî'den başkası rivayet etmemiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: 'Hamza'nın dediği gibidir; bu, herkesin kabulle karşıladığı celil bir sünnettir ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ebû Saîd dışında sabit ve mahfuz bir yolla hiç kimse rivayet etmemiştir. Câbir de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun benzerini rivayet etmiştir ancak gariptir; biz onu Ebû Hüreyre hadisinden hasen bir isnatla da bulduk.' Yirmi üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin” buyruğu: İsraf lügatte hata etmektir. Bir topluluğu arayan bir bedevi: 'Sizi aradım da size israf ettim (سَرِفْتُكُمْ)' yani 'bulunduğunuz yeri şaşırdım/hata ettim' demiştir. Şair şöyle demiştir:

وَقَالَ قَائِلُهُمْ وَالْخَيْلُ تَخْبِطُهُمْ ... أَسْرَفْتُمُ فَأَجَبْنَا أَنَّنَا سَرَفُ

«Atlar onları çiğnerken sözcüsü: 'Aşırıya gittiniz (israf ettiniz)' dedi; biz de: 'Bizim işimiz aşırılıktır' diye cevap verdik.»

وَالْإِسْرَافُ فِي النَّفَقَةِ: التَّبْذِيرُ. وَمُسْرِفٌ لَقَبُ مُسْلِمِ بْنِ عُقْبَةَ الْمُرِّيِّ صَاحِبِ وَقْعَةِ الْحَرَّةِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَسْرَفَ فِيهَا. قَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ:

Harcamada israf ise tebzîrdir (savurganlıktır). 'Müsrif' (israfçı), Harre vakasının komutanı Müslim b. Ukbe el-Mürrî'nin lakabıdır; çünkü o orada aşırıya kaçmıştır (israf etmiştir). Ali b. Abdillâh b. el-Abbâs şöyle demiştir:

هُمْ مَنَعُوا ذِمَارِي يَوْمَ جَاءَتْ ... كَتَائِبُ مُسْرِفٍ وَبَنِي اللَّكِيعَهْ

«Müsrif'in ve aşağılık kadının oğullarının kıtaları geldiği gün, onlar benim himayemdekileri korudular.»

وَالْمَعْنَى الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ: لَا تَأْخُذُوا الشَّيْءَ بِغَيْرِ حَقِّهِ ثُمَّ تَضَعُوهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ، قَالَهُ أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ. وَنَحْوَهُ قَوْلُ إِيَاسِ بْنِ مُعَاوِيَةَ: مَا جَاوَزْتَ به أمر الله فهو سَرَفُ وَالْإِسْرَافُ فِي النَّفَقَةِ: التَّبْذِيرُ. وَمُسْرِفٌ لَقَبُ مُسْلِمِ بْنِ عُقْبَةَ الْمُرِّيِّ صَاحِبِ وَقْعَةِ الْحَرَّةِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَسْرَفَ فِيهَا. قَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ:

Ayetten kastedilen mana şudur: Bir şeyi haksız yere alıp sonra onu layık olmayan yere koymayın; bunu Asbağ b. el-Ferac söylemiştir. İyâs b. Muâviye'nin: 'Allah'ın emrini aştığın her şey israftır' sözü de bu kabildendir. Harcamada israf ise tebzîrdir. 'Müsrif', Harre vakasının komutanı Müslim b. Ukbe el-Mürrî'nin lakabıdır; çünkü o orada haddi aşmıştır. Ali b. Abdillâh b. el-Abbâs şöyle demiştir:

هُمْ مَنَعُوا ذِمَارِي يَوْمَ جَاءَتْ ... كَتَائِبُ مُسْرِفٍ وَبَنِي اللَّكِيعَهْ

«Müsrif'in ve aşağılık kadının oğullarının kıtaları geldiği gün, onlar benim himayemdekileri korudular.»

وَالْمَعْنَى الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ: لَا تَأْخُذُوا الشَّيْءَ بِغَيْرِ حَقِّهِ ثُمَّ تَضَعُوهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ، قَالَهُ إصبع ابن الْفَرَجِ. وَنَحْوَهُ قَوْلُ إِيَاسِ بْنِ مُعَاوِيَةَ: مَا جَاوَزْتَ بِهِ أَمْرَ اللَّهِ فَهُوَ سَرَفٌ وَإِسْرَافٌ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُوَ خِطَابٌ لِلْوُلَاةِ، يَقُولُ: لَا تَأْخُذُوا فَوْقَ حَقِّكُمْ وَمَا لَا يَجِبُ عَلَى النَّاسِ. وَالْمَعْنَيَانِ يَحْتَمِلُهُمَا قَوْلُهُ ﵇: (الْمُعْتَدِي فِي الصَّدَقَةِ كَمَانِعِهَا). وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَوْ كَانَ أَبُو قُبَيْسٍ ذَهَبًا لِرَجُلٍ فَأَنْفَقَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ مُسْرِفًا، وَلَوْ أَنْفَقَ دِرْهَمًا أَوْ مُدًّا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ كَانَ مُسْرِفًا. وَفِي هَذَا الْمَعْنَى قِيلَ لِحَاتِمٍ: لَا خَيْرَ فِي السَّرَفِ، فَقَالَ: لَا سَرَفَ فِي الْخَيْرِ. قُلْتُ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، يَرُدُّهُ مَا رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ عَمَدَ إِلَى خَمْسِمِائَةِ نَخْلَةٍ فَجَذَّهَا ثُمَّ قَسَمَهَا فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يَتْرُكْ لِأَهْلِهِ شَيْئًا، فَنَزَلَتْ" وَلا تُسْرِفُوا" أَيْ لَا تُعْطُوا كُلَّهُ. وَرَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: جَذَّ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ نَخْلَهُ فَلَمْ يزل يتصدق حتى لم يبق منه شي: فَنَزَلَ" وَلا تُسْرِفُوا". قَالَ السُّدِّيُّ:" وَلا تُسْرِفُوا" أَيْ لَا تُعْطُوا أَمْوَالَكُمْ فَتَقْعُدُوا فُقَرَاءَ. وَرُوِيَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تُسْرِفُوا" قَالَ: الْإِسْرَافُ ما قصرت عن حق الله تعالى.

Ayetten kastedilen mana şudur: Bir şeyi haksız yere alıp sonra onu layık olmayan yere koymayın; bunu Asbağ b. el-Ferac söylemiştir. İyâs b. Muâviye'nin: “Allah'ın emrini aştığın her şey saraf ve israftır” sözü de bu kabildendir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: “Bu yöneticilere yönelik bir hitap olup; hakkınızın üstünde olanı ve insanların üzerine farz/vacip olmayanı almayın [demektir].” Peygamber aleyhisselâm'ın: « الْمُعْتَدِي فِي الصَّدَقَةِ كَمَانِعِهَا » «Sadakada haddi aşan, onu vermeyen gibidir.» hadisi bu iki manayı da ihtiva etmektedir. Mücâhid şöyle demiştir: “Bir adamın Ebû Kubeys [dağı] kadar altını olsa da bunu Allah'a itaat uğrunda harcasa müsrif (israf eden) olmaz; fakat Allah'a isyan yolunda bir dirhem veya bir müdd [dahi] harcasa müsrif olur.” Bu manada Hâtim'e: “İsrafta hayır yoktur” denilince, o: “Hayırda israf yoktur” demiştir. Derim ki: Bu zayıf bir görüştür; İbn Abbâs'ın rivayet ettiği şu haber bunu reddetmektedir: Sâbit b. Kays b. Şemmâs beş yüz hurma ağacına yönelip [meyvelerini] devşirdi, sonra da onları tek bir günde dağıttı ve ailesine hiçbir şey bırakmadı. Bunun üzerine: { وَلَا تُسْرِفُوا } “İsraf etmeyin” ayeti nazil oldu; yani “Tamamını vermeyin” [demektir]. Abdürrezzâk'ın İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muâz b. Cebel hurmasını devşirdi ve geriye hiçbir şey kalmayıncaya kadar durmadan sadaka verdi. Bunun üzerine: { وَلَا تُسْرِفُوا } “İsraf etmeyin” [ayeti] nazil oldu. Süddî şöyle demiştir: “{ وَلَا تُسْرِفُوا } ‘İsraf etmeyin’; yani mallarınızı [tamamen] verip de fakir duruma düşmeyin.” Muâviye b. Ebî Süfyân'dan rivayet edildiğine göre, kendisine Yüce Allah'ın: { وَلَا تُسْرِفُوا } “İsraf etmeyin” kavli sorulmuş, o da şöyle demiştir: “İsraf, Allah Teâlâ'nın hakkından kıstığın şeydir.”

قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الصَّدَقَةُ بِجَمِيعِ الْمَالِ وَمِنْهُ إِخْرَاجُ حَقِّ الْمَسَاكِينِ دَاخِلَيْنِ، فِي حُكْمِ السَّرَفِ، وَالْعَدْلُ خِلَافُ هَذَا، فَيَتَصَدَّقُ وَيُبْقِي كَمَا قَالَ ﵇: (خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَوِيَّ النَّفْسِ غَنِيًّا بِاللَّهِ مُتَوَكِّلًا عَلَيْهِ مُنْفَرِدًا لَا عِيَالَ لَهُ، فَلَهُ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِجَمِيعِ مَالِهِ، وَكَذَلِكَ يُخْرِجُ الْحَقَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ مِنْ زَكَاةٍ وَمَا يَعِنُّ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ مِنَ الْحُقُوقِ الْمُتَعَيِّنَةِ فِي الْمَالِ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: الْإِسْرَافُ مَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى رَدِّهِ إِلَى الصَّلَاحِ. وَالسَّرَفُ مَا يَقْدِرُ عَلَى رَدِّهِ إِلَى الصَّلَاحِ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: الْإِسْرَافُ التَّبْذِيرُ وَالْإِفْرَاطُ، وَالسَّرَفُ الْغَفْلَةُ وَالْجَهْلُ. قَالَ جَرِيرٌ:

Derim ki: Buna göre, malın tamamının sadaka verilmesi ve bunun içinde yoksulların hakkının çıkarılması israf hükmüne dâhil olur; adalet ise bunun aksidir. Dolayısıyla Peygamber aleyhisselâm'ın: «Sadakanın en hayırlısı, zenginlikten arta kalanından verilendir» buyurduğu gibi sadaka verir ve geriye de bırakır. Ancak kişi nefsi kuvvetli, Allah ile zenginleşmiş, O'na tevekkül eden, tek başına ve bakmakla yükümlü olduğu kimsesi olmayan biri ise bütün malını sadaka olarak verebilir; aynı şekilde zekâttan üzerine vacip olan hakkı ve bazı durumlarda malda taayyün eden hakları da çıkarıp verir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: 'El-İsrâf, ıslahına güç yetirilemeyen şeydir. Es-Seref ise ıslahına güç yetirilebilen şeydir' demiştir. En-Nadr b. Şümeyl ise: 'İsrâf saçıp savurmak ve aşırıya kaçmaktır; seref ise gaflet ve cehalettir' demiştir. Cerîr şöyle demiştir:

أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوهَا ثَمَانِيَةً ... مَا فِي عَطَائِهِمُ مَنٌّ وَلَا سَرَفٌ

«Sekiz kişinin sevk ettiği yüz deveyi bağışladılar... Onların bağışında ne bir başa kakma vardır ne de bir hata/israf.»

أَيْ إِغْفَالٌ، وَيُقَالُ: خَطَأٌ. وَرَجُلٌ سَرِفُ الْفُؤَادِ، أَيْ مُخْطِئُ الفؤاد غافلة. قال طرفة:

Yani 'gaflet' [demektir]; 'hata' da denilir. 'Racülün serifü'l-fuâd' (رَجُلٌ سَرِفُ الْفُؤَادِ); yani kalbi yanılan, gafil kimsedir. Tarafe şöyle demiştir:

إن امرأ سوف الفؤاد يرى ... عسلا بماء سحابة شتمي

«Kalbi gafil/şaşkın olan kişi, bulut suyuyla karışık balı benim sövgüm sanır.»

[سورة الأنعام (٦): آية ١٤٢]

[En'âm Sûresi (6): Âyet 142]

وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢)

{ وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve [yününden, sergisinden yararlanılan] küçükbaşları var eden O'dur. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır.” (142)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً) عَطْفٌ (عَلَى مَا تَقَدَّمَ). أَيْ وَأَنْشَأَ حَمُولَةً وَفَرْشًا مِنَ الْأَنْعَامِ. وَلِلْعُلَمَاءِ فِي الْأَنْعَامِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا- أَنَّ الْأَنْعَامَ الْإِبِلُ خَاصَّةً، وَسَيَأْتِي فِي" النَّحْلِ " بَيَانُهُ. الثَّانِي- أَنَّ الْأَنْعَامَ الْإِبِلُ وَحْدَهَا، وَإِذَا كَانَ مَعَهَا بَقَرٌ وَغَنَمٌ فهي أنعام أيضا. الثالث- وهو أصحها قال أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: الْأَنْعَامُ كُلُّ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ ﷿ مِنَ الْحَيَوَانِ. وَيَدُلُّ عَلَى صحة هذا قول تَعَالَى:" أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ " وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْحَمُولَةُ مَا أَطَاقَ الْحَمْلَ وَالْعَمَلَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَغَيْرِهِ. ثُمَّ قِيلَ: يَخْتَصُّ اللَّفْظُ بِالْإِبِلِ. وَقِيلَ: كُلُّ مَا احْتَمَلَ عَلَيْهِ الْحَيَّ مِنْ حِمَارٍ أَوْ بَغْلٍ أَوْ بَعِيرٍ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ، سَوَاءٌ كَانَتْ عليه الأحمال أو لم تكن.

Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً } “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve [yününden, sergisinden yararlanılan] küçükbaşları [var etti]” buyruğu, daha önce geçen [ifadeye] matuftur (bağlıdır). Yani: "Ve hayvanlardan yük taşıyanı ve küçükbaşları var etti" [demektir]. İlim adamlarının "en'âm" hakkında üç görüşü vardır: Birincisi: En'âm sadece devedir; bunun açıklaması Nahl [Sûresi'nde] gelecektir. İkincisi: En'âm tek başına sadece devedir; beraberinde sığır ve koyun-keçi olduğu takdirde onlar da en'âmdır. Üçüncüsü -ki en sahih olanıdır-: Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: "En'âm, Allah Azze ve Celle'nin hayvanlardan helal kıldığı her şeydir." Bunun sıhhatine Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet etmektedir: { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size okunacak [bildirilecek] olanlar dışındaki hayvanlar size helal kılındı”; bu [ayet] daha önce geçmişti. Hamûle (حَمُولَة), yük taşımaya ve iş görmeye gücü yeten hayvandır; [bu açıklama] İbn Mes'ûd ve başkalarından [nakledilmiştir]. Sonra bu lafzın sadece develere has olduğu da söylenmiştir. Ebû Zeyd'den gelen rivayete göre ise üzerinde yük bulunsun veya bulunmasın, kabilenin üzerine yük yükleyip göç ettiği eşek, katır veya deve olsun her hayvandır.

قَالَ عَنْتَرَةُ:

Antere şöyle demiştir:

مَا رَاعَنِي إِلَّا حَمُولَةُ أَهْلِهَا ... وَسْطَ الدِّيَارِ تَسُفُّ حَبَّ الْحِمْحِمِ

«Beni dehşete düşüren tek şey, yurdun ortasında banotu tanelerini yiyen o kabilenin yük develeriydi.»

وَفَعُولَةٌ بِفَتْحِ الْفَاءِ إِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ اسْتَوَى فِيهَا الْمُؤَنَّثُ وَالْمُذَكَّرُ، نَحْوَ قَوْلِكَ: رَجُلٌ فَرُوقَةٌ وَامْرَأَةٌ فَرُوقَةٌ لِلْجَبَانِ وَالْخَائِفِ. وَرَجُلٌ صَرُورَةٌ وَامْرَأَةٌ صَرُورَةٌ إِذَا لَمْ يَحُجَّا، وَلَا جَمْعَ لَهُ. فَإِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ فُرِّقَ بَيْنَ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ بِالْهَاءِ كَالْحَلُوبَةِ وَالرَّكُوبَةِ. وَالْحُمُولَةُ (بِضَمِّ الْحَاءِ): الْأَحْمَالُ. وَأَمَّا الْحُمُولُ (بِالضَّمِّ بِلَا هَاءٍ) فَهِيَ الْإِبِلُ الَّتِي عَلَيْهَا الْهَوَادِجُ، كَانَ فِيهَا نِسَاءٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ." وَفَرْشاً" قَالَ الضَّحَّاكُ: الْحَمُولَةُ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ. وَالْفَرْشُ: الْغَنَمُ. النحاس: واستشهد لصاحب هذا القول بقول:" ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ" قَالَ: فَ" ثَمانِيَةَ" بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ:" حَمُولَةً وَفَرْشاً". وَقَالَ الْحَسَنُ: الْحَمُولَةُ الْإِبِلُ. وَالْفَرْشُ: الْغَنَمُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْحَمُولَةُ كُلُّ مَا حَمَلَ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ. وَالْفَرْشُ: الْغَنَمُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْحَمُولَةُ ما يركب، والفرش ما يؤكل لحمه ومحلب، مِثْلَ الْغَنَمِ وَالْفِصْلَانِ وَالْعَجَاجِيلِ، سُمِّيَتْ فَرْشًا لِلَطَافَةِ أَجْسَامِهَا وَقُرْبِهَا مِنَ الْفَرْشِ، وَهِيَ الْأَرْضُ الْمُسْتَوِيَةُ الَّتِي يَتَوَطَّؤُهَا النَّاسُ. قَالَ الرَّاجِزُ:

Fâ harfinin fethasıyla «faûle» (فَعُولَةٌ) vezni fail manasında olduğunda, onda müzekker ile müennes eşit olur; korkak ve ürkek kimse için: 'Racülün farûkatün' (رَجُلٌ فَرُوقَةٌ) ve 'İmraetün farûkatün' (امْرَأَةٌ فَرُوقَةٌ) denilmesi gibidir. Hacca gitmemiş kimse için de 'Racülün sarûratün' (رَجُلٌ صَرُورَةٌ) ve 'İmraetün sarûratün' (امْرَأَةٌ صَرُورَةٌ) denir ve bunun çoğulu yoktur. Mef'ûl manasında olduğunda ise 'halûbe' (حَلُوبَة - sağılan) ve 'rakûbe' (رَكُوبَة - binilen) gibi müzekker ile müennesin arası 'hâ' ile ayrılır. Hâ harfinin zammesiyle «el-humûle» (الْحُمُولَةُ) ise yüklerdir. Hâ harfi olmaksızın zammeli olan «el-humûl» (الْحُمُولُ) ise Ebû Zeyd'den nakledildiğine göre içinde kadın olsun veya olmasın üzerinde mahfe bulunan develerdir. { وَفَرْشاً } ifadesine gelince; ed-Dahhâk: 'Hamûle deve ve sığırdan yük taşıyanlar, ferş ise davardır' demiştir. En-Nehhâs şöyle der: Bu görüşün sahibi Yüce Allah'ın: { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sekiz eş...” sözünü delil getirmiştir ve: «'Semâniyete' (ثَمانِيَةَ) kelimesi 'hamûleten ve ferşen' (حَمُولَةً وَفَرْشاً) ifadesinden bedeldir» demiştir. El-Hasan: 'Hamûle develer, ferş ise davardır' demiştir. İbn Abbâs: 'Hamûle deve, sığır, at, katır ve merkepten yük taşıyan her şeydir; ferş ise davardır' demiştir. İbn Zeyd: 'Hamûle binilen şeylerdir; ferş ise davar, buzağı ve tosunlar gibi eti yenen ve sağılan şeylerdir. Bedenlerinin küçüklüğü ve insanların çiğnediği düz arazi olan ferşe (yere) yakınlıkları sebebiyle bunlara ferş adı verilmiştir' demiştir. Recez şairi şöyle demiştir:

أَوْرَثَنِي حَمُولَةً وَفَرْشًا ... أَمُشُّهَا فِي كُلِّ يَوْمٍ مَشًّا

«Bana yük develeri ve küçükbaşlar miras bıraktı... Her gün onları durmaksızın sıvazlayıp sağıyorum.»

وَقَالَ آخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

وَحَوَيْنَا الْفَرْشَ مِنْ أَنْعَامِكُمْ ... وَالْحُمُولَاتِ وَرَبَّاتِ الْحَجَلِ

«Biz sizin hayvanlarınızdan küçükbaşları, yük taşıyanları ve çadır kadınlarını ele geçirdik.»

قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: لَمْ أَسْمَعْ لَهُ بِجَمْعٍ. قَالَ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا سُمِّيَ بِهِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: فَرَشَهَا اللَّهُ فَرْشًا، أَيْ بَثَّهَا بَثًّا. وَالْفَرْشُ: الْمَفْرُوشُ مِنْ مَتَاعِ الْبَيْتِ. وَالْفَرْشُ: الزَّرْعُ إِذَا فُرِشَ. وَالْفَرْشُ: الْفَضَاءُ الْوَاسِعُ. وَالْفَرْشُ فِي رِجْلِ الْبَعِيرِ: اتِّسَاعٌ قَلِيلٌ، وَهُوَ مَحْمُودٌ. وَافْتَرَشَ الشَّيْءَ انْبَسَطَ، فَهُوَ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ. وَقَدْ يرجع قول تَعَالَى:" وَفَرْشاً" إِلَى هَذَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنَ مَا قِيلَ فِيهِمَا أَنَّ الْحَمُولَةَ الْمُسَخَّرَةُ الْمُذَلَّلَةُ لِلْحَمْلِ. وَالْفَرْشَ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ ﷿ من الجلود والصوف مما يجلس ويتمهد. وباقى الآية قد تقدم.

Asmaî şöyle demiştir: "Bunun [ferş kelimesinin] çoğulunu işitmedim." Yine şöyle demiştir: "Arapların; 'Allah onları yeryüzüne serpiştirdi/yaydı' anlamındaki 'فَرَشَهَا اللَّهُ فَرْشًا' sözünden hareketle, [bu kökten türetilip] isim olarak kullanılmış bir masdar olması da muhtemeldir. el-Ferş (الْفَرْشُ): Ev eşyasından serilen şeydir. el-Ferş: Serilip yere yayıldığı vakit ekindir. el-Ferş: Geniş arazidir. Devenin ayağında ferş: [Tabanında] az bir genişlik bulunmasıdır ki bu övülen/makbul bir durumdur. 'Bir şey serildi, yayıldı' manasında 'ifteraşe'ş-şey'' denilir; dolayısıyla bu müşterek (eş sesli/çok anlamlı) bir lafızdır. Yüce Allah'ın { وَفَرْشاً } “ve sergi yapılanları da [O yarattı]” buyruğu da bu anlama raci olabilir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu ikisi hakkında söylenmiş en güzel söz; hamûlenin yük taşımaya boyun eğdirilmiş ve uysallaştırılmış olanlar; ferşin ise Allah Teâlâ'nın derilerden ve yünlerden oturulacak ve sergi yapılacak cinsten yarattığı şeyler olduğudur." Ayetin geri kalan kısmı ise daha önce geçmişti.

[سورة الأنعام (٦): الآيات ١٤٣ الى ١٤٤]

[En'âm Sûresi (6): Âyetler 143-144]

ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)

{ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤) } “[Allah] sekiz çift [yarattı]: Koyundan iki, keçiden iki. De ki: «O iki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da o iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı? Eğer doğru sözlü iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin.» Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: «O iki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da o iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı? Yoksa Allah size bunu emrettiği zaman şahitler miydiniz?» İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan iftira edenden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (143-144)

وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ ءالذكرين حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ) " ثَمانِيَةَ" مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيْ وَأَنْشَأَ" ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ"، عَنِ الْكِسَائِيِّ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" حَمُولَةً وَفَرْشاً". وَقَالَ الْأَخْفَشُ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: يَكُونُ مَنْصُوبًا بِ" كُلُوا"، أَيْ كُلُوا لَحْمَ ثَمَانِيَةِ أَزْوَاجٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" مَا" عَلَى الْمَوْضِعِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِمَعْنَى كُلُوا الْمُبَاحَ" ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ". وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي مَالِكِ بْنِ عَوْفٍ وَأَصْحَابِهِ حَيْثُ قَالُوا:" مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا" فَنَبَّهَ اللَّهُ ﷿ نَبِيَّهُ وَالْمُؤْمِنِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَا أَحَلَّهُ لَهُمْ، لِئَلَّا يَكُونُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ حَرَّمَ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَالزَّوْجُ خِلَافُ الْفَرْدِ، يُقَالُ: زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ. كَمَا يُقَالُ: خَسًا أَوْ زكا، شفع أو وتر. فقول:" ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ" يَعْنِي ثَمَانِيَةَ أَفْرَادٍ. وَكُلُّ فَرْدٍ عِنْدَ الْعَرَبِ يَحْتَاجُ إِلَى آخَرَ يُسَمَّى زَوْجًا، فَيُقَالُ لِلذَّكَرِ زَوْجٌ وَلِلْأُنْثَى زَوْجٌ. وَيَقَعُ لَفْظُ الزَّوْجِ لِلْوَاحِدِ وَلِلِاثْنَيْنِ، يُقَالُ هُمَا زَوْجَانِ، وَهُمَا زَوْجٌ، كَمَا يُقَالُ: هُمَا سِيَّانِ وَهُمَا سَوَاءٌ. وَتَقُولُ: اشْتَرَيْتُ زَوْجَيْ حَمَامٍ. وَأَنْتَ تَعْنِي ذَكَرًا وَأُنْثَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ) أَيِ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى. وَالضَّأْنُ: ذَوَاتُ الصُّوفِ مِنَ الْغَنَمِ، وَهِيَ جَمْعُ ضَائِنٍ. وَالْأُنْثَى ضَائِنَةٌ، وَالْجَمْعُ ضوائن. وقيل: هو جمع

{ وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Deveden de iki, sığırdan da iki [yarattı]. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, yahut o iki dişinin rahimlerinin ihtiva ettiğini mi? Yoksa Allah size bunu vasiyet ederken (emrederken) siz orada şahitler miydiniz?' İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (En'âm 144) Bu [ayetlerde] üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sekiz çift...” ifadesidir. Kisâî'den nakledildiğine göre “sekiz” (ثَمَانِيَةَ) kelimesi, gizli bir fiille mansubdur; yani «[Allah] sekiz çift inşa edip yarattı» takdirindedir. Saîd el-Ahfeş şöyle demiştir: O, { حَمُولَةً وَفَرْشاً } “yük taşıyan ve [yününden] sergi yapılan” ifadesinden bedel olarak mansubdur. Ali b. Süleyman el-Ahfeş ise şöyle demiştir: { كُلُوا } “yiyin” emriyle mansub olur; yani «Sekiz çiftin etinden yiyin» demektir. Mahallen { مَا } ifadesinden bedel olarak mansub olması da caizdir. Yine «Mubah kılınanı, [yani] koyundan iki olmak üzere sekiz çifti yiyin» anlamında mansub olması da caizdir. Bu ayet, Mâlik b. Avf ve arkadaşları hakkında nazil olmuştur; zira onlar: “Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır” demişlerdi. Bunun üzerine Allah celle ve azze, bu ayetle Peygamberi'ni ve müminleri kendilerine helal kıldığı şeylere karşı uyardı/bilgilendirdi ki, Yüce Allah'ın helal kıldığını haram sayanların durumuna düşmesinler. Zevc (زَوْج), ferdin (tekin) zıddıdır. Nitekim “çift veya tek” (زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ) denilir; tıpkı “çift yahut tek” (خَسًا أَوْ زَكَا), “çift yahut tek” (شَفْعٌ أَوْ وَتْرٌ) denildiği gibi. Dolayısıyla { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } sözü, sekiz fert/birey anlamına gelir. Arapların nezdinde bir diğerine ihtiyaç duyan her ferde “zevc” adı verilir. Bu sebeple erkeğe de zevc (eş), dişiye de zevc (eş) denir. Zevc lafzı hem tekil hem de ikil için kullanılır; nitekim tıpkı «Onlar birbirine denktirler» anlamında (هُمَا سِيَّانِ) ve (هُمَا سَوَاءٌ) denildiği gibi, «Onlar çifttirler» anlamında (هُمَا زَوْجَانِ) ve (هُمَا زَوْجٌ) da denilir. Yine bir erkek ve bir dişi kastederek: «İki eş güvercin satın aldım» (اشْتَرَيْتُ زَوْجَيْ حَمَامٍ) dersin. İkincisi: Yüce Allah'ın { مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ } “Koyundan iki...” ifadesidir. Yani erkek ve dişi [olmak üzere iki]. Da'n (الضَّأْنُ), koyun cinsinin yünlü olanlarıdır; dâin (ضَائِنٌ) kelimesinin çoğuludur (ism-i cem'idir). Dişisine dâine (ضَائِنَةٌ), çoğuluna ise devâin (ضَوَائِنُ) denir. Bir görüşe göre ise o, tekili olmayan bir isimdir...

لَا وَاحِدَ لَهُ. وَقِيلَ فِي جَمْعِهِ: ضَئِينٌ، كَعَبْدٍ وَعَبِيدٍ. وَيُقَالُ فِيهِ ضِئِينٌ. كَمَا يُقَالُ فِي شَعِيرٍ: شِعِيرٌ، كُسِرَتِ الضَّادُ اتِّبَاعًا. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَهِيَ لُغَةٌ مَسْمُوعَةٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ. وَهُوَ مُطَّرِدٌ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ فِي كُلِّ مَا ثَانِيهِ حَرْفُ حَلْقٍ. وَكَذَلِكَ الْفَتْحُ وَالْإِسْكَانُ فِي الْمَعْزِ. وَقَرَأَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ" مِنَ الضَّأْنِ اثْنَانِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَانِ" رَفْعًا بِالِابْتِدَاءِ. وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ. (وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَانِ) وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَكْثَرِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِالْفَتْحِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْأَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْمَعْزُ وَالضَّأْنُ بِالْإِسْكَانِ. وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُمْ فِي الْجَمْعِ: مَعِيزٌ، فَهَذَا جَمْعُ مَعْزٍ. كَمَا يُقَالُ: عَبْدٌ وَعَبِيدٌ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

abd (عَبْدٍ) ve abîd (عَبِيدٍ) gibi «daîn» (ضَئِينٌ) denildiği de söylenmiştir. Şaîr (شَعِيرٍ) kelimesinde teb'iyyetle «şiîr» (شِعِيرٌ) denilmesi gibi dâd harfinin kesrasıyla «dıîn» (ضِئِينٌ) de denilir. Talha b. Musarrif hemzenin fethasıyla «mine'd-daeni'sneyn» (مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ) şeklinde okumuştur ki bu Basralılar nezdinde işitilmiş bir şivedir. Kûfelilere göre ise ikinci harfi boğaz harfi olan her kelimede bu kural geçerlidir. Aynı şekilde el-Ma'z (الْمَعْزِ) kelimesinde de fetha ve sükûn vardır. Ebân b. Osmân ibtidaen ref ile «mine'd-da'ni'snâni ve mine'l-ma'zi'snân» (مِنَ الضَّأْنِ اثْنَانِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَانِ) şeklinde okumuştur. Übeyy mushafında da böyledir: (وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَانِ) ve bu çoğunluğun kıraatidir. İbn Âmir ve Ebû Amr ise fetha ile okumuşlardır. En-Nehhâs şöyle der: Arapların kelamında en yaygın olanı, el-ma'z ve ed-da'n kelimelerinin sükûn ile okunmasıdır. Buna delalet eden husus, çoğulunda «maîz» (مَعِيزٌ) demeleridir; bu, abd ve abîd denilmesi gibi ma'zın çoğuludur. İmruu'l-Kays şöyle demiştir: