Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَفْتِنَنَّكُمُ) أَيْ لَا يَصْرِفَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ عَنِ الدِّينِ، كَمَا فَتَنَ أَبَوَيْكُمْ بِالْإِخْرَاجِ مِنَ الْجَنَّةِ." أَبٌ" لِلْمُذَكَّرِ، وَ" أَبَةٌ" لِلْمُؤَنَّثِ. فَعَلَى هَذَا قِيلَ: أَبَوَانِ (ينزع عنهما لباسهما) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَيَكُونُ مُسْتَأْنَفًا فَيُوقَفُ عَلَى" مِنَ الْجَنَّةِ"." لِيُرِيَهُما" نُصِبَ بِلَامِ كي. (إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ) الأصل يرءاكم ثم خففت الهمزة. وقبيله عطف على المضمر وهو توكيد ليحسن العطف كقوله: (اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ) وهذا يدل على أنه يقبح رأيتك وعمرو، وأن المضمر كالمظهر وَفِي هَذَا أَيْضًا دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ، لِقَوْلِهِ: (يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما). قَالَ الْآخَرُونَ: إِنَّمَا فِيهِ التَّحْذِيرُ مِنْ زَوَالِ النِّعْمَةِ، كَمَا نَزَلَ بِآدَمَ. هَذَا أَنْ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ شَرْعَ آدَمَ يَلْزَمُنَا، وَالْأَمْرُ بِخِلَافِ ذَلِكَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ) " قَبِيلُهُ" جُنُودُهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي الْجِنَّ وَالشَّيَاطِينَ. ابْنُ زَيْدٍ:" قَبِيلُهُ" نَسْلُهُ. وَقِيلَ: جِيلُهُ. مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: فِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْجِنَّ لَا يُرَوْنَ، لِقَوْلِهِ" مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ" قِيلَ: جَائِزٌ أَنْ يُرَوْا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا أَرَادَ أَنْ يُرِيَهُمْ كَشَفَ أَجْسَامَهُمْ حَتَّى تُرَى. قَالَ النَّحَّاسُ:" مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجِنَّ لَا يُرَوْنَ إِلَّا فِي وَقْتِ نَبِيٍّ، لِيَكُونَ ذَلِكَ دَلَالَةً عَلَى نُبُوَّتِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَزَّ خَلَقَهُمْ خَلْقًا لَا يُرَوْنَ فِيهِ، وَإِنَّمَا يُرَوْنَ إِذَا نُقِلُوا عَنْ صُوَرِهِمْ. وَذَلِكَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي لَا تَكُونُ إِلَّا فِي وَقْتِ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: أَجْرَى اللَّهُ الْعَادَةَ بِأَنَّ بَنِي آدَمَ لَا يَرَوْنَ الشَّيَاطِينَ الْيَوْمَ. وَفِي الْخَبَرِ (إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ). وَقَالَ تَعَالَى:" الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ ". وَقَالَ ﵇: (إِنَّ لِلْمَلَكِ لَمَّةً وَلِلشَّيْطَانِ لَمَّةً- أَيْ بِالْقَلْبِ- فَأَمَّا لَمَّةُ الْمَلَكِ فَإِيعَادٌ بِالْخَيْرِ وَتَصْدِيقٌ بِالْحَقِّ وَأَمَّا لَمَّةُ الشَّيْطَانِ فَإِيعَادٌ بالشر وتكذيب بالحق (. وقد تقدم

Bu ayette iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { لَا يَفْتِنَنَّكُمُ } “Sizi fitneye düşürmesin” buyruğu; şeytan, ana babanızı cennetten çıkarmak suretiyle fitneye düşürdüğü gibi sizi de dinden saptırmasın, demektir. "Eb" (أَبٌ) müzekker için, "ebet" (أَبَةٌ) ise müennes için kullanılır. Bundan dolayı tesniye olarak "ebeveyn" (أَبَوَانِ) denilmiştir. { يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما } “Elbiselerini soyup çıkararak” ifadesi hâl konumunda nasb mahallindedir. Müste'nef (yeni bir başlangıç cümlesi) de olabilir; bu takdirde { مِنَ الْجَنَّةِ } “cennetten” ifadesi üzerinde durulur (vakf yapılır). { لِيُرِيَهُما } “Onlara göstermek için” lafzı lâm-ı key ile nasb edilmiştir. { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ } “Şüphesiz o da kabilesi de sizi görür” cümlesinde [fiilin] aslı "yer'âküm" (يَرْأَاكُمْ) olup hemze hafifletilmiştir (teshîl edilmiştir). { وَقَبِيلُهُ } “Ve kabilesi” lafzı zamire atfedilmiştir; { هُوَ } “o” zamiri ise atfın fasih ve güzel olması için tekit olarak getirilmiştir; nitekim { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Sen ve eşin cennete yerleşin” buyruğunda da böyledir. Bu da "Raeytüke ve Amr" (رأيتك وعمرو) demenin çirkin olduğunu ve [buradaki] zamirin zâhir (açık isim) gibi kabul edildiğini gösterir. Bunda ayrıca { يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما } “Elbiselerini soyup çıkararak” buyruğundan ötürü avret yerlerini örtmenin farz olduğuna da delil vardır. Diğer âlimler ise şöyle demiştir: Ayette sadece Âdem'in başına geldiği gibi nimetin elden gitmesinden sakındırma vardır. Bu da Âdem'in şeriatının bizi bağlayıcı olduğunun sabit olması halinde geçerlidir, oysa durum bunun aksinedir. İkincisi: Yüce Allah'ın { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ } “Şüphesiz o da kabilesi de sizi görür” buyruğunda geçen "kabilesi", onun ordularıdır. Mücâhid: "Yani cinler ve şeytanlardır" demiştir. İbn Zeyd: "Kabilesi, onun neslidir" demiştir. Onun cinsi ve türüdür de denilmiştir. { مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } “Sizin onları göremeyeceğiniz yerden” buyruğu hakkında bazı ilim adamları şöyle demiştir: { مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } “Sizin onları göremeyeceğiniz yerden” buyruğundan dolayı bu ayette cinlerin görülemeyeceğine delil vardır. Onların görülebileceği de söylenmiştir; zira Yüce Allah onları göstermek istediğinde, görülebilmeleri için cisimlerini açığa çıkarır. En-Nehhâs şöyle demiştir: "{ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } buyruğu, cinlerin ancak bir peygamber döneminde görülebileceğine delalet eder; ta ki bu durum onun peygamberliğine bir delil (mucize) olsun. Çünkü Azîz ve Celîl olan Allah onları görülemeyecek bir yaratılışta yaratmıştır; onlar ancak kendi suretlerinden başka bir surete dönüştürüldüklerinde görülürler. Bu da ancak peygamberlerin —Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun— zamanında meydana gelen mucizelerdendir." El-Kuşeyrî şöyle demiştir: "Allah, Âdemoğullarının bugün şeytanları göremeyeceği yönünde âdetini cari kılmıştır." Hadiste şöyle buyrulmuştur: « إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ » «Şüphesiz şeytan, Âdemoğlunun damarlarında kanın dolaştığı gibi dolaşır.» Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ } “O ki insanların göğüslerine vesvese verir.” Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: « إِنَّ لِلْمَلَكِ لَمَّةً وَلِلشَّيْطَانِ لَمَّةً -أَيْ بِالْقَلْبِ- فَأَمَّا لَمَّةُ الْمَلَكِ فَإِيعَادٌ بِالْخَيْرِ وَتَصْدِيقٌ بِالْحَقِّ وَأَمَّا لَمَّةُ الشَّيْطَانِ فَإِيعَادٌ بِالشَّرِّ وَتَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ » «Meleğin de bir dokunuşu (etkisi), şeytanın da bir dokunuşu vardır —yani kalpte—. Meleğin dokunuşu hayrı vadetmek ve hakkı tasdik etmektir; şeytanın dokunuşu ise şerri vadetmek ve hakkı yalanlamaktır.» Bu rivayet daha önce geçmişti.

فِي الْبَقَرَةِ. وَقَدْ جَاءَ فِي رُؤْيَتِهِمْ أَخْبَارٌ صَحِيحَةٌ. وَقَدْ خَرَّجَ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: وَكَّلَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحِفْظِ زَكَاةِ رَمَضَانَ، وَذَكَرَ قِصَّةً طَوِيلَةً، ذَكَرَ فِيهَا أَنَّهُ أَخَذَ الْجِنِّيَّ الَّذِي كَانَ يَأْخُذُ التَّمْرَ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: (مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ الْبَارِحَةَ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (وَاللَّهِ لَوْلَا دَعْوَةُ أَخِي سُلَيْمَانَ لَأَصْبَحَ مُوثَقًا يَلْعَبُ بِهِ وِلْدَانُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ) - فِي الْعِفْرِيتِ الَّذِي تَفَلَّتَ عَلَيْهِ. وَسَيَأْتِي فِي" ص" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. (إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ) أَيْ زِيَادَةً فِي عُقُوبَتِهِمْ وَسَوَّيْنَا بَيْنَهُمْ فِي الذَّهَابِ عن الحق.

Bakara Sûresi'nde geçmişti. Onların görülmesi hakkında sahih rivayetler gelmiştir. Nitekim el-Buhârî, Ebû Hureyre'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Ramazan zekâtını (sadaka-i fıtır) korumakla görevlendirmişti... [Ebû Hureyre] uzun bir kıssa zikretmiş, içinde hurmayı alan cini yakaladığını ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine: "Dün geceki esirin ne yaptı?" buyurduğunu nakletmiştir. Sahîh-i Müslim'de de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerine hücum eden ifrit hakkında şöyle buyurduğu yer alır: "Allah'a yemin ederim ki, kardeşim Süleyman'ın duası olmasaydı, sabahleyin bağlanmış olurdu da Medine halkının çocukları onunla oynardı." Bu husus inşâallahu teâlâ Sâd Sûresi'nde gelecektir. (إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ) "[Şüphesiz biz şeytanları, inanmayanların dostları kıldık]" yani cezalarını artırmak için ve haktan uzaklaşmada onları birbirine eşit kıldık.

[سورة الأعراف (٧): آية ٢٨]

[A'râf Sûresi (7): 28. Ayet]

وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٢٨)

{ وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٢٨) } “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler. De ki: 'Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez. Bilmediğiniz şeyi mi Allah'a isnat ediyorsunuz?' (28)”

الفاحشة هنا في قول كثر الْمُفَسِّرِينَ طَوَافُهُمْ بِالْبَيْتِ عُرَاةً. وَقَالَ الْحَسَنُ: هِيَ الشِّرْكُ وَالْكُفْرُ. وَاحْتَجُّوا عَلَى ذَلِكَ بِتَقْلِيدِهِمْ أَسْلَافَهُمْ، وَبِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ:" وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها" قَالُوا: لَوْ كَرِهَ اللَّهُ مَا نَحْنُ عَلَيْهِ لَنَقَلَنَا عَنْهُ. (قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ) بَيَّنَ أَنَّهُمْ مُتَحَكِّمُونَ، وَلَا دَلِيلَ لَهُمْ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِمَا ادَّعَوْا. وَقَدْ مَضَى ذَمُّ التَّقْلِيدِ وَذَمُّ كَثِيرٍ من جهالاتهم. وهذا منها.

Buradaki fahişelik (çirkin hayasızlık), müfessirlerin çoğunun görüşüne göre onların Beytullah'ı çıplak tavaf etmeleridir. El-Hasan ise: "O şirk ve küfürdür" demiştir. Onlar bunu, atalarını taklit etmeleriyle ve Allah'ın kendilerine bunu emrettiğini söyleyerek gerekçelendirmişlerdir. El-Hasan şöyle demiştir: "وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها" (Allah da bize bunu emretti) sözleriyle onlar: "Şayet Allah bizim üzerinde bulunduğumuz durumu hoş görmeseydi bizi bundan çevirirdi" demek istemişlerdir. (قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ) "[De ki: Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez]" buyruğu ile onların dayanaksız hüküm verdiklerini ve iddia ettikleri şeyi Allah'ın kendilerine emrettiğine dair hiçbir delilleri bulunmadığını açıklamıştır. Daha önce taklidin yerilmesi ve onların cahilliklerinin birçoğunun kınanması geçmişti. Bu da onlardandır.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ٢٩ الى ٣٠]

[A'râf Sûresi (7): 29 - 30. Ayetler]

قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٠)

{ قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٠) } “De ki: «Rabbim adaleti emretti. Her mescitte yüzlerinizi [O'na] doğrultun ve dini yalnızca O'na has kılarak O'na yalvarın. Sizi ilk defa yarattığı gibi [yine O'na] döneceksiniz.» (29) [O,] bir topluluğu doğru yola iletti, bir topluluğa da sapkınlık hak oldu. Çünkü onlar, Allah'ı bırakıp şeytanları veli edindiler ve kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar. (30)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ: القسط العدل، أي أمر: العدل فَأَطِيعُوهُ. فَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ. (وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ) أَيْ تَوَجَّهُوا إِلَيْهِ فِي كُلِّ صَلَاةٍ إِلَى الْقِبْلَةِ. (عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ) أَيْ فِي أَيِّ مَسْجِدٍ كُنْتُمْ. (وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ) الدِّينَ أَيْ وَحِّدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ. (كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ) نَظِيرُهُ" وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ " وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ تَعُودُونَ كَمَا بَدَأَكُمْ، أَيْ كَمَا خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ يُعِيدُكُمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ. أَيْ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ. (فَرِيقاً هَدى) " فَرِيقاً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" تَعُودُونَ" أَيْ تَعُودُونَ فَرِيقَيْنِ: سُعَدَاءَ، وَأَشْقِيَاءَ. يُقَوِّي هَذَا قِرَاءَةُ أُبَيٍّ" تَعُودُونَ فَرِيقَيْنِ فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ"، عَنِ الْكِسَائِيِّ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ" قَالَ: مَنِ ابْتَدَأَ اللَّهُ خَلْقَهُ لِلضَّلَالَةِ صَيَّرَهُ إِلَى الضَّلَالَةِ، وَإِنْ عَمِلَ بِأَعْمَالِ الْهُدَى. وَمَنِ ابْتَدَأَ اللَّهَ خَلْقَهُ عَلَى الْهُدَى صَيَّرَهُ إِلَى الْهُدَى، وَإِنْ عَمِلَ بِأَعْمَالِ الضَّلَالَةِ. ابْتَدَأَ اللَّهُ خَلْقَ إِبْلِيسَ عَلَى الضَّلَالَةِ، وَعَمِلَ بِأَعْمَالِ السَّعَادَةِ مَعَ الْمَلَائِكَةِ، ثُمَّ رَدَّهُ اللَّهُ إِلَى مَا ابْتَدَأَ عَلَيْهِ خَلْقَهُ. قَالَ:" وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ" وَفِي هَذَا رَدٌّ وَاضِحٌ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ وَمَنْ تَابِعْهُمْ. وَقِيلَ:" فَرِيقاً" نُصِبَ بِ" هَدى "،" وَفَرِيقاً" الثَّانِي نُصِبَ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيْ وَأَضَلَّ فَرِيقًا. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Yüce Allah'ın: (قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ) “De ki: Rabbim adaleti emretti” buyruğunda İbn Abbâs: "Lâ ilâhe illallâh demeyi [emretti]" demiştir. Kıst'ın adalet olduğu da söylenmiştir; yani adil olmayı emretti, öyleyse O'na itaat edin, demektir. Bu ifadede hazif (düşürülmüş öge) vardır. (وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ) yani her namazda kıbleye doğru O'na yönelin. (عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ) yani hangi mescitte bulunursanız bulunun. (وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) yani O'nu birleyin (tevhid edin) ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. (كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ) “Sizi ilk yarattığı gibi döneceksiniz” buyruğunun benzeri: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” ayetidir ve daha önce geçmişti. ["Kemâ"daki] kâf nasb mahallindedir; yani sizi ilk başlattığı gibi döneceksiniz, diğer bir deyişle sizi ilk defa yarattığı gibi tekrar iade edecektir. Ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu ifade kendisinden önceki kısma bağlıdır; yani 'oradan çıkarılacaksınız, sizi ilk yarattığı gibi döneceksiniz' demektir. (فَرِيقاً هَدى) "فَرِيقاً" kelimesi "تَعُودُونَ"daki gizli zamirden hâl olarak nasb edilmiştir; yani iki grup olarak: mutlu ve bedbaht olarak döneceksiniz demektir. El-Kisâî'den nakledilen Übeyy'in "تَعُودُونَ فَرِيقَيْنِ فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ" (iki fırka olarak döneceksiniz; bir fırkaya hidayet etti, bir fırka üzerine de sapıklık hak oldu) şeklindeki kıraati bunu güçlendirmektedir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî Yüce Allah'ın "فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Allah yaratılışını sapıklık üzere başlattığı kimseyi, hidayet amelleri işlese bile sapıklığa sevk eder. Allah'ın yaratılışını hidayet üzere başlattığı kimseyi de sapıklık amelleri işlese bile hidayete erdirir. Allah İblis'in yaratılışını sapıklık üzere başlattı; o meleklerle beraber mutluluk amelleri işledi, sonra Allah onu yaratılışının başlangıcındaki hale döndürdü. Allah: 'O inkârcılardan idi' buyurdu." Bunda Kaderiyye'ye ve onlara uyanlara açık bir reddiye vardır. Şöyle de denilmiştir: Birinci "فَرِيقاً" kelimesi "هَدى" fiili ile, ikinci "وَفَرِيقاً" kelimesi ise gizli bir fiil takdiriyle nasb edilmiştir; yani 'bir fırkayı da saptırdı' takdirindedir. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:

أَصْبَحْتُ لَا أَحْمِلُ السِّلَاحَ وَلَا ... أَمْلِكُ رَأْسَ الْبَعِيرِ إِنْ نَفَرَا

Silah taşıyamaz hale geldim ve ... ürktüğünde devenin başını tutamaz oldum.

وَالذِّئْبَ أَخْشَاهُ إِنْ مَرَرْتُ بِهِ ... وَحْدِي وَأَخْشَى الرِّيَاحَ وَالْمَطَرَا

Tek başıma yanından geçersem kurttan korkarım ... rüzgârlardan ve yağmurdan da korkarım.

قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوْ كَانَ مَرْفُوعًا لَجَازَ. (إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) وقرأ عيسى بن عمر:" أنهم" بالهمزة، يعني لأنهم.

El-Ferrâ: "Merfû olsaydı da caiz olurdu" demiştir. (إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) “Çünkü onlar Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler”. Îsâ b. Ömer ise bunu hemze ile (esreli değil üstünlü olarak) "أنهم" şeklinde okumuştur, yani 'çünkü onlar' (لأنهم) manasındadır.

[سورة الأعراف (٧): آية ٣١]

[A'râf Sûresi (7): 31. Ayet]

يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (٣١)

{ يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz elbiselerinizi giyinin). Yiyin, için fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.” (31)

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا بَنِي آدَمَ) هُوَ خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْعَالَمِ، وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ بِهَا مَنْ كَانَ يَطُوفُ مِنَ الْعَرَبِ بِالْبَيْتِ عُرْيَانًا، فَإِنَّهُ عَامٌّ فِي كُلِّ مَسْجِدٍ لِلصَّلَاةِ. لِأَنَّ الْعِبْرَةَ لِلْعُمُومِ لَا! لِلسَّبَبِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الطَّوَافَ، لِأَنَّ الطَّوَافَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي مَسْجِدٍ وَاحِدٍ، وَالَّذِي يَعُمُّ كُلَّ مَسْجِدٍ هُوَ الصَّلَاةُ. وَهَذَا قَوْلُ مَنْ خَفِيَ عَلَيْهِ مَقَاصِدُ الشَّرِيعَةِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهِيَ عُرْيَانَةٌ وَتَقُولُ: مَنْ يُعِيرُنِي تِطْوَافًا؟ تَجْعَلُهُ عَلَى فَرْجِهَا. وَتَقُولُ:

Burada yedi mesele vardır: Birincisi - Yüce Allah'ın: (يَا بَنِي آدَمَ) “Ey Âdemoğulları!” buyruğu bütün âleme hitaptır. Her ne kadar bununla Araplardan Beytullah'ı çıplak tavaf edenler kastedilmiş olsa da, namaz için her mescitte umumidir; zira hükmün muteberliği sebebe değil lafzın umumiliğinedir. Âlimlerden bazıları muradın tavaf olduğunu inkâr etmişlerdir; çünkü tavaf sadece tek bir mescitte (Mescid-i Haram'da) olur, her mescidi kapsayan ise namazdır. Bu görüş, şeriatın maksatları kendisine gizli kalmış kimsenin sözüdür. Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Kadın Beytullah'ı çıplak olarak tavaf eder ve: "Tavafta avret yerini örtecek bir örtüyü bana kim ödünç verir?" diyerek onu edep yerine örter ve şöyle derdi:

الْيَوْمَ يَبْدُو بَعْضُهُ أَوْ كُلُّهُ ... وَمَا بَدَا مِنْهُ فَلَا أُحِلُّهُ

Bugün onun bir kısmı veya tamamı açılır ... Ondan açığa çıkanı ise helal kılmam.

فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ" التِّطْوَافُ (بِكَسْرِ التَّاءِ). وَهَذِهِ الْمَرْأَةُ هِيَ ضُبَاعَةُ بِنْتُ عَامِرِ بْنِ قُرْطٍ، قَالَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كَانَتِ الْعَرَبُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرَاةً إِلَّا الْحُمْسَ، وَالْحُمْسُ قُرَيْشٌ وَمَا وَلَدَتْ، كَانُوا يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً إِلَّا أَنْ تُعْطِيَهُمُ الْحُمْسُ ثِيَابًا فَيُعْطِي الرِّجَالُ الرِّجَالَ وَالنِّسَاءُ النِّسَاءَ. وَكَانَتْ الْحُمْسُ لَا يَخْرُجُونَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ، وَكَانَ النَّاسُ كُلُّهُمْ يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ. فِي غَيْرِ مُسْلِمٍ: وَيَقُولُونَ نَحْنُ أَهْلُ الْحَرَمِ، فَلَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ أَنْ يَطُوفَ إِلَّا فِي ثِيَابِنَا، وَلَا يَأْكُلَ إِذَا دَخَلَ أَرْضَنَا إِلَّا مِنْ طَعَامِنَا. فَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنَ الْعَرَبِ صَدِيقٌ بِمَكَّةَ يُعِيرُهُ ثَوْبًا وَلَا يَسَارٌ يَسْتَأْجِرُهُ بِهِ كَانَ بَيْنَ أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانًا، وَإِمَّا أَنْ يَطُوفَ فِي ثِيَابِهِ، فَإِذَا فَرَغَ مِنْ طَوَافِهِ أَلْقَى ثَوْبَهُ عَنْهُ فَلَمْ يَمَسَّهُ أَحَدٌ. وَكَانَ ذَلِكَ الثَّوْبُ يُسَمَّى اللَّقَى، قَالَ قَائِلٌ مِنَ الْعَرَبِ:

Bunun üzerine: "خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ" ayeti indi. Et-Titvâf (ت harfinin kesresiyle) [tavaf elbisesi demektir]. Bu kadın, Kādî İyâz'ın belirttiğine göre Dıbâa bint Âmir b. Kırt'tır. Sahîh-i Müslim'de yine Hişâm b. Urve'den, o da babasından şöyle dediği rivayet edilmiştir: Hums dışındaki Araplar Beytullah'ı çıplak tavaf ederlerdi. Hums; Kureyş ve onlardan doğanlardır. Onlar, Hums kendilerine elbise vermedikçe Beytullah'ı çıplak tavaf ederlerdi; erkekler erkeklere, kadınlar da kadınlara elbise verirdi. Hums Müzdelife'den dışarı çıkmazdı, diğer bütün insanlar ise Arafat'ta vakfe yaparlardı. Sahîh-i Müslim dışındaki kaynakta ise şunlar yer alır: Onlar şöyle derlerdi: "Biz Harem ehliyiz; Araplardan hiçbir kimsenin bizim elbiselerimizden başkasıyla tavaf etmesi ve toprağımıza girdiği zaman bizim yemeğimizden başkasını yemesi uygun olmaz." Bu sebeple Araplardan Mekke'de kendisine elbise ödünç verecek bir dostu veya kiralayacak bir varlığı olmayan kimse iki durumdan biriyle karşı karşıya kalırdı: Ya Beytullah'ı çırılçıplak tavaf ederdi ya da kendi elbisesiyle tavaf eder, tavafını bitirince elbisesini yere atar ve ona artık hiç kimse dokunmazdı. O elbiseye "el-Lekā" (atılmış nesne) denilirdi. Araplardan bir şair şöyle demiştir:

كَفَى حَزَنًا كَرَيٍّ عَلَيْهِ كَأَنَّهُ ... لَقًى بَيْنَ أَيْدِي الطَّائِفِينَ حَرِيمُ

Tavaf edenlerin elleri arasında hürmet duyulup terk edilmiş bir elbise gibi ... Üzerine basılıp çiğnenmesi hüzün olarak yeter.

فَكَانُوا عَلَى تِلْكَ الْجَهَالَةِ وَالْبِدْعَةِ وَالضَّلَالَةِ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ" الْآيَةَ. وَأَذَّنَ مُؤَذِّنُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَلَا لَا يطوف بالبيت عريان.

Onlar, Allah Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderinceye kadar bu cehalet, bid'at ve sapıklık üzere kaldılar. Bunun üzerine Yüce Allah: { يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Ziynetinizi takının” ayetini indirdi. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem münadisi de: « أَلَا لَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ » «Dikkat edin, hiçbir çıplak Beytullah'ı tavaf etmesin!» diye nida etti.

قُلْتُ: وَمَنْ قَالَ بِأَنَّ الْمُرَادَ الصَّلَاةُ فَزِينَتُهَا النِّعَالُ، لِمَا رَوَاهُ كُرْزُ بْنُ وَبْرَةَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ ذَاتَ يَوْمٍ: (خُذُوا زِينَةَ الصَّلَاةِ) قِيلَ: وَمَا زِينَةُ الصَّلَاةِ؟ قَالَ: (الْبَسُوا نِعَالَكُمْ فَصَلُّوا فِيهَا). الثَّانِيَةُ- دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهَا فَرْضٌ مِنْ فُرُوضِ الصَّلَاةِ. وَقَالَ الْأَبْهَرِيُّ هِيَ فَرْضٌ فِي الْجُمْلَةِ، وَعَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَسْتُرَهَا عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ فِي الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا. وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِقَوْلِهِ ﵇ لِلْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ: (ارْجِعْ إِلَى ثَوْبِكَ فَخُذْهُ وَلَا تَمْشُوا عُرَاةً). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَذَهَبَ إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي إِلَى أَنَّ سَتْرَ الْعَوْرَةِ مِنْ سُنَنِ الصَّلَاةِ، وَاحْتَجَّ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فَرْضًا فِي الصَّلَاةِ لَكَانَ الْعُرْيَانُ لَا يجوز له أن يصلي، لأن كل شي مِنْ فُرُوضِ الصَّلَاةِ يَجِبُ الْإِتْيَانُ بِهِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، أَوْ بَدَلَهُ مَعَ عَدَمِهِ، أَوْ تَسْقُطُ الصَّلَاةُ جُمْلَةً، وَلَيْسَ كَذَلِكَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَإِذَا قُلْنَا إِنَّ سَتْرَ الْعَوْرَةِ فَرْضٌ فِي الصَّلَاةِ فَسَقَطَ ثَوْبُ إِمَامٍ فَانْكَشَفَ دُبُرُهُ وَهُوَ رَاكِعٌ فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَغَطَّاهُ أَجْزَأَهُ، قَالَهُ ابْنُ الْقَاسِمِ. وَقَالَ سَحْنُونُ: وَكُلُّ مَنْ نَظَرَ إِلَيْهِ مِنَ الْمَأْمُومِينَ أَعَادَ. وَرُوِيَ عَنْ سَحْنُونَ أَيْضًا: أَنَّهُ يُعِيدُ وَيُعِيدُونَ، لِأَنَّ سَتْرَ الْعَوْرَةِ شَرْطٌ مِنْ شُرُوطِ الصَّلَاةِ، فَإِذَا ظَهَرَتْ بَطَلَتِ الصَّلَاةُ. أَصْلُهُ الطَّهَارَةُ. قَالَ الْقَاضِي ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا مَنْ قَالَ، إِنَّ صَلَاتَهُمْ لَا تَبْطُلُ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَفْقِدُوا شَرْطًا، وَأَمَّا مَنْ قَالَ إِنْ أَخَذَهُ مَكَانَهُ صَحَّتْ صَلَاتُهُ وَتَبْطُلُ صَلَاةُ مَنْ نَظَرَ إِلَيْهِ فَصَحِيفَةٌ يَجِبُ مَحْوُهَا وَلَا يَجُوزُ الِاشْتِغَالُ بِهَا. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَالنَّسَائِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَلَمَةَ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ قَوْمِي مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ ﷺ قَالُوا قَالَ: (لِيَؤُمَّكُمْ أَكْثَرُكُمْ قِرَاءَةً لِلْقُرْآنِ). قَالَ: فَدَعَوْنِي فَعَلَّمُونِي الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ، فَكُنْتُ أُصَلِّي بِهِمْ وَكَانَتْ عَلَيَّ بُرْدَةٌ مَفْتُوقَةٌ، وَكَانُوا يَقُولُونَ لِأَبِي: أَلَا تُغَطِّي عَنَّا اسْتَ ابْنِكَ. لَفْظُ النَّسَائِيِّ. وَثَبَتَ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: لَقَدْ كَانَتِ الرِّجَالُ عَاقِدِي أُزُرَهُمْ فِي أَعْنَاقِهِمْ مِنْ ضِيقِ الْأُزُرِ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الصَّلَاةِ كَأَمْثَالِ الصِّبْيَانِ، فَقَالَ قائل: يا معشر النساء، لا ترفعن رؤوسكن حَتَّى تَرْفَعَ الرِّجَالُ. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَأَبُو داود.

Derim ki: Muradın namaz olduğunu söyleyenlere göre namazın ziyneti ayakkabılardır; çünkü Kürz b. Vebre, Atâ'dan, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: Peygamber bir gün: "Namazın ziynetini takının" buyurdu. "Namazın ziyneti nedir?" denildi. "Ayakkabılarınızı giyin ve onların içinde namaz kılın" buyurdu. İkincisi - Ayet, daha önce geçtiği üzere avret yerini örtmenin farz olduğuna delalet etmiştir. İlim ehlinin cumhuru bunun namazın farzlarından biri olduğu görüşüne varmıştır. El-Ebherî: "Genel olarak farzdır; insanın namazda ve namaz dışında onu insanların gözlerinden örtmesi gerekir" demiştir. Sahih olan da budur; zira Peygamber aleyhisselâm Misver b. Mahrame'ye: "Elbisene dön ve onu al, çıplak yürümeyin" buyurmuştur. Bunu Müslim tahriç etmiştir. İsmâil el-Kādî ise avret yerini örtmenin namazın sünnetlerinden olduğu görüşüne meyletmiş ve şunu delil getirmiştir: Şayet namazda farz olsaydı, çıplak kimsenin namaz kılması caiz olmazdı; çünkü namazın farzlarından olan her bir şeyin, güç yetirildiğinde bizzat kendisinin yerine getirilmesi veya güç yetirilemediğinde bedelinin getirilmesi gerekir, aksi halde namaz tamamen düşer; oysa durum böyle değildir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Avret yerini örtmenin namazda farz olduğunu söylediğimizde, bir imamın elbisesi düşüp de rükûda iken arkası açılsa, başını kaldırıp hemen örtse bu namaz ona yeterlidir; bunu İbnü'l-Kāsım söylemiştir. Sahnûn ise şöyle demiştir: Cemaatten ona bakan herkes namazını iade eder. Sahnûn'dan şöyle de rivayet edilmiştir: Kendisi de iade eder, cemaat de iade eder; çünkü avret yerini örtmek namazın şartlarından bir şarttır, açığa çıkınca namaz bozulur; bunun aslı taharettir. Kādî İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Namazları bozulmaz' diyenlere gelince, onlar bir şartı yitirmemişlerdir; 'Hemen örterse kendi namazı sahih olur, fakat ona bakanın namazı bozulur' diyenin sözü ise silinmesi gereken ve kendisiyle meşgul olunması caiz olmayan bir sayfadır. Buhârî ve Nesâî'de Amr b. Seleme'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kavmim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanından döndüklerinde, onun: "Size Kur'an'ı en çok okuyanınız imam olsun" buyurduğunu söylediler. Dedi ki: Beni çağırdılar, bana rükû ve secdeyi öğrettiler; ben de onlara namaz kıldırırdım, üzerimde ise yırtık bir hırka vardı. Babama: "Oğlunun kıçını bizden örtmeyecek misin?" derlerdi (Nesâî'nin lafzıdır). Sehl b. Sa'd'dan da şu rivayet sabit olmuştur: Erkekler eteklerinin darlığından ötürü eteklerini boyunlarına bağlamış halde, çocuklar gibi Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem arkasında namaz kılarlardı. Birisi şöyle dedi: "Ey kadınlar topluluğu! Erkekler başlarını kaldırıncaya kadar başlarınızı kaldırmayın!" Bunu Buhârî, Nesâî ve Ebû Dâvûd tahriç etmiştir.

الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفُوا إِذَا رَأَى عَوْرَةَ نَفْسِهِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا كَانَ الثَّوْبُ ضَيِّقًا يَزُرُّهُ أَوْ يُخَلِّلُهُ بِشَيْءٍ لِئَلَّا يَتَجَافَى الْقَمِيصُ فَتُرَى مِنَ الْجَيْبِ الْعَوْرَةُ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ وَرَأَى عَوْرَةَ نَفْسِهِ أَعَادَ الصَّلَاةَ. وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ. وَرَخَّصَ مَالِكٌ فِي الصَّلَاةِ فِي الْقَمِيصِ مَحْلُولِ الْأَزْرَارِ، لَيْسَ عَلَيْهِ سَرَاوِيلٌ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَبِي ثَوْرٍ. وَكَانَ سَالِمٌ يُصَلِّي مَحْلُولَ الْأَزْرَارِ. وَقَالَ دَاوُدُ الطَّائِيُّ: إِذَا كَانَ عَظِيمَ اللِّحْيَةِ فَلَا بَأْسَ بِهِ. وَحَكَى مَعْنَاهُ الْأَثْرَمُ عَنْ أَحْمَدَ. فَإِنْ كَانَ إِمَامًا فَلَا يُصَلِّي إِلَّا بِرِدَائِهِ، لِأَنَّهُ مِنَ الزِّينَةِ. وَقِيلَ: مِنَ الزِّينَةِ الصَّلَاةُ فِي النَّعْلَيْنِ، رَوَاهُ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَمْ يَصِحَّ. وَقِيلَ: زِينَةُ الصَّلَاةِ رَفْعُ الْأَيْدِي فِي الرُّكُوعِ وَفِي الرفع منه. قال أبو عمر: لكل شي زِينَةٌ وَزِينَةُ الصَّلَاةِ التَّكْبِيرُ وَرَفْعُ الْأَيْدِي. وَقَالَ عُمَرُ ﵁: إِذَا وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَوْسِعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ، جَمَعَ رَجُلٌ عَلَيْهِ ثِيَابَهُ، صَلَّى فِي إِزَارٍ وَرِدَاءٍ، فِي إِزَارٍ وَقَمِيصٍ، فِي إِزَارٍ وَقَبَاءٍ، فِي سَرَاوِيلَ وَرِدَاءٍ، فِي سَرَاوِيلَ وَقَمِيصٍ، فِي سَرَاوِيلَ وَقَبَاءٍ- وَأَحْسَبُهُ قَالَ: فِي تُبَّانٍ وَقَمِيصٍ- فِي تُبَّانٍ وَرِدَاءٍ، فِي تُبَّانٍ وَقَبَاءٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَحَلَّ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَكْلَ وَالشُّرْبَ مَا لَمْ يَكُنْ سَرَفًا أَوْ مَخِيلَةً. فَأَمَّا مَا تَدْعُو الْحَاجَةُ إِلَيْهِ، وَهُوَ مَا سَدَّ الْجَوْعَةَ وَسَكَّنَ الظَّمَأَ، فَمَنْدُوبٌ إِلَيْهِ عَقْلًا وَشَرْعًا، لِمَا فِيهِ مِنْ حِفْظِ النَّفْسِ وَحِرَاسَةِ الْحَوَاسِّ، وَلِذَلِكَ وَرَدَ الشَّرْعُ بِالنَّهْيِ عَنِ الْوِصَالِ، لِأَنَّهُ يُضْعِفُ الْجَسَدَ وَيُمِيتُ النَّفْسَ، وَيُضْعِفُ عن العبادة، وذلك يمنع منه الشرع وتدفعه الْعَقْلُ. وَلَيْسَ لِمَنْ مَنَعَ نَفْسَهُ قَدْرَ الْحَاجَةِ حَظٌّ مِنْ بِرٍّ وَلَا نَصِيبٍ مِنْ زُهْدٍ، لِأَنَّ مَا حُرِمَهَا مِنْ فِعْلِ الطَّاعَةِ بِالْعَجْزِ وَالضَّعْفِ أَكْثَرُ ثَوَابًا وَأَعْظَمُ أَجْرًا. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الزَّائِدِ عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: فَقِيلَ حَرَامٌ، وَقِيلَ مَكْرُوهٌ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّ قَدْرَ الشِّبَعِ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ البلدان والأزمان

Üçüncüsü - Kişinin kendi avret yerini görmesi durumu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî şöyle demiştir: Elbise dar olduğunda, gömlek açılıp da yaka kısmından avret yeri görünmesin diye kişi onu düğmeler yahut bir şeyle tutturur. Şayet bunu yapmaz da kendi avret yerini görürse namazı iade eder. Bu, Ahmed'in de görüşüdür. Mâlik ise altında şalvar bulunmaksızın düğmeleri çözük gömlek içinde namaz kılmaya ruhsat vermiştir. Bu, Ebû Hanîfe ve Ebû Sevr'in de görüşüdür. Sâlim [b. Abdullah] düğmeleri çözük vaziyette namaz kılardı. Dâvûd et-Tâî: "Şayet sakalı gür ise bunda bir sakınca yoktur" demiştir. el-Esrem de Ahmed'den bunun benzeri bir manayı nakletmiştir. Şayet imam ise ancak ridâsı ile namaz kılar; zira bu ziynettendir. Bir görüşe göre, pabuçlarla namaz kılmak da ziynettendir; bunu Enes Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir ancak sahih değildir. Bir diğer görüşe göre, namazın ziyneti rükûya varırken ve rükûdan doğrulurken elleri kaldırmaktır. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Her şeyin bir ziyneti vardır, namazın ziyneti de tekbir ve elleri kaldırmaktır." Ömer radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: "Allah size genişlik verdiği zaman siz de kendinize genişlik tanıyın; kişi elbiselerini üzerinde toplar [ve] izâr ile ridâ içinde, izâr ile gömlek içinde, izâr ile kabâ içinde, şalvar ile ridâ içinde, şalvar ile gömlek içinde, şalvar ile kabâ içinde -zannedersem şöyle de demiştir: tübbân ile gömlek içinde-, tübbân ile ridâ içinde, tübbân ile kabâ içinde namaz kılar." Bunu Buhârî ve Dârekutnî rivayet etmiştir. Dördüncüsü - Yüce Allah'ın: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا } “Yiyin için, fakat israf etmeyin” buyruğudur. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah bu ayette israf veya kibir (mahîle) olmadığı sürece yemeyi ve içmeyi helal kılmıştır." İhtiyacın gerektirdiği, açlığı giderip susuzluğu dindirecek miktara gelince; nefsin muhafazası ve duyuların korunması gayesiyle buna yönelmek aklen ve şer'an menduptur. Bundan dolayı şeriat visal orucunu yasaklamıştır; çünkü bu bedeni zayıflatır, nefsi helak eder ve ibadetten alıkoyar. Bu ise şeriatın yasakladığı ve aklın da reddettiği bir durumdur. İhtiyaç miktarını nefsinden esirgeyen kimse için hiçbir iyilik payı ve hiçbir zühd nasibi yoktur; zira acziyet ve zaaf sebebiyle mahrum kaldığı taatin sevabı daha çok ve ecri daha büyüktür. İhtiyaç miktarından fazlası hakkında ise iki görüş ileri sürülmüştür: Bunun haram olduğu söylenmiş, mekruh olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Doğru olan da budur [mekruh oluşudur]; zira doyma miktarı beldelere ve zamanlara göre farklılık gösterir..."

وَالْأَسْنَانِ وَالطُّعْمَانِ. ثُمَّ قِيلَ: فِي قِلَّةِ الْأَكْلِ مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ أَصَحَّ جِسْمًا وَأَجْوَدَ حِفْظًا وَأَزْكَى فَهْمًا وَأَقَلَّ نَوْمًا وَأَخَفَّ نَفْسًا. وَفِي كَثْرَةِ الْأَكْلِ كَظُّ الْمَعِدَةِ وَنَتَنُ التُّخْمَةِ، وَيَتَوَلَّدُ مِنْهُ الْأَمْرَاضُ الْمُخْتَلِفَةُ، فَيَحْتَاجُ مِنَ الْعِلَاجِ أَكْثَرَ مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْقَلِيلُ الْأَكْلِ. وَقَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: أَكْبَرُ الدَّوَاءِ تَقْدِيرُ الْغِذَاءِ. وَقَدْ بَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا الْمَعْنَى بَيَانًا شَافِيًا يُغْنِي عَنْ كَلَامِ الْأَطِبَّاءِ فَقَالَ: (مَا مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرًّا مِنْ بَطْنٍ بِحَسْبِ ابْنِ آدَمَ لُقَيْمَاتٍ يُقِمْنَ صُلْبَهُ فَإِنْ كَانَ لَا مَحَالَةَ فَثُلُثٌ لِطَعَامِهِ وَثُلُثٌ لِشَرَابِهِ وَثُلُثٌ لِنَفَسِهِ (. خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِي كَرِبَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَوْ سَمِعَ بُقْرَاطُ هَذِهِ الْقِسْمَةَ لَعَجِبَ مِنْ هَذِهِ الْحِكْمَةِ. وَيُذْكَرُ أَنَّ الرَّشِيدَ كَانَ لَهُ طَبِيبٌ نَصْرَانِيٌّ حَاذِقٌ فَقَالَ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ: لَيْسَ فِي كِتَابِكُمْ مِنْ عِلْمِ الطب شي، وَالْعِلْمُ عِلْمَانِ: عِلْمُ الْأَدْيَانِ وَعِلْمُ الْأَبَدَانِ. فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ: قَدْ جَمَعَ اللَّهُ الطِّبَّ كُلَّهُ فِي نِصْفِ آيَةٍ مِنْ كِتَابِنَا. فَقَالَ لَهُ: مَا هِيَ؟ قَالَ قَوْلُهُ ﷿:" وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا". فَقَالَ النَّصْرَانِيُّ: وَلَا يُؤْثَرُ عن رسولكم شي مِنَ الطِّبِّ. فَقَالَ عَلِيٌّ: جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطِّبَّ فِي أَلْفَاظٍ يَسِيرَةٍ. قَالَ: مَا هِيَ؟ قَالَ: (الْمَعِدَةُ بَيْتُ الْأَدْوَاءِ وَالْحِمْيَةُ رَأْسُ كُلِّ دَوَاءٍ وَأَعْطِ كُلَّ جَسَدٍ مَا عَوَّدْتَهُ). فَقَالَ النَّصْرَانِيُّ: مَا تَرَكَ كِتَابُكُمْ وَلَا نَبِيُّكُمْ لِجَالِينُوسَ طِبًّا. قُلْتُ: وَيُقَالُ إِنَّ مُعَالَجَةَ الْمَرِيضِ نِصْفَانِ: نِصْفٌ دَوَاءٌ وَنِصْفٌ حمية: فإن اجتمعا فكأنك بالمريض قد برأ وصح. وإلا فالحمية به أولى، إذ يَنْفَعُ دَوَاءٌ مَعَ تَرْكِ الْحِمْيَةِ. وَلَقَدْ تَنْفَعُ الْحِمْيَةُ مَعَ تَرْكِ الدَّوَاءِ. وَلَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَصْلُ كُلِّ دَوَاءٍ الْحِمْيَةُ). وَالْمَعْنِيُّ بِهَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّهَا تُغْنِي عَنْ كُلِّ دَوَاءٍ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ: إِنَّ الْهِنْدَ جُلُّ مُعَالَجَتِهِمُ الْحِمْيَةُ، يَمْتَنِعُ الْمَرِيضُ عَنِ الْأَكْلِ وَالشَّرَابِ وَالْكَلَامِ عِدَّةَ أَيَّامٍ فَيَبْرَأُ وَيَصِحُّ. الْخَامِسَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الْكَافِرُ يَأْكُلُ فِي سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ وَالْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِي مِعًى وَاحِدٍ). وَهَذَا مِنْهُ صَلَّى الله

... ve yaşlar ve iki yemek [hakkındadır]. Sonra şöyle denilmiştir: Az yemenin pek çok faydası vardır; bunlardan bazıları insanın bedeninin daha sağlıklı, hafızasının daha güçlü, anlayışının daha keskin, uykusunun daha az ve nefsinin daha dinç olmasıdır. Çok yemenin sonucunda ise midenin tıka basa dolması ve hazımsızlığın kokuşması söz konusudur; bundan da çeşitli hastalıklar doğar, böylece [çok yiyen kimse] az yiyenin ihtiyaç duyduğundan daha fazla tedaviye muhtaç olur. Bazı hekimler şöyle demiştir: "En büyük ilaç, gıdayı ölçülü almaktır." Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hekimlerin sözüne ihtiyaç bırakmayacak derecede bu manayı açık ve tatmin edici bir şekilde beyan etmiş ve şöyle buyurmuştur: « مَا مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرًّا مِنْ بَطْنٍ بِحَسْبِ ابْنِ آدَمَ لُقَيْمَاتٍ يُقِمْنَ صُلْبَهُ فَإِنْ كَانَ لَا مَحَالَةَ فَثُلُثٌ لِطَعَامِهِ وَثُلُثٌ لِشَرَابِهِ وَثُلُثٌ لِنَفَسِهِ » «Âdemoğlu karnından daha şerli bir kap doldurmamıştır. Âdemoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yeter. Şayet mutlaka [fazla yemesi] gerekiyorsa; üçte biri yemeğine, üçte biri içeceğine, üçte biri de nefesine [ayrılsın].» Bunu Tirmizî, Mikdâm b. Ma'dîkerib hadisinden tahric etmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Hipokrat bu taksimatı işitseydi bu hikmete hayran kalırdı. Anlatıldığına göre Hârûnürreşîd'in mâhir Hristiyan bir tabibi vardı. [Bu tabip] Ali b. el-Hüseyn'e şöyle dedi: "Kitabınızda tıp ilminden hiçbir şey yoktur; halbuki ilim ikidir: Dinler ilmi ve bedenler ilmi." Ali ona: "Allah, tıbbın tamamını Kitabımızdaki yarım bir ayette toplamıştır" dedi. [Tabip] ona: "O nedir?" deyince, O da Allah Azze ve Celle'nin: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا } “Yiyin, için fakat israf etmeyin” buyruğudur dedi. Hristiyan tabip: "Peygamberinizden de tıbba dair bir şey nakledilmemiştir" deyince Ali: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tıbbı pek az sözde toplamıştır" dedi. [Tabip]: "Onlar nelerdir?" deyince Ali şöyle dedi: « الْمَعِدَةُ بَيْتُ الْأَدْوَاءِ وَالْحِمْيَةُ رَأْسُ كُلِّ دَوَاءٍ وَأَعْطِ كُلَّ جَسَدٍ مَا عَوَّدْتَهُ » «Mide hastalıkların evidir, perhiz her devanın başıdır ve her bedene alıştırdığın şeyi ver.» Bunun üzerine Hristiyan tabip: "Kitabınız da Peygamberiniz de Câlînûs'a (Galen'e) hiçbir tıp [bilgisi] bırakmamış!" dedi. Derim ki: Hastanın tedavisinin iki yarıdan oluştuğu söylenir: Yarısı ilaç, yarısı perhizdir. Eğer bu ikisi bir araya gelirse hasta hemen şifa bulup iyileşir. Aksi takdirde perhiz [ilaca nispetle] ona daha önceliklidir; zira perhiz terk edildiğinde hiçbir ilaç fayda vermez. İlaç terk edilse bile perhiz fayda sağlayabilir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَصْلُ كُلِّ دَوَاءٍ الْحِمْيَةُ » «Her devanın aslı perhizdir.» Bundan kastedilen —Allah en iyisini bilir ya— perhizin her türlü ilaca ihtiyaç bırakmayacak derecede yeterli oluşudur. Bu sebeple şöyle denilir: Hintlilerin tedavisinin çoğu perhizdir; hasta birkaç gün boyunca yeme, içme ve konuşmaktan geri durur da şifa bulup iyileşir. Beşincisi - Müslim, İbn Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « الْكَافِرُ يَأْكُلُ فِي سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ وَالْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِي مِعًى وَاحِدٍ » «Kâfir yedi bağırsakla yer, mümin ise tek bir bağırsakla yer.» Bu, Peygamber sallallâhu...

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَضٌّ عَلَى التَّقْلِيلِ مِنَ الدُّنْيَا وَالزُّهْدِ فِيهَا وَالْقَنَاعَةِ بِالْبُلْغَةِ. وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَمْتَدِحُ بِقِلَّةِ الْأَكْلِ وَتَذُمُّ بِكَثْرَتِهِ. كَمَا قَالَ قَائِلُهُمْ:

aleyhi ve sellem dünyalığı azaltmaya, onda zahit olmaya ve yetecek kadarıyla kanaat etmeye bir teşviktir. Araplar az yemekle övünür, çok yemeyi ise yererlerdi. Nitekim şairlerinden birinin şöyle dediği gibi:

تَكْفِيهِ فِلْذَةُ كَبِدٍ إِنْ أَلَمَّ بِهَا ... مِنَ الشِّوَاءِ وَيُرْوِي شُرْبَهُ الْغُمَرُ

Kızartılmış ciğerden bir parça ona uğrarsa yeter ... içeceği bir kadeh de onu suya kandırır.

وَقَالَتْ أَمُّ زَرْعٍ فِي ابْنِ أَبِي زَرْعٍ: وَيُشْبِعُهُ ذِرَاعُ الْجَفْرَةِ. وَقَالَ حَاتِمٌ الطَّائِيُّ يَذُمُّ بِكَثْرَةِ الْأَكْلِ:

Ümmü Zer' de Ebû Zer'in oğlu hakkında: "Onu dişi bir oğlağın kolu doyurur" demiştir. Hâtim et-Tâî de çok yemeyi yererek şöyle demiştir:

فَإِنَّكَ إِنْ أَعْطَيْتَ بَطْنَكَ سُؤْلَهُ ... وَفَرْجَكَ نَالَا مُنْتَهَى الذَّمِّ أجمعا

Şayet karnına istediğini verirsen ... ve apış arana uyarsan, ikisi birden kınanmanın son noktasına ulaşırlar.

وقال الخطاب: مَعْنَى قَوْلِهِ ﷺ): الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِي مِعًى وَاحِدٍ أَنَّهُ يَتَنَاوَلُ دُونَ شِبَعِهِ، وَيُؤْثِرُ عَلَى نَفْسِهِ وَيُبْقِي مِنْ زَادِهِ لِغَيْرِهِ، فَيُقْنِعُهُ مَا أَكَلَ. وَالتَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ ﵇: (وَالْكَافِرُ يَأْكُلُ فِي سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ) لَيْسَ عَلَى عُمُومِهِ، لِأَنَّ الْمُشَاهَدَةَ تَدْفَعُهُ، فَإِنَّهُ قَدْ يُوجَدُ كَافِرٌ أَقَلُّ أَكْلًا مِنْ مُؤْمِنٍ، وَيُسْلِمُ الْكَافِرُ فَلَا يَقِلُّ أَكْلُهُ وَلَا يَزِيدُ. وَقِيلَ: هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مُعَيَّنٍ. ضَافَ النَّبِيَّ ﷺ ضَيْفٌ كَافِرٌ يُقَالُ: إِنَّهُ الْجَهْجَاهُ الْغِفَارِيُّ. وَقِيلَ: ثُمَامَةُ بْنُ أَثَالٍ. وَقِيلَ: نَضْلَةُ بْنُ عَمْرٍو الْغِفَارِيُّ. وَقِيلَ: بَصْرَةُ بْنُ أَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيُّ. فَشَرِبَ حِلَابَ سَبْعِ شِيَاهٍ، ثُمَّ إِنَّهُ أَصْبَحَ فَأَسْلَمَ فَشَرِبَ حِلَابَ شَاةٍ فَلَمْ يَسْتَتِمَّهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ. فَكَأَنَّهُ قَالَ: هَذَا الْكَافِرُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْقَلْبَ لَمَّا تَنَوَّرَ بِنُورِ التَّوْحِيدِ نَظَرَ إِلَى الطَّعَامِ بِعَيْنِ التَّقَوِّي عَلَى الطَّاعَةِ، فَأَخَذَ مِنْهُ قَدْرَ الْحَاجَةِ، وَحِينَ كَانَ مُظْلِمًا بِالْكُفْرِ كَانَ أَكْلُهُ كَالْبَهِيمَةِ تَرْتَعُ حَتَّى تَثْلِطَ. وَاخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْأَمْعَاءِ، هَلْ هِيَ حَقِيقَةٌ أم لا؟ فقبل حَقِيقَةٌ، وَلَهَا أَسْمَاءٌ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالطِّبِّ وَالتَّشْرِيحِ. وَقِيلَ: هِيَ كِنَايَاتٌ عَنْ أَسْبَابٍ سَبْعَةٍ يَأْكُلُ بِهَا النَّهِمُ: يَأْكُلُ لِلْحَاجَةِ وَالْخَبَرِ وَالشَّمِّ وَالنَّظَرِ وَاللَّمْسِ وَالذَّوْقِ وَيَزِيدُ اسْتِغْنَامًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنْ يَأْكُلَ أَكْلَ مَنْ لَهُ سَبْعَةُ أَمْعَاءٍ. وَالْمُؤْمِنُ بِخِفَّةِ أَكْلِهِ يَأْكُلُ أَكْلَ مَنْ ليس له إلا معى واحد،

Hattâbî şöyle demiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Mümin tek bir bağırsakla yer» sözünün manası, onun doymadan yemesi, başkalarını kendine tercih etmesi ve azığından başkasına pay bırakmasıdır; böylece yediği [az bir miktar] ona kâfi gelir. İlk yorum ise daha evladır, en doğrusunu Allah bilir. Peygamber'in aleyhisselâm: «Kâfir ise yedi bağırsakla yer» sözü hakkında bunun umumi olmadığı söylenmiştir; zira müşahede (gözlem) bunu reddetmektedir. Çünkü kimi zaman bir kâfirin müminden daha az yediği görülür; bazen de kâfir Müslüman olur da yemesi ne azalır ne de artar. Bir diğer görüşe göre bu ifade muayyen bir şahsa işarettir. Zira Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kâfir bir misafir konuk olmuştu. Bu kişinin el-Cehcâh el-Gıfârî olduğu söylenmiştir. Sümâme b. Üsâl olduğu da söylenmiştir. Nadle b. Amr el-Gıfârî olduğu da söylenmiştir. Basra b. Ebî Basra el-Gıfârî olduğu da söylenmiştir. Bu şahıs yedi koyunun sütünü içmişti; sabah olunca Müslüman oldu ve [bu kez] tek bir koyunun sütünü içip onu dahi bitiremedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözü söyledi. Sanki: "[İşte] bu kâfir [böyle yer]" buyurmuş gibidir. En doğrusunu Allah bilir. Şöyle de denilmiştir: Kalp tevhid nuruyla aydınlandığında yemeğe taat üzere güç kazanma gözüyle bakmış ve ondan sadece ihtiyaç miktarınca almıştır. Kâfirlikle karanlık olduğu vakit ise onun yemesi, sulu dışkı çıkarıncaya kadar otlayan hayvanın yemesi gibiydi. Bu bağırsaklar hakkında bunların hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre hakikattir ve tıp ile anatomi/teşrih ehli nezdinde bilinen isimleri vardır. Bir diğer görüşe göre ise obur kimsenin kendisi sebebiyle yediği yedi sebepten kinayedir: [Obur kişi] ihtiyaç için, işitme/haber için, koklama, görme, dokunma ve tatma için yer; bir de ganimet bilerek [daha da] artırır. Bir başka görüşe göre manası şudur: [Kâfir] yedi bağırsağı olan bir kimsenin yiyişi gibi yer. Mümin ise az yemesi sebebiyle tek bir bağırsağı olan kimsenin yiyişi gibi yer,

فَيُشَارِكُ الْكَافِرَ بِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ أَكْلِهِ، وَيَزِيدُ الْكَافِرُ عَلَيْهِ بِسَبْعَةِ أَمْثَالٍ. وَالْمِعَى فِي هَذَا الْحَدِيثِ هُوَ الْمَعِدَةُ. السَّادِسَةُ- وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ لِلْإِنْسَانِ غَسْلُ الْيَدِ قَبْلَ الطَّعَامِ وَبَعْدَهُ، لِقَوْلِهِ ﵇: (الْوُضُوءُ قَبْلَ الطَّعَامِ وَبَعْدَهُ بَرَكَةٌ). وَكَذَا فِي التَّوْرَاةِ. رَوَاهُ زَاذَانُ عَنْ سَلْمَانَ. وَكَانَ مَالِكٌ يَكْرَهُ غَسْلَ الْيَدِ النَّظِيفَةِ. وَالِاقْتِدَاءُ بِالْحَدِيثِ أَوْلَى. وَلَا يَأْكُلُ طَعَامًا حَتَّى يَعْرِفَ أَحَارًّا هُوَ أَمْ بَارِدًا؟ فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ حَارًّا فَقَدْ يَتَأَذَّى. وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (أَبْرِدُوا بِالطَّعَامِ فَإِنَّ الْحَارَّ غَيْرُ ذِي بَرَكَةٍ) حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ وَلَا يَشُمُّهُ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَمَلِ الْبَهَائِمِ، بَلْ إِنِ اشْتَهَاهُ أَكَلَهُ، وَإِنْ كَرِهَهُ تَرَكَهُ، وَيُصَغِّرُ اللُّقْمَةَ وَيُكْثِرُ مَضْغَهَا لِئَلَّا يُعَدَّ شَرِهًا. وَيُسَمِّي اللَّهَ تَعَالَى فِي أَوَّلِهِ وَيَحْمَدُهُ فِي آخِرِهِ. وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَرْفَعَ صَوْتَهُ بِالْحَمْدِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ جُلَسَاؤُهُ قَدْ فَرَغُوا مِنَ الْأَكْلِ، لِأَنَّ فِي رَفْعِ الصَّوْتِ مَنْعًا لَهُمْ مِنَ الْأَكْلِ. وَآدَابُ الْأَكْلِ كَثِيرَةٌ، هَذِهِ جُمْلَةٌ مِنْهَا. وَسَيَأْتِي بَعْضُهَا فِي سُورَةِ" هُودٍ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَلِلشَّرَابِ أَيْضًا آدَابٌ مَعْرُوفَةٌ، تَرَكْنَا ذِكْرَهَا لِشُهْرَتِهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ بِيَمِينِهِ وَإِذَا شَرِبَ فَلْيَشْرَبْ بِيَمِينِهِ فَإِنَّ الشيطان يأكل بشمال وَيَشْرَبُ بِشِمَالِهِ). السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تُسْرِفُوا" أَيْ فِي كَثْرَةِ الْأَكْلِ، وَعَنْهُ يَكُونُ كَثْرَةُ الشُّرْبِ، وَذَلِكَ يُثْقِلُ الْمَعِدَةَ، وَيُثَبِّطُ الْإِنْسَانَ عَنْ خِدْمَةِ رَبِّهِ، وَالْأَخْذِ بِحَظِّهِ مِنْ نَوَافِلِ الْخَيْرِ. فَإِنْ تَعَدَّى ذَلِكَ إِلَى مَا فَوْقَهُ مِمَّا يَمْنَعُهُ الْقِيَامَ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ حَرُمَ عَلَيْهِ، وَكَانَ قَدْ أَسْرَفَ فِي مَطْعَمِهِ وَمَشْرَبِهِ. رَوَى أَسَدُ بْنُ مُوسَى مِنْ حَدِيثِ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَكَلْتُ ثَرِيدًا بِلَحْمٍ سَمِينٍ، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وَأَنَا أَتَجَشَّى، فَقَالَ: (اكْفُفْ عَلَيْكَ مِنْ جُشَائِكَ أَبَا جُحَيْفَةَ فَإِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ شِبَعًا فِي الدُّنْيَا أَطْوَلُهُمْ جُوعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ (. فَمَا أَكَلَ أَبُو جُحَيْفَةَ بِمِلْءِ بَطْنِهِ حَتَّى فَارَقَ الدُّنْيَا، وَكَانَ إِذَا تَغَدَّى لَا يَتَعَشَّى، وَإِذَا تَعَشَّى لا يتغدى.

[Böylece mümin], kâfirin yediğinin cüzlerinden bir cüz ile ona ortak olur; kâfir ise ona göre yedi kat fazlasını yer. Bu hadisteki bağırsak (el-mi‘â) kelimesinden kasıt midedir. Altıncı [Mesele]- Bu husus sabit olduğuna göre bil ki, Peygamber'in aleyhisselâm: «(الْوُضُوءُ قَبْلَ الطَّعَامِ وَبَعْدَهُ بَرَكَةٌ) Yemekten önce ve sonra abdest (el yıkamak) berekettir.» buyruğu sebebiyle kişinin yemekten önce ve sonra elini yıkaması müstehaptır. Tevrat'ta da böyledir. Bunu Zâzân, Selmân'dan rivayet etmiştir. Mâlik ise temiz elin yıkanmasını mekruh görürdü. Ancak hadise uymak daha evladır. Sıcak mı yoksa soğuk mu olduğunu bilmedikçe yemeği yememelidir; zira sıcak olursa eziyet verebilir. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «(أَبْرِدُوا بِالطَّعَامِ فَإِنَّ الْحَارَّ غَيْرُ ذِي بَرَكَةٍ) Yemeği soğutun; çünkü sıcak olanda bereket yoktur.» Bu, sahih bir hadistir ve Bakara [suresi tefsirinde] geçmişti. Yemeği koklamamalıdır; zira bu hayvanların işidir. Bilakis canı çekerse yer, hoşlanmazsa bırakır. Obur sayılmamak için lokmayı küçültür ve çokça çiğner. Başında Allah Teâlâ'nın ismini anar (besmele çeker), sonunda ise O'na hamdeder. Beraberindekiler yemekten el çekmedikçe hamd ederken sesini yükseltmemelidir; çünkü sesin yükseltilmesi onların yemek yemesine engel olabilir. Yemek adabı çoktur, bunlar onlardan bir kısmıdır. Bir kısmı da inşâallahu teâlâ Hûd suresinde gelecektir. İçeceğin de bilinen edepleri vardır; meşhur olduğu için zikretmeyi bıraktık. Sahîh-i Müslim'de İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «(إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ بِيَمِينِهِ وَإِذَا شَرِبَ فَلْيَشْرَبْ بِيَمِينِهِ فَإِنَّ الشيطان يأكل بشمال وَيَشْرَبُ بِشِمَالِهِ) Biriniz yediği zaman sağıyla yesin, içtiği zaman da sağıyla içsin. Çünkü şeytan soluyla yer ve soluyla içer.» Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin” buyruğu, çok yemek hususundadır. Çok yemekten de çok içmek meydana gelir; bu da mideyi ağırlaştırır, insanı Rabbine kulluk etmekten ve nafile hayırlardan nasibini almaktan alıkoyar. Şayet bu durum, üzerine vacip olan vazifeleri yapmasına engel olacak dereceye varırsa bu ona haram olur ve yiyeceğinde ve içeceğinde israf etmiş sayılır. Esed b. Mûsâ'nın Avn b. Ebî Cuhayfe'den, onun da babasından rivayet ettiğine göre babası şöyle demiştir: Yağlı etli bir tirit yedim ve geğirerek Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına vardım. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «(اكْفُفْ عَلَيْكَ مِنْ جُشَائِكَ أَبَا جُحَيْفَةَ فَإِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ شِبَعًا فِي الدُّنْيَا أَطْوَلُهُمْ جُوعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ) Ebû Cuhayfe! Geğirmene engel ol; çünkü dünyada insanların en çok doyanları, kıyamet gününde en uzun süre aç kalacak olanlarıdır.» Bundan sonra Ebû Cuhayfe dünyadan ayrılıncaya kadar karnını tıka basa doyuracak şekilde yemedi; öğle yemeği yediğinde akşam yemeği yemez, akşam yemeği yediğinde de öğle yemeği yemezdi.

قُلْتُ: وَقَدْ يَكُونُ هَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِي مِعًى وَاحِدٍ) أَيِ التَّامُّ الْإِيمَانِ، لِأَنَّ مَنْ حَسُنَ إِسْلَامُهُ وَكَمُلَ إِيمَانُهُ كَأَبِي جُحَيْفَةَ تَفَكَّرَ فِيمَا يَصِيرُ إِلَيْهِ مِنْ أَمْرِ الْمَوْتِ وَمَا بَعْدَهُ، فَيَمْنَعُهُ الْخَوْفُ وَالْإِشْفَاقُ مِنْ تِلْكَ الْأَهْوَالِ مِنِ اسْتِيفَاءِ شَهَوَاتِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مَعْنَى" وَلا تُسْرِفُوا" لَا تَأْكُلُوا حَرَامًا. وَقِيلَ: (مِنَ السَّرَفِ أَنْ تَأْكُلَ كُلَّ مَا اشْتَهَيْتَ). رَوَاهُ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. وَقِيلَ: مِنَ الْإِسْرَافِ الْأَكْلُ بَعْدَ الشِّبَعِ. وَكُلُّ ذَلِكَ مَحْظُورٌ. وَقَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ لَا تَأْكُلْ شِبَعًا فَوْقَ شِبَعٍ، فَإِنَّكَ أَنْ تَنْبِذَهُ لِلْكَلْبِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَأْكُلَهُ. وَسَأَلَ سَمُرَةُ بْنُ جُنْدَبٍ عَنِ ابْنِهِ مَا فَعَلَ؟ قَالُوا: بَشِمَ الْبَارِحَةَ. قَالَ: بَشِمَ! فَقَالُوا: نَعَمْ. قَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَوْ مَاتَ مَا صَلَّيْتُ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْعَرَبَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ دَسِمًا فِي أَيَّامِ حَجِّهِمْ، وَيَكْتَفُونَ بِالْيَسِيرِ مِنَ الطَّعَامِ، وَيَطُوفُونَ عُرَاةً. فَقِيلَ لَهُمْ:" خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا" فِي تَحْرِيمِ مَا لَمْ يُحَرَّمْ عَلَيْكُمْ.

Derim ki: Peygamber'in aleyhisselâm: "Mümin tek bir bağırsakla yer" sözünün manası bu olabilir; yani imanı kâmil olan mümin [böyle yapar]. Zira İslâm'ı güzelleşen ve Ebû Cuhayfe gibi imanı kemale eren kimse, ölümden sonra başına gelecekleri düşünür de o korkulardan ve endişelerden ötürü duyduğu çekinme, onun şehvetlerini sonuna kadar tatmasına engel olur. En doğrusunu Allah bilir. İbn Zeyd şöyle demiştir: "وَلا تُسْرِفُوا" buyruğunun manası: Haram yemeyin, demektir. Şöyle de denilmiştir: "Her canının çektiğini yemen israftandır." Bunu Enes b. Mâlik Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiş, İbn Mâce de Sünen'inde tahriç etmiştir. Doyduktan sonra yemenin de israftan olduğu söylenmiştir. Bütün bunlar yasaktır. Lokmân oğluna şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Doygunluk üzerine doygunluk yeme; zira onu köpeğe atman senin yemenden daha hayırlıdır." Semure b. Cündeb oğlunun ne yaptığını sordu, "Dün gece tıka basa doyup tıkandı" dediler. "Tıkandı mı!" dedi. "Evet" dediler. Şöyle dedi: "Şayet ölseydi onun cenaze namazını kılmazdım." Câhiliye döneminde Arapların hac günlerinde yağlı bir şey yemedikleri, pek az yiyecekle yetindikleri ve çıplak tavaf ettikleri söylenmiştir. Bunun üzerine onlara: "Her secde yerinde ziynetinizi takının, yiyin, için fakat size haram kılınmamış şeyleri haram kılmak suretiyle israf etmeyin" denilmiştir.

[سورة الأعراف (٧): آية ٣٢]

[A'râf Sûresi (7): 32. Ayet]

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٣٢)

{ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٣٢) } “De ki: 'Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kıldı?' De ki: 'Onlar dünya hayatında inananlar içindir; kıyamet gününde ise yalnızca onlara aittir.' İşte biz bilen bir topluluk için ayetleri böyle açıklarız. (32)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ) بَيَّنَ أَنَّهُمْ حَرَّمُوا مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ مَا لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَالزِّينَةُ هُنَا الْمَلْبَسُ الْحَسَنُ، إِذَا قَدَرَ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ. وَقِيلَ: جَمِيعُ الثِّيَابِ، كَمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ: إِذَا وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَوْسِعُوا. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ شَيْخِ مَالِكٍ ﵃ أَنَّهُ كَانَ يَلْبَسُ كِسَاءَ خَزٍّ بِخَمْسِينَ دِينَارًا، يَلْبَسُهُ فِي الشِّتَاءِ، فَإِذَا كَانَ فِي الصَّيْفِ تَصَدَّقَ بِهِ، أَوْ بَاعَهُ فَتَصَدَّقَ بِثَمَنِهِ، وكان يلبس في الصيف

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ } “De ki: 'Allah'ın ziynetini kim haram kıldı?'” buyruğudur. [Yüce Allah], onların, Allah'ın kendilerine haram kılmadığı şeyleri kendi kendilerine haram kıldıklarını açıklamıştır. Buradaki ziynet; sahibinin gücü yettiğinde [giydiği] güzel elbisedir. Bunun bütün elbiseler olduğu da söylenmiştir; nitekim Ömer'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Allah size genişlik verince siz de geniş davranın.» Bu [rivayet] daha önce geçmişti. Mâlik'in hocası Ali b. el-Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anhümâ] rivayet edildiğine göre kendisi kışın giydiği elli dinarlık bir ipek/yün (hazz) kaftan giyerdi; yaz olunca da onu sadaka olarak bağışlar veya satıp parasını sadaka verirdi. Yazın ise...

ثوبين من متاع بمصر مُمَشَّقَيْنِ وَيَقُولُ:" قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ". الثَّانِيَةُ- وَإِذَا كَانَ هَذَا فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى لِبَاسِ الرَّفِيعِ مِنَ الثِّيَابِ، وَالتَّجَمُّلِ بِهَا فِي الْجُمَعِ وَالْأَعْيَادِ، وَعِنْدَ لِقَاءِ النَّاسِ وَمُزَاوَرَةِ الْإِخْوَانِ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: كَانَ الْمُسْلِمُونَ إِذَا تَزَاوَرُوا تَجَمَّلُوا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ رَأَى حُلَّةً سِيَرَاءَ تُبَاعُ عِنْدَ بَابِ الْمَسْجِدِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوِ اشْتَرَيْتَهَا لِيَوْمِ الْجُمُعَةِ وَلِلْوُفُودِ إِذَا قَدِمُوا عَلَيْكَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إنما يلبس هذا من لأخلاق لَهُ فِي الْآخِرَةِ). فَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ ذِكْرَ التجمل، فَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ ذِكْرَ التَّجَمُّلِ، وَإِنَّمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ كَوْنَهَا سِيَرَاءَ. وَقَدِ اشْتَرَى تَمِيمٌ الدَّارِيُّ حُلَّةً بِأَلْفِ دِرْهَمٍ كَانَ يُصَلِّي فِيهَا. وَكَانَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ يَلْبَسُ الثِّيَابَ الْعَدَنِيَّةَ الْجِيَادَ. وَكَانَ ثَوْبُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ يُشْتَرَى بِنَحْوِ الدِّينَارِ. أَيْنَ هَذَا مِمَّنْ يَرْغَبُ عَنْهُ وَيُؤْثِرُ لِبَاسَ الْخَشِنِ مِنَ الْكَتَّانِ وَالصُّوفِ مِنَ الثِّيَابِ. وَيَقُولُ:" وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ" هَيْهَاتَ! أَتَرَى مَنْ ذَكَرْنَا تَرَكُوا لِبَاسَ التَّقْوَى، لَا وَاللَّهِ! بَلْ هُمْ أَهْلُ التَّقْوَى وَأُولُو الْمَعْرِفَةِ وَالنُّهَى، وَغَيْرُهُمْ أَهْلُ دَعْوَى، وَقُلُوبُهُمْ خَالِيَةٌ مِنَ التَّقْوَى. قَالَ خَالِدُ بْنُ شَوْذَبَ: شَهِدْتُ الْحَسَنَ وَأَتَاهُ فَرْقَدٌ، فَأَخَذَهُ الْحَسَنُ بِكِسَائِهِ فَمَدَّهُ إِلَيْهِ وَقَالَ: يَا فُرَيْقِدُ، يَا بْنَ أُمِّ فُرَيْقِدٍ، إِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ فِي هَذَا الْكِسَاءِ، إِنَّمَا الْبِرُّ مَا وَقَرَ فِي الصَّدْرِ وَصَدَّقَهُ الْعَمَلُ. وَدَخَلَ أَبُو مُحَمَّدٍ ابْنُ أَخِي مَعْرُوفٍ الْكَرْخِيِّ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ بْنِ يَسَارٍ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ صُوفٌ، فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ، صَوَّفْتَ قَلْبَكَ أَوْ جِسْمَكَ؟ صَوِّفْ قَلْبَكَ وَالْبَسِ الْقُوهِيَّ عَلَى الْقُوهِيِّ. وَقَالَ رَجُلٌ لِلشِّبْلِيِّ: قَدْ وَرَدَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِكَ وَهُمْ فِي الْجَامِعِ، فَمَضَى فَرَأَى عَلَيْهِمُ الْمُرَقَّعَاتِ وَالْفُوَطَ، فَأَنْشَأَ يَقُولُ:

kırmızı kille boyanmış Mısır dokuması iki kumaş giyer ve: "قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ" ayetini okurdu. İkincisi - Bu böyle olunca ayet; değerli elbiseler giymeye, cuma ve bayramlarda, insanlarla karşılaşıldığında ve kardeşler ziyaret edildiğinde güzel giyinmeye delalet etmiştir. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Müslümanlar birbirlerini ziyaret ettiklerinde güzel giyinirlerdi. Sahîh-i Müslim'de Ömer b. el-Hattâb hadisinden rivayet edildiğine göre o, mescid kapısının yanında satılmakta olan ipekli bir takım elbise gördü de: "Ey Allah'ın Resûlü! Cuma günü için ve sana heyetler geldiğinde giymek üzere bunu satın alsan olmaz mı?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu ancak ahirette nasibi olmayan kimse giyer" buyurdu. Peygamber onun güzel giyinmeyi zikretmesini inkâr etmedi; sadece onun ipekli olmasını inkâr etti. Temîm ed-Dârî içinde namaz kıldığı bin dirhemlik bir takım elbise satın almıştı. Mâlik b. Dînâr Aden mamulü kaliteli elbiseler giyerdi. Ahmed b. Hanbel'in elbisesi yaklaşık bir dinara satın alınırdı. Nerede bu durum, nerede bundan yüz çevirip kaba keten ve yün elbise giymeyi tercih edenlerin hali! Üstelik onlar: "وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ" (Takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır) derler. Heyhat! Zikrettiğimiz bu zatların takva elbisesini terk ettiklerini mi sanıyorsun? Hayır, Allah'a yemin olsun ki! Bilakis onlar takva ehli, marifet ve akıl sahipleridir; diğerleri ise iddia ehlidir ve kalpleri takvadan uzaktır. Hâlid b. Şevzeb şöyle demiştir: Hasan'ın yanındaydım, Ferkad onun yanına geldi. Hasan onun cübbesinden tutup kendine doğru çekti ve: "Ey Fıreykıd! Ey Fıreykıd'ın anasının oğlu! İyilik bu cübbeyle olmaz; iyilik ancak kalpte yer eden ve amelin doğruladığı şeydir" dedi. Ma'rûf el-Kerhî'nin yeğeni Ebû Muhammed, üzerinde yün bir cübbe ile Ebu'l-Hasan b. Yessâr'ın yanına girdi. Ebu'l-Hasan ona: "Ey Ebû Muhammed! Kalbini mi yünle kapladın (tasavvufa erdirdin) yoksa bedenini mi? Kalbini yünle kapla da kûhî kumaşının üstüne kûhî kumaş giy" dedi. Bir adam Şiblî'ye: "Arkadaşlarından bir grup geldi, camidedirler" dedi. O da gidip üzerlerinde yamalı hırkalar ve peştamallar gördü; bunun üzerine şu beyti okumaya başladı:

أَمَّا الْخِيَامُ فَإِنَّهَا كَخِيَامِهِمْ ... وَأَرَى نِسَاءَ الْحَيِّ غير نسائه

Çadırlara gelince, onlar onların çadırları gibidir... Fakat kabilenin kadınlarını onların kadınlarından farklı görüyorum.

قَالَ أَبُو الْفَرَجِ بْنُ الْجَوْزِيِّ ﵀: وأنا أكره ليس الْفُوَطِ وَالْمُرَقَّعَاتِ لِأَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ لُبْسِ السَّلَفِ، وَإِنَّمَا كَانُوا يُرَقِّعُونَ ضَرُورَةً. وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَتَضَمَّنُ ادِّعَاءَ الْفَقْرِ، وَقَدْ أُمِرَ الْإِنْسَانُ أَنْ يُظْهِرَ أَثَرَ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ. وَالثَّالِثُ- إِظْهَارُ التَّزَهُّدِ، وَقَدْ أُمِرْنَا بِسَتْرِهِ. وَالرَّابِعُ- أَنَّهُ تَشَبُّهٌ بِهَؤُلَاءِ الْمُتَزَحْزِحِينَ عَنِ الشَّرِيعَةِ. وَمَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: وَلَقَدْ أَخْطَأَ مَنْ آثَرَ لِبَاسَ الشَّعْرِ وَالصُّوفِ عَلَى لِبَاسِ الْقُطْنِ وَالْكَتَّانِ مَعَ وُجُودِ السَّبِيلِ إِلَيْهِ من حله. ومن أكل البقول والعدس وأختاه عَلَى خُبْزِ الْبُرِّ. وَمَنْ تَرَكَ أَكْلَ اللَّحْمِ خوفا من عارض شهوة النساء. وسيل بِشْرُ بْنُ الْحَارِثِ عَنْ لُبْسِ الصُّوفِ، فَشَقَّ عَلَيْهِ وَتَبَيَّنَتِ الْكَرَاهَةُ فِي وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ: لُبْسُ الْخَزِّ وَالْمُعَصْفَرِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ لُبْسِ الصُّوفِ فِي الْأَمْصَارِ. وَقَالَ أَبُو الْفَرَجِ: وَقَدْ كَانَ السَّلَفُ يَلْبَسُونَ الثِّيَابَ الْمُتَوَسِّطَةَ، لَا الْمُتَرَفِّعَةَ وَلَا الدُّونَ، وَيَتَخَيَّرُونَ أَجْوَدَهَا لِلْجُمُعَةِ وَالْعِيدِ وَلِلِقَاءِ الْإِخْوَانِ، وَلَمْ يَكُنْ تَخَيُّرُ الْأَجْوَدِ عِنْدَهُمْ قَبِيحًا. وَأَمَّا اللِّبَاسُ الَّذِي يُزْرِي بِصَاحِبِهِ فَإِنَّهُ يَتَضَمَّنُ إِظْهَارَ الزُّهْدِ وَإِظْهَارَ الْفَقْرِ، وَكَأَنَّهُ لِسَانُ شَكْوَى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَيُوجِبُ احْتِقَارَ اللَّابِسِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مَكْرُوهٌ مَنْهِيٌّ عَنْهُ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ تَجْوِيدُ اللِّبَاسِ هَوَى النَّفْسِ وَقَدْ أُمِرْنَا بِمُجَاهَدَتِهَا، وَتَزَيُّنٌ لِلْخَلْقِ وَقَدْ أُمِرْنَا أَنْ تَكُونَ أَفْعَالُنَا لِلَّهِ لَا لِلْخَلْقِ. فَالْجَوَابُ لَيْسَ كُلُّ مَا تَهْوَاهُ النَّفْسُ يُذَمُّ، وَلَيْسَ كُلُّ مَا يُتَزَيَّنُ بِهِ لِلنَّاسِ يُكْرَهُ، وَإِنَّمَا يُنْهَى عَنْ ذَلِكَ إِذَا كَانَ الشَّرْعُ قَدْ نَهَى عَنْهُ أَوْ عَلَى وَجْهِ الرِّيَاءِ فِي بَابِ الدِّينِ. فَإِنَّ الإنسان يجب أَنْ يُرَى جَمِيلًا. وَذَلِكَ حَظٌّ لِلنَّفْسِ لَا يُلَامُ فِيهِ. وَلِهَذَا يُسَرِّحُ شَعْرَهُ وَيَنْظُرُ فِي الْمِرْآةِ وَيُسَوِّي عِمَامَتَهُ وَيَلْبَسُ بِطَانَةَ الثَّوْبِ الْخَشِنَةَ إِلَى دَاخِلٍ وَظِهَارَتَهُ الْحَسَنَةَ إِلَى خَارِجٍ. وَلَيْسَ في شي مِنْ هَذَا مَا يُكْرَهُ وَلَا يُذَمُّ. وَقَدْ رَوَى مَكْحُولٌ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَنْتَظِرُونَهُ عَلَى الْبَابِ، فَخَرَجَ يُرِيدُهُمْ، وَفِي الدَّارِ رَكْوَةٌ فِيهَا مَاءٌ، فَجَعَلَ يَنْظُرُ فِي الْمَاءِ وَيُسَوِّي لِحْيَتَهُ وَشَعْرَهُ. فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَأَنْتَ تَفْعَلُ هَذَا؟ قَالَ: (نَعَمْ إِذَا خَرَجَ الرَّجُلُ إِلَى إِخْوَانِهِ فَلِيُهَيِّئْ مِنْ نَفْسِهِ فَإِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ). وَفِي صَحِيحِ. مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كبر).

Ebu'l-Ferec İbnü'l-Cevzî rahimehullâh şöyle demiştir: Ben fûta (önlük/peştamal) ve yamalı elbiseler (mürakkaa) giymeyi dört gerekçeyle mekruh görüyorum: Birincisi: Bu, selefin giyim tarzından değildir; zira onlar ancak zaruret sebebiyle yama yaparlardı. İkincisi: Bu durum yoksulluk iddiası barındırır; oysa insana, Allah'ın nimetlerinin eserini kendi üzerinde göstermesi emredilmiştir. Üçüncüsü: Zâhidlik taslamaktır; oysa biz bunu gizlemekle emrolunduk. Dördüncüsü: Şeriattan sapan kimselere benzemedir. Kim bir topluluğa benzerse o da onlardandır. Taberî de şöyle demiştir: Helal yoldan temin etme imkânı varken pamuk ve keten giymek yerine kıl ve yün giymeyi tercih eden; buğday ekmeği yerine bakliyat ve mercimek türünü yeğleyen ve kadınlara yönelik şehvet duygusunun kabarmasından korktuğu için et yemeyi terk eden kimse muhakkak ki hata etmiştir. Bişr b. el-Hâris'e yün elbise giymek hakkında sorulmuş, bu soru ona ağır gelmiş ve hoşnutsuzluğu yüzünden belli olmuştur. Ardından şöyle demiştir: "Şehirlerde yün giymektense ipekli-yünlü (hazz) ve safranla boyanmış elbise giymek bana daha sevimlidir." Ebu'l-Ferec şöyle demiştir: Selef ne aşırı lüks ne de çok düşük olan orta hâlli elbiseler giyer; cuma, bayram ve din kardeşleriyle buluşma günleri için elbiselerinin en iyilerini seçerlerdi. En güzelini seçmek onların nezdinde çirkin bir davranış değildi. Kişiyi küçük düşüren elbiseye gelince; bu elbise zühd ve fakirlik gösterisi içerir, âdeta Yüce Allah'tan bir şikâyet dili gibidir ve giyeni küçük düşürmeye sebep olur. Bunların hepsi de mekruhtur ve nehyedilmiştir. Eğer birisi: "Elbisenin iyisini giymek nefsin arzusudur; oysa biz nefisle mücadele etmekle emrolunduk. [Ayrıca bu] insanlara gösteriştir; oysa biz amellerimizin insanlar için değil, Allah için olmasıyla emrolunduk" diyecek olursa, buna şöyle cevap verilir: Nefsin arzuladığı her şey yerilmiş değildir; insanlar için süslenilen her şey de mekruh değildir. Bundan ancak şeriatın yasakladığı veya din konusunda riya kastıyla yapıldığı durumlarda nehyedilir. Zira insan güzel görünmeyi sever. Bu da nefsin kınanmayacak bir payıdır. Bu sebepledir ki kişi saçını tarar, aynaya bakar, sarığını düzeltir ve elbisenin kaba astarını içe, güzel olan dış yüzünü ise dışa getirir. Bunların hiçbirinde mekruh veya yerilmiş bir şey yoktur. Nitekim Mekhûl, Âişe'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir topluluk kapıda onu bekliyorlardı. Onların yanına çıkmak istedi; evin içinde de su bulunan küçük bir kap (rakve) vardı. Suya bakmaya, sakalını ve saçını düzeltmeye başladı. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, sen de mi bunu yapıyorsun?" dedim. Şöyle buyurdu: «Evet, bir kimse kardeşlerinin yanına çıkacağı zaman kendisine çekidüzen versin. Zira Allah güzeldir, güzelliği sever.» Sahîh-i Müslim'de İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kalbinde zerre ağırlığınca kibir bulunan kimse cennete giremez.»

فَقَالَ رَجُلٌ: إِنَّ الرَّجُلَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ ثَوْبُهُ حَسَنًا وَنَعْلُهُ حَسَنَةً. قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ). وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ، تَدُلُّ كُلُّهَا عَلَى النَّظَافَةِ وَحُسْنِ الْهَيْئَةِ. وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ قَالَ حَدَّثَنَا مَنْدَلٌ عَنْ ثَوْرٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُسَافِرُ بِالْمُشْطِ وَالْمِرْآةِ وَالدُّهْنِ وَالسِّوَاكِ وَالْكُحْلِ. وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: مُشْطٌ عَاجٌ يَمْتَشِطُ بِهِ. قَالَ ابْنُ سَعْدٍ: وَأَخْبَرَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ رَبِيعِ بْنِ صُبَيْحٍ عَنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُكْثِرُ دَهْنَ رَأْسِهِ وَيُسَرِّحُ لِحْيَتَهُ بِالْمَاءِ. أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُكْحُلَةٌ يَكْتَحِلُ بِهَا عِنْدَ النَّوْمِ ثَلَاثًا فِي كُلِّ عَيْنٍ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ) الطَّيِّبَاتُ اسْمٌ عَامٌّ لِمَا طَابَ كَسْبًا وَطَعْمًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: يَعْنِي بِالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ مَا حَرَّمَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ وَالْوَصَائِلِ وَالْحَوَامِي. وَقِيلَ: هِيَ كُلُّ مُسْتَلَذٍّ مِنَ الطَّعَامِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَرْكِ الطَّيِّبَاتِ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ اللَّذَّاتِ، فَقَالَ قَوْمٌ: لَيْسَ ذَلِكَ مِنَ الْقُرُبَاتِ، وَالْفِعْلُ وَالتَّرْكُ يَسْتَوِي فِي الْمُبَاحَاتِ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَيْسَ قُرْبَةً فِي ذَاتِهِ، وَإِنَّمَا هُوَ سَبِيلٌ إِلَى الزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا، وَقِصَرِ الْأَمَلِ فِيهَا، وَتَرْكِ التَّكَلُّفِ لِأَجْلِهَا، وَذَلِكَ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، وَالْمَنْدُوبُ قُرْبَةٌ. وَقَالَ آخَرُونَ: وَنُقِلَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَوْلُهُ: لَوْ شِئْنَا لَاتَّخَذْنَا صِلَاءً وَصَلَائِقَ وَصِنَابًا، وَلَكِنِّي سَمِعْتُ اللَّهَ تَعَالَى يَذُمُّ أَقْوَامًا فَقَالَ:" أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا " وَيُرْوَى" صَرَائِقُ" بِالرَّاءِ، وَهُمَا جَمِيعًا الْجَرَادِقُ. وَالصَّلَائِقُ (باللام): ما يلصق مِنَ اللُّحُومِ وَالْبُقُولِ. وَالصِّلَاءُ (بِكَسْرِ الصَّادِ وَالْمَدِّ): الشِّوَاءُ: وَالصِّنَابُ: الْخَرْدَلُ بِالزَّبِيبِ. وَفَرَّقَ آخَرُونَ بَيْنَ حُضُورِ ذَلِكَ كُلِّهِ بِكُلْفَةٍ وَبِغَيْرِ كُلْفَةٍ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ الْمُفَضَّلِ الْمَقْدِسِيُّ شَيْخُ أشياخنا: وهو الصحيح أشاء اللَّهُ ﷿، فَإِنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ امْتَنَعَ من

Bunun üzerine bir adam: "Kişi elbisesinin güzel, pabucunun güzel olmasını sever" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah güzeldir, güzelliği sever. Kibir ise hakkı inkâr etmek ve insanları küçük görmektir.» Bu anlamdaki hadisler pek çoktur; hepsi de temizliğe ve kılık kıyafetin güzel olmasına delalet eder. Nitekim Muhammed b. Sa'd rivayet edip şöyle demiştir: Bize el-Fadl b. Dükeyn haber verdi, dedi ki: Bize Mendel, Sevr'den, o Hâlid b. Ma'dân'dan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yolculuğa çıkarken yanına tarak, ayna, yağ, misvak ve sürme alırdı. İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre de: Kendisiyle tarandığı fildişinden bir tarağı vardı. İbn Sa'd dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe haber verdi, dedi ki: Bize Süfyân, Rebî' b. Sabîh'ten, o Yezîd er-Rakaşî'den, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başına sık sık yağ sürer ve sakalını su ile tarardı. Bize Yezîd b. Hârûn haber verdi, bize Abbâd b. Mansûr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bir sürmedanlığı vardı; uyuyacağı zaman her bir gözüne üçer defa sürme çekerdi. Üçüncü [Mesele] - Yüce Allah'ın: { وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ } “...ve temiz rızıkları” buyruğudur. et-Tayyibât (temiz ve helal rızıklar), hem kazanç hem de tat bakımından hoş ve temiz olan şeyler için kullanılan genel bir isimdir. İbn Abbâs ve Katâde şöyle demişlerdir: "Temiz rızıklar" ile Câhiliye ehlinin kendilerine haram kıldıkları bahîra, sâibe, vasîle ve hâm [gibi hayvanlar] kastedilmektedir. Şöyle de denilmiştir: Yiyeceklerden lezzetli bulunan her şeydir. Hoş ve lezzetli şeyleri terk etmek ve lezzetlerden yüz çevirmek hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir grup: "Bu, kurbet (ibadet ve Allah'a yakınlık vesilesi) değildir; zira mübahlarda fiil (yapmak) ile terk eşittir" demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: "Kendinde bir kurbet değildir; ancak dünyaya karşı zâhid olmaya, dünyada emeli kısaltmaya ve dünya için külfete girmeyi terk etmeye bir yoldur. Bunlar ise menduptur, mendup olan da bir kurbettir." Başkaları da şöyle demiştir —nitekim Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh şu sözü nakledilmiştir—: "Dileseydik kızartma, ince yufkalar ve hardallı soslar edinirdik; fakat ben Yüce Allah'ın birtakım toplulukları yererek şöyle buyurduğunu işittim: { أَذْهَبْتُمْ طَيِّبَاتِكُمْ فِي حَيَاتِكُمُ الدُّنْيَا } “Dünya hayatınızda güzel ve temiz şeylerinizi tükettiniz...”" [Bu rivayetteki kelime] râ harfiyle "sarâik" şeklinde de rivayet edilmiştir. Her ikisi de cerâdık (yufka/ekmek) demektir. Lâm ile olan es-Salâik (الصَّلَائِق) ise et ve sebzelerden birbirine yapışık pişirilen yemektir. es-Sılâ (الصِّلَاء - sâd'ın kesresi ve med ile): Kebap / kızartılmış ettir. es-Sınâb (الصِّنَاب) ise kuru üzümlü hardaldır. Başkaları da bütün bunların bir külfetle veya külfetsiz olarak hazır bulunması arasında ayrım yapmışlardır. Hocalarımızın hocası Ebu'l-Hasan Ali b. el-Mufaddal el-Makdisî şöyle demiştir: "Doğru olan da —inşâallâh— budur; zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem [bir yiyecekten...] sakındığı nakledilmemiştir."

طَعَامٍ لِأَجْلِ طِيبِهِ قَطُّ، بَلْ كَانَ يَأْكُلُ الْحَلْوَى وَالْعَسَلَ وَالْبِطِّيخَ وَالرُّطَبَ، وَإِنَّمَا يُكْرَهُ التَّكَلُّفُ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّشَاغُلِ بِشَهَوَاتِ الدُّنْيَا عَنْ مُهِمَّاتِ الْآخِرَةِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ الصُّوفِيَّةِ أَكْلَ الطَّيِّبَاتِ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِ عُمَرَ ﵁: إِيَّاكُمْ وَاللَّحْمَ فَإِنَّ له ضراوة كضرواة الْخَمْرِ. وَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا مِنْ عُمَرَ قَوْلٌ خَرَجَ عَلَى مَنْ خَشِيَ مِنْهُ إِيثَارَ التَّنَعُّمِ فِي الدُّنْيَا، وَالْمُدَاوَمَةَ عَلَى الشَّهَوَاتِ، وَشِفَاءَ النَّفْسِ مِنَ اللَّذَّاتِ، وَنِسْيَانَ الْآخِرَةِ وَالْإِقْبَالَ عَلَى الدُّنْيَا، ولذلك كان يكتب عمر إلى عمال: إِيَّاكُمْ وَالتَّنَعُّمَ وَزِيَّ أَهْلِ الْعَجَمِ، وَاخْشَوْشِنُوا. وَلَمْ يرد ﵁ تحريم شي أَحَلَّهُ اللَّهُ، وَلَا تَحْظِيرَ مَا أَبَاحَهُ اللَّهُ تَبَارَكَ اسْمُهُ. وَقَوْلُ اللَّهِ ﷿ أَوْلَى مَا امْتُثِلَ وَاعْتُمِدَ عَلَيْهِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ". وَقَالَ ﵇: (سَيِّدُ إِدَامِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ اللَّحْمُ). وَقَدْ رَوَى هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَأْكُلُ الطِّبِّيخَ بِالرُّطَبِ وَيَقُولُ: (يَكْسِرُ حَرُّ هَذَا بَرْدَ هَذَا وَبَرْدُ هَذَا حَرَّ هَذَا). وَالطِّبِّيخُ لُغَةٌ فِي الْبِطِّيخِ، وَهُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْمَائِدَةِ" الرَّدُّ عَلَى مَنْ آثَرَ أَكْلَ الْخَشِنِ مِنَ الطَّعَامِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَرُدُّ عَلَيْهِ وَغَيْرُهَا: وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا) يَعْنِي بِحَقِّهَا مِنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى وَالتَّصْدِيقِ لَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ يُنْعِمُ وَيَرْزُقُ، فَإِنْ وَحَّدَهُ الْمُنْعَمُ عَلَيْهِ وَصَدَّقَهُ فَقَدْ قَامَ بِحَقِّ النِّعْمَةِ، وَإِنْ كَفَرَ فَقَدْ أَمْكَنَ الشَّيْطَانَ مِنْ نَفْسِهِ. وَفِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ (لَا أَحَدَ أَصْبَرُ عَلَى أَذًى مِنَ اللَّهِ يُعَافِيهِمْ وَيَرْزُقُهُمْ وَهُمْ يَدَّعُونَ لَهُ الصَّاحِبَةَ وَالْوَلَدَ). وَتَمَّ الْكَلَامُ عَلَى" الْحَياةِ الدُّنْيا". ثُمَّ قَالَ" خالِصَةً" بِالرَّفْعِ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَنَافِعٍ." خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ" أَيْ يُخْلِصُ اللَّهُ الطَّيِّبَاتِ فِي الْآخِرَةِ لِلَّذِينَ آمَنُوا، وليس للمشركين فيها شي كَمَا كَانَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الِاشْتِرَاكِ فِيهَا. وَمَجَازُ الْآيَةِ: قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا مُشْتَرِكَةٌ فِي الدُّنْيَا مَعَ غَيْرِهِمْ، وَهِيَ لِلْمُؤْمِنِينَ

[bir] yemeği asla lezzetli ve hoş oluşundan ötürü [terk etmemiştir]; bilakis tatlı, bal, karpuz ve taze hurma yerdi. Külfet ve aşırılığa kaçmak ise ancak dünya arzularıyla meşgul olup ahiretin mühim işlerinden alıkoyduğu için mekruh görülmüştür. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Derim ki: Bazı sûfîler lezzetli ve hoş yiyecekleri yemeyi mekruh görmüş ve Ömer radıyallâhu anh'ın: "Etten sakının; zira şarabın düşkünlüğü gibi onun da bir düşkünlüğü/bağımlılığı vardır" sözünü delil getirmişlerdir. Buna cevap şudur: Ömer'in bu sözü, dünyada nimet içinde yaşamayı tercih etmesinden, nefsin arzularına sürekli uymasından, nefsin lezzetlerle tatmin bulmasından, ahireti unutup dünyaya yönelmesinden endişe ettiği kimseler hakkında söylenmiştir. Nitekim Ömer valilerine şöyle yazardı: "Lüks ve refah içinde yaşamaktan, Acemlerin kılık kıyafetine bürünmekten sakının; sade ve zahmetli yaşayışa alışın!" Ömer radıyallâhu anh Allah'ın helal kıldığı bir şeyi haram kılmayı veya ismi mübarek olan Allah'ın mubah kıldığı şeyi yasaklamayı kastetmemiştir. Allah Azze ve Celle'nin sözü ise uyulmaya ve itimat edilmeye en layık olandır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır?” Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: « سَيِّدُ إِدَامِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ اللَّحْمُ » «Dünya ve ahirette katıkların efendisi ettir.» Hişâm b. Urve babasından, o da Âişe'den rivayet etmiştir ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem karpuzu taze hurmayla yer ve şöyle buyururdu: « يَكْسِرُ حَرُّ هَذَا بَرْدَ هَذَا وَبَرْدُ هَذَا حَرَّ هَذَا » «Bunun harareti şunun soğukluğunu, şunun soğukluğu da bunun hararetini kırar.» Tibbîh (طِبِّيخ), bittîh (بِطِّيخ - karpuz) kelimesinin bir lügatidir ve harflerinin yer değiştirmesinden (maklûb) meydana gelmiştir. Kaba ve sert yiyecekleri yemeyi tercih eden kimselere verilen cevap el-Mâide [sûresinde] geçmişti. Bu ayet ve diğer deliller onun aleyhine bir reddiyedir; hamd Allah'a mahsustur. Dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “De ki: O, dünya hayatında inananlarındır” buyruğu, Allah Teâlâ'yı birlemek ve O'nu tasdik etmek suretiyle o nimetlerin hakkını verenler içindir, demektir. Zira Allah nimet verir ve rızıklandırır; kendisine nimet verilen kimse O'nu birler ve tasdik ederse nimetin hakkını vermiş olur; inkâr ederse şeytanı nefsine musallat etmiş olur. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: « لَا أَحَدَ أَصْبَرُ عَلَى أَذًى مِنَ اللَّهِ يُعَافِيهِمْ وَيَرْزُقُهُمْ وَهُمْ يَدَّعُونَ لَهُ الصَّاحِبَةَ وَالْوَلَدَ » «İşittiği ezaya karşı Allah'tan daha sabırlı hiç kimse yoktur; onlar O'na eş ve çocuk isnat ederken, O yine de onlara afiyet vermekte ve onları rızıklandırmaktadır.» Söz "el-hayâti'd-dünyâ" (dünya hayatı) ifadesiyle tamamlanmıştır. Sonra İbn Abbâs ve Nâfi'in kıraatinde merfû olarak "hâlisaten" (خالصة) buyurmuştur. { خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde ise yalnızca [onlara mahsustur]” yani Allah ahirette lezzetli ve hoş nimetleri yalnızca inananlara has kılacak; dünyada onlara ortak oldukları gibi müşriklerin ahirette bu nimetlerden hiçbir payı olmayacaktır. Ayetin mecazı (özet anlamı) şudur: De ki: O nimetler dünya hayatında başkalarıyla ortaklaşa da olsa inananlar içindir; [kıyamet gününde ise] yalnızca müminlere

خالصة يوم القيامة. فخالصة مُسْتَأْنَفٌ عَلَى خَبَرِ مُبْتَدَأٍ مُضْمَرٍ. وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَابْنِ زَيْدٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الطَّيِّبَاتِ الْمَوْجُودَاتِ فِي الدُّنْيَا هِيَ خَالِصَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِلْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا، وَخُلُوصُهَا أَنَّهُمْ لَا يُعَاقَبُونَ عَلَيْهَا وَلَا يُعَذَّبُونَ فَقَوْلُهُ:" فِي الْحَياةِ الدُّنْيا" مُتَعَلِّقٌ" بِ" آمَنُوا". وَإِلَى هَذَا يُشِيرُ تَفْسِيرُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ وَالْقَطْعِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ قَدْ تَمَّ دُونَهُ. وَلَا يَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ على" الدُّنْيا"، لأن ما بعده متعلق بقول" لِلَّذِينَ آمَنُوا" حال مِنْهُ، بِتَقْدِيرِ قُلْ هِيَ ثَابِتَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي حَالِ خُلُوصِهَا لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ. وَخَبَرُ الِابْتِدَاءِ" لِلَّذِينَ آمَنُوا". والعالم فِي الْحَالِ مَا فِي اللَّامِ مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ فِي قَوْلِهِ:" لِلَّذِينَ" وَاخْتَارَ سِيبَوَيْهِ النَّصْبَ لِتَقَدُّمِ الظَّرْفِ." كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ" أَيْ كَالَّذِي فَصَّلْتُ لَكُمُ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ أُفَصِّلُ لَكُمْ مَا تحتاجون إليه.

aittir. "Halisa" (خالصة) kelimesi gizli bir mübtedanın haberi olarak müste'neftir (yeni cümledir). Bu İbn Abbâs, ed-Dahhâk, el-Hasan, Katâde, es-Süddî, İbn Cüreyc ve İbn Zeyd'in görüşüdür. Şöyle de denilmiştir: Mana, dünyada mevcut olan bu temiz rızıklar dünyadaki müminler için kıyamet gününde has kılınmıştır; has kılınması ise onlardan ötürü hesaba çekilmemeleri ve azap görmemeleridir. Buna göre "فِي الْحَياةِ الدُّنْيا" ifadesi "آمَنُوا" kelimesine bağlıdır. Saîd b. Cübeyr'in tefsiri de buna işaret etmektedir. Diğer kıraat imamları ise söz onsuz da tamamlandığı için hâl ve kat' üzere nasb ile okumuşlardır. Bu kıraate göre "الدُّنْيا" üzerinde vakıf yapmak (durmak) caiz değildir; zira kendisinden sonrası "لِلَّذِينَ آمَنُوا" ifadesine bağlı olup ondan hâldir; takdiri şöyledir: De ki: Onlar, kıyamet gününde kendilerine has kılındığı halde dünya hayatında inananlar için sabittir; bunu Ebû Ali söylemiştir. Mübtedanın haberi "لِلَّذِينَ آمَنُوا" ifadesidir. Hâldeki âmil ise "لِلَّذِينَ" kavlindeki lam harfinde bulunan fiil manasıdır. Sîbeveyh, zarf öne geçtiği için nasbı tercih etmiştir. "كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ" “İşte ayetleri böyle açıklarız” yani helali ve haramı size açıkladığım gibi muhtaç olduğunuz şeyleri de size böyle açıklarım.

[سورة الأعراف (٧): آية ٣٣]

[A'râf Sûresi (7): 33. Ayet]

قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٣)

{ قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٣) } “De ki: 'Rabbim ancak açık ve gizli hayasızlıkları, günahı, haksız yere taşkınlığı (zulmü), hakkında hiçbir delil indirmediği şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve bilmediğiniz şeyleri Allah'a isnat etmenizi haram kılmıştır.' (33)”

فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمَّا لبس المسلمون الثياب وطافوا بالبيت غيرهم الْمُشْرِكُونَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَالْفَوَاحِشُ: الْأَعْمَالُ الْمُفْرِطَةُ فِي الْقُبْحِ، مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ. وَرَوَى رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:" مَا ظَهَرَ مِنْها" نِكَاحُ الْأُمَّهَاتِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ." وَما بَطَنَ" الزِّنَى. وَقَالَ قَتَادَةُ: سِرُّهَا وَعَلَانِيَتُهَا. وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّهُ ذَكَرَ الْإِثْمَ وَالْبَغْيَ فَدَلَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْفَوَاحِشِ. بَعْضُهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالظَّاهِرُ مِنَ الْفَوَاحِشِ الزِّنَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (وَالْإِثْمَ) قَالَ الْحَسَنُ: الْخَمْرُ. قَالَ الشَّاعِرِ:

Burada tek bir mesele vardır: El-Kelbî şöyle demiştir: Müslümanlar elbise giyip Beytullah'ı tavaf edince müşrikler onları ayıpladılar; bunun üzerine bu ayet indi. Fevâhiş; açık olanı da gizli olanı da çirkinlikte haddi aşan amellerdir. Ravh b. Ubâde, Zekeriyyâ b. İshâk'tan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "مَا ظَهَرَ مِنْها" (açık olanı) Câhiliye döneminde analarla evlenmektir; "وَما بَطَنَ" (gizli olanı) ise zinadır. Katâde: "Gizlisi ve açığıdır" demiştir. Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira ayette günah (el-ism) ve taşkınlık (el-bağy) zikredilmiştir; bu da fevâhişten maksadın onların bir kısmı olduğuna delalet eder. Durum böyle olunca fevâhişin açık olanı zinadır. En doğrusunu Allah bilir. (وَالْإِثْمَ) "[Günahı da]" el-Hasan: "O şaraptır" demiştir. Şair şöyle demiştir:

شَرِبْتُ الْإِثْمَ حَتَّى ضَلَّ عَقْلِي ... كَذَاكَ الْإِثْمُ تذهب بالعقول

Aklım kayboluncaya kadar günahı (şarabı) içtim ... İşte günah akılları böyle giderir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

نَشْرَبُ الْإِثْمَ بِالصُّوَاعِ جِهَارًا ... وَتَرَى الْمِسْكَ بَيْنَنَا مُسْتَعَارَا

Günahı (şarabı) ölçekle açıktan içeriz ... ve miskin aramızda ödünç dolaştığını görürsün.

" وَالْبَغْيَ" الظُّلْمُ وَتَجَاوُزُ الْحَدِّ فِيهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الْبَغْيُ أَنْ يَقَعَ الرَّجُلُ فِي الرَّجُلِ فَيَتَكَلَّمُ فِيهِ، وَيَبْغِي عَلَيْهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ، إِلَّا أَنْ يَنْتَصِرَ مِنْهُ بِحَقٍّ. وَأَخْرَجَ الْإِثْمَ وَالْبَغْيَ مِنَ الْفَوَاحِشِ وَهُمَا مِنْهُ لِعِظَمِهِمَا وَفُحْشِهِمَا، فَنَصَّ عَلَى ذِكْرِهِمَا تَأْكِيدًا لِأَمْرِهِمَا وَقَصْدًا لِلزَّجْرِ عَنْهُمَا. وَكَذَا وَأَنْ تُشْرِكُوا وأن تقولوا وهما في موضع نصب عطفا عَلَى مَا قَبْلُ. وَقَدْ أَنْكَرَ جَمَاعَةٌ أَنْ يَكُونَ الْإِثْمُ بِمَعْنَى الْخَمْرِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِثْمُ مَا دُونَ الْحَدِّ وَالِاسْتِطَالَةُ عَلَى النَّاسِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ الْإِثْمُ الْخَمْرَ فَلَا يُعْرَفُ ذَلِكَ، وَحَقِيقَةُ الْإِثْمِ أَنَّهُ جَمِيعُ الْمَعَاصِي، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

"وَالْبَغْيَ" zulüm ve onda haddi aşmaktır; daha önce geçmişti. Sa'leb şöyle demiştir: Bağy; bir kimsenin başka bir kimsenin aleyhine dil uzatıp onun hakkında konuşması ve haklı bir şekilde hakkını alması müstesna, haksız yere ona taşkınlık yapmasıdır. İsmi ve bağyi, aslında onlardan olmalarına rağmen büyüklükleri ve çirkinlikleri sebebiyle fahişelerden ayrı zikretmiştir; durumlarının vehametini tekit etmek ve onlardan sakındırmayı kastetmek için onları açıkça belirtmiştir. Aynı şekilde "وَأَنْ تُشْرِكُوا" ve "وَأَنْ تَقُولُوا" ifadeleri de önceki kısma matuf olarak nasb mahallindedir. Bir topluluk ismin şarap manasına gelmesini inkâr etmiştir. El-Ferrâ şöyle demiştir: İsm; had cezasını gerektirmeyen şeyler ve insanlara karşı üstünlük taslamaktır. En-Nahhâs şöyle demiştir: İsmin şarap olmasına gelince, bu bilinmemektedir; ismin hakikati bütün günahlardır. Nitekim şair şöyle demiştir:

إِنِّي وَجَدْتُ الْأَمْرَ أَرْشَدُهُ ... تَقْوَى الْإِلَهِ وَشَرُّهُ الْإِثْمُ

Doğrusu ben işlerin en doğrusunun ... Allah korkusu, en şerlisinin ise günah olduğunu gördüm.

قُلْتُ: وَأَنْكَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَيْضًا وَقَالَ:" وَلَا حُجَّةَ فِي الْبَيْتِ، لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ: شَرِبْتُ الذَّنْبَ أَوْ شَرِبْتُ الوزر لكان كذلك، ولم يوجب قول أَنْ يَكُونَ الذَّنْبُ وَالْوِزْرُ اسْمًا مِنْ أَسْمَاءِ الْخَمْرِ كَذَلِكَ الْإِثْمُ. وَالَّذِي أَوْجَبَ التَّكَلُّمَ بِمِثْلِ هَذَا الْجَهْلُ بِاللُّغَةِ وَبِطَرِيقِ الْأَدِلَّةِ فِي الْمَعَانِي". قُلْتُ: وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ عَنِ الْحَسَنِ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي الصِّحَاحِ: وَقَدْ يُسَمَّى الْخَمْرُ إِثْمًا، وَأَنْشَدَ:

Derim ki: İbnü'l-Arabî de bunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir: "Beyitte bir delil yoktur; zira şair 'Günahı içtim' veya 'Vebali içtim' deseydi yine böyle olurdu ve bu sözü günahın ya da vebalin şarabın isimlerinden bir isim olmasını gerektirmezdi; ism de böyledir. Bu tür sözleri söylemeyi gerektiren şey dile ve manalardaki delil yollarına dair cehalettir." Derim ki: Biz bunu el-Hasan'dan nakletmiştik. El-Cevherî de es-Sıhâh'ta: "Şaraba ism de denilebilir" demiş ve şu beyti okumuştur:

شَرِبْتُ الْإِثْمَ ....

Aklım kayboluncaya kadar günahı içtim ...

الْبَيْتَ وَأَنْشَدَهُ الْهَرَوِيُّ فِي غَرِيبَيْهِ، عَلَى أَنَّ الْخَمْرَ الْإِثْمُ. فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْإِثْمُ يَقَعُ عَلَى جَمِيعِ الْمَعَاصِي وَعَلَى الْخَمْرِ أَيْضًا لُغَةً، فَلَا تَنَاقُضَ. وَالْبَغْيُ: التَّجَاوُزُ في الظلم، وقيل: الفساد.

beytini ve el-Herevî de Garîbeyn'inde şarabın ism olduğuna dair bunu nakletmiştir. Dolayısıyla ism kelimesinin lügatte bütün günahlara ve aynı zamanda şaraba da ıtlak edilmesi uzak bir ihtimal değildir; böylece bir çelişki de olmaz. Bağy ise: Zulümde haddi aşmaktır; fesat olduğu da söylenmiştir.

[سورة الأعراف (٧): آية ٣٤]

[A'râf Sûresi (7): 34. Ayet]

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤)

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤) } “Her ümmetin bir eceli vardır. Onların ecelleri gelince ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler. (34)”

فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ:

Bu [ayette] tek bir mesele vardır:

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ) أَيْ وَقْتٌ مُؤَقَّتٌ. (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) أَيِ الْوَقْتُ الْمَعْلُومُ عِنْدَ اللَّهِ ﷿. وَقَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ" جَاءَ آجَالُهُمْ" بِالْجَمْعِ لَا يَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا أَقَلَّ مِنْ سَاعَةٍ، إِلَّا أَنَّ السَّاعَةَ خُصَّتْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَقَلُّ أَسْمَاءِ الْأَوْقَاتِ، وَهِيَ ظَرْفُ زَمَانٍ. وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ فَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّ الْمَقْتُولَ إِنَّمَا يُقْتَلُ بِأَجَلِهِ. وَأَجَلُ الْمَوْتِ هُوَ وَقْتُ الْمَوْتِ، كَمَا أَنَّ أَجَلَ الدَّيْنِ هو وقت حلوله. وكل شي وقت به شي فَهُوَ أَجَلٌ لَهُ. وَأَجَلُ الْإِنْسَانِ هُوَ الْوَقْتُ الَّذِي يَعْلَمُ اللَّهُ أَنَّهُ يَمُوتُ الْحَيُّ فِيهِ لَا مَحَالَةَ وَهُوَ وَقْتٌ لَا يَجُوزُ تَأْخِيرُ موته عنه، لأمن حَيْثُ إِنَّهُ لَيْسَ مَقْدُورًا تَأْخِيرُهُ. وَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ إِلَّا مَنْ شَذَّ مِنْهُمْ: إِنَّ الْمَقْتُولَ مَاتَ بِغَيْرِ أَجَلِهِ الَّذِي ضُرِبَ لَهُ، وَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يُقْتَلْ لَحَيِيَ. وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ الْمَقْتُولَ لَمْ يَمُتْ مِنْ أَجْلِ قَتْلِ غَيْرِهِ لَهُ، بَلْ مِنْ أَجْلِ مَا فَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ إِزْهَاقِ نَفْسِهِ عِنْدَ الضَّرْبِ لَهُ. فَإِنْ قِيلَ: فَإِنْ مَاتَ بِأَجَلِهِ فَلِمَ تَقْتُلُونَ ضَارِبَهُ وَتَقْتَصُّونَ مِنْهُ؟. قِيلَ لَهُ: نَقْتُلُهُ لِتَعَدِّيهِ وَتَصَرُّفِهِ فِيمَا لَيْسَ لَهُ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِيهِ، لَا لِمَوْتِهِ وَخُرُوجِ الرُّوحِ إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِ. وَلَوْ تُرِكَ النَّاسُ وَالتَّعَدِّي مِنْ غَيْرِ قِصَاصٍ لَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى الْفَسَادِ وَدَمَارِ العباد. وهذا واضح.

Yüce Allah'ın: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ) "Her ümmetin bir eceli vardır" buyruğu, yani belirlenmiş bir vakti [vardır] demektir. (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) "Onların ecelleri gelince", yani Allah Azze ve Celle katında bilinen vakit [gelince]. İbn Sîrîn, çoğul olarak "جَاءَ آجَالُهُمْ" şeklinde okumuştur. Ondan bir an ne de bir andan daha az bir süre geri kalamazlar. Ancak "sâat" (an/saat), vakit isimlerinin en kısası olduğu için özellikle zikredilmiştir ve o bir zaman zarfıdır. "Ne de öne alabilirler." Bu da öldürülen kişinin ancak eceliyle öldürüldüğüne delalet eder. Ölüm eceli, ölüm vaktidir; tıpkı borcun ecelinin onun vadesinin gelme vakti olduğu gibi. Bir şeyle vakitlenen her şey, onun için bir eceldir. İnsanın eceli ise, Allah'ın o dirinin kesinlikle içinde öleceğini bildiği vakittir. Bu vakit, onun ölümünün kendisinden tehir edilmesi caiz olmayan bir vakittir; tehiri kudret dahilinde olmadığından dolayı değil. Mutezile'nin çoğunluğu -aralarından şâzz olanlar müstesna- şöyle demiştir: Öldürülen kişi, kendisi için takdir edilen ecelinden başka bir vakitte ölmüştür; şayet öldürülmeseydi yaşayacaktı. Bu ise bir hatadır; zira öldürülen kimse bir başkasının onu öldürmesinden dolayı değil, aksine Allah'ın darbe anında onun canını alması fiilinden dolayı ölmüştür. Şayet: "Eğer eceliyle ölmüşse, ona vuranı niçin öldürüyor ve ondan kısas alıyorsunuz?" denilirse, ona şöyle cevap verilir: Biz onu haddi aştığı ve tasarruf hakkı olmayan bir şeyde tasarrufta bulunduğu için öldürürüz; ölmesi ve ruhun çıkması sebebiyle değil; çünkü bu onun fiili değildir. Eğer insanlar kısas olmaksızın haddi aşma konusunda serbest bırakılsaydı, bu fesada ve kulların helakine yol açardı. Bu ise gayet açıktır.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[A'râf Sûresi (7): 35-36. Ayetler]

يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦)

{ يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦) } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden ayetlerimi anlatan elçiler geldiğinde, kim sakınır ve [durumunu] düzeltirse artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (35) Ayetlerimizi yalanlayıp onlara karşı kibirlenenlere gelince, işte onlar ateş ehlidirler. Onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (36)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ) شَرْطٌ. وَدَخَلَتِ النُّونُ تَوْكِيدًا لِدُخُولِ" مَا". وَقِيلَ: مَا صِلَةٌ، أَيْ إِنْ يَأْتِكُمْ. أَخْبَرَ أَنَّهُ يُرْسِلُ إِلَيْهِمُ الرُّسُلَ مِنْهُمْ لِتَكُونَ إِجَابَتُهُمْ أَقْرَبَ. وَالْقَصَصُ إِتْبَاعُ الْحَدِيثِ بَعْضَهُ بَعْضًا. (آياتِي) أَيْ فَرَائِضِي وَأَحْكَامِي. فَمَنِ اتَّقَى وَأَصْلَحَ شَرْطٌ، وَمَا بَعْدَهُ جَوَابُهُ، وَهُوَ جَوَابُ الْأَوَّلِ. أَيْ وَأَصْلَحَ مِنْكُمْ مَا بيني وبينه. فلا خوف عليهم ولاهم يَحْزَنُونَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَخَافُونَ وَلَا يَحْزَنُونَ، وَلَا يَلْحَقُهُمْ رُعْبٌ وَلَا فَزَعٌ. وَقِيلَ: قَدْ يَلْحَقُهُمْ أَهْوَالُ يَوْمِ القيامة، ولكن

Yüce Allah'ın: { يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden elçiler geldiğinde...” buyruğu bir şart [cümlesi]dir. Tekit nûnu, “mâ” (ما) edatının dâhil olması sebebiyle [fiile] dâhil olmuştur. “Mâ” edatının sıla (pekiştirme fazlalığı) olduğu, yani “eğer size gelirlerse (إِنْ يَأْتِكُمْ)” manasında olduğu da söylenmiştir. [Allah], icabet etmeleri daha kolay/yakın olsun diye kendilerine içlerinden elçiler göndereceğini haber vermiştir. Kasas (el-Kasas / anlatmak), sözü birbiri ardınca getirmektir. { آياتِي } “Âyetlerimi” yani farzlarımı ve hükümlerimi [anlatan elçiler]. { فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ } “Kim sakınır ve [durumunu] düzeltirse” ifadesi bir şart olup bundan sonrası onun cevabıdır; bu da birinci [şartın] cevabıdır. Yani “sizden kim Benimle kendi arasını düzeltirse” demektir. { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” [ifadesi], müminlerin kıyamet gününde korkmayacaklarına, üzülmeyeceklerine, kendilerine hiçbir dehşet ve korkunun dokunmayacağına delildir. Onlara kıyamet gününün dehşetlerinin erişebileceği, fakat

مَآلَهُمُ الْأَمْنُ. وَقِيلَ: جَوَابُ" إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ" مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ فَأَطِيعُوهُمْ" فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ" والقول الأول قول الزجاج.

...akıbetlerinin emniyet olacağı da söylenmiştir. "إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ" ifadesinin cevabının, sözün delalet ettiği mana olduğu, yani "o halde onlara itaat edin, 'kim sakınır ve düzeltirse'..." [şeklinde takdir edildiği] de söylenmiştir. Birinci görüş ez-Zeccâc'ın görüşüdür.

[سورة الأعراف (٧): آية ٣٧]

[A'râf Sûresi (7): 37. Ayet]

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧)

{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) } “Allah'a karşı yalan uyduran ya da O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir. Nihayet canlarını alacak elçilerimiz onlara geldiğinde: 'Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız nerede?' derler. Onlar da: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler. (37)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ) الْمَعْنَى أَيُّ ظُلْمٍ أَشْنَعُ مِنَ الِافْتِرَاءِ عَلَى الله تعالى والتكذيب بآياته. ثم قال: (أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ) أَيْ مَا كُتِبَ لَهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَعُمُرٍ وَعَمَلٍ، عَنِ ابْنِ زَيْدٍ. ابْنُ جُبَيْرٍ: مِنْ شَقَاءٍ وَسَعَادَةٍ. ابْنُ عَبَّاسٍ: مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ. الْحَسَنُ وَأَبُو صَالِحٍ: مِنَ الْعَذَابِ بِقَدْرِ كُفْرِهِمْ. وَاخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: مَا كُتِبَ لَهُمْ، أَيْ مَا قُدِّرَ لَهُمْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَرِزْقٍ وَعَمَلٍ وَأَجَلٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ. قَالَ: أَلَا تَرَى أَنَّهُ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ) يَعْنِي رُسُلَ مَلَكِ الْمَوْتِ. وَقِيلَ:" الْكِتابِ" هُنَا الْقُرْآنُ، لِأَنَّ عَذَابَ الْكُفَّارِ مَذْكُورٌ فِيهِ. وَقِيلَ:" الْكِتابِ" اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ. ذَكَرَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ قَالَ: أَمْلَى عَلَيَّ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ لِي: كُلُّ شي بِقَدَرٍ، وَالطَّاعَةُ وَالْمَعْصِيَةُ بِقَدَرٍ، وَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَعَاصِيَ لَيْسَتْ بِقَدَرٍ. قَالَ عَلِيٌّ وَقَالَ لِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ: الْعِلْمُ وَالْقَدَرُ وَالْكِتَابُ سَوَاءٌ. ثُمَّ عَرَضْتُ كَلَامَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ عَلَى يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ فَقَالَ: لَمْ يَبْقَ بَعْدَ هَذَا قَلِيلٌ وَلَا كَثِيرٌ. وَرَوَى يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ الْفَزَارِيُّ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ سُمَيْعٍ عَنْ بُكَيْرٍ الطَّوِيلِ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ" قَالَ: قَوْمٌ يعملون أعمالا لأبد لَهُمْ مِنْ أَنْ يَعْمَلُوهَا. وَ" حَتَّى" لَيْسَتْ غَايَةً، بَلْ هِيَ ابْتِدَاءُ خَبَرٍ عَنْهُمْ. قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: حَتَّى وَإِمَّا وَإِلَّا

Yüce Allah'ın: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ) "Allah'a karşı yalan uyduran ya da O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir?" buyruğunun manası: Yüce Allah'a iftira etmekten ve O'nun ayetlerini yalanlamaktan daha çirkin hangi zulüm olabilir? demektir. Sonra şöyle buyurmuştur: (أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ) "İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir", İbn Zeyd'e göre yani kendileri için yazılmış olan rızık, ömür ve ameldir. İbn Cübeyr: Şakilik ve saadet [demiştir]. İbn Abbâs: Hayır ve şer [demiştir]. El-Hasan ve Ebû Sâlih: Küfürleri miktarınca azap [demiştir]. Et-Taberî'nin tercihi, mananın İbn Zeyd, İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'den daha önce geçtiği üzere: Kendileri için yazılan, yani kendilerine takdir edilen hayır, şer, rızık, amel ve ecel olmasıdır. Şöyle demiştir: Görmez misin ki bunu şu buyruğuyla takip ettirmiştir: (حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ) "Nihayet canlarını alacak elçilerimiz onlara geldiğinde", yani ölüm meleğinin elçileri [geldiğinde]. Buradaki "الْكِتابِ"ın Kur'an olduğu da söylenmiştir; zira kâfirlerin azabı onda zikredilmiştir. "الْكِتابِ"ın Levh-i Mahfûz olduğu da söylenmiştir. El-Hasen b. Ali el-Hulvânî zikredip şöyle demiştir: Ali b. el-Medînî bana yazdırıp dedi ki: Abdurrahman b. Mehdî'ye kader hakkında sordum, bana şöyle dedi: "Her şey kader iledir, itaat de masiyet de kader iledir. Günahların kader ile olmadığını söyleyen kimse pek büyük bir iftirada bulunmuştur." Ali dedi ki: Abdurrahman b. Mehdî bana: "İlim, kader ve kitap birdir" dedi. Sonra Abdurrahman b. Mehdî'nin sözünü Yahyâ b. Saîd'e arz ettim; o da: "Bundan sonra ne az ne çok hiçbir şey kalmadı [meseleyi tam açıkladı]" dedi. Yahyâ b. Maîn rivayet etti: Bize Mervân el-Fezârî anlattı, bize İsmâîl b. Sümey' Bükeyr et-Tavîl'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: "أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ" hakkında: "Onlar, yapmaktan kaçınamayacakları amelleri işleyen bir topluluktur" dedi. "حَتَّى" gaye (son sınır) için değil, aksine onlardan haber vermenin başlangıcıdır (istînâfiyye). El-Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: "حَتَّى", "إِمَّا" ve "إِلَّا" harfleri...

لَا يُمَلْنَ لِأَنَّهُنَّ حُرُوفٌ فَفُرِّقَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْأَسْمَاءِ نَحْوَ حُبْلَى وَسَكْرَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: تُكْتَبُ حَتَّى بِالْيَاءِ لِأَنَّهَا أَشْبَهَتْ سَكْرَى، وَلَوْ كُتِبَتْ إِلَّا بِالْيَاءِ لَأَشْبَهَتْ إِلَى. وَلَمْ تُكْتَبْ إِمَّا بِالْيَاءِ لِأَنَّهَا" إِنْ" ضُمَّتْ إِلَيْهَا مَا. (قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) سُؤَالُ تَوْبِيخٍ. وَمَعْنَى" تَدْعُونَ" تَعْبُدُونَ. (قالُوا ضَلُّوا عَنَّا) أَيْ بَطَلُوا وَذَهَبُوا. قِيلَ: يَكُونُ هَذَا فِي الْآخِرَةِ. (وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ) أي أقروا بالكفر على أنفسهم.

...harf oldukları için imâle edilmezler; böylece onlarla "حُبْلَى" ve "سَكْرَى" gibi isimlerin arası ayırt edilmiştir. Ez-Zeccâc şöyle demiştir: "حَتَّى", "سَكْرَى"ya benzediği için yâ ile yazılır. Şayet "إِلَّا" yâ ile yazılsaydı "إِلَى"ya benzerdi. "إِمَّا" ise "إِنْ"e "مَا" eklendiği için yâ ile yazılmamıştır. (قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) "'Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız nerede?' derler" buyruğu azarlama amaçlı bir sorudur. "تَدْعُونَ" ifadesinin manası "ibadet ediyordunuz" demektir. (قالُوا ضَلُّوا عَنَّا) "Onlar da: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler", yani boşa çıktılar ve yok olup gittiler [demektir]. Bunun ahirette olacağı söylenmiştir. (وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ) "Ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler", yani kendi aleyhlerine küfrü ikrar ederler.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[A'râf Sûresi (7): 38-39. Ayetler]

قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)

{ قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩) } “[Allah] buyurur ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan ümmetleriyle beraber ateşe girin!' Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdı; onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah]: 'Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' der. (38) Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktu; o halde kazanmakta olduklarınıza karşılık azabı tadın!' derler. (39)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ) أَيْ مَعَ أُمَمٍ، فَ" فِي" بِمَعْنَى مَعَ. وَهَذَا لَا يَمْتَنِعُ، لِأَنَّ قَوْلَكَ: زَيْدٌ فِي الْقَوْمِ، أَيْ مَعَ الْقَوْمِ. وَقِيلَ: هِيَ عَلَى بَابِهَا، أَيِ ادْخُلُوا فِي جُمْلَتِهِمْ. وَالْقَائِلُ قِيلَ: هُوَ اللَّهُ ﷿، أَيْ قَالَ اللَّهُ ادْخُلُوا. وَقِيلَ: هُوَ مَالِكٌ خَازِنُ النَّارِ." (كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها) " أَيِ الَّتِي سَبَقَتْهَا إِلَى النَّارِ، وَهِيَ أُخْتُهَا فِي، الدِّينِ وَالْمِلَّةِ. حَتَّى إذا أدركوا فِيهَا جَمِيعًا أَيِ اجْتَمَعُوا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" تَدَارَكُوا" وَهُوَ الْأَصْلُ، ثُمَّ وَقَعَ الْإِدْغَامُ فَاحْتِيجَ إِلَى أَلِفِ الْوَصْلِ. وَحَكَاهَا الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. النَّحَّاسُ: وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" حَتَّى إِذَا ادَّرَكُوا" أَيْ أَدْرَكَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَعِصْمَةُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو" حَتَّى إِذَا ادَّارْكُوا" بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ عَلَى الجمع بين الساكنين. وحكى: هذان عبد اللَّهِ. وَلَهُ ثُلُثَا الْمَالِ. وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو أَيْضًا:" إِذَا إِدَّارَكُوا" بِقَطْعِ أَلِفِ

Yüce Allah'ın: (قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ) "[Allah] buyurur ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan ümmetleriyle beraber ateşe girin!'" buyruğu; yani ümmetlerle beraber [girin] demektir. Buradaki "فِي" (içinde), "مَعَ" (beraber) manasındadır. Bu imkânsız değildir; zira senin: "Zeyd kavmin içindedir" demen, kavimle beraberdir demektir. Asıl manasında olduğu, yani onların arasına girin demek olduğu da söylenmiştir. Söyleyenin Allah Azze ve Celle olduğu söylenmiştir; yani Allah "Girin" buyurmuştur. Cehennemin bekçisi Mâlik olduğu da söylenmiştir. (كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها) "Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder", yani kendisinden önce ateşe girmiş olan ve din ile mezhepte kardeşi/yoldaşı olan [ümmete lânet eder]. "Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca", yani bir araya geldiklerinde [demektir]. El-A'meş aslı üzere "تَدَارَكُوا" şeklinde okumuştur; sonra idgam meydana gelmiş ve vasıl elifine ihtiyaç duyulmuştur. Bunu el-Mehdevî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir. En-Nahhâs der ki: İbn Mes'ûd "حَتَّى إِذَا ادَّرَكُوا" şeklinde okumuştur, yani bazısı bazısına yetiştiğinde demektir. İsme, Ebû Amr'dan iki sakinin yan yana gelmesi üzere elifi sabit tutarak "حَتَّى إِذَا ادَّارْكُوا" şeklinde rivayet etmiştir. "هَذَانِ عَبْدُ اللَّهِ" ve "وَلَهُ ثُلُثَا الْمَالِ" [kullanımları da] aktarılmıştır. Yine Ebû Amr'dan vasıl elifini kat' ederek...

الْوَصْلِ، فَكَأَنَّهُ سَكَتَ عَلَى" إِذَا" لِلتَّذَكُّرِ، فَلَمَّا طَالَ سُكُوتُهُ قَطَعَ أَلِفَ الْوَصْلِ، كَالْمُبْتَدِئِ بِهَا. وَقَدْ جَاءَ فِي الشِّعْرِ قَطْعُ أَلِفِ الْوَصْلِ نحو قوله:

..."إِذَا إِدَّارَكُوا" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Sanki o, hatırlamak için "إِذَا" üzerinde duraklamış (sekt yapmış); susması uzayınca da vasıl elifini söze onunla başlayan kimse gibi kat' etmiştir. Şiirde de vasıl elifinin kat' edilmesi şu beyitte olduğu gibi gelmiştir:

يَا نَفْسُ صَبْرًا كُلُّ حَيٍّ لَاقِي ... وَكُلُّ اثْنَيْنِ إِلَى إِفْتِرَاقِ

Ey nefis sabret! Her yaşayan [eceline] kavuşacaktır ... Ve her iki [yoldaş] ayrılığa [gidecektir].

وَعَنْ مُجَاهِدٍ وَحُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ" حَتَّى إِذِ ادَّرَكُوا" بِحَذْفِ أَلِفِ" إِذَا" لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَحَذْفِ الْأَلِفِ الَّتِي بَعْدَ الدَّالِ." جَمِيعاً" نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. (قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ) أَيْ آخِرُهُمْ دُخُولًا وَهُمُ الْأَتْبَاعُ لِأُولَاهُمْ وَهُمُ الْقَادَةُ. رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ. فَاللَّامُ فِي" لِأُولاهُمْ" لَامُ أَجْلٍ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُخَاطِبُوا أُولَاهُمْ وَلَكِنْ قَالُوا فِي حَقِّ أُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا. وَالضِّعْفُ الْمِثْلُ الزَّائِدُ عَلَى مِثْلِهِ مَرَّةً أَوْ مَرَّاتٍ. وَعَنِ ابن مسعود أن الضعف ها هنا الْأَفَاعِي وَالْحَيَّاتُ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ" رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً ". وَهُنَاكَ يَأْتِي ذِكْرُ الضِّعْفِ بِأَبْشَعَ مِنْ هَذَا وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَحْكَامِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ أَيْ لِلتَّابِعِ وَالْمَتْبُوعِ. (وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ) عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ، أَيْ لَا يَعْلَمُ كُلُّ فَرِيقٍ مَا بِالْفَرِيقِ الْآخَرِ، إِذْ لَوْ عَلِمَ بَعْضُ مَنْ فِي النَّارِ أَنَّ عَذَابَ أَحَدٍ فَوْقَ عَذَابِهِ لَكَانَ نَوْعَ سَلْوَةٍ لَهُ. وَقِيلَ الْمَعْنَى" وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ" بِالتَّاءِ، أَيْ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُونَ مَا يَجِدُونَ مِنَ الْعَذَابِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى ولكن لا تعلمون يأهل الدُّنْيَا مِقْدَارَ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ. (وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ) أَيْ قَدْ كَفَرْتُمْ وَفَعَلْتُمْ كَمَا فعلنا، فليس تستحقون تخفيفا من العذاب فذوقوا العذاب بما كنتم تكسبون.

Mücâhid ve Humeyd b. Kays'tan, iki sakinin karşılaşması sebebiyle "إِذَا"nın elifi ve dâl harfinden sonraki elif hazfedilerek "حَتَّى إِذِ ادَّرَكُوا" şeklinde rivayet edilmiştir. "جَمِيعاً" hal olarak mansubdur. (قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ) "Sonrakiler öncekiler için... derler", yani [ateşe] en son girenler olan tâbiler, öncekiler olan önderlerine derler: "Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdı; onlara ateşten kat kat azap ver!" "لِأُولاهُمْ" ifadesindeki lâm harfi, sebep/için lâmıdır (lâm-ı ecel); çünkü onlar öncekilere hitap etmemişler, fakat öncekilerin hakkında: "Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdı" demişlerdir. Kat kat (dı'f), bir mislin üzerine bir veya birkaç misil fazlasıdır. İbn Mes'ûd'dan, buradaki kat kat [azabın] engerekler ve yılanlar olduğu rivayet edilmiştir. Bu ayetin bir benzeri: "Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onlara büyük bir lânet et!" ayetidir. Orada, inşâallahu teâlâ kat kat azabın bundan daha korkunç bir şekilde zikri ve buna terettüp eden hükümler gelecektir. "Her biri için kat kat [azap] vardır buyurur", yani hem tâbi olan hem de uyulan (önder) için. (وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ) "Fakat bilmezler", yâ ile okuyanların kıraatine göre: Yani fırkalardan hiçbiri diğer fırkanın ne durumda olduğunu bilmez; çünkü ateşte olanlardan biri başkasının azabının kendi azabından daha fazla olduğunu bilseydi bu kendisi için bir nevi teselli olurdu. Tâ ile "وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ" (fakat siz bilmezsiniz) manasının ise: "Fakat ey muhataplar, onların ne tür bir azap çektiklerini siz bilmezsiniz" şeklinde olduğu söylenmiştir. Mananın: "Fakat ey dünya ehli, siz onların içinde bulundukları azabın miktarını bilmezsiniz" olması da caizdir. (وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ) "Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktu...' derler", yani siz de tıpkı bizim yaptığımız gibi inkâr ettiniz ve yaptınız; dolayısıyla azabın hafifletilmesini hak etmiyorsunuz, "o halde kazanmakta olduklarınıza karşılık azabı tadın!"

[سورة الأعراف (٧): الآيات ٤٠ الى ٤١]

[A'râf Sûresi (7): 40-41. Ayetler]

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara gök kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete giremeyeceklerdir. Biz suçluları işte böyle cezalandırırız.” (40) { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de [ateşten] örtüler vardır. Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız.” (41)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ) أَيْ لِأَرْوَاحِهِمْ. جَاءَتْ بِذَلِكَ أَخْبَارٌ صِحَاحٌ ذَكَرْنَاهَا فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ). مِنْهَا حَدِيثُ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَفِيهِ فِي قَبْضِ رُوحِ الْكَافِرِ قَالَ: وَيَخْرُجُ مِنْهَا رِيحٌ كَأَنْتَنِ جِيفَةٍ وُجِدَتْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، فَيَصْعَدُونَ بِهَا فَلَا يَمُرُّونَ عَلَى مَلَأٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِلَّا قَالُوا: مَا هَذِهِ الرُّوحُ الخبيثة. فيقولون فلان بن فُلَانٍ، بِأَقْبَحِ أَسْمَائِهِ الَّتِي كَانَ يُسَمَّى بِهَا فِي الدُّنْيَا، حَتَّى يَنْتَهُوا بِهَا إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَيَسْتَفْتِحُونَ فَلَا يُفْتَحُ لَهُمْ، ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ" الْآيَةَ. وَقِيلَ: لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ إِذَا دَعَوْا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالنَّخَعِيُّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ، لِأَنَّ الْجَنَّةَ فِي السَّمَاءِ. وَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: (وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ) وَالْجَمَلُ لَا يَلِجُ فَلَا يَدْخُلُونَهَا الْبَتَّةَ. وَهَذَا دَلِيلٌ قَطْعِيٌّ لَا يَجُوزُ الْعَفْوُ عَنْهُمْ. وَعَلَى هَذَا أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمُ الْخَطَأُ أَنَّ اللَّهَ ﷾ لَا يَغْفِرُ لَهُمْ وَلَا لِأَحَدٍ مِنْهُمْ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الطَّيِّبِ: فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ كَيْفَ يَكُونُ هَذَا إِجْمَاعًا مِنَ الْأُمَّةِ؟ وَقَدْ زَعَمَ قَوْمٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ بِأَنَّ مُقَلِّدَةَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَغَيْرَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ لَيْسُوا فِي النَّارِ. قِيلَ لَهُ: هَؤُلَاءِ قَوْمٌ أَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ الْمُقَلِّدُ كَافِرًا لِشُبْهَةٍ دَخَلَتْ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يَزْعُمُوا أَنَّ الْمُقَلِّدَ كَافِرٌ وَأَنَّهُ مَعَ ذَلِكَ لَيْسَ فِي النَّارِ، وَالْعِلْمُ بِأَنَّ الْمُقَلِّدَ كَافِرٌ أَوْ غَيْرُ كَافِرٍ طَرِيقُهُ النَّظَرُ دُونَ التَّوْقِيفِ وَالْخَبَرِ. وقرا حمزة والكسائي:" لا تُفَتَّحُ" بِالْيَاءِ مَضْمُومَةٍ عَلَى تَذْكِيرِ الْجَمْعِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى تَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ، كَمَا قَالَ:" مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ " فَأَنَّثَ. وَلَمَّا كَانَ التَّأْنِيثُ فِي الْأَبْوَابِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ جَازَ تَذْكِيرُ الْجَمْعِ. وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ بِالْيَاءِ وَخَفَّفَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، عَلَى مَعْنَى أَنَّ التَّخْفِيفَ يَكُونُ لِلْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، وَالتَّشْدِيدَ لِلتَّكْثِيرِ وَالتَّكْرِيرِ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ لَا غَيْرَ، وَالتَّشْدِيدُ هُنَا أَوْلَى لِأَنَّهُ عَلَى الْكَثِيرِ أَدَلُّ. وَالْجَمَلُ مِنَ الْإِبِلِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْجَمَلُ زَوْجُ النَّاقَةِ. وَكَذَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ لَمَّا سُئِلَ عَنِ الْجَمَلِ فَقَالَ: هُوَ زَوْجُ النَّاقَةِ، كَأَنَّهُ اسْتَجْهَلَ مَنْ سأله عما يعرفه الناس جميعا. والجمع

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara gök kapıları açılmayacaktır” buyruğu, yani onların ruhlarına [açılmayacaktır], demektir. Bu hususta et-Tezkire adlı kitabımızda zikrettiğimiz sahih haberler rivayet edilmiştir. Bunlardan biri de Berâ b. Âzib'in [radıyallâhu anh] rivayet ettiği hadistir. Bu hadiste kâfirin ruhunun kabzedilmesi hususunda şöyle buyrulmaktadır: «...Ve ondan yeryüzünde bulunan en pis leş kokusu gibi bir koku çıkar. Onu yukarı çıkarırlar; meleklerden hangi topluluğun yanından geçseler mutlaka: 'Bu pis ruh da nedir?' derler. Onlar da dünyada çağrıldığı en çirkin isimleriyle: 'Filan oğlu filandır' derler. Nihayet onu dünya semasına kadar ulaştırırlar ve [kapının] açılmasını isterler fakat onlara açılmaz.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } “Onlara gök kapıları açılmayacaktır” ayetini okudu. Dua ettiklerinde kendilerine gök kapılarının açılmayacağı da söylenmiştir; bunu Mücâhid ve en-Nehaî ifade etmiştir. Mana: "Cennet gökte olduğu için onlara cennet kapıları açılmayacaktır" şeklinde de açıklanmıştır. Yüce Allah'ın: { وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } “Deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete de giremezler” buyruğu buna delalet etmektedir. Deve ise [iğne deliğinden] geçemez; binaenaleyh onlar [cennete] kesinlikle giremezler. Bu, onların affedilmesinin caiz olmadığına dair kesin bir delildir. Hata üzere birleşmeleri caiz olmayan Müslümanlar, Yüce Allah'ın onları da onlardan hiçbir kimseyi de bağışlamayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Kādî Ebû Bekr b. et-Tayyib şöyle demiştir: "Eğer biri: 'Kelamcılardan bir topluluk Yahudilerin, Hristiyanların ve diğer küfür ehlinin mukallitlerinin (taklitçilerinin) cehennemde olmadığını iddia etmişken bu nasıl ümmetin icmâı olabilir?' derse, ona şöyle cevap verilir: Bunlar, kendilerine arız olan bir şüpheden dolayı mukallidin kâfir olduğunu inkâr eden bir topluluktur; yoksa mukallidin kâfir olduğunu ve buna rağmen cehennemde bulunmadığını iddia etmiş değillerdir. Mukallidin kâfir olup olmadığının bilinmesinin yolu ise tevkif (vahiy/nakil) ve haber değil, nazar (akıl yürütme ve istidlal) yoludur." Hamza ve el-Kisâî, cemin müzekkerliğini gözeterek [fiili] yâ harfini ötreli okuyarak "لَا يُفَتَّحُ" (lâ yufettehu) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise tıpkı: { مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } “Kapıları kendilerine ardına kadar açılmış olarak...” buyruğunda müennes kılındığı gibi, cemaat lafzının müennesliğini gözeterek tâ harfi ile [lâ tüfettehu şeklinde] okumuşlardır. Ebvâb (kapılar) kelimesindeki müenneslik gayrihakiki (mecazi) olduğundan dolayı cemin müzekker kılınması caizdir. Bu, İbn Abbâs'ın da yâ ile olan kıraatidir. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî [şeddesiz olarak] tahfif ile okumuşlardır. Bunun manası şudur: Tahfif hem az hem çok için geçerlidir; teşdid (şeddeli okuyuş) ise sadece çokluk ve defalarca tekrarlanma içindir, başka bir şey için değil. Burada şeddeli okuyuş daha uygundur; çünkü çokluğa daha kuvvetle delalet etmektedir. Cemel (الْجَمَلُ), deve türündendir. el-Ferrâ: "Cemel, dişi devenin (nâkanın) eşidir (erkek devedir)" demiştir. Abdullah b. Mes‘ûd'a da cemel hakkında sorulduğunda aynı şekilde: "O, dişi devenin eşidir" demiştir; sanki o, herkesin bildiği bir şeyi kendisine soran kimseyi cehaletle nitelemiş gibidir. Çoğulu...

جِمَالٌ وَأَجْمَالٌ وَجَمَالَاتٌ وَجَمَائِلُ. وَإِنَّمَا يُسَمَّى جَمَلًا إِذَا أَرْبَعَ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ:" حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ الْأَصْفَرُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ". ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ حَدَّثَنَا أَبِي حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ دَاوُدَ حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدٍ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ ... ، فَذَكَرَهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" الْجُمَّلُ" بِضَمِّ الْجِيمِ وَفَتْحِ الْمِيمِ وَتَشْدِيدِهَا. وَهُوَ حَبْلُ السَّفِينَةِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْقَلْسُ، وَهُوَ حِبَالٌ مَجْمُوعَةٌ، جَمْعُ جُمْلَةٍ، قَالَهُ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ. وَقِيلَ: الْحَبْلُ الْغَلِيظُ مِنَ الْقَنْبِ. وَقِيلَ: الْحَبْلُ الَّذِي يُصْعَدُ بِهِ فِي النَّخْلِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ:" الْجُمَلُ" بِضَمِّ الْجِيمِ وَتَخْفِيفِ الْمِيمِ هُوَ الْقَلْسُ أَيْضًا وَالْحَبْلُ، عَلَى مَا ذَكَرْنَا آنِفًا. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا" الْجُمُلُ" بِضَمَّتَيْنِ جَمْعُ جَمَلٍ، كَأُسُدٍ وَأَسَدٍ، وَالْجُمْلُ مِثْلَ أَسَدٍ وَأُسْدٍ. وَعَنْ أَبِي السَّمَّالِ" الْجَمْلِ" بِفَتْحِ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْمِيمِ، تَخْفِيفُ" جَمَلٍ". وَسَمِّ الْخِيَاطِ: ثُقْبُ الْإِبْرَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَكُلُّ ثُقْبٍ لَطِيفٍ فِي الْبَدَنِ يُسَمَّى سَمًّا وَسُمًّا وَجَمْعُهُ سُمُومٌ. وَجَمْعُ السُّمِّ الْقَاتِلِ سِمَامٌ. وَقَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ" فِي سُمِّ" بِضَمِّ السِّينِ. وَالْخِيَاطُ: مَا يُخَاطُ بِهِ، يُقَالُ: خِيَاطٌ وَمِخْيَطٌ، مِثْلَ إِزَارٍ ومئزر وقناع ومقنع." المهاد" الْفِرَاشُ. وَ" غَواشٍ" جَمْعُ غَاشِيَةٍ، أَيْ نِيرَانٌ تَغْشَاهُمْ. (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ) يَعْنِي الْكُفَّارَ. وَاللَّهُ أعلم.

...cimâl (جِمَالٌ), ecmâl (أَجْمَالٌ), cemâlât (جَمَالَاتٌ) ve cemâil (جَمَائِلُ) şeklinde gelir. Deveye ancak dört yaşına bastığında (erba'a olduğunda) "cemel" denir. Abdullah'ın kıraatinde: "حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ الْأَصْفَرُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ" (Sarı deve iğne deliğinden geçinceye kadar) şeklindedir. Bunu Ebû Bekr el-Enbârî zikretmiş ve şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Nasr b. Dâvûd anlattı, bize Ebû Ubeyd anlattı, bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o İbn Kesîr'den, o Mücâhid'den Abdullah'ın kıraatinde böyle olduğunu nakletti... deyip bunu zikretmiştir. İbn Abbâs, cîm'in zammı, mîm'in fethası ve teşdidi ile "الْجُمَّلُ" şeklinde okumuştur. Bu, kendisine "kals" denilen gemi halatıdır; toplanmış halatlardır, "cümle"nin çoğuludur; bunu Ahmed b. Yahyâ Sa'leb söylemiştir. Kenevirden yapılmış kalın halat olduğu da söylenmiştir. Hurma ağacına kendisiyle tırmanılan halat olduğu da söylenmiştir. Yine ondan ve Saîd b. Cübeyr'den cîm'in zammı ve mîm'in tahfifi ile "الْجُمَلُ" şeklinde rivayet edilmiştir ki bu da az önce zikrettiğimiz gibi kals ve halattır. Yine ondan iki zamme ile "الْجُمُلُ" şeklinde rivayet edilmiştir ki bu "cemel"in çoğuludur; tıpkı esed ve üsüd gibi. "الْجُمْلُ" ise esed ve üsd gibidir. Ebü's-Semmâl'den cîm'in fethası ve mîm'in sükûnu ile "الْجَمْلِ" şeklinde "cemel"in tahfifi olarak rivayet edilmiştir. "Semmü'l-hıyât" (سَمِّ الْخِيَاطِ), İbn Abbâs ve başkalarından nakledildiğine göre iğne deliğidir. Bedendeki her küçük deliğe "semm" ve "sümm" denir, çoğulu "sümûm"dur. Öldürücü zehrin (semm) çoğulu ise "simâm"dır. İbn Sîrîn sîn'in zammı ile "فِي سُمِّ" şeklinde okumuştur. "El-Hıyât" (الْخِيَاطُ), kendisiyle dikiş dikilen şeydir (iğne); izâr ve mi'zer, kınâ' ve mıkna' gibi "hıyât" ve "mıhyat" denilir. "Mihâd" (المهاد) döşektir. "Gavâş" (غَواشٍ) ise gâşiyenin çoğuludur, yani onları bürüyen ateşlerdir. (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ) "Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız", yani kâfirleri [cezalandırırız]. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧): آية ٤٢]

[A'râf Sûresi (7): 42. Ayet]

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennet ehlidirler. Onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (42)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها) كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ، أَيْ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ. وَمَعْنَى" لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها" أَيْ أَنَّهُ لَمْ يُكَلِّفْ أَحَدًا مِنْ نَفَقَاتِ الزَّوْجَاتِ إِلَّا مَا وَجَدَ وَتَمَكَّنَ مِنْهُ، دُونَ مَا لَا تَنَالُهُ يَدُهُ، وَلَمْ يُرِدْ إِثْبَاتَ الِاسْتِطَاعَةِ قبل الفعل، قال ابْنُ الطَّيِّبِ. نَظِيرُهُ" لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا ".

Yüce Allah'ın: { لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” buyruğu bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Yani: İman edip salih ameller işleyenler var ya, işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar. { لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” [ifadesinin] anlamı ise; [Allah'ın], hiç kimseye eşlerin nafakası hususunda bulabildiği ve imkân dâhilinde olanın dışında, elinin uzanamayacağı şeyleri yüklememiş olmasıdır. İbnü't-Tayyib, burada fiilden önce istitaatın (güç yetirmenin) ispatının kastedilmediğini belirtmiştir. Bunun benzeri [şu ayettir]: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا } “Allah hiçbir nefse, kendisine verdiğinden fazlasını yüklemez”.

[سورة الأعراف (٧): آية ٤٣]

[A'râf Sûresi (7): 43. Ayet]

وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)

{ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) } “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve şöyle derler: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun. Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık. Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir.' Ve onlara şöyle seslenilir: 'İşte yapmakta olduklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur!' (43)”

ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ فِيمَا يُنْعِمُ بِهِ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ نَزْعَ الْغِلِّ مِنْ صُدُورِهِمْ. وَالنَّزْعُ: الِاسْتِخْرَاجُ وَالْغِلُّ: الْحِقْدُ الْكَامِنُ فِي الصَّدْرِ. وَالْجَمْعُ غِلَالٌ. أَيْ أَذْهَبْنَا فِي الْجَنَّةِ مَا كَانَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْغِلِّ فِي الدُّنْيَا. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (الْغِلُّ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ كَمَبَارِكِ الْإِبِلِ قَدْ نَزَعَهُ اللَّهُ مِنْ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ). وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: أَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا وَعُثْمَانُ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ:" وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ". وَقِيلَ: نَزْعُ الْغِلِّ فِي الْجَنَّةِ أَلَّا يَحْسُدَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي تَفَاضُلِ مَنَازِلِهِمْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ يَكُونُ عَنْ شَرَابِ الْجَنَّةِ، وَلِهَذَا قَالَ:" وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً " أَيْ يُطَهِّرُ الْأَوْضَارَ مِنَ الصُّدُورِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْإِنْسَانِ" وَ" الزُّمَرِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. (وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا) (أَيْ لِهَذَا) الثَّوَابِ، بِأَنْ أَرْشَدَنَا وَخَلَقَ لَنَا الْهِدَايَةَ. وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. (وَما كُنَّا) قِرَاءَةُ ابْنُ عَامِرٍ بِإِسْقَاطِ الْوَاوِ. وَالْبَاقُونَ بِإِثْبَاتِهَا. (لِنَهْتَدِيَ) لام كي. (لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. (وَنُودُوا) أَصْلُهُ. نُودِيُوا (أَنْ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، أَيْ بِأَنَّهُ (تِلْكُمُ الْجَنَّةُ). وَقَدْ تَكُونُ تَفْسِيرًا لِمَا نُودُوا بِهِ، لِأَنَّ النِّدَاءَ قَوْلٌ، فَلَا يَكُونُ لَهَا مَوْضِعٌ. أَيْ قِيلَ لَهُمْ:" تِلْكُمُ الْجَنَّةُ" لِأَنَّهُمْ وُعِدُوا بِهَا فِي الدُّنْيَا، أَيْ قِيلَ لَهُمْ: هَذِهِ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ الَّتِي وُعِدْتُمْ بِهَا، أَوْ يُقَالُ ذَلِكَ قَبْلَ الدُّخُولِ حِينَ عَايَنُوهَا مِنْ بُعْدٍ. وَقِيلَ:" تِلْكُمُ" بمعنى هذه. ومعنى (أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) أَيْ وَرِثْتُمْ مَنَازِلَهَا بِعَمَلِكُمْ، وَدُخُولُكُمْ إِيَّاهَا بِرَحْمَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ. كَمَا قال:" ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ ".

Allah Azze ve Celle, cennet ehline bahşedeceği nimetler arasında göğüslerindeki kinin sökülüp atılmasını zikretmiştir. Nez' (نَزْع), çekip çıkarmak; gıll (غِلّ) ise göğüste gizlenen kindir. Çoğulu ise ğılâldir (غِلَال). Yani dünyadayken kalplerinde bulunan kini cennette giderdik [demektir]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kin, cennetin kapısında develerin çöktüğü yer gibidir [dışarıda bırakılır]; Allah onu müminlerin kalplerinden söküp atmıştır.» Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Ben, Osman, Talha ve Zübeyr'in, Allah Teâlâ'nın haklarında: { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır” buyurduğu kimselerden olmamızı ümit ediyorum." Şöyle de denilmiştir: Cennette kinin sökülüp atılması, menzillerinin farklılığı hususunda birbirlerini kıskanmamalarıdır. Bunun cennet içeceğinden kaynaklanacağı da söylenmiştir. Nitekim bundan dolayı: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir” buyurmuştur; yani [bu içecek] göğüslerdeki kir ve pası temizler. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ el-İnsân ve ez-Zümer sûrelerinde gelecektir. { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } [ifadesi], bizi [doğru yola] ileterek ve bizim için hidayeti yaratarak bu mükâfata [eriştiren Allah'a hamdolsun] demektir. Bu da Kaderiyye'ye bir reddiyedir. { وَما كُنَّا } İbn Âmir'in kıraatinde vâv harfinin hazfiyle [مَا كُنَّا şeklindedir]. Diğer [kıraat imam]ları ise vâv'ın sübutu ile [okumuşlardır]. { لِنَهْتَدِيَ } [ifadesindeki lâm], lâm-ı key'dir (sebep bildiren lâm). { لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ } ref mahallindedir. { وَنُودُوا } [kelimesinin] aslı *nûdiyû*dur (نُودِيُوا). { أَنْ }, şeddeliden hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olup nasb mahallindedir; yani "muhakkak ki o [cennettir]" ({ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ }) takdirindedir. Kendisiyle nida olunan şeyi açıklayan [tefsiriyye harfi] de olabilir; çünkü nida bir sözdür, bu durumda onun irab mahalli olmaz. Yani dünyada kendilerine vaad edildiği için onlara: "İşte o cennet!" denilmiştir; yani kendilerine: "İşte bu, size vaad edilmiş olan o cennettir" denir veya bu söz, [cennete] girmeden önce onu uzaktan gördüklerinde söylenir. "Tilke" (تِلْكُمُ) lafzının "hâzihî" (هذه / işte bu) anlamında olduğu da söylenmiştir. { أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [ifadesinin] anlamı ise: "Ameliniz sebebiyle onun menzillerine vâris kılındınız; oraya girişiniz ise Allah'ın rahmeti ve lütfuyledir" demektir. Nitekim: { ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } “Bu, Allah'tan bir lütuftur” buyurmuştur.

وَقَالَ:" فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ ". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (لَنْ يُدْخِلَ أَحَدًا مِنْكُمْ عَمَلُهُ الْجَنَّةَ) قَالُوا: وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (وَلَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ مِنْهُ وَفَضْلٍ). وَفِي غَيْرِ الصَّحِيحِ: لَيْسَ مِنْ كَافِرٍ وَلَا مُؤْمِنٍ إِلَّا وَلَهُ فِي الْجَنَّةِ وَالنَّارِ مَنْزِلٌ، فَإِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ رُفِعَتِ الْجَنَّةُ لِأَهْلِ النَّارِ فَنَظَرُوا إِلَى مَنَازِلِهِمْ فِيهَا، فَقِيلَ لَهُمْ: هَذِهِ مَنَازِلُكُمْ لَوْ عَمِلْتُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ. ثُمَّ يُقَالُ: يأهل الْجَنَّةِ رِثُوهُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، فَتُقْسَمُ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنَازِلُهُمْ. قُلْتُ: وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (لَا يَمُوتُ رَجُلٌ مُسْلِمٌ إِلَّا أَدْخَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ فِي النَّارِ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا). فَهَذَا أَيْضًا مِيرَاثٌ، نَعَّمَ بِفَضْلِهِ مَنْ شَاءَ وَعَذَّبَ بِعَدْلِهِ مَنْ شَاءَ. وَبِالْجُمْلَةِ فَالْجَنَّةُ وَمَنَازِلُهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِرَحْمَتِهِ، فَإِذَا دَخَلُوهَا بِأَعْمَالِهِمْ فَقَدْ وَرِثُوهَا بِرَحْمَتِهِ، وَدَخَلُوهَا بِرَحْمَتِهِ، إِذْ أَعْمَالُهُمْ رَحْمَةٌ منه لهم وتفضل عليهم. وقرى" أُورِثْتُمُوهَا" مِنْ غَيْرِ إِدْغَامٍ. وَقُرِئَ بِإِدْغَامِ التَّاءِ في الثاء.

Ve: "Onları katından bir rahmete ve bir lütfa girdirecektir" buyurmuştur. Sahîh-i Müslim'de şöyle buyrulmaktadır: (Sizden hiçbirinizi ameli cennete girdiremez). "Sen de mi ey Allah'ın Resûlü?" dediler. (Beni de, meğerki Allah beni katından bir rahmet ve lütufla bürümüş olsun) buyurdu. Sahih olmayan [bir rivayette] ise şöyledir: Cennette ve cehennemde konağı olmayan hiçbir kâfir ve hiçbir mümin yoktur. Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girince, cennet ehli cehennem ehline gösterilir; cehennem ehli cennetteki konaklarına bakarlar. Onlara: "Şayet Allah'a itaatle amel etseydiniz bunlar sizin konaklarınızdı" denilir. Sonra: "Ey cennet ehli! Yapmakta olduklarınıza karşılık onlara varis olun!" denilir ve onların konakları cennet ehli arasında paylaştırılır. Derim ki: Sahîh-i Müslim'de şöyle buyrulmaktadır: (Hiçbir Müslüman kimse ölmez ki Allah onun cehennemdeki yerine bir Yahudi veya Hristiyan'ı koymuş olmasın). İşte bu da bir mirastır; dilediğine lütfuyla nimet vermiş, dilediğine de adaletiyle azap etmiştir. Hulâsa olarak cennet ve onun konakları ancak O'nun rahmetiyle elde edilir. Onlar amelleriyle oraya girdiklerinde, O'nun rahmetiyle ona varis olmuş ve O'nun rahmetiyle oraya girmiş olurlar; zira amelleri de O'nun onlar için bir rahmeti ve onlara bir lütfudur. "أُورِثْتُمُوهَا" idgamsız olarak okunduğu gibi, tâ'nın sâ'ya idgamıyla da okunmuştur.

[سورة الأعراف (٧): آية ٤٤]

[A'râf Sûresi (7): 44. Ayet]

وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤)

{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) } “Cennet ehli ateş ehline: 'Rabbimizin bize vaad ettiğini biz hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vaad ettiğini hak olarak buldunuz mu?' diye seslendi. Onlar da: 'Evet' dediler. Bunun üzerine aralarında bir münadi: 'Allah'ın lâneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslendi. (44)”

قوله تعالى: (وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ) هَذَا سُؤَالُ تَقْرِيعٍ وَتَعْيِيرٍ. (أَنْ قَدْ وَجَدْنا) مِثْلَ" أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ" أَيْ أَنَّهُ قَدْ وَجَدْنَا. وَقِيلَ: هُوَ نَفْسُ النِّدَاءِ. (فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ) أَيْ نَادَى وَصَوَّتَ، يَعْنِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ." بَيْنَهُمْ" ظَرْفٌ، كَمَا تَقُولُ: أَعْلَمُ وَسَطَهُمْ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَالْكِسَائِيُّ:" نَعِمَ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَتَجُوزُ عَلَى هَذِهِ اللُّغَةِ بِإِسْكَانِ الْعَيْنِ. قَالَ مَكِّيٌّ: مَنْ قَالَ" نَعِمَ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ أَرَادَ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ" نَعَمْ" الَّتِي هِيَ جَوَابٌ وَبَيْنَ" نَعَمٌ" الَّتِي هِيَ اسْمٌ لِلْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْغَنَمِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ إِنْكَارَ" نَعَمْ" بِفَتْحِ الْعَيْنِ في الجواب، وقال: قل

Yüce Allah'ın: { وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli seslendi” buyruğu, bir azarlama ve kınama sorusudur. { أَنْ قَدْ وَجَدْنَا } “Biz bulduk ki...” ifadesi, { أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ } “İşte şu cennet...” [ifadesi] gibidir; yani şüphesiz biz bulduk demektir. Bunun bizzat nidanın kendisi olduğu da söylenmiştir. { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ } “Aralarından bir çağırıcı seslendi” yani meleklerden biri seslenip nida etti. "بَيْنَهُمْ" (aralarında) bir zarftır; tıpkı senin: "Ortalarındakine bildirdim" demen gibidir. el-A'meş ve el-Kisâî [bu kelimeyi] ayn harfinin kesresiyle "نَعِمَ" (ne'im) şeklinde okumuşlardır; bu lehçeye göre ayn harfinin sükûnu ile okunması da caizdir. Mekkî şöyle demiştir: Ayn harfini kesreli okuyarak "نَعِمَ" diyen kimse, cevap olan "نَعَمْ" (evet) ile deve, sığır ve davar için kullanılan bir isim olan "نَعَمٌ" (en'âm) kelimesini birbirinden ayırt etmek istemiştir. Cevap verirken ayn harfinin fethasıyla "نَعَمْ" denilmesini Hz. Ömer'in hoş karşılamadığı ve: "Şöyle de..." dediği rivayet edilmiştir:

نَعِمَ. وَنَعَمْ وَنَعِمَ، لُغَتَانِ بِمَعْنَى الْعِدَةِ وَالتَّصْدِيقِ. فَالْعِدَةُ إِذَا اسْتَفْهَمْتَ عَنْ مُوجَبٍ نَحْوَ قَوْلِكَ: أَيَقُومُ زَيْدٌ؟ فَيَقُولُ نَعَمْ. وَالتَّصْدِيقُ إِذَا أَخْبَرْتَ عَمَّا وَقَعَ، تَقُولُ: قَدْ كَانَ كَذَا وَكَذَا، فَيَقُولُ نَعَمْ. فَإِذَا اسْتَفْهَمْتَ عَنْ مَنْفِيٍّ فَالْجَوَابُ بَلَى نَحْوَ قَوْلِكَ أَلَمْ أُكْرِمْكَ، فَيَقُولُ بَلَى. فَنَعَمْ لِجَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ الدَّاخِلِ عَلَى الْإِيجَابِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَبَلَى، لِجَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ الدَّاخِلِ عَلَى النَّفْيِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى ". وَقَرَأَ الْبَزِّيُّ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ" وَهُوَ الْأَصْلُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَخْفِيفِ" أَنْ" وَرَفْعِ اللَّعْنَةِ عَلَى الِابْتِدَاءِ. فَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ عَلَى إِسْقَاطِ الْخَافِضِ. وَيَجُوزُ فِي الْمُخَفَّفَةِ أَلَّا يَكُونَ لَهَا مَوْضِعٌ مِنَ الْإِعْرَابِ، وَتَكُونُ مُفَسِّرَةً كما تقوم. وَحُكِيَ عَنِ الْأَعْمَشِ أَنَّهُ قَرَأَ" إِنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، فَهَذَا عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ كما قرأ الكوفيون " فناداه الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ" وَيُرْوَى أَنَّ طَاوُسًا دَخَلَ عَلَى هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ فَقَالَ لَهُ: اتَّقِ اللَّهَ وَاحْذَرْ يَوْمَ الْأَذَانِ. فَقَالَ: وَمَا يَوْمُ الْأَذَانِ؟ قَالَ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ" فَصُعِقَ هِشَامٌ. فَقَالَ طَاوُسٌ: هَذَا ذُلُّ الصِّفَةِ فَكَيْفَ ذُلُّ الْمُعَايَنَةِ.

...'نَعِمَ' de" dediği rivayet edilmiştir. "نَعَمْ" ve "نَعِمَ", vaat ve tasdik manasında iki lehçedir. Vaat; olumlu bir cümleyi sorduğunda, meselâ: "Zeyd kalkacak mı?" demen ve onun da "نَعَمْ" (evet) demesi gibidir. Tasdik ise; vuku bulan bir şeyi haber verdiğinde, meselâ: "Şöyle şöyle oldu" demen ve onun da "نَعَمْ" demesi gibidir. Olumsuz bir cümleyi sorduğunda ise cevap "بَلَى" (bilakis/evet) olur; tıpkı senin "Sana ikram etmedim mi?" demen ve onun da "بَلَى" demesi gibi. Dolayısıyla "نَعَمْ", bu ayette olduğu gibi olumlu cümleye dahil olan istifhamın cevabı içindir. "بَلَى" ise Yüce Allah'ın: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim? 'Evet (bilakis)' dediler" buyruğunda olduğu gibi olumsuz cümleye dahil olan istifhamın cevabı içindir. El-Bezzî, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî asıl üzere "أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ" şeklinde [şeddeli ve nasb ile] okumuşlardır. Diğerleri ise "أَنْ"in tahfifi ve "لَعْنَةُ"nin mübteda olarak ref'i ile okumuşlardır. Dolayısıyla "أَنْ", her iki kıraatte de cer edatının düşürülmesiyle (hazf-ı hâfız) nasb mahallindedir. Muhaffefe olanında iraptan mahalli olmaması ve takdir edildiği üzere müfessire (açıklama edatı) olması da caizdir. El-A'meş'ten hemzenin kesresiyle "إِنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ" şeklinde okuduğu nakledilmiştir ki bu, Kûfelilerin: "O mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona: 'Allah...' diye seslendi" ayetinde okudukları gibi gizli bir sözün takdiri (idmâr-ı kavl) üzeredir. Rivayet edildiğine göre Tâvûs, Hişâm b. Abdilmelik'in yanına girdi ve ona: "Allah'tan kork ve ezan gününden sakın!" dedi. Hişâm: "Ezan günü nedir?" deyince, Tâvûs: Yüce Allah'ın: "Bunun üzerine aralarında bir münadi: 'Allah'ın lâneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslendi" buyruğudur, dedi. Bunun üzerine Hişâm bayıldı. Tâvûs: "Bu, vasfın zilletidir; ya bizzat müşahede etmenin zilleti nasıldır!" dedi.

[سورة الأعراف (٧): آية ٤٥]

[A'râf Sûresi (7): 45. Ayet]

الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥)

{ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥) } “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar, onu eğriltmek isterler ve onlar ahireti de inkâr edenlerdir. (45)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ لِ" ظالمين" على النعت. ويجوز الرفع والنصب على إضمارهم أَوْ أَعْنِي. أَيِ الَّذِينَ كَانُوا يَصُدُّونَ فِي الدُّنْيَا النَّاسَ عَنِ الْإِسْلَامِ. فَهُوَ مِنَ الصَّدِّ الَّذِي هُوَ الْمَنْعُ. أَوْ يَصُدُّونَ بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ يُعْرِضُونَ. وَهَذَا مِنَ الصُّدُودِ. (وَيَبْغُونَها عِوَجاً) يَطْلُبُونَ اعْوِجَاجَهَا وَيَذُمُّونَهَا فَلَا يُؤْمِنُونَ بِهَا. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى.- (وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ) أَيْ وَكَانُوا بِهَا كَافِرِينَ، فَحُذِفَ وَهُوَ كثير في الكلام.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar” buyruğu, "zâlimler" (ظالمين) kelimesine sıfat olmak üzere cer mahallindedir. [Mahzûf olan] "onlar" (هم) [zamirini] veya "kastediyorum" (أعني) [fiilini] takdir ederek merfû ve mansûb okunması da câizdir. Yani dünyada insanları İslâm'dan alıkoyanlar demektir. Bu durum, "engellemek/alıkoymak" anlamına gelen sadd (الصَّدّ) kökündendir. Yahut kendileri bizzat Allah'ın yolundan yüz çevirirler demektir ki bu da "yüz çevirmek" anlamındaki sudûd (الصُّدُود) kökündendir. { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } “Onu eğriltmek isterler” buyruğu, onun eğriliğini isterler ve onu yererek ona iman etmezler demektir. Bu mana daha önce geçmişti. { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ } “Ve onlar ahireti de inkâr edenlerdir” buyruğu ise; "ve onlar onu inkâr etmekte idiler" (وكانوا بها كافرين) anlamındadır; ["kâne" fiili] hazfedilmiştir ki bu [Arap] kelâmında çokça görülür.

[سورة الأعراف (٧): آية ٤٦]

[A'râf Sûresi (7): 46. Ayet]

وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦)

{ وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) } “İkisi arasında bir perde ve A'râf üzerinde herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennet ehline: 'Selâm sizlere!' diye seslendiler. Onlar henüz oraya girmemişlerdir, fakat [girmeyi] ummaktadırlar. (46)”

أَيْ بَيْنَ النَّارِ وَالْجَنَّةِ- لِأَنَّهُ جَرَى ذِكْرُهُمَا- حاجز، أسور. وَهُوَ السُّورُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ:" فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ ". (وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ) أَيْ عَلَى أَعْرَافِ السُّورِ، وَهِيَ شُرَفُهُ. وَمِنْهُ عُرْفُ الْفَرَسِ وَعُرْفُ الدِّيكِ. رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْأَعْرَافُ الشَّيْءُ الْمُشْرِفُ. وَرَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْأَعْرَافُ سُورٌ لَهُ عُرْفٌ كَعُرْفِ الدِّيكِ. وَالْأَعْرَافُ فِي اللُّغَةِ: الْمَكَانُ الْمُشْرِفُ، جَمْعُ عُرْفٍ. قَالَ يَحْيَى بْنُ آدَمَ: سَأَلْتُ الْكِسَائِيَّ عَنْ وَاحِدِ الْأَعْرَافِ فَسَكَتَ، فَقُلْتُ: حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ جَابِرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَعْرَافُ سُورٌ لَهُ عُرْفٌ كَعُرْفِ الدِّيكِ. فَقَالَ: نَعَمْ وَاللَّهِ، وَاحِدُهُ يَعْنِي، وَجَمَاعَتُهُ أَعْرَافٌ، يَا غُلَامُ، هَاتِ الْقِرْطَاسَ، فَكَتَبَهُ. وَهَذَا الْكَلَامُ خَرَجَ مَخْرَجَ. الْمَدْحِ، كَمَا قَالَ فِيهِ:" رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ " وَقَدْ تَكَلَّمَ الْعُلَمَاءُ فِي أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ عَلَى عَشَرَةِ أَقْوَالٍ: فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ جُبَيْرٍ: هُمْ قَوْمٌ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَسَيِّئَاتُهُمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِي مُسْنَدِ خَيْثَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ (فِي آخِرِ الْجُزْءِ الْخَامِسَ عَشَرَ) حَدِيثٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله ﷺ: (تُوضَعُ الْمَوَازِينُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَتُوزَنُ الْحَسَنَاتُ وَالسَّيِّئَاتُ فَمَنْ رَجَحَتْ حَسَنَاتُهُ عَلَى سَيِّئَاتِهِ مِثْقَالَ صوابه دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ رَجَحَتْ سَيِّئَاتُهُ عَلَى حَسَنَاتِهِ مثقال صوابه دخل النار). قيل: يا وسول اللَّهِ، فَمَنِ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُ وَسَيِّئَاتُهُ؟ قَالَ: (أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ) (لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ). وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ قَوْمٌ صَالِحُونَ فُقَهَاءُ عُلَمَاءُ. وَقِيلَ: هُمُ الشُّهَدَاءُ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقِيلَ هُمْ فُضَلَاءُ الْمُؤْمِنِينَ وَالشُّهَدَاءِ، فَرَغُوا مِنْ شَغْلِ أنفسهم، وتفرغوا لمطالعة حال الناس، فإذا

Yani her ikisinin de zikri geçtiği için cehennem ile cennet arasında bir engel, bir sur [vardır]. Bu, Allah'ın: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ } “Aralarına bir sur çekildi” kavlinde zikrettiği surdur. { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } “A'râf üzerinde adamlar vardır” ifadesi, surun yüksek yerleri üzerinde demektir ki bunlar surun şerefeleridir (burçlarıdır). Atın yelesi (urfu'l-feres) ve horozun ibiği (urfu'd-dîk) tabirleri de buradan gelir. Abdullah b. Ebî Yezîd, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "A'râf, yüksekte bulunan şeydir." Mücâhid de İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "A'râf, horozun ibiği gibi tepesi olan bir surdur." A'râf lügatte yüksek yer demektir; "urf" kelimesinin çoğuludur. Yahyâ b. Âdem şöyle demiştir: Kisâî'ye "el-a'râf" kelimesinin tekilini sordum, sustu. Bunun üzerine dedim ki: İsrâîl bize Câbir'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o: "A'râf, horozun ibiği gibi tepesi olan bir surdur" demiştir. Bunun üzerine [Kisâî]: "Evet, vallahi! Yani tekili 'urf'tur, çoğulu ise 'a'râf'tır. Ey çocuk (hizmetli), kağıdı getir!" dedi ve bunu yazdı. Bu söz övgü makamında söylenmiştir; nitekim [Allah Teâlâ] haklarında: { رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kendilerini ne ticaretin ne de alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı adamlar” buyurmuştur. Âlimler A'râf ehli hakkında on farklı görüş belirtmişlerdir: Abdullah b. Mes'ûd, Huzeyfe b. el-Yemân, İbn Abbâs, eş-Şa'bî, ed-Dahhâk ve İbn Cübeyr şöyle demişlerdir: Onlar, iyilikleri ile kötülükleri eşit olan bir topluluktur. İbn Atiyye şöyle demiştir: Hayseme b. Süleymân'ın Müsned'inde (on beşinci cüzün sonunda) Câbir b. Abdillâh'tan gelen bir hadis yer almaktadır; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü teraziler kurulur, iyilikler ve kötülükler tartılır. Kimin iyilikleri kötülüklerine bir bit sirkesi (suâbe) ağırlığınca dahi ağır gelirse cennete girer; kimin de kötülükleri iyiliklerine bir bit sirkesi ağırlığınca ağır gelirse ateşe girer.» "Ey Allah'ın Resûlü! Peki iyilikleri ile kötülükleri eşit olanlar [ne olacak]?" denildi. Şöyle buyurdu: «İşte onlar A'râf ehlidir. { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “Onlar henüz oraya girmemişlerdir, fakat [girmeyi] ummaktadırlar.”» Mücâhid şöyle demiştir: Onlar sâlih, fakih ve âlim kimselerdir. Şehitler oldukları da söylenmiştir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. El-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: Onların müminlerin ve şehitlerin faziletlileri olduğu da söylenmiştir; kendi nefislerinin meşguliyetinden kurtulmuş, insanların durumunu gözlemlemeye vakit bulmuşlardır. Nitekim

رَأَوْا أَصْحَابَ النَّارِ تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ أَنْ يُرَدُّوا إِلَى النَّارِ، فَإِنَّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ كُلَّ شي، وَخِلَافُ الْمَعْلُومِ مَقْدُورٌ. فَإِذَا رَأَوْا أَهْلَ الْجَنَّةِ وَهُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا بَعْدُ يَرْجُونَ لَهُمْ دُخُولَهَا. وَقَالَ شُرَحْبِيلُ بْنُ سَعْدٍ: هُمُ الْمُسْتَشْهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ خَرَجُوا عُصَاةً لِآبَائِهِمْ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ فِي ذَلِكَ حَدِيثًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّهُ تَعَادَلَ عُقُوقُهُمْ وَاسْتِشْهَادُهُمْ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قول ﷿:" وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ" قَالَ: الْأَعْرَافُ مَوْضِعٌ عَالٍ عَلَى الصِّرَاطِ، عَلَيْهِ الْعَبَّاسُ وَحَمْزَةُ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَجَعْفَرُ ذُو الْجَنَاحَيْنِ، ﵃، يَعْرِفُونَ مُحِبِّيهِمْ بِبَيَاضِ الْوُجُوهِ وَمُبْغِضِيهِمْ بِسَوَادِ الْوُجُوهِ. وَحَكَى الزَّهْرَاوِيُّ أَنَّهُمْ عُدُولُ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ عَلَى النَّاسِ بِأَعْمَالِهِمْ، وَهُمْ فِي كُلِّ أُمَّةٍ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ، وَقَالَ: وَهُوَ مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهِ، فَهُمْ عَلَى السُّورِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُمْ قَوْمُ أَنْبِيَاءَ. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ كَانَتْ لَهُمْ صَغَائِرُ لَمْ تُكَفَّرْ عَنْهُمْ بِالْآلَامِ وَالْمَصَائِبِ فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَتْ لَهُمْ كَبَائِرُ فَيُحْبَسُونَ عَنِ الْجَنَّةِ لِيَنَالَهُمْ بِذَلِكَ غَمٌّ فَيَقَعُ فِي مُقَابَلَةِ صَغَائِرِهِمْ. وَتَمَنَّى سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ، لِأَنَّ مَذْهَبَهُ أَنَّهُمْ مُذْنِبُونَ. وَقِيلَ: هُمْ أَوْلَادُ الزِّنَى، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: هُمْ مَلَائِكَةٌ مُوَكَّلُونَ بِهَذَا السُّورِ، يُمَيِّزُونَ الْكَافِرِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَ إِدْخَالِهِمُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ، ذَكَرَهُ أَبُو مِجْلَزٍ. فَقِيلَ لَهُ: لَا يُقَالُ لِلْمَلَائِكَةِ رِجَالٌ؟ فَقَالَ: إِنَّهُمْ ذُكُورٌ وَلَيْسُوا بِإِنَاثٍ، فَلَا يَبْعُدُ إِيقَاعُ لَفْظِ الرِّجَالِ عَلَيْهِمْ، كَمَا أُوقِعَ عَلَى الْجِنِّ فِي قَوْلِهِ:" وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ " فَهَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةُ يَعْرِفُونَ المؤمنين بعلاماتهم والكفار بعلاماتهم، فيبشرون المؤمنين فبدخولهم الْجَنَّةَ وَهُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا بَعْدُ فَيَطْمَعُونَ فِيهَا. وَإِذَا رَأَوْا أَهْلَ النَّارِ دَعَوْا لِأَنْفُسِهِمْ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَاللَّازِمُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ عَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَتَأَخَّرُ دُخُولُهُمْ وَيَقَعُ لَهُمْ مَا وُصِفَ من الاعتبار في الفريقين. أَيْ بِعَلَامَاتِهِمْ، وَهِيَ بَيَاضُ الْوُجُوهِ وَحُسْنُهَا فِي أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَسَوَادُهَا وَقُبْحُهَا فِي أَهْلِ النَّارِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ مَعْرِفَةِ حَيِّزِ هَؤُلَاءِ وحيز هؤلاء.

...ateş ehlini gördüklerinde ateşe geri çevrilmekten Allah'a sığınırlar. Çünkü Allah'ın kudretinde her şey mümkündür ve [şu an] bilinenin aksi de O'nun kudreti dahilindedir. Cennet ehlini gördüklerinde ise -kendileri henüz oraya girmemişken- onların oraya girmelerini ümit ederler. Şürahbîl b. Sa'd şöyle demiştir: Onlar, babalarına isyan ederek [cihada] çıkıp Allah yolunda şehit düşenlerdir. Taberî bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis zikretmiş ve onların ana-babaya karşı gelmeleriyle şehitliklerinin birbirine denk geldiğini [belirtmiştir]. Sa'lebî kendi senediyle İbn Abbâs'tan, aziz ve celil olan Allah'ın: { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } “Ve A'râf üzerinde adamlar vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini zikretmiştir: A'râf, Sırat üzerinde yüksek bir yerdir; üzerinde Abbâs, Hamza, Ali b. Ebî Tâlib ve Ca'fer Zü'l-Cenâhayn -radıyallâhu anhüm- bulunurlar. Kendilerini sevenleri yüzlerinin beyazlığından, kendilerine buğzedenleri ise yüzlerinin siyahlığından tanırlar. Zehrâvî onların, amelleri hususunda insanlara şahitlik edecek olan kıyametin adil şahitleri olduğunu ve her ümmette bulunduklarını nakletmiştir. Bu görüşü Nehhas tercih etmiş ve şöyle demiştir: Bu, bu konuda söylenmiş olanların en güzellerindendir; onlar cennet ile cehennem arasındaki surun üzerindedirler. Zeccâc: “Onlar bir peygamberler topluluğudur” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar, dünyadaki acı ve musibetlerle kefaret olunmamış küçük günahları bulunan, buna karşılık büyük günahları olmayan kimselerdir; bu sebeple kendilerine bir keder dokunması ve bu kederin küçük günahlarına karşılık gelmesi için cennetten alıkonulurlar. Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, A'râf ehlinden olmayı temenni etmiştir; zira onun kanaatine göre onlar günahkârlardır. Şöyle de denilmiştir: Onlar zina çocuklarıdır; bunu Kuşeyrî İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar bu surla görevlendirilmiş, cennet ve cehenneme sokulmadan önce kâfirleri müminlerden ayırt eden meleklerdir; bunu Ebû Miclez zikretmiştir. Kendisine: “Meleklere adamlar (ricâl) denilir mi?” denildiğinde şöyle demiştir: Onlar erkektirler, dişi değildirler; dolayısıyla: { وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ } “Gerçek şu ki, insanlardan bazı adamlar cinlerden bazı adamlara sığınırlardı” buyruğunda cinler hakkında kullanıldığı gibi onlar hakkında da 'ricâl' (adamlar) lafzının kullanılması uzak bir ihtimal değildir. İşte bu melekler, müminleri alametleriyle, kâfirleri de alametleriyle tanırlar; müminleri cennete girecekleriyle müjdelerler, onlar henüz oraya girmemişken oraya [girmeyi] umarlar. Ateş ehlini gördüklerinde ise azaptan esenlik bulmak için kendilerine dua ederler. İbn Atiyye şöyle demiştir: Ayetten zorunlu olarak anlaşılan şudur ki; A'râf üzerinde cennet ehlinden, [cennete] girişleri geciken ve her iki fırka hakkında da nitelendirildiği gibi ibret alma durumu kendilerinde gerçekleşen adamlar vardır. Yani kendi alametleriyle [tanırlar]; bu da cennet ehlinde yüzlerin beyazlığı ve güzelliği, ateş ehlinde ise yüzlerin siyahlığı ve çirkinliğidir; ayrıca bunların konumunu ve şunların konumunu bilmek gibi başka alametlerdir.

قُلْتُ: فَوُقِفَ عَنِ التَّعْيِينِ لِاضْطِرَابِ الْأَثَرِ وَالتَّفْصِيلِ، وَاللَّهُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ عَلِيمٌ. ثُمَّ قِيلَ: الْأَعْرَافُ جَمْعُ عُرْفٍ وَهُوَ كُلُّ عَالٍ مُرْتَفِعٍ، لِأَنَّهُ بِظُهُورِهِ أَعْرَفُ مِنَ الْمُنْخَفِضِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الأعراف شر ف الصِّرَاطِ. وَقِيلَ: هُوَ جَبَلُ أُحُدٍ يُوضَعُ هُنَاكَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَكَرَ الزَّهْرَاوِيُّ حَدِيثًا أَنَّ رسول الله ﷺ قال: (إِنَّ أُحُدًا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ وَإِنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَمْثُلُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ يُحْبَسُ عَلَيْهِ أَقْوَامٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ هُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ (. وَذَكَرَ حَدِيثًا آخَرَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:) إِنَّ أُحُدًا عَلَى رُكْنٍ مِنْ أَرْكَانِ الْجَنَّةِ (. قُلْتُ: وَذَكَرَ أَبُو عُمَرَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:) أُحُدٌ جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ وَإِنَّهُ لَعَلَى تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الْجَنَّةِ (. قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ) أَيْ نَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ. أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ أَيْ قَالُوا لَهُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى سَلِمْتُمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ. لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يطعمون أَيْ لَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ، أَيْ لَمْ يَدْخُلُوهَا بَعْدُ." وَهُمْ يَطْمَعُونَ" عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ بِمَعْنَى وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَهَا. وَذَلِكَ مَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ أَنْ يَكُونَ طَمِعَ بِمَعْنَى عَلِمَ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِمَا، أَنَّ الْمُرَادَ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ. وَقَالَ أَبُو مِجْلَزٍ: هُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ، أَيْ قَالَ لَهُمْ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَأَهْلُ الْجَنَّةِ لَمْ يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بَعْدُ وَهُمْ يَطْمَعُونَ فِي دُخُولِهَا لِلْمُؤْمِنِينَ الْمَارِّينَ عَلَى أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ. وَالْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ". وَعَلَى قَوْلِهِ:" لَمْ يَدْخُلُوها". ثُمَّ يَبْتَدِئُ" وَهُمْ يَطْمَعُونَ" عَلَى مَعْنَى وَهُمْ يَطْمَعُونَ فِي دُخُولِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" وَهُمْ يَطْمَعُونَ" حَالًا، وَيَكُونُ الْمَعْنَى: لَمْ يَدْخُلْهَا الْمُؤْمِنُونَ الْمَارُّونَ عَلَى أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ طَامِعِينَ، وَإِنَّمَا دَخَلُوهَا غَيْرَ طَامِعِينَ فِي دُخُولِهَا، فَلَا يوقف على" لَمْ يَدْخُلُوها".

Derim ki: Rivayetlerin ve ayrıntıların muhtelif olması sebebiyle kesin bir tayinde bulunmaktan tevakkuf edilmiştir; işlerin hakikatini en iyi bilen Allah'tır. Sonra denildi ki: A'râf, "urf"un çoğuludur; o da yüksek ve kabarık olan her şeydir; zira görünürlüğü sebebiyle alçak olandan daha çok bilinir (a'raf). İbn Abbâs şöyle demiştir: A'râf, Sırat'ın yüksek yerleridir. Onun oraya konulan Uhud Dağı olduğu da söylenmiştir. İbn Atiyye der ki: Ez-Zehrâvî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair bir hadis zikretmiştir: (Uhud bizi seven, bizim de kendisini sevdiğimiz bir dağdır; o kıyamet gününde cennet ile cehennem arasında dikilecek, üzerinde herkesi simalarından tanıyan birtakım topluluklar alıkonulacaktır; onlar inşâallah cennet ehlindendir). Safvân b. Süleym'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair bir başka hadis daha zikretmiştir: (Uhud, cennet rükünlerinden bir rükün üzerindedir). Derim ki: Ebû Ömer, Enes b. Mâlik'ten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu zikretmiştir: (Uhud bizi seven, bizim de kendisini sevdiğimiz bir dağdır; şüphesiz o, cennet bahçelerinden/kapılarından bir bahçe/kapı üzerindedir). Yüce Allah'ın: (وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ) "Cennet ehline seslendiler" buyruğu; yani A'râf ehli cennet ehline seslendi [demektir]. "Selâm sizlere", yani onlara selâm sizlere dediler. Mananın: Cezalandırılmaktan kurtuldunuz (selamette kaldınız) şeklinde olduğu da söylenmiştir. "Onlar henüz oraya girmemişlerdir, fakat ummaktadırlar", yani A'râf ehli cennete henüz girmemişlerdir. Bu tefsire göre "وَهُمْ يَطْمَعُونَ" (fakat ummaktadırlar), onlar oraya gireceklerini bilmektedirler manasındadır. Lügatte "tâmia" fiilinin "alime" (bildi) manasında olması bilinmektedir; bunu en-Nahhâs zikretmiştir. Bu; kastedilenlerin A'râf ehli olduğu yönündeki İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve başkalarının görüşüdür. Ebû Miclez ise şöyle demiştir: Onlar cennet ehlidir; yani A'râf ehli onlara selâm sizlere demiştir; cennet ehli ise A'râf ehlinin yanından geçen müminler olarak henüz cennete girmemişlerdir ve oraya girmeyi ummaktadırlar. Vakıf (durak) "سَلامٌ عَلَيْكُمْ" buyruğu üzerindedir. [Aynı zamanda] "لَمْ يَدْخُلُوها" buyruğu üzerindedir. Sonra "onlar oraya girmeyi ummaktadırlar" manasında "وَهُمْ يَطْمَعُونَ" ile başlanır. "وَهُمْ يَطْمَعُونَ" ifadesinin hal olması da caizdir; bu durumda mana şöyle olur: A'râf ehlinin yanından geçen müminler oraya [sadece] umarak değil, oraya girmeyi ummaksızın [kesin bir lütufla] girmişlerdir; bu durumda "لَمْ يَدْخُلُوها" üzerinde durulmaz.

[سورة الأعراف (٧): آية ٤٧]

[A'râf Sûresi (7): 47. Ayet]

وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧)

{ وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) } “Gözleri ateş ehli tarafına çevrildiği zaman: 'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' derler. (47)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ) أَيْ جِهَةَ اللِّقَاءِ وَهِيَ جِهَةُ الْمُقَابَلَةِ. وَلَمْ يَأْتِ مَصْدَرٌ عَلَى تِفْعَالٍ غَيْرَ حَرْفَيْنِ: تِلْقَاءٌ وَتِبْيَانٌ. وَالْبَاقِي بِالْفَتْحِ، مِثْلَ تَسْيَارٍ وَتَهْمَامٍ وَتَذْكَارٍ. وَأَمَّا الِاسْمُ بِالْكَسْرِ فِيهِ فَكَثِيرٌ، مِثْلَ تِقْصَارٍ وَتِمْثَالٍ. قَالُوا أَيْ قَالَ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ. (رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) سَأَلُوا اللَّهَ أَلَّا يَجْعَلَهُمْ مَعَهُمْ، وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ لَا يَجْعَلُهُمْ مَعَهُمْ. فَهَذَا عَلَى سَبِيلِ التَّذَلُّلِ، كَمَا يَقُولُ أَهْلُ الْجَنَّةِ:" رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا " وَيَقُولُونَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ. عَلَى سَبِيلِ الشُّكْرِ لِلَّهِ ﷿. وَلَهُمْ فِي ذَلِكَ لَذَّةٌ.

Yüce Allah'ın: (وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ) "Gözleri ateş ehli tarafına çevrildiği zaman" buyruğu, yani karşılaşma yönüne, ki o da karşılıklı durma yönüdür. "Tif'âl" vezninde iki lafız dışında hiçbir masdar gelmemiştir: "Tılkâ'" (تِلْقَاءٌ) ve "tibyân" (تِبْيَانٌ). Geriye kalanlar ise "tesyâr", "tehmâm" ve "tezgâr" gibi fetha iledir. İsimde ise kesre çokça gelir; "tıksâr" ve "timsâl" gibi. "Dediler", yani A'râf ehli dediler: (رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) "'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!'" Kendilerini onlarla beraber kılmayacağını bildikleri halde Allah'tan kendilerini onlarla beraber kılmamasını istediler. Bu, tıpkı cennet ehlinin: "Rabbimiz! Nurumuzu bizim için tamamla" demeleri ve Allah Azze ve Celle'ye şükür sadedinde "Elhamdülillâh" demeleri gibi tezellül (kulluk ve acziyet arz etme) yoluyladır. Bunda onlar için bir lezzet vardır.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ٤٨ الى ٤٩]

[A'râf Sûresi (7): 48-49. Ayetler]

وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)

{ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) } “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenip şöyle derler: 'Ne çokluğunuz [ve topladığınız mallar] ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı! (48) Allah'ın onları hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? [Onlara]: Girin cennete! Artık size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de [denir].' (49)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ) أَيْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ. (قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ) أَيْ لِلدُّنْيَا وَاسْتِكْبَارُكُمْ عَنِ الْإِيمَانِ. (أَهؤُلاءِ الَّذِينَ) إِشَارَةٌ إِلَى قَوْمٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْفُقَرَاءِ، كَبِلَالٍ وَسَلْمَانَ وَخَبَّابٍ وَغَيْرِهِمْ. (أَقْسَمْتُمْ) فِي الدُّنْيَا. (لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ) فِي الْآخِرَةِ. (بِرَحْمَةٍ) يُوَبِّخُونَهُمْ بِذَلِكَ. وَزِيدُوا غَمًّا وَحَسْرَةً بِأَنْ قَالُوا لَهُمْ (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ) وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ" دَخَلُوا الْجَنَّةَ" بِغَيْرِ أَلِفٍ وَالدَّالُ مَفْتُوحَةٌ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" أُدْخِلُوا الْجَنَّةَ" بِكَسْرِ الْخَاءِ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ مَلَائِكَةٌ أَوْ أَنْبِيَاءُ، فَإِنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ إِخْبَارٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَنْ جَعَلَ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ الْمُذْنِبِينَ كَانَ آخِرَ قَوْلِهِمْ لِأَصْحَابِ النَّارِ" وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ" وَيَكُونُ" أَهؤُلاءِ الَّذِينَ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَهْلِ النَّارِ تَوْبِيخًا لَهُمْ عَلَى مَا كَانَ مِنْ قَوْلِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْأَوَّلُ عَنِ الحسن. وقيل: هو من كلام الملائكة

Yüce Allah'ın: { وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ } “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenirler” buyruğu, yani cehennem ehlinden olan kimselere demektir. { قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } “[Ve] derler ki: 'Ne [dünyalık] toplamanız ne de kibirlenmeniz size bir fayda sağladı!'” yani dünyaya [yönelik mal biriktirmeniz] ve imana karşı büyüklük taslamanız [size fayda vermedi]. { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ } “Şunlar mıydı o kimseler?” ifadesi; Bilâl, Selmân, Habbâb ve diğerleri gibi fakir müminlerden bir topluluğa işarettir. { أَقْسَمْتُمْ } “Hani siz yemin etmiştiniz”, dünyadayken. { لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ } “Allah onları ulaştırmayacak diye”, ahirette. { بِرَحْمَةٍ } “bir rahmete”. Onları bu sözlerle kınayıp azarlarlar. Kendilerine: { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Girin cennete!” denilerek keder ve hasretleri daha da artırılır. İkrime elifsiz ve dâl harfini üstün ile “دَخَلُوا الْجَنَّةَ” (Cennete girdiler) şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrıf ise [aynı ibareyi] hâ harfinin kesresiyle geçmiş zaman fiili olarak “أُدْخِلُوا الْجَنَّةَ” (Cennete sokuldular) şeklinde okumuştur. Bu ayet, A'râf ehlinin melekler veya peygamberler olduğuna delalet etmektedir; çünkü onların bu sözü Yüce Allah'tan bir haber vermedir. A'râf ehlini [günahkâr] müminler kılanlara göre ise onların cehennemliklere söylediği sözün sonu: { وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } “ve kibirlenmeniz” kısmıdır. { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ } “Şunlar mıydı o kimseler?” ifadesinden ayetin sonuna kadar olan kısım ise dünyadayken söyledikleri sözlerden ötürü onları kınamak üzere Yüce Allah'ın cehennem ehline hitabıdır. Bu [görüş] İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup, birinci [görüş] ise el-Hasen'den rivayet edilmiştir. Bunun meleklerin sözü olduğu da söylenmiştir.

الْمُوَكَّلِينَ بِأَصْحَابِ الْأَعْرَافِ، فَإِنَّ أَهْلَ النَّارِ يَحْلِفُونَ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ يَدْخُلُونَ مَعَهُمُ النَّارَ فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ لِأَصْحَابِ الْأَعْرَافِ:" ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ"

...A'râf ehline vekil kılınan meleklerin sözü olduğu da söylenmiştir; zira ateş ehli A'râf ehlinin kendileriyle beraber ateşe gireceğine yemin ederler; melekler de A'râf ehline: "Girin cennete! Artık size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de" derler.

[سورة الأعراف (٧): آية ٥٠]

[A'râf Sûresi (7): 50. Ayet]

وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠)

{ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) } “Ateş ehli cennet ehline: 'Bize biraz sudan ya da Allah'ın size verdiği rızıktan akıtın!' diye seslenir. Onlar da: 'Doğrusu Allah, bu ikisini de kâfirlere haram kılmıştır' derler. (50)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنادى) قِيلَ: إِذَا صَارَ أَهْلُ الْأَعْرَافِ إِلَى الْجَنَّةِ طَمِعَ أَهْلُ النَّارِ فَقَالُوا: يَا رَبَّنَا إِنَّ لَنَا قَرَابَاتٍ فِي الْجَنَّةِ فَأْذَنْ لَنَا حَتَّى نَرَاهُمْ وَنُكَلِّمَهُمْ. وَأَهْلُ الْجَنَّةِ لَا يَعْرِفُونَهُمْ لسواد وجوههم. فيقولون: (أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ) فَبَيَّنَ أَنَّ ابْنَ آدَمَ لَا يَسْتَغْنِي عَنِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَإِنْ كَانَ فِي الْعَذَابِ. (قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ) يَعْنِي طَعَامَ الْجَنَّةِ وَشَرَابَهَا. وَالْإِفَاضَةُ التَّوْسِعَةُ، يُقَالُ: أَفَاضَ عَلَيْهِ نِعَمَهُ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ سَقْيَ الْمَاءِ مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ. وَقَدْ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ: الْمَاءُ، أَلَمْ تَرَوْا إِلَى أَهْلِ النَّارِ حِينَ اسْتَغَاثُوا بِأَهْلِ الْجَنَّةِ" أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ". وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ أَنَّ سَعْدًا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: أَيُّ الصَّدَقَةِ أَعْجَبُ إِلَيْكَ؟ قَالَ: (الْمَاءُ). وَفِي رِوَايَةٍ: فَحَفَرَ بِئْرًا فَقَالَ: (هَذِهِ لِأُمِّ سَعْدٍ). وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ سَعْدٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أُمَّ سَعْدٍ كَانَتْ تُحِبُّ الصَّدَقَةَ، أَفَيَنْفَعُهَا أَنْ أَتَصَدَّقَ عَنْهَا؟ قَالَ: (نَعَمْ وَعَلَيْكَ بِالْمَاءِ). وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ أَنْ يَسْقِيَ عَنْهَا الْمَاءَ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ سَقْيَ الْمَاءِ مِنْ أَعْظَمِ الْقُرُبَاتِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ التَّابِعِينَ: مَنْ كَثُرَتْ ذُنُوبُهُ فَعَلَيْهِ بِسَقْيِ الْمَاءِ. وَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ ذُنُوبَ الَّذِي سَقَى الْكَلْبَ، فَكَيْفَ بِمَنْ سَقَى رَجُلًا مُؤْمِنًا مُوَحِّدًا وَأَحْيَاهُ. روى

Yüce Allah'ın: { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Ateş ehli cennet ehline: 'Bize biraz sudan ya da Allah'ın size verdiği rızıktan akıtın!' diye seslenir” buyruğunda üç mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَنادى } “[diye] seslenir” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: A'râf ehli cennete girdiği vakit cehennemlikler de ümitlenip: "Ey Rabbimiz! Cennette bizim akrabalarımız var, bize izin ver de onları görüp kendileriyle konuşalım" derler. Cennet ehli ise yüzlerinin karalığı sebebiyle onları tanımaz. Bunun üzerine [ateş ehli]: { أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Bize biraz sudan ya da Allah'ın size verdiği rızıktan akıtın!” derler. Böylece [bu ifade], insanoğlunun azap içinde dahi olsa yiyecek ve içecekten müstağni kalamayacağını beyan etmektedir. { قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } “[Onlar da:] 'Doğrusu Allah, bu ikisini de kâfirlere haram kılmıştır' derler” ifadesiyle cennetin yiyeceği ve içeceği kastedilmektedir. İfâza (الْإِفَاضَةُ) genişletmek ve bollaştırmak demektir; [nitekim Arapçada] «أَفَاضَ عَلَيْهِ نِعَمَهُ» "Ona nimetlerini bolca ihsan etti/akıttı" denilir. İkinci Mesele: Bu ayette, su ikram etmenin amellerin en faziletlilerinden olduğuna delil vardır. Nitekim İbn Abbâs'a: "Hangi sadaka daha faziletlidir?" diye sorulmuş, o da: "Sudur; ateş ehlinin cennet ehlinden feryatla yardım isterken: { أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } 'Bize biraz sudan ya da Allah'ın size verdiği rızıktan akıtın!' dediklerini görmediniz mi?" demiştir. Ebû Dâvûd'un rivayet ettiğine göre Sa'd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Hangi sadaka sana daha sevimlidir?" diye sormuş; [Allah Resûlü de]: «الْمَاءُ» «Sudur» buyurmuştur. Bir rivayette ise [şöyle geçer]: Bunun üzerine Sa'd bir kuyu kazdırdı ve: "Bu, Sa'd'ın annesi içindir" dedi. Enes'ten rivayet edildiğine göre Sa'd: "Ey Allah'ın Resûlü! Sa'd'ın annesi sadakayı severdi; onun adına sadaka versem kendisine fayda sağlar mı?" diye sormuş; [Hz. Peygamber]: «نَعَمْ وَعَلَيْكَ بِالْمَاءِ» «Evet, su [ikramına] sarıl» buyurmuştur. Bir diğer rivayette ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sa'd b. Ubâde'ye annesi adına su ikram etmesini emretmiştir. Bütün bunlar su ikram etmenin Yüce Allah katında en büyük yakınlaşma vesilelerinden (kurbet) olduğuna delalet etmektedir. Tâbiînden bazıları şöyle demiştir: "Kimin günahları çok olursa su ikram etmeye baksın. Nitekim Allah Teâlâ köpeğe su veren [kimsenin] günahlarını bağışlamıştır; o halde muvahhid bir mümin kişiye su verip onu ihya edenin mükâfatı nice olur!" [Nitekim] rivayet edilmiştir...

الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (بَيْنَا رَجُلٌ يَمْشِي بِطَرِيقٍ اشْتَدَّ عَلَيْهِ الْعَطَشُ فَنَزَلَ بِئْرًا فَشَرِبَ مِنْهَا ثُمَّ خَرَجَ فإذ كَلْبٌ يَأْكُلُ الثَّرَى مِنَ الْعَطَشِ فَقَالَ لَقَدْ بَلَغَ هَذَا الْكَلْبُ مِثْلَ الَّذِي بَلَغَ بِي فَمَلَأَ خُفَّهُ ثُمَّ أَمْسَكَهُ بِفِيهِ ثُمَّ رَقِيَ فَسَقَى الْكَلْبَ فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ فَغَفَرَ لَهُ (. قالوا: يا رسول الله، وألنا فِي الْبَهَائِمِ لَأَجْرًا؟ قَالَ:) فِي كُلِّ ذَاتِ كَبِدٍ رَطْبَةٍ أَجْرٌ". وَعَكْسُ هَذَا مَا رَوَاهُ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (عُذِّبَتِ امْرَأَةٌ فِي هِرَّةٍ سَجَنَتْهَا حَتَّى مَاتَتْ فَدَخَلَتْ فِيهَا النَّارَ لَا هِيَ أَطْعَمَتْهَا وَسَقَتْهَا إِذْ هِيَ حَبَسَتْهَا وَلَا هِيَ تَرَكَتْهَا تَأْكُلُ مِنْ خَشَاشِ الْأَرْضِ (. وَفِي حَدِيثِ عَائِشَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (وَمَنْ سَقَى مُسْلِمًا شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ حَيْثُ يُوجَدُ الْمَاءُ فَكَأَنَّمَا أَعْتَقَ رَقَبَةً وَمَنْ سَقَى مُسْلِمًا شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ حَيْثُ لَا يُوجَدُ الْمَاءُ فَكَأَنَّمَا أَحْيَاهَا (. خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي السُّنَنِ. الثَّالِثَةُ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ صَاحِبَ الْحَوْضِ وَالْقِرْبَةِ أَحَقُّ بِمَائِهِ، وَأَنَّ لَهُ مَنْعَهُ مِمَّنْ أَرَادَهُ، لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ:" إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ" لَا حَقَّ لَكُمْ فِيهَا. وَقَدْ بَوَّبَ الْبُخَارِيُّ ﵀ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى: (بَابُ مَنْ رَأَى أَنَّ صَاحِبَ الْحَوْضِ وَالْقِرْبَةِ أَحَقُّ بِمَائِهِ) وَأَدْخَلَ فِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأَذُودَنَّ رِجَالًا عَنْ حَوْضِي كَمَا تُذَادُ الْغَرِيبَةُ مِنَ الْإِبِلِ عَنِ الْحَوْضِ). قَالَ الْمُهَلَّبُ: لَا خِلَافَ أَنَّ صَاحِبَ الْحَوْضِ أَحَقُّ بِمَائِهِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (لَأَذُودَنَّ رِجَالًا عَنْ حَوْضِي).

...el-Buhârî, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Bir adam yolda yürürken susuzluğu şiddetlendi; bir kuyuya inip oradan su içti, sonra çıktı. Bir de baktı ki bir köpek susuzluktan toprağı yalayıp duruyor. Adam: "Benim ulaştığım [susuzluk] derecesine bu köpek de ulaşmış" dedi; hemen mestini doldurdu, sonra onu ağzıyla tuttu, ardından yukarı çıkıp köpeği suladı. Allah da onun bu hareketini kabul edip onu bağışladı). "Ey Allah'ın Resûlü! Hayvanlar konusunda da bize ecir var mıdır?" dediler. (Ciğeri yaş olan her canlıda ecir vardır) buyurdu. Bunun zıddı ise Müslim'in Abdullah b. Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair rivayetidir: (Bir kadın, bir kedi sebebiyle azap gördü. Onu ölünceye kadar hapsetti ve bu yüzden cehenneme girdi. Onu hapsettiğinde ne yedirdi ne içirdi ne de yerin haşeratından yemesi için serbest bıraktı). Âişe'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği hadiste ise: (Kim suyun bulunduğu bir yerde bir Müslümana bir içim su verirse bir köle azat etmiş gibi olur; kim de suyun bulunmadığı bir yerde bir Müslümana bir içim su verirse sanki onu ihya etmiş (hayat vermiş) gibi olur) buyrulmaktadır. Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir. Üçüncüsü: Havuz ve kırba sahibinin suyuna daha layık olduğunu ve suyunu dileyen kimseden men etme hakkına sahip olduğunu söyleyen kimseler bu ayeti delil getirmişlerdir; zira cennet ehlinin: "Doğrusu Allah, bu ikisini de kâfirlere haram kılmıştır" sözünün manası: Onda sizin hiçbir hakkınız yoktur, demektir. Nitekim el-Buhârî rahimehullâh bu mana üzere: "Havuz ve kırba sahibinin suyuna daha layık olduğunu düşünen kimse babı" başlığını açmış ve bu babda Ebû Hüreyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: (Nefsim elinde olana yemin ederim ki yabancı devenin havuzdan kovulduğu gibi birtakım adamları havuzumdan mutlaka kovacağım). El-Mühelleb şöyle demiştir: Havuz sahibinin suyuna daha layık olduğu hususunda ihtilaf yoktur; zira aleyhisselâm: (Birtakım adamları havuzumdan mutlaka kovacağım) buyurmuştur.