وَيَمْنَحُهَا بَنُو شَمَجَى بْنِ جَرْمٍ ... مَعِيزَهُمْ حَنَانِكَ ذَا الْحَنَانِ
Şemecâ b. Cerm oğulları ona keçilerini bağışlarlar / Ey merhamet sahibi [Rabbim], senin sonsuz rahmetine [sığınırım].
وَمِثْلُهُ ضَأْنٌ وَضَئِينٌ. وَالْمَعْزُ مِنَ الْغَنَمِ خِلَافُ الضَّأْنِ، وَهِيَ ذَوَاتُ الْأَشْعَارِ وَالْأَذْنَابِ الْقِصَارِ، وَهُوَ اسْمُ جِنْسٍ، وَكَذَلِكَ الْمَعْزُ وَالْمَعِيزُ وَالْأُمْعُوزُ وَالْمِعْزَى. وَوَاحِدُ الْمَعْزِ مَاعِزٌ، مِثْلُ صَاحِبٍ وَصَحْبٍ وَتَاجِرٍ وَتَجْرٍ. وَالْأُنْثَى مَاعِزَةٌ وَهِيَ الْعَنْزُ، وَالْجَمْعُ مَوَاعِزُ. وَأَمْعَزَ الْقَوْمُ كَثُرَتْ مَعْزَاهُمْ. وَالْمَعَّازُ صَاحِبُ الْمِعْزَى. قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْفَقْعَسِيُّ يَصِفُ إِبِلًا بِكَثْرَةِ اللَّبَنِ وَيُفَضِّلُهَا عَلَى الْغَنَمِ فِي شِدَّةِ الزَّمَانِ:
Da'n ve daîn de böyledir. Koyun ve keçiden oluşan küçükbaştan ma'z (keçi), da'nın (koyun) zıddıdır; bunlar kıllı ve kısa kuyruklu olanlardır. Bu bir cins ismidir; el-ma'z, el-maîz, el-um'ûz ve el-mi'zâ da böyledir. Ma'zın tekili sâhib-sahb, tâcir-tecr gibi 'mâiz'dir. Dişisine 'mâize' denir ki o da keçidir (anz), çoğulu ise mevâizdir. 'Em'aze'l-kavm', keçileri çoğaldı demektir. 'Me'âz' keçi sahibidir. Ebû Muhammed el-Fak'asî, kıtlık zamanında bol sütlü olduğunu niteleyerek develeri koyun-keçiye üstün tuttuğu beytinde şöyle demiştir:
يَكِلْنَ كَيْلًا لَيْسَ بِالْمَمْحُوقِ ... إِذْ رَضِيَ الْمَعَّازُ بِاللَّعُوقِ
Keçi sahibi yalayacak bir lokmaya razı olduğunda / Onlar [develer], bereketsiz olmayan bir ölçüyle bolca süt verirler.
وَالْمَعَزُ الصَّلَابَةُ مِنَ الْأَرْضِ. وَالْأَمْعَزُ: الْمَكَانُ الصُّلْبُ الْكَثِيرُ الْحَصَى، وَالْمَعْزَاءُ أَيْضًا. وَاسْتَمْعَزَ الرَّجُلُ فِي أَمْرِهِ: جَدَّ. (قُلْ آلذَّكَرَيْنِ) مَنْصُوبٌ بَ" حَرَّمَ". (أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ) عطف عليه. وكذا (أَمَّا اشْتَمَلَتْ). وَزِيدَتْ مَعَ أَلِفِ الْوَصْلِ مَدَّةٌ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الِاسْتِفْهَامِ وَالْخَبَرِ. وَيَجُوزُ حَذْفُ الْهَمْزَةِ لِأَنَّ" أَمِ" تَدُلُّ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ. كَمَا قَالَ:
El-Me'az (الْمَعَزُ), yeryüzünün sertliğidir. El-Em'az (الْأَمْعَزُ) ve keza el-ma'zâ (الْمَعْزَاءُ), çakılı bol, sert yer demektir. 'İstem'aze'r-raculü fî emrihî' ise adam işinde ciddileşti demektir. (قُلْ آلذَّكَرَيْنِ) “De ki: İki erkeği mi...” ifadesi 'harrama' (حَرَّمَ) fiili ile mensubdur. (أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ) “Yoksa iki dişiyi mi...” ifadesi de ona matuftur. (أَمَّا اشْتَمَلَتْ) “Yoksa ... kapsadığı şeyi mi?” ifadesi de böyledir. İstifham (soru) ile haber arasını ayırt etmek için vasıl elifi ile birlikte bir med ziyade kılınmıştır. Hemzenin hazfedilmesi de caizdir; zira 'em' (أَمِ) edatı istifhama delalet eder. Nitekim şair şöyle demiştir:
تَرُوحُ مِنَ الْحَيِّ أَمْ تَبْتَكِرُ
Obadan akşam mı ayrılacaksın, yoksa sabah erkenden mi?
الثَّالِثَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: الْآيَةُ احْتِجَاجٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي أَمْرِ الْبَحِيرَةِ وَمَا ذُكِرَ مَعَهَا. وَقَوْلُهُمْ:" مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا". فَدَلَّتْ عَلَى إِثْبَاتِ الْمُنَاظَرَةِ فِي الْعِلْمِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ نَبِيَّهُ ﵇ بِأَنْ يُنَاظِرَهُمْ، وَيُبَيِّنَ لَهُمْ فَسَادَ قَوْلِهِمْ. وَفِيهَا إِثْبَاتُ الْقَوْلِ بِالنَّظَرِ وَالْقِيَاسِ. وَفِيهَا دَلِيلٌ بِأَنَّ الْقِيَاسَ إِذَا ورد عليه النص بطل القول به.
Üçüncü [Mesele]- İlim adamları şöyle demiştir: Bu ayet, bahîre ve onunla birlikte zikredilen hususlarda ve onların: { مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “Bu hayvanların karınlarındakiler sırf erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır” sözlerine karşı müşriklere yönelik bir delil getirmedir (ihticâc). Dolayısıyla bu ayet, ilimde münazaranın geçerliliğine delalet etmektedir; zira Yüce Allah Peygamberi'ne aleyhisselâm onlarla münazara etmesini ve sözlerinin tutarsızlığını onlara açıklamasını emretmiştir. Bu ayette akıl yürütme (nazar) ve kıyas ile hüküm vermenin meşruiyetine delil vardır. Yine onda, kıyasa nass karşı geldiği (nass ile çatıştığı) zaman o kıyasla amel edilmesinin batıl olduğuna dair de delil vardır.
وَيُرْوَى:" إِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ النَّقْضُ"، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِالْمُقَايَسَةِ الصَّحِيحَةِ، وَأَمَرَهُمْ بِطَرْدِ عِلَّتِهِمْ. وَالْمَعْنَى: قُلْ لَهُمْ إِنْ كَانَ حَرَّمَ الذُّكُورَ فكل ذكر حرام. لان كان حرم الإناث فكل أنثى حرام. لان كَانَ حَرَّمَ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ، يَعْنِي مِنَ الضَّأْنِ وَالْمَعْزِ، فَكُلُّ مَوْلُودٍ حَرَامٌ، ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى. وَكُلُّهَا مَوْلُودٌ فَكُلُّهَا إِذًا حَرَامٌ لِوُجُودِ الْعِلَّةِ فِيهَا، فَبَيَّنَ انْتِقَاضَ عِلَّتِهِمْ وَفَسَادَ قَوْلِهِمْ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ مَا فَعَلُوهُ مِنْ ذَلِكَ افْتِرَاءٌ عَلَيْهِ (نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ) أَيْ بِعِلْمٍ إِنْ كَانَ عِنْدَكُمْ، مِنْ أَيْنَ هَذَا التَّحْرِيمُ الَّذِي افْتَعَلْتُمُوهُ؟ وَلَا عِلْمَ عِنْدِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَا يَقْرَءُونَ الْكُتُبَ. وَالْقَوْلُ فِي:" وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ" وَمَا بَعْدَهُ كَمَا سَبَقَ (أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ) أَيْ (هَلْ) شَاهَدْتُمُ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ هَذَا. وَلَمَّا لَزِمَتْهُمُ الْحُجَّةُ أَخَذُوا في الافتراء فقالوا: كذا أمر الله. كَذَا أَمَرَ اللَّهُ. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ) بَيَّنَ أَنَّهُمْ كَذَبُوا، إِذْ قالوا ما لم يقم عليه دليل.
«Kendisine nakz (tutarsızlık) yöneltildiği zaman» şeklinde de rivayet edilmiştir. Çünkü Yüce Allah onlara doğru bir kıyas yapmalarını ve illetlerini her duruma uygulamalarını emretmiştir. Anlamı şudur: Onlara de ki; şayet erkekleri haram kıldıysa her erkek haramdır. Şayet dişileri haram kıldıysa her dişi haramdır. Şayet iki dişinin rahimlerinin kapsadığı şeyi -yani koyun ve keçiden doğanları- haram kıldıysa, erkek olsun dişi olsun doğan her yavru haramdır. Bunların hepsi de doğmuş olduğuna göre, illetin kendilerinde bulunması sebebiyle o halde hepsi haramdır. Böylece illetlerinin bozulduğunu ve iddialarının tutarsızlığını açıkladı; Yüce Allah bu yaptıklarının kendisine karşı bir iftira olduğunu bildirdi: { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ } “Eğer doğru sözlü iseniz bana ilme dayanarak haber verin” yani şayet yanınızda bir ilim varsa bu uydurduğunuz haramlığın nereden geldiğini haber verin. Halbuki onların hiçbir ilmi yoktu; çünkü onlar kitap okumuyorlardı. { وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ } “Deveden de iki...” ve sonrasındaki ifadeye dair açıklama da daha önce geçtiği gibidir. { أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ } “Yoksa siz şahitler miydiniz?” yani Allah'ın bunu haram kıldığına bizzat şahit mi oldunuz? Delil karşısında çaresiz kalınca iftiraya sarılıp: 'Allah böyle emretti, Allah böyle emretti' dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” buyurarak, hakkında hiçbir delil bulunmayan şeyleri söyledikleri için yalan söylediklerini beyan etti.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٤٥]
[En'âm Suresi (6), Âyet 145]
قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)
{ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥) } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için, ölü eti (leş), akıtılmış kan, domuz eti -ki o şüphesiz pistir- ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim çaresiz kalırsa, haddi aşmamak ve başkasının hakkına tecavüz etmemek şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً) أَعْلَمَ اللَّهُ ﷿ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا حَرَّمَ. وَالْمَعْنَى: يَا مُحَمَّدُ لَا أَجِدُ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا إِلَّا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَا مَا تُحَرِّمُونَهُ بِشَهْوَتِكُمْ. وَالْآيَةُ مَكِّيَّةٌ. وَلَمْ يَكُنْ فِي الشَّرِيعَةِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مُحَرَّمٌ غَيْرُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، ثُمَّ نَزَلَتْ سُورَةُ" الْمَائِدَةِ" بِالْمَدِينَةِ. وَزِيدَ فِي الْمُحَرَّمَاتِ كَالْمُنْخَنِقَةِ وَالْمَوْقُوذَةِ وَالْمُتَرَدِّيَةِ وَالنَّطِيحَةِ وَالْخَمْرِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَحَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ أَكْلَ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وكل ذي مخلب من الطير.
Bu ayette dört mesele bulunmaktadır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde ... haram kılınmış bir şey bulamıyorum” buyruğudur. Yüce Allah bu ayette haram kıldığı şeyleri bildirmiştir. Anlamı şudur: Ey Muhammed, [onlara de ki:] Bana vahyedilenler arasında bu şeylerden başka haram kılınmış bir şey bulamıyorum; sizin kendi arzu ve hevesinize göre haram kıldıklarınız ise haram değildir. Bu ayet Mekkîdir. O dönemde şeriatta bu sayılanlardan başka haram kılınmış bir şey bulunmuyordu. Daha sonra Medine'de Mâide Suresi nazil oldu ve boğularak öldürülmüş, vurularak öldürülmüş (el-mevkûze), yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanarak ölmüş hayvanlar, şarap ve benzeri şeyler haram kılınanlara ilave edildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Medine'de yırtıcı hayvanlardan azı dişi bulunanların ve kuşlardan pençesi olanların etlerinin yenmesini haram kıldı.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ وَتَأْوِيلِهَا عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- مَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ مِنْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ، وَكُلُّ مُحَرَّمٍ حَرَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَوِ جَاءَ فِي الْكِتَابِ مَضْمُومٌ إِلَيْهَا، فَهُوَ زِيَادَةُ حُكْمٍ مِنَ اللَّهِ ﷿ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﵇. عَلَى هَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ (أَهْلِ) النَّظَرِ، وَالْفِقْهِ وَالْأَثَرِ. وَنَظِيرُهُ نِكَاحِ الْمَرْأَةِ عَلَى عَمَّتِهَا وَعَلَى خَالَتِهَا مَعَ قَوْلِهِ:" وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ" وكحكمه باليمين مع الشاهد مع قول:" فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ " وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ ﵇ (أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ) أَخْرَجَهُ مَالِكٌ، وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَقِيلَ: الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ ولا حرام إِلَّا مَا فِيهَا وَهُوَ قَوْلٌ يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ، وَرُوِيَ عَنْهُمْ خِلَافُهُ. قَالَ مَالِكٌ: لَا حَرَامَ بَيِّنٌ إِلَّا مَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مِنْدَادَ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَحْلِيلَ كُلِّ شي مِنَ الْحَيَوَانِ وَغَيْرِهِ إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ فِي الْآيَةِ مِنَ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ الْمَسْفُوحِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ. وَلِهَذَا قُلْنَا: إِنَّ لُحُومَ السِّبَاعِ وَسَائِرِ الْحَيَوَانِ مَا سِوَى الْإِنْسَانِ وَالْخِنْزِيرِ مُبَاحٌ. وَقَالَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَعَلَيْهَا بَنَى الشَّافِعِيُّ تَحْلِيلَ كُلِّ مَسْكُوتٍ عَنْهُ، أَخْذًا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، إِلَّا مَا دَلَّ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ جَوَابٌ لمن سأل عن شي بِعَيْنِهِ فَوَقَعَ الْجَوَابُ مَخْصُوصًا. وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ. وَقَدْ رَوَى الشَّافِعِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ قَالَ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَشْيَاءٌ سَأَلُوا عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَجَابَهُمْ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ. وَقِيلَ: أَيْ لَا أَجِدُ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَيْ فِي، هَذِهِ الْحَالِ حَالِ الْوَحْيِ وَوَقْتِ نُزُولِهِ، ثُمَّ لَا يَمْتَنِعُ حُدُوثُ وَحْيٍ بَعْدَ ذَلِكَ بِتَحْرِيمِ أَشْيَاءٍ أُخَرَ. وَزَعَمَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَدَنِيَّةٌ (وَهِيَ) مَكِّيَّةٌ فِي قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ، نَزَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ نَزَلَ عَلَيْهِ" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»
İlim adamları bu ayetin hükmü ve yorumu hususunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir: Birincisi- İşaret ettiğimiz üzere bu ayet Mekkîdir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haram kıldığı yahut Kitap'ta gelip buna eklenen her haram, Yüce Allah'ın peygamberi aleyhisselâm'ın diliyle bildirdiği bir hüküm ziyadesidir. Nazar (akıl yürütme), fıkıh ve eser ehli ilim adamlarının çoğunluğunun görüşü budur. Bunun benzeri; { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğuna rağmen kadının halası ve teyzesi üzerine nikahlanmasının haram kılınması ve keza { فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ } “Eğer iki erkek bulunmazsa bir erkek ve iki kadın...” buyruğuna rağmen bir şahitle birlikte yemine göre hüküm vermesidir. Bu ayetin, aleyhisselâm'ın Mâlik tarafından rivayet edilen ve sahih bir hadis olan: «Yırtıcı hayvanlardan azı dişi bulunanların yenilmesi haramdır» hadisiyle neshedildiği de söylenmiştir. Ayetin muhkem olduğu ve onda zikredilenlerin dışında haram bulunmadığı da söylenmiştir; bu görüş İbn Abbâs, İbn Ömer ve Âişe'den rivayet edilmekle birlikte onlardan aksi de rivayet edilmiştir. Mâlik şöyle demiştir: Bu ayette zikredilenden başka açık bir haram yoktur. İbn Huveyzimendâd ise şöyle demiştir: Bu ayet, hayvanlardan ve diğerlerinden, ayette istisna edilen leş, akıtılmış kan ve domuz eti dışındaki her şeyin helal olduğunu ihtiva etmektedir. Bu sebeple biz: İnsan ve domuz dışındaki yırtıcı hayvanların ve diğer bütün hayvanların etleri mubahtır, dedik. İbnu'l-Arabî et-Taberî (İlkiyâ el-Herrâsî) de şöyle demiştir: Şâfiî, hakkında delil bulunanlar müstesna, hakkında nass bulunmayan (sükût geçilen) her şeyin helal olmasını bu ayetten hareketle temellendirmiştir. Ayetin, belirli bir şey hakkında soru soran bir kimseye cevap olarak indirildiği ve cevabın da o hususa has olarak geldiği söylenmiştir ki bu Şâfiî'nin mezhebidir. Şâfiî, Saîd b. Cübeyr'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu ayette, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordukları bazı şeyler vardır; o da onlara o şeylerden haram olanları cevaplandırmıştır. Bir diğer görüşe göre ise mana şudur: Bana vahyolunanlar içinde -yani vahyin indiği bu durum ve vakit itibariyle- bulamıyorum; daha sonra başka şeylerin haram kılınması yönünde yeni bir vahyin gelmesi imkansız değildir. İbnu'l-Arabî bu ayetin Medenî olduğunu iddia etmiştir ki çoğunluğun kavlinde Mekkîdir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi ikmal ettim...” ayetinin indiği gün inmiştir
" وَلَمْ يَنْزِلْ بَعْدَهَا نَاسِخٌ فَهِيَ مُحْكَمَةٌ، فَلَا مُحَرَّمَ إِلَّا مَا فِيهَا، وَإِلَيْهِ أَمِيلُ. قلت: وهذا ما رأيته قال غَيْرُهُ. وَقَدْ ذَكَرَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ الْإِجْمَاعَ فِي أَنَّ سُورَةَ" الْأَنْعَامِ" مَكِّيَّةٌ إِلَّا قَوْلَهُ تَعَالَى:" قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ" الثلاث الآيات، وقد
[Ondan] sonra [hükmünü kaldıran] bir nasih inmemiştir; dolayısıyla o muhkemdir, onda zikredilenden başka da haram yoktur ve benim meylettiğim [görüş de] budur. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu, [ondan] başkasının söylediğini görmediğim [bir iddiadır]. Nitekim Ebû Ömer b. Abdilberr, Yüce Allah'ın: { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” buyruğu ile başlayan üç ayet müstesna, En‘âm Suresi'nin Mekkî olduğu hususundaki icmayı zikretmiştir. [Oysa]...
نَزَلَ بَعْدَهَا قُرْآنٌ كَثِيرٌ وَسُنَنٌ جَمَّةٌ. فَنَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ بِالْمَدِينَةِ فِي" الْمَائِدَةِ". وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ نَهْيَهُ ﵇ عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ إِنَّمَا كَانَ مِنْهُ بِالْمَدِينَةِ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ: وَهَذَا كُلُّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَمْرٌ كَانَ بِالْمَدِينَةِ بَعْدَ نُزُولِ قَوْلِهِ:" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً" لِأَنَّ ذَلِكَ مَكِّيٌّ. قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ مَثَارُ الْخِلَافِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ. فَعَدَلَ جَمَاعَةٌ عَنْ ظَاهِرِ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِالنَّهْيِ عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، لِأَنَّهَا مُتَأَخِّرَةٌ عَنْهَا وَالْحَصْرَ فِيهَا ظَاهِرٌ فَالْأَخْذُ بِهَا أَوْلَى، لِأَنَّهَا إِمَّا نَاسِخَةٌ لِمَا تَقَدَّمَهَا أَوْ رَاجِحَةٌ عَلَى تِلْكَ الْأَحَادِيثِ. وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِالتَّحْرِيمِ فَظَهَرَ لَهُمْ وَثَبَتَ عِنْدَهُمْ أَنَّ سُورَةَ" الْأَنْعَامِ" مَكِّيَّةٌ، نَزَلَتْ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، وَأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ قُصِدَ بِهَا الرَّدُّ عَلَى الْجَاهِلِيَّةِ فِي تَحْرِيمِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِي، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ حَرَّمَ أُمُورًا كَثِيرَةً كَالْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ وَلُحُومِ الْبِغَالِ وَغَيْرِهَا، وَكُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَكُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَيَلْزَمُ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ:" لَا مُحَرَّمَ إِلَّا مَا فِيهَا" أَلَّا يُحَرَّمَ مَا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَمْدًا، وَتُسْتَحَلُّ الْخَمْرُ الْمُحَرَّمَةُ عِنْدَ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ. وَفِي إِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى تَحْرِيمِ خَمْرِ الْعِنَبِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ وَجَدَ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ مُحَرَّمًا غَيْرَ مَا فِي سُورَةِ" الْأَنْعَامِ" مِمَّا قَدْ نَزَلَ بَعْدَهَا مِنَ الْقُرْآنِ. وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي لُحُومِ السِّبَاعِ وَالْحَمِيرِ وَالْبِغَالِ فَقَالَ (مَرَّةً): هِيَ مُحَرَّمَةٌ، لِمَا وَرَدَ مِنْ نَهْيِهِ ﵇ عَنْ ذَلِكَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ قول عَلَى مَا فِي الْمُوَطَّأِ. وَقَالَ مَرَّةً: هِيَ مَكْرُوهَةٌ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْمُدَوَّنَةِ، لِظَاهِرِ الْآيَةِ، وَلِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ مِنْ إِبَاحَةِ أَكْلِهَا وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ. رَوَى الْبُخَارِيُّ مِنْ رِوَايَةِ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: قُلْتُ لِجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ إِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ؟ فَقَالَ: قَدْ كَانَ يَقُولُ ذَلِكَ الْحَكَمُ بْنُ عَمْرٍو الْغِفَارِيُّ عِنْدَنَا بِالْبَصْرَةِ، وَلَكِنْ أَبَى ذَلِكَ الْبَحْرُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَرَأَ" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً". وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ لُحُومِ السِّبَاعِ فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهَا. فَقِيلَ لَهُ: حَدِيثُ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ
[Oysa] ondan sonra pek çok Kur'an [ayeti] ve sayısız sünnet inmiştir. Nitekim şarabın haram kılınması Medine'de Mâide Suresi'nde inmiştir. [Âlimler], Peygamber aleyhisselâm'ın yırtıcı hayvanlardan azı dişi bulunan her hayvanın yenmesini yasaklamasının da Medine'de gerçekleştiği hususunda icma etmişlerdir. İsmâil b. İshâk şöyle demiştir: Bütün bunlar, bu hükmün { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayetinin inişinden sonra Medine'de gerçekleşen bir emir olduğuna delalet eder; zira bu [ayet] Mekkîdir. Derim ki: İlim adamları arasındaki ihtilafın kaynağı da işte budur. Bir grup [âlim], yırtıcı hayvanlardan azı dişi bulunan her hayvanın yenmesini yasaklayan hadislerin zahirinden yüz çevirmişlerdir; çünkü [onlara göre bu ayet] söz konusu hadislerden sonradır ve ayetteki hasr (sınırlama) açıktır. Dolayısıyla ayetle amel etmek daha evladır; zira ayet ya kendisinden öncekileri neshetmiştir yahut bu hadislere racihtir (tercih edilir). Haram olduğunu söyleyenlere gelince; onlarca En'âm Suresi'nin Mekkî olup hicretten önce indiği ve bu ayetle Câhiliye ehlinin bahîre, sâibe, vasîle ve hâm hakkındaki haram kılma anlayışlarına reddiye yapılmasının kastedildiği açıklık kazanmış ve sabit olmuştur. Daha sonra ise [Resûlullah] evcil eşekler, katır etleri ve benzerleri ile yırtıcı hayvanlardan azı dişi, kuşlardan da pençesi olan her hayvan gibi pek çok şeyi haram kılmıştır. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Onda bulunandan başka haram yoktur" diyen kişinin sözünün gereği olarak, [kesilirken] kasten üzerine Allah'ın adı anılmayan şeyin haram kılınmaması ve bütün Müslümanların nezdinde haram olan şarabın da helal sayılması gerekir. Müslümanların üzüm şarabının haramlığı konusundaki icmasında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine vahyolunanlar arasında, En'âm Suresi'nde bulunandan başka ve Kur'an'dan daha sonra inenler arasında haram kılınmış şeyler bulduğuna dair açık bir delil vardır. Yırtıcı hayvanlar, eşekler ve katırların etleri hususunda Mâlik'ten farklı rivayetler gelmiştir: Bir defasında, bu hususta Peygamber aleyhisselâm'dan varid olan nehiy sebebiyle bunların haram olduğunu söylemiştir ki el-Muvatta'da yer aldığı üzere onun sahih olan görüşü budur. Bir defasında da ayetin zahiri ile İbn Abbâs, İbn Ömer ve Âişe'den bunların yenmesinin mubah olduğuna dair gelen rivayet sebebiyle mekruh olduğunu söylemiştir; el-Müdevvene'nin zahirinde yer alan ve Evzâî'nin de benimsediği görüş budur. Buhârî'nin Amr b. Dînâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Câbir b. Zeyd'e: "İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evcil eşek etlerini yasakladığını ileri sürüyorlar, [ne dersin?]" dedim. O da şöyle dedi: "Basra'da Hakem b. Amr el-Gıfârî bunu söylerdi; ancak [ilim] deryası İbn Abbâs bunu kabul etmedi ve { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayetini okudu." İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre kendisine yırtıcı hayvanların etleri sorulduğunda: "Onlarda bir sakınca yoktur" demiştir. Kendisine Ebû Sa'lebe el-Huşenî'nin hadisi hatırlatılınca:
فَقَالَ: لَا نَدَعُ كِتَابَ اللَّهِ رَبِّنَا لِحَدِيثِ أعرابي يبول على ساقيه. وسيل الشَّعْبِيُّ عَنْ لَحْمِ الْفِيلِ وَالْأَسَدِ فَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: وَقَالَ الْقَاسِمُ: كَانَتْ عَائِشَةُ تَقُولُ لَمَّا سَمِعَتِ النَّاسَ يَقُولُونَ حُرِّمَ كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ: ذَلِكَ حَلَالٌ، وَتَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً" ثُمَّ قَالَتْ: إِنْ كَانَتِ الْبُرْمَةُ لَيَكُونُ مَاؤُهَا أَصْفَرَ مِنَ الدَّمِ ثُمَّ يَرَاهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَا يُحَرِّمُهَا. وَالصَّحِيحُ فِي هَذَا الْبَابِ مَا بَدَأْنَا بِذِكْرِهِ، وَأَنَّ مَا وَرَدَ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ بَعْدَ الْآيَةِ مَضْمُومٌ إِلَيْهَا مَعْطُوفٌ عَلَيْهَا. وَقَدْ أَشَارَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ إِلَى هَذَا فِي قَبَسِهِ خِلَافَ مَا ذَكَرَ فِي أَحْكَامِهِ قَالَ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ، فَقَالَ الْبَغْدَادِيُّونَ مِنْ أَصْحَابِنَا: إِنَّ كُلَّ مَا عَدَاهَا حَلَالٌ، لَكِنَّهُ يَكْرَهُ أَكْلَ السِّبَاعِ. وَعِنْدَ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَعَبْدُ الْمَلِكِ أَنَّ أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ، وَلَيْسَ يَمْتَنِعُ أَنْ تَقَعَ الزِّيَادَةُ بَعْدَ قَوْلِهِ:" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً" بِمَا يَرِدُ مِنَ الدَّلِيلِ فِيهَا، كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ) فَذَكَرَ الْكُفْرَ وَالزِّنَى وَالْقَتْلَ. ثُمَّ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّ أَسْبَابَ الْقَتْلِ عَشَرَةٌ بِمَا وَرَدَ مِنَ الْأَدِلَّةِ، إِذِ النَّبِيُّ ﷺ إِنَّمَا يُخْبِرُ بِمَا وَصَلَ إِلَيْهِ مِنَ الْعِلْمِ عَنِ الْبَارِي تَعَالَى، وَهُوَ يَمْحُو مَا يَشَاءُ ويثبت وينسخ ويقدم. وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ) وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ نَهَى عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ مَعْنٍ عَنْ مَالِكٍ:" نَهَى عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ" وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ وَتَحْرِيمُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ هُوَ صَرِيحُ الْمَذْهَبِ وَبِهِ تَرْجَمَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ حِينَ قَالَ: تَحْرِيمُ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ. ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ وَعَقَّبَهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ: وَهُوَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا. فَأَخْبَرَ أَنَّ الْعَمَلَ اطَّرَدَ مَعَ الْأَثَرِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَقَوْلُ مَالِكٍ" هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَوَاخِرِ مَا نَزَلَ" لَا يَمْنَعُنَا مِنْ أَنْ نَقُولَ: ثَبَتَ تَحْرِيمُ بَعْضِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ أَحَلَّ اللَّهُ الطَّيِّبَاتِ وَحَرَّمَ الْخَبَائِثَ، وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، وَعَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ، وَنَهَى عَنْ لحوم الحمر الأهلية
[Bunun üzerine] o şöyle demiştir: "Bacaklarına idrarını sıçratan bir bedevînin rivayeti sebebiyle Rabbimiz olan Allah'ın Kitabı'nı terk etmeyiz." Şa'bî'ye fil ve aslan eti sorulduğunda bu ayeti okumuştur. Kâsım da şöyle demiştir: Âişe, insanların "Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her hayvan haram kılındı" dediklerini işitince: "Bu helaldir" der ve: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayetini okurdu. Sonra da şöyle derdi: "Tencerenin suyu [etindeki] kandan dolayı sapsarı olurdu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görür ve haram kılmazdı." Bu konuda sahih olan, başta zikrettiğimiz görüştür; ayetten sonra varit olan haramlar bu ayete eklenmiş ve ona atfedilmiştir. Kadı Ebû Bekr b. el-Arabî de Ahkâm'ında zikrettiğinin aksine el-Kabes adlı eserinde buna işaret ederek şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan bu ayetin en son inenlerden olduğu rivayet edilmiştir. Mezhebimizden olan Bağdatlı âlimler: "Bunun dışındaki her şey helaldir, ancak yırtıcı hayvanların yenilmesi mekruhtur" demişlerdir. Aralarında Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Abdülmelik'in de bulunduğu belde fukahasına göre ise yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her birinin yenilmesi haramdır. Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” buyruğundan sonra, bu hususta varit olan delille [yeni bir haramın] ziyade kılınması imkânsız değildir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ » «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biri sebebiyle helal olur» buyurmuş ve küfrü, zinayı ve haksız yere adam öldürmeyi zikretmiştir. Sonra âlimlerimiz, varit olan delillere binaen öldürme sebeplerinin on tane olduğunu söylemişlerdir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bâri Teâlâ'dan kendisine ulaşan ilmi haber vermektedir; O ise dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır, nesheder ve öne alır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: « أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ » «Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her birinin yenilmesi haramdır» buyurduğu sabit olmuştur. Ayrıca yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan ve kuşlardan da pençesi olan her hayvanın yenilmesini yasakladığı rivayet edilmiştir. Müslim de Ma'n tarikiyle Mâlik'ten: « نَهَى عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ » «Kuşlardan pençesi olan her birinin yenilmesini yasakladı» şeklinde rivayet etmiştir; ancak birincisi daha sahihtir. Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her hayvanın haram kılınması mezhebin açık görüşüdür. Nitekim Mâlik, el-Muvatta'da: "Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her birinin yenilmesinin haram kılınması" şeklinde başlık açmış, ardından hadisi zikretmiş ve akabinde: "Bizdeki uygulama da böyledir" demiştir. Böylece amelin rivayetle örtüşerek kesintisiz devam ettiğini haber vermiştir. Kuşeyrî şöyle der: Mâlik'in "Bu ayet en son inenlerdendir" sözü, bizim şöyle dememize engel değildir: Bu ayetten sonra bu şeylerden bazılarının haram kılındığı sabit olmuştur. Allah temiz ve güzel şeyleri helal, pis ve murdar şeyleri haram kılmıştır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de yırtıcı hayvanlardan azı dişi olanların ve kuşlardan pençesi olanların yenilmesini yasaklamış, evcil eşek etlerini de nehyetmiştir.
عَامَ خَيْبَرَ. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ الْإِجْمَاعُ عَلَى تَحْرِيمِ الْعَذِرَةِ وَالْبَوْلِ وَالْحَشَرَاتِ الْمُسْتَقْذَرَةِ وَالْحُمُرِ مِمَّا لَيْسَ مَذْكُورًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مُحَرَّماً" قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لَفْظَةُ التَّحْرِيمِ إِذَا وَرَدَتْ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنَّهَا صَالِحَةٌ أَنْ تَنْتَهِيَ بِالشَّيْءِ الْمَذْكُورِ غَايَةَ الْحَظْرِ وَالْمَنْعِ، وَصَالِحَةٌ (أَيْضًا) ١ بِحَسَبِ اللُّغَةِ أَنْ تَقِفَ دُونَ الْغَايَةِ فِي حَيِّزِ الْكَرَاهَةِ وَنَحْوِهَا، فَمَا اقْتَرَنَتْ بِهِ قَرِينَةُ التَّسْلِيمِ مِنَ الصَّحَابَةِ الْمُتَأَوِّلِينَ وَأَجْمَعَ الْكُلُّ مِنْهُمْ وَلَمْ تَضْطَرِبْ فِيهِ أَلْفَاظُ الْأَحَادِيثِ وَجَبَ بِالشَّرْعِ أَنْ يَكُونَ تَحْرِيمُهُ قَدْ وَصَلَ الْغَايَةَ مِنَ الْحَظْرِ وَالْمَنْعِ، وَلَحِقَ بِالْخِنْزِيرِ وَالْمَيْتَةِ وَالدَّمِ، وَهَذِهِ صِفَةُ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ. وَمَا اقْتَرَنَتْ بِهِ قَرِينَةُ اضْطِرَابِ أَلْفَاظِ الْأَحَادِيثِ وَاخْتَلَفَتِ الْأَئِمَّةُ فِيهِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِالْأَحَادِيثِ كَقَوْلِهِ ﵇: (أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ). وَقَدْ وَرَدَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، ثُمَّ اخْتَلَفَتِ الصَّحَابَةُ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي تَحْرِيمِ ذَلِكَ، فَجَازَ لِهَذِهِ الْوُجُوهِ لِمَنْ يَنْظُرُ أَنْ يَحْمِلَ لَفْظَ التَّحْرِيمِ عَلَى الْمَنْعِ الَّذِي هُوَ الْكَرَاهَةُ وَنَحْوُهَا. وَمَا اقْتَرَنَتْ بِهِ قَرِينَةُ التَّأْوِيلِ كَتَحْرِيمِهِ ﵇ لُحُومَ الْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ فَتَأَوَّلَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ الْحَاضِرِينَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ نَجِسٌ، وَتَأَوَّلَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ لِئَلَّا تَفْنَى حَمُولَةُ النَّاسِ، وَتَأَوَّلَ بَعْضُهُمُ التَّحْرِيمَ الْمَحْضَ. وَثَبَتَ فِي الْأُمَّةِ الِاخْتِلَافُ فِي تَحْرِيمِ لَحْمِهَا، فَجَائِزٌ لِمَنْ يَنْظُرُ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنْ يَحْمِلَ لَفْظَ التَّحْرِيمِ عَلَى الْمَنْعِ الَّذِي هُوَ الْكَرَاهَةُ وَنَحْوُهَا نحوها (بِحَسَبِ اجْتِهَادِهِ وَقِيَاسِهِ. قُلْتُ: وَهَذَا عَقْدٌ حَسَنٌ فِي هَذَا الْبَابِ وَفِي سَبَبِ الْخِلَافِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْحِمَارَ لَا يُؤْكَلُ، لِأَنَّهُ أَبْدَى جَوْهَرَهُ الْخَبِيثَ حَيْثُ نَزَا عَلَى ذَكَرٍ وَتَلَوَّطَ، فَسُمِّيَ رِجْسًا. قَالَ مُحَمَّدُ بن سيرين: ليس شي مِنَ الدَّوَابِّ يَعْمَلُ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ إِلَّا الْخِنْزِيرَ وَالْحِمَارَ، ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ. الثَّالِثَةُ- رَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَأْكُلُونَ أَشْيَاءَ وَيَتْرُكُونَ أَشْيَاءَ، فَبَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﵇ وَأَنْزَلَ كِتَابَهُ وَأَحَلَّ حَلَالَهُ وَحَرَّمَ حَرَامَهُ، فَمَا أَحَلَّ فَهُوَ حَلَالٌ وَمَا حَرَّمَ فَهُوَ حَرَامٌ وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عفو، وتلا هذه الآية
...Hayber yılında [olmuştur]. Bu tevilin sıhhatine delalet eden husus; insan dışkısı, idrar, iğrenç haşerat ve evcil eşeklerin haram kılınması hususundaki icmadır ki bunlar bu ayette zikredilmemiştir. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مُحَرَّماً } “Haram kılınmış” buyruğu hakkında İbn Atiyye şöyle demiştir: Tahrim (haram kılma) lafzı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinden vaki olduğunda, zikredilen şeyi yasaklama ve men etmenin nihai sınırına vardırmaya elverişli olduğu gibi; dil bakımından, nihai sınıra varmayıp kerahet ve benzeri bir çerçevede kalmaya da elverişlidir. Tevil ehli sahabîlerden teslimiyet karinesiyle birlikte gelen, hepsinin üzerinde icma ettiği ve hadislerin lafızlarında bir tutarsızlık bulunmayan hususlarda şer'an o şeyin tahriminin yasaklama ve menin nihai noktasına ulaştığı, domuz, meyte (leş) ve kana dâhil olduğu vacip olur; içkinin haram kılınışı da böyledir. Hadis lafızlarının tutarsızlığı karinesiyle birlikte gelen ve hadisleri bilmelerine rağmen imamların hakkında ihtilaf ettiği hususlara gelince; [örneğin] aleyhisselâm'ın: « أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ » «Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her birinin yenilmesi haramdır» buyruğu gibi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yırtıcı hayvanlardan azı dişi olanların yenilmesini yasakladığı da rivayet edilmiştir. Sonra sahabe ve onlardan sonrakiler bunun haramlığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu yönlerden dolayı, incelemede bulunan bir kimsenin tahrim lafzını kerahet ve benzeri bir men manasına hamletmesi caiz olmuştur. Tevil karinesiyle birlikte gelen hususlara gelince; aleyhisselâm'ın evcil eşeklerin etini haram kılması gibi. Zira orada hazır bulunan sahabîlerden bazıları bunu necis olduğu gerekçesiyle tevil etmiş, bazıları insanların yük taşıyan binekleri tükenmesin diye tevil etmiş, bazıları da bunu mutlak tahrim (kesin haramlık) olarak tevil etmiştir. Ümmet içinde evcil eşeğin etinin haramlığı hususundaki ihtilaf sabit olmuştur. Dolayısıyla incelemede bulunan âlimlerin, tahrim lafzını kendi ictihad ve kıyasına göre kerahet ve benzeri bir men manasına hamletmesi caizdir. Derim ki: Bu, bu babda ve daha önce geçtiği üzere ihtilafın sebebi hususunda güzel bir tespittir. Eşeğin etinin yenmeyeceği zira bir erkeğe atlayıp lûtîlik yaparak habis tabiatını ortaya koyduğu, bu sebeple kendisine murdar (rics) denildiği de söylenmiştir. Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: «Hayvanlardan Lût kavminin amelini işleyen domuz ve eşekten başka hiçbir şey yoktur.» Bunu Tirmizî, *Nevâdiru'l-Usûl* adlı eserinde zikretmiştir. Üçüncü [Mesele]- Amr b. Dînâr, Ebü'ş-Şa'sâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Câhiliye ehli bazı şeyleri yer, bazı şeyleri de bırakırlardı. Allah Peygamberini aleyhisselâm gönderdi, Kitabını indirdi; helalini helal, haramını haram kıldı. O'nun helal kıldığı helal, haram kıldığı haramdır; hakkında sustuğu (hüküm belirtmediği) şeyler ise bağışlanmıştır. Sonra şu ayeti okudu:
" قُلْ لَا أَجِدُ" الْآيَةَ. يَعْنِي مَا لَمْ يُبَيِّنْ تَحْرِيمَهُ فَهُوَ مُبَاحٌ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَرَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً" قَالَ: إِنَّمَا حُرِّمَ مِنَ الْمَيْتَةِ أَكْلُهَا، مَا يُؤْكَلُ مِنْهَا وَهُوَ اللَّحْمُ، فَأَمَّا الْجِلْدُ وَالْعَظْمُ وَالصُّوفُ وَالشَّعْرُ فَحَلَالٌ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ مِلْقَامِ بْنِ تَلِبَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: صَحِبْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَلَمْ أَسْمَعْ لِحَشَرَةِ الْأَرْضِ تَحْرِيمًا. الْحَشَرَةُ: صِغَارُ دَوَابِّ الْأَرْضِ كَالْيَرَابِيعِ وَالضِّبَابِ وَالْقَنَافِذِ. وَنَحْوِهَا، قَالَ الشَّاعِرُ:
{ قُلْ لَا أَجِدُ } “De ki: ... bulamıyorum” ayetini. Yani haramlığı açıklanmayan her şey bu ayetin zahirine göre mubahtır. Zührî, Ubeydullah b. Abdillah b. Abbâs'tan naklettiğine göre o: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” ayetini okumuş ve: «Ölü hayvandan haram kılınan şey ancak onun yenilmesidir; yani ondan yenen kısım olup o da etidir. Deri, kemik, yün ve kıl ise helaldir» demiştir. Ebû Dâvûd, Milkâm b. Telib'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bulundum, yer haşeratı hakkında herhangi bir haramlık işitmedim.» Haşere: Çöl sıçanları (yerbû), kertenkeleler (dabb), kirpiler ve benzeri yerin küçük hayvanlarıdır. Şair şöyle demiştir:
أَكَلْنَا الرُّبَى يَا أُمَّ عَمْرٍو وَمَنْ يَكُنْ ... غَرِيبًا لَدَيْكُمْ يَأْكُلُ الْحَشَرَاتِ
Biz tarla farelerini yedik ey Ümmü Amr / Sizin yanınızda garip olan kişi ise haşeratı yer.
أَيْ مَا دَبَّ وَدَرَجَ. وَالرُّبَى جَمْعُ رُبْيَةٍ وَهِيَ الْفَأْرَةُ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ" لَمْ أَسْمَعْ لَهَا تَحْرِيمًا" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا مُبَاحَةٌ، لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ غَيْرُهُ قَدْ سَمِعَهُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْيَرْبُوعِ وَالْوَبَرِ وَالْجَمْعُ وَبَارٌ وَنَحْوِهِمَا مِنَ الْحَشَرَاتِ، فَرَخَّصَ فِي الْيَرْبُوعِ عُرْوَةُ وَعَطَاءٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا بَأْسَ بِالْوَبَرِ وَكَرِهَهُ ابْنُ سِيرِينَ وَالْحَكَمُ وَحَمَّادٌ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَكَرِهَ أَصْحَابُ الرأي القنفذ. وسيل عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فَقَالَ: لَا أَدْرِي. وَحَكَى أَبُو عَمْرٍو: وَقَالَ مَالِكٌ لَا بَأْسَ بِأَكْلِ الْقُنْفُذِ. وَكَانَ أَبُو ثَوْرٍ لَا يَرَى به بأسا، وحكاه عن الشافعي. وسيل عَنْهُ ابْنُ عُمَرَ فَتَلَا" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً" الْآيَةَ، فَقَالَ شَيْخٌ عِنْدَهُ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: ذُكِرَ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: (خَبِيثَةٌ مِنَ الْخَبَائِثِ). فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: إِنْ كَانَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذَا فَهُوَ كَمَا قَالَ. ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا بَأْسَ بِأَكْلِ الضَّبِّ وَالْيَرْبُوعِ وَالْوَرَلِ. وَجَائِزٌ عِنْدَهُ أَكْلُ الْحَيَّاتِ إِذَا ذُكِّيَتْ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى وَالْأَوْزَاعِيِّ. وكذلك الأفاعي والعقارب والفأر و العظاية وَالْقُنْفُذُ وَالضِّفْدِعُ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَلَا بَأْسَ بِأَكْلِ خَشَاشِ الْأَرْضِ وَعَقَارِبِهَا وَدُودِهَا فِي قَوْلِ مَالِكٍ، لِأَنَّهُ قَالَ: مَوْتُهُ فِي الْمَاءِ لَا يُفْسِدُهُ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا بَأْسَ بِأَكْلِ فِرَاخِ النحل ودود الجبن والتمر ونحوه.
Yani yerde debelenip yürüyen [küçük canlılar] demektir. er-Rubâ (الرُّبَى), rubye (رُبْيَة) kelimesinin çoğuludur ve o da faredir. Hattâbî şöyle demiştir: [Râvinin] «Onun hakkında bir haramlık duymadım» sözü, onun mubah olduğuna delil teşkil etmez; zira başkasının bunu duymuş olması muhtemeldir. İnsanlar (âlimler) çöl faresi (yerbû‘), kaya tavşanı (veber) -çoğulu vebârdır- ve haşerat nevinden bunlara benzer hayvanlar hakkında ihtilaf etmişlerdir. Urve, Atâ, Şâfiî ve Ebû Sevr çöl faresine ruhsat vermişlerdir. Şâfiî: «Kaya tavşanında bir beis yoktur» demiştir. İbn Sîrîn, Hakem, Hammâd ve re'y ehli ise bunu mekruh görmüşlerdir. Re'y ehli kirpiyi de mekruh görmüştür. Mâlik b. Enes'e kirpi sorulmuş, o da: «Bilmiyorum» demiştir. Ebû Amr ise şöyle nakletmiştir: Mâlik: «Kirpi yemekte bir beis yoktur» demiştir. Ebû Sevr de bunda bir beis görmezdi ve bunu Şâfiî'den nakletmiştir. İbn Ömer'e kirpi sorulduğunda { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” ayetini okumuş, bunun üzerine yanında bulunan yaşlı bir zât: «Ebû Hureyre'nin şöyle dediğini işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında [kirpi] zikredildi de: «O, pis/çirkin şeylerden (habâis) biridir» buyurdu» demiştir. İbn Ömer de: «Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söylemişse, durum onun buyurduğu gibidir» demiştir. Bunu Ebû Dâvûd zikretmiştir. Mâlik şöyle demiştir: «Keler (dabb), çöl faresi (yerbû‘) ve dev kertenkele (verel) yemekte bir beis yoktur.» Mâlik'e göre usulünce boğazlandığı takdirde yılanları yemek de caizdir; İbn Ebî Leylâ ile Evzâî'nin görüşü de budur. Aynı şekilde engerekler, akrepler, fare, küçük kertenkele (azâye), kirpi ve kurbağa da [onlara göre caizdir]. İbnu'l-Kâsım ise şöyle demiştir: «Mâlik'in kavline göre yer haşeratını, akreplerini ve kurtçuklarını yemekte bir beis yoktur; çünkü o: 'Bunların suda ölmesi suyu bozmaz' demiştir.» Mâlik [ayrıca]: «Arı yavrularını, peynir ve hurma kurtçuklarını ve benzerlerini yemekte bir beis yoktur» demiştir.
وَالْحُجَّةُ لَهُ حَدِيثُ مِلْقَامَ بْنِ تَلِبِ، وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ: مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَهُوَ حَلَالٌ وَمَا حَرَّمَ فَهُوَ حَرَامٌ وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عَفْوٌ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ فِي الْفَأْرَةِ: مَا هِيَ بِحَرَامٍ، وَقَرَأَتْ" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً". وَمِنْ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ جَمَاعَةٌ لَا يُجِيزُونَ أَكْلَ كل شي مِنْ خَشَاشِ الْأَرْضِ وَهَوَامِّهَا، مِثْلَ الْحَيَّاتِ وَالْأَوْزَاغِ وَالْفَأْرِ وَمَا أَشْبَهَهُ. وَكُلُّ مَا يَجُوزُ قَتْلُهُ فَلَا يَجُوزُ عِنْدَ هَؤُلَاءِ أَكْلُهُ، وَلَا تَعْمَلُ الذَّكَاةُ عِنْدَهُمْ فِيهِ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ شِهَابٍ وَعُرْوَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَغَيْرِهِمْ. وَلَا يؤكل عند مالك وأصحابه شي مِنْ سِبَاعِ الْوَحْشِ كُلِّهَا، وَلَا الْهِرُّ الْأَهْلِيُّ وَلَا الْوَحْشِيُّ لِأَنَّهُ سَبُعٌ. وَقَالَ: وَلَا يُؤْكَلُ الضَّبُعُ وَلَا الثَّعْلَبُ، وَلَا بَأْسَ بِأَكْلِ سِبَاعِ الطَّيْرِ كُلِّهَا: الرَّخَمُ وَالنُّسُورُ وَالْعِقْبَانُ وَغَيْرُهَا، مَا أَكَلَ الْجِيَفَ مِنْهَا وَمَا لَمْ يَأْكُلْ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ الطَّيْرُ كُلُّهُ حَلَالٌ، إِلَّا أَنَّهُمْ يَكْرَهُونَ الرَّخَمَ. وَحُجَّةُ مَالِكٍ أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُ أَكْلَ سِبَاعِ الطَّيْرِ، وَأَنْكَرَ الْحَدِيثَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (أَنَّهُ نَهَى عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ). وَرُوِيَ عَنْ أَشْهَبَ أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَكْلِ الْفِيلِ إِذَا ذُكِّيَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ، وَمَنَعَ مِنْهُ الشَّافِعِيُّ. وَكَرِهَ النُّعْمَانُ وَأَصْحَابُهُ أَكْلَ الضَّبُعِ وَالثَّعْلَبِ. وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ الشَّافِعِيُّ، وَرُوِيَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ الضِّبَاعَ. وَحُجَّةُ مَالِكٍ، عُمُومُ النَّهْيِ عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ من السباع، ولم يخصي سَبُعًا مِنْ سَبُعٍ. وَلَيْسَ حَدِيثُ الضَّبُعِ الَّذِي خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ فِي إِبَاحَةِ أَكْلِهَا مِمَّا يُعَارِضُ بِهِ حَدِيثَ النَّهْيِ، لِأَنَّهُ حَدِيثٌ انْفَرَدَ بِهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمَّارٍ، وَلَيْسَ مَشْهُورًا بِنَقْلِ الْعِلْمِ، وَلَا مِمَّنْ يُحْتَجُّ بِهِ إِذَا خَالَفَهُ مَنْ هُوَ أَثْبَتُ مِنْهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ رُوِيَ النَّهْيُ عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ مِنْ طُرُقٍ مُتَوَاتِرَةٍ. وَرَوَى ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ الثِّقَاتِ الْأَثْبَاتِ، وَمُحَالٌ أَنْ يُعَارَضُوا بِمِثْلِ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عَمَّارٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَكْلُ الْقِرْدِ لِنَهْيِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَكْلِهِ، وَلَا يَجُوزُ بَيْعُهُ لِأَنَّهُ لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ. قَالَ: وَمَا عَلِمْتُ أَحَدًا رَخَّصَ فِي أَكْلِهِ إِلَّا مَا ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَيُّوبَ. سُئِلَ مُجَاهِدٌ عَنْ أَكْلِ الْقِرْدِ فقال: ليس من بهيمة الأنعام.
Onun [bu görüşünün] delili, Milkâm b. Telib'in hadisi ile İbn Abbâs ve Ebü'd-Derdâ'nın şu sözüdür: «Allah'ın helal kıldığı şey helaldir, haram kıldığı şey haramdır, hakkında sustuğu şey ise bağışlanmıştır (mubahtır).» Âişe de fare hakkında: «O haram değildir» demiş ve { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayetini okumuştur. Medine ehli âlimlerinden bir grup ise yılanlar, kertenkeleler, fare ve benzeri yeryüzü haşeratı ve zararlılarından hiçbir şeyin yenilmesini caiz görmezler. Bunlara göre öldürülmesi caiz olan hiçbir şeyin yenilmesi caiz değildir ve bunlarda tezkiye (usulünce boğazlama) geçerli olmaz. Bu, İbn Şihâb, Urve, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve ashabı ile başkalarının görüşüdür. Mâlik ve ashabına göre ise kara yırtıcı hayvanlarının hiçbiri yenmez; yırtıcı hayvan olduğu için ne evcil kedi ne de yaban kedisi yenir. [Mâlik] şöyle demiştir: Sırtlan da tilki de yenmez. Yırtıcı kuşların ise leş yiyen veya yemeyen akbaba, kartal, doğan ve diğerlerinin hepsinin yenilmesinde bir sakınca yoktur. Evzâî ise şöyle demiştir: Kuşların hepsi helaldir; ancak akbaba yemeyi mekruh görürler. Mâlik'in delili, ilim ehlinden yırtıcı kuşların yenmesini mekruh gören bir kimse bulamamış olmasıdır. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edilen] «Kuşlardan pençesi olan her hayvanı [yemeyi] yasakladı» hadisini kabul etmemiştir (münker saymıştır). Eşheb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Tezkiye edildiği takdirde filin yenilmesinde bir sakınca yoktur. Bu, Şa'bî'nin de görüşüdür; Şâfiî ise bunu menetmiştir. Nu'mân (Ebû Hanîfe) ve ashabı sırtlan ve tilki yemeyi mekruh görmüştür. Şâfiî ise buna ruhsat vermiştir; Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan da sırtlan yediği rivayet edilmiştir. Mâlik'in delili, yırtıcı hayvanlardan köpek dişi bulunan her hayvanın yenmesine dair yasağın umumi olmasıdır; zira [yasakta] hiçbir yırtıcı hayvan diğerinden ayırt edilmemiştir. Nesâî'nin sırtlanın yenilmesinin mubah olduğuna dair rivayet ettiği hadis, yasak hadisine karşı delil getirilebilecek nitelikte değildir; çünkü bu, Abdurrahman b. Ebî Ammâr'ın tek başına rivayet ettiği bir hadistir. Kendisi ilim nakliyle meşhur değildir ve kendisinden daha sika (sağlam) olanlar ona muhalefet ettiğinde kendisiyle delil getirilecek kimselerden de değildir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi bulunan her hayvanın yenilmesinin yasaklığı mütevâtir yollarla rivayet edilmiştir. Bunu sika ve sebt (sağlam) imamlardan oluşan bir cemaat rivayet etmiştir; bunlara İbn Ebî Ammâr'ın hadisi gibisiyle karşı çıkılması imkânsızdır. Ebû Ömer şöyle demiştir: Müslümanlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu yemeyi yasaklamasından dolayı maymunun yenilmesinin caiz olmadığı ve kendisinde bir menfaat bulunmadığı için satılmasının da caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Dedi ki: Abdürrezzâk'ın Ma'mer'den, onun da Eyyûb'dan aktardığı rivayet dışında onun yenilmesine ruhsat veren kimse bilmiyorum: Mücâhid'e maymunun yenilmesi hakkında sorulduğunda: «O, sağmal ve ehli hayvanlardan (behimatü'l-en'âm) değildir» demiştir.
قُلْتُ: ذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ أَنَّهُ قَالَ: رُوِّينَا عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْقِرْدِ يُقْتَلُ فِي الْحَرَمِ فَقَالَ: يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ. قَالَ: فَعَلَى مَذْهَبِ عَطَاءٍ يَجُوزُ أَكْلُ لَحْمِهِ، لِأَنَّ الْجَزَاءَ لَا يَجِبُ عَلَى مَنْ قَتَلَ غَيْرَ الصَّيْدِ. وَفِي (بَحْرِ الْمَذْهَبِ) لِلرُّويَانِيِّ عَلَى مَذْهَبِ الْإِمَامِ الشَّافِعِيِّ: وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يَجُوزُ بَيْعُ الْقِرْدِ لِأَنَّهُ يُعَلَّمُ وَيُنْتَفَعُ بِهِ لِحِفْظِ الْمَتَاعِ. وَحَكَى الْكَشْفَلِيُّ عَنِ ابْنِ شُرَيْحٍ يَجُوزُ بَيْعُهُ لِأَنَّهُ يُنْتَفَعُ بِهِ. فَقِيلَ لَهُ: وَمَا وَجْهُ الِانْتِفَاعِ بِهِ؟ قَالَ تَفْرَحُ بِهِ الصِّبْيَانُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَالْكَلْبُ وَالْفِيلُ وَذُو النَّابِ كُلُّهُ عِنْدِي مِثْلُ الْقِرْدِ. وَالْحُجَّةُ فِي قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا فِي قَوْلِ غَيْرِهِ. وَقَدْ زَعَمَ نَاسٌ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي الْعَرَبِ مَنْ يَأْكُلُ لَحْمَ الْكَلْبِ إِلَّا قَوْمٌ مِنْ فَقْعَسَ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَكْلِ الْجَلَّالَةِ وَأَلْبَانِهَا. فِي رِوَايَةٍ: عَنِ الْجَلَّالَةِ فِي الْإِبِلِ أَنْ يُرْكَبَ عَلَيْهَا أَوْ يُشْرَبَ مِنْ أَلْبَانِهَا. قال الحليمي أبو عبد الله: فأما الحلالة فَهِيَ الَّتِي تَأْكُلُ الْعَذِرَةَ مِنَ الدَّوَابِّ وَالدَّجَاجِ المخلاة. ونهى النبي عَنْ لُحُومِهَا. وَقَالَ الْعُلَمَاءُ: كُلُّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا رِيحُ الْعَذِرَةِ فِي لَحْمِهِ أَوْ طَعْمِهِ فَهُوَ حَرَامٌ، وَمَا لَمْ يَظْهَرْ فَهُوَ حَلَالٌ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: هَذَا نَهْيُ تَنَزُّهٍ وَتَنَظُّفٍ، وَذَلِكَ أَنَّهَا إِذَا اغْتَذَتِ الْجِلَّةَ وَهِيَ الْعَذِرَةُ وُجِدَ نَتْنُ رَائِحَتِهَا فِي لُحُومِهَا، وَهَذَا إِذَا كَانَ غَالِبُ عَلَفِهَا مِنْهَا، فَأَمَّا إِذَا رَعَتِ الْكَلَأَ وَاعْتَلَفَتِ الْحَبَّ وَكَانَتْ تَنَالُ مَعَ ذَلِكَ شَيْئًا مِنَ الْجِلَّةِ فَلَيْسَتْ بِجَلَّالَةٍ، وَإِنَّمَا هِيَ كَالدَّجَاجِ الْمُخَلَّاةِ، وَنَحْوِهَا مِنَ الْحَيَوَانِ الَّذِي رُبَّمَا نَالَ الشَّيْءَ مِنْهَا وَغَالِبُ غِذَائِهِ وَعَلَفِهِ مِنْ غَيْرِهِ فَلَا يُكْرَهُ أَكْلُهَا. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ: لَا تُؤْكَلُ حَتَّى تُحْبَسَ أَيَّامًا وَتُعْلَفَ عَلَفًا غَيْرَهَا، فَإِذَا طَابَ لَحْمُهَا أُكِلَتْ. وَقَدْ رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ (أَنَّ الْبَقَرَ تُعْلَفُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ يُؤْكَلُ لَحْمُهَا). وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يحبس الدجاج ثلاثا ثم يذبح. وَقَالَ إِسْحَاقُ: لَا بَأْسَ بِأَكْلِهَا بَعْدَ أَنْ يُغْسَلَ لَحْمُهَا غَسْلًا جَيِّدًا. وَكَانَ الْحَسَنُ لَا يَرَى بَأْسًا بِأَكْلِ لَحْمِ الْجَلَّالَةِ، وَكَذَلِكَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ. وَمِنْ هَذَا الْبَابِ نُهِيَ أَنْ تُلْقَى فِي الْأَرْضِ الْعَذِرَةُ. رُوِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ قَالَ: كُنَّا نَكْرِي أَرْضَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَنَشْتَرِطُ عَلَى مَنْ يُكْرِيهَا أَلَّا يُلْقِيَ فِيهَا الْعَذِرَةَ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُكْرِي أَرْضَهُ وَيَشْتَرِطُ أَلَّا تُدْمَنَ بالعذرة. وروي أن رجل كَانَ يَزْرَعُ أَرْضَهُ بِالْعَذِرَةِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: أنت الذي تطعم الناس ما يخرج ما منهم.
Ben [Kurtubî] derim ki: İbnü'l-Münzir kendisinden şöyle dediğini nakletmiştir: Bize rivayet edildiğine göre Atâ'ya Harem'de öldürülen maymun hakkında sorulduğunda: «Buna iki âdil kişi hüküm verir» demiştir. [İbnü'l-Münzir] der ki: Atâ'nın mezhebine göre onun etini yemek caizdir; zira av hayvanı olmayan bir şeyi öldüren kimseye ceza (ihram kefareti) gerekmez. Rûyânî'nin İmam Şâfiî mezhebi üzere kaleme aldığı *Bahru'l-mezheb* adlı eserinde şöyle geçer: Şâfiî şöyle demiştir: Maymunun satışı caizdir; çünkü eğitilebilir ve eşyayı korumak için kendisinden faydalanılabilir. El-Keşfelî de İbn Şüreyh'ten, kendisinden faydalanıldığı için maymunun satışının caiz olduğunu nakletmiştir. Kendisine: «Ondan ne şekilde faydalanılır?» denilince: «Çocuklar onunla sevinir [eğlenir]» demiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: Köpek, fil ve azı dişi bulunan her hayvan benim nezdimde maymun gibidir. Delil ise başkasının sözünde değil, sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözündedir. Nitekim bazı kimseler, Araplar arasında Fak'as kabilesinden bir topluluk dışında köpek eti yiyen kimse bulunmadığını ileri sürmüşlerdir. Ebû Dâvûd'un İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cellâlenin (pislik yiyen hayvanın etinin) yenilmesini ve sütünün [içilmesini] yasakladı». Bir rivayette de: «Develerden cellâle olanın üzerine binilmesini yahut sütünün içilmesini [yasakladı]» şeklindedir. Ebû Abdillâh el-Halîmî şöyle demiştir: Cellâleye gelince; o, binek hayvanlarından ve başıboş bırakılan tavuklardan insan pisliği yiyenlerdir. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunların etlerini yasaklamıştır. Âlimler şöyle demiştir: Etinde yahut tadında pisliğin kokusu beliren her hayvan haramdır; kokusu belirmeyen ise helaldir. El-Hattâbî şöyle demiştir: Bu nehiy, sakınma ve temizlik (nezâhet ve tenzîf) amaçlı bir yasaktır. Çünkü o, cille (الْجِلَّة) yani insan pisliği ile beslendiğinde etinde pis bir koku oluşur. Bu da yediği şeylerin çoğunluğu pislik olduğu zamandır. Şayet otlar, tahıl yer ve bununla birlikte pislikten de bir nebze yerse bu cellâle sayılmaz; aksine bu, serbestçe dolaşan tavuklar ve benzeri hayvanlar gibidir ki bazen pislikten bir şey alsa da yiyeceğinin ve yeminin çoğunluğu başka şeylerdendir; dolayısıyla bunların yenmesi mekruh olmaz. Rey ehli (Hanefîler), Şâfiî ve Ahmed şöyle demiştir: Birkaç gün hapsedilip başka bir yemle besleninceye kadar [eti] yenmez; eti temizlendiğinde ise yenir. Nitekim hadiste: «Sığır kırk gün beslenir, sonra eti yenir» şeklinde rivayet edilmiştir. İbn Ömer tavukları üç gün hapseder, sonra keserdi. İshak şöyle demiştir: Eti güzelce yıkandıktan sonra yenilmesinde bir sakınca yoktur. Hasan [el-Basrî] cellâle hayvanın etini yemekte bir beis görmezdi; Mâlik b. Enes de böyledir. İşte bu kabilden olmak üzere toprağa insan pisliğinin atılması yasaklanmıştır. Bazılarından şöyle rivayet edilmiştir: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arazisini kiraya verir ve kiralayan kimseye oraya insan pisliği atmamasını şart koşardık. İbn Ömer'in de arazisini kiraya verdiği ve insan pisliğiyle gübrelenmemesini şart koştuğu rivayet edilmiştir. Bir adamın arazisini insan pisliğiyle ektiği [gübrelediği], bunun üzerine Ömer'in ona: «Sen insanlara kendilerinden çıkanı mı yediriyorsun?» dediği rivayet edilmiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَكْلِ الْخَيْلِ، فَأَبَاحَهَا الشَّافِعِيُّ، وَهُوَ الصَّحِيحُ، وَكَرِهَهَا مَالِكٌ. وَأَمَّا الْبَغْلُ فَهُوَ مُتَوَلِّدٌ مِنْ بَيْنِ الْحِمَارِ وَالْفَرَسِ، وَأَحَدُهُمَا مَأْكُولٌ أَوْ مَكْرُوهٌ وَهُوَ الْفَرَسُ، وَالْآخَرُ مُحَرَّمٌ وَهُوَ الْحِمَارُ، فَغَلَبَ حُكْمُ التَّحْرِيمِ، لِأَنَّ التَّحْلِيلَ وَالتَّحْرِيمَ إِذَا اجْتَمَعَا فِي عَيْنٍ وَاحِدَةٍ غَلَبَ حُكْمُ التَّحْرِيمِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي" النَّحْلِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِأَوْعَبَ مِنْ هَذَا. وَسَيَأْتِي حُكْمُ الْجَرَادِ فِي" الْأَعْرَافِ ". وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْخَلَفِ وَالسَّلَفِ عَلَى جَوَازِ أَكْلِ الْأَرْنَبِ. وَقَدْ حُكِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ تَحْرِيمُهُ. وَعَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى كَرَاهَتُهُ. قَالَ عَبْدُ الله بن عمرو: جئ بِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَا جَالِسٌ فَلَمْ يَأْكُلْهَا وَلَمْ يَنْهَ عَنْ أَكْلِهَا. وَزَعَمَ أَنَّهَا تَحِيضُ. ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدُ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ مُرْسَلًا عَنْ مُوسَى بْنِ طلحة قال: أتي النبي بِأَرْنَبٍ قَدْ شَوَاهَا رَجُلٌ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي رَأَيْتُ بِهَا دَمًا، فَتَرَكَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَأْكُلْهَا، وَقَالَ لِمَنْ عِنْدَهُ: (كُلُوا فَإِنِّي لَوِ اشْتَهَيْتُهَا أَكَلْتُهَا). قُلْتُ: وَلَيْسَ فِي هَذَا مَا يَدُلُّ على تحريمه، وإنما هو نحو من قول ﵇: (إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِأَرْضِ قَوْمِي فَأَجِدُنِي أَعَافُهُ). وَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: مَرَرْنَا بِمَرِّ الظَّهْرَانِ فَاسْتَنْفَجْنَا أَرْنَبًا فَسَعَوْا عَلَيْهِ فَلَغِبُوا. قَالَ: فَسَعَيْتُ حَتَّى أَدْرَكْتُهَا، فَأَتَيْتُ بِهَا أَبَا طَلْحَةَ فَذَبَحَهَا، فَبَعَثَ بِوَرِكِهَا وَفَخِذِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَتَيْتُ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَبِلَهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ أَيْ آكِلٌ يَأْكُلُهُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ أَنَّهُ قَرَأَ" أَوْحَى" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ" يَطَّعِمُهُ" مُثَقَّلُ الطَّاءِ، أَرَادَ يَتَطَعَّمُهُ فَأُدْغِمَ. وَقَرَأَتْ عَائِشَةُ وَمُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ" عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ" بِفِعْلٍ مَاضٍ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً قُرِئَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ، أَيْ إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْعَيْنُ أو الجثة أو النفس ميتة. وقرى" يَكُونَ" بِالْيَاءِ" مَيْتَةً" بِالرَّفْعِ بِمَعْنَى تَقَعُ وَتَحْدُثُ ميتة. والمسفوح: الجاري الذي يسيل
[Âlimler] at eti yeme konusunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî bunu mubah görmüştür ki doğru olan da budur; Mâlik ise mekruh saymıştır. Katıra gelince, o eşek ile atın çiftleşmesinden doğmuştur; bunlardan biri [eti] yenen ya da mekruh olandır ki o da attır; diğeri ise haram olandır ki o da eşektir. Dolayısıyla haramlık hükmü galip gelmiştir; çünkü helallik ile haramlık tek bir varlıkta birleştiğinde haramlık hükmü galip gelir. Bu meselenin açıklaması inşallah Nahl Suresi'nde bundan daha kapsamlı bir şekilde gelecektir. Çekirgenin hükmü de A'râf Suresi'nde gelecektir. Selef ve haleften cumhur [âlimler], tavşan etinin yenilmesinin caiz olduğu görüşündedir. Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan onun haram olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ebî Leylâ'dan ise mekruh olduğu nakledilmiştir. Abdullah b. Amr şöyle demiştir: Ben [yanında] otururken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir tavşan getirildi; onu ne yedi ne de yenmesini yasakladı. Onun hayız gördüğünü ileri sürdü. Bunu Ebû Dâvûd zikretmiştir. Nesâî, Mûsâ b. Talha'dan mürsel olarak şunu rivayet etmiştir: Peygamber'e bir adamın kızarttığı bir tavşan getirildi ve adam: «Ey Allah'ın Resûlü, onda kan gördüm» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bıraktı, yemedi ve yanındakilere: «Yiyiniz; şayet canım çekseydi ben de yerdim» buyurdu. Derim ki: Bunda onun haram olduğuna delalet eden bir husus yoktur; bu sadece aleyhisselâm'ın: «O benim kavmimin toprağında bulunmazdı; bundan dolayı kendimi ondan hoşlanmaz buluyorum» sözü kabilindendir. Müslim, Sahîh'inde Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Merrü'z-Zahrân'da bir tavşan ürkütüp fırlattık; peşinden koştular ama yorgun düşüp yakalayamadılar. [Enes] dedi ki: Ben koştum ve nihayet onu yakaladım; Ebû Talha'ya getirdim, o da onu kesti ve budunu ile kalçasını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdi. Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdüm, o da kabul etti. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { عَلَىٰ طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ } “Yiyen bir kimseye...” buyruğu; yani yiyen bir kimsenin yiyeceği [herhangi bir şey] demektir. İbn Âmir'den hemzenin fethasıyla { أَوْحَى } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ali b. Ebî Tâlib ise { يَطَّعِمُهُ } şeklinde tı harfini şeddeli okumuştur; [kelimenin aslı olan] { يَتَطَعَّمُهُ } manasını kastetmiş ve idgam yapılmıştır. Âişe ve Muhammed b. el-Hanefiyye ise { عَلَىٰ طَاعِمٍ طَعِمَهُ } şeklinde mazi fiil ile okumuşlardır. { إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً } ifadesi [müenneslik] te harfi ile [tekûne] ve [müzekkerlik] ye harfi ile [yekûne] okunmuştur; yani varlık, ceset veya nefis ölü (meyte) olmadıkça demektir. { يَكُونَ } ye harfiyle, { مَيْتَةٌ } ise merfû olarak da okunmuştur; bu durumda [tâm fiil olup] leş olarak vuku bulup meydana gelmesi anlamındadır. "Mesfûh" (المسفوح) ise akan, akıp giden [kan] demektir.
وَهُوَ الْمُحَرَّمُ. وَغَيْرُهُ مَعْفُوٌّ عَنْهُ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ أَنَّ الدَّمَ غَيْرَ الْمَسْفُوحِ أَنَّهُ إِنْ كَانَ ذَا عُرُوقٍ يَجْمُدُ عَلَيْهَا كَالْكَبِدِ وَالطِّحَالِ فَهُوَ حلال، لقول ﵇: (أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ وَدَمَانِ) الْحَدِيثَ. وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذِي عُرُوقٍ يَجْمُدُ عَلَيْهَا، وَإِنَّمَا هُوَ مَعَ اللَّحْمِ فَفِي تَحْرِيمِهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ حَرَامٌ، لِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَسْفُوحِ أَوْ بَعْضُهُ. وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْمَسْفُوحَ لِاسْتِثْنَاءِ الْكَبِدِ وَالطِّحَالِ مِنْهُ. وَالثَّانِي أَنَّهُ لَا يُحَرَّمُ، لِتَخْصِيصِ التَّحْرِيمِ بِالْمَسْفُوحِ. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ. قَالَ عِمْرَانُ بْنُ حُدَيْرٍ: سَأَلْتُ أَبَا مِجْلَزٍ عَمَّا يَتَلَطَّخُ مِنَ اللَّحْمِ بِالدَّمِ، وَعَنِ الْقِدْرِ تَعْلُوهَا الْحُمْرَةُ مِنَ الدَّمِ فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ، إِنَّمَا حَرَّمَ اللَّهُ الْمَسْفُوحَ. وَقَالَتْ نَحْوَهُ عَائِشَةُ وَغَيْرُهَا، وَعَلَيْهِ إِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَوْلَا هَذِهِ الْآيَةُ لَاتَّبَعَ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْعُرُوقِ مَا تَتْبَعُ الْيَهُودُ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: لَا بَأْسَ بِالدَّمِ فِي عِرْقٍ أَوْ مُخٍّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا وحكم المضطر في (البقرة) والله أعلم.
Haram olan da budur. Bunun dışındaki [kan] ise affedilmiştir. El-Mâverdî akmayan kan hakkında şöyle nakletmiştir: Şayet karaciğer ve dalak gibi damarları üzerinde donduğu bir et ise helaldir; zira aleyhisselâm: «Bize iki ölü ve iki kan helal kılındı» hadisini buyurmuştur. Şayet üzerinde donduğu damarları bulunmayıp etin içinde kalmışsa, bunun haramlığı hakkında iki görüş vardır: Birincisi haram olduğudur; çünkü o da akıtılmış kanın tamamından yahut bir parçasıdır. Akıtılmış olanın zikredilmesi ise sadece karaciğer ve dalağı istisna etmek içindir. İkincisi ise haram kılınmadığıdır; zira tahrim akıtılmış olana tahsis edilmiştir. Derim ki: Sahih olan da budur. İmrân b. Hudeyr şöyle demiştir: Ebû Miclez'e etin üzerine bulaşan kandan ve tencerenin üstüne çıkan kan kırmızılığından sordum; şöyle dedi: «Bunda bir beis yoktur; Allah sadece akıtılmış olanı haram kılmıştır.» Âişe ve başkaları da benzerini söylemiş olup ilim adamlarının icması da bu yöndedir. İkrime şöyle demiştir: «Eğer bu ayet olmasaydı, Yahudilerin damarların peşine düştüğü gibi Müslümanlar da damarların peşine düşerlerdi.» İbrâhîm en-Nehaî de: «Damardaki veya ilikteki kanda bir sakınca yoktur» demiştir. Bu mesele ve muztar (çaresiz kalan) kimsenin hükmü Bakara Suresi'nde geçmişti; doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٤٦]
[En'âm Suresi (6), Âyet 146]
وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦)
{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦) } “Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık. Sığır ve koyunun sırtlarının taşıdığı, bağırsaklarındaki veya kemiğe karışanlar dışındaki iç yağlarını da onlara haram kıldık. İşte azgınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz.”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ مَا حَرَّمَ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَقَّبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ مَا حَرَّمَ عَلَى الْيَهُودِ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُحَرِّمْ عَلَيْنَا شَيْئًا، وَإِنَّمَا نَحْنُ حَرَّمْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا مَا حَرَّمَهُ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ مَعْنَى (هَادُوا. وَهَذَا التَّحْرِيمُ عَلَى الَّذِينَ هَادُوا إِنَّمَا هُوَ تَكْلِيفُ بَلْوَى وَعُقُوبَةٍ. فَأَوَّلُ مَا ذُكِرَ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ عَلَيْهِمْ كُلُّ ذِي ظُفُرٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" ظُفْرٍ" بِإِسْكَانِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ أَبُو السِّمَالِ" ظِفْرٍ" بِكَسْرِ الظَّاءِ وَإِسْكَانِ الْفَاءِ. وَأَنْكَرَ أَبُو حَاتِمٍ كسر
Bu âyette altı mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık” buyruğudur. Azîz ve Celîl olan Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine haram kıldığı şeyleri zikredince, bunun peşinden Yahudilere haram kıldığı şeyleri zikretmiştir. Zira bunda, onların: “Allah bize hiçbir şeyi haram kılmadı, biz sadece İsrâil'in (Ya'kûb'un) kendi nefsine haram kıldığı şeyleri nefsimize haram kıldık” şeklindeki sözlerini yalanlama [gayesi] vardır. Bakara Sûresi'nde «hâdû» (هَادُوا) kelimesinin anlamı geçmişti. Yahudilere yönelik bu haram kılma, sırf bir imtihan ve ceza yükümlülüğüdür. Onlara haram kılınan şeylerden ilk zikredileni «her tırnaklı»dır (küllü zî zufur). Hasan [el-Basrî], fâ harfinin sükûnu ile «zufr» (ظُفْرٍ) şeklinde okumuştur. Ebü's-Simâl ise zâ harfinin kesrası ve fâ harfinin sükûnu ile «zifr» (ظِفْرٍ) şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim ise zâ'nın kesrasını
الظَّاءِ وَإِسْكَانَ الْفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ وَهِيَ لُغَةٌ." وَظِفِرٍ" بِكَسْرِهِمَا. وَالْجَمْعُ أَظْفَارٌ وَأُظْفُورٌ وأظافير، قال الْجَوْهَرِيُّ. وَزَادَ النَّحَّاسُ عَنِ الْفَرَّاءِ أَظَافِيرُ وَأَظَافِرَةُ، قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ رَجُلٌ أَظْفَرُ بَيِّنُ الظَّفَرِ إِذَا كَانَ طَوِيلَ الْأَظْفَارِ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ أَشْعَرُ لِلطَّوِيلِ الشَّعْرِ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ:" ذِي ظُفُرٍ" مَا لَيْسَ بِمُنْفَرِجِ الْأَصَابِعِ مِنَ الْبَهَائِمِ وَالطَّيْرِ، مِثْلَ الْإِبِلِ وَالنَّعَامِ وَالْإِوَزِّ وَالْبَطِّ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْإِبِلُ فَقَطْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" ذِي ظُفُرٍ" الْبَعِيرُ وَالنَّعَامَةُ، لِأَنَّ النَّعَامَةَ ذَاتُ ظُفْرٍ كَالْإِبِلِ. وَقِيلَ: يَعْنِي كُلَّ ذِي بخلب مِنَ الطَّيْرِ وَذِي حَافِرٍ مِنَ الدَّوَابِّ. وَيُسَمَّى الْحَافِرُ ظُفْرًا اسْتِعَارَةً. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ: الْحَافِرُ ظُفْرٌ، وَالْمِخْلَبُ ظُفْرٌ، إِلَّا أَنَّ هَذَا عَلَى قدره، وذاك على قدره وليس هاهنا اسْتِعَارَةٌ، أَلَا تَرَى أَنَّ كِلَيْهِمَا يُقَصُّ وَيُؤْخَذُ مِنْهُمَا وَكِلَاهُمَا جِنْسٌ وَاحِدٌ: عَظْمٌ لَيِّنٌ رِخْوٌ. أَصْلُهُ مِنْ غِذَاءٍ يَنْبُتُ فَيُقَصُّ مِثْلَ ظُفْرِ الْإِنْسَانِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ حَافِرًا لِأَنَّهُ يَحْفِرُ الْأَرْضَ بِوَقْعِهِ عَلَيْهَا. وَسُمِّيَ مِخْلَبًا لِأَنَّهُ يَخْلِبُ الطَّيْرَ بِرُءُوسِ تِلْكَ الْإِبَرِ مِنْهَا. وَسُمِّيَ ظُفْرًا لِأَنَّهُ يَأْخُذُ الْأَشْيَاءَ بِظُفْرِهِ، أَيْ يَظْفَرُ بِهِ الْآدَمِيُّ وَالطَّيْرُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما) قَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي الثُّرُوبَ وشحم الكليتين، وقال السُّدِّيُّ. وَالثُّرُوبُ جَمْعُ الثَّرْبِ، وَهُوَ الشَّحْمُ الرَّقِيقُ الَّذِي يَكُونُ عَلَى الْكَرِشِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: حُرِّمَ عَلَيْهِمْ كُلَّ شَحْمٍ غَيْرِ مُخْتَلِطٍ بِعَظْمٍ أَوْ عَلَى عَظْمٍ، وَأُحِلَّ لَهُمْ شَحْمُ الْجَنْبِ وَالْأَلْيَةِ، لِأَنَّهُ عَلَى الْعُصْعُصِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما) " مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ" ظُهُورُهُما" رُفِعَ" بِ" حَمَلَتْ". (أَوِ الْحَوَايَا) فِي مَوْضِعِ رَفْعِ عَطْفٍ عَلَى الظُّهُورِ أَيْ أَوْ حَمَلَتْ حَوَايَاهُمَا، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ بَدَلٌ مِنَ الْإِضَافَةِ. وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْحَوَايَا مِنْ جُمْلَةِ مَا أُحِلَّ. (أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ) " مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَطْفٌ عَلَى" مَا حَمَلَتْ" أَيْضًا هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهِ. وَهُوَ. قَوْلُ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَأَحْمَدَ بْنِ يحيى. والنظر يوجب أن يعطف
... zâ harfinin [ötresi] ve fâ harfinin sükûnu ile [de okunmuştur]; ancak o bu kıraati zikretmemiştir, bu da bir lehçedir. Her iki harfin kesresiyle 'zıfir' (ظِفِر) şeklinde de [okunur]. Çoğulu ezfâr (أَظْفَار) gelir; uzfûr (أُظْفُور) ve ezâfîr (أَظَافِير) de denir. Cevherî böyle demiştir. Nehhâs ise Ferrâ'dan nakille ezâfîr (أَظَافِير) ve ezâfire (أَظَافِرَة) kelimelerini de eklemiştir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Tırnakları uzun olduğu zaman [bir kimse hakkında] 'tırnakları belirgin, uzun tırnaklı adam' manasında 'raculun ezfaru beyyinu'z-zafer' (رَجُلٌ أَظْفَرُ بَيِّنُ الظَّفَرِ) denilir; nitekim saçı uzun olan kimseye de 'raculun eş'ar' (رَجُلٌ أَشْعَرُ) denir. Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: 'Zî zufur' (ذِي ظُفُرٍ), hayvanlardan ve kuşlardan deve, devekuşu, kaz ve ördek gibi parmak araları açık olmayan canlılardır. İbn Zeyd: 'Yalnızca devedir' demiştir. İbn Abbâs ise: ''Zî zufur' (ذِي ظُفُرٍ) deve ve devekuşudur; çünkü devekuşu da tıpkı deve gibi tırnaklıdır' demiştir. Kuşlardan her pençeli ve binek hayvanlarından her toynaklı (tırnaklı) olanın kastedildiği de söylenmiştir. Hâfir (toynak), mecazen 'zufr' (tırnak) olarak isimlendirilir. Hakîm et-Tirmizî şöyle demiştir: Hâfir de bir tırnaktır, pençe de bir tırnaktır; ancak bu kendi ölçüsünce, o da kendi ölçüsüncedir. Burada bir istiâre (mecaz) yoktur. Görmez misin ki her ikisi de kesilir ve onlardan [parça] alınır. Her ikisi de tek bir cinstir: Yumuşak ve gevşek bir kemiktir; aslı gıdadan beslenip uzar ve insanın tırnağı gibi kesilir. Toynak (hâfir) olarak adlandırılmasının sebebi, yere basmasıyla yeri kazmasıdır (yahfiru). Pençe (mıhleb) olarak adlandırılmasının sebebi, bu iğne uçlarıyla kuşları kapmasıdır (yahlibu). Zufr (tırnak) olarak adlandırılmasının sebebi ise eşyayı tırnağıyla yakalaması, yani insanın ve kuşun onunla zafer bulup [avını] elde etmesidir (yazfaru). İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } “Sığır ve koyunun iç yağlarını da onlara haram kıldık” buyruğu. Katâde ve Süddî: 'Yani böbrek yağlarını ve iç yağları (surûb)' demiştir. Surûb (الثُّرُوب), serb (الثَّرْب) kelimesinin çoğuludur; o da işkembe üzerindeki ince yağdır. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Kemiğe karışmamış veya kemik üzerinde olmayan her yağ onlara haram kılınmış; yan (kaburga) yağı ve kuyruk yağı ise kuyruk sokumu kemiği üzerinde bulunduğu için kendilerine helal kılınmıştır. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما } “Sırtlarının taşıdığı müstesna” buyruğu. 'Mâ' (مَا) kelimesi istisna sebebiyle nasb mahallindedir. 'Zuhûruhümâ' (ظُهُورُهُما) ise 'hamelet' (حَمَلَتْ) fiiliyle merfû kılınmıştır. { أَوِ الْحَوَايَا } “Yahut bağırsaklar[dakiler]” lafzı ise 'zuhûr' üzerine atıfla ref mahallindedir; yani 'yahut bağırsaklarının taşıdığı [yağlar]' takdirindedir. Buradaki elif-lâm takısı tamlamanın (izâfetin) yerini tutmaktadır. Buna göre havâyâ (bağırsaklar), helal kılınanlar cümlesinden olur. { أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } “Veya kemiğe karışanlar” lafzındaki 'mâ' (مَا) ise yine 'mâ hamelet' (مَا حَمَلَتْ) üzerine atıfla nasb mahallindedir. Bu konuda söylenenlerin en sahihi budur. Bu, Kisâî, Ferrâ ve Ahmed b. Yahyâ'nın görüşüdür. Kıyas ve kurallar gerektirir ki...
الشَّيْءُ عَلَى مَا يَلِيهِ، إِلَّا أَلَّا يَصِحَّ مَعْنَاهُ أَوْ يَدُلَّ دَلِيلٌ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ فِي التَّحْلِيلِ إِنَّمَا هُوَ مَا حَمَلَتِ الظُّهُورُ خَاصَّةً، وَقَوْلُهُ:" أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ" مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُحَرَّمِ. وَالْمَعْنَى: حُرِّمَتْ عَلَيْهِمْ شُحُومُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ، إِلَّا مَا حَمَلَتِ الظُّهُورُ فَإِنَّهُ غَيْرُ مُحَرَّمٍ. وَقَدِ احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ الشَّحْمَ حَنِثَ بِأَكْلِ شَحْمِ الظُّهُورِ، لِاسْتِثْنَاءِ اللَّهِ ﷿ مَا عَلَى ظُهُورِهِمَا مِنْ جُمْلَةِ الشَّحْمِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوِ الْحَوايا): الْحَوَايَا: هِيَ الْمَبَاعِرُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَهُوَ جَمْعُ مَبْعَرٍ، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِاجْتِمَاعِ الْبَعْرِ فِيهِ. وَهُوَ الزِّبْلُ. وَوَاحِدُ الْحَوَايَا حَاوِيَاءُ، مِثْلَ قَاصِعَاءَ وَقَوَاصِعَ. وَقِيلَ: حَاوِيَةٌ مِثْلُ ضَارِبَةٍ وَضَوَارِبَ. وَقِيلَ: حَوِيَّةٌ مِثْلُ سَفِينَةٍ وَسَفَائِنَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْحَوَايَا مَا تَحَوَّى مِنَ الْبَطْنِ أَيِ اسْتَدَارَ. وَهِيَ مُنْحَوِيَةٌ أَيْ مُسْتَدِيرَةٌ. وَقِيلَ: الْحَوَايَا خَزَائِنُ اللَّبَنِ، وَهُوَ يَتَّصِلُ بِالْمَبَاعِرِ وَهِيَ الْمَصَارِينُ. وَقِيلَ: الْحَوَايَا الْأَمْعَاءُ الَّتِي عَلَيْهَا الشُّحُومُ. وَالْحَوَايَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: كِسَاءٌ يُحَوَّى حَوْلَ سَنَامِ الْبَعِيرِ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Bir şeyin hemen peşindekine matuf kılınmasını gerektirir; meğerki manası sahih olmasın veya başka bir şeye delalet eden bir delil bulunsun. Helal kılmadaki istisnanın sadece sırtların taşıdığına has olduğu ve { أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } kavlinin ise haram kılınana matuf olduğu da söylenmiştir. Bu takdirde mana: 'Sırtların taşıdığı hariç -çünkü o haram değildir-, onların yağları veya havâyâ yahut kemiğe karışanlar kendilerine haram kılındı' şeklinde olur. Şâfiî, Yüce Allah'ın onların sırtlarındaki yağı genel yağ kapsamından istisna etmesinden hareketle, yağ yemeyeceğine yemin eden kimsenin sırt yağını yemekle yeminini bozacağına bu ayetle delil getirmiştir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { أَوِ الْحَوايا } “...veya bağırsaklar...” buyruğu. Havâyâ: İbn Abbâs ve başkalarından gelen rivayete göre dışkılık yerleridir (bağırsaklar). Meb'ar kelimesinin çoğuludur; dışkı (ba'r) orada toplandığı için bu ad verilmiştir ki o da pisliktir. Havâyânın tekili kâsı'â-kavâsı' gibi 'hâviyâ'dır. Dâribe-davârib gibi 'hâviye' veya sefîne-sefâin gibi 'haviyye' olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde şöyle der: Havâyâ, karından kıvrılan yani yuvarlaklaşan kısımlardır; münhaviyedir yani yuvarlaktır. Havâyânın süt hazneleri olduğu da söylenmiştir; o da dışkılık yerlerine yani bağırsaklara bitişiktir. Havâyânın üzerlerinde yağ bulunan ince bağırsaklar olduğu da söylenmiştir. Bu yerin dışında havâyâ: Devenin hörgücü etrafına sarılan çuldur. İmruu'l-Kays şöyle demiştir:
جَعَلْنَ حَوَايَا وَاقْتَعَدْنَ قَعَائِدًا ... وَخَفَّفْنَ مِنْ حَوْكِ الْعِرَاقِ الْمُنَمَّقِ
Hörgüçlerin etrafına minderler koydular ve bineklerin üzerine kuruldular / Irak'ın nakışlı dokumalarından hafiflettiler.
فَأَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ كَتَبَ عَلَيْهِمْ تَحْرِيمَ هَذَا فِي التَّوْرَاةِ رَدًّا لِكَذِبِهِمْ. وَنَصُّهُ فِيهَا:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ" الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَكُلُّ دَابَّةٍ لَيْسَتْ مَشْقُوقَةَ الْحَافِرِ وَكُلُّ حُوتٍ لَيْسَ فِيهِ سَفَاسِقُ " أَيْ بَيَاضٌ. ثُمَّ نَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ كله بشريعة محمد. وَأَبَاحَ لَهُمْ مَا كَانَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِمْ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَأَزَالَ الْحَرَجَ بِمُحَمَّدٍ ﵇، وَأَلْزَمَ الخليقة دين الإسلام بحله وحرمه وَأَمْرِهِ وَنَهْيِهِ. الْخَامِسَةُ- لَوْ ذَبَحُوا أَنْعَامَهُمْ فَأَكَلُوا مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَتَرَكُوا مَا حَرَّمَ (عَلَيْهِمْ) فَهَلْ يَحِلُّ لَنَا، قَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: هِيَ مُحَرَّمَةٌ. وَقَالَ في سماع المبسوط: هل مُحَلَّلَةٌ وَبِهِ قَالَ ابْنُ نَافِعٍ وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: أَكْرَهُهُ. وَجْهُ الْأَوَّلِ أَنَّهُمْ يَدِينُونَ بِتَحْرِيمِهَا وَلَا يَقْصِدُونَهَا عِنْدَ الذَّكَاةِ، فَكَانَتْ مُحَرَّمَةً كَالدَّمِ. وَوَجْهُ الثَّانِي وَهُوَ الصَّحِيحُ أَنَّ اللَّهَ ﷿ رَفَعَ ذَلِكَ التَّحْرِيمَ بِالْإِسْلَامِ، وَاعْتِقَادُهُمْ فِيهِ لَا يُؤَثِّرُ، لِأَنَّهُ اعْتِقَادٌ فَاسِدٌ، قَالَهُ ابْنُ العربي.
Allah Teâlâ, onların yalanlarını reddetmek üzere Tevrat'ta bunu kendilerine haram kıldığını haber vermiştir. Tevrat'taki lafız şöyledir: “Ölü hayvan (meyte), kan, domuz eti, tırnağı yarık olmayan her hayvan ve sefâsıkı -yani beyazlığı- bulunmayan her balık sizlere haram kılındı.” Sonra Allah bütün bunları Muhammed'in şeriatı ile neshetti. Hayvanlardan kendilerine haram kılınmış olanları onlara helal kıldı; Muhammed aleyhisselâm ile meşakkati giderdi ve bütün yaratılmışları helali, haramı, emri ve yasağıyla İslâm dinine uymakla yükümlü kıldı. Beşinci [Mesele]: Şayet onlar hayvanlarını boğazlasalar, sonra da Allah'ın Tevrat'ta kendilerine helal kıldığını yiyip kendilerine haram kıldığını bıraksalar, [bu bırakılan kısım] bize helal olur mu? Mâlik, Kitâbu Muhammed'de şöyle demiştir: “O haramdır.” es-Semâ'u'l-Mebsût'ta ise: “Helaldir” demiştir; İbn Nâfi' de bu görüştedir. İbnü'l-Kâsım ise: “Ben bundan hoşlanmam (mekruh görürüm)” demiştir. Birinci görüşün gerekçesi: Onlar onun haram olduğuna inanırlar ve kesim esnasında onu [yemeyi] kastetmezler; dolayısıyla [kesilen hayvanın] kanı gibi haram olur. İkinci görüşün gerekçesi -ki sahih olan da budur-: Allah azze ve celle bu haramlığı İslâm ile kaldırmıştır; onların bu konudaki inancı ise bir tesir doğurmaz, çünkü o geçersiz (fâsid) bir inançtır. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir.
قُلْتُ: وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ مَا رَوَاهُ الصَّحِيحَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ قَالَ: كُنَّا مُحَاصِرِينَ قَصْرَ خَيْبَرَ، فَرَمَى إِنْسَانٌ بِجِرَابٍ فِيهِ شَحْمٌ فَنَزَوْتُ لِآخُذَهُ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا النَّبِيُّ ﷺ فَاسْتَحْيَيْتُ مِنْهُ. لَفْظُ الْبُخَارِيِّ. وَلَفْظُ مُسْلِمٍ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُغَفَّلٍ: أَصَبْتُ جِرَابًا مِنْ شَحْمٍ يَوْمَ خَيْبَرَ، قَالَ فَالْتَزَمْتُهُ وَقُلْتُ: لَا أُعْطِي الْيَوْمَ أَحَدًا مِنْ هَذَا شَيْئًا، قَالَ: فَالْتَفَتُّ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُتَبَسِّمًا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: تَبَسُّمُهُ ﵇ إِنَّمَا كَانَ لِمَا رَأَى مِنْ شِدَّةِ حِرْصِ ابْنِ مُغَفَّلٍ عَلَى أَخْذِ الْجِرَابِ وَمِنْ ضِنَتِهِ بِهِ، وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِطَرْحِهِ وَلَا نَهَاهُ. وَعَلَى جَوَازِ الْأَكْلِ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَعَامَّةِ الْعُلَمَاءِ، غَيْرَ أَنَّ مَالِكًا كَرِهَهُ لِلْخِلَافِ فِيهِ. وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مَالِكٍ تَحْرِيمَهَا، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ كُبَرَاءُ أَصْحَابِ مَالِكٍ. وَمُتَمَسَّكُهُمْ مَا تَقَدَّمَ، وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ، فَلَوْ ذَبَحُوا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ قَالَ أَصْبَغُ: مَا كَانَ مُحَرَّمًا فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنْ ذَبَائِحِهِمْ فَلَا يَحِلُّ أَكْلُهُ، لِأَنَّهُمْ يَدِينُونَ بِتَحْرِيمِهَا. وَقَالَهُ أَشْهَبُ وَابْنُ الْقَاسِمِ، وَأَجَازَهُ ابْنُ وَهْبٍ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: مَا كَانَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِمْ، وَعَلِمْنَا ذَلِكَ مِنْ كِتَابِنَا فَلَا يَحِلُّ لَنَا مِنْ ذَبَائِحِهِمْ، وَمَا لَمْ نَعْلَمْ تَحْرِيمَهُ إِلَّا مِنْ أَقْوَالِهِمْ وَاجْتِهَادِهِمْ فَهُوَ غَيْرُ مُحَرَّمٍ عَلَيْنَا مِنْ ذَبَائِحِهِمْ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ) أَيْ ذَلِكَ التحريم. فذلك فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيِ الْأَمْرُ ذَلِكَ. (جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ) أَيْ بِظُلْمِهِمْ، عُقُوبَةً لَهُمْ لِقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ وَصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَاسْتِحْلَالِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّحْرِيمَ إِنَّمَا يَكُونُ بِذَنْبٍ، لِأَنَّهُ ضِيقٌ فَلَا يُعْدَلُ عَنِ السَّعَةِ إِلَيْهِ إِلَّا عِنْدَ الْمُؤَاخَذَةِ. (وَإِنَّا لَصادِقُونَ) فِي إِخْبَارِنَا عَنْ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ عَمَّا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ اللُّحُومِ وَالشُّحُومِ.
Derim ki: Bunun sıhhatine Sahîhayn'da Abdullah b. Mugaffel'den rivayet edilen şu hadis delalet etmektedir: «Hayber kalesini kuşatmıştık. Birisi içinde yağ bulunan bir dağarcık attı. Ben de onu almak için fırladım, dönüp baktığımda bir de ne göreyim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oradaydı, ondan utandım.» Bu Buhârî'nin lafzıdır. Müslim'in lafzı ise şöyledir: Abdullah b. Mugaffel dedi ki: Hayber günü bir yağ dağarcığı ele geçirdim; onu sımsıkı tutup: 'Bugün bundan hiç kimseye bir şey vermem' dedim. Dedi ki: Dönüp baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm ediyordu. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Aleyhisselâm'ın tebessüm etmesi ancak İbn Mugaffel'in dağarcığı almaya ne kadar hırslı olduğunu ve onu kıskandığını görmesinden dolayı idi; ona ne onu atmasını emretti ne de onu nehyetti. Yenilmesinin caiz olduğu görüşü Ebû Hanîfe, Şâfiî ve ilim adamlarının genelinin mezhebidir; ancak Mâlik bu husustaki ihtilaf sebebiyle bunu mekruh görmüştür. İbnu'l-Münzir, Mâlik'ten bunların haram olduğunu nakletmiştir; Mâlik'in ileri gelen ashabı da bu görüşe gitmiştir. Onların dayanağı daha önce geçen husustur; hadis ise onların aleyhine bir delildir. Şayet tırnaklı hayvanların hepsini kesseler; Asbağ şöyle demiştir: «Ehl-i kitabın kestiklerinden Allah'ın Kitabı'nda haram kılınmış olanların yenilmesi helal olmaz; zira onlar bunların haramlığına inanmaktadırlar.» Eşheb ve İbnu'l-Kâsım da böyle demiştir; İbn Vehb ise buna cevaz vermiştir. İbn Habîb şöyle demiştir: Kendilerine haram kılınmış olup da bunu Kitabımızdan öğrendiğimiz şeyler onların kestiklerinden bize helal olmaz; haramlığını ancak onların sözlerinden ve içtihatlarından bildiğimiz şeyler ise kestiklerinden bize haram değildir. Altıncısı- Yüce Allah'ın: { ذلِكَ } “İşte...” buyruğu; yani işte bu haram kılma [demektir]. 'Zâlike' kelimesi 'durum böyledir' anlamında ref mahallindedir. { جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } “...azgınlıkları sebebiyle onları cezalandırdık” yani peygamberleri öldürmeleri, Allah'ın yolundan alıkoymaları, faiz yemeleri ve insanların mallarını haksız yere helal saymaları sebebiyle onlara bir ceza olarak [böyle yaptık]. Bunda haram kılmanın ancak bir günah sebebiyle olacağına dair delil vardır; zira haram kılma bir darlıktır, dolayısıyla bir cezalandırma olmadıkça genişlikten darlığa geçilmez. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz” bu Yahudilere et ve yağlardan haram kıldığımız şeyleri haber vermemizde [doğru söyleyenleriz].
[سورة الأنعام (٦): آية ١٤٧]
[En'âm Suresi (6), Âyet 147]
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)
{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧) } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı suçlu/günahkâr topluluktan geri çevrilmez.' (147)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كَذَّبُوكَ) شَرْطٌ وَالْجَوَابُ (فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ) أَيْ مِنْ سَعَةِ رَحْمَتِهِ حَلُمَ عَنْكُمْ فَلَمْ يُعَاقِبْكُمْ فِي الدُّنْيَا. ثم أَعَدَّهُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْعَذَابِ فَقَالَ: (وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ) وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ إذا أراد حلوله في الدنيا.
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa...” buyruğu şart, cevabı ise: { فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ } “...de ki: Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir” buyruğudur. Yani O'nun rahmetinin genişliğindendir ki size hilm ile muamele etmiş ve dünyada sizi hemen cezalandırmamıştır. Ardından ahirette onlar için hazırladığı azabı zikrederek: { وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “...fakat O'nun azabı suçlu topluluktan geri çevrilmez” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Mana, dünyada onların başına inmesini dilediğinde suçlu kavimden O'nun azabı geri çevrilmez, demektir.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٤٨]
[En'âm Suresi (6), Âyet 148]
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ (١٤٨)
{ سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ (١٤٨) } “Müşrikler diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir ilim var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا) قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي كُفَّارَ قُرَيْشٍ. (قَالُوا) (لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ) يُرِيدُ الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَالْوَصِيلَةَ. أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ بِالْغَيْبِ عَمَّا سَيَقُولُونَهُ، وَظَنُّوا أَنَّ هَذَا مُتَمَسَّكٌ لَهُمْ لَمَّا لَزِمَتْهُمُ الْحُجَّةُ وَتَيَقَّنُوا بَاطِلَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَرْسَلَ إِلَى آبَائِنَا رَسُولًا فَنَهَاهُمْ عَنِ الشِّرْكِ وَعَنْ تَحْرِيمِ مَا أَحَلَّ (لَهُمْ) فَيَنْتَهُوا فَأَتْبَعْنَاهُمْ عَلَى ذَلِكَ. فَرَدَّ اللَّهُ عليهم ذلك فقال: (هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا) أَيْ أَعِنْدكُمْ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هَذَا كَذَا؟: (إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ) فِي هَذَا الْقَوْلِ. (وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ) لِتُوهِمُوا ضَعَفَتَكُمْ أَنَّ لَكُمْ حُجَّةً. (وَقَوْلُهُ) " وَلا آباؤُنا" عَطْفٌ عَلَى النُّونِ فِي" أَشْرَكْنا". وَلَمْ يَقُلْ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا، لأن قول" وَلا" قَامَ مَقَامَ تَوْكِيدِ الْمُضْمَرِ، وَلِهَذَا حَسُنَ أن يقال: ما قمت ولا زيد.
Yüce Allah'ın: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “Müşrikler diyecekler ki...” buyruğu hakkında Mücâhid: Kureyş kâfirlerini kastetmektedir, demiştir. { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ } “'Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık'” dediler. Bahîre, sâibe ve vasîleyi kastetmektedir. Yüce Allah, aleyhlerine hüccet sabit olup içinde bulundukları durumun batıl olduğunu kesin olarak anladıklarında kendilerine bir tutanak zannettikleri şeyi söyleyeceklerini gaybdan haber vermiştir. Anlamı şudur: Şayet Allah dileseydi, atalarımıza bir elçi gönderir, onları şirk koşmaktan ve kendilerine helal kıldığı şeyleri haram kılmaktan nehyederdi; onlar da vazgeçerler, biz de bu konuda onlara uyardık. Yüce Allah onların bu iddialarını reddederek şöyle buyurdu: { هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا } “Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir ilim var mı?” yani bunun böyle olduğuna dair yanınızda bir delil var mı? { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Siz ancak zanna uyuyorsunuz” bu sözünüzde; { وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ } “Ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz” zayıf akıllılara elinizde bir delil olduğunu vehmettirmek için yalan söylüyorsunuz. Yüce Allah'ın: { وَلا آباؤُنا } “...ne de atalarımız” kavli, { أَشْرَكْنا } fiilindeki nûn (biz) zamirine matuftur. 'Ne biz ne de atalarımız' (نحن ولا آباؤنا) dememiştir; çünkü { وَلا } kelimesi munfasıl zamirin tekidi makamına kaim olmuştur; bu sebeple 'mâ kumtü ve lâ zeydün' (ne ben kalktım ne de Zeyd) denilmesi güzel olmuştur.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٤٩]
[En'âm Suresi (6), Âyet 149]
قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩)
{ قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) } “De ki: En kesin delil (el-hucyetu'l-bâliga) Allah'ındır. Eğer O dileseydi, elbette hepinizi hidayete erdirirdi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ" أَيِ الَّتِي تَقْطَعُ عُذْرَ الْمَحْجُوجِ، وَتُزِيلُ الشَّكَّ عَمَّنْ نَظَرَ فِيهَا. فَحُجَّتُهُ الْبَالِغَةُ عَلَى هَذَا تَبْيِينُهُ أَنَّهُ الْوَاحِدُ، وَإِرْسَالُهُ الرُّسُلَ وَالْأَنْبِيَاءَ، فَبَيَّنَ التَّوْحِيدَ بِالنَّظَرِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ، وَأَيَّدَ الرُّسُلَ بِالْمُعْجِزَاتِ، وَلَزِمَ أَمْرُهُ كُلَّ مُكَلَّفٍ. فَأَمَّا عِلْمُهُ وَإِرَادَتُهُ
Yüce Allah'ın: { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ } “De ki: En kesin delil Allah'ındır” buyruğu; aleyhine delil getirilen kimsenin mazeretini kesip atan ve o delil üzerinde düşünen kimseden şüpheyi gideren [delil] demektir. Buna göre O'nun kesin delili; bir ve tek olduğunu açıklaması, resulleri ve nebîleri göndermesidir. Nitekim [Allah], yaratılmışlar üzerinde düşünmek suretiyle tevhidi açıklamış, resulleri mucizelerle desteklemiş ve O'nun emri her mükellefe bağlayıcı kılınmıştır. O'nun ilmine ve iradesine gelince...
وَكَلَامُهُ فَغَيْبٌ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ الْعَبْدُ، إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ. وَيَكْفِي فِي التَّكْلِيفِ أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ بِحَيْثُ لَوْ أَرَادَ أَنْ يَفْعَلَ مَا أُمِرَ بِهِ لَأَمْكَنَهُ. وَقَدْ لَبَّسَتِ المعتزلة بقول:" لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا" فَقَالُوا: قَدْ ذَمَّ اللَّهُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ جَعَلُوا شِرْكَهُمْ عَنْ مَشِيئَتِهِ. وَتَعَلُّقُهُمْ بِذَلِكَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا ذَمَّهُمْ عَلَى تَرْكِ اجْتِهَادِهِمْ فِي طَلَبِ الْحَقِّ. وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ عَلَى جِهَةِ الْهَزْءِ وَاللَّعِبِ. نَظِيرُهُ" وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ ". وَلَوْ قَالُوهُ عَلَى جِهَةِ التَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ وَالْمَعْرِفَةِ بِهِ لَمَا عَابَهُمْ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يقول:" لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا ". و" مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ "." وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ ". وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. فَالْمُؤْمِنُونَ يقولونه لعلم منهم بالله تعالى.
Ve O'nun kelamı gaybdır; razı olduğu bir elçi müstesna kul buna muttali olamaz. Mükellefiyette ise, kulun emrolunduğu şeyi yapmayı dilediğinde buna güç yetirebilecek durumda olması yeterlidir. Mutezile: { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } “Eğer Allah dileseydi biz ortak koşmazdık” sözüyle meseleyi karıştırıp şöyle demiştir: «Allah, şirk koşmalarını O'nun dilemesine bağlayan bu kimseleri yermiştir.» Onların buna tutunmaları batıldır; çünkü Yüce Allah onları ancak hakkı arama hususundaki gayretlerini terk ettikleri için yermiştir. Onlar bunu sadece alay ve eğlence yollu söylemişlerdir. Bunun benzeri: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık'” ayetidir. Şayet bunu ta'zim, iclal ve O'nu tanıma amacıyla söylemiş olsalardı, Allah onları ayıplamazdı; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı”, { مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe iman edecek değillerdi”, { وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “Eğer dileseydi elbette hepinizi hidayete erdirirdi”. Bunun benzeri çoktur. Dolayısıyla müminler bunu Allah Teâlâ hakkındaki bir ilme dayanarak söylerler.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٥٠]
[En'âm Suresi (6), Âyet 150]
قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)
{ قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠) } “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların hevalarına uyma! Onlar Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ) أَيْ قُلْ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ أَحْضِرُوا شُهَدَاءَكُمْ عَلَى أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَا حَرَّمْتُمْ. وَ" هَلُمَّ" كَلِمَةُ دَعْوَةٍ إِلَى شي، وَيَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمَاعَةُ وَالذَّكَرُ وَالْأُنْثَى عِنْدَ أَهْلِ الْحِجَازِ، إِلَّا فِي لُغَةِ نَجْدٍ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: هَلُمَّا هَلُمُّوا هَلُمِّي، يَأْتُونَ بِالْعَلَامَةِ كَمَا تَكُونُ فِي سَائِرِ الْأَفْعَالِ. وَعَلَى لُغَةِ (أَهْلِ»
Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ } “De ki: Şahitlerinizi getirin...” buyruğu; yani bu müşriklere de ki: 'Allah'ın sizin haram kıldığınız şeyleri haram kıldığına dair şahitlerinizi getirin!' 'Helümme' (هَلُمَّ) bir şeye davet kelimesidir. Hicaz ehline göre tekil, çoğul, müzekker ve müennes için aynı şekilde kullanılır. Necid lehçesinde ise diğer fiillerde olduğu gibi alamet getirerek «helümmâ», «helümmû», «helümmî» derler. Kur'an ise Hicaz ehlinin lehçesi üzere
) الْحِجَازِ جَاءَ الْقُرْآنُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا " يَقُولُ: هَلُمَّ أَيِ احْضَرْ أَوِ ادْنُ. وَهَلُمَّ الطَّعَامَ، أَيْ هَاتِ الطَّعَامَ. والمعنى ها هنا: هَاتُوا شُهَدَاءَكُمْ، وَفُتِحَتِ الْمِيمُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، كَمَا تَقُولُ: رُدَّ يَا هَذَا، وَلَا يَجُوزُ ضَمُّهَا وَلَا كَسْرُهَا. وَالْأَصْلُ عِنْدَ الْخَلِيلِ" هَا" ضُمَّتْ إِلَيْهَا" لَمْ" ثُمَّ حُذِفَتِ الْأَلِفُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَقَالَ غَيْرُهُ. الْأَصْلُ" هَلْ" زِيدَتْ عَلَيْهَا" لَمْ". وَقِيلَ: هِيَ عَلَى لَفْظِهَا تَدُلُّ عَلَى مَعْنَى هَاتِ. وَفِي كِتَابِ الْعَيْنِ لِلْخَلِيلِ: أَصْلُهَا هَلْ أَؤُمُّ، أَيْ هَلْ أَقْصِدُكَ، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُمْ
[...ve] Hicaz [ehlinin lehçesi üzere] Kur'ân inmiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا } “Kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri...” buyurmuştur. [Burada] Helümme (هَلُمَّ); 'hazır ol' veya 'yaklaş' demektir. 'Helümme't-taâme' (هَلُمَّ الطَّعَامَ) ise 'yemeği getir' anlamına gelir. Buradaki mana ise: 'Şahitlerinizi getirin!' demektir. İki sâkin harfin yan yana gelmesinden dolayı mîm harfi fethalı kılınmıştır; nitekim: 'Ey kişi, geri çevir!' (رُدَّ يَا هَذَا - Rudde yâ hâzâ) demen gibidir. Onun dammeli veya kesreli okunması ise caiz değildir. Halîl'e göre [kelimenin] aslı 'hâ' (هَا) olup buna 'lemm' (لَمْ) eklenmiş, ardından kullanım çokluğundan dolayı elif harfi hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bir başkası ise: 'Aslı hel (هَلْ) olup buna lemm (لَمْ) ilave edilmiştir' demiştir. Kelimenin mevcut lafzıyla 'hâti' (هَاتِ - getir) manasına delalet ettiği de söylenmiştir. Halîl'in Kitâbü'l-Ayn'ında ise [şöyle geçmektedir]: Aslı 'Hel eummü' (هَلْ أَؤُمُّ) yani 'Sana yöneleyim mi / geleyim mi?' demektir; ardından onların çokça kullanımları...
إِيَّاهَا حَتَّى صَارَ الْمَقْصُودُ بِقَوْلِهَا (احْضُرْ) كَمَا أَنَّ (تَعَالَ) أَصْلُهَا أَنْ يَقُولَهَا الْمُتَعَالِي لِلْمُتَسَافِلِ، فَكَثُرَ اسْتِعْمَالُهُمْ إِيَّاهَا حَتَّى صَارَ الْمُتَسَافِلُ يَقُولُ للمتعالي تعال. (فَإِنْ شَهِدُوا) أَيْ شَهِدَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ (فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ) أَيْ فَلَا تُصَدِّقْ أَدَاءَ الشَّهَادَةِ إِلَّا مِنْ كِتَابٍ أَوْ عَلَى لِسَانِ نَبِيٍّ، وليس معهم شي من ذلك.
Neticesinde bunun söylenmesiyle kastedilen şey 'hazır ol' (ihdur) olmuştur; nitekim 'teâle'nin aslı da yukarıdaki kimsenin aşağıdaki kimseye söylemesidir; sonra bunu çokça kullandılar ve hatta aşağıdaki kimse de yukarıdakine 'teâle' (gel) der oldu. { فَإِنْ شَهِدُوا } “Eğer şahitlik ederlerse” yani birbirleri lehine şahitlik yaparlarsa; { فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } “Sen onlarla beraber şahitlik etme!” yani ancak bir kitaptan veya bir peygamberin diliyle olmadıkça şahitlik edişi doğrulama; halbuki onların yanında bunlardan hiçbir şey yoktur.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ١٥١ الى ١٥٣]
[En'âm Suresi (6), Âyet 151-153]
قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١) وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢) وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣)
{ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١) وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢) وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣) } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin -sizi de onları da biz rızıklandırırız-, hayasızlıkların açığına da gizlisine de yaklaşmayın ve haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın! İşte aklınızı kullanasınız diye [Allah] size bunları vasiyet (emr)etti. (151) Rüşd çağına erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın; ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Konuştuğunuz zaman, akraba bile olsa adaleti gözetin. Allah'a verdiğiniz sözü tutun. İşte düşünüp öğüt alasınız diye [Allah] size bunları vasiyet etti. (152) Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte sakınasınız diye [Allah] size bunları vasiyet etti. (153)”
وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢) وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السبل فتفرق بكم عن سبيله ذلكم وصيكم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣) فِيهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ) أَيْ تَقَدَّمُوا وَاقْرَءُوا حَقًّا يَقِينًا كَمَا أَوْحَى إِلَيَّ رَبِّي، لَا ظَنًّا وَلَا كَذِبًا كَمَا زَعَمْتُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ ذَلِكَ فَقَالَ" أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً" يُقَالُ لِلرَّجُلِ: تَعَالَ، أَيْ تَقَدَّمْ، وَلِلْمَرْأَةِ تَعَالَيْ، وَلِلِاثْنَيْنِ وَالِاثْنَتَيْنِ تَعَالَيَا، وَلِجَمَاعَةِ الرِّجَالِ تَعَالَوْا، وَلِجَمَاعَةِ النِّسَاءِ تَعَالَيْنَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ ". وجعلوا التقدم ضربا من التعالي
{ وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Rüşt çağına erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel şekilde yaklaşın; ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Söz söylediğiniz zaman, yakın akraba bile olsa adil olun ve Allah'a verdiğiniz ahdi yerine getirin. İşte düşünüp öğüt alasınız diye [Allah] size bunları emretti.” (152) { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur; ona uyun. Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte sakınasınız diye [Allah] size bunları emretti.” (153) Bu [ayetler]de on dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ } “De ki: Gelin, okuyayım...” buyruğu; yani zannettiğiniz gibi bir zanna ve yalana dayalı olarak değil, Rabbimin bana vahyettiği şekilde kesin bir hakikat olarak öne gelin ve okuyun [dinleyin] demektir. Sonra bunu açıklayarak: { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” buyurmuştur. [Arapçada] erkeğe «teâle» (تَعَالَ) yani öne gel denilir; kadına «teâley» (تَعَالَيْ), iki erkeğe ve iki kadına «teâleyâ» (تَعَالَيَا), erkekler topluluğuna «teâlev» (تَعَالَوْا) ve kadınlar topluluğuna «teâleyne» (تَعَالَيْنَ) denilir. Nitekim Yüce Allah: { فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ } “Gelin, size bağışta bulunayım...” buyurmuştur. [Araplar] öne geçmeyi bir nevi yükselme saymışlardır.
وَالِارْتِفَاعِ، لِأَنَّ الْمَأْمُورَ بِالتَّقَدُّمِ فِي أَصْلِ وَضْعِ هَذَا الْفِعْلِ كَأَنَّهُ كَانَ قَاعِدًا فَقِيلَ لَهُ تَعَالَ، أَيِ ارْفَعْ شَخْصَكَ بِالْقِيَامِ وَتَقَدَّمْ، وَاتْسَعُوا فيه حتى جعلوه للواقف والماشي، قال ابْنُ الشَّجَرِيِّ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا حَرَّمَ) الْوَجْهُ فِي" مَا" أَنْ تَكُونَ خَبَرِيَّةً فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" أَتْلُ" وَالْمَعْنَى: تَعَالَوْا أَتْلُ الَّذِي حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ، فَإِنْ عَلَّقْتَ" عَلَيْكُمْ بِ" حَرَّمَ" فَهُوَ الْوَجْهُ، لِأَنَّهُ الْأَقْرَبُ وَهُوَ اختيار البصر بين. وإن علقته" أَتْلُ" فَجَيِّدٌ لِأَنَّهُ الْأَسْبَقُ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الْكُوفِيِّينَ، فَالتَّقْدِيرُ فِي هَذَا الْقَوْلِ أَتْلُ عَلَيْكُمُ الَّذِي حَرَّمَ رَبُّكُمْ. (أَلَّا تُشْرِكُوا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِتَقْدِيرِ فَعَلَ مِنْ لَفْظِ الْأَوَّلِ، أَيْ أَتْلُ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا، أَيْ أَتْلُ عَلَيْكُمْ تَحْرِيمَ الإشراك، ويحتمل أيكون مَنْصُوبًا بِمَا فِي" عَلَيْكُمْ" مِنَ الْإِغْرَاءِ، وَتَكُونُ" عَلَيْكُمْ" مُنْقَطِعَةً مِمَّا قَبْلَهَا، أَيْ عَلَيْكُمْ تَرْكَ الْإِشْرَاكِ، وَعَلَيْكُمْ إِحْسَانًا بِالْوَالِدَيْنِ، وَأَلَّا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ وَأَلَّا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ. كَمَا تَقُولُ: عَلَيْكَ شَأْنَكَ، أي الزم أنك. وَكَمَا قَالَ:" عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ " قَالَ جَمِيعَهُ ابْنُ الشَّجَرِيِّ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بَدَلًا مِنْ" مَا"، أَيْ أَتْلُ عَلَيْكُمْ تَحْرِيمَ الْإِشْرَاكِ. وَاخْتَارَ الْفَرَّاءُ أَنْ تَكُونَ" لَا" لِلنَّهْيِ، لِأَنَّ بَعْدَهُ" وَلا". الثَّالِثَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﵇ بِأَنْ يَدْعُوَ جَمِيعَ الْخَلْقِ إِلَى سَمَاعِ تِلَاوَةِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ. وَهَكَذَا يَجِبُ عَلَى مَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنْ يُبَلِّغُوا النَّاسَ وَيُبَيِّنُوا لَهُمْ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِمَّا حَلَّ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ ". وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ عُمَرَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ أَنَّهُ حَدَّثَهُمْ قَالَ: قَالَ رَبِيعُ بْنُ خَيْثَمٍ لِجَلِيسٍ لَهُ: أَيَسُرُّكَ أَنْ تُؤْتَى بِصَحِيفَةٍ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ لَمْ يُفَكَّ خَاتَمُهَا؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ فَاقْرَأْ" قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ" فَقَرَأَ إِلَى آخِرِ الثَّلَاثِ الْآيَاتِ. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: هَذِهِ الْآيَةُ مُفْتَتَحُ التَّوْرَاةِ: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قُلْ تعالوا أتل ما حرم
...ve yükselmek/yukarı çıkmaktır. Çünkü bu fiilin ilk vazedilişinde öne geçmesi emredilen kimse sanki oturmaktaydı da kendisine "teâlâ" (gel/yüksel), yani "ayağa kalkarak şahsını yükselt ve öne geç" denilmiş gibidir. Daha sonra bu kelimenin kullanımını genişleterek ayakta duran ve yürüyen kimse için de kullanmışlardır; bunu İbnü'ş-Şecerî söylemiştir. İkincisi- Yüce Allah'ın: { مَا حَرَّمَ } “[Rabbinizin] haram kıldığı şeyleri” buyruğudur. "Mâ" (مَا) edatında uygun olan vecih, haberiyye (mevsûle) olup { أَتْلُ } fiiliyle nasb mahallinde bulunmasıdır. Anlamı ise: "Gelin, Rabbinizin size haram kıldığı şeyleri okuyayım" şeklindedir. Şayet { عَلَيْكُمْ } ifadesini { حَرَّمَ } fiiline bağlarsan en uygun vecih budur; çünkü ona en yakın olanıdır ve bu Basralıların tercihidir. Eğer onu { أَتْلُ } fiiline bağlarsan bu da güzeldir; çünkü o daha öncedir ve bu da Kûfelilerin tercihidir. Bu görüşe göre takdir: "Rabbinizin haram kıldığını size okuyayım" şeklindedir. { أَلَّا تُشْرِكُوا } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” ifadesi, baştaki lafızdan bir fiil takdiriyle nasb mahallindedir. Yani "Size O'na ortak koşmamanızı okuyayım", diğer bir deyişle "Size şirk koşmanın haram kılındığını okuyayım" demektir. Bunun { عَلَيْكُمْ } ifadesindeki iğrâ (teşvik/yükümlülük) manası sebebiyle mensub olması da muhtemeldir; bu durumda { عَلَيْكُمْ } kendinden önceki kısımdan münkatı‘ (kopuk) olur. Yani "Şirki terk etmek üzerinize [vazifedir], ana-babaya iyilik etmek üzerinize [vazifedir], çocuklarınızı öldürmemeniz ve fuhşiyata yaklaşmamanız [üzerinize vazifedir]" takdirindedir. Nitekim senin: "Aleyke şe'neke" (عَلَيْكَ شَأْنَكَ), yani "Kendi işine bak / işine sarıl" demen ve Allah Teâlâ'nın: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” buyurması gibidir. Bunların tamamını İbnü'ş-Şecerî söylemiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "En" (أَنْ) edatının "mâ" (مَا) lafzından bedel olarak nasb mahallinde olması da caizdir; yani "Size şirk koşmanın haram kılındığını okuyayım" demektir. el-Ferrâ ise sonrasında "ve lâ" (وَلا) geldiği için "lâ" (لَا) edatının nehiy için olmasını tercih etmiştir. Üçüncüsü- Bu ayet, Allah Teâlâ'dan Peygamberi'ne aleyhisselâm bütün mahlukatı Allah'ın haram kıldığı şeylerin tilavetini dinlemeye çağırmasına dair bir emirdir. Aynı şekilde ondan sonraki âlimlerin de insanlara tebliğ etmeleri ve Allah'ın onlara haram kıldığı şeyleri helal olandan ayırt ederek açıklamaları vaciptir. Nitekim Allah Teâlâ: { لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz” buyurmuştur. İbnü'l-Mübârek zikretti: Bize Îsâ b. Ömer, Amr b. Mürre'den haber verdi; o da onlara şöyle rivayet etti: Rebî‘ b. Haysem meclisinde oturan birine: "Sana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mührü açılmamış bir sahife getirilmesi seni sevindirir mi?" dedi. O da "Evet" dedi. Bunun üzerine [Rebî‘]: "{ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } 'De ki: Gelin, Rabbinizin size haram kıldığı şeyleri okuyayım...' ayetini oku" dedi; o da üç ayetin sonuna kadar okudu. Ka‘b el-Ahbâr da şöyle demiştir: "Bu ayet Tevrat'ın başlangıcıdır: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قُلْ تعالوا أتل ما حرم } 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. De ki: Gelin, Rabbinizin haram kıldığı şeyleri okuyayım...'..."
رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ) الْآيَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ الْآيَاتُ الْمُحْكَمَاتُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي سُورَةِ" آل عمران " أَجْمَعَتْ عَلَيْهَا شَرَائِعُ الْخَلْقِ، وَلَمْ تُنْسَخْ قَطُّ فِي مِلَّةٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا الْعَشْرُ كَلِمَاتٍ الْمُنَزَّلَةُ عَلَى مُوسَى. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً) الْإِحْسَانُ إِلَى الْوَالِدَيْنِ بِرُّهُمَا وَحِفْظُهُمَا وَصِيَانَتُهُمَا وَامْتِثَالُ أَمْرِهِمَا وَإِزَالَةُ الرِّقِّ عَنْهُمَا وَتَرْكُ السَّلْطَنَةِ عَلَيْهِمَا. وَ" إِحْساناً" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَنَاصِبُهُ فِعْلٌ مُضْمَرٌ مِنْ لَفْظِهِ، تَقْدِيرُهُ وَأَحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ) الْإِمْلَاقُ الْفَقْرُ: أَيْ لَا تَئِدُوا- مِنَ الْمَوْءُودَةِ - بَنَاتِكُمْ خَشْيَةَ الْعَيْلَةِ، فَإِنِّي رَازِقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ. وَقَدْ كَانَ مِنْهُمْ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ بِالْإِنَاثِ وَالذُّكُورِ خَشْيَةَ الْفَقْرِ، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ. أَمْلَقَ أَيِ افْتَقَرَ. وَأَمْلَقَهُ أَيْ أَفْقَرَهُ، فَهُوَ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ مُؤَرِّجٍ أَنَّهُ قَالَ: الْإِمْلَاقُ الْجُوعُ بِلُغَةِ لَخْمٍ. وَذَكَرَ مُنْذِرُ بْنُ سَعِيدٍ أَنَّ الْإِمْلَاقَ الْإِنْفَاقُ، يُقَالُ: أَمْلَقَ مَالَهُ بِمَعْنَى أَنْفَقَهُ. وَذُكِرَ أَنَّ عَلِيًّا ﵁ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: أَمْلِقِي مِنْ مَالِكِ مَا شِئْتِ. وَرَجُلٌ مَلِقٌ يُعْطِي بِلِسَانِهِ مَا لَيْسَ فِي قَلْبِهِ. فَالْمَلَقُ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ يَأْتِي بَيَانُهُ فِي مَوْضِعِهِ. السَّادِسَةُ- وَقَدْ يَسْتَدِلُّ بِهَذَا مَنْ يَمْنَعُ الْعَزْلَ، لِأَنَّ الْوَأْدَ يَرْفَعُ الْمَوْجُودَ وَالنَّسْلَ، وَالْعَزْلُ مَنْعُ أَصْلِ النَّسْلِ فَتَشَابَهَا، إِلَّا أَنَّ قَتْلَ النَّفْسِ أَعْظَمُ وِزْرًا وَأَقْبَحُ فِعْلًا، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: إِنَّهُ يُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ ﵇ فِي الْعَزْلِ: (ذَلِكَ الْوَأْدُ الْخَفِيُّ) الْكَرَاهَةُ لَا التَّحْرِيمُ وَقَالَ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ بِإِبَاحَتِهِ أَيْضًا جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَالْفُقَهَاءِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (لَا عَلَيْكُمْ أَلَّا تَفْعَلُوا فَإِنَّمَا هُوَ الْقَدَرُ) أَيْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِي أَلَّا تَفْعَلُوا. وَقَدْ فَهِمَ مِنْهُ الْحَسَنُ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى النَّهْيَ وَالزَّجْرَ عَنِ الْعَزْلِ. وَالتَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ أولى، لقوله ﵇: (إذا أراد الله خلق شي لم يمنعه شي). قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: لَا يَجُوزُ الْعَزْلُ عَنِ الْحُرَّةِ إِلَّا بِإِذْنِهَا. وَكَأَنَّهُمْ رَأَوُا الْإِنْزَالَ مِنْ تمام لذاتها، وَمِنْ حَقِّهَا فِي الْوَلَدِ، وَلَمْ يَرَوْا ذَلِكَ فِي الْمَوْطُوءَةِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، إِذْ لَهُ أَنْ يَعْزِلَ عَنْهَا بِغَيْرِ إِذْنِهَا، إِذْ لَا حَقَّ لها في شي مما ذكر.
{ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } “Rabbinizin size [neyi haram kıldığını]...” ayet[idir]. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yüce Allah'ın Âl-i İmrân sûresinde zikrettiği bu muhkem ayetler üzerinde bütün insanların şeriatleri ittifak etmiştir ve hiçbir dinde asla neshedilmemiştir. Bunların Mûsâ'ya indirilen on emir olduğu da söylenmiştir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “Ana-babaya iyilik yapmayı...” buyruğudur. Ana-babaya ihsan; onlara iyilik etmek, onları koruyup gözetmek, emirlerine itaat etmek, kölelik durumları varsa onları bundan kurtarmak ve üzerlerinde tahakküm kurmayı terk etmektir. "İhsânen" kelimesi mef'ûl-i mutlak olarak nasbedilmiştir; onu nasbeden âmil ise kendi lafzından takdir edilen gizli bir fiildir ki takdiri: [وَأَحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا] "Ana-babaya tam bir ihsanla iyilik ediniz" şeklindedir. Beşincisi- Yüce Allah'ın: { وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ } “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin...” buyruğudur. İmlâk (الْإِمْلَاق), fakirlik demektir. Yani geçim darlığı korkusuyla kız çocuklarınızı -mev'ûde (diri diri toprağa gömülen kız çocuğu) kökünden- diri diri gömmeyin; zira sizi de onları da rızıklandıran benim. Onlardan, ayetin zahirinin de gösterdiği gibi fakirlik korkusuyla bu fiili hem kız hem erkek çocuklarına uygulayanlar vardı. "Emlaka" (أَمْلَقَ) fakirleşti, "emlekahû" (أَمْلَقَهُ) ise onu fakir kıldı anlamına gelir; dolayısıyla fiil hem lâzım (geçişsiz) hem müteaddî (geçişli) olarak kullanılır. en-Nakkâş, Müerric'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: İmlâk (الْإِمْلَاق), Lahm kabilesinin lügatinde açlık demektir. Münzir b. Saîd ise imlâk kelimesinin infak etmek (harcamak) anlamına geldiğini zikretmiş olup: "Malını harcadı" anlamında "emleka mâlehû" (أَمْلَقَ مَالَهُ) denilir. Rivayet edildiğine göre Ali radıyallâhu anh hanımına: "Malından dilediğini infak et (harca)" demiştir. "Melik" (رَجُلٌ مَلِقٌ) kimse ise diliyle kalbinde olmayanı verendir (dalkavukluk edendir). Dolayısıyla melek (الْمَلَق) müşterek bir lafız olup bunun açıklaması kendi yerinde gelecektir. Altıncısı- Azli (meniyi dışarı akıtmayı) yasaklayanlar bu ayeti delil getirebilirler; zira diri diri gömmek (ve'd) mevcut olanı ve nesli ortadan kaldırır, azil ise neslin aslını engeller; böylece birbirine benzerler. Ancak bir cana kıymak günah bakımından daha büyük ve fiil bakımından daha çirkindir. Bundan dolayı âlimlerimizden bazıları, aleyhisselâm'ın azil hakkındaki: « ذَلِكَ الْوَأْدُ الْخَفِيُّ » «Bu, gizli ve'ddir (diri diri gömmedir)» buyruğundan haramlık değil kerâhet anlaşılacağını söylemişlerdir. Sahâbeden ve başkalarından bir topluluk bu görüştedir. Yine sahâbeden, tâbiînden ve fakihlerden bir topluluk da aleyhisselâm'ın: « لَا عَلَيْكُمْ أَلَّا تَفْعَلُوا فَإِنَّمَا هُوَ الْقَدَرُ » «Bunu yapmamanızda size bir sakınca yoktur; çünkü bu ancak takdirdir» yani "Bunu yapmamanızda üzerinize bir günah yoktur" buyruğundan dolayı azlin mubah olduğunu söylemişlerdir. Hasan[-ı Basrî] ile Muhammed b. el-Müsennâ bu hadisten azilden men ve nehiy anlamışlardır. Ancak birinci tevil daha uygundur; zira aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « إِذَا أَرَادَ اللَّهُ خَلْقَ شَيْءٍ لَمْ يَمْنَعْهُ شَيْءٌ » «Allah bir şeyi yaratmayı dilediğinde hiçbir şey O'na engel olamaz». Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: Hür kadından, ancak onun izniyle azil yapılabilir. Çünkü onlar inzal olmanın kadının lezzetinin tamamından ve onun çocuk üzerindeki hakkından olduğunu görmüşlerdir; ancak bu hakkı mülk-i yemîn (câriye) olan kadında görmemişlerdir; zira erkeğin onun izni olmaksızın ondan azil yapma hakkı vardır; çünkü zikredilen hususların hiçbirinde onun bir hakkı yoktur.
السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى.: (وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ) نَظِيرُهُ" وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ ". فَقَوْلُهُ:" مَا ظَهَرَ" نَهْيٌ عَنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْفَوَاحِشِ وَهِيَ الْمَعَاصِي." وَما بَطَنَ" ما عقد عليه القلب الْمُخَالَفَةِ. وَظَهَرَ وَبَطَنَ حَالَتَانِ تَسْتَوْفِيَانِ أَقْسَامَ مَا جعلت له من الأشياء. و" ما ظَهَرَ" نُصِبَ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ" الْفَواحِشَ"." وَما بَطَنَ" عُطِفَ عَلَيْهِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ) الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي" النَّفْسَ" لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ، كَقَوْلِهِمْ: أَهْلَكَ النَّاسَ حُبُّ الدِّرْهَمِ وَالدِّينَارِ. وَمِثْلُهُ" إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً" ألا ترى قول سُبْحَانَهُ:" إِلَّا الْمُصَلِّينَ"؟ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَالْعَصْرِ. إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ " لِأَنَّهُ قَالَ:" إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا" وَهَذِهِ الْآيَةُ نَهْيٌ عَنْ قَتْلِ النَّفْسِ الْمُحَرَّمَةِ، مُؤْمِنَةً كَانَتْ أَوْ مُعَاهَدَةً إِلَّا بِالْحَقِّ الَّذِي يُوجِبُ قَتْلَهَا. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَدْ عَصَمَ مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلَّا بِحَقِّهِ وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ) وَهَذَا الْحَقُّ أُمُورٌ: مِنْهَا مَنْعُ الزَّكَاةِ وَتَرْكُ الصَّلَاةِ، وَقَدْ قَاتَلَ الصِّدِّيقُ مَانِعِي الزَّكَاةِ وَفِي التَّنْزِيلِ" فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ " وَهَذَا بَيِّنٌ. وَقَالَ ﷺ: (لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ الثَّيِّبُ الزَّانِي وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ). وَقَالَ ﵇: (إِذَا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ وَجَدْتُمُوهُ يَعْمَلُ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ فَاقْتُلُوا الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ بِهِ). وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْأَعْرَافِ ". وَفِي التَّنْزِيلِ:" إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا " (الْآيَةَ). وَقَالَ:" وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا " الْآيَةَ. وَكَذَلِكَ مَنْ شَقَّ عَصَا الْمُسْلِمِينَ وَخَالَفَ إِمَامَ جَمَاعَتِهِمْ وَفَرَّقَ كَلِمَتَهُمْ وَسَعَى فِي الْأَرْضِ فَسَادًا بِانْتِهَابِ الْأَهْلِ وَالْمَالِ وَالْبَغْيِ عَلَى السُّلْطَانِ وَالِامْتِنَاعِ مِنْ حُكْمِهِ يُقْتَلُ. فَهَذَا معنى قوله:" إِلَّا بِالْحَقِّ".
Yedincisi- Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “...kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın...” buyruğudur. Bunun benzeri { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” ayetidir. Dolayısıyla O'nun: “Açık olanı” buyruğu, kötülüklerin -ki bunlar günahlardır- her türlüsünden bir nehiydir (yasaklamadır). “Gizli olanı” ise kalbin muhalefet üzerine bağladığı (karar kıldığı) günahlardır. Açık ve gizli olmak, kendileri için geçerli kılındıkları şeylerin kısımlarını bütünüyle kapsayan iki durumdur. { مَا ظَهَرَ } “açık olanı” ifadesi { الْفَواحِشَ } “kötülükler” kelimesinden bedel olarak nasb edilmiştir; { وَما بَطَنَ } “gizli olanı” ise ona matuftur. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “...haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” buyruğudur. { النَّفْسَ } “can” kelimesindeki elif ve lâm, cinsi belirlemek (istiğrâk) içindir; nitekim [Arapların]: “İnsanları dirhem ve dinar sevgisi helak etti” demeleri de böyledir. Bunun bir benzeri de: { إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً } “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” ayetidir. Sübhân [olan Allah]'ın: { إِلَّا الْمُصَلِّينَ } “Ancak namaz kılanlar müstesna” buyurduğunu görmez misin? Aynı şekilde O'nun: { وَالْعَصْرِ. إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ } “Asra yemin olsun ki insan mutlaka bir hüsran içindedir” buyruğu da böyledir; zira peşinden { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ancak iman edenler müstesna” buyurmuştur. Bu ayet, gerek mümin olsun gerekse muahedeli (antlaşmalı) olsun, öldürülmesini gerektiren haklı bir sebep bulunmadıkça dokunulmaz canın öldürülmesini yasaklamaktadır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَدْ عَصَمَ مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلَّا بِحَقِّهِ وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ » «İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse, canını ve malını benden korumuş olur; ancak onun hakkı müstesnadır, hesapları ise Allah'a aittir.» Bu hak olan hususlar birtakım meselelerdir: Zekât vermekten kaçınmak ve namazı terk etmek bunlardandır. Nitekim es-Sıddîk [Ebû Bekir radıyallâhu anh] zekât vermeyenlerle savaşmıştır. Kur'an-ı Kerim'de de şöyle buyrulmaktadır: { فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ } “Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın”. Bu ise gayet açıktır. Yine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ الثَّيِّبُ الزَّانِي وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ » «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biri sebebiyle helal olur: Zina eden evli (dul) kimse, cana karşılık can ve dinini terk edip cemaatten ayrılan kimse.» Yine aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « إِذَا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا » «İki halifeye birden biat edildiğinde diğerini öldürün.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ وَجَدْتُمُوهُ يَعْمَلُ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ فَاقْتُلُوا الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ بِهِ » «Lût kavminin amelini işleyen birini bulursanız, yapanı da yaptıranı da öldürün.» Bunun açıklaması el-A'râf [Suresi'nde] gelecektir. Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulmaktadır: { إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleridir...” [ayeti]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle vuruşursa...” ayeti. Aynı şekilde Müslümanların birliğini bozan, onların cemaatinin imamına karşı gelen, birlik ve beraberliklerini dağıtan, aileleri ve malları yağmalayarak yeryüzünde bozgunculuk çıkaran, sultana isyan edip onun hükmüne boyun eğmeyen kimse de öldürülür. İşte: { إِلَّا بِالْحَقِّ } “...haklı bir sebep olmadıkça...” buyruğunun anlamı budur.
وَقَالَ ﵇: (الْمُؤْمِنُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَيَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ لَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ وَلَا ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ وَلَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ). وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي بكر قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ قَتَلَ مُعَاهَدًا فِي غَيْرِ كُنْهِهِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ". وَفِي رِوَايَةٍ أخرى لأبي داود قال:) من قتل رجل مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ لَمْ يَجِدْ رِيحَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ سَبْعِينَ عَامًا (. فِي الْبُخَارِيِّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ (وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَرْبَعِينَ عَامًا). خَرَّجَهُ مِنْ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكُمْ)
Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: (Müminlerin kanları birbirine denktir. Onların en aşağı derecede olanı dahi onlar adına bir himaye [ahdi] üstlenebilir. Kâfire karşılık hiçbir Müslüman öldürülmez; ahit sahibi de ahdi devam ettiği sürece [öldürülmez]. İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz). Ebû Dâvûd ve en-Nesâî, Ebû Bekre'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'i şöyle buyururken işittim: (Kim haksız yere bir muâhidi (anlaşmalı gayrimüslimi) öldürürse, Allah ona cenneti haram kılar). Ebû Dâvûd'un bir diğer rivayetinde ise şöyle buyurmuştur: (Kim zimmet ehlinden bir adamı öldürürse cennetin kokusunu alamaz; oysa cennetin kokusu yetmiş yıllık mesafeden duyulur). Buhârî'de bu hadiste: (Oysa cennetin kokusu kırk yıllık mesafeden duyulur) şeklindedir; bunu Abdullah b. Amr b. el-Âs hadisinden tahric etmiştir. Dokuzuncusu- Yüce Allah'ın: (ذلِكُمْ) [buyruğudur].
إِشَارَةٌ إِلَى هَذِهِ المحرمات. والكاف والميم للخطاب، ولاحظ لَهُمَا مِنَ الْإِعْرَابِ. (وَصَّاكُمْ بِهِ)
Bu haram kılınan şeylere bir işarettir. [Kelimenin sonundaki] kâf ve mîm harfleri hitap içindir ve iraptan mahalli yoktur. (وَصَّاكُمْ بِهِ) [buyruğuna gelince];
الْوَصِيَّةُ الْأَمْرُ الْمُؤَكَّدُ الْمَقْدُورُ. وَالْكَافُ وَالْمِيمُ مَحَلُّهُ النَّصْبُ، لِأَنَّهُ ضَمِيرٌ مَوْضُوعٌ لِلْمُخَاطَبَةِ. وَفِي وَصَّى ضَمِيرُ فَاعِلٍ يَعُودُ عَلَى اللَّهِ. وَرَوَى مَطَرٌ الْوَرَّاقُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ أَشْرَفَ عَلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: عَلَامَ تَقْتُلُونِي! فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ رَجُلٌ زَنَى بَعْدَ حَصَانَةٍ فَعَلَيْهِ الرَّجْمُ أَوْ قَتَلَ عَمْدًا فَعَلَيْهِ الْقَوَدُ أَوِ ارْتَدَّ بَعْدَ إِسْلَامِهِ فَعَلَيْهِ الْقَتْلُ) فَوَاللَّهِ مَا زَنَيْتُ فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلَا إِسْلَامٍ، وَلَا قَتَلْتُ أَحَدًا فَأَقِيدُ نَفْسِي بِهِ، وَلَا ارْتَدَدْتُ مُنْذُ أَسْلَمْتُ، إِنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عبده ورسول، ذَلِكُمُ الَّذِي ذَكَرْتُ لَكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ! الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ)
Vasiyet, kesinleşmiş ve yerine getirilmesi gereken emirdir. Kâf ve mîm [zamirinin] mahalli nasbtır; çünkü o hitap için konulmuş bir zamirdir. "وَصَّى" fiilinde ise Allah'a dönen fail zamiri bulunmaktadır. Matar el-Varrâk'ın Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Osman b. Affân radıyallâhu anh [kendisini kuşatan] ashabının karşısına çıkıp şöyle dedi: 'Beni neye dayanarak öldürüyorsunuz! Zira ben Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: (Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biri sebebiyle helal olur: İhsan (evlilik) sonrasında zina eden kimse ki ona recm gerekir; kasten cana kıyan kimse ki ona kısas gerekir; İslam'ından sonra dinden dönen kimse ki ona öldürülme cezası gerekir). Allah'a yemin olsun ki ben ne cahiliye döneminde ne de İslam devrinde asla zina etmedim; kendime kısas gerektirecek hiçbir kimseyi öldürmedim; Müslüman olduğumdan beri de dinden dönmedim. Şüphesiz ben Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederim. Size zikrettiğim bu şeyleri [Allah] akledesiniz diye size vasiyet etmiştir!' Onuncusu- Yüce Allah'ın: (وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) [buyruğudur].
أَيْ بِمَا فيه صلاحه وتثميره، وذلك بحفظ أصول وَتَثْمِيرِ فُرُوعِهِ. وَهَذَا أَحْسَنُ الْأَقْوَالِ فِي هَذَا، فَإِنَّهُ جَامِعٌ قَالَ مُجَاهِدٌ:" وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
Yani onun ıslahına ve nemalandırılmasına yönelik olan şekilde; bu da ana malını korumak ve gelirlerini arttırmak suretiyle olur. Bu konudaki en güzel görüş budur; zira toparlayıcıdır. Mücâhid: "Yetimin malına ancak en güzel olan şekliyle yaklaşın"
" بِالتِّجَارَةِ فِيهِ، ولا تشتري مِنْهُ وَلَا تَسْتَقْرِضْ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ)
yani onda ticaret yaparak yaklaşın; ondan satın alma ve ondan borç da alma [demiştir]. On birincisi- Yüce Allah'ın: (حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ) [buyruğudur].
يَعْنِي قُوَّتَهُ، وَقَدْ تَكُونُ فِي الْبَدَنِ، وَقَدْ تَكُونُ فِي الْمَعْرِفَةِ بِالتَّجْرِبَةِ، وَلَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الْوَجْهَيْنِ، فَإِنَّ الْأَشُدَّ وقعت هنا مطلقة
Yani onun [akli ve bedeni] kuvvetine [ulaşıncaya kadar demektir]. Bu [kuvvet] bazen bedende olur, bazen de tecrübeyle elde edilen idrakte (marifette) olur. Her iki yönün de gerçekleşmesi şarttır; zira burada 'eşüdd' (olgunluk çağı) kayıtsız (mutlak) olarak gelmiştir.
وَقَدْ جَاءَ بَيَانُ حَالِ الْيَتِيمِ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ" مُقَيَّدَةً، فَقَالَ:" وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً " فَجَمَعَ بَيْنَ قُوَّةِ الْبَدَنِ وَهُوَ بُلُوغُ النِّكَاحِ، وَبَيْنَ قُوَّةِ الْمَعْرِفَةِ وَهُوَ إِينَاسُ الرُّشْدِ، فَلَوْ مُكِّنَ الْيَتِيمُ مِنْ مَالِهِ قَبْلَ حُصُولِ الْمَعْرِفَةِ وَبَعْدَ حُصُولِ الْقُوَّةِ لَأَذْهَبَهُ فِي شَهْوَتِهِ وَبَقِيَ صُعْلُوكًا لَا مَالَ لَهُ. وَخُصَّ الْيَتِيمُ بِهَذَا الشَّرْطِ لغفلة الناس عنه وافتقاد الآباء لأبنائهم فَكَانَ الِاهْتِبَالُ بِفَقِيدِ الْأَبِ أَوْلَى. وَلَيْسَ بُلُوغُ الْأَشُدِّ مِمَّا يُبِيحُ قُرْبَ مَالِهِ بِغَيْرِ الْأَحْسَنِ، لِأَنَّ الْحُرْمَةَ فِي حَقِّ الْبَالِغِ ثَابِتَةٌ. وَخُصَّ الْيَتِيمُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ خَصْمَهُ اللَّهُ. وَالْمَعْنَى: وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ عَلَى الْأَبَدِ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، فَإِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَأُونِسَ مِنْهُ الرُّشْدُ فَادْفَعُوا إِلَيْهِ مَالَهُ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَشُدِّ الْيَتِيمِ، فَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: بُلُوغُهُ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ. بُلُوغُهُ وَإِينَاسُ رُشْدِهِ. وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ: خَمْسٌ وَعِشْرُونَ سَنَةً. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَعَجَبًا مِنْ أَبِي حَنِيفَةَ، فَإِنَّهُ يَرَى أَنَّ الْمُقَدَّرَاتِ لَا تَثْبُتُ قِيَاسًا وَلَا نَظَرًا وَإِنَّمَا تَثْبُتُ نَقْلًا، وَهُوَ يُثْبِتُهَا بِالْأَحَادِيثِ الضَّعِيفَةِ، وَلَكِنَّهُ سَكَنَ دَارَ الضَّرْبِ فَكَثُرَ عِنْدَهُ الْمُدَلِّسُ، وَلَوْ سَكَنَ الْمَعْدِنَ كَمَا قَيَّضَ اللَّهُ لِمَالِكٍ لِمَا صَدَرَ عَنْهُ إِلَّا إِبْرِيزُ الدِّينِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ انْتِهَاءَ الْكُهُولَةِ فِيهَا مُجْتَمَعُ الْأَشُدِّ، كَمَا قَالَ سُحَيْمُ بْنُ وَثِيلٍ:
Yetimin durumunun açıklaması Nisâ suresinde kayıtlı olarak gelmiş ve: "Yetimleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. Eğer onlarda bir olgunlaşma (rüşd) görürseniz" buyrulmuştur. Böylece bedenin kuvveti olan evlilik çağına ulaşma ile zihni kavrayış kuvveti olan rüşdün görülmesini bir arada zikretmiştir. Şayet yetime akli olgunluk elde edilmeden önce ve bedeni güç oluştuktan sonra malı teslim edilseydi, onu şehveti uğrunda heba eder ve malı olmayan bir yoksul olarak kalırdı. İnsanların yetimden gafil olmaları ve babaların kendi çocuklarını kaybetmiş olmaları sebebiyle yetim bu şarta tahsis edilmiştir; dolayısıyla babasını kaybetmiş olana özen göstermek daha önceliklidir. Güç ve olgunluk çağına (eşüdd) ulaşmak, onun malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayı mubah kılan bir durum değildir; zira haramlık bülûğa ermiş kimsenin hakkı için de sabittir. Yetimin özellikle zikredilmesinin sebebi, onun hasmının Allah olmasıdır. Anlamı şudur: Yetimin malına olgunluk çağına erene kadar ebediyen ancak en güzel şekliyle yaklaşın. Sözde bir hazif (gizli ibare) vardır: Olgunluk çağına erip kendisinde rüşd görüldüğünde malını ona teslim ediniz. Âlimler yetimin olgunluk çağı (eşüdd) konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Zeyd: 'Bülûğa ermesidir' demiştir. Medineliler: 'Bülûğa ermesi ve rüşdünün görülmesidir' demişlerdir. Ebû Hanîfe'ye göre ise: 'Yirmi beş yaştır.' İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe'ye şaşılır; zira o, muayyen miktarların kıyasla ve akıl yürütmeyle sabit olmayıp ancak nakille sabit olacağı görüşündedir; buna rağmen zayıf hadislerle bunu sabit kılmaktadır. Fakat o darphanede oturduğu için yanında sahte para (tedlisli rivayet) çoğalmıştır; şayet Allah'ın Mâlik'e nasip ettiği gibi madenin kaynağında (Medine'de) otursaydı, ondan dinin halis altını dışında bir şey çıkmazdı. Eşüddün toplandığı yerin olgunluk çağının (kühûlet) sonu olduğu da söylenmiştir; nitekim Suhaym b. Vethîl şöyle demiştir:
أَخُو خَمْسِينَ مُجْتَمِعٍ أَشُدِّي ... وَنَجَّذَنِي مُدَاوَرَةُ الشُّؤُونِ
Elli yaşındayım, olgunluğum derlenip toparlanmıştır... Ve işlerin evrilip çevrilmesi beni tecrübeli kılmıştır.
يُرْوَى" نَجَّدَنِي" بِالدَّالِ وَالذَّالِ. وَالْأَشُدُّ وَاحِدٌ لَا جَمْعَ لَهُ، بِمَنْزِلَةِ الْآنُكِ وَهُوَ الرَّصَاصُ. وَقَدْ قِيلَ: وَاحِدُهُ شَدَّ، كَفَلْسٍ وَأَفْلُسٍ. وَأَصْلُهُ مِنْ شَدَّ النَّهَارُ أَيِ ارْتَفَعَ، يُقَالُ: أَتَيْتُهُ شَدَّ النَّهَارِ وَمَدَّ النَّهَارِ. وَكَانَ مُحَمَّدُ بْنُ الضَّبِّيِّ يُنْشِدُ بَيْتَ عَنْتَرَةَ:
[Şiirdeki kelime] dâl ve zâl ile "نجدني" şeklinde de rivayet edilir. 'Eşüdd' tekil bir lafız olup çoğulu yoktur; kurşun anlamına gelen 'ânük' lafzı gibidir. Şeddet kökünden fels ve eflüs gibi tekilinin 'şedd' olduğu da söylenmiştir. Aslı ise günün yükselmesi anlamında 'şedde'n-nehâr'dan gelir; 'ona günün yükseldiği ve uzadığı vakitte geldim' denilir. Muhammed b. ed-Dabbî, Antere'nin şu beytini okurdu:
عَهْدِي به النهار كأنما ... خضب اللبان ورأسه بالعظلم
Onu güpegündüz [günün yükseldiği vakitte] bilirim; sanki göğsü ve başı ızlim ile boyanmıştı.
(وَقَالَ»
Bir başkası da
آخَرُ:
şöyle demiştir:
تُطِيفُ بِهِ شَدَّ النَّهَارِ ظَعِينَةٌ ... طَوِيلَةٌ أَنْقَاءُ الْيَدَيْنِ سَحُوقُ
Günün en yüksek vaktinde onun etrafında dolaşır hevenk taşıyan bir kadın... Kolları uzun ve beyaz, boyu uzun bir kadın.
وَكَانَ سِيبَوَيْهِ يَقُولُ: وَاحِدُهُ شِدَّةٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَهُوَ حَسَنٌ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ يُقَالُ: بَلَغَ الْغُلَامُ شِدَّتَهُ، وَلَكِنْ لَا تُجْمَعُ فِعْلَةٌ عَلَى أَفْعُلٍ، وَأَمَّا أَنْعُمٌ فَإِنَّمَا هُوَ جَمْعُ نُعْمٍ، مِنْ قَوْلِهِمْ: يَوْمَ بُؤْسٍ وَيَوْمَ نُعْمٍ. وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: وَاحِدُهُ شَدٌّ، مِثْلَ كَلْبٍ وَأَكْلُبٍ، وَشِدٌّ مِثْلَ ذِئْبٍ وَأَذْؤُبٍ فَإِنَّمَا هُوَ قِيَاسٌ. كَمَا يَقُولُونَ فِي وَاحِدِ الْأَبَابِيلِ: إِبَّوْلُ، قِيَاسًا عَلَى عِجَّوْلٍ، وَلَيْسَ هُوَ شَيْئًا سُمِعَ مِنَ الْعَرَبِ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: أَصَابَتْنِي شُدَّى عَلَى فُعْلَى، أَيْ شِدَّةٌ. وَأَشَدَّ الرَّجُلُ إِذَا كَانَتْ مَعَهُ دَابَّةٌ شَدِيدَةٌ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ
Sîbeveyh ise şöyle derdi: Bunun tekili 'şidde'dir. el-Cevherî şöyle demiştir: Bu mana bakımından güzeldir; zira 'çocuk şiddetine (olgunluk çağına) erdi' denilir. Fakat 'fi'leh' vezni 'ef'ul' şeklinde çoğul yapılmaz. 'En'um' kelimesine gelince, o: 'Bü's (darlık) günü ve nu'm (bolluk) günü' sözlerinde geçen 'nu'm' kelimesinin çoğuludur. Tekilinin kelb ve eklüb gibi 'şedd' ya da zi'b ve ez'üb gibi 'şidd' olduğunu söyleyen kimsenin sözü ise sadece bir kıyastan ibarettir; tıpkı ebâbîl kelimesinin tekilinde 'ıccavl'e kıyasla 'ibbevle' demeleri gibi ki bu, Araplardan işitilmiş bir şey değildir. Ebû Zeyd: 'Fu'lâ vezninde başıma bir şüddâ (yani şiddet/sıkıntı) geldi' demiştir. Yanında güçlü ve sert bir binek hayvanı bulunan kimse için de 'eşedde'r-racul' denir. On ikincisi- Yüce Allah'ın: (وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ) [buyruğudur].
). أَيْ بِالِاعْتِدَالِ فِي الْأَخْذِ وَالْعَطَاءِ عِنْدَ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ. وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ. (لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها)
Yani alım satım esnasında alırken ve verirken itidal ve dürüstlükle davranarak [ölçün ve tartın]. Kısas (kıst) adalettir. (لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها) [buyruğuna gelince];
أَيْ طَاقَتُهَا فِي إِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْأَوَامِرَ إِنَّمَا هِيَ فِيمَا يَقَعُ تَحْتَ قُدْرَةِ الْبَشَرِ من التحفظ والتحرر. وَمَا لَا يُمْكِنُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ مِنْ تَفَاوُتِ مَا بَيْنَ الْكَيْلَيْنِ، وَلَا يَدْخُلُ تَحْتَ قُدْرَةِ الْبَشَرِ فَمَعْفُوٌّ عَنْهُ. وَقِيلَ: الْكَيْلُ بِمَعْنَى الْمِكْيَالِ. يُقَالُ: هَذَا كَذَا وَكَذَا كَيْلًا، وَلِهَذَا عُطِفَ عَلَيْهِ بِالْمِيزَانِ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَمَّا عَلِمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ عِبَادِهِ أَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ تَضِيقُ نَفْسُهُ عَنْ أَنْ تَطِيبَ لِلْغَيْرِ بِمَا لَا يَجِبُ عَلَيْهَا لَهُ أَمَرَ الْمُعْطِيَ بِإِيفَاءِ رَبِّ الْحَقِّ حَقَّهُ الَّذِي هُوَ لَهُ، وَلَمْ يُكَلِّفْهُ الزِّيَادَةَ، لِمَا فِي الزِّيَادَةِ عَلَيْهِ مِنْ ضِيقِ نَفْسِهِ بِهَا. وَأَمَرَ صَاحِبَ الْحَقِّ بِأَخْذِ حَقِّهِ وَلَمْ يُكَلِّفْهُ الرِّضَا بِأَقَلَّ مِنْهُ، لِمَا فِي النُّقْصَانِ مِنْ ضِيقِ نَفْسِهِ. وَفِي مُوَطَّأِ مَالِكٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا ظَهَرَ الْغُلُولُ فِي قَوْمٍ قَطُّ إِلَّا أَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ، وَلَا فَشَا الزنى في قوم الأكثر فِيهِمُ الْمَوْتُ، وَلَا نَقَصَ قَوْمٌ الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِلَّا قُطِعَ عَنْهُمُ الرِّزْقُ، وَلَا حَكَمَ قَوْمٌ بِغَيْرِ الْحَقِّ إِلَّا فَشَا فِيهِمُ الدَّمُ، وَلَا خَتَرَ قَوْمٌ بِالْعَهْدِ إِلَّا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَدُوَّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: إِنَّكُمْ مَعْشَرَ الْأَعَاجِمِ قَدْ وُلِّيتُمْ أَمْرَيْنِ بِهِمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ الكيل والميزان.
Yani ölçeği ve tartıyı tastamam yerine getirmede kişinin gücünün yettiği kadarıdır. Bu da söz konusu emirlerin, ancak insanın dikkat ve titizlik gösterme gücü dâhilinde olan hususlarla ilgili olduğunu gerektirir. İki ölçüm arasındaki kaçınılması mümkün olmayan ve insanın takatinin dışında kalan farklar ise bağışlanmıştır. Şöyle de denilmiştir: Keyl (ölçme) kelimesi mikyâl (ölçek) anlamındadır. Nitekim "Şu mal ölçü bakımından şu kadardır" denilir; bu sebeple de ona mîzân (tartı aleti) atfedilmiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce Allah, kullarının birçoğunun borçlu olmadığı bir şeyi başkasına gönül rızasıyla vermekte nefislerinin cimrilik edeceğini bildiği için, malı verene hak sahibinin hakkı ne ise onu tastamam ödemesini emretmiş; fazlasını vermeyi ise nefsi buna daralacağı için ona yüklememiştir. Aynı şekilde hak sahibine de sadece hakkını almasını emretmiş, nefsi bundan hoşnut olmayıp sıkılacağı için hakkından daha azına rıza göstermesini ona yüklememiştir. Mâlik’in el-Muvatta’ında Yahyâ b. Saîd’den rivayet edildiğine göre, Abdullah b. Abbâs’ın [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediği kendisine ulaşmıştır: «Bir toplulukta kamu malına hıyanet (gulûl) ortaya çıkarsa mutlaka Allah onların kalplerine korku salar. Bir toplulukta zina yayılırsa aralarında ölüm çoğalır. Bir topluluk ölçü ve tartıyı eksik yaparsa rızıkları kesilir. Bir topluluk hak olmaksızın hüküm verirse aralarında kan dökülmesi yaygınlaşır. Bir topluluk ahdini bozar/hıyanet ederse mutlaka Allah düşmanlarını onlara musallat eder.» İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] ayrıca şöyle demiştir: «Ey Arap olmayanlar topluluğu! Sizden öncekilerin helak olmasına sebep olan iki işin, yani ölçü ve tartının başına getirildiniz.»
الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا)
On üçüncüsü- Yüce Allah'ın: (وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا) [buyruğudur].
يَتَضَمَّنُ الْأَحْكَامَ وَالشَّهَادَاتِ. وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى أَيْ وَلَوْ كَانَ الْحَقُّ عَلَى مِثْلِ قَرَابَاتِكُمْ. كَمَا تَقَدَّمَ فِي النِّسَاءِ. (وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا)
Bu hüküm vermeyi ve şahitlikleri kapsar. "Akraba bile olsa" yani hak akrabalarınız aleyhine dahi olsa adaletle davranın demektir; nitekim bu husus Nisâ suresinde geçmişti. (وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا) [buyruğuna gelince];
عَامٌّ فِي جَمِيعِ مَا عَهِدَهُ اللَّهُ إِلَى عباده. ومحتمل أَنْ يُرَادَ بِهِ جَمِيعُ مَا انْعَقَدَ بَيْنَ إِنْسَانَيْنِ. وَأُضِيفَ ذَلِكَ الْعَهْدُ إِلَى اللَّهِ مِنْ حيث أمر بحفظه والوفاء بِهِ (لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ)
Allah'ın kullarına emrettiği bütün hususlarda geneldir. İki insan arasında akdedilen bütün sözleşmelerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. O ahdin korunması ve yerine getirilmesi emredildiği için ahit Allah'a izafe edilmiştir. (لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) [buyruğu ise];
تَتَّعِظُونَ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ) هَذِهِ آيَةٌ عَظِيمَةٌ عَطْفَهَا عَلَى مَا تَقَدَّمَ، فَإِنَّهُ لَمَّا نَهَى وَأَمَرَ حَذَّرَ هُنَا عَنِ اتِّبَاعِ غَيْرِ سَبِيلِهِ، فَأَمَرَ فِيهَا بِاتِّبَاعِ طَرِيقِهِ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ وَأَقَاوِيلِ السَّلَفِ." وَأَنَّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ وَاتْلُ أَنَّ هَذَا صِرَاطِي. عَنِ الْفَرَّاءِ وَالْكِسَائِيِّ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَفْضًا، أَيْ وَصَّاكُمْ بِهِ وَبِأَنَّ هَذَا صِرَاطِي. وَتَقْدِيرُهَا عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ: وَلِأَنَّ هَذَا صِرَاطِي، كَمَا قَالَ:" وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ" وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" وَإِنَّ هَذَا" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، أَيِ الَّذِي ذُكِرَ فِي الْآيَاتِ صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ" وَأَنْ هَذَا" بِالتَّخْفِيفِ. وَالْمُخَفَّفَةُ مِثْلُ الْمُشَدَّدَةِ، إِلَّا أَنَّ فِيهِ ضَمِيرَ الْقِصَّةِ وَالشَّأْنِ، أَيْ وَأَنَّهُ هَذَا. فَهِيَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. وَيَجُوزُ النَّصْبُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ زَائِدَةً لِلتَّوْكِيدِ، كَمَا قَالَ ﷿:" فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ ". وَالصِّرَاطُ: الطَّرِيقُ الَّذِي هُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ." مُسْتَقِيمًا" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَمَعْنَاهُ مُسْتَوِيًا قَوِيمًا لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ. فَأَمَرَ بِاتِّبَاعِ طَرِيقِهِ الَّذِي طَرَقَهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَشَرَعَهُ وَنِهَايَتُهُ الْجَنَّةُ. وَتَشَعَّبَتْ مِنْهُ طُرُقٌ فَمَنْ سَلَكَ الْجَادَّةَ نَجَا، وَمَنْ خَرَجَ إِلَى تلك الطرق أفضت به إلى النار. قال الله تعالى: (وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ) أَيْ تَمِيلُ. رَوَى الدَّارِمِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ: أَخْبَرَنَا عَفَّانُ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بن زيد حدثنا عاصم بن بَهْدَلَةَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: خَطَّ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا خَطًّا، ثُمَّ قَالَ: (هَذَا سَبِيلُ اللَّهِ) ثُمَّ خَطَّ خُطُوطًا عَنْ يَمِينِهِ وَخُطُوطًا عَنْ يَسَارِهِ ثُمَّ قَالَ (هذه سبل على كل سبيل
[Yani] öğüt ve ibret alasınız [diye]. On Dördüncü [Mesele]: Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun” buyruğu. Bu [ayet], önceki [hükümlere] atfedilmiş pek yüce bir ayettir. Zira [Allah Teâlâ] nehiy ve emirlerde bulunduktan sonra burada Kendi yolundan başkasına uyulmaması hususunda uyarmış ve sahih hadisler ile selefin sözleriyle açıklayacağımız üzere bu ayette Kendi yoluna uyulmasını emretmiştir. { وَأَنَّ } [ifadesi], Ferrâ ve Kisâî'den nakledildiğine göre nasb mahallindedir; yani 'Ve şüphesiz bunun benim yolum olduğunu oku' takdirindedir. Ferrâ şöyle demiştir: [Bu ifadenin] cer mahallinde olması da caizdir; yani 'Size bunu ve şüphesiz bunun benim yolum olduğunu tavsiye etti' demektir. Halîl ve Sîbeveyh'e göre takdiri ise, { وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ } “Şüphesiz mescitler Allah'ındır” ayetinde olduğu gibi 'Ve bu benim yolum olduğu için' şeklindedir. A'meş, Hamza ve Kisâî hemzenin kesresiyle istînâf (yeni bir başlangıç) olarak { وَإِنَّ هَذَا } şeklinde okumuşlardır; yani 'Ayetlerde zikredilen husus dosdoğru olan benim yolumdur' demektir. İbn Ebî İshâk ve Ya'kūb ise tahfîf ile (şeddesiz olarak) { وَأَنْ هَذَا } şeklinde okumuşlardır. Tahfîf edilmiş olan (şeddesiz en), şeddeli olan gibidir; ancak bunda kıssa ve şân zamiri takdir edilir; yani 've şüphesiz durum şudur ki bu [benim yolumdur]' demektir. Dolayısıyla ref mahallindedir; nasb [mahallinde] olması da caizdir. Ayrıca Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ } “Müjdeci gelince” buyruğunda olduğu gibi tekit için zâit olması da caizdir. Sırât; İslâm dini olan yoldur. { مُسْتَقِيماً } kelimesi hâl olarak mansubdur; anlamı ise 'içinde hiçbir eğrilik bulunmayan, dümdüz ve dosdoğru' demektir. Böylece [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle açtığı, şeriat kıldığı ve sonu cennet olan yoluna uyulmasını emretmiştir. Ondan çeşitli yollar ayrılmıştır; kim ana yola (câddeye) girerse kurtulur, kim de bu yollara saparsa o yollar onu cehenneme götürür. Yüce Allah: { وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Başka yollara uymayın; yoksa onlar sizi O'nun yolundan ayırır” buyurmuştur; yani [sizi haktan] saptırır demektir. Ebû Muhammed ed-Dârimî Müsned'inde sahih bir isnadla rivayet etmiştir: Bize Affân haber verdi, bize Hammâd b. Zeyd rivayet etti, bize Âsım b. Behdcle, Ebû Vâil'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün bizim için bir çizgi çizdi, sonra: «Bu, Allah'ın yoludur» buyurdu. Ardından o çizginin sağına çizgiler ve soluna çizgiler çizdi, sonra: «Bunlar birtakım yollardır; her bir yolun başında...» buyurdu.
مِنْهَا شَيْطَانٌ يَدْعُو إِلَيْهَا) ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَخَطَّ خَطًّا، وَخَطَّ خَطَّيْنِ عَنْ يَمِينِهِ، وَخَطَّ خَطَّيْنِ عَنْ يَسَارِهِ، ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ فِي الْخَطِّ الْأَوْسَطِ فَقَالَ: (هَذَا سَبِيلُ اللَّهِ- ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ-" وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ". وَهَذِهِ السُّبُلُ تَعُمُّ الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ وَالْمَجُوسِيَّةَ وَسَائِرَ أَهْلِ الْمِلَلِ وَأَهْلِ الْبِدَعِ وَالضَّلَالَاتِ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ وَالشُّذُوذِ فِي الْفُرُوعِ، وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنْ أَهْلِ التَّعَمُّقِ فِي الْجَدَلِ وَالْخَوْضِ فِي الْكَلَامِ. هَذِهِ كلها عرضة للزلل، ومظنة لسوء المعتقد، قال ابْنُ عَطِيَّةَ. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ. ذَكَرَ الطَّبَرِيُّ فِي كِتَابِ آدَابِ النُّفُوسِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ ثَوْرٍ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَبَانٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِابْنِ مَسْعُودٍ: مَا الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ؟ قَالَ: تَرَكَنَا مُحَمَّدٌ ﷺ فِي أَدْنَاهُ وَطَرَفُهُ فِي الْجَنَّةِ، وَعَنْ يَمِينِهِ جَوَادٌ وَعَنْ يَسَارِهِ جَوَادٌ، وَثَمَّ رِجَالٌ يَدْعُونَ مَنْ مَرَّ بِهِمْ فَمَنْ أَخَذَ فِي تِلْكَ الْجَوَادِ انْتَهَتْ بِهِ إِلَى النَّارِ، وَمَنْ أَخَذَ عَلَى الصِّرَاطِ انْتَهَى بِهِ إِلَى الْجَنَّةِ، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ:" وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا" الْآيَةَ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ قَبْلَ أَنْ يُقْبَضَ، وَقَبْضُهُ أَنْ يَذْهَبَ أَهْلُهُ، أَلَا وَإِيَّاكُمْ وَالتَّنَطُّعَ وَالتَّعَمُّقَ وَالْبِدَعَ، وَعَلَيْكُمْ بِالْعَتِيقِ. أَخْرَجَهُ الدَّارِمِيُّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِي قَوْلِهِ:" وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ" قَالَ: الْبِدَعَ. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً " الْآيَةَ. فَالْهَرَبَ الْهَرَبَ، وَالنَّجَاةَ النَّجَاةَ! وَالتَّمَسُّكَ بِالطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ وَالسَّنَنِ الْقَوِيمِ، الَّذِي سَلَكَهُ السَّلَفُ الصَّالِحُ، وَفِيهِ الْمَتْجَرُ الرَّابِحُ. رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا). وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُ عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ قَالَ: وَعَظَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ موعظة ذرفت
«... مِنْهَا شَيْطَانٌ يَدْعُو إِلَيْهَا» «...onlardan her birinde ona çağıran bir şeytan vardır» Sonra bu ayeti okudu. İbn Mâce Sünen'inde Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; bir çizgi çizdi, iki çizgi sağına, iki çizgi de soluna çizdi. Sonra elini ortadaki çizginin üzerine koyup şöyle buyurdu: «هَذَا سَبِيلُ اللَّهِ» «Bu, Allah'ın yoludur.» Sonra şu ayeti okudu: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın.” Bu yollar; Yahudilik, Hristiyanlık, Mecusilik ve diğer bütün din mensuplarını, heva ehlinden olup fürûatta şâzz görüşlere sapan bidat ve dalalet ehlini ve cedelde aşırıya gidip kelâm tartışmalarına dalan kimseleri kapsar. Bunların hepsi ayağın kaymasına açıktır ve bozuk inanç besleme ihtimali taşır. Bunu İbn Atiyye söylemiştir. Ben de derim ki: Doğru olan budur. Taberî, Âdâbü'n-Nüfûs adlı eserinde şöyle zikretmiştir: Bize Muhammed b. Abdila'lâ es-San'ânî rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Ebân'dan rivayet etti ki: Bir adam İbn Mes'ûd'a: "Sırât-ı müstakîm (dosdoğru yol) nedir?" diye sordu. O da şöyle dedi: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bizi onun başında bıraktı, diğer ucu ise cennettedir. Sağında tali yollar, solunda da tali yollar vardır. Orada, yanlarından geçenleri çağıran adamlar bulunur. Kim bu tali yollara saparsa onu cehenneme götürür; kim de dosdoğru yol üzere giderse onu cennete ulaştırır." Sonra İbn Mes'ûd: { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا } “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur...” ayetini okudu. Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: "İlim kabzedilmeden (ortadan kaldırılmadan) önce onu öğrenin. Onun kabzedilmesi ise ilim ehlinin gitmesidir (vefatıdır). Dikkat edin! Aşırıya kaçmaktan, derinleşmekten (kılı kırk yarmaktan) ve bidatlerden sakının; ilk ve kadim olana [Sünnete] sarılın." Bunu Dârimî rivayet etmiştir. Mücâhid, Yüce Allah'ın: { وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ } “Başka yollara uymayın” buyruğu hakkında: "Bidatlere [uymayın]" demiştir. İbn Şihâb şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } “Şüphesiz dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar...” ayeti gibidir. O hâlde kaçın, kaçın! Kurtulun, kurtulun! Selef-i sâlihînin yürüdüğü ve içinde kazançlı bir ticaretin bulunduğu dosdoğru yola ve sağlam sünnete sarılın! İmamlar Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» «Size neyi emrettiysem onu alın, size neyi yasakladıysam ondan da kaçının.» İbn Mâce ve başkaları İrbâd b. Sâriye'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize öyle bir vaaz verdi ki...
مِنْهَا الْعُيُونُ، وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ، فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هَذِهِ لَمَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ، فَمَا تَعْهَدُ إِلَيْنَا؟ فَقَالَ: (قَدْ تَرَكْتُكُمْ عَلَى الْبَيْضَاءِ لَيْلُهَا كَنَهَارِهَا لَا يَزِيغُ عَنْهَا بَعْدِي إِلَّا هَالِكٌ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ فَسَيَرَى اخْتِلَافًا كَثِيرًا فَعَلَيْكُمْ بِمَا عَرَفْتُمْ مِنْ سُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ بَعْدِي عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ وَإِيَّاكُمْ وَالْأُمُورَ الْمُحْدَثَاتِ فَإِنَّ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَعَلَيْكُمْ بالطاعة وإن عبد احبشيا فَإِنَّمَا الْمُؤْمِنُ كَالْجَمَلِ الْأَنِفِ حَيْثُمَا قِيدَ انْقَادَ) أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ بِمَعْنَاهُ وَصَحَّحَهُ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ كَثِيرٍ قَالَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ قَالَ: كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ العزيز يسأل عَنِ الْقَدَرِ، فَكَتَبَ (إِلَيْهِ): أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالِاقْتِصَادِ فِي أَمْرِهِ وَاتِّبَاعِ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَتَرْكِ مَا أَحْدَثَ الْمُحْدِثُونَ بَعْدَ مَا جَرَتْ بِهِ سُنَّتُهُ، وَكُفُوا مَئُونَتَهُ، فَعَلَيْكَ بِلُزُومِ الْجَمَاعَةِ فَإِنَّهَا لَكَ بِإِذْنِ اللَّهِ عِصْمَةٌ، ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ لَمْ يَبْتَدِعِ النَّاسُ بِدْعَةً إِلَّا قَدْ مَضَى قَبْلَهَا مَا هُوَ دَلِيلٌ عَلَيْهَا أَوْ عِبْرَةٌ فِيهَا، فَإِنَّ السُّنَّةَ إِنَّمَا سَنَّهَا مَنْ قَدْ عَلِمَ مَا فِي خِلَافِهَا مِنَ الْخَطَأِ وَالزَّلَلِ، وَالْحُمْقِ وَالتَّعَمُّقِ، فَارْضَ لِنَفْسِكَ مَا رَضِيَ بِهِ الْقَوْمُ لِأَنْفُسِهِمْ، فَإِنَّهُمْ عَلَى عِلْمٍ وَقَفُوا، وَبِبَصَرٍ نَافِذٍ كُفُوا، وَإِنَّهُمْ عَلَى كَشْفِ الْأُمُورِ كَانُوا أَقْوَى، وَبِفَضْلِ مَا كَانُوا فِيهِ أَوْلَى، فَإِنْ كَانَ الْهُدَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فَقَدْ سبقتموهم إليه، ولين قُلْتُمْ إِنَّمَا حَدَثَ بَعْدَهُمْ فَمَا أَحْدَثَهُ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَ غَيْرَ سَبِيلِهِمْ وَرَغِبَ بِنَفْسِهِ عَنْهُمْ، فَإِنَّهُمْ هُمُ السَّابِقُونَ، قَدْ تَكَلَّمُوا فِيهِ بِمَا يَكْفِي وَوَصَفُوا مَا يَشْفِي، فَمَا دُونَهُمْ مِنْ مُقَصِّرٍ، وَمَا فَوْقَهُمْ مِنْ مُجَسِّرٍ، وَقَدْ قَصَّرَ قَوْمٌ دُونَهُمْ فَجَفَوْا، وَطَمَحَ عَنْهُمْ أَقْوَامٌ فَغَلَوْا وإنهم مع ذلك لعلى مُسْتَقِيمٍ. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ: عَلَيْكُمْ بِالِاقْتِدَاءِ بِالْأَثَرِ وَالسُّنَّةِ، فَإِنِّي أَخَافُ أَنَّهُ سَيَأْتِي عَنْ قَلِيلٍ زَمَانٌ إِذَا ذَكَرَ إِنْسَانٌ النَّبِيَّ ﷺ والاقتداء به في جميع أحوال ذَمُّوهُ وَنَفَرُوا عَنْهُ وَتَبْرَءُوا مِنْهُ وَأَذَلُّوهُ وَأَهَانُوهُ. قَالَ سَهْلٌ: إِنَّمَا ظَهَرَتِ الْبِدْعَةُ عَلَى يَدَيْ أَهْلِ السُّنَّةِ لِأَنَّهُمْ ظَاهَرُوهُمْ وَقَاوَلُوهُمْ، فَظَهَرَتْ أَقَاوِيلُهُمْ وَفَشَتْ فِي الْعَامَّةِ فَسَمِعَهُ مَنْ لَمْ يَكُنْ يسمعه، فلو تركوهم
...gözler yaşarmış ve kalpler ürpermişti. Bunun üzerine biz: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu sanki veda eden birinin vaazı gibidir; bize ne tavsiye edersiniz?' dedik. O da şöyle buyurdu: «Sizi gecesi de gündüzü gibi [aydınlık] olan apaçık/ak bir yol (el-beydâ) üzerinde bıraktım. Benden sonra helak olandan başkası ondan sapmaz. İçinizden yaşayanlar pek çok ihtilaf görecektir. Bu sebeple bildiğiniz sünnetime ve benden sonraki doğru yolda olan hidayete erdirilmiş hulefâ-yi râşidînin sünnetine sımsıkı sarılın; ona azı dişlerinizle tutunun! Sonradan uydurulan işlerden sakının; zira her bidat bir sapıklıktır. Üzerinize Habeşli bir köle bile [yönetici tayin edilse] itaat edin; çünkü mümin, burnuna halka takılmış deve (enif) gibidir, nereye çekilirse oraya boyun eğer.» Bunu Tirmizî mana olarak rivayet etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. Ebû Dâvûd da rivayet edip şöyle dedi: Bize İbn Kesîr anlattı, bize Süfyân haber verdi ve dedi ki: Bir adam Ömer b. Abdilazîz'e mektup yazarak kader hakkında sordu. [Ömer b. Abdilazîz] ona cevaben şöyle yazdı: 'Emmâ ba'd; sana Allah'tan korkmayı, O'nun emrinde mutedil olmayı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine uymayı, onun sünneti yürürlükteyken ve külfeti giderilmişken sonradan ortaya çıkanların uydurduğu şeyleri terk etmeyi tavsiye ederim. Cemaate sımsıkı sarıl; zira o Allah'ın izniyle senin için bir koruyucudur. Sonra bil ki, insanlar ne zaman bir bidat ortaya çıkardıysa, mutlaka ondan önce buna dair bir delil veya onda bir ibret geçmiştir. Şüphesiz sünneti, ona aykırı davranmanın içinde ne tür hatalar, ayak kaymaları, ahmaklıklar ve aşırılıklar olduğunu bilen zat koymuştur. O topluluğun kendileri için razı olduğuna sen de kendin için razı ol; çünkü onlar bir ilim üzere durmuşlar ve derin bir basiretle [aşırılıktan] sakınmışlardır. Onlar meseleleri açıklığa kavuşturmada daha güçlü ve içinde bulundukları fazilet sebebiyle [buna] daha layıktılar. Şayet hidayet sizin üzerinde bulunduğunuz şey ise, muhakkak ki onlardan önce ona ulaşmışsınız demektir! Yok eğer [bu meseleler] onlardan sonra ortaya çıktı derseniz, bunu ancak onların yolundan başkasına uyan ve onlardan yüz çeviren kimseler ortaya çıkarmıştır. Onlar ise önde gelenlerdir; bu hususta yeterli derecede söz söylemiş ve şifa verici açıklamalarda bulunmuşlardır. Onların gerisinde kalan kusur işlemiş, onların önüne geçmeye çalışan da haddini aşmıştır. Bir topluluk onlardan geri kalarak vefasızlık etti, diğer topluluklar da onları aşmaya yeltenerek aşırılığa kaçtı. Oysa onlar buna rağmen dosdoğru bir yol üzerindeydiler.' Ve hadisi zikretti. Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî şöyle demiştir: 'Eser ve sünnete uymaya bakın; zira çok geçmeden öyle bir zamanın geleceğinden korkuyorum ki, bir kimse Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve her halinde ona uymayı andığında onu kınayacaklar, ondan nefret edip uzaklaşacaklar, ondan teberrî edecekler, onu zelil ve hor göreceklerdir.' Sehl [ayrıca] şöyle dedi: 'Bidat ancak Ehl-i Sünnet eliyle yayılmıştır; çünkü onlar [bidatçilerle] tartıştılar ve münakaşa ettiler. Böylece onların sözleri açığa çıktı ve avam arasında yayıldı, neticede onu daha önce duymamış olanlar da duydu. Eğer onları bıraksalardı...
وَلَمْ يُكَلِّمُوهُمْ لَمَاتَ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى ما في صدره ولم يظهر منه شي وَحَمَلَهُ مَعَهُ إِلَى قَبْرِهِ. وَقَالَ سَهْلٌ: لَا يُحْدِثُ أَحَدُكُمْ بِدْعَةً حَتَّى يُحْدِثَ لَهُ إِبْلِيسُ عِبَادَةً فَيَتَعَبَّدُ بِهَا ثُمَّ يُحْدِثُ لَهُ بِدْعَةً، فَإِذَا نَطَقَ بِالْبِدْعَةِ وَدَعَا النَّاسَ إِلَيْهَا نَزَعَ مِنْهُ تِلْكَ الْخَذْمَةَ. قَالَ سَهْلٌ: لَا أَعْلَمُ حديثا جاء في المبتدعة أشد هَذَا الْحَدِيثِ: (حَجَبَ اللَّهُ الْجَنَّةَ عَنْ صَاحِبِ الْبِدْعَةِ). قَالَ: فَالْيَهُودِيُّ وَالنَّصْرَانِيُّ أَرْجَى مِنْهُمْ. قَالَ سَهْلٌ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يُكْرِمَ دِينَهُ فَلَا يَدْخُلْ عَلَى السُّلْطَانِ، وَلَا يَخْلُوَنَّ بِالنِّسْوَانِ، وَلَا يُخَاصِمَنَّ أَهْلَ الْأَهْوَاءِ. وَقَالَ أَيْضًا: اتَّبِعُوا وَلَا تَبْتَدِعُوا، فَقَدْ كُفِيتُمْ. وَفِي مُسْنَدِ الدَّارِمِيِّ: أَنَّ أَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيَّ جَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، إن رَأَيْتُ فِي الْمَسْجِدِ آنِفًا شَيْئًا أَنْكَرْتُهُ وَلَمْ أَرَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَّا خَيْرًا، قَالَ: فَمَا هُوَ؟ قَالَ: إِنْ عِشْتَ فَسَتَرَاهُ، قَالَ: رَأَيْتُ فِي الْمَسْجِدِ قَوْمًا حِلَقًا حِلَقًا جُلُوسًا يَنْتَظِرُونَ الصَّلَاةَ، فِي كُلِّ حَلْقَةِ رَجُلٌ وَفِي أَيْدِيهِمْ حَصًى فَيَقُولُ لَهُمْ: كَبِّرُوا مِائَةً، فَيُكَبِّرُونَ مِائَةً. فَيَقُولُ: هَلِّلُوا مِائَةً، فَيُهَلِّلُونَ مِائَةً. وَيَقُولُ: سَبِّحُوا مِائَةً، فَيُسَبِّحُونَ مِائَةً. قَالَ: فَمَاذَا قُلْتَ لَهُمْ؟ قَالَ: مَا قُلْتُ لَهُمْ شَيْئًا، انْتِظَارَ رَأْيِكَ وَانْتِظَارَ أَمْرِكَ. قَالَ أَفَلَا أَمَرْتَهُمْ أَنْ يَعُدُّوا سَيِّئَاتِهِمْ وَضَمِنْتَ لَهُمْ أَلَّا يَضِيعَ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ. ثُمَّ مَضَى وَمَضَيْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَى حَلْقَةً مِنْ تِلْكَ الْحِلَقِ، فَوَقَفَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: مَا هَذَا الَّذِي (أَرَاكُمْ) تَصْنَعُونَ؟ قَالُوا: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَصًى نَعُدُّ بِهِ التَّكْبِيرَ وَالتَّهْلِيلَ وَالتَّسْبِيحَ. قَالَ: فَعُدُّوا سَيِّئَاتِكُمْ وَأَنَا ضَامِنٌ لَكُمْ ألا يضيع من حسناتكم شي، وَيْحَكُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ! مَا أَسْرَعَ هَلَكَتَكُمْ. أو مفتتحي بَابَ ضَلَالَةٍ! قَالُوا: وَاللَّهِ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَا أَرَدْنَا إِلَّا الْخَيْرَ. فَقَالَ: وَكَمْ مِنْ مُرِيدٍ لِلْخَيْرِ لَنْ يُصِيبَهُ. وَعَنْ عُمَرَ بن عبد العزيز وسأله رجل عن شي مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ وَالْبِدَعِ، فَقَالَ: عَلَيْكَ بِدِينِ الْأَعْرَابِ وَالْغُلَامِ فِي الْكُتَّابِ، وَالْهُ عَمَّا سِوَى ذَلِكَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: قَالَ إِبْلِيسُ لِأَوْلِيَائِهِ مِنْ أي شي تأتون بنى آدم؟ فقالوا: من كل شي. قَالَ: فَهَلْ تَأْتُونَهُمْ مِنْ قِبَلِ الِاسْتِغْفَارِ؟ قَالُوا:
[onlarla] konuşmasalardı, onlardan her biri göğsündeki [düşünce] üzere ölür, ondan hiçbir şey açığa çıkmaz ve onu beraberinde kabrine götürürdü. Sehl şöyle demiştir: “Sizden biri, İblis ona bir ibadet ortaya çıkarıp da onunla amel etmedikçe bir bidat ortaya koyamaz. Sonra ona bir bidat çıkarır; o kimse bidati dile getirip insanları ona çağırdığında ise [İblis] ondan o kulluğu çekip alır.” Sehl [ayrıca] şöyle demiştir: “Bidat ehli hakkında şu hadisten daha ağır bir hadisin geldiğini bilmiyorum: «Allah, bidat sahibine cenneti perdelemiştir (yasaklamıştır).»” [Sehl] dedi ki: “Yahudi ve Hristiyan[ın kurtuluşu], bunlardan daha çok umulur.” Sehl [şöyle de] demiştir: “Dinine saygı göstermek isteyen kimse hükümdarın huzuruna girmesin, kadınlarla baş başa kalmasın ve heva (bidat) ehliyle münazara etmesin.” Yine şöyle demiştir: “Sünnete uyun, bidat çıkarmayın; zira size yetilmiştir.” Dârimî'nin Müsned'inde [şöyle rivayet edilmiştir]: Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Abdullah b. Mes'ûd'a gelerek: “Ey Ebû Abdirrahmân! Az önce mescitte yadırgadığım bir şey gördüm; oysa elhamdülillah hayırdan başka bir şey görmüş de değilim” dedi. [İbn Mes'ûd]: “O nedir?” diye sordu. [Ebû Mûsâ]: “Yaşarsan göreceksin” dedi [ve ekledi]: “Mescitte halka halka oturmuş namazı bekleyen bir topluluk gördüm. Her halkada bir adam var ve ellerinde de çakıl taşları bulunuyor. [Adam] onlara: ‘Yüz defa tekbir getirin’ diyor, onlar da yüz defa tekbir getiriyor. ‘Yüz defa tehlil getirin’ diyor, yüz defa tehlil getiriyorlar. ‘Yüz defa tesbih edin’ diyor, yüz defa tesbih ediyorlar.” [İbn Mes'ûd]: “Peki onlara ne dedin?” dedi. [Ebû Mûsâ]: “Senin görüşünü ve emrini beklediğim için onlara bir şey demedim” dedi. [İbn Mes'ûd]: “Onlara kötülüklerini saymalarını emretseydin ve iyiliklerinden hiçbir şeyin zayi olmayacağına dair kendilerine teminat verseydin ya!” dedi. Sonra gitti, biz de onunla beraber gittik. Nihayet o halkalardan birine vardı, başlarında durup: “Bu yaptığınızı gördüğüm şey nedir?” dedi. “Ey Ebû Abdirrahmân! Kendisiyle tekbir, tehlil ve tesbihi saydığımız çakıl taşlarıdır” dediler. Şöyle dedi: “Kötülüklerinizi sayın; ben iyiliklerinizden hiçbir şeyin zayi olmayacağına kefilim. Yazıklar olsun size ey Muhammed ümmeti! Ne de çabuk helak oldunuz! ... yoksa bir sapıklık kapısı açanlar mısınız?” Onlar: “Vallahi ey Ebû Abdirrahmân, biz hayırdan başka bir şey istemedik” dediler. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd]: “Nice hayır isteyen vardır ki ona asla ulaşamaz!” dedi. Ömer b. Abdilazîz'den [rivayet edildiğine göre], bir adam ona heva ve bidat ehline dair bir şey sordu da o: “Bedevilerin ve mektepteki çocuğun dinine sarıl, bunun dışındakilerden ise yüz çevir” dedi. Evzâî şöyle demiştir: İblis dostlarına: “Âdemoğullarına hangi yönden yanaşıyorsunuz?” dedi. Onlar: “Her şeyden” dediler. İblis: “Peki onlara istiğfar cihetinden yanaşabiliyor musunuz?” dedi. Onlar:
هيهات! ذلك شي قُرِنَ بِالتَّوْحِيدِ. قَالَ: لَأَبُثَّنَّ فِيهِمْ شَيْئًا لَا يَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ مِنْهُ. قَالَ: فَبَثَّ فِيهِمُ الْأَهْوَاءَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: وَلَا أَدْرِي أَيَّ النِّعْمَتَيْنِ عَلَيَّ أَعْظَمَ أَنْ هَدَانِي لِلْإِسْلَامِ، أَوْ عَافَانِي مِنْ هَذِهِ الْأَهْوَاءِ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: إِنَّمَا سُمُّوا أَصْحَابَ الْأَهْوَاءِ لِأَنَّهُمْ يَهْوُونَ فِي النَّارِ. كُلُّهُ عَنِ الدارمي. وسيل سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الصَّلَاةِ خَلْفَ المعتزلة والنكاح منهم وتزوجهم. فَقَالَ: لَا، وَلَا كَرَامَةَ! هُمْ كُفَّارٌ، كَيْفَ يُؤْمِنُ مَنْ يَقُولُ: الْقُرْآنُ مَخْلُوقٌ، وَلَا جَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ وَلَا نَارَ مَخْلُوقَةٌ، وَلَا لِلَّهِ صِرَاطٌ وَلَا شَفَاعَةٌ، وَلَا أَحَدَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يَدْخُلُ النَّارَ وَلَا يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مِنْ مُذْنِبِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَلَا عَذَابَ الْقَبْرِ وَلَا مُنْكَرَ وَلَا نَكِيرَ، وَلَا رُؤْيَةَ لِرَبِّنَا فِي الْآخِرَةِ وَلَا زِيَادَةَ، وَأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ مَخْلُوقٌ، وَلَا يَرَوْنَ السُّلْطَانَ وَلَا جُمُعَةَ، وَيُكَفِّرُونَ مَنْ يُؤْمِنُ بِهَذَا. وَقَالَ الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ: مَنْ أَحَبَّ صَاحِبَ بِدْعَةٍ أَحْبَطَ اللَّهُ عَمَلَهُ، وَأَخْرَجَ نُورَ الْإِسْلَامِ مِنْ قَلْبِهِ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: الْبِدْعَةُ أَحَبُّ إِلَى إِبْلِيسَ مِنَ الْمَعْصِيَةِ، الْمَعْصِيَةُ يُتَابُ مِنْهَا، وَالْبِدْعَةُ لَا يُتَابُ مِنْهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: النَّظَرُ إِلَى الرَّجُلِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ يَدْعُو إِلَى السُّنَّةِ وَيَنْهَى عَنِ الْبِدْعَةِ، عِبَادَةٌ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: عَلَيْكُمْ بِالْأَمْرِ الْأَوَّلِ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ قَبْلَ أَنْ يَفْتَرِقُوا. قَالَ عَاصِمٌ الْأَحْوَلُ: فَحَدَّثْتُ بِهِ الْحَسَنَ فَقَالَ: قَدْ نَصَحَكَ وَاللَّهِ وَصَدَقَكَ. وَقَدْ مضى في" آل عمران" معنى قول ﵇: (تَفَرَّقَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ). الْحَدِيثَ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الْعَارِفِينَ: هَذِهِ الْفِرْقَةُ الَّتِي زَادَتْ فِي فِرَقِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ هُمْ قَوْمٌ يُعَادُونَ الْعُلَمَاءَ وَيُبْغِضُونَ الْفُقَهَاءَ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ قَطُّ فِي الْأُمَمِ السَّالِفَةِ. وَقَدْ رَوَى رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (يَكُونُ فِي أُمَّتِي قَوْمٌ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَبِالْقُرْآنِ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ كَمَا كَفَرَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى). قَالَ فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ! كَيْفَ ذَاكَ؟ قَالَ: (يُقِرُّونَ بِبَعْضٍ وَيَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ). قَالَ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَكَيْفَ يَقُولُونَ؟ قَالَ: (يَجْعَلُونَ إِبْلِيسَ عَدْلًا لِلَّهِ فِي خَلْقِهِ
"Heyhât! Bu, tevhidle birlikte zikredilmiş bir şeydir." [İblis] dedi ki: "Onların arasına öyle bir şey yayacağım ki ondan dolayı Allah'tan mağfiret dilemeyecekler." [Râvi] dedi ki: Böylece aralarına hevâları (bâtıl mezhepleri) yaydı. Mücâhid şöyle demiştir: "Üzerimdeki iki nimetten hangisinin daha büyük olduğunu bilemiyorum: Beni İslâm'a iletmesi mi, yoksa beni bu hevâlardan muhafaza etmesi mi?" Şa'bî de şöyle demiştir: "Onlara hevâ ehli (ashâbü'l-ehvâ) denilmesinin sebebi, sırf ateşe yuvarlanacakları (yehvevne) içindir." Bunların hepsi Dârimî'den rivayet edilmiştir. Sehl b. Abdullah'a, Mu'tezile'nin arkasında namaz kılmak, onlardan kız alıp onlara kız vermek hakkında soruldu. O da şöyle dedi: "Hayır, asla! Hiçbir itibarları yoktur, onlar kâfirdirler. 'Kur'an yaratılmıştır, yaratılmış ne bir cennet ne de bir cehennem vardır, Allah'ın [kuracağı] bir sırat ve şefaat yoktur, müminlerden hiç kimse cehenneme girmez ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin günahkârlarından hiç kimse cehennemden çıkmaz, kabir azabı yoktur, Münker ve Nekir yoktur, ahirette Rabbimizi görmek ve [nimetlerin] ziyadesi yoktur, Allah'ın ilmi yaratılmıştır' diyen, sultanın [meşru idaresini] ve cuma namazını kabul etmeyen, üstelik bütün bunlara inananları tekfir eden kimse nasıl mümin olabilir?" Fudayl b. İyâz şöyle demiştir: "Kim bir bidat sahibini severse Allah onun amelini boşa çıkarır ve İslâm'ın nurunu kalbinden söküp alır." Süfyân es-Sevrî de şöyle demiştir: "Bidat, İblis'e günahtan daha sevimlidir; zira günahtan tövbe edilir, bidatten ise tövbe edilmez." İbn Abbâs şöyle demiştir: "Sünnete çağıran ve bidatten sakındıran Ehl-i Sünnet'ten bir kimseye bakmak ibadettir." Ebü'l-Âliye de: "Ayrılığa düşmelerinden önce üzerinde bulundukları ilk duruma sımsıkı sarılın" demiştir. Âsım el-Ahvel dedi ki: "Bunu Hasan'a anlattım; 'Vallahi sana samimiyetle öğüt vermiş ve sana doğruyu söylemiştir' dedi." Âl-i İmrân [suresin]de Nebî aleyhisselâm'ın: «İsrâiloğulları yetmiş iki fırkaya ayrıldı; bu ümmet ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır» hadisinin anlamı geçmişti. Ârif âlimlerden biri şöyle demiştir: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin fırkalarına eklenen bu [yetmiş üçüncü] fırka; âlimlere düşmanlık besleyen ve fakihlere kin güden bir topluluktur. Bu durum geçmiş ümmetlerde kesinlikle görülmemiştir." Râfi' b. Hadîc, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini rivayet etmiştir: «Ümmetim içinde, tıpkı Yahudiler ve Hristiyanların inkâr ettiği gibi, farkında olmaksızın Allah'ı ve Kur'an'ı inkâr eden bir topluluk olacaktır.» [Râfi'] dedi ki: "Canım sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Bu nasıl olur?" Buyurdu ki: «Bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ederler.» [Râfi'] dedi ki: "Canım sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Ne derler?" Buyurdu ki: «İblis'i yaratmasında Allah'a denk tutarlar...»
وَقُوَّتِهِ وَرِزْقِهِ وَيَقُولُونَ الْخَيْرُ مِنَ اللَّهِ وَالشَّرُّ مِنْ إِبْلِيسَ (. قَالَ: فَيَكْفُرُونَ بِاللَّهِ ثُمَّ يَقْرَءُونَ عَلَى ذَلِكَ كِتَابَ اللَّهِ، فَيَكْفُرُونَ بِالْقُرْآنِ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ؟ قَالَ: (فَمَا تَلْقَى أُمَّتِي مِنْهُمْ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ وَالْجِدَالِ أُولَئِكَ زَنَادِقَةُ هَذِهِ الْأُمَّةِ). وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَمَضَى فِي" النِّسَاءِ" وَهَذِهِ السُّورَةُ النَّهْيُ عَنْ مُجَالَسَةِ أَهْلِ الْبِدَعِ وَالْأَهْوَاءِ، وَأَنَّ مَنْ جَالَسَهُمْ حُكْمُهُ حُكْمُهُمْ فَقَالَ:" وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا " الْآيَةَ. ثُمَّ بَيَّنَ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ" وَهِيَ مَدَنِيَّةٌ عُقُوبَةَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ وَخَالَفَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَقَالَ:" وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ" الْآيَةَ. فَأَلْحَقَ مَنْ جَالَسَهُمْ بِهِمْ. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَئِمَّةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَحَكَمَ بِمُوجَبِ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي مَجَالِسِ أَهْلِ الْبِدَعِ عَلَى الْمُعَاشَرَةِ وَالْمُخَالَطَةِ مِنْهُمْ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا فِي رَجُلٍ شَأْنُهُ مُجَالَسَةُ أَهْلِ الْبِدَعِ قَالُوا: يُنْهَى عَنْ مُجَالَسَتِهِمْ، فَإِنِ انْتَهَى وَإِلَّا أُلْحِقَ بِهِمْ، يَعْنُونَ فِي الْحُكْمِ. وَقَدْ حَمَلَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْحَدَّ عَلَى مُجَالِسِ شَرَبَةِ الْخَمْرِ، وَتَلَا" إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ". قِيلَ لَهُ: فَإِنَّهُ يَقُولُ إِنِّي أُجَالِسُهُمْ لِأُبَايِنَهُمْ وَأَرُدَّ عَلَيْهِمْ. قَالَ يُنْهَى عَنْ مُجَالَسَتِهِمْ، فَإِنْ لَمْ يَنْتَهِ أُلْحِقَ بهم.
kuvvette ve rızıkta Allah'a denk tutarlar; 'Hayır Allah'tandır, şer ise İblis'tendir' derler). [Râfi'] dedi ki: 'Allah'ı inkâr ederler, sonra da bunun üzerine Allah'ın Kitabı'nı okuyup iman ve marifetten sonra Kur'an'ı inkâr mı ederler?' [Resûlullah ﷺ] buyurdu ki: (Ümmetimin onlardan çekeceği düşmanlık, kin ve tartışma ne büyüktür! İşte onlar bu ümmetin zındıklarıdır). Hadisi zikretti. Nisâ suresinde ve bu surede bidat ve heva ehliyle bir arada oturmanın yasaklandığı ve onlarla oturan kimsenin hükmünün onların hükmü gibi olduğu geçmişti; nitekim [Allah Teâlâ]: "Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman..." buyurmuştur. Sonra Medenî olan Nisâ suresinde bunu yapan ve Allah'ın emrettiğine muhalefet eden kimsenin cezasını açıklayarak: "O size Kitap'ta indirmiştir ki..." buyurmuş ve onlarla oturanları onlara dâhil kılmıştır. Bu ümmetin imamlarından bir topluluk bu görüşe varmış ve bidat ehlinin meclislerinde onlarla düşüp kalkma ve kaynaşma konusunda bu ayetlerin gereğince hüküm vermiştir. Onlar arasında Ahmed b. Hanbel, el-Evzâî ve İbnu'l-Mübârek de vardır; zira onlar âdeti bidat ehliyle oturup kalkmak olan bir kimse hakkında şöyle demişlerdir: 'Onlarla oturmaktan menedilir; vazgeçerse ne âlâ, aksi takdirde onlara dâhil edilir' yani hüküm bakımından. Ömer b. Abdilazîz de içki içenlerle birlikte oturan kimseye had cezasını uygulamış ve: "O takdirde siz de mutlaka onlar gibi olursunuz" ayetini okumuştur. Kendisine: 'Fakat o, 'Ben onlara muhalefet etmek ve kendilerine reddiye vermek için aralarında oturuyorum' diyor' denilince, [Ömer]: 'Onlarla oturmaktan nehyedilir; vazgeçmezse onlara dâhil edilir' demiştir.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ١٥٤ الى ١٥٥]
[En'âm Suresi (6): 154'ten 155'e Kadar Olan Ayetler]
ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥)
{ ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) } “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak, her şeyi ayrıntılı olarak açıklamak, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya o Kitab'ı verdik; ta ki Rablerine kavuşacaklarına iman etsinler. (154) İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır; öyleyse ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin. (155)”
قول تَعَالَى: (ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ) مَفْعُولَانِ. (تَماماً) مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ أَوْ مَصْدَرٌ. (عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) قُرِئَ بِالنَّصْبِ وَالرَّفْعِ. فَمَنْ رَفَعَ- وَهِيَ قِرَاءَةُ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ وَابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ- فَعَلَى تَقْدِيرِ: تَمَامًا عَلَى الَّذِي هُوَ أَحْسَنُ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَفِيهِ بُعْدٌ مِنْ أَجْلِ حَذْفِ الْمُبْتَدَأِ الْعَائِدِ عَلَى الَّذِي. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ عَنِ الْخَلِيلِ أَنَّهُ سَمِعَ" مَا أَنَا بِالَّذِي قَائِلٌ لَكَ شَيْئًا". وَمَنْ نَصَبَ فَعَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ ماضي دَاخِلٌ فِي الصِّلَةِ، هَذَا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ. وَأَجَازَ الكسائي والفراء
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğundaki [iki kelime] iki mef'ûldür (nesnedir). { تَماماً } “tamamlamak üzere” ifadesi mef'ûlün lieclih (sebep bildiren tümleç) yahut mastardır. { عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } “iyilik eden kimseye” kısmı nasb ve ref ile okunmuştur. Ref ile okuyan kimseye göre -ki bu, Yahyâ b. Ya'mer ile İbn Ebî İshâk'ın kıraatidir- bu takdir: [تَمَامًا عَلَى الَّذِي هُوَ أَحْسَنُ] (daha güzel olan kimseye tamamlamak üzere) şeklindedir. el-Mehdevî şöyle demiştir: 'Ellezi'ye dönen mübtedanın (öznenin) hazfedilmiş (düşürülmüş) olması sebebiyle bunda bir zayıflık/uzaklık vardır. Sîbeveyh, el-Halîl'in: [مَا أَنَا بِالَّذِي قَائِلٌ لَكَ شَيْئًا] (Ben sana bir şey söyleyecek kimse değilim) sözünü işittiğini nakletmiştir. Nasb ile okuyan kimseye göre ise bu, sıla cümlesine dahil olan mazi bir fiildir; Basralıların görüşü budur. el-Kisâî ve el-Ferrâ ise
أن يكون اسما نعتا للذي. وَأَجَازَا" مَرَرْتُ بِالَّذِي أَخِيكَ" يَنْعَتَانِ الَّذِي بِالْمَعْرِفَةِ وَمَا قَارَبَهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مُحَالٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، لِأَنَّهُ نَعْتٌ لِلِاسْمِ قَبْلَ أَنْ يَتِمَّ، وَالْمَعْنَى عِنْدَهُمْ: عَلَى الْمُحْسِنِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: تَمَامًا عَلَى الْمُحْسِنِ الْمُؤْمِنِ. وَقَالَ الْحَسَنُ فِي مَعْنَى قول:" تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ" كَانَ فِيهِمْ مُحْسِنٌ وَغَيْرُ مُحْسِنٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الْمُحْسِنِينَ. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ:" تَمَامًا عَلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا". وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَعْطَيْنَا مُوسَى التَّوْرَاةَ زِيَادَةً عَلَى مَا كَانَ يُحْسِنُهُ مُوسَى مِمَّا كَانَ عَلَّمَهُ اللَّهُ قَبْلَ نُزُولِ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: فَالْمَعْنَى" تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ" أَيْ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَهُ اللَّهُ ﷿ إِلَى مُوسَى ﵇ مِنَ الرِّسَالَةِ وَغَيْرِهَا. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ: مَعْنَاهُ عَلَى إِحْسَانِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى أَنْبِيَائِهِ ﵈ (مِنَ الرِّسَالَةِ وَغَيْرِهَا). وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: تَمَامًا عَلَى إِحْسَانِ مُوسَى مِنْ طَاعَتِهِ لِلَّهِ ﷿، وَقَالَهُ الْفَرَّاءُ. ثُمَّ قِيلَ:" ثُمَّ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الثَّانِيَ بَعْدَ الْأَوَّلِ، وَقِصَّةُ مُوسَى ﷺ وَإِتْيَانُهُ الْكِتَابَ قَبْلَ هَذَا، فَقِيلَ:" ثُمَّ" بِمَعْنَى الْوَاوِ، أَيْ وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ، لِأَنَّهُمَا حَرْفَا عَطْفٍ. وَقِيلَ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ ثُمَّ كُنَّا قَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ قَبْلَ إِنْزَالِنَا الْقُرْآنَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ، ثُمَّ أَتْلُ مَا آتَيْنَا مُوسَى تَمَامًا." وَتَفْصِيلًا" عُطِفَ عَلَيْهِ. وَكَذَا" وَهُدىً وَرَحْمَةً"" وَهذا كِتابٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ" نَعْتٌ، أَيْ كَثِيرُ الْخَيْرَاتِ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" مُبَارَكًا" عَلَى الْحَالِ." فَاتَّبِعُوهُ" أَيِ اعْمَلُوا بِمَا فِيهِ." وَاتَّقُوا" أَيِ اتَّقُوا تَحْرِيفَهُ." لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ" أَيْ لِتَكُونُوا رَاجِينَ للرحمة فلا تعذبون.
bunun bir isim olup 'ellezî' için sıfat olmasını caiz görmüşlerdir. Onlar 'ellezî'yi marife ve ona yakın olanla niteleyerek: 'Kardeşin olan o kimseye uğradım' ifadesini caiz görmüşlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu durum Basralılara göre imkânsızdır; çünkü bu, isim tamamlanmadan önce onu nitelemektir. Onlara göre mana: İyilik eden (el-muhsin) kimse üzerinedir.' Mücâhid: 'İyilik eden mümin kimseye bir tamamlayıcı olarak' demiştir. Hasan [el-Basrî], Yüce Allah'ın: "İyilik edene bir tamamlayıcı olarak" buyruğunun anlamı hakkında: 'İçlerinde iyilik eden de vardı, iyilik etmeyen de vardı; Allah Kitab'ı iyilik edenler üzerine bir tamamlayıcı olarak indirdi' demiştir. Bu görüşün doğruluğunun delili, İbn Mes'ûd'un: "İyilik eden kimseler üzerine bir tamamlayıcı olarak" şeklinde okumuş olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Mana, Tevrat indirilmeden önce Allah'ın Mûsâ'ya öğrettiği ve onun da güzelce yaptığı şeylere bir fazlalık olmak üzere Mûsâ'ya Tevrat'ı verdik demektir. Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir: "تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ" ifadesinin manası; Yüce Allah'ın risalet ve diğer lütuflardan Mûsâ aleyhisselâm'a ihsan ettiği şeyler üzerine bir tamamlayıcı olarak demektir. Abdullah b. Zeyd: 'Bunun anlamı, Yüce Allah'ın peygamberlerine aleyhimüsselâm (risalet ve diğer konulardaki) ihsanı üzerinedir' demiştir. er-Rebî' b. Enes ise: 'Mûsâ'nın Allah azze ve celle'ye itaatindeki ihsanı üzerinedir' demiştir; Ferrâ da bu görüştedir. Sonra şöyle denilmiştir: "ثُمَّ" edatı ikincisinin birincisinden sonra olduğunu gösterir; hâlbuki Mûsâ ﷺ'ın kıssası ve ona Kitab'ın verilmesi bundan öncedir. Bunun üzerine şöyle denilmiştir: "ثُمَّ" edatı vâv (ve) anlamındadır, yani 'Ve Mûsâ'ya Kitab'ı verdik' demektir; çünkü her ikisi de atıf harfidir. Sözün takdirinin: 'Sonra Muhammed ﷺ'e Kur'an'ı indirmemizden önce Mûsâ'ya Kitab'ı vermiştik' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; de ki: Gelin Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım, sonra bir tamamlayıcı olarak Mûsâ'ya verdiklerimizi okuyayım demektir. "وَتَفْصِيلًا" ona matuftur. "وَهُدىً وَرَحْمَةً" da böyledir. "وَهذا كِتابٌ" mübteda ve haberdir. "أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ" ise sıfattır, yani hayrı bol olan demektir. Kur'an dışındaki kullanımlarda hâl olarak "مُبَارَكًا" denilmesi de caizdir. "فَاتَّبِعُوهُ" yani içindekilerle amel ediniz. "وَاتَّقُوا" yani onu tahrif etmekten sakınınız. "لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ" yani rahmeti umanlardan olasınız da azap görmeyesiniz diyedir.
[سورة الأنعام (٦): الآيات ١٥٦ الى ١٥٧]
[En'âm Suresi (6): 156'dan 157'ye Kadar Olan Ayetler]
أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)
{ أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ } “«Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından büsbütün habersizdik» demeyesiniz” (156) { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ } “Yahut «Eğer bize de kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk» demeyesiniz [diye indirdik]. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, bu yüz çevirmeleri sebebiyle azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.” (157)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْ تَقُولُوا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. قَالَ الْكُوفِيُّونَ. لِئَلَّا تَقُولُوا. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: أَنْزَلْنَاهُ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَقُولُوا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ: الْمَعْنَى فَاتَّقُوا أَنْ تَقُولُوا يَا أَهْلَ مَكَّةَ. (إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ) أَيِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ. (عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا) أَيْ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَلَمْ يَنْزِلْ عَلَيْنَا كِتَابٌ. (وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ) أَيْ عَنْ تِلَاوَةِ كُتُبِهِمْ وَعَنْ لُغَاتِهِمْ. وَلَمْ يَقُلْ عَنْ دِرَاسَتِهِمَا، لِأَنَّ كُلَّ طَائِفَةٍ جماعة. (أَوْ تَقُولُوا) عُطِفَ عَلَى" أَنْ تَقُولُوا". (فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) أَيْ قَدْ زَالَ الْعُذْرُ بِمَجِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَالْبَيِّنَةُ وَالْبَيَانُ وَاحِدٌ، وَالْمُرَادُ مُحَمَّدٌ ﷺ، سَمَّاهُ سُبْحَانَهُ بَيِّنَةً. (وَهُدىً وَرَحْمَةٌ) أَيْ لِمَنِ أتبعه. ثم قال: (فَمَنْ أَظْلَمُ) أَيْ فَإِنْ كَذَّبْتُمْ فَلَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنْكُمْ. (صَدَفَ) أعرض، يصدفون (يَصْدِفُونَ) يعرضون. وقد تقدم.
Yüce Allah'ın: (أَنْ تَقُولُوا) buyruğu nasb mahallindedir. Kûfeliler: 'Demeyesiniz diye' anlamındadır demişlerdir. Basralılar ise: 'Sizin böyle söylemeniz hoş görülmediği için indirdik' demişlerdir. Ferrâ ve Kisâî şöyle demiştir: Anlamı; 'Ey Mekke halkı! Böyle söylemekten sakınınız' demektir. (إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ) yani Tevrat ve İncil. (عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا) yani bizden önceki Yahudi ve Hristiyanlara [indirildi], bize ise bir kitap inmedi [demeyesiniz]. (وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ) yani onların kitaplarını okumaktan ve onların dillerinden habersizdik [demeyesiniz]. Her bir taife bir topluluk ifade ettiği için 'o ikisinin okumasından' demeyip 'onların okumasından' buyurmuştur. (أَوْ تَقُولُوا) buyruğu "أَنْ تَقُولُوا" ifadesine matuftur. (فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) yani Muhammed ﷺ'in gelmesiyle artık mazeret ortadan kalkmıştır. Beyyine ve beyan aynı anlamdadır; burada kastedilen ise Muhammed ﷺ'dir, Yüce Allah onu beyyine olarak isimlendirmiştir. (وَهُدىً وَرَحْمَةٌ) yani ona uyan kimse için. Sonra şöyle buyurdu: (فَمَنْ أَظْلَمُ) yani eğer yalanlarsanız sizden daha zalim kimse olamaz. (صَدَفَ) yüz çevirdi demektir; (يَصْدِفُونَ) yüz çevirirler anlamına gelir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti.
[سورة الأنعام (٦): آية ١٥٨]
[En'âm Suresi (6): 158. Ayet]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨) } “Onlar ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin (kıyamet alametlerinin) gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı hiçbir fayda sağlamaz. De ki: 'Bekleyin! Şüphesiz biz de beklemekteyiz.' (158)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَلْ يَنْظُرُونَ) مَعْنَاهُ أَقَمْتُ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةَ وَأَنْزَلْتُ عَلَيْهِمُ الْكِتَابَ فَلَمْ يُؤْمِنُوا، فَمَاذَا يَنْتَظِرُونَ. (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ) أَيْ عِنْدَ الْمَوْتِ لِقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ. (أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: أَمَرَ رَبُّكَ فِيهِمْ بِالْقَتْلِ أَوْ غَيْرِهِ، وَقَدْ يذكر المضاف إليه والمراد به المضاف، كقول تعالى:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" يَعْنِي أَهْلَ الْقَرْيَةِ. وَقَوْلُهُ:" وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ " أَيْ حُبُّ الْعِجْلِ. كَذَلِكَ هُنَا: يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ، أَيْ عُقُوبَةُ رَبِّكَ وَعَذَابُ ربك. ويقال: هذ مِنَ الْمُتَشَابِهِ الَّذِي لَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا الله. وقد تقدم القول
Yüce Allah’ın: (هَلْ يَنْظُرُونَ) “Onlar ancak ... mı bekliyorlar?” buyruğunun anlamı şudur: Ben onlara hücceti (delili) ikame ettim ve kendilerine Kitab'ı indirdim, yine de iman etmediler; öyleyse daha neyi bekliyorlar? (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ) “Onlar kendilerine ancak meleklerin gelmesini... mi bekliyorlar?” yani ölüm anında ruhlarını kabzetmek üzere [meleklerin gelmesini mi bekliyorlar?] (أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ) “Yahut Rabbinin gelmesini” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: [Bu,] Rabbinin onlar hakkında öldürülmelerine veya başka bir şeye dair emrinin [gelmesi demektir]. Bazen muzafün ileyh (tamlayan) zikredilir fakat bununla muzaf (tamlanan) kastedilir; nitekim Yüce Allah’ın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Şehre sor” yani şehir halkına [sor] buyruğu ile { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } “Kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi” yani buzağı sevgisi [içirildi] buyruğunda olduğu gibidir. Burada da aynı şekilde: Rabbinin emrinin gelmesi; yani Rabbinin cezalandırması ve Rabbinin azabının [gelmesi] kastedilmektedir. Şöyle de denilmiştir: Bu, tevilini Allah’tan başkasının bilmediği müteşâbih [ayetler]dendir. Nitekim buna dair söz...
فِي مِثْلِهِ فِي" الْبَقَرَةِ" وَغَيْرِهَا (أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ) قِيلَ: هُوَ طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا. بَيَّنَ بِهَذَا أَنَّهُمْ يُمْهَلُونَ فِي الدُّنْيَا فَإِذَا ظَهَرَتِ السَّاعَةُ فَلَا إِمْهَالَ. وَقِيلَ: إِتْيَانُ اللَّهِ تَعَالَى مَجِيئُهُ لِفَصْلِ الْقَضَاءِ بَيْنَ خَلْقِهِ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا»
Bunun benzeri hakkında 'el-Bakara' ve diğer surelerde açıklama geçmişti. (أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ) buyruğu hakkında: Bu, güneşin batıdan doğmasıdır denilmiştir. Bununla onların dünyada mühlet verildikleri, kıyamet alameti ortaya çıkınca ise artık hiçbir mühletin kalmayacağı açıklanmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın gelmesi, kıyamet meydanında kulları arasında kesin hükmü vermek üzere gelmesidir; nitekim Yüce Allah: "Rabbin ve saf saf dizilmiş melekler geldiği zaman»
صَفًّا" وَلَيْسَ مَجِيئُهُ تَعَالَى حَرَكَةً وَلَا انْتِقَالًا وَلَا زَوَالًا، لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ إِذَا كَانَ الْجَائِي جِسْمًا أَوْ جَوْهَرًا. وَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ أَئِمَّةِ أَهْلِ السنة أنهم يقولون: يجئ وَيَنْزِلُ وَيَأْتِي. وَلَا يُكَيِّفُونَ، لِأَنَّهُ" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ " وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ثَلَاثٌ إِذَا خَرَجْنَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا: طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَالدَّجَّالُ وَدَابَّةُ الْأَرْضِ (. وَعَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُرَادِيِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول:) إن بالمغرب باب مَفْتُوحًا لِلتَّوْبَةِ مَسِيرَةَ سَبْعِينَ سَنَةً لَا يُغْلَقُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ نَحْوِهِ (. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَالدَّارِمِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَالَ سُفْيَانُ: قِبَلَ الشَّامِ، خَلَقَهُ اللَّهُ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ.) مَفْتُوحًا) يَعْنِي لِلتَّوْبَةِ لَا يُغْلَقُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْهُ. قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. قُلْتُ: وَكَذَّبَ بِهَذَا كُلِّهِ الْخَوَارِجُ وَالْمُعْتَزِلَةُ كَمَا تَقَدَّمَ. وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الرَّجْمَ حَقٌّ فَلَا تُخْدَعُنَّ عَنْهُ، وَإِنَّ آيَةَ ذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ رَجَمَ، وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ قَدْ رَجَمَ وَأَنَّا قَدْ رَجَمْنَا بَعْدَهُمَا، وَسَيَكُونُ قَوْمٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ يُكَذِّبُونَ بِالرَّجْمِ، وَيُكَذِّبُونَ بِالدَّجَّالِ، وَيُكَذِّبُونَ بِطُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا، وَيُكَذِّبُونَ بِعَذَابِ الْقَبْرِ، وَيُكَذِّبُونَ بِالشَّفَاعَةِ، وَيُكَذِّبُونَ بِقَوْمٍ يَخْرُجُونَ من النار بعد ما امتحشوا. ذكر أَبُو عُمَرَ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ فِي حَدِيثٍ فِيهِ طُولٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ
saf saf [dizildiği zaman]...” Yüce Allah'ın gelmesi bir hareket, bir intikal (yer değiştirme) ve bir zeval (sonradan olma/yok olma) değildir. Çünkü bunlar ancak gelen varlığın bir cisim veya bir cevher olması durumunda söz konusu olur. Ehl-i Sünnet imamlarının cumhurunun benimsediği görüş şudur: Onlar [Allah] gelir, iner ve varır derler; fakat keyfiyet biçmezler (nasıllık atfetmezler). Çünkü { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « ثَلَاثٌ إِذَا خَرَجْنَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا: طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَالدَّجَّالُ وَدَابَّةُ الْأَرْضِ » «Üç şey vardır ki onlar çıktığı zaman, daha önce iman etmemiş yahut imanında bir hayır kazanmamış kimseye imanı hiçbir fayda sağlamaz: Güneşin batıdan doğması, Deccâl ve Dâbbetü'l-arz.» Safvân b. Assâl el-Murâdî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « إِنَّ بِالْمَغْرِبِ بَابًا مَفْتُوحًا لِلتَّوْبَةِ مَسِيرَةَ سَبْعِينَ سَنَةً لَا يُغْلَقُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ نَحْوِهِ » «Batı cihetinde yetmiş yıllık mesafe genişliğinde tövbe için açık bir kapı vardır; güneş o taraftan doğuncaya kadar kapanmaz.» Bunu ed-Dârekutnî, ed-Dârimî ve et-Tirmizî rivayet etmiş olup [Tirmizî]: "Bu, hasen sahih bir hadistir" demiştir. Süfyân da şöyle demiştir: "Şam cihetindedir; Allah onu gökleri ve yeri yarattığı gün yaratmıştır. [Açık olarak], yani tövbe için [açık olup] güneş oradan doğuncaya kadar kapanmaz." O [Tirmizî]: "Hasen sahih bir hadistir" demiştir. Derim ki: Bütün bunları, daha önce geçtiği üzere Hâricîler ve Mu'tezile yalanlamıştır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'ı işittim, şöyle dedi: "Ey insanlar! Şüphesiz recm haktır; sakın onun hakkında aldatılmayın. Bunun delili şudur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem recmetti, Ebû Bekir recmetti ve onlardan sonra biz de recmettik. Bu ümmetten ileride birtakım kimseler gelecek; recmi yalanlayacaklar, Deccâl'i yalanlayacaklar, güneşin batıdan doğmasını yalanlayacaklar, kabir azabını yalanlayacaklar, şefaati yalanlayacaklar ve yandıktan sonra cehennemden çıkacak olan bir topluluğu yalanlayacaklardır." Bunu Ebû Ömer zikretmiştir. es-Sa'lebî de Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen uzunca bir hadiste...
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا مَعْنَاهُ: أَنَّ الشَّمْسَ تُحْبَسُ عَنِ النَّاسِ- حِينَ تَكْثُرُ الْمَعَاصِي فِي الْأَرْضِ، وَيَذْهَبُ الْمَعْرُوفُ فَلَا يَأْمُرُ بِهِ أَحَدٌ، وَيَفْشُو الْمُنْكَرُ فَلَا يُنْهَى عَنْهُ- مِقْدَارَ لَيْلَةٍ تَحْتَ الْعَرْشِ، كُلَّمَا سَجَدَتْ وَاسْتَأْذَنَتْ رَبَّهَا تَعَالَى مِنْ ابن تَطْلُعُ لَمْ يَجِئْ لَهَا جَوَابٌ حَتَّى يُوَافِيَهَا الْقَمَرُ فَيَسْجُدَ مَعَهَا، وَيَسْتَأْذِنَ مِنْ أَيْنَ يَطْلُعُ فَلَا يُجَاءُ إِلَيْهِمَا جَوَابٌ حَتَّى يُحْبَسَا مِقْدَارَ ثَلَاثِ لَيَالٍ لِلشَّمْسِ وَلَيْلَتَيْنِ لِلْقَمَرِ، فَلَا يَعْرِفُ طُولَ تِلْكَ اللَّيْلَةِ إِلَّا الْمُتَهَجِّدُونَ فِي الْأَرْضِ وَهُمْ يَوْمَئِذٍ عِصَابَةٌ قَلِيلَةٌ فِي كُلِّ بَلْدَةٍ مِنْ بِلَادِ الْمُسْلِمِينَ فَإِذَا تَمَّ لَهُمَا مِقْدَارُ ثَلَاثِ لَيَالٍ أَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِمَا جِبْرِيلَ ﵇ فَيَقُولُ: (إِنَّ الرَّبَّ ﷾ يأمر كما أَنْ تَرْجِعَا إِلَى مَغَارِبِكُمَا فَتَطْلُعَا مِنْهُ، وَأَنَّهُ لَا ضَوْءَ لَكُمَا عِنْدَنَا وَلَا نُورَ) فَيَطْلُعَانِ مِنْ مَغَارِبِهِمَا أَسْوَدَيْنِ، لَا ضَوْءَ لِلشَّمْسِ وَلَا نُورَ لِلْقَمَرِ، مِثْلُهُمَا فِي كُسُوفِهِمَا قَبْلَ ذَلِكَ. فَذَلِكَ قَوْلُهُ (تَعَالَى:" وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ " وَقَوْلُهُ:" إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ " فَيَرْتَفِعَانِ كَذَلِكَ مِثْلَ الْبَعِيرَيْنِ المقرونين، فإذا ما الشمس والقمر سرة السماء وهي منصفها جَاءَهُمَا جِبْرِيلُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَأَخَذَ بِقُرُونِهِمَا وَرَدَّهُمَا إِلَى الْمَغْرِبِ، فَلَا يُغَرِّبُهُمَا مِنْ مَغَارِبِهِمَا وَلَكِنْ يُغَرِّبُهُمَا مِنْ بَابِ التَّوْبَةِ ثُمَّ يَرُدُّ الْمِصْرَاعَيْنِ، ثُمَّ يَلْتَئِمُ مَا بَيْنَهُمَا فَيَصِيرُ كَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا صَدْعٌ. فَإِذَا أُغْلِقَ بَابُ التَّوْبَةِ لَمْ تُقْبَلْ لِعَبْدٍ بَعْدَ ذَلِكَ تَوْبَةٌ، وَلَمْ تَنْفَعْهُ بَعْدَ ذَلِكَ حَسَنَةٌ يَعْمَلُهَا، إِلَّا مَنْ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنًا فَإِنَّهُ يَجْرِي عَلَيْهِ مَا كَانَ عَلَيْهِ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَذَلِكَ قول تَعَالَى: (يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً.) ثُمَّ إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ يُكْسَيَانِ بَعْدَ ذَلِكَ الضَّوْءَ وَالنُّورَ، ثُمَّ يَطْلُعَانِ عَلَى النَّاسِ وَيَغْرُبَانِ كَمَا كَانَا قَبْلَ ذَلِكَ يَطْلُعَانِ وَيَغْرُبَانِ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَإِنَّمَا لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا عِنْدَ طُلُوعِهَا مِنْ مَغْرِبِهَا، لِأَنَّهُ خَلَصَ إِلَى قُلُوبِهِمْ مِنَ الْفَزَعِ مَا تَخْمَدُ مَعَهُ كُلُّ شَهْوَةٍ مِنْ شَهَوَاتِ النَّفْسِ، وَتَفْتُرُ كُلُّ قُوَّةٍ مِنْ قُوَى الْبَدَنِ، فَيَصِيرُ النَّاسُ كُلُّهُمْ لِإِيقَانِهِمْ بِدُنُوِّ الْقِيَامَةِ فِي حَالِ مَنْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ فِي انْقِطَاعِ الدَّوَاعِي إِلَى أَنْوَاعِ الْمَعَاصِي عَنْهُمْ، وَبُطْلَانِهَا مِنْ أَبْدَانِهِمْ، فَمَنْ تَابَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالِ لَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُ، كَمَا لَا تُقْبَلُ تَوْبَةُ مَنْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ. قَالَ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ يقبل توبة
[...Rasûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu manadaki hadisi [rivayet edilmiştir]: Yeryüzünde günahlar çoğalıp maruf (iyilik) yok olduğunda ve kimse onu emretmez hale geldiğinde, münker (kötülük) yayılıp kimse ondan sakındırmadığında güneş, Arş'ın altında bir gece müddetince insanlardan alıkonulur. O her secde edip Yüce Rabbi'nden nereden doğacağına dair izin istediğinde kendisine bir cevap gelmez; nihayet ay da ona yetişir ve onunla birlikte secde eder. O da nereden doğacağına dair izin ister; fakat güneş için üç gece, ay için ise iki gece miktarı alıkonuluncaya kadar ikisine de bir cevap verilmez. O gecenin uzunluğunu yeryüzünde ancak teheccüd kılanlar fark eder ki onlar da o gün Müslüman beldelerin her birinde az bir topluluktur. Onlar için üç gecelik süre tamamlanınca Yüce Allah onlara Cibrîl aleyhisselâm'ı gönderir. O da: «Rab Teâlâ ikinize de battığınız yere dönmenizi ve oradan doğmanızı emrediyor. Bizim katımızda sizin için ne bir aydınlık ne de bir nur vardır» der. Bunun üzerine daha önceki tutulma hallerinde olduğu gibi güneşin aydınlığı, ayın da nuru olmaksızın kapkara bir halde battıkları yerden doğarlar. Yüce Allah'ın: { وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } “Güneş ile ay bir araya getirildiği [zaman]” ve { إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ } “Güneş dürüldüğü zaman” buyrukları işte buna [işarettir]. Birbirine bağlanmış iki deve gibi bu şekilde yükselirler. Güneş ve ay göğün göbeğine, yani tam ortasına ulaştıklarında Cibrîl (aleyhisselâm) onlara gelir, boynuzlarından (uçlarından) tutup onları batıya doğru geri çevirir. Fakat onları [her zamanki] batış yerlerinden batırmaz; tövbe kapısından batırır. Sonra iki kanadı kapatır, ardından ikisinin arası birbirine kaynar ve aralarında hiç yarık yokmuş gibi olur. Tövbe kapısı kapandığında artık bundan sonra hiçbir kulun tövbesi kabul edilmez ve bundan sonra işleyeceği hiçbir hayır ona fayda vermez. Ancak daha önce iyi amel işleyen kimse müstesnadır; zira o günün öncesinde ne üzere idiyse aynı durum onun için devam eder. İşte bu, Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } “Rabbinin bazı alametleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş yahut imanında bir hayır kazanmamış kimseye imanı hiçbir fayda vermez” buyruğudur. Daha sonra güneşe ve aya aydınlık ve nur giydirilir; ardından bundan önce doğup battıkları gibi insanlar üzerine doğup batmaya [devam ederler]. İlim adamları şöyle demiştir: Güneşin batıdan doğması esnasında bir kimseye imanının fayda vermemesi; kalplerine nefsin bütün arzularını söndüren ve bedenin bütün kuvvetlerini gevşeten bir korkunun girmesindendir. İnsanların hepsi kıyametin yaklaştığına kesin kanaat getirdikleri için, çeşitli günahlara sevk eden etkenlerin kendilerinden kesilmesi ve bedenlerinden yok olması bakımından ölüm anı gelip çatmış kimsenin durumuna düşerler. Dolayısıyla böyle bir durumda tövbe eden kimsenin tövbesi, tıpkı ölüm anı gelip çatan kimsenin tövbesi gibi kabul edilmez. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, kulun tövbesini...»
الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ) أَيْ تَبْلُغْ رُوحُهُ رَأْسَ حَلْقِهِ وَذَلِكَ وَقْتَ الْمُعَايَنَةِ الَّذِي يَرَى فِيهِ مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ أَوْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ، فَالْمُشَاهِدُ لِطُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا مِثْلُهُ. وَعَلَى هَذَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ تَوْبَةُ كُلِّ مَنْ شَاهَدَ ذَلِكَ أَوْ كَانَ كَالْمُشَاهِدِ لَهُ مَرْدُودَةً مَا عَاشَ، لِأَنَّ عِلْمَهُ بِاللَّهِ تَعَالَى وَبِنَبِيِّهِ ﷺ وَبِوَعْدِهِ قَدْ صَارَ ضَرُورَةً. فَإِنِ امْتَدَّتْ أَيَّامُ الدُّنْيَا إِلَى أَنْ يَنْسَى النَّاسُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ الْعَظِيمِ مَا كَانَ، وَلَا يَتَحَدَّثُوا عَنْهُ إِلَّا قَلِيلًا، فَيَصِيرُ الْخَبَرُ عَنْهُ خَاصًّا وَيَنْقَطِعُ التَّوَاتُرُ عَنْهُ، فَمَنْ أَسْلَمَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَوْ تَابَ قُبِلَ مِنْهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَدِيثًا لَمْ أَنْسَهُ بَعْدُ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ أَوَّلَ الْآيَاتِ خُرُوجًا طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَخُرُوجُ الدَّابَّةِ عَلَى النَّاسِ ضُحًى وَأَيُّهُمَا مَا كَانَتْ قَبْلَ صَاحِبَتِهَا فَالْأُخْرَى عَلَى إِثْرِهَا قَرِيبًا). وَفِيهِ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي غُرْفَةٍ وَنَحْنُ أَسْفَلَ مِنْهُ، فَاطَّلَعَ إلينا فقال: (ما تذكرون)؟ قُلْنَا: السَّاعَةَ. قَالَ: إِنَّ السَّاعَةَ لَا تَكُونُ حَتَّى تَكُونَ عَشْرُ آيَاتٍ. خَسْفٌ بِالْمَشْرِقِ وَخَسْفٌ بِالْمَغْرِبِ وَخَسْفٌ فِي جَزِيرَةِ الْعَرَبِ وَالدُّخَانُ وَالدَّجَّالُ وَدَابَّةُ الْأَرْضِ وَيَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَطُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَنَارٌ تَخْرُجُ مِنْ قَعْرِ عَدْنٍ تُرَحِّلُ النَّاسَ (. قَالَ شُعْبَةُ: وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ رُفَيْعٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ أَبِي سَرِيحَةَ مِثْلَ ذَلِكَ، لَا يَذْكُرُ النَّبِيَّ ﷺ. وَقَالَ أَحَدُهُمَا فِي الْعَاشِرَةِ: وَنُزُولُ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ﷺ. وَقَالَ الْآخَرُ: وَرِيحٌ تُلْقِي النَّاسَ فِي الْبَحْرِ. قُلْتُ: وَهَذَا حَدِيثٌ مُتْقَنٌ فِي تَرْتِيبِ الْعَلَامَاتِ. وَقَدْ وَقَعَ بَعْضُهَا وَهِيَ الْخُسُوفَاتُ عَلَى مَا ذَكَرَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ مِنْ وُقُوعِهَا بِعِرَاقِ الْعَجَمِ وَالْمَغْرِبِ. وَهَلَكَ، بِسَبَبِهَا خَلْقٌ كَثِيرٌ، ذَكَرَهُ فِي كِتَابِ فُهُومِ الْآثَارِ وَغَيْرِهِ. وَيَأْتِي ذِكْرُ الدَّابَّةِ فِي" النَّمْلِ ". وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ فِي" الْكَهْفِ ". وَيُقَالُ: إِنَّ الْآيَاتِ تَتَابَعُ كَالنَّظْمِ فِي الْخَيْطِ عاما فعاما. وقيل: إن الحكم فِي طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ لِنُمْرُوذَ:" فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بها
...kulun [tövbesini], can boğaza gelmedikçe [kabul eder]» yani ruhu gırtlağına dayanmadıkça. Bu an; kişinin cennetteki yahut cehennemdeki yerini gördüğü müşahede (bizzat gözle görme) vaktidir. Güneşin batıdan doğuşuna bizzat şahit olan kimsenin durumu da tıpkı bunun gibidir. Buna göre, bu olaya bizzat şahit olan yahut şahit olmuş gibi olan herkesin tövbesi yaşadığı müddetçe reddedilmelidir. Çünkü onun Yüce Allah'a, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve O'nun vadine dair bilgisi artık zarûrî (zorunlu/kesin) hâle gelmiştir. Şayet dünya günleri, insanlar gerçekleşen bu büyük hadiseyi unutacak ve ondan pek az bahsedecek kadar uzar da bu konudaki haber şahsî (özel) bir rivayete dönüşüp mütevâtir olmaktan çıkarsa, işte o vakitte Müslüman olan yahut tövbe eden kimseden bu [tövbe] kabul edilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Sahîh-i Müslim'de Abdullah'tan [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bugüne dek hiç unutmadığım bir hadis belledim; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «İlk çıkacak kıyamet alametleri, güneşin batıdan doğması ve kuşluk vakti insanlara doğru Dâbbetü'l-arz'ın çıkmasıdır. Bu ikisinden hangisi arkadaşından önce gerçekleşirse, diğeri hemen onun ardından çok yakındır.» Yine Sahîh-i Müslim'de Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir çardakta bulunuyordu, biz ise onun aşağısındaydık. Bize bakarak: «Ne konuşup duruyorsunuz?» buyurdu. Biz: "Kıyameti [konuşuyoruz]" dedik. Şöyle buyurdu: «On alamet gerçekleşmedikçe kıyamet kopmaz: Doğuda bir yer batması, batıda bir yer batması, Arap Yarımadası'nda bir yer batması, duman, Deccâl, Dâbbetü'l-arz, Ye'cûc ve Me'cûc, güneşin batıdan doğması ve insanları sevk edip toplayacak olan, Aden'in dibinden çıkan bir ateş.» Şu'be dedi ki: Bana Abdülazîz b. Rufey', Ebu't-Tufeyl'den, o da Ebû Serîha'dan bunun bir benzerini rivayet etti; fakat Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i zikretmedi. İkisinden biri onuncu alamette: «Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm'ın inişi», diğeri ise: «İnsanları denize savuracak bir rüzgâr» demiştir. Ben derim ki: Bu, alametlerin sıralanışı hususunda sağlam bir hadistir. Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî'nin Irâk-ı Acem ve Mağrib'de meydana geldiğini belirttiği gibi, yer batmaları (husûfât) gerçekleşmiştir. Bundan dolayı pek çok insan helak olmuştur; [müellif] bunu Fuhûmü'l-Âsâr ve diğer eserlerinde zikretmiştir. Dâbbe'nin zikri Neml Suresi'nde, Ye'cûc ve Me'cûc'un zikri ise Kehf Suresi'nde gelecektir. Alametlerin, ipe dizilmiş boncuklar gibi yıldan yıla peş peşe geleceği söylenmiştir. Güneşin batıdan doğmasındaki hikmetin ise şu olduğu söylenmiştir: İbrâhim aleyhisselâm Nemrud'a: { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا } “Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu...”
مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ " وَأَنَّ الْمُلْحِدَةَ وَالْمُنَجِّمَةَ عَنْ آخِرِهِمْ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ وَيَقُولُونَ: هُوَ غَيْرُ كَائِنٍ، فَيُطْلِعُهَا اللَّهُ تَعَالَى يَوْمًا مِنَ الْمَغْرِبِ لِيُرِيَ الْمُنْكِرِينَ قُدْرَتَهُ أَنَّ الشَّمْسَ فِي مُلْكِهِ، إِنْ شَاءَ أَطْلَعَهَا مِنَ الْمَشْرِقِ وَإِنْ شَاءَ أَطْلَعَهَا مِنَ الْمَغْرِبِ. وَعَلَى هَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ رَدُّ التَّوْبَةِ وَالْإِيمَانِ عَلَى مَنْ آمَنَ وَتَابَ مِنَ الْمُنْكِرِينَ لِذَلِكَ الْمُكَذِّبِينَ لِخَبَرِ النَّبِيِّ ﷺ بِطُلُوعِهَا، فَأَمَّا الْمُصَدِّقُونَ لِذَلِكَ فَإِنَّهُ تُقْبَلُ تَوْبَتُهُمْ وَيَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُقْبَلُ مِنْ كَافِرٍ عَمَلٌ وَلَا تَوْبَةٌ إِذَا أَسْلَمَ حِينَ يَرَاهَا، إِلَّا مَنْ كَانَ صَغِيرًا يَوْمَئِذٍ، فَإِنَّهُ لَوْ أَسْلَمَ بَعْدَ ذَلِكَ قُبِلَ ذَلِكَ مِنْهُ. وَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا مُذْنِبًا فَتَابَ مِنَ الذَّنْبِ قُبِلَ مِنْهُ. وَرُوِيَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا لَمْ تُقْبَلْ (تَوْبَتُهُ) وَقْتَ طُلُوعِ (الشَّمْسِ) حِينَ تَكُونُ صَيْحَةٌ فَيَهْلِكُ فِيهَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ أَسْلَمَ أَوْ تَابَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَهَلَكَ لَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُ، وَمَنْ تَابَ بَعْدَ ذَلِكَ قُبِلَتْ تَوْبَتُهُ، ذَكَرَهُ أَبُو الليث السمر قندي فِي تَفْسِيرِهِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: يَبْقَى النَّاسُ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا مائة وعشرين سنة حتى يغرسوا النحل. وَاللَّهُ بِغَيْبِهِ أَعْلَمُ. وَقَرَأَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزبير " يوم تأتي" بالتاء، مثل" تلقطه بَعْضُ السَّيَّارَةِ ". وَذَهَبَتْ بَعْضُ أَصَابِعِهِ. وَقَالَ جَرِيرٌ:
batıdan getir! Bunun üzerine o inkârcı şaşırıp kaldı" demişti. Mülhitler ve müneccimlerin tamamı ise bunu inkâr etmekte ve: 'Bu imkânsızdır' demektedirler. Yüce Allah inkârcılara Kendi kudretini, güneşin Kendi mülkünde olduğunu, dilerse onu doğudan, dilerse batıdan doğduracağını göstermek için onu bir gün batıdan doğduracaktır. Buna göre tövbenin ve imanın reddedilmesinin, bunu inkâr edip Peygamber ﷺ'in onun doğacağına dair haberini yalanlayanlardan iman edip tövbe eden kimseler için geçerli olması muhtemeldir; bunu tasdik edenlere gelince, onların tövbesi kabul edilir ve bundan önceki imanları kendilerine fayda verir. Abdullah b. Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kâfirden, güneşi gördüğü anda Müslüman olursa hiçbir amel ve tövbe kabul edilmez; ancak o gün çocuk olan kimse müstesnadır, zira o daha sonra Müslüman olursa bu kendisinden kabul edilir. Günahkâr bir mümin olup da günahından tövbe eden kimseden ise bu kabul edilir. İmrân b. Husayn'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Tövbenin kabul edilmeyişi, ancak güneşin doğuşu esnasında pek çok insanın helak olacağı bir sayha (korkunç ses) koptuğu vakittir; kim o vakitte Müslüman olur yahut tövbe eder de helak olursa tövbesi kabul edilmez, kim de ondan sonra tövbe ederse tövbesi kabul edilir. Bunu Ebü'l-Leys es-Semerkandî tefsirinde zikretmiştir. Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: İnsanlar güneşin batıdan doğmasından sonra yüz yirmi yıl daha kalırlar, hatta hurma fidanı dikerler. Gaybını en iyi Allah bilir. İbn Ömer ve İbnu'z-Zübeyr: "Bazı yolcular onu bulup alsın" ve "Parmaklarının bir kısmı gitti" ifadelerinde olduğu gibi tâ harfi ile "يَوْمَ تَأْتِي" şeklinde okumuşlardır. Cerîr şöyle demiştir:
لَمَّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَوَاضَعَتْ ... سُوَرُ الْمَدِينَةِ وَالْجِبَالُ الْخُشَّعُ
Zübeyr'in haberi gelince boyun büktü... Medine'nin surları ve heybetli dağlar.
قَالَ الْمُبَرِّدُ: التَّأْنِيثُ عَلَى الْمُجَاوَرَةِ لِمُؤَنَّثٍ لَا عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ" لَا تَنْفَعُ" بِالتَّاءِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: يَذْكُرُونَ أَنَّ هَذَا غَلَطٌ مِنَ ابْنِ سِيرِينَ. قَالَ النحاس: في هذا شي دَقِيقٌ مِنَ النَّحْوِ ذَكَرَهُ سِيبَوَيْهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْإِيمَانَ وَالنَّفْسَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُشْتَمِلٌ عَلَى الْآخَرِ فَأَنَّثَ الْإِيمَانَ إِذْ هُوَ مِنَ النَّفْسِ وَبِهَا، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
el-Müberred şöyle demiştir: Müennes kılınması asıl itibarıyla değil, müennes bir kelimeye komşu olması (mücâveret) sebebiyledir. İbn Sîrîn ise tâ harfi ile "لَا تَنْفَعُ" şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim: 'Bunun İbn Sîrîn'in bir hatası olduğunu zikrederler' demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu hususta Sîbeveyh'in zikrettiği nahiv ilmine dair ince bir incelik vardır; o da şudur ki, iman ve nefis kavramlarının her biri diğerini ihtiva etmektedir; dolayısıyla iman nefisten ve nefis vasıtasıyla olduğu için imanı müennes kılmıştır. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:
مَشَيْنَ كَمَا اهْتَزَّتْ رِمَاحٌ تَسَفَّهَتْ ... أَعَالِيَهَا مَرُّ الرياح النواسم
Hafif hafif esen rüzgârların temasıyla üst kısımları salınan mızraklar gibi [nazla] yürüdüler.
قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَكَثِيرًا مَا يُؤَنِّثُونَ فِعْلَ الْمُضَافِ الْمُذَكَّرِ إِذَا كَانَتْ إِضَافَتُهُ إِلَى مُؤَنَّثٍ، وَكَانَ الْمُضَافُ بَعْضَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مِنْهُ أَوْ بِهِ، وَعَلَيْهِ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ: مَشَيْنَ ... الْبَيْتَ فَأَنَّثَ الْمَرَّ لِإِضَافَتِهِ إِلَى الرِّيَاحِ وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ، إِذْ كَانَ الْمَرُّ مِنَ الرِّيَاحِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِيهِ قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُؤَنَّثَ الْإِيمَانُ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ كَمَا يُذَكَّرُ الْمَصْدَرُ الْمُؤَنَّثُ، مِثْلَ" فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ " وَكَمَا قَالَ:
el-Mehdevî şöyle demiştir: Müzekker olan muzaf, müennes olan bir kelimeye izafe edildiğinde ve muzaf da muzafun ileyhin bir parçası veya onunla kaim olduğunda, muzafın fiilini çoğunlukla müennes yaparlar. Zü'r-Rumme'nin: 'Yürüdüler...' beytindeki sözü buna göredir; rüzgârların geçişi rüzgârlardan bir parça olduğu için, 'mürûr' kelimesini müennes olan 'er-riyâh'a izafe edildiğinden dolayı müennes kılmıştır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu hususta diğer bir görüş daha vardır; o da müennes masdarın müzekker kılındığı gibi, masdar olması sebebiyle imanın müennes kılınmasıdır; nitekim: "Kime Rabbinden bir öğüt gelir de" ayetinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
فَقَدْ عَذَرْتِنَا فِي صَحَابَتِهِ الْعُذْرَ
Onun arkadaşlığı hususunda bizi tam bir mazeretle mazur gördün.
فَفِي أَحَدِ الْأَقْوَالِ أَنَّثَ الْعُذْرَ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْمَعْذِرَةِ." قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ" بكم العذاب.
Görüşlerden birine göre 'özür' kelimesi 'mazeret' anlamında olduğu için müennes kılınmıştır. "De ki: Bekleyin! Şüphesiz biz de beklemekteyiz" buyruğu; başınıza gelecek azabı [beklemekteyiz demektir].
[سورة الأنعام (٦): آية ١٥٩]
[En'âm Suresi (6): 159. Ayet]
إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) } “Şüphesiz dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, yapmakta oldukları şeyleri kendilerine haber verecektir. (159)”
قَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (فَارَقُوا) بِالْأَلِفِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ، مِنَ الْمُفَارَقَةِ وَالْفِرَاقِ. عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ تَرَكُوا دِينَهُمْ وَخَرَجُوا عَنْهُ. وَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ: وَاللَّهِ مَا فَرَّقُوهُ وَلَكِنْ فَارَقُوهُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، إِلَّا النَّخَعِيَّ فَإِنَّهُ قَرَأَ" فَرَقُوا" مُخَفَّفًا، أَيْ آمَنُوا بِبَعْضٍ وَكَفَرُوا بِبَعْضٍ. وَالْمُرَادُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَالضَّحَّاكِ. وَقَدْ وُصِفُوا بِالتَّفَرُّقِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ ". وَقَالَ:" وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ ". وَقِيلَ: عَنَى الْمُشْرِكِينَ، عَبَدَ بَعْضُهُمُ الصَّنَمَ وَبَعْضُهُمُ الْمَلَائِكَةَ. وَقِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ. وَكُلُّ مَنِ ابْتَدَعَ وَجَاءَ بِمَا لَمْ يَأْمُرِ اللَّهُ ﷿ بِهِ فَقَدْ فَرَّقَ دِينَهُ. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ" إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ" هُمْ أَهْلُ الْبِدَعِ وَالشُّبُهَاتِ، وَأَهْلُ الضَّلَالَةِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَرَوَى بقية بن الوليد
Hamza ve el-Kisâî bu kelimeyi elif ile (فَارَقُوا) [fârakû] şeklinde okumuşlardır. Bu, Ali b. Ebî Tâlib’in -kerremallâhu vecheh- de kıraatidir; müfâraka ve firâk (ayrılmak, terk etmek) kökünden gelir. Anlamı ise onların dinlerini terk edip ondan çıktıklarıdır. Ali şöyle derdi: “Vallahi onlar [dinlerini] parçalamadılar, bilakis ondan ayrıldılar.” Geri kalan [kıraat imamları] ise [râ harfini] şeddeli olarak [ferrakû şeklinde] okumuşlardır. Ancak en-Nehaî hariçtir; zira o, [şeddesiz ve] hafifleterek “ferekû” (فَرَقُوا) şeklinde okumuştur. Yani [bu], bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiler [demektir]. Mücâhid, Katâde, es-Süddî ve ed-Dahhâk’ın görüşüne göre [ayetle] kastedilenler Yahudiler ve Hristiyanlardır. Nitekim onlar ayrılığa düşmekle nitelenmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler.” [Yine] şöyle buyurmuştur: { وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Ve Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isterler.” Bir görüşe göre [ayetle] müşrikler kastedilmiştir; zira onların bir kısmı puta taparken bir kısmı meleklere tapmıştır. Bir diğer görüşe göre bu ayet bütün kâfirler hakkında geneldir. [Dinde] bidat çıkaran ve Allah Azze ve Celle'nin emretmediği bir şeyi getiren herkes dinini parça parça etmiş [ve dininden ayrılmış] olur. Ebû Hüreyre’den, Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Şüphesiz dinlerini parça parça edenler” hakkında şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Onlar bu ümmetin bidat ve şüphe ehli ile sapıklık ehlidir.» Bakiyye b. el-Velîd rivayet etti...