[سورة الأعراف (٧): آية ٥١]
[A'râf Suresi (7): Ayet 51]
الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١)
{ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } “Onlar dinlerini eğlence ve oyun edinen ve dünya hayatının aldattığı kimselerdir. İşte onlar, bugüne kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi bile bile inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz [kendi hallerine bırakırız].” (51)
الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ نَعْتٌ لِلْكَافِرِينَ. وَقَدْ يَكُونُ رَفْعًا وَنَصْبًا بِإِضْمَارِ. قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ. فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ أَيْ نَتْرُكُهُمْ فِي النَّارِ. كما نسوا لقاء يومهم
“ellezîne” (الَّذِينَ) kelimesi cer mahallinde olup kâfirlerin sıfatıdır. Gizli [bir takdir] ile ref veya nasb mahallinde olması da caizdir. [Bu ifadenin] cennet ehlinin sözü olduğu da söylenmiştir. { فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ } “İşte bugün biz onları unuturuz” yani onları ateşte [kendi hallerine] terk ederiz. “Bugüne kavuşacaklarını unuttukları gibi...”
هَذَا أَيْ تَرَكُوا الْعَمَلَ بِهِ وَكَذَّبُوا بِهِ. وَ" مَا" مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ كَنَسْيِهِمْ. (وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ) عطف عليه، وجحدهم.
“...bu günlerine kavuşmayı unuttukları gibi” yani onun için amel etmeyi terk ettikleri ve onu yalanladıkları gibi. Buradaki “mâ” (ما) masdariyyedir; yani “onların unutması gibi” demektir. { وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } “...ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi” ifadesi de buna matuftur, yani inkâr etmeleri sebebiyle.
[سورة الأعراف (٧): آية ٥٢]
[A'râf Suresi (7): Ayet 52]
وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)
{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Andolsun ki biz onlara, inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere, bir ilim üzere açıkladığımız bir kitap getirdik.” (52)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ) يَعْنِي الْقُرْآنَ." فَصَّلْناهُ" أَيْ بَيَّنَّاهُ حَتَّى يَعْرِفَهُ مَنْ تَدَبَّرَهُ وَقِيلَ:" فَصَّلْناهُ" أَنْزَلْنَاهُ مُتَفَرِّقًا. (عَلى عِلْمٍ) مِنَّا بِهِ، لَمْ يَقَعْ فِيهِ سَهْوٌ وَلَا غَلَطٌ. (هُدىً وَرَحْمَةً) قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ هَادِيًا وَذَا رَحْمَةٍ، فَجَعَلَهُ حَالًا مِنَ الهاء التي في" فَصَّلْناهُ". قال وَيَجُوزُ هُدًى وَرَحْمَةٌ، بِمَعْنَى هُوَ هُدًى وَرَحْمَةٌ. وقيل: يجوز هدى ورحمة بالخفض على المن كِتَابٍ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ هُدًى وَرَحْمَةٍ بِالْخَفْضِ عَلَى النَّعْتِ لِكِتَابٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: مِثْلُ" وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ ". (لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) خُصَّ المؤمنون لأنهم المنتفعون به.
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ } “Andolsun ki biz onlara bir kitap getirdik” buyruğunda kastedilen Kur'an'dır. { فَصَّلْناهُ } “onu açıkladık” yani onu tefekkür eden kimsenin anlayabileceği şekilde beyan ettik. “Fassalnâhu” ifadesinin; onu parça parça indirdik anlamına geldiği de söylenmiştir. { عَلى عِلْمٍ } “bir ilim üzere” yani tarafımızdan bilerek; içine hiçbir yanılma veya hata karışmamıştır. { هُدىً وَرَحْمَةً } “bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere” kısmıyla ilgili olarak ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani hidayet edici ve rahmet sahibi olarak; dolayısıyla bunu { فَصَّلْناهُ } kelimesindeki zamirden hâl kılmıştır. [Ayrıca] “O bir hidayet ve rahmettir” manasında merfû olarak { هُدًى وَرَحْمَةٌ } şeklinde okunmasının da caiz olduğunu söylemiştir. { كِتَابٍ } kelimesinden bedel olmak üzere mecrur okunabileceği de söylenmiştir. El-Kisâî ve el-Ferrâ ise: { كِتَابٍ } kelimesine sıfat olarak cer ile { هُدًى وَرَحْمَةٍ } şeklinde okunması da caizdir, demişlerdir. El-Ferrâ şöyle demiştir: Tıpkı { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” ayetinde olduğu gibi. { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için” ifadesinde müminler özellikle zikredilmiştir, çünkü ondan faydalananlar yalnızca onlardır.
[سورة الأعراف (٧): آية ٥٣]
[A'râf Suresi (7): Ayet 53]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Onlar sadece onun tevîlini (akıbetini) mi bekliyorlar? Onun tevîlinin geleceği gün, daha önce onu unutmuş olanlar diyecekler ki: 'Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmiş. Şimdi bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler yahut [dünyaya] geri döndürülsek de [eski] yaptıklarımızdan başkasını yapsak?' Doğrusu onlar kendilerini ziyana uğratmışlar ve uydurdukları şeyler de onlardan kaybolup gitmiştir.” (53)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ) بِالْهَمْزِ، مِنْ آلَ. وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ يُخَفِّفُونَ الْهَمْزَةَ. وَالنَّظَرُ: الِانْتِظَارُ، أَيْ هَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مَا وُعِدُوا بِهِ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْعِقَابِ وَالْحِسَابِ. وَقِيلَ:" يَنْظُرُونَ" مِنَ النَّظَرِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. فَالْكِنَايَةُ فِي" تَأْوِيلَهُ" تَرْجِعُ إِلَى الْكِتَابِ. وَعَاقِبَةُ الْكِتَابِ مَا وَعَدَ اللَّهُ فِيهِ من البعث والحساب. وقال مجاهد:" تَأْوِيلَهُ"
Yüce Allah'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } “Onlar sadece onun tevîlini mi bekliyorlar?” buyruğunda [geçen “te’vîl” kelimesi], hemzelidir ve “âle” (آل) kökündendir. Medine ehli ise hemzeyi hafifletirler. en-Nazar (النَّظَرُ), beklemek demektir; yani onlar Kur'ân'da kendilerine vaad edilen azap ve hesaptan başkasını mı bekliyorlar? Bir görüşe göre “yenzurûn”, kıyamet gününe bakmaktan gelmektedir. { تَأْوِيلَهُ } lafzındaki zamir ise Kitab'a râcidir. Kitab'ın akıbeti ise Allah'ın onda vadettiği yeniden dirilme ve hesaptır. Mücâhid: “{ تَأْوِيلَهُ }
جَزَاؤُهُ، أَيْ جَزَاءُ تَكْذِيبهمْ بِالْكِتَابِ. قَالَ قَتَادَةُ:" تَأْوِيلَهُ" عَاقِبَتُهُ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. (يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ) أَيْ تَبْدُو عَوَاقِبُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَ" يَوْمَ" مَنْصُوبٌ بِ" يَقُولُ"، أَيْ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلِ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ. (قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ) اسْتِفْهَامٌ فِيهِ مَعْنَى التَّمَنِّي. (فَيَشْفَعُوا) نُصِبَ لِأَنَّهُ جَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ. (لَنا أَوْ نُرَدُّ) قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى أَوْ هَلْ نُرَدُّ. (فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ) قَالَ الزَّجَّاجُ: نُرَدُّ عَطْفٌ عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ هَلْ يَشْفَعُ لَنَا أَحَدٌ أَوْ نرد. وقرا ابن إسحاق" أنرد فَنَعْمَلَ" بِالنَّصْبِ فِيهِمَا. وَالْمَعْنَى إِلَّا أَنْ نُرَدَّ، كَمَا قَالَ:
karşılığıdır, yani Kitab'ı yalanlamalarının cezasıdır, demiştir. Katâde ise: “Tevîlühû”, onun akıbetidir demiştir ki manalar birbirine yakındır. { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ } “onun tevili geleceği gün” yani kıyamet gününde onun akıbetleri ortaya çıktığı zaman demektir. { يَوْمَ } zarfı { يَقُولُ } fiili ile mensubdur; yani onun tevili geleceği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki... { قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ } “Rabbimizin elçileri hakkı getirmiş. Şimdi bizim için şefaatçiler var mı...” Bu, temenni manası taşıyan bir soru (istifham) cümlesidir. { فَيَشْفَعُوا } “...ki bize şefaat etsinler” fiili istifhamın cevabı olduğu için nasb edilmiştir. { لَنا أَوْ نُرَدُّ } “bize yahut geri döndürülsek” ifadesi hakkında el-Ferrâ: Mana 'yahut biz geri döndürülür müyüz?' şeklindedir, demiştir. { فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “de yaptıklarımızdan başkasını yapsak” ayeti hakkında ez-Zeccâc: { نُرَدُّ }, manaya matuftur, yani 'bize birisi şefaat eder mi yahut geri döndürülür müyüz?' demektir, demiştir. İbn İshâk her iki fiili de nasb ile { أَنْ نُرَدَّ فَنَعْمَلَ } şeklinde okumuştur. Mana, 'geri döndürülmemiz müstesna' demektir; nitekim şair şöyle demiştir:
فَقُلْتُ لَهُ لَا تَبْكِ عَيْنُكَ إِنَّمَا ... نُحَاوِلُ مُلْكًا أَوْ نَمُوتُ فَنُعْذَرَا
Ona dedim ki: Ağlamasın gözün, biz sadece... Ya bir mülk elde etmeye çalışıyoruz yahut ölüp mazur görülmeye.
وَقَرَأَ الْحَسَنُ" أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلُ" بِرَفْعِهِمَا جَمِيعًا. (قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ) أَيْ فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَا، وَكُلُّ مَنْ لَمْ يَنْتَفِعْ بِنَفْسِهِ فَقَدْ خَسِرَهَا. وَقِيلَ: خَسِرُوا النِّعَمَ وَحَظَّ أَنْفُسِهِمْ مِنْهَا. (وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ) أَيْ بَطَلَ مَا كَانُوا يَقُولُونَ مِنْ أَنَّ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ.
El-Hasan ise her ikisini de ref ile { أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلُ } şeklinde okumuştur. { قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Doğrusu onlar kendilerini ziyana uğratmışlardır” yani ondan faydalanamamışlardır; zira nefsinden faydalanmayan herkes onu ziyana uğratmıştır. Nimetleri ve nefislerinin bu nimetlerdeki payını kaybettiler, diye de açıklanmıştır. { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurdukları şeyler de onlardan kaybolup gitmiştir” yani Allah ile beraber başka bir ilahın var olduğuna dair söyledikleri şeyler boşa çıkmıştır.
[سورة الأعراف (٧): آية ٥٤]
[A'râf Suresi (7): Ayet 54]
إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤)
{ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da arşa istivâ eden; gündüzü, peşi sıra hızla kovalayan gece ile örten; güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş olarak yaratan Allah'tır. İyi bilin ki yaratma da emir de O'nundur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” (54)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ) بَيَّنَ أَنَّهُ الْمُنْفَرِدُ بِقُدْرَةِ الْإِيجَادِ، فَهُوَ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يُعْبَدَ وَأَصْلُ" سِتَّةِ" سِدْسَةٌ، فَأَرَادُوا إِدْغَامَ الدَّالِ فِي السِّينِ فَالْتَقَيَا عِنْدَ مَخْرَجِ التَّاءِ فَغَلَبَتْ عَلَيْهِمَا. وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: أُبْدِلَ مِنْ إِحْدَى السِّينَيْنِ تَاءٌ وَأُدْغِمَ فِي الدَّالِ، لِأَنَّكَ تَقُولُ فِي تَصْغِيرِهَا: سُدَيْسَةٌ، وَفِي الْجَمْعِ أَسْدَاسٌ، وَالْجَمْعُ وَالتَّصْغِيرُ يَرُدَّانِ الْأَسْمَاءَ إِلَى أُصُولِهَا. وَيَقُولُونَ: جَاءَ فُلَانٌ سَادِسًا وَسَادِتًا وساتا، فمن قال:
Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratandır” buyruğu: [Allah Teâlâ], var etme kudretinde tek olduğunu, dolayısıyla yalnız Kendisine ibadet edilmesi gerektiğini beyan etmiştir. "Sitteh" (سِتَّة) kelimesinin aslı "sidseh"tir (سِدْسَة). Dâl harfini sîn harfine idgam etmek istediler; bu iki harf tâ harfinin mahrecinde karşılaştı ve tâ harfi ikisine de galip geldi. Dilersen şöyle de diyebilirsin: İki sîn harfinden biri tâ harfine dönüştürüldü ve dâl harfine idgam edildi. Çünkü onun tasgirinde (küçültme halinde) "südeyseh" (سُدَيْسَة), çoğulunda ise "esdâs" (أَسْدَاس) dersin; çoğul ve tasgir ise isimleri asıllarına döndürür. Nitekim [Araplar]: "Falanca altıncı olarak (sâdisen, sâditen ve sâtten) geldi" derler. Kim:
سادتا أيدل مِنَ السِّينِ تَاءً. وَالْيَوْمُ: مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِهَا. فَإِنْ لَمْ يَكُنْ شَمْسٌ فَلَا يَوْمَ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَالَ: وَمَعْنَى (فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ) أَيْ مِنْ أَيَّامِ الْآخِرَةِ، كُلَّ يَوْمٍ أَلْفَ سَنَةٍ، لِتَفْخِيمِ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. وَقِيلَ: مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا. قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: أَوَّلُهَا الْأَحَدُ وَآخِرُهَا الْجُمُعَةُ. وَذَكَرَ هَذِهِ الْمُدَّةَ وَلَوْ أَرَادَ خَلْقَهَا فِي لَحْظَةٍ لَفَعَلَ، إِذْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَقُولَ لَهَا كُونِي فَتَكُونُ. وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُعَلِّمَ الْعِبَادَ الرِّفْقَ وَالتَّثَبُّتَ فِي الْأُمُورِ، وَلِتَظْهَرَ قُدْرَتُهُ لِلْمَلَائِكَةِ شَيْئًا بَعْدَ شي. وَهَذَا عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. وَحِكْمَةٌ أُخْرَى- خَلَقَهَا فِي ستة أيام لأن لكل شي عِنْدَهُ أَجَلًا. وَبَيَّنَ بِهَذَا تَرْكَ مُعَاجَلَةِ الْعُصَاةِ بالعقاب، لأن لكل شي عنده أجلا. وهذا كقول: (وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ. فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ). بَعْدَ أَنْ قَالَ:" وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً" قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ) هَذِهِ مَسْأَلَةُ الِاسْتِوَاءِ، وَلِلْعُلَمَاءِ فِيهَا كَلَامٌ وَإِجْرَاءٌ. وَقَدْ بَيَّنَّا أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا فِي الْكِتَابِ (الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى وَصِفَاتِهِ الْعُلَى) وَذَكَرْنَا فِيهَا هُنَاكَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ قَوْلًا. وَالْأَكْثَرُ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ أَنَّهُ إِذَا وَجَبَ تَنْزِيهُ الْبَارِي سُبْحَانَهُ عَنِ الْجِهَةِ وَالتَّحَيُّزِ فَمِنْ ضَرُورَةِ ذَلِكَ وَلَوَاحِقِهِ اللَّازِمَةِ عَلَيْهِ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَقَادَتِهِمْ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ تَنْزِيهُهُ ﵎ عَنِ الْجِهَةِ، فَلَيْسَ بِجِهَةِ فَوْقٍ عِنْدَهُمْ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ مَتَى اخْتَصَّ بِجِهَةٍ أَنْ يَكُونَ فِي مَكَانٍ أَوْ حَيِّزٍ، وَيَلْزَمُ عَلَى الْمَكَانِ وَالْحَيِّزِ الْحَرَكَةُ وَالسُّكُونُ لِلْمُتَحَيِّزِ، وَالتَّغَيُّرُ وَالْحُدُوثُ. هَذَا قَوْلُ الْمُتَكَلِّمِينَ. وَقَدْ كَانَ السَّلَفُ الْأَوَّلُ ﵃ لَا يَقُولُونَ بِنَفْيِ الْجِهَةِ وَلَا يَنْطِقُونَ بِذَلِكَ، بَلْ نَطَقُوا هُمْ وَالْكَافَّةُ بِإِثْبَاتِهَا لِلَّهِ تَعَالَى كَمَا نَطَقَ كِتَابُهُ وَأَخْبَرَتْ رُسُلُهُ. وَلَمْ يُنْكِرْ أَحَدٌ مِنَ السَّلَفِ الصَّالِحِ أَنَّهُ اسْتَوَى عَلَى عَرْشِهِ حَقِيقَةً. وَخُصَّ الْعَرْشُ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ مَخْلُوقَاتِهِ، وَإِنَّمَا جَهِلُوا كَيْفِيَّةَ الِاسْتِوَاءِ فَإِنَّهُ لَا تُعْلَمُ حَقِيقَتُهُ. قَالَ مَالِكٌ ﵀: الِاسْتِوَاءُ مَعْلُومٌ- يَعْنِي في اللغة- والكيف
...sâdisten (سادت), sîn harfi yerine tâ harfi bedel yapılmıştır. Gün (yevm) ise güneşin doğuşundan batışına kadar olan süredir. Eğer güneş yoksa gün de yoktur; [bunu] el-Kuşeyrî söylemiştir. Ve o şöyle demiştir: { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } buyruğunun anlamı; göklerin ve yerin yaratılışını tazim etmek için her bir günü bin yıl olan ahiret günlerinden [altı gün demektir]. Dünya günlerinden olduğu da söylenmiştir. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Bunların ilki pazar, sonuncusu ise cuma günüdür. [Allah], bu süreyi zikretmiştir; oysa onları bir anda yaratmak isteseydi elbette yapardı. Zira O, onlara “Ol!” demeye ve onların da hemen oluvermesine kādirdir. Fakat O, kullara işlerde teennili olmayı ve sağlam/ihtiyatlı davranmayı öğretmek ve kudretinin meleklere parça parça tezahür etmesi için böyle dilemiştir. Bu [görüş], meleklerin gökler ve yerden önce yaratıldığını söyleyen kimselere göredir. Bir diğer hikmet de şudur: Onları altı günde yaratmıştır, çünkü O'nun katında her şeyin bir eceli vardır. Bununla, âsilere hemen ceza vermeyi terk ettiğini beyan etmiştir; çünkü O'nun katında her şeyin belirlenmiş bir eceli vardır. Bu durum, { وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا } “Biz onlardan önce, kendilerinden daha zorlu nice nesilleri helak ettik...” buyurduktan sonra: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَمَا مَسَّنَا مِنْ لُغُوبٍ . فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ } “Andolsun, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattık ve bize hiçbir yorgunluk dokunmadı. O hâlde onların söylediklerine sabret” buyurması gibidir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra arşa istivâ etti” buyruğuna gelince; bu, istivâ meselesidir ve âlimlerin bu hususta sözleri ve yaklaşımları vardır. Biz, âlimlerin bu husustaki görüşlerini el-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ ve Sıfâtihî'l-Ulâ adlı kitapta açıklamış ve orada bu konuda on dört görüş zikretmiştik. Mütekaddimîn ve müteahhirînin çoğuna göre, Bârî [olan Allah] sübhânehû'yu cihetten ve mekân tutmaktan (tahayyüz) tenzih etmek vacip olduğunda; mütekaddimîn âlimlerin geneli ve müteahhirînden onların önderleri nezdinde bunun zorunlu bir gereği ve lâzımı olarak O'nu celle ve alâ cihetten tenzih etmek gerekir. Dolayısıyla onlara göre O, üst cihette de değildir. Çünkü onlara göre bir cihetle nitelendiğinde, bir mekânda yahut boşlukta (hayyiz) olması lâzım gelir; mekân ve hayyiz içinde bulunmak ise mekân tutan (mütehayyiz) için hareket ve sükûnu, değişmeyi ve sonradan olmayı (hudûs) gerektirir. Bu, kelâmcıların görüşüdür. İlk Selef [âlimleri] radıyallâhu anhüm ise ciheti nefyetmeyi söylememiş ve bu ifadeyi telaffuz etmemişlerdir; bilakis hem onlar hem de ulemanın tamamı, Allah Teâlâ'nın Kitabının ifade ettiği ve peygamberlerinin bildirdiği şekilde bunu Allah Teâlâ için ispat ederek dile getirmişlerdir. Selef-i sâlihînden hiç kimse O'nun hakiki mânada arşına istivâ ettiğini inkâr etmemiştir. Arş, yaratılmışların en büyüğü olduğu için bu hususta tahsis edilmiştir. Onlar sadece istivânın keyfiyetini bilmemişlerdir; zira onun hakikati bilinemez. İmam Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: “İstivâ [lügatte] bilinendir, keyfiyet ise...
مَجْهُولٌ، وَالسُّؤَالُ عَنْ هَذَا بِدْعَةٌ. وَكَذَا قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ ﵂. وَهَذَا الْقَدْرُ كَافٍ، وَمَنْ أَرَادَ زِيَادَةً عَلَيْهِ فَلْيَقِفْ عَلَيْهِ فِي مَوْضِعِهِ مِنْ كُتُبِ الْعُلَمَاءِ. وَالِاسْتِوَاءُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ الْعُلُوُّ وَالِاسْتِقْرَارُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَاسْتَوَى مِنَ اعْوِجَاجٍ، وَاسْتَوَى عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ، أَيِ اسْتَقَرَّ. وَاسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ أَيْ قَصَدَ. وَاسْتَوَى أَيِ اسْتَوْلَى وَظَهَرَ. قَالَ:
meçhuldür; bunun hakkında soru sormak ise bidattir. Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ da böyle demiştir. Bu kadarı yeterlidir; bundan fazlasını isteyen kimse âlimlerin kitaplarındaki ilgili bahse müracaat etsin. Arap kelâmında istivâ: Yücelmek ve karar kılmaktır. El-Cevherî şöyle demiştir: Eğrilikten sonra doğruldu (istevâ); binitinin sırtına yerleşti/karar kıldı (istevâ); semaya yöneldi (istevâ ilâ) yani kastetti; ve istevâ yani galip geldi ve üstün oldu. [Şair] şöyle demiştir:
قَدِ اسْتَوَى بِشْرٌ عَلَى الْعِرَاقِ ... مِنْ غَيْرِ سَيْفٍ وَدَمٍ مِهْرَاقِ
Bişr, Irak'a hâkim oldu (istevâ)... Kılıçsız ve akıtılan bir kan olmaksızın.
وَاسْتَوَى الرَّجُلُ أَيِ انْتَهَى شَبَابُهُ. وَاسْتَوَى الشَّيْءُ إِذَا اعْتَدَلَ. وَحَكَى أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى " قَالَ: عَلَا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Adamın gençliği kemale erdi (istever-racül); bir şey düzgün oldu (isteveş-şey'). Ebû Ömer b. Abdilberr, Ebû Ubeyde'den Yüce Allah'ın: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân arşa istivâ etti” ayeti hakkında: “Yüceldi (alâ)” dediğini nakletmiştir. Şair de şöyle demiştir:
فَأَوْرَدْتُهُمْ مَاءً بِفَيْفَاءَ قَفْرَةٍ ... وَقَدْ حَلَّقَ النَّجْمُ الْيَمَانِيُّ فَاسْتَوَى
Onları ıssız ve çorak bir arazide suya indirdim... Yemen yıldızı yükselip göğün ortasına vardığında (istevâ).
أَيْ عَلَا وَارْتَفَعَ. قلت: فعلوا اللَّهِ تَعَالَى وَارْتِفَاعُهُ عِبَارَةٌ عَنْ عُلُوِّ مَجْدِهِ وَصِفَاتِهِ وَمَلَكُوتِهِ. أَيْ لَيْسَ فَوْقَهُ فِيمَا يَجِبُ لَهُ مِنْ مَعَانِي الْجَلَالِ أَحَدٌ، وَلَا مَعَهُ مَنْ يَكُونُ الْعُلُوُّ مُشْتَرَكًا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ، لَكِنَّهُ العلي بالإطلاق سبحانه. قوله تعالى: (عَلَى الْعَرْشِ) لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ يُطْلَقُ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ: الْعَرْشُ سَرِيرُ الْمُلْكِ. وَفِي التَّنْزِيلِ" نَكِّرُوا لَها عَرْشَها "،" وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ " وَالْعَرْشُ: سَقْفُ الْبَيْتِ. وَعَرْشُ الْقَدَمِ: مَا نَتَأَ فِي ظَهْرِهَا وَفِيهِ الْأَصَابِعُ. وَعَرْشُ السِّمَاكِ: أَرْبَعَةُ كَوَاكِبَ صِغَارٍ أَسْفَلَ مِنَ الْعُوَاءِ، يُقَالُ: إِنَّهَا عَجُزُ الْأَسَدِ. وَعَرْشُ الْبِئْرِ: طَيُّهَا بِالْخَشَبِ، بَعْدَ أَنْ يُطْوَى أَسْفَلُهَا بِالْحِجَارَةِ قَدْرَ قَامَةٍ، فَذَلِكَ الْخَشَبُ هُوَ الْعَرْشُ، وَالْجَمْعُ عُرُوشٌ. وَالْعَرْشُ اسْمٌ لِمَكَّةَ. وَالْعَرْشُ الْمُلْكُ وَالسُّلْطَانُ. يُقَالُ: ثُلَّ عَرْشُ فُلَانٍ إِذَا ذَهَبَ مُلْكُهُ وَسُلْطَانُهُ وَعِزُّهُ. قَالَ زُهَيْرٌ:
Yani yükseldi ve yüceldi. Derim ki: Allah Teâlâ'nın ulüvv ve irtifâı (yüceliği ve yükselmesi), şanının, sıfatlarının ve hâkimiyetinin yüceliğini ifade eder. Yani O'na layık olan celâl manalarında O'nun fevkinde hiç kimse yoktur ve yücelikte O'na ortak olabilecek kimse de O'nunla beraber değildir; bilakis O, mutlak anlamda el-Aliyy'dir, sübhânehû. Yüce Allah'ın: { عَلَى الْعَرْشِ } “arşa” buyruğundaki arş müşterek bir lafız olup birden fazla manaya gelir. El-Cevherî ve başkaları şöyle demiştir: Arş, hükümdarlık tahtıdır. Kur'an'da: { نَكِّرُوا لَها عَرْشَها } “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” ve { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı” buyrulmaktadır. Arş, evin tavanıdır. Arşu'l-kadem: Ayağın üstündeki çıkıntılı kısım olup parmaklar oradadır. Arşu's-simâk: el-Uvâ menzilinin aşağısındaki dört küçük yıldızdır; aslanın kuyruk sokumu olduğu söylenir. Arşu'l-bi'r: Kuyunun dibi bir adam boyu taşla örüldükten sonra üst kısmının ahşapla örülmesidir; işte o ahşap bölüme arş denir, çoğulu ise urûş gelir. Arş, Mekke'nin bir ismidir. Arş ayrıca mülk ve iktidardır. Hükümdarlığı, kudreti ve izzeti gittiğinde “Falanın tahtı devrildi (sülle arşu fülân)” denir. Züheyr şöyle demiştir:
تَدَارَكْتُمَا عَبْسًا وَقَدْ ثُلَّ عَرْشُهَا ... وَذُبْيَانُ إِذْ ذَلَّتْ بِأَقْدَامِهَا النَّعْلُ
Siz ikiniz, arşı (hâkimiyeti/düzeni) yıkılmış olan Abs'e ve ayakları altındaki nalları kayıp [zelil düşen] Zübyân'a yetiştiniz.
وقد يئول الْعَرْشُ فِي الْآيَةِ بِمَعْنَى الْمُلْكِ، أَيْ مَا اسْتَوَى الْمُلْكُ إِلَّا لَهُ جَلَّ وَعَزَّ. وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ وَفِيهِ نَظَرٌ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي جُمْلَةِ الْأَقْوَالِ فِي كِتَابِنَا. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ) أَيْ يَجْعَلُهُ كَالْغِشَاءِ، أَيْ يُذْهِبُ نُورَ النَّهَارِ لِيَتِمَّ قِوَامُ الْحَيَاةِ فِي الدُّنْيَا بِمَجِيءِ اللَّيْلِ. فَاللَّيْلُ لِلسُّكُونِ، وَالنَّهَارُ للمعاش. وقرى" يُغَشِّي" بِالتَّشْدِيدِ، وَمِثْلُهُ فِي" الرَّعْدِ ". وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ. وَخَفَّفَ الْبَاقُونَ. وَهُمَا لُغَتَانِ أَغْشَى وَغَشَّى. وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى" فَغَشَّاها مَا غَشَّى" مُشَدَّدًا. وَأَجْمَعُوا عَلَى" فَأَغْشَيْناهُمْ " فَالْقِرَاءَتَانِ مُتَسَاوِيَتَانِ. وَفِي التَّشْدِيدِ مَعْنَى التَّكْرِيرِ وَالتَّكْثِيرِ. وَالتَّغْشِيَةُ وَالْإِغْشَاءُ: إِلْبَاسُ الشَّيْءِ الشَّيْءَ. وَلَمْ يَذْكُرْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دُخُولَ النَّهَارِ عَلَى اللَّيْلِ، فَاكْتَفَى بِأَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ، مِثْلَ" سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ"." بِيَدِكَ الْخَيْرُ ". وَقَرَأَ حُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ" يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ" وَمَعْنَاهُ أَنَّ النَّهَارَ يُغْشِي اللَّيْلَ. (يَطْلُبُهُ حَثِيثاً) أَيْ يَطْلُبُهُ دَائِمًا مِنْ غَيْرِ فُتُورٍ. وَ" يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَالتَّقْدِيرُ: اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مُغْشِيًا اللَّيْلَ النَّهَارَ. وَكَذَا" يَطْلُبُهُ حَثِيثاً" حَالٌ مِنَ اللَّيْلِ، أَيْ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ طَالِبًا لَهُ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً لَيْسَتْ بِحَالٍ." حَثِيثاً" بَدَلٌ مِنْ طَالِبٍ الْمُقَدَّرِ أَوْ نَعْتٌ لَهُ، أَوْ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ يَطْلُبُهُ طَلَبًا سَرِيعًا. وَالْحَثُّ: الْإِعْجَالُ وَالسُّرْعَةُ. وَوَلَّى حَثِيثًا أَيْ مُسْرِعًا. (وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ) قَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى السَّمَاوَاتِ، أَيْ وَخَلَقَ الشَّمْسَ. وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ بِالرَّفْعِ فِيهَا كُلِّهَا عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ الْأُولَى- صِدْقُ اللَّهِ فِي خَبَرِهِ، فَلَهُ الْخَلْقُ وَلَهُ الْأَمْرُ، خَلَقَهُمْ وَأَمَرَهُمْ بِمَا أَحَبَّ. وَهَذَا الْأَمْرُ يَقْتَضِي النَّهْيَ. قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: فَرَّقَ بَيْنَ الْخَلْقِ وَالْأَمْرِ، فمن جمع بينهما فقد كفر.
Ayette geçen 'arş' kelimesi mülk (hükümranlık) manasında da tevil edilebilir; yani mülk/hükümranlık yalnızca O Azîz ve Celîl olana aittir/istiva etmiştir. Bu güzel bir görüştür ancak [eleştirel] incelenmeye muhtaçtır; nitekim bunu kitabımızda görüşler meyanında açıkladık. Hamd Allah'a mahsustur. Yüce Allah'ın: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Geceyi gündüze bürür/örter” buyruğu; yani onu bir örtü gibi kılar, gecenin gelmesiyle dünyadaki hayat nizamı tam olsun diye gündüzün aydınlığını giderir, demektir. Zira gece sükûn (dinlenme), gündüz ise maişet (geçim) içindir. Bu kelime şeddeli olarak "yüğaşşî" (يُغَشِّي) şeklinde de okunmuştur; Ra'd sûresindeki de böyledir. Bu, Âsım'dan Ebû Bekir rivayeti ile Hamza ve el-Kisâî'nin kıraatidir. Diğer [kıraat imamları] ise şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Bunlar [Arapçada] "eğşâ" (أَغْشَى) ve "ğaşşâ" (غَشَّى) şeklinde iki ayrı kullanımdır. Nitekim { فَغَشَّاها مَا غَشَّى } “Oraya örten örttü” ayetinde [kelimenin] şeddeli olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. { فَأَغْشَيْناهُمْ } “Böylece onları bürüdük” ayetinde ise [şeddesiz olduğu hususunda] icmâ etmişlerdir. Dolayısıyla bu iki kıraat [fasahat açısından] birbirine denktir. Şeddede ise tekrarlama ve çokluk manası vardır. Tağşiye ve iğşâ; bir şeyi başka bir şeye giydirmek/bürürmek demektir. Bu ayette gündüzün gece üzerine girmesi ayrıca zikredilmemiş, ikisinden biriyle yetinilerek diğeri kastedilmiştir; tıpkı { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” ve { بِيَدِكَ الْخَيْرُ } “Hayır Senin elindedir” [ayetlerinde soğuk ve şerrin ayrıca zikredilmeyişi] gibi. Humeyd b. Kays ise { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارُ } şeklinde okumuştur ki bunun manası, gündüzün geceyi bürüdüğü/örttüğüdür. { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Onu peşi sıra hızla kovalar”; yani aralıksız ve hiçbir gevşeklik göstermeksizin onu talep eder (kovalar). { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. Takdiri şöyledir: "Geceyi gündüze bürür hâlde arşa istivâ etti." Aynı şekilde { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } ifadesi de geceden hâldir; yani "onu kovalayıcı olduğu hâlde geceyi gündüze bürür." Bu cümlenin hâl olmayıp istînâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesi olması da muhtemeldir. "Hasîsen" (حَثِيثاً) kelimesi, takdir edilen "tâliben" kelimesinden bedel veya onun sıfatıdır; yahut hazfedilmiş bir mastarın sıfatıdır; yani: "Onu hızlı bir arayışla arar/kovalar." el-Hass (الْحَثُّ); acele ettirmek ve süratli olmak demektir. "Vellâ hasîsen" (وَلَّى حَثِيثًا) denildiğinde "hızla yüz çevirip gitti" kastedilir. { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğdirilmiş olarak [yarattı].” el-Ahfeş şöyle demiştir: Bu kelimeler 'semâvât' (gökler) kelimesine matuftur; yani "güneşi de yarattı" demektir. Abdullah b. Âmir'den ise mübteda ve haber olmak üzere hepsinin ref' ile (ötreli) okunduğu rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Bilesiniz ki yaratmak da emretmek de O'na aittir” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır: Birincisi: Allah'ın haberindeki doğruluğudur; zira yaratma da O'na aittir, emir de O'na aittir; onları yaratmış ve dilediği şeyleri onlara emretmiştir. Bu emir ise nehyi (yasaklamayı da) iktiza eder. İbn Uyeyne şöyle demiştir: "Allah Teâlâ yaratma (halk) ile emrin arasını ayırmıştır; her kim bu ikisini bir tutarsa [kelâmı da mahlûk sayarsa] şüphesiz kâfir olur."
فَالْخَلْقُ الْمَخْلُوقُ، وَالْأَمْرُ كَلَامُهُ الَّذِي هُوَ غَيْرُ مَخْلُوقٍ وَهُوَ قَوْلُهُ:" كُنْ"." إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ " وَفِي تَفْرِقَتِهِ بَيْنَ الْخَلْقِ وَالْأَمْرِ دَلِيلٌ بَيِّنٌ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ قَالَ بِخَلْقِ الْقُرْآنِ، إِذْ لَوْ كَانَ كَلَامُهُ الَّذِي هُوَ أَمْرٌ مَخْلُوقًا لَكَانَ قَدْ قَالَ: أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْخَلْقُ. وَذَلِكَ عِيٌّ مِنَ الْكَلَامِ وَمُسْتَهْجَنٌ وَمُسْتَغَثٌّ. وَاللَّهُ يَتَعَالَى عَنِ التَّكَلُّمِ بِمَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ." وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ"." وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ ". فَأَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْمَخْلُوقَاتِ قَائِمَةٌ بِأَمْرِهِ، فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ مَخْلُوقًا لَافْتَقَرَ إِلَى أَمْرٍ آخَرَ يَقُومُ بِهِ، وَذَلِكَ الْأَمْرُ إِلَى أَمْرٍ آخَرَ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ. وَذَلِكَ مُحَالٌ. فَثَبَتَ أَنَّ أَمْرَهُ الَّذِي هُوَ كَلَامُهُ قَدِيمٌ أَزَلِيٌّ غَيْرُ مَخْلُوقٍ، لِيَصِحَّ قِيَامُ الْمَخْلُوقَاتِ بِهِ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ". وَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُ خَلَقَهُمَا بِالْحَقِّ، يَعْنِي الْقَوْلَ وَهُوَ قَوْلُهُ لِلْمَكُونَاتِ:" كُنْ". فَلَوْ كَانَ الْحَقُّ مَخْلُوقًا لَمَا صَحَّ أَنْ يَخْلُقَ بِهِ الْمَخْلُوقَاتِ، لِأَنَّ الْخَلْقَ لَا يُخْلَقُ بِالْمَخْلُوقِ. يَدُلُّ عَلَيْهِ" وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ"." إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ "." وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي ". وَهَذَا كُلُّهُ إِشَارَةٌ إِلَى السَّبْقِ فِي الْقَوْلِ فِي الْقِدَمِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْأَزَلَ فِي الْوُجُودِ. وَهَذِهِ النُّكْتَةُ كَافِيَةٌ فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ. وَلَهُمْ آيَاتٌ احْتَجُّوا بِهَا عَلَى مَذْهَبِهِمْ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ" الْآيَةَ. وَمِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً ". وَ" مَفْعُولًا " وَمَا كَانَ مِثْلَهُ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ: مَعْنَى" مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ " أَيْ مِنْ وَعْظٍ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَوَعْدٍ وَتَخْوِيفٍ" إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ"، لِأَنَّ وَعْظَ الرُّسُلِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَسَلَامُهُ وَتَحْذِيرَهُمْ ذِكْرٌ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ ". وَيُقَالُ: فُلَانٌ فِي مَجْلِسِ الذِّكْرِ. وَمَعْنَى" وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً" و" مَفْعُولًا" أراد سبحانه
Halk (yaratma/yaratılmışlar), mahlûk olandır; emir ise O'nun yaratılmamış olan kelâmıdır ki o da O'nun «Ol!» sözüdür. { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'Ol!' demesidir, o da hemen oluverir”. [Allah'ın] yaratma (halk) ile emir arasını ayırmasında, Kur'an'ın yaratılmış (mahlûk) olduğunu söyleyenlerin görüşünün batıllığına dair açık bir delil vardır. Zira şayet O'nun emir olan kelâmı yaratılmış olsaydı: «Dikkat edin, yaratmak da yaratmak da O'na aittir» buyurmuş olurdu. Bu ise sözde bir acziyet/kusur, çirkin ve değersiz bir ifade olurdu. Allah Teâlâ faydasız söz söylemekten münezzehtir. Sübhânehu'nun şu buyruğu da buna delalet eder: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } “Göğün ve yerin O'nun emriyle ayakta durması da O'nun delillerindendir” ve { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da O'nun emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]”. Yüce Allah mahlûkâtın O'nun emriyle ayakta durduğunu haber vermiştir; şayet emir mahlûk olsaydı, kendisiyle ayakta duracağı başka bir emre muhtaç olurdu; o emir de başka bir emre muhtaç olur ve bu durum sonsuza kadar uzayıp giderdi. Bu ise imkânsızdır. Böylece mahlûkâtın kendisiyle kaim olabilmesi için, O'nun kelâmı olan emrinin kadîm, ezelî ve gayr-ı mahlûk (yaratılmamış) olduğu sabit olmuştur. Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da delalet eder: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık”. Yüce Allah ikisini hak ile yarattığını bildirmiştir; yani söz ile yaratmıştır ki bu da O'nun varlıklara söylediği: «Ol!» sözüdür. Şayet hak mahlûk olsaydı, mahlûkâtı onunla yaratması sahih olmazdı; zira yaratma, yaratılmış olanla yaratılmaz. Buna şu ayetler de delalet eder: { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki gönderilen kullarımız hakkında sözümüz geçmişti”, { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulurlar” ve { وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي } “Fakat benden şu söz hak olmuştur”. Bütün bunlar, sözün kıdemde (ezelde) önceden geçmiş olduğuna işarettir ki bu da varlıkta ezeliyeti gerektirir. Bu incelik, onlara reddiye olarak yeterlidir. Onların kendi mezhepleri lehine delil getirdikleri birtakım ayetler de vardır. Nitekim Yüce Allah'ın: { مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ } “Rablerinden kendilerine gelen her yeni zikir...” ayeti ile Yüce Allah'ın: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın emri yerine getirilmiş kesin bir kaderdir” ve { مَفْعُولًا } “...yapılmıştır” buyrukları ve benzerleri gibi. Kâdî Ebû Bekir şöyle demiştir: { مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ } “Onlara hiçbir zikir gelmez ki...” ifadesinin anlamı; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine gelen bir öğüt, bir vaad ve korkutmadır: { إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ } “...ancak onlar bunu alaya alarak dinlerler”. Çünkü peygamberlerin -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- öğüt ve uyarıları birer zikirdir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ } “Öyleyse öğüt ver; çünkü sen ancak bir öğüt vericisin” buyurmuştur. Nitekim: «Falanca zikir meclisindedir» denilir. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } ve { مَفْعُولًا } ifadelerinin manasına gelince; Sübhânehu bununla...
عِقَابَهُ وَانْتِقَامَهُ مِنَ الْكَافِرِينَ وَنَصْرَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَمَا حَكَمَ بِهِ وَقَدَّرَهُ مِنْ أَفْعَالِهِ. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا " وَقَالَ ﷿:" وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ" يَعْنِي به شأنه وأفعال وَطَرَائِقَهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
kâfirlere yönelik cezasını ve intikamını, müminlere olan yardımını ve kendi fiillerinden hükmedip takdir ettiği şeyleri kastetmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا } “Nihayet emrimiz geldiğinde”. Ve Azîz ve Celîl olan Allah: { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Firavun'un emri doğru değildi” buyurmuştur ki bununla onun durumunu, fiillerini ve yollarını kastetmiştir. Şair şöyle demiştir:
لَهَا أَمْرُهَا حَتَّى إِذَا مَا تَبَوَّأَتْ ... بِأَخْفَافِهَا مَرْعًى تَبَوَّأَ مَضْجَعَا
Onun kendi hâli/durumu vardı; nihayet ayak tabanlarıyla... Bir otlağa vardığında kendine bir yatacak yer edindi.
الثَّانِيَةُ- وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ من الإرادة في شي. وَالْمُعْتَزِلَةُ تَقُولُ: الْأَمْرُ نَفْسُ الْإِرَادَةِ. وَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، بَلْ يَأْمُرُ بِمَا لَا يُرِيدُ وَيَنْهَى عَمَّا يُرِيدُ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ بِذَبْحِ وَلَدِهِ وَلَمْ يُرِدْهُ مِنْهُ، وَأَمَرَ نَبِيَّهُ أَنْ يُصَلِّيَ مَعَ أُمَّتِهِ خَمْسِينَ صَلَاةً، وَلَمْ يُرِدْ مِنْهُ إِلَّا خَمْسَ صَلَوَاتٍ. وَقَدْ أَرَادَ شَهَادَةَ حَمْزَةَ حَيْثُ يَقُولُ:" وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ ". وَقَدْ نَهَى الْكُفَّارَ عَنْ قَتْلِهِ وَلَمْ يَأْمُرْهُمْ بِهِ. وهذا صحيح نفيس فبابه، فَتَأَمَّلْهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ) " تَبارَكَ" تَفَاعَلَ، مِنَ الْبَرَكَةِ وَهِيَ الْكَثْرَةُ وَالِاتِّسَاعُ. يقال بورك الشيء وبورك فيه، قال ابْنُ عَرَفَةَ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ:" تَبارَكَ" تَعَالَى وَتَعَاظَمَ وَارْتَفَعَ. وَقِيلَ: إِنَّ بِاسْمِهِ يُتَبَرَّكُ وَيُتَيَّمْنُ. وَقَدْ مضى في الفاتحة معنى" رَبُّ الْعالَمِينَ "
İkincisi: Bu sabit olduktan sonra bil ki emir, iradeden hiçbir şey değildir (aynısı değildir). Mutezile ise: “Emir iradenin bizzat kendisidir” der. Bu doğru değildir; bilakis O, irade etmediği şeyi emreder ve irade ettiği şeyi de nehyeder. Görmez misin ki O, İbrahim'e oğlunu kesmesini emretti fakat bunu ondan [fiilen gerçekleşmesini] irade etmedi; Peygamberine ümmetiyle birlikte elli vakit namaz kılmasını emretti fakat ondan sadece beş vakit namazı irade etti. { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinsin” buyurarak Hamza'nın şehadetini irade etmiştir; oysa kâfirleri onu öldürmekten nehyetmiş, bunu onlara emretmemiştir. Bu, kendi konusunda çok kıymetli ve doğru bir tespittir; bunu iyi düşün. Yüce Allah'ın: { تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” buyruğundaki { تَبارَكَ } lafzı tefâ'ale (تَفَاعَلَ) veznindedir; bolluk ve genişlik manasına gelen bereket kökünden gelir. “Bûrike'ş-şey'u ve bûrike fîh” (bir şey bereketli kılındı / onda bereket kılındı) denir, demiştir İbn Arefe. El-Ezherî ise şöyle demiştir: { تَبارَكَ } yüceldi, ululandı ve yükseldi demektir. O'nun ismiyle bereket ve uğur umulur, manasına geldiği de söylenmiştir. { رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” ifadesinin anlamı ise daha önce Fâtiha'da geçmişti.
[سورة الأعراف (٧): آية ٥٥]
[A'râf Suresi (7): Ayet 55]
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥)
{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.” (55)
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ادْعُوا رَبَّكُمْ) هَذَا أَمْرٌ بِالدُّعَاءِ وَتَعَبُّدٌ بِهِ. ثُمَّ قَرَنَ جَلَّ وَعَزَّ بِالْأَمْرِ صِفَاتٍ تَحْسُنُ مَعَهُ، وَهِيَ الْخُشُوعُ وَالِاسْتِكَانَةُ وَالتَّضَرُّعُ. وَمَعْنَى" خُفْيَةً" أَيْ سِرًّا فِي النَّفْسِ لِيَبْعُدَ عَنِ الرِّيَاءِ، وَبِذَلِكَ أَثْنَى عَلَى نَبِيِّهِ زَكَرِيَّا ﵇ إِذْ قَالَ مُخْبِرًا عَنْهُ:" إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا ". وَنَحْوَهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (خَيْرُ الذِّكْرِ الْخَفِيُّ وَخَيْرُ الرِّزْقِ مَا يَكْفِي). وَالشَّرِيعَةُ مُقَرِّرَةٌ أَنَّ السِّرَّ فِيمَا لَمْ يَعْتَرِضْ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ أَعْظَمُ أَجْرًا من الجهر.
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinize dua edin” buyruğudur. Bu, dua etmeye yönelik bir emir ve onunla yapılan bir ibadettir. Sonra [Allah] Celle ve Azîz, bu emre onunla birlikte güzel olan sıfatları bitiştirmiştir ki bunlar; huşû, boyun büküş (istikânet) ve tazarru’dur (yalvarıp yakarmadır). “Hufyeten (خُفْيَةً - gizlice)” ifadesinin anlamı ise, riyadan uzak olması maksadıyla içten (gizlice) [dua etmek] demektir. Nitekim [Allah Teâlâ], peygamberi Zekeriyyâ’yı aleyhisselâm ondan haber vererek: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } “Hani o, Rabbine gizlice yalvarmıştı” buyruğuyla övmüştür. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: « خَيْرُ الذِّكْرِ الْخَفِيُّ وَخَيْرُ الرِّزْقِ مَا يَكْفِي » «Zikrin hayırlısı gizli olanı, rızkın hayırlısı da yetecek kadar olanıdır.» Şeriat, iyilik amellerinden araya başka bir durum girmeyenlerinde (açıktan yapılması emredilmemiş olanlarda) gizli yapılanın mükâfatının, açıktan yapılana nispetle daha büyük olduğunu kesin olarak hükme bağlamıştır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ ". قَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ: لَقَدْ أَدْرَكْنَا أَقْوَامًا مَا كَانَ عَلَى الْأَرْضِ عَمَلٌ يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يَكُونَ سِرًّا فَيَكُونُ جَهْرًا أَبَدًا. وَلَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَجْتَهِدُونَ فِي الدُّعَاءِ فَلَا يُسْمَعُ لَهُمْ صَوْتٌ، إِنْ هُوَ إِلَّا الْهَمْسُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَبِّهِمْ. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: (ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً). وذكر عبد اصالحا رَضِيَ فِعْلَهُ فَقَالَ:" إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا". وَقَدِ اسْتَدَلَّ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ بِهَذَا عَلَى أَنَّ إِخْفَاءَ" آمِينَ" أَوْلَى مِنَ الْجَهْرِ بِهَا، لِأَنَّهُ دُعَاءٌ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ فِي" الْفَاتِحَةِ ". وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي سَفَرٍ- وَفِي رِوَايَةٍ فِي غَزَاةٍ- فَجَعَلَ النَّاسُ يَجْهَرُونَ بِالتَّكْبِيرِ- وَفِي رِوَايَةٍ فَجَعَلَ رَجُلٌ كُلَّمَا عَلَا ثَنِيَّةً قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهِ- فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَيُّهَا النَّاسُ ارْبَعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ إِنَّكُمْ لَسْتُمْ تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا إِنَّكُمْ تَدْعُونَ سَمِيعًا قَرِيبًا وَهُوَ مَعَكُمْ). الْحَدِيثَ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي رَفْعِ الْيَدَيْنِ فِي الدُّعَاءِ، فَكَرِهَهُ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَرَأَى شُرَيْحٌ رَجُلًا رَافِعًا يَدَيْهِ فَقَالَ: مَنْ تَتَنَاوَلُ بِهِمَا، لَا أُمَّ لَكَ! وَقَالَ مَسْرُوقٌ لِقَوْمٍ رَفَعُوا أَيْدِيَهُمْ: قَطَعَهَا اللَّهُ. وَاخْتَارُوا إِذَا دَعَا اللَّهَ فِي حَاجَةٍ أَنْ يُشِيرَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ. وَيَقُولُونَ: ذَلِكَ الْإِخْلَاصُ. وَكَانَ قَتَادَةُ يُشِيرُ بِأُصْبُعِهِ وَلَا يَرْفَعُ يَدَيْهِ. وَكَرِهَ رَفْعَ الْأَيْدِي عَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمْ. وَرُوِيَ جَوَازُ الرَّفْعِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ. قَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ: دَعَا النَّبِيُّ ﷺ ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ وَرَأَيْتُ بَيَاضَ إِبْطَيْهِ. وَمِثْلُهُ عَنْ أَنَسٍ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: رَفَعَ النَّبِيُّ ﷺ يَدَيْهِ وَقَالَ: (اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ خَالِدٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ نَظَرَ رسول الله صلى الله
Bu anlam daha önce "el-Bakara" [suresinde] geçmişti. Hasan-ı Basrî (el-Hasan b. Ebi'l-Hasan) şöyle demiştir: "Biz öyle topluluklara yetiştik ki, yeryüzünde gizli yapmaya güç yetirdikleri hiçbir ameli asla açıktan yapmazlardı. Müslümanlar duada olanca gayretlerini sarf ederlerdi de sesleri işitilmezdi; bu sadece kendileri ile Rableri arasında bir fısıltıdan ibaretti. Bu da Yüce Allah'ın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” buyurmasından ötürüdür." Nitekim [Allah], amelinden razı olduğu salih bir kulu zikrederek şöyle buyurmuştur: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } “Hani o, Rabbine gizli bir yakarışla dua etmişti”. Ebû Hanîfe'nin ashabı, "Âmîn" demeyi gizli tutmanın açıktan söylemekten daha evlâ olduğuna bununla delil getirmişlerdir; çünkü o bir duadır. Buna dair söz daha önce "el-Fâtiha" [suresinde] geçmişti. Müslim, Ebû Mûsâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir yolculukta -bir rivayette bir gazvede- idik. İnsanlar yüksek sesle tekbir getirmeye başladılar -bir rivayette: bir adam her bir tepeye çıktığında 'Lâ ilâhe illallâh' diyordu-. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أَيُّهَا النَّاسُ ارْبَعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ إِنَّكُمْ لَسْتُمْ تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا إِنَّكُمْ تَدْعُونَ سَمِيعًا قَرِيبًا وَهُوَ مَعَكُمْ » «Ey insanlar! Kendinize acıyın/merhamet edin; zira siz ne bir sağıra ne de gaip olan (yanınızda bulunmayan) birine dua ediyorsunuz. Şüphesiz siz, her şeyi işiten, pek yakın olan ve sizinle beraber bulunan [Allah]'a dua ediyorsunuz.» -hadisin devamı-. İkincisi: Âlimler duada elleri kaldırma hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan Cübeyr b. Mut'ım, Saîd b. el-Müseyyeb ve Saîd b. Cübeyr'in de aralarında bulunduğu bir topluluk bunu mekruh görmüştür. Şüreyh, ellerini kaldıran bir adamı görünce: "Onlarla kimi tutmaya çalışıyorsun, anan seni kaybetsin!" demiştir. Mesrûk da ellerini kaldıran bir topluluğa: "Allah onları kessin!" demiştir. Onlar, bir ihtiyaç için Allah'a dua ettiği zaman kişinin şehadet parmağıyla işaret etmesini tercih etmişler ve: "İhlas budur" demişlerdir. Katâde de parmağıyla işaret eder, ellerini kaldırmazdı. Atâ, Tâvûs, Mücâhid ve başkaları da elleri kaldırmayı mekruh görmüşlerdir. Sahabe ve tâbiînden bir cemaatten ise [elleri] kaldırmanın caiz olduğu rivayet edilmiştir; ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiş olup Buhârî bunu zikretmiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dua etti, sonra ellerini kaldırdı; öyle ki koltuk altlarının beyazlığını gördüm." Bunun bir benzeri Enes'ten de [rivayet edilmiştir]. İbn Ömer şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ellerini kaldırdı ve: « اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ خَالِدٌ » «Allahım! Hâlid'in yaptığı şeyden sana sığınırım / berî olduğumu bildiririm» buyurdu." Sahîh-i Müslim'de Ömer b. el-Hattâb'ın hadisinden [şöyle rivayet edilmiştir]: O dedi ki: "Bedir günü olunca Resûlullah sallallâhu...
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَهُمْ أَلْفٌ وَأَصْحَابُهُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسَبْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا، فَاسْتَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ الْقِبْلَةَ مَادًّا يَدَيْهِ، فَجَعَلَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْهُ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ لَمْ يَحُطُّهُمَا حَتَّى يَمْسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ سَلْمَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ رَبَّكُمْ حَيِيٌّ كَرِيمٌ يَسْتَحْيِي مِنْ عَبْدِهِ أَنْ يَرْفَعَ يَدَيْهِ إِلَيْهِ فَيَرُدُّهُمَا صِفْرًا (أَوْ قَالَ) خَائِبَتَيْنِ (. احْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ رُوَيْبَةَ وَرَأَى بِشْرَ بْنَ مَرْوَانَ عَلَى الْمِنْبَرِ رَافِعًا يَدَيْهِ فَقَالَ: قَبَّحَ اللَّهُ هَاتَيْنِ الْيَدَيْنِ، لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَا يَزِيدُ عَلَى أَنْ يَقُولَ بِيَدِهِ هَكَذَا، وَأَشَارَ بِأُصْبُعِهِ الْمُسَبِّحَةِ. وَبِمَا رَوَى سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قتادة أن أنس ابن مَالِكٍ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ لا يرفع يديه في شي مِنَ الدُّعَاءِ إِلَّا عِنْدَ الِاسْتِسْقَاءِ فَإِنَّهُ كَانَ يَرْفَعُهُمَا حَتَّى يُرَى بَيَاضُ إِبْطَيْهِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ طُرُقًا وَأَثْبَتُ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، فَإِنَّ سَعِيدًا كَانَ قَدْ تَغَيَّرَ عَقْلُهُ فِي آخِرِ عُمْرِهِ. وَقَدْ خَالَفَهُ شُعْبَةُ فِي رِوَايَتِهِ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ (بْنِ مَالِكٍ) فَقَالَ فِيهِ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَرْفَعُ يَدَيْهِ حَتَّى يُرَى بَيَاضُ إِبْطَيْهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ إِذَا نَزَلَتْ بِالْمُسْلِمِينَ نَازِلَةٌ أَنَّ الرَّفْعَ عِنْدَ ذَلِكَ جَمِيلٌ حَسَنٌ كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الِاسْتِسْقَاءِ وَيَوْمَ بَدْرٍ. قُلْتُ: وَالدُّعَاءُ حَسَنٌ كَيْفَمَا تَيَسَّرَ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ مِنَ الْإِنْسَانِ لِإِظْهَارِ مَوْضِعِ الْفَقْرِ وَالْحَاجَةِ إِلَى اللَّهِ ﷿، وَالتَّذَلُّلِ لَهُ وَالْخُضُوعِ. فَإِنْ شَاءَ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَحَسَنٌ، وَإِنْ شَاءَ فَلَا، فَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ النَّبِيُّ ﷺ حَسْبَمَا وَرَدَ فِي الْأَحَادِيثِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً". وَلَمْ يُرِدْ صِفَةً مِنْ رَفْعِ يَدَيْنِ وَغَيْرِهَا. وَقَالَ:" الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً " فَمَدَحَهُمْ وَلَمْ يَشْتَرِطْ حَالَةً غَيْرَ مَا ذَكَرَ. وَقَدْ دَعَا النَّبِيُّ ﷺ فِي خُطْبَتِهِ يَوْمَ الْجُمْعَةَ وهو غير مستقبل القبلة.
... [Peygamber] aleyhisselâm müşriklere baktı; onlar bin kişiydi, ashabı ise üç yüz on yedi kişiydi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ellerini uzatarak kıbleye yöneldi ve Rabbine yalvarmaya başladı..." diyerek hadisi zikretti. Tirmizî de ondan şöyle rivayet etmiştir: « كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ لَمْ يَحُطُّهُمَا حَتَّى يَمْسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [duada] ellerini kaldırdığı zaman, onları yüzüne sürmedikçe indirmezdi.» [Tirmizî]: "Bu sahih, garib bir hadistir" demiştir. İbn Mâce de Selmân'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ رَبَّكُمْ حَيِيٌّ كَرِيمٌ يَسْتَحْيِي مِنْ عَبْدِهِ أَنْ يَرْفَعَ يَدَيْهِ إِلَيْهِ فَيَرُدُّهُمَا صِفْرًا (أَوْ قَالَ خَائِبَتَيْنِ) » «Şüphesiz Rabbiniz hayâ sahibidir, kerîmdir. Kulu O'na ellerini kaldırdığı zaman, onları boş (veya şöyle dedi: hüsrana uğramış) olarak geri çevirmekten hayâ eder.» Birinci görüşte olanlar, Müslim'in Umâre b. Ruveybe'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: O, Bişr b. Mervân'ı minberde ellerini kaldırmış vaziyette görünce: "Allah şu iki eli kahretsin! Muhakkak ki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eliyle şöyle yapmaktan fazlasını yapmadığını gördüm" demiş ve şehadet parmağıyla (müsebbiha) işaret etmiştir. Yine Saîd b. Ebî Arûbe'nin Katâde'den rivayet ettiğine göre Enes b. Mâlik ona, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yağmur duası (istiskâ) dışında hiçbir duada ellerini kaldırmadığını, [yağmur duasında ise] koltuk altlarının beyazlığı görününceye kadar ellerini kaldırdığını nakletmiştir. Oysa birinci rivayet Saîd b. Ebî Arûbe'nin hadisinden tarîk bakımından daha sahih ve daha sabittir; çünkü Saîd'in ömrünün sonlarında aklî melekeleri değişmişti. Nitekim Şu'be, Katâde vasıtasıyla Enes [b. Mâlik]'ten yaptığı rivayette ona muhalefet etmiş ve bu rivayetinde: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ellerini koltuk altlarının beyazlığı görününceye kadar kaldırırdı" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Müslümanların başına bir musibet geldiğinde el kaldırmak, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in istiskâda ve Bedir gününde yaptığı gibi güzel ve müstehaptır. Ben derim ki: Dua nasıl kolay gelirse öyle yapılması güzeldir. Zira insandan istenen; Allah Azze ve Celle'ye karşı fakirliğini ve ihtiyacını ortaya koyması, O'na boyun büküp tezellül göstermesidir. Dilerse kıbleye yönelir ve ellerini kaldırır, bu güzeldir; dilerse bunu yapmaz; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hadislerde aktarıldığı üzere her iki şekilde de yapmıştır. Nitekim Yüce Allah: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” buyurmuş; el kaldırma veya başka bir şekil şart koşmamıştır. Yine: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً } “Onlar ayakta dururken, otururken... Allah'ı anarlar” buyurarak onları övmüş ve zikrettiğinin dışında başka bir hâl şart koşmamıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de cuma günü hutbesinde kıbleye yönelmeden dua etmiştir.
الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) يُرِيدُ فِي الدُّعَاءِ وَإِنْ كَانَ اللَّفْظُ عَامًّا (إِلَى هَذَا هِيَ الْإِشَارَةُ. وَالْمُعْتَدِي هُوَ الْمُجَاوِزُ لِلْحَدِّ وَمُرْتَكِبُ الْحَظْرِ. وَقَدْ يَتَفَاضَلُ بِحَسَبِ مَا اعْتَدَى فِيهِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (سَيَكُونُ قَوْمٌ يَعْتَدُونَ فِي الدُّعَاءِ). أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ. حَدَّثَنَا عَفَّانُ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ أَخْبَرَنَا سَعِيدٌ الْجَرِيرِيُّ عَنْ أَبِي نَعَامَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُغَفَّلٍ سَمِعَ ابْنَهُ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْقَصْرَ الْأَبْيَضَ عَنْ يَمِينِ الْجَنَّةِ إِذَا دَخَلْتُهَا. فَقَالَ: أي بني، سل الله الجنة وعذبه مِنَ النَّارِ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (سَيَكُونُ قَوْمٌ يَعْتَدُونَ فِي الدُّعَاءِ). وَالِاعْتِدَاءُ فِي الدُّعَاءِ عَلَى وُجُوهٍ: مِنْهَا الْجَهْرُ الْكَثِيرُ وَالصِّيَاحُ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَمِنْهَا أَنْ يَدْعُوَ الْإِنْسَانُ فِي أَنْ تَكُونَ لَهُ مَنْزِلَةُ نَبِيٍّ، أَوْ يَدْعُوَ فِي مُحَالٍ، وَنَحْوَ هَذَا مِنَ الشَّطَطِ. وَمِنْهَا أَنْ يَدْعُوَ طَالِبًا مَعْصِيَةً وَغَيْرَ ذَلِكَ. وَمِنْهَا أَنْ يَدْعُوَ بِمَا لَيْسَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَيَتَخَيَّرُ أَلْفَاظًا مُفَقَّرَةً وَكَلِمَاتٍ مُسَجَّعَةً قَدْ وَجَدَهَا فِي كَرَارِيسَ لَا أَصْلَ لَهَا وَلَا مُعَوِّلَ عَلَيْهَا، فَيَجْعَلُهَا شِعَارَهُ وَيَتْرُكُ مَا دَعَا بِهِ رَسُولُهُ ﵇. وَكُلُّ هَذَا يَمْنَعُ مِنِ اسْتِجَابَةِ الدُّعَاءِ. كَمَا تقدم في البقرة بيانه.
Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” buyruğu, lafız genel olmakla birlikte duada haddi aşanları kastetmektedir. Mütedî (haddi aşan): Sınırı geçen ve yasak olanı işleyen kimsedir. Haddi aşmanın derecesi aşılan sınıra göre farklılık gösterebilir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Duada haddi aşacak bir topluluk gelecektir). Bunu İbn Mâce, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den tahric etmiştir: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Saîd el-Cüreyrî, Ebû Naâme'den haber verdi ki Abdullah b. Muğaffel oğlunun şöyle dediğini işitti: “Allah'ım! Cennete girdiğim zaman senden cennetin sağ tarafındaki beyaz köşkü isterim.” Bunun üzerine [babası]: “Ey oğulcuğum! Allah'tan cenneti iste ve cehennemden O'na sığın; zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: (Duada haddi aşacak bir topluluk gelecektir).” Duada haddi aşmak çeşitli şekillerde olur: Bunlardan biri, daha önce geçtiği gibi aşırı yüksek sesle dua etmek ve bağırmaktır. Bir diğeri, insanın kendisine bir peygamber makamı verilmesi için dua etmesi yahut imkânsız olan bir şeyi istemesi ve benzeri taşkınlıklardır. Bir diğeri, günah olan bir şeyi talep ederek dua etmesi ve benzerleridir. Bir diğeri ise Kitap ve Sünnet'te bulunmayan lafızlarla dua etmektir; öyle ki aslı astarı ve dayanağı olmayan mecmualarda bulduğu süslü püslü ve kafiyeli sözleri seçip bunları kendine şiâr edinir ve Resûlü aleyhisselâm'ın yaptığı duaları terk eder. Bütün bunlar duanın kabul edilmesine engeldir; nitekim Bakara suresinde bunun açıklaması geçmişti.
[سورة الأعراف (٧): آية ٥٦]
[A'râf Suresi (7): Ayet 56]
وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)
{ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; O'na korkarak ve umarak dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır.” (56)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها) فِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ وَهُوَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ نَهَى عَنْ كُلِّ فَسَادٍ قَلَّ أَوْ كَثُرَ بَعْدَ صَلَاحٍ قَلَّ أَوْ كَثُرَ. فَهُوَ عَلَى الْعُمُومِ عَلَى الصَّحِيحِ من الأقوال. وقال الضحاك: معناه لا تعوروا الْمَاءَ الْمَعِينَ، وَلَا تَقْطَعُوا الشَّجَرَ الْمُثْمِرَ ضِرَارًا. وَقَدْ وَرَدَ: قَطْعُ الدَّنَانِيرِ مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. وَقَدْ قِيلَ: تِجَارَةُ الْحُكَّامِ مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: الْمُرَادُ وَلَا تُشْرِكُوا، فَهُوَ نَهْيٌ عَنِ الشِّرْكِ وَسَفْكِ الدِّمَاءِ وَالْهَرْجِ فِي الْأَرْضِ، وَأَمْرٌ بِلُزُومِ الشَّرَائِعِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا، بَعْدَ أَنْ أَصْلَحَهَا اللَّهُ بِبَعْثِهِ الرُّسُلَ، وَتَقْرِيرِ
Yüce Allah'ın: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” buyruğunda tek bir mesele vardır: O da Sübhânehu [ve Teâlâ]'nın, az olsun çok olsun herhangi bir ıslahtan sonra, az olsun çok olsun her türlü fesadı yasaklamış olmasıdır. Dolayısıyla bu [yasak], görüşlerin sahih olanına göre geneldir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Bunun anlamı, akıp duran kaynak sularını kapatıp kurutmayın ve zarar vermek kastıyla meyve veren ağaçları kesmeyindir. Rivayette yer almıştır ki: "Dinar/para kırpmak yeryüzünde fesat çıkarmaktandır." Şöyle de denilmiştir: "Yöneticilerin ticaret yapması yeryüzünde fesat çıkarmaktandır." el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: Kastedilen, [Allah'a] şirk koşmayın demektir. Dolayısıyla bu; şirkten, kan dökmekten ve yeryüzünde kargaşa çıkarmaktan bir nehiy; Allah'ın peygamberler göndermesi ve şeriatları yerleştirmesiyle yeryüzünü ıslah etmesinin ardından şeriatlara sarılmaya bir emirdir.
الشَّرَائِعِ وَوُضُوحِ مِلَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَائِلُ هَذِهِ الْمَقَالَةِ قَصَدَ إِلَى أَكْبَرِ فَسَادٍ بَعْدَ أَعْظَمِ صَلَاحٍ فَخَصَّهُ بِالذِّكْرِ. قُلْتُ: وَأَمَّا مَا ذَكَرَهُ الضَّحَّاكُ فَلَيْسَ عَلَى عُمُومِهِ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ إِذَا كَانَ فِيهِ ضَرَرٌ عَلَى الْمُؤْمِنِ، وَأَمَّا مَا يَعُودُ ضَرَرُهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَذَلِكَ جَائِزٌ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ عَوَّرَ مَاءَ قَلِيبِ بَدْرٍ وَقَطَعَ شَجَرَ الْكَافِرِينَ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي قَطْعِ الدَّنَانِيرِ فِي" هُودٍ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. (وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً) أَمْرٌ بِأَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ فِي حَالَةِ تَرَقُّبٍ وَتَخَوُّفٍ وَتَأْمِيلٍ لِلَّهِ ﷿، حَتَّى يَكُونَ الرَّجَاءُ وَالْخَوْفُ لِلْإِنْسَانِ كَالْجَنَاحَيْنِ لِلطَّائِرِ يَحْمِلَانِهِ فِي طَرِيقِ اسْتِقَامَتِهِ، وَإِنِ انْفَرَدَ أَحَدُهُمَا هَلَكَ الْإِنْسَانُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ. وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ ". فَرَجَّى وَخَوَّفَ. فَيَدْعُو الْإِنْسَانُ خَوْفًا مِنْ عِقَابِهِ وَطَمَعًا فِي ثَوَابِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً ". وَسَيَأْتِي الْقَوْلُ فِيهِ. وَالْخَوْفُ: الِانْزِعَاجُ لِمَا لَا يُؤْمَنُ مِنَ الْمَضَارِّ. وَالطَّمَعُ: تَوَقُّعُ الْمَحْبُوبِ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَنْبَغِي أَنْ يَغْلِبَ الْخَوْفُ الرَّجَاءَ طُولَ الْحَيَاةِ، فَإِذَا جَاءَ الْمَوْتُ غَلَبَ الرَّجَاءُ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللَّهِ). صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. قَوْلُهُ تعالى: (إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) وَلَمْ يَقُلْ قَرِيبَةٌ. فَفِيهِ سَبْعَةُ أَوْجُهٍ: أَوَّلُهَا أَنَّ الرَّحْمَةَ وَالرُّحُمَ واحد، وهي بمعنى العفو الغفران، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: الرَّحْمَةُ مَصْدَرٌ، وَحَقُّ الْمَصْدَرِ التَّذْكِيرُ، كَقَوْلِهِ:" فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ ". وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِ الزَّجَّاجِ، لِأَنَّ الْمَوْعِظَةَ بِمَعْنَى الْوَعْظِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بالرحمة الإحسان،
şeriatların ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dininin açıklığa kavuşmasından sonra [bozgunculuk yapmayın demektir]. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu sözü söyleyen zat, en büyük ıslahtan sonraki en büyük fesadı kastetmiş ve bu sebeple onu özellikle zikretmiştir." Derim ki: ed-Dahhâk'ın zikrettiği husus ise genel geçer değildir; bu ancak mümine bir zarar söz konusu olduğunda böyledir. Müşriklere zararı dokunacak şeylere gelince, bu caizdir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir kuyusunun suyunu [kullanılmaz hale getirip] kapatmış ve kâfirlerin ağaçlarını kesmiştir. Dinar kesme (paranın kenarlarından kırpma) konusundaki açıklama ise inşâallâhu teâlâ Hûd sûresinde gelecektir. { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “O'na korkarak ve umarak dua edin” [ifadesi], insanın Azîz ve Celîl olan Allah'a karşı bir gözetleme, korku ve ümit halinde bulunmasını emretmektedir; ta ki ümit ve korku, insan için istikamet yolunda onu taşıyan bir kuşun iki kanadı gibi olsun. Eğer bu ikisinden biri tek kalırsa insan helak olur. Nitekim Yüce Allah: { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ. وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ } “Kullarıma Benim çok bağışlayıcı, çok merhametli olduğumu haber ver. Ve şüphesiz Benim azabımın da can yakıcı bir azap olduğunu [bildir]” buyurarak hem ümitlendirmiş hem de korkutmuştur. Dolayısıyla insan O'nun azabından korkarak ve sevabını umarak dua eder. Nitekim Yüce Allah: { وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “Ve Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi” buyurmuştur. Bununla ilgili açıklama [ileride] gelecektir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: el-Havf (korku); emin olunamayan zararlardan ötürü duyulan tedirginliktir. et-Tame' (umut) ise sevilen şeyin beklenmesidir. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Hayat boyunca korkunun ümide galip gelmesi gerekir; ölüm geldiğinde ise ümit galip gelmelidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللَّهِ » «Hiçbiriniz Allah'a hüsnüzanda bulunmaksızın (güzel zan beslemeden) kesinlikle ölmesin» buyurmuştur. Sahih bir hadistir; Müslim rivayet etmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” buyruğunda [rahmet müennes olduğu halde] "karîbetün" denilmemiştir. Bunda yedi vecih bulunmaktadır: Birincisi; rahmet ile ruhm birdir ve affetmek, bağışlamak manasındadır; bunu ez-Zeccâc söylemiş ve en-Nehhâs da tercih etmiştir. en-Nadr b. Şümeyl ise şöyle demiştir: Rahmet bir masdardır ve masdarın hakkı müzekker kılınmaktır; nitekim { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ } “Kime bir öğüt gelirse” ayetinde olduğu gibidir. Bu da ez-Zeccâc'ın sözüne yakındır; zira mev'iza, vaaz (öğüt) manasındadır. Bir görüşe göre de rahmet ile ihsan kastedilmiştir,
وَلِأَنَّ مَا لَا يَكُونُ تَأْنِيثُهُ حَقِيقِيًّا جَازَ تَذْكِيرُهُ، ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالرَّحْمَةِ هُنَا الْمَطَرَ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يُذَكَّرَ كَمَا يُذَكَّرُ بَعْضُ الْمُؤَنَّثِ. وَأَنْشَدَ:
ve hakiki müennes olmayan lafızların müzekker kılınması caiz olduğu için böyle gelmiştir; bunu el-Cevherî zikretmiştir. Burada rahmet ile yağmurun kastedildiği de söylenmiştir; bunu el-Ahfeş söylemiştir. O şöyle der: Bazı müenneslerin müzekker kılındığı gibi bunun da müzekker kılınması caizdir. Ve şu beyti okumuştur:
فَلَا مُزْنَةَ وَدَقَتْ وَدْقَهَا ... وَلَا أَرْضَ أَبْقَلَ إِبْقَالَهَا
Ne yağmur yüklü bir bulut yağmurunu döktü... Ne de yeryüzü otunu bitirdi.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: ذُكِّرَ" قَرِيبٌ" عَلَى تَذْكِيرِ الْمَكَانِ، أَيْ مَكَانًا قَرِيبًا. قَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: وَهَذَا خَطَأٌ، وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَكَانَ" قَرِيبٌ" مَنْصُوبًا فِي الْقُرْآنِ، كَمَا تَقُولُ: إِنَّ زَيْدًا قَرِيبًا مِنْكَ. وَقِيلَ: ذُكِّرَ عَلَى النَّسَبِ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ ذَاتُ قُرْبٍ، كَمَا تَقُولُ: امْرَأَةٌ طَالِقٌ وَحَائِضٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِذَا كَانَ الْقَرِيبُ فِي مَعْنَى الْمَسَافَةِ يُذَكَّرُ مؤنث، إن كَانَ فِي مَعْنَى النَّسَبِ يُؤَنَّثُ بِلَا اخْتِلَافٍ بَيْنَهُمْ. تَقُولُ: هَذِهِ الْمَرْأَةُ قَرِيبَتِي، أَيْ ذَاتُ قَرَابَتِي، ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَذَكَرَهُ غَيْرُهُ عَنِ الْفَرَّاءِ: يُقَالُ فِي النَّسَبِ قَرِيبَةُ فُلَانٍ، وَفِي غَيْرِ النَّسَبِ يَجُوزُ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ، يُقَالُ: دَارُكَ مِنَّا قَرِيبٌ، وَفُلَانَةُ مِنَّا قَرِيبٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً ". وَقَالَ مَنِ احْتَجَّ لَهُ: كَذَا كَلَامُ الْعَرَبِ، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Karîbün” lafzı mekânın müzekker oluşuna binaen müzekker getirilmiştir, yani “yakın bir mekân” demektir. Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: Bu yanlıştır; eğer onun dediği gibi olsaydı, tıpkı “Zeyd sana yakındır (mekânen)” dediğin gibi Kur'an'da “karîben” şeklinde mensûb gelirdi. Neseb (aitlik) manasına hamledilerek müzekker kılındığı da söylenmiştir; sanki: “Allah'ın rahmeti yakınlık sahibidir (zâtü kurbin)” demiş gibidir; tıpkı boşanmış kadına “tâlik” (طَالِق) ve hayız gören kadına “hâiz” (حَائِض) denmesi gibi. El-Ferrâ ise şöyle demiştir: “Karîb” mesafe manasında olduğunda müzekker kılınır; şayet nesep/akrabalık manasında olursa aralarında ihtilaf olmaksızın müennes yapılır. “Bu kadın benim akrabamdır (karîbetî)”, yani akrabalık sahibimdir dersin; bunu el-Cevherî zikretmiştir. Başkası ise bunu el-Ferrâ'dan şöyle nakletmiştir: Nesepte “falanın akrabasıdır (karîbetü fülân)” denir; nesep dışında ise hem müzekker hem müennes yapılması caizdir; “Evin bize yakındır (karîbün)” ve “Falanca kadın bize yakındır (karîbün)” denir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } “Ne bilirsin, belki de kıyamet yakındır” buyurmuştur. Onun lehine delil getiren kimse şöyle demiştir: Arapların kelâmı böyledir; nitekim İmruülkays şöyle demiştir:
لَهُ الْوَيْلُ إِنْ أَمْسَى وَلَا أُمَّ هَاشِمِ ... قَرِيبٌ وَلَا الْبَسْبَاسَةُ ابْنَةُ يَشْكُرَا
Vay onun haline akşama erdiğinde; ne Ümmü Hâşim... Yakındır (karîbün), ne de Yeşkür kızı Besbâse.
قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ سَبِيلَ المذكر والمؤنث أن يجريا على أفعالهما.
Ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu yanlıştır; zira müzekker ve müennesin kuralı, fiillerine uygun olarak cereyan etmeleridir.
[سورة الأعراف (٧): آية ٥٧]
[A'râf Suresi (7): Ayet 57]
وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧)
{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “O, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderendir. Nihayet o rüzgârlar ağır bulutları yüklendiğinde, biz onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya suyu indirir ve onunla her türlü meyveden çıkarırız. İşte biz ölüleri de böyle çıkarırız, gerek ki ibret alıp düşünürsünüz.” (57)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ) عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ:" يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ". ذَكَرَ شَيْئًا آخَرَ مِنْ نِعَمِهِ، وَدَلَّ عَلَى وَحْدَانِيِّتِهِ وَثُبُوتِ إِلَهِيَّتِهِ. وَقَدْ مضى الكلام
Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “O, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderendir” buyruğu, O'nun: “Geceyi gündüze bürüyüp örter” buyruğuna atıftır. [Allah Teâlâ burada] nimetlerinden bir başkasını zikretmiş, birliğine ve ilahlığının sübûtuna delil getirmiştir. [Bu husustaki] açıklama daha önce geçmişti...
فِي الرِّيحِ فِي الْبَقَرَةِ. وَرِيَاحٌ جَمْعُ كَثْرَةٍ وَأَرْوَاحٌ جَمْعُ قِلَّةٍ. وَأَصْلُ رِيحٍ رِوْحٌ. وَقَدْ خُطِّئَ مَنْ قَالَ فِي جَمْعِ الْقِلَّةِ أَرْيَاحٌ." بُشْراً" فِيهِ سَبْعُ قِرَاءَاتٍ: قَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو" نُشُرًا" بِضَمِّ النُّونِ وَالشِّينِ جَمْعُ نَاشِرٍ عَلَى مَعْنَى النَّسَبِ، أَيْ ذَاتُ نَشْرٍ، فَهُوَ مِثْلُ شَاهِدٍ وَشُهُدٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ نَشُورٍ كَرَسُولٍ وَرُسُلٍ. يُقَالُ: رِيحُ النَّشُورِ إذا أتت من هاهنا وهاهنا. وَالنَّشُورُ بِمَعْنَى الْمَنْشُورِ، كَالرَّكُوبِ بِمَعْنَى الْمَرْكُوبِ. أَيْ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ مُنْشَرَةً. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ" نُشْرًا" بِضَمِّ النُّونِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ مُخَفَّفًا مِنْ نُشُرٍ، كَمَا يُقَالُ: كُتْبٌ وَرُسْلٌ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ" نَشْرًا" بِفَتْحِ النُّونِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَعْمَلَ فِيهِ مَعْنَى مَا قَبْلَهُ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَهُوَ الَّذِي يَنْشُرُ الرِّيَاحَ نَشْرًا. نَشَرْتُ الشَّيْءَ فَانْتَشَرَ، فَكَأَنَّهَا كَانَتْ مَطْوِيَّةً فَنُشِرَتْ عِنْدَ الْهُبُوبِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الرِّيَاحِ، كَأَنَّهُ قَالَ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ مُنْشَرَةً، أَيْ مُحْيَيَةً، مِنْ أَنَشَرَ اللَّهُ الْمَيِّتَ فَنُشِرَ، كَمَا تَقُولُ أَتَانَا رَكْضًا، أَيْ رَاكِضًا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ نَشْرًا (بِالْفَتْحِ) مِنَ النَّشْرِ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الطَّيِّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا. كَأَنَّ الرِّيحَ فِي سُكُونِهَا كَالْمَطْوِيَّةِ ثُمَّ تُرْسَلُ مِنْ طَيِّهَا ذَلِكَ فَتَصِيرُ كَالْمُنْفَتِحَةِ. وَقَدْ فَسَّرَهُ أَبُو عُبَيْدٍ بِمَعْنَى مُتَفَرِّقَةٍ فِي وُجُوهِهَا، على معنى ينشرها هاهنا وهاهنا. وَقَرَأَ عَاصِمٌ:" بُشْرًا" بِالْبَاءِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ وَالتَّنْوِينِ جَمْعُ بَشِيرٍ، أَيِ الرِّيَاحُ تُبَشِّرُ بِالْمَطَرِ. وَشَاهِدُهُ قَوْلُهُ:" وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ ". وَأَصْلُ الشِّينِ الضَّمُّ، لَكِنْ سُكِّنَتْ تَخْفِيفًا كَرُسُلٍ وَرُسْلٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ" بَشْرًا" بِفَتْحِ الْبَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيُقْرَأُ" بُشُرًا" وَ" بَشْرٌ مَصْدَرُ بَشَرَهُ يَبْشُرُهُ بِمَعْنَى بَشَّرَهُ" فَهَذِهِ خَمْسُ قِرَاءَاتٍ. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ الْيَمَانِيُّ" بُشْرَى" عَلَى وَزْنِ حُبْلَى. وَقِرَاءَةٌ سابعة" بشرى" بضم الباء والشين. (حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا) السَّحَابُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ. وَكَذَا كُلُّ جَمْعٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَاحِدَتِهِ هَاءٌ. وَيَجُوزُ نَعْتُهُ بِوَاحِدٍ فَتَقُولُ: سَحَابٌ ثَقِيلٌ وَثَقِيلَةٌ. وَالْمَعْنَى: حَمَلَتِ الرِّيحُ سَحَابًا ثِقَالًا بِالْمَاءِ، أَيْ أَثْقَلَتْ بِحَمْلِهِ. يُقَالُ: أَقَلَّ فُلَانٌ الشَّيْءَ أي حمله. سقناه
...Bakara [Suresi'nde] geçmişti. Riyâh (رِيَاح), cem-i kesrettir (çokluk çoğuludur); ervâh (أَرْوَاح) ise cem-i kıllettir (azlık çoğuludur). Rîh (رِيح) kelimesinin aslı 'rivh'tur (رِوْح). Cem-i kılletinde 'eryâh' (أَرْيَاح) diyen kimse hata etmiştir. «Büşran» (بُشْرًا) kelimesinde yedi kıraat vardır: Haremeyn ehli (Mekke ve Medine kıraat imamları) ile Ebû Amr, nisbet manası üzere nâşir (yayan) kelimesinin çoğulu olarak nûn ve şîn harflerinin dammesiyle «nüşuran» (نُشُرًا) şeklinde okumuşlardır; yani [yayma özelliğine] sahip anlamındadır ki bu da şâhid ve şühûd gibidir. Rasûl ve rusül gibi neşûr kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Rüzgâr şuradan buradan (her taraftan) estiğinde «Rîhu'n-neşûr» denir. Neşûr, merkûb (binilen) anlamındaki rekûb gibi menşûr (yayılmış) manasındadır. Yani; rüzgârları yayılmış olarak gönderen O'dur. el-Hasan ve Katâde, kütüb yerine kütb ve rusül yerine rusl denildiği gibi, «nüşur» kelimesinin hafifletilmiş şekli olarak nûn harfinin dammesi ve şîn harfinin sükûnuyla «nüşran» (نُشْرًا) okumuşlardır. el-A‘meş ve Hamza ise masdar olmak üzere nûn harfinin fethası ve şîn harfinin sükûnuyla «neşran» (نَشْرًا) şeklinde okumuşlardır; öncesindeki manayı bunda amel ettirmiştir (ona etki ettirmiştir), sanki: «Rüzgârları yaydıkça yayan O'dur» demiştir. 'Neşertü'ş-şey'e fenteşera' (Bir şeyi yaydım, o da yayıldı) denir; sanki rüzgârlar dürülü imiş de eserken yayılmış gibidir. Tıpkı 'bize koşarak geldi' manasında 'etânâ rakzan' denmesi gibi, 'enşera'llâhu'l-meyyite fe-nüşire' (Allah ölüyü diriltti, o da dirildi) ifadesinden hareketle, rüzgârları diriltici olarak gönderiyor anlamında rüzgârdan hâl makamında bir masdar olması da caizdir. Zikrettiğimiz üzere fetha ile «neşran» ifadesinin, dürmenin zıddı olan neşrden (yaymaktan) geldiği de söylenmiştir. Sanki rüzgâr durgunluğunda dürülmüş gibidir, sonra bu dürülmüş halinden salıverilir de açılmış gibi olur. Ebû Ubeyd bunu, O'nun rüzgârı şuraya buraya yayması anlamında 'farklı yönlere dağılmış olarak' şeklinde tefsir etmiştir. Âsım ise bâ harfi, şîn'in sükûnu ve tenvin ile beşîr kelimesinin çoğulu olarak «büşran» (بُشْرًا) şeklinde okumuştur; yani rüzgârlar yağmuru müjdeler. Bunun şahidi: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “O'nun ayetlerinden biri de, rüzgârları müjdeciler olarak göndermesidir” buyruğudur. Şîn harfinin aslı dammelidir; fakat rusül ve rusl kelimelerinde olduğu gibi hafifletilmek için sükûn yapılmıştır. Âsım'dan bâ'nın fethasıyla «beşran» (بَشْرًا) şeklinde de rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Büşuran» (بُشُرًا) şeklinde de okunur. «Beşr» ise müjdeledi manasında 'beşera-yebşuru' fiilinin masdarıdır. İşte bunlar beş kıraattir. Muhammed el-Yemânî, hublâ vezninde «büşrâ» (بُشْرَى) şeklinde okumuştur. Yedinci bir kıraat ise bâ ve şîn'in dammesiyle «büşürâ» (بُشُرَى) şeklindedir. { حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا } “Nihayet o rüzgârlar ağır bulutları yüklendiğinde” buyruğuna gelince; sehâb (bulut) kelimesi müzekker (eril) de müennes (dişil) de kullanılır. Kendisiyle tekili arasında [müenneslik] te'si (hâ'sı) bulunan her çoğul böyledir. Tekil sıfatla nitelenmesi de caizdir; nitekim 'sehâbun sekīlün' ve 'sekīletün' diyebilirsin. Manası şudur: Rüzgâr su ile ağırlaşmış bulutları taşıdı, yani onu yüklenerek ağırlaştı. 'Ekalle fülânun eş-şey'e' denir ki, onu yüklendi/taşıdı demektir. { سُقْناهُ } [sevk ettik]...
أَيِ السَّحَابُ. (لِبَلَدٍ مَيِّتٍ) أَيْ لَيْسَ فِيهِ نَبَاتٌ. يُقَالُ: سُقْتُهُ لِبَلَدِ كَذَا وَإِلَى بَلَدِ كَذَا. وَقِيلَ لِأَجْلِ بَلَدٍ مَيِّتٍ، فَاللَّامُ لَامُ أَجْلِ. وَالْبَلَدُ كُلُّ مَوْضِعٍ مِنَ الْأَرْضِ عَامِرٍ أَوْ غَيْرِ عَامِرٍ خَالٍ أَوْ مَسْكُونٍ. وَالْبَلْدَةُ وَالْبَلَدُ وَاحِدُ الْبِلَادِ وَالْبُلْدَانِ. وَالْبَلَدُ الْأَثَرُ وَجَمْعُهُ أَبْلَادُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
{ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } “ölü bir beldeye” yani içinde bitki bulunmayan beldeye. “Suqtühû li-beledi kezâ” ve “ilâ beledi kezâ” (onu falan beldeye sevk ettim) denir. Ölü bir belde için [sevk ettik] manasına geldiği de söylenmiştir ki buradaki lâm ta'lîl (için) lâmıdır. Beled: Yeryüzünün mamur olan veya olmayan, boş veya meskûn olan her bir parçasıdır. Belde ve beled; bilâd ve büldân kelimelerinin tekilidir. Beled ayrıca iz/eser demektir, çoğulu eblâd gelir. Şair şöyle demiştir:
مِنْ بَعْدِ مَا شَمِلَ الْبِلَى أَبْلَادَهَا
Eskime ve yıpranma onun izlerini bütünüyle bürüdükten sonra...
وَالْبَلَدُ: أُدْحِيُّ النَّعَامِ. يُقَالُ: هُوَ أَذَلُّ مِنْ بَيْضَةِ الْبَلَدِ، أَيْ مِنْ بَيْضَةِ النَّعَامِ الَّتِي يَتْرُكُهَا. وَالْبَلْدَةُ الْأَرْضُ، يُقَالُ: هَذِهِ بَلْدَتُنَا كَمَا يُقَالُ بَحْرَتُنَا. وَالْبَلْدَةُ مِنْ مَنَازِلِ الْقَمَرِ، وَهِيَ سِتَّةُ أَنْجُمٍ مِنَ الْقَوْسِ تَنْزِلُهَا الشَّمْسُ فِي أَقْصَرِ يَوْمٍ فِي السَّنَةِ. وَالْبَلْدَةُ الصَّدْرُ، يُقَالُ: فُلَانٌ وَاسِعُ الْبَلْدَةِ أَيْ وَاسِعُ قَالَ الشَّاعِرُ:
Beled: Devekuşunun yuvasıdır. “O, devekuşunun bıraktığı yumurtadan (beydatü'l-beled) daha hakirdir” denir. Belde: Toprak/arazidir; nitekim “burası bizim denizimizdir/yurdumuzdur (bahratünâ)” dendiği gibi “burası bizim beldemizdir/toprağımızdır (beldetünâ)” denir. Belde ayrıca ayın menzillerinden biridir ki Yay burcundaki altı yıldızdan ibarettir; güneş yılın en kısa gününde bu menzile iner. Belde göğüstür; nitekim “falan kimsenin göğsü geniştir (vâsiu'l-belde)” denir. Şair şöyle demiştir:
أُنِيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فَوْقَ بَلْدَةٍ ... قَلِيلٌ بِهَا الْأَصْوَاتُ إِلَّا بُغَامَهَا
Çöktürüldü de göğsünü bir yerin üzerine bıraktı... Orada onun iniltisinden başka pek ses duyulmaz.
يَقُولُ: بَرَكَتِ النَّاقَةُ فَأَلْقَتْ صَدْرَهَا عَلَى الْأَرْضِ. وَالْبَلْدَةُ (بِفَتْحِ الْبَاءِ وَضَمِّهَا): نَقَاوَةُ مَا بَيْنَ الْحَاجِبَيْنِ، فَهُمَا مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمُشْتَرَكَةِ. (فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ) أَيْ بِالْبَلَدِ. وَقِيلَ: أَنْزَلْنَا بِالسَّحَابِ الْمَاءَ، لِأَنَّ السَّحَابَ آلَةٌ لِإِنْزَالِ الْمَاءِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فَأَنْزَلْنَا مِنْهُ الْمَاءَ، كَقَوْلِهِ:" يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ " أَيْ مِنْهَا. (فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْإِخْرَاجِ نُحْيِي الْمَوْتَى. وَخَرَّجَ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ يُعِيدُ اللَّهُ الْخَلْقَ، وَمَا آيَةُ ذَلِكَ فِي خَلْقِهِ؟ قَالَ: (أَمَا مَرَرْتَ بِوَادِي قَوْمِكَ جَدْبًا ثُمَّ مَرَرْتَ بِهِ يَهْتَزُّ خَضِرًا) قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: (فَتِلْكَ آيَةُ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ). وَقِيلَ: وَجْهُ التَّشْبِيهِ أَنَّ إِحْيَاءَهُمْ مِنْ قُبُورِهِمْ يَكُونُ بِمَطَرٍ يَبْعَثُهُ اللَّهُ عَلَى قُبُورِهِمْ، فَتَنْشَقُّ عَنْهُمُ الْقُبُورُ، ثُمَّ تَعُودُ إِلَيْهِمُ الْأَرْوَاحُ. وَفِي صحيح
[Şair] şöyle demektedir: Dişi deve çöktü ve göğsünü yere bıraktı. Belde (el-belde, bâ harfinin fethası ve dammesiyle): İki kaşın arasındaki tüysüz ve temiz yerdir. Dolayısıyla bunlar müşterek (eş sesli) lafızlardandır. { فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ } “Onunla su indirdik” yani o beldeye [su indirdik] demektir. Bir görüşe göre: “Bulut vasıtasıyla suyu indirdik” anlamındadır; zira bulut suyun indirilmesi için bir vasıtadır. Bu ifadenin; Allah Teâlâ'nın: { يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ } “Ondan Allah’ın kulları içer” ayetinde olduğu gibi [bâ harfi min anlamında olup] “ondan su indirdik” anlamına gelmesi de muhtemeldir. { فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Böylece onunla her türlü ürünü çıkardık. İşte Biz ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünüp öğüt alırsınız.” [Ayet metnindeki] Kâf harfi nasb mahallindedir. Yani: İşte bu çıkarma gibi ölüleri diriltiriz. Beyhakî ve başkaları Ebû Rezîn el-Ukaylî'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah mahlûkatı nasıl yeniden diriltecek ve yaratılışta bunun delili nedir?” Şöyle buyurdu: « أَمَا مَرَرْتَ بِوَادِي قَوْمِكَ جَدْبًا ثُمَّ مَرَرْتَ بِهِ يَهْتَزُّ خَضِرًا » «Kavminin vadisinden kurak ve çorakken geçip, ardından oradan yemyeşil dalgalanırken geçtiğin olmadı mı?» O: “Evet” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « فَتِلْكَ آيَةُ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ » «İşte Allah'ın yaratmasındaki delili böyledir» buyurdu. Bir görüşe göre benzetmenin yönü şudur: Onların kabirlerinden diriltilmesi, Allah'ın kabirleri üzerine göndereceği bir yağmurla gerçekleşecek, kabirler üzerlerinden yarılacak ve sonra ruhları kendilerine dönecektir. Sahîh-i [Müslim'de]...
مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ- أَوْ قَالَ يُنْزِلُ اللَّهُ- مَطَرًا كَأَنَّهُ الطَّلُّ فَتَنْبُتُ مِنْهُ أَجْسَادُ النَّاسِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ هَلُمُّوا إِلَى رَبِّكُمْ وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ (. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ بِكَمَالِهِ فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةِ) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. فَدَلَّ عَلَى الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ، وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.
Müslim'de Abdullah b. Amr'dan rivayet edilen bir hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ- أَوْ قَالَ يُنْزِلُ اللَّهُ- مَطَرًا كَأَنَّهُ الطَّلُّ فَتَنْبُتُ مِنْهُ أَجْسَادُ النَّاسِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ هَلُمُّوا إِلَى رَبِّكُمْ وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ) “Sonra Allah -yahut şöyle dedi: Allah indirir- çisenti gibi bir yağmur gönderir de ondan insanların bedenleri biter. Sonra: 'Ey insanlar, Rabbinize gelin! Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir' denilir.” [Râvi] hadisin devamını zikretti. Biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda eksiksiz olarak zikrettik, Allah'a hamdolsun. Böylece bu, öldükten sonra dirilmeye ve kabirlerden çıkışa delalet etmiştir; bütün işler Allah'a döndürülür.
[سورة الأعراف (٧): آية ٥٨]
[A'râf Suresi (7), Âyet 58]
وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)
{ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise ancak kıt ve faydasız bir şey çıkar. İşte Biz şükreden bir kavim için ayetleri böyle türlü türlü açıklarız.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً) أَيِ التُّرْبَةُ الطَّيِّبَةُ. وَالْخَبِيثُ الَّذِي فِي تُرْبَتِهِ حِجَارَةٌ أَوْ شَوْكٌ، عَنِ الْحَسَنِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ التَّشْبِيهُ، شَبَّهَ تَعَالَى السَّرِيعَ الْفَهْمَ بِالْبَلَدِ الطَّيِّبِ، وَالْبَلِيدَ بِالَّذِي خَبُثَ، عَنِ النَّحَّاسِ. وَقِيلَ: هَذَا مَثَلٌ لِلْقُلُوبِ، فَقَلْبٌ يَقْبَلُ الْوَعْظَ وَالذِّكْرَى، وَقَلْبٌ فَاسِقٌ يَنْبُو عَنْ ذَلِكَ، قال الْحَسَنُ أَيْضًا. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَثَلٌ لِلْمُؤْمِنِ يَعْمَلُ مُحْتَسِبًا مُتَطَوِّعًا، وَالْمُنَافِقُ غَيْرُ مُحْتَسِبٍ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ يَعْلَمُ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَجِدُ عَظْمًا سَمِينًا أَوْ مِرْمَاتَيْنِ حَسَنَتَيْنِ لَشَهِدَ الْعِشَاءَ)." نَكِداً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَهُوَ الْعَسِرُ الْمُمْتَنِعُ مِنْ إِعْطَاءِ الْخَيْرِ. وَهَذَا تَمْثِيلٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي أَنَّ فِي بَنِي آدَمَ الطَّيِّبَ وَالْخَبِيثَ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ" إِلَّا نَكِداً" حَذَفَ الْكَسْرَةِ لِثِقَلِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ الْقَعْقَاعِ" نَكَدًا" بِفَتْحِ الْكَافِ، فَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى ذَا نَكَدٍ. كَمَا قَالَ:
Yüce Allah'ın: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise ancak kıt ve faydasız bir şey çıkar” buyruğu; yani verimli ve temiz topraktır. Kötü olan ise Hasan [el-Basrî]'den nakledildiğine göre toprağında taş veya diken bulunan arazidir. En-Nehhâs'tan nakledildiğine göre bunun teşbih manasında olduğu; Yüce Allah'ın anlayışı kıvrak kimseyi güzel beldeye, anlayışı kıt kimseyi de kötü olan toprağa benzettiği söylenmiştir. Yine Hasan'dan rivayet edildiğine göre bunun kalpler için bir mesel olduğu, bir kalbin vaazı ve öğüdü kabul ettiği, fasık bir kalbin ise bundan kaçındığı söylenmiştir. Katâde ise şöyle demiştir: Bu, ecrini Allah'tan umarak ve gönüllü olarak amel eden mümin ile ecrini ummayan münafık için bir meseldir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ يَعْلَمُ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَجِدُ عَظْمًا سَمِينًا أَوْ مِرْمَاتَيْنِ حَسَنَتَيْنِ لَشَهِدَ الْعِشَاءَ) “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki şayet onlardan biri etli yağlı bir kemik veya iki güzel paça bulacağını bilseydi yatsı namazına mutlaka gelirdi.” “Nekiden” (نَكِداً) kelimesi hal olarak mansubdur; o da zorluk çıkaran, hayır vermekten kaçınan demektir. Bu bir temsildir. Mücâhid: “Yani Âdemoğulları içinde iyi olan da vardır, kötü olan da” demiştir. Talha ağırlığından ötürü kesreyi hazfederek { إِلَّا نَكِداً } şeklinde okumuştur. İbnü'l-Ka'kâ' ise kâf harfinin fethasıyla “nekaden” (نَكَدًا) şeklinde okumuştur; bu durumda “neked sahibi” (kıt ve faydasız) manasında masdardır. Nitekim şair şöyle demiştir:
فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارٌ
O ancak bir yönelme ve bir yüz çevirmedir.
وَقِيلَ:" نَكِدًا" بِنَصْبِ الْكَافِ وَخَفْضِهَا بِمَعْنًى، كَالدَّنِفِ وَالدَّنَفِ، لُغَتَانِ. (كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ) أَيْ كَمَا صَرَّفْنَا مِنَ الْآيَاتِ، وَهِيَ الْحُجَجُ وَالدَّلَالَاتُ، فِي إِبْطَالِ الشِّرْكِ، كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ فِي كُلِّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ النَّاسُ. (لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ) وخص الشاكرين لأنهم المنتفعون بذلك.
Şöyle de denilmiştir: Nekidâ (نَكِدًا) kelimesinde 'kâf' harfinin fethalı (üstünlü) veya kesreli (esreli) okunması aynı anlamdadır; tıpkı ed-denif ve ed-denef kelimelerinde olduğu gibi [Arapçada] iki ayrı lügattir. { كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz” buyruğu; yani şirki iptal etmek hususunda kesin deliller ve burhanlar kabilinden ayetleri türlü türlü açıkladığımız gibi, insanların ihtiyaç duyduğu her hususta da ayetleri böyle türlü türlü açıklarız, demektir. { لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “Şükreden bir topluluk için” ifadesinde şükredenlerin özellikle zikredilmesi ise, bundan yalnızca onların istifade etmesinden dolayıdır.
[سورة الأعراف (٧): آية ٥٩]
[A'râf Suresi (7), Âyet 59]
لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩)
{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik de o: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum' dedi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ) لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ الْخَالِقُ الْقَادِرُ عَلَى الْكَمَالِ ذَكَرَ أَقَاصِيصَ الْأُمَمِ وَمَا فِيهَا مِنْ تَحْذِيرِ الْكُفَّارِ. وَاللَّامُ فِي" لَقَدْ" لِلتَّأْكِيدِ الْمُنَبِّهِ عَلَى الْقَسَمِ. وَالْفَاءُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الثَّانِيَ بَعْدَ الْأَوَّلِ." يَا قَوْمِ" نِدَاءٌ مُضَافٌ. وَيَجُوزُ" يَا قَوْمِي" عَلَى الْأَصْلِ. وَنُوحٌ أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى الْأَرْضِ بَعْدَ آدَمَ ﵉ بِتَحْرِيمِ الْبَنَاتِ وَالْأَخَوَاتِ وَالْعَمَّاتِ وَالْخَالَاتِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَانْصَرَفَ لِأَنَّهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ. وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يُشْتَقَّ مِنْ نَاحَ ينوح، وقد تقدم إن فِي" آلِ عِمْرَانَ " هَذَا الْمَعْنَى وَغَيْرُهُ فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمَنْ قَالَ إِنَّ إِدْرِيسَ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْمُؤَرِّخِينَ فَقَدْ وَهِمَ. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ وَهْمِهِ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ فِي الْإِسْرَاءِ حِينَ لَقِيَ النَّبِيُّ ﷺ آدَمَ وَإِدْرِيسَ فَقَالَ لَهُ آدَمُ: (مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالِابْنِ الصَّالِحِ). وَقَالَ لَهُ إِدْرِيسُ: (مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالْأَخِ الصَّالِحِ). فَلَوْ كَانَ إِدْرِيسُ أَبًا لِنُوحٍ لَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالِابْنِ الصَّالِحِ. فَلَمَّا قَالَ لَهُ وَالْأَخُ الصَّالِحُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَجْتَمِعُ مَعَهُ فِي نُوحٍ، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. وَلَا كَلَامَ لِمُنْصِفٍ بَعْدَ هَذَا. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وجاء جواب الآباء ها هنا كَنُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَآدَمَ (مَرْحَبًا بِالِابْنِ الصَّالِحِ). وَقَالَ عَنْ إِدْرِيسَ (بِالْأَخِ الصَّالِحِ) كَمَا ذُكِرَ عَنْ مُوسَى وَعِيسَى وَيُوسُفَ وَهَارُونَ وَيَحْيَى مِمَّنْ لَيْسَ بِأَبٍ بِاتِّفَاقٍ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ الْمَازِرِيُّ: قَدْ ذَكَرَ الْمُؤَرِّخُونَ أَنَّ إِدْرِيسَ جَدُّ نُوحٍ ﵉. فَإِنْ قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ إِدْرِيسَ بُعِثَ أَيْضًا لَمْ يَصِحَّ قَوْلُ النَّسَّابِينَ إِنَّهُ قَبْلَ نُوحٍ، لِمَا أَخْبَرَ ﵇ مِنْ قَوْلِ آدَمَ إِنَّ نُوحًا أَوَّلُ رَسُولٍ بُعِثَ، وَإِنْ لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ جَازَ مَا قَالُوا: وَصَحَّ أَنْ يُحْمَلَ أَنَّ إِدْرِيسَ كَانَ نَبِيًّا غَيْرَ مُرْسَلٍ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: قَدْ يُجْمَعُ بَيْنَ هَذَا بِأَنْ يُقَالَ: اخْتَصَّ بَعْثُ نُوحٍ لِأَهْلِ الْأَرْضِ- كَمَا قَالَ فِي الْحَدِيثِ- كَافَّةً كَنَبِيِّنَا ﵇. وَيَكُونُ إِدْرِيسُ لِقَوْمِهِ كَمُوسَى وَهُودٍ وَصَالِحٍ وَلُوطٍ وَغَيْرِهِمْ. وقد استدل
Yüce Allah'ın: { لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik de o: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin' dedi” buyruğu hakkında: [Yüce Allah], kemâl üzere kādir olan yaratıcı olduğunu beyan edince geçmiş ümmetlerin kıssalarını ve bu kıssalarda kâfirlere yönelik uyarıları zikretmiştir. “Lekad” (لَقَدْ) lafzındaki lâm (ل), yemine dikkat çeken bir tekit içindir. Fâ (ف) harfi ise ikincinin birinciden sonra geldiğine delalet eder. “Yâ kavmi” (يَا قَوْمِ) muzâf olan bir sesleniştir. Aslına uygun olarak “Yâ kavmî” (يا قومي) [şeklinde 'ye' harfiyle] okunması da caizdir. Nûh, Âdem'den aleyhisselâm sonra kız çocukları, kız kardeşler, halalar ve teyzeler ile evlenmenin haram kılınması hükmüyle yeryüzüne [gönderilen] ilk resuldür. en-Nehhâs şöyle demiştir: [Nûh kelimesi] üç harfli olduğu için munsarıftır (tenvin ve cerre alır). “Nâha / Yenûhu” (yas tutmak) kökünden türetilmiş olması da caizdir. Âl-i İmrân'da bu anlam ve fazlası geçmiş olduğundan burada tekrar edilmesine lüzum kalmamıştır. İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: Tarihçilerden İdrîs'in ondan önce olduğunu söyleyen kimse yanılmıştır. Onun yanıldığının delili ise İsrâ hadisesine dair sahih hadistir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Âdem ve İdrîs ile karşılaştığında Âdem ona: «Salih peygambere ve salih evlada merhaba!» demiştir. İdrîs ise ona: «Salih peygambere ve salih kardeşe merhaba!» demiştir. Şayet İdrîs, Nûh'un atası olsaydı, «Salih peygambere ve salih evlada merhaba» derdi. Oysa ona «ve salih kardeş» demesi, onunla Nûh'ta -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun- birleştiğine delalet eder. İnsaf sahibi bir kimse için bundan sonra söylenecek söz yoktur. Kādî İyâz der ki: Burada Nûh, İbrâhim ve Âdem gibi babaların cevabı «Salih evlada merhaba» şeklinde gelmiştir. İdrîs hakkında ise Mûsâ, Îsâ, Yûsuf, Hârûn ve Yahyâ gibi ittifakla Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem babası (atası) olmayan kimseler hakkında zikredildiği gibi «Salih kardeşe [merhaba]» denilmiştir. el-Mâzerî şöyle demiştir: Tarihçiler İdrîs'in, Nûh'un aleyhisselâm dedesi olduğunu zikretmişlerdir. Şayet İdrîs'in de [resul olarak] gönderildiğine dair delil bulunursa, nesep âlimlerinin onun Nûh'tan önce olduğu yönündeki sözleri sahih olmaz; çünkü [Peygamber] aleyhisselâm, Âdem'in "Nûh gönderilen ilk resuldür" dediğini haber vermiştir. Eğer bir delil bulunmazsa söyledikleri caiz olur ve İdrîs'in resul olmayan bir nebi olduğuna hamledilmesi sahih olur. Kādî İyâz der ki: Bu iki görüşün arası şöyle denilerek telif edilebilir: Nûh'un gönderilişi, hadiste belirtildiği üzere Peygamberimiz aleyhisselâm gibi bütün yeryüzü halkına mahsustur. İdrîs ise Mûsâ, Hûd, Sâlih, Lût ve diğerleri gibi yalnızca kendi kavmine [gönderilmiştir]. Nitekim...
بَعْضُهُمْ عَلَى هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ ". وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ إِلْيَاسَ هُوَ إِدْرِيسُ. وَقَدْ قُرِئَ" سَلَامٌ عَلَى إِدْرَاسِينَ". قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَقَدْ رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ بْنَ بَطَّالٍ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ آدَمَ لَيْسَ بِرَسُولٍ، لِيَسْلَمَ مِنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ. وَحَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ الطَّوِيلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ آدَمَ وَإِدْرِيسَ رَسُولَانِ. قَالَ ابْنُ عطية: ومجمع ذَلِكَ بِأَنْ تَكُونَ بَعْثَةُ نُوحٍ مَشْهُورَةً لِإِصْلَاحِ النَّاسِ وَحَمْلِهِمْ بِالْعَذَابِ وَالْإِهْلَاكِ عَلَى الْإِيمَانِ، فَالْمُرَادُ أَنَّهُ أَوَّلُ نَبِيٍّ بُعِثَ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ نُوحًا ﵇ بُعِثَ وَهُوَ ابْنُ أَرْبَعِينَ سَنَةً. قَالَ الْكَلْبِيُّ: بَعْدَ آدَمَ بِثَمَانِمِائَةِ سَنَةٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَبَقِيَ فِي قَوْمِهِ يَدْعُوهُمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا، كَمَا أَخْبَرَ التَّنْزِيلُ. ثُمَّ عَاشَ بَعْدَ الطُّوفَانِ سِتِّينَ سَنَةً. حَتَّى كَثُرَ النَّاسُ وَفَشَوْا. وَقَالَ وَهْبٌ: بُعِثَ نُوحٌ وَهُوَ ابْنُ خَمْسِينَ سَنَةً. وَقَالَ عَوْنُ بْنُ شَدَّادٍ: بُعِثَ نُوحٌ وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثمِائَةٍ وَخَمْسِينَ سَنَةً. وَفِي كَثِيرٍ مِنْ كُتُبِ الْحَدِيثِ: التِّرْمِذِيِّ وَغَيْرِهِ أَنَّ جَمِيعَ الْخَلْقِ الْآنَ مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ ﵇. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَرْقَمَ عَنِ الزُّهْرِيِّ: أَنَّ الْعَرَبَ وَفَارِسَ وَالرُّومَ وَأَهْلَ الشَّامِ وَأَهْلَ الْيَمَنِ مِنْ وَلَدِ سَامَ بْنِ نُوحٍ. وَالسِّنْدَ وَالْهِنْدَ وَالزِّنْجَ وَالْحَبَشَةَ وَالزُّطَّ وَالنُّوبَةَ، وَكُلَّ جِلْدٍ أَسْوَدَ مِنْ وَلَدِ حَامِ بْنِ نُوحٍ. وَالتُّرْكَ وَبَرْبَرَ وَوَرَاءَ الصِّينِ وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَالصَّقَالِبَةَ كُلَّهُمْ مِنْ وَلَدِ يَافِثَ بْنِ نُوحٍ. وَالْخَلْقُ كُلُّهُمْ ذُرِّيَّةُ نُوحٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ) بِرَفْعِ" غَيْرُهُ" قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ وَحَمْزَةَ. أَيْ مَا لَكُمْ إِلَهٌ غَيْرُهُ. نَعْتٌ عَلَى الْمَوْضِعِ. وَقِيلَ:" غَيْرُ" بِمَعْنَى إِلَّا، أَيْ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: مَا أَعْرِفُ الْجَرَّ وَلَا النَّصْبَ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِالْخَفْضِ عَلَى الْمَوْضِعِ. وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَلَيْسَ بِكَثِيرٍ، غَيْرَ أَنَّ الْكِسَائِيَّ وَالْفَرَّاءَ أَجَازَا نَصْبَ" غَيْرَ" فِي كُلِّ مَوْضِعٍ يَحْسُنُ فِيهِ" إِلَّا" تَمَّ الْكَلَامُ أَوْ لَمْ يَتِمَّ فَأَجَازَا: مَا جَاءَنِي غَيْرُكَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ لُغَةُ بَعْضِ بَنِي أَسَدٍ وَقُضَاعَةَ. وَأَنْشَدَ:
[Bazıları] buna karşı Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ } “Şüphesiz İlyas da gönderilen peygamberlerdendir. Hani kavmine: 'Korkup sakınmaz mısınız?' demişti” buyruğunu delil getirmişlerdir. İlyas'ın İdris olduğu da söylenmiştir. Nitekim “Selâmun alâ İdrâsîn” şeklinde de okunmuştur. Kadı İyâz şöyle demiştir: Ebu'l-Hasan b. Battâl'ın, bu itirazdan kurtulmak için Âdem'in resul (elçi) olmadığı görüşüne vardığını gördüm. Oysa Ebû Zer'in uzun hadisi, Âdem ve İdris'in birer resul olduklarına delalet etmektedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bunun cem ve telifi şöyledir: Nûh'un gönderilişi insanları ıslah etmek, onları azap ve helak ile imana sevketmek üzere meşhur olmuştur; dolayısıyla kastedilen, onun bu nitelikle gönderilen ilk peygamber olduğudur. Doğrusunu Allah bilir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Nûh aleyhisselâm kırk yaşındayken peygamber olarak gönderilmiştir. El-Kelbî: Âdem'den sekiz yüz yıl sonra, demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Kur'an'ın bildirdiği gibi, kavmi arasında onları davet ederek elli yıl müstesna bin sene kalmıştır. Sonra tufandan sonra insanlar çoğalıp yayılıncaya kadar altmış yıl daha yaşamıştır. Vehb: Nûh elli yaşındayken peygamber gönderildi, demiştir. Avn b. Şeddâd ise: Nûh üç yüz elli yaşındayken peygamber gönderildi, demiştir. Tirmizî ve diğerlerinin hadis kitaplarının birçoğunda, şu anki bütün insanların Nûh'un aleyhisselâm soyundan olduğu rivayet edilmektedir. En-Nakkâş, Süleyman b. Erkam'dan, o da ez-Zührî'den nakletmiştir: Araplar, Farslar, Rumlar, Şam halkı ve Yemen halkı Nûh'un oğlu Sâm'ın neslindendir. Sind, Hind, Zenc, Habeş, Zutt, Nûbe ve bütün siyah tenliler Nûh'un oğlu Hâm'ın neslindendir. Türkler, Berberîler, Çin'in ötesindekiler, Ye'cûc ve Me'cûc ile Slavlar (es-Sekālibe) ise Nûh'un oğlu Yâfes'in neslindendir. Bütün yaratılmışlar (insanlar) Nûh'un zürriyetidir. Yüce Allah'ın: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyruğunda “gayruhû” (غَيْرُهُ) lafzının merfû (ötreli) okunması Nâfi‘, Ebû Amr, Âsım ve Hamza'nın kıraatidir. Yani “sizin O'ndan başka ilahınız yoktur” (mâ lekum ilâhun gayruhû) demektir ve mahalle göre sıfattır. “Gayru” (غَيْرُ) kelimesinin “illâ” (إِلَّا) anlamında olduğu, yani “Sizin Allah'tan başka hiçbir ilahınız yoktur” demek olduğu da söylenmiştir. Ebû Amr: Ben ne cerri ne de nasbı tanırım (böyle bir kıraat bilmiyorum), demiştir. El-Kisâî ise lafzın mahalline binaen mecrur (esreli) okumuştur. İstisna kuralı gereği mensub (üstünlü) okunması da caizdir, ancak bu yaygın değildir. Ne var ki el-Kisâî ve el-Ferrâ', kelam tam olsun veya olmasın “illâ” lafzının uygun düştüğü her yerde “gayra” lafzının nasb edilmesini caiz görmüşler ve: “Bana senden başkası gelmedi” (mâ câenî gayrake) denilmesine cevaz vermişlerdir. El-Ferrâ': Bu, Benî Esed ve Kudâa kabilelerinin bazılarının lehçesidir, demiş ve şu beyti okumuştur:
لَمْ يَمْنَعِ الشُّرْبَ مِنْهَا غَيْرَ أَنْ هَتَفَتْ ... حَمَامَةٌ فِي سَحُوقٍ ذَاتِ أَوْقَالِ
Ondan içmeye engel olan bir şey yoktu; yalnız üzerinde tüneme yerleri bulunan yüksek bir ağaçtaki güvercinin ötmesi müstesna.
قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَلَا يَجُوزُ جَاءَنِي غَيْرُكَ، فِي الْإِيجَابِ، لِأَنَّ إِلَّا لَا تَقَعُ هَاهُنَا قَالَ النَّحَّاسُ لَا يَجُوزُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ نَصْبُ" غَيْرَ" إِذَا لَمْ يَتِمَّ الْكَلَامُ. وَذَلِكَ عِنْدَهُمْ مِنْ أَقْبَحِ اللَّحْنِ.
El-Kisâî şöyle demiştir: Müspet (olumlu) cümlede “câenî gayrake” demek caiz değildir; çünkü “illâ” buraya gelemez. En-Nehhâs şöyle der: Basralılara göre kelam tam olmadığında “gayra” lafzının nasb edilmesi caiz değildir. Bu onlara göre en çirkin dil hatalarındandır.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٦٠ الى ٦٢]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 60-62]
قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٦٢)
{ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٦٢) } “Kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.' (Nûh) dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; fakat ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir peygamberim. Size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.'”
" الْمَلَأُ" أشرف القوم ورؤساؤهم. وقد تقدم بيانه في البقرة. الضلال وَالضَّلَالَةُ: الْعُدُولُ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، وَالذَّهَابُ عَنْهُ. أَيْ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي دُعَائِنَا إِلَى إِلَهٍ وَاحِدٍ فِي ضَلَالٍ عَنِ الْحَقِّ. (أُبَلِّغُكُمْ) بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّبْلِيغِ، وَبِالتَّخْفِيفِ مِنَ الْإِبْلَاغِ. وَقِيلَ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ لُغَتَانِ، مِثْلُ كَرَّمَهُ وَأَكْرَمَهُ. (وَأَنْصَحُ لَكُمُ) النُّصْحُ: إِخْلَاصُ النِّيَّةِ مِنْ شَوَائِبَ الْفَسَادِ فِي الْمُعَامَلَةِ، بِخِلَافِ الْغَشِّ. يُقَالُ: نَصَحْتُهُ وَنَصَحْتُ لَهُ نَصِيحَةً وَنَصَاحَةً وَنُصْحًا. وَهُوَ بِاللَّامِ أَفْصَحُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأَنْصَحُ لَكُمْ" وَالِاسْمُ النَّصِيحَةُ. وَالنَّصِيحُ النَّاصِحُ، وَقَوْمٌ نُصَحَاءُ. وَرَجُلٌ نَاصِحُ الْجَيْبِ أَيْ نَقِيُّ الْقَلْبِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: النَّاصِحُ الْخَالِصُ من العسل وغيره. مثل الناصع. وكل شي خَلَصَ فَقَدْ نَصَحَ. وَانْتَصَحَ فُلَانٌ أَقْبَلَ عَلَى النَّصِيحَةِ. يُقَالُ: انْتَصِحْنِي إِنَّنِي لَكَ نَاصِحٌ. وَالنَّاصِحُ الْخَيَّاطُ. وَالنِّصَاحُ السِّلْكُ يُخَاطُ بِهِ. وَالنَّصَاحَاتُ أَيْضًا الْجُلُودُ. قَالَ الْأَعْشَى:
“El-Mele'” (الْمَلَأُ), kavmin ileri gelenleri ve önderleridir; açıklaması daha önce Bakara'da geçmişti. Dalâl ve dalâlet: Hak yoldan sapmak ve ondan uzaklaşmaktır. Yani: “Bizi tek bir ilaha çağırmanda biz seni mutlaka haktan uzaklaşmış bir sapıklık içinde görüyoruz” [demişlerdir]. { أُبَلِّغُكُمْ } şeddeli olarak “teblîğ”den veya şeddesiz olarak “iblâğ”dandır. “Kerremehû” ve “ekramehû” gibi bunların ikisinin aynı manada iki lügat olduğu da söylenmiştir. { وَأَنْصَحُ لَكُمْ } Nush (öğüt/nasihat): Muamelede hilenin zıddı olarak niyeti her türlü fesat şaibesinden arındırmaktır. “Nasahtühû” ve “nasahtü lehû nasîhaten ve nasâhaten ve nushan” denir. Lâm harfi ile kullanımı daha fasihtir. Yüce Allah: { وَأَنْصَحُ لَكُمْ } “ve size öğüt veriyorum” buyurmuştur. İsmi “en-nasîha”dır. En-Nasîh; nasîhat eden (en-nâsıh) demektir, çoğulu “nusehâ” gelir. “Racülün nâsıhu'l-ceyb” demek, kalbi temiz kimse demektir. El-Asmaî şöyle der: “En-Nâsıh”, bal ve benzeri şeylerin süzülmüş, saf olanıdır; tıpkı “en-nâsı'” gibi. Saf ve arı olan her şey için “nasaha” denir. “İntesaha fülânun” falan kişi nasihati kabul etti demektir. “İntesıhnî innenî leke nâsıhun” (Benden nasihat al, çünkü ben senin iyiliğini isteyen biriyim) denir. En-Nâsıh ayrıca terzi demektir. En-Nisâh ise kendisiyle dikiş dikilen ipliktir. En-Nasâhât ayrıca derilerdir. El-A'şâ şöyle demiştir:
فَتَرَى الشُّرْبَ نَشَاوَى كُلُّهُمْ ... مِثْلَ مَا مُدَّتْ نِصَاحَاتُ الرُّبَحِ
İçki içenlerin hepsini, serilmiş genç deve derileri gibi sarhoş görürsün.
الرُّبَحُ لُغَةٌ فِي الرُّبَعِ، وَهُوَ الْفَصِيلُ. وَالرُّبَحُ أَيْضًا طَائِرٌ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا زِيَادَةُ مَعْنًى فِي" بَرَاءَةٌ " إِنْ شاء الله تعالى.
er-Rubeh (الرُّبَح), er-ruba' (الرُّبَع) kelimesinin bir söylenişi (lügatı) olup sütten ayrılmış deve yavrusu (fasîl) demektir. er-Rubeh aynı zamanda bir kuştur. İnşâallâhu Teâlâ Berâe [Tevbe Suresi'nde] buna dair ilave bir anlam gelecektir.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 63-64]
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤)
{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤) } “Sizi uyarması, sakınmanız ve böylece merhamete nail olmanız için içinizden bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı? Onu yalanladılar; Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık, ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Doğrusu onlar [kalp gözleri] kör bir kavimdi.”
فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ. فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ (٦٤) قوله تعالى: (أَوَعَجِبْتُمْ) فُتِحَتِ الْوَاوُ لِأَنَّهَا وَاوُ عَطْفٍ، دَخَلَتْ عَلَيْهَا أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ لِلتَّقْرِيرِ. وَسَبِيلُ الْوَاوِ أَنْ تَدْخُلَ عَلَى حُرُوفِ الِاسْتِفْهَامِ إِلَّا الْأَلِفَ لِقُوَّتِهَا." (أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ) " أَيْ وَعْظٌ مِنْ رَبِّكُمْ. (عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ) أَيْ عَلَى لِسَانِ رَجُلٍ. وَقِيلَ:" عَلى " بِمَعْنَى" مَعَ"، أَيْ مَعَ رَجُلٍ وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ مُنَزَّلٌ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ، أَيْ تَعْرِفُونَ نَسَبَهُ. أَيْ عَلَى رَجُلٍ مِنْ جِنْسِكُمْ. وَلَوْ كَانَ مَلَكًا فَرُبَّمَا كَانَ فِي اخْتِلَافِ الْجِنْسِ تَنَافُرُ الطبع." الْفُلْكِ" يَكُونُ وَاحِدًا وَيَكُونُ جَمْعًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَ" عَمِينَ" أَيْ عَنِ الْحَقِّ، قَالَ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ، يُقَالُ: رَجُلٌ عَمٍ بِكَذَا، أَيْ جَاهِلٌ.
Yüce Allah'ın: { أَوَعَجِبْتُمْ } “Şaştınız mı?” buyruğunda vâv harfi meftûhtur; çünkü o atıf vâvıdır, takrîr (onaylatma) için başına istifhâm elifi girmiştir. Vâvın kuralı soru harflerinin başına gelmesidir; ancak elif hariçtir, çünkü o kuvvetlidir. { أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ } “size bir öğüt gelmesine” yani Rabbinizden bir vaaz. { عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ } “içinizden bir adam vasıtasıyla” yani bir adamın diliyle. “Alâ” harf-i cerrinin “maa” (beraberinde) manasında olduğu, yani bir adamla beraber geldiği de söylenmiştir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Rabbinizden soyunu bildiğiniz içinizden bir adama indirilmiş olarak bir öğüt gelmesine; yani sizin cinsinizden bir adama. Eğer bir melek olsaydı, cins farklılığından ötürü belki de fıtraten bir çekinme ve nefret olurdu. “El-Fülk” (الْفُلْكِ) hem tekil hem çoğul olur; açıklaması daha önce Bakara'da geçmişti. “Amîne” (عَمِينَ) ise Katâde'ye göre haktan yana kör olanlar demektir. Yüce Allah'ı ve O'nun kudretini tanımaktan yana kör oldukları da söylenmiştir. Bir kimse bir şeyi bilmediğinde “racülün amin bi-kezâ” (falan hususta kör/cahil bir adam) denir.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٦٥ الى ٦٩]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 65-69]
وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)
{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩) } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Doğrusu biz seni bir akılsızlık içinde görüyoruz ve kesinlikle senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz.' (Hûd) dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir akılsızlık yoktur; fakat ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir peygamberim. Size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm. Sizi uyarması için içinizden bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O sizi, Nûh kavminden sonra halifeler kıldı ve yaratılışta boyca ve cüssece size üstünlük verdi. O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً) أَيْ وَأَرْسَلْنَا إِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيِ ابْنُ أَبِيهِمْ. وَقِيلَ: أَخَاهُمْ فِي الْقَبِيلَةِ. وَقِيلَ: أي بشرا من بني أبيهم آدم.
Yüce Allah'ın: { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } “Âd [kavmine] de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” buyruğu; yani "Âd kavmine kardeşleri Hûd'u gönderdik" demektir. İbn Abbâs: "Yani babalarının oğlu (aynı soydan bir fert)" demiştir. Şöyle de denilmiştir: "Kabiledeki kardeşleri." Şöyle de denilmiştir: "Yani babaları Âdem'in soyundan bir insan."
وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ أَنَّ أَخَاهُمْ هُودًا أَيْ صَاحِبُهُمْ. وَعَادٌ مِنْ وَلَدِ سَامَ بْنِ نُوحٍ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَعَادٌ هُوَ ابْنُ عَوْصِ بْنِ إِرَمَ بْنِ شالِخَ بْنِ أَرْفَخْشَدَ بْنِ سَامَ بْنِ نُوحٍ ﵇. وَهُودٌ هُوَ هُودُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحِ بْنِ الْجُلُودِ بْنِ عَادِ بْنِ عَوْصِ بْنِ إِرَمَ بْنِ سَامَ بْنِ نُوحٍ. بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى عَادٍ نَبِيًّا. وَكَانَ مِنْ أَوْسَطِهِمْ نَسَبًا وَأَفْضَلِهِمْ حَسَبًا. وَ" عادٍ" مَنْ لَمْ يَصْرِفْهُ جَعَلَهُ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ، وَمَنْ صَرَفَهُ جَعَلَهُ اسْمًا لِلْحَيِّ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ" عَادَ الْأُولَى»
Ebû Dâvûd'un Musannef'inde “kardeşleri Hûd” ifadesinin “arkadaşları” manasına geldiği belirtilmiştir. Âd, Nûh'un oğlu Sâm'ın soyundandır. İbn İshâk der ki: Âd; Nûh'un aleyhisselâm oğlu Sâm oğlu Erfahşed oğlu Şâlih oğlu İrem oğlu Avs oğlu Âd'dır. Hûd ise; Nûh oğlu Sâm oğlu İrem oğlu Avs oğlu Âd oğlu Cülûd oğlu Rebâh oğlu Abdullah oğlu Hûd'dur. Allah onu Âd kavmine peygamber olarak göndermiştir. O, nesep bakımından onların en orta/seçkin olanı, asalet bakımından en üstünleriydi. “Âd” (عادٍ) kelimesini gayr-i munsarıf okumayan kimse onu kabilenin ismi yapmış olur; munsarıf okuyan ise onu kabile topluluğunun ismi kılmış olur. Ebû Hâtim der ki: Übeyy ve İbn Mes'ûd'un mushafında elifsiz olarak “Âde'l-ûlâ”
" بِغَيْرِ أَلِفٍ. وَ" هُودٌ" أَعْجَمِيٌّ، وَانْصَرَفَ لِخِفَّتِهِ، لِأَنَّهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ. وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَرَبِيًّا مُشْتَقًّا مِنْ هَادَ يَهُودُ. وَالنَّصْبُ عَلَى الْبَدَلِ. وَكَانَ بَيْنَ هُودٍ وَنُوحٍ فِيمَا ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ سَبْعَةُ آبَاءٍ. وَكَانَتْ عَادٌ فِيمَا رُوِيَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ قَبِيلَةً، يَنْزِلُونَ الرِّمَالَ، رَمْلَ عَالِجَ. وَكَانُوا أَهْلَ بَسَاتِينَ وَزُرُوعٍ وَعِمَارَةٍ، وَكَانَتْ بِلَادُهُمْ أَخْصَبَ الْبِلَادِ، فَسَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَجَعَلَهَا مَفَاوِزَ. وَكَانَتْ فِيمَا رُوِيَ بِنَوَاحِي حَضْرَمَوْتَ إِلَى الْيَمَنِ، وَكَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ. وَلَحِقَ هُودٌ حِينَ أُهْلِكَ قَوْمُهُ بِمَنْ آمَنَ مَعَهُ بِمَكَّةَ، فَلَمْ يَزَالُوا بِهَا حَتَّى مَاتُوا. (إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ) أَيْ فِي حُمْقِ وَخِفَّةِ عَقْلٍ. قَالَ:
şeklindedir. “Hûd” (هُودٌ) a'cemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir; üç harfli olup hafifliğinden ötürü munsarıf olmuştur. “Hâde yehûdü” fiilinden türemiş Arapça bir kelime olması da caizdir. Nasbı bedel olmasından ötürüdür. Müfessirlerin zikrettiğine göre Hûd ile Nûh arasında yedi ata vardı. Rivayet edildiğine göre Âd, Âlic kumullarında konaklayan on üç kabileden oluşuyordu. Bahçeleri, ekinleri ve imar edilmiş mülkleri olan bir kavimdi; memleketleri de en verimli beldelerdendi. Allah onlara gazap edip oraları çöl haline getirdi. Rivayete göre bu beldeler Hadramut'tan Yemen'e kadar uzanan taraflardaydı ve onlar putlara tapıyorlardı. Kavmi helak edildiğinde Hûd, kendisiyle beraber iman edenlerle birlikte Mekke'ye gitti ve vefat edinceye kadar orada kaldılar. { إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ } “Doğrusu biz seni bir akılsızlık içinde görüyoruz” yani bir ahmaklık ve hafifakıllılık içinde görüyoruz. Şair şöyle demiştir:
مَشَيْنَ كَمَا اهْتَزَّتْ رِمَاحٌ تَسَفَّهَتْ ... أَعَالِيَهَا مَرُّ الرِّيَاحِ النَّوَاسِمِ
Esen tatlı rüzgârların uçlarını sallayıp titrettiği mızraklar gibi salınarak yürüdüler.
وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ ". وَالرُّؤْيَةُ هُنَا وَفِي قِصَّةِ نُوحٍ قِيلَ: هِيَ مِنْ رُؤْيَةِ الْبَصَرِ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا الرَّأْيُ الَّذِي هُوَ أَغْلَبُ الظَّنِّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ) " خُلَفاءَ" جَمْعُ خَلِيفَةٍ عَلَى التَّذْكِيرِ وَالْمَعْنَى، وَخَلَائِفُ عَلَى اللَّفْظِ. مَنَّ عَلَيْهِمْ بِأَنْ جَعَلَهُمْ سُكَّانَ الْأَرْضِ بَعْدَ قَوْمِ نُوحٍ. (وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً) ويجوز" بسطة" بِالصَّادِ لِأَنَّ بَعْدَهَا طَاءً، أَيْ طُولًا فِي الْخَلْقِ وَعِظَمِ الْجِسْمِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ أَطْوَلُهُمْ مِائَةَ ذِرَاعٍ، وَأَقْصَرُهُمْ سِتِّينَ ذِرَاعًا. وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ كَانَتْ عَلَى خَلْقِ آبَائِهِمْ. وَقِيلَ: عَلَى خَلْقِ قَوْمِ نُوحٍ. قَالَ وَهْبٌ: كَانَ رَأْسُ أحدهم
Bu anlam daha önce el-Bakara’da geçmişti. Buradaki ve Nûh kıssasındaki 'görme'nin (rü'yet) gözle görme olduğu söylenmiştir. Bununla galip zan manasındaki 'görüş/kanaat'in (re'y) kastedilmiş olmasının caiz olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Hatırlayın ki O, Nûh kavminden sonra sizi onların yerine geçenler kıldı” buyruğundaki “hulefâ” (خُلَفَاءَ), müzekkerlik ve mana gözetilerek “halîfe” kelimesinin çoğuludur; lafza göre [çoğulu] ise “halâif”tir (خَلَائِف). [Allah], Nûh kavminden sonra onları yeryüzünün sakinleri kılmakla kendilerine lütufta bulunmuştur. { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } “Ve yaratılışta size bir boy pos üstünlüğü verdi” ayetindeki [kelime], ardından “tı” (ط) harfi geldiği için sad ile “bastah” (بَصْطَة) şeklinde de okunabilir; yani yaratılışta boy uzunluğu ve cüsse büyüklüğü [verdi demektir]. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Onların en uzunu yüz arşın, en kısası ise altmış arşındı.” Bu fazlalık, atalarının yaratılışına göredir. Nûh kavminin yaratılışına göre olduğu da söylenmiştir. Vehb şöyle demiştir: “Onlardan birinin başı...
مِثْلَ قُبَّةٍ عَظِيمَةٍ، وَكَانَ عَيْنُ الرَّجُلِ يُفَرِّخُ فِيهَا السِّبَاعُ، وَكَذَلِكَ مَنَاخِرُهُمْ. وَرَوَى شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: إِنْ كَانَ الرَّجُلُ مِنْ قَوْمِ عَادٍ يَتَّخِذُ الْمِصْرَاعَيْنِ مِنْ حِجَارَةٍ لَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهَا خَمْسُمِائَةِ رَجُلٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ لَمْ يُطِيقُوهُ، وَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمْ لَيَغْمِزُ بِرِجْلِهِ الْأَرْضَ فَتَدْخُلُ فِيهَا. (فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ) أَيْ نِعَمَ اللَّهِ، وَاحِدُهَا إِلًى وَإِلْيٌ وَإِلْوٌ وَأَلًى. كَالْآنَاءِ وَاحِدُهَا إِنًى وَإِنْيٌ وَإِنْوٌ وأنى. (لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) تقدم.
büyük bir kubbe gibiydi; kişinin göz çukurunda ve burun deliklerinde yırtıcı hayvanlar yavrulardı. Şehr b. Havşeb, Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmiştir: Âd kavminden bir adam taştan iki kapı kanadı yapardı ki bu ümmetten beş yüz kişi toplansa onu kaldıramazdı. Onlardan biri ayağını yere bastırdığında ayağı toprağa gömülürdü. { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } “O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın”; yani Allah'ın nimetlerini. Âlâ (آلَاء) kelimesinin tekili ilen (إِلًى), ilyün (إِلْيٌ), ilvün (إِلْوٌ) ve elen (أَلًى) şeklinde gelir; tıpkı ânâ (آنَاء) kelimesi gibidir ki onun da tekili inen (إِنًى), inyün (إِنْيٌ), invün (إِنْوٌ) ve enen (أَنًى) şeklinde gelir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa eresiniz” ifadesi daha önce geçmişti.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٧٠ الى ٧٢]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 70-72]
قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)
{ قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢) } “Dediler ki: 'Sen bize, yalnızca Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' (Hûd) dedi ki: 'Artık Rabbinizden üzerinize bir azap ve bir gazap inmiştir. Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği, yalnızca sizin ve atalarınızın uydurduğu kuru isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.' Bunun üzerine Biz onu ve beraberindekileri katımızdan bir rahmetle kurtardık; ayetlerimizi yalanlayan ve iman etmemiş olanların ise kökünü kuruttuk.”
طَلَبُوا الْعَذَابَ الَّذِي خَوَّفَهُمْ بِهِ وَحَذَّرَهُمْ مِنْهُ. فَقَالَ لَهُمْ: (قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ). وَمَعْنَى وَقَعَ أَيْ وَجَبَ. يُقَالُ: وَقَعَ الْقَوْلُ وَالْحُكْمُ أَيْ وَجَبَ! وَمِثْلُهُ:" وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ ". أَيْ نَزَلَ بِهِمْ." وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ ". وَالرِّجْسُ الْعَذَابُ وَقِيلَ: عُنِيَ بِالرِّجْسِ الرَّيْنُ عَلَى الْقَلْبِ بِزِيَادَةِ الْكُفْرِ. (أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ) يَعْنِي الْأَصْنَامَ الَّتِي عَبَدُوهَا، وَكَانَ لَهَا أَسْمَاءٌ مُخْتَلِفَةٌ. مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ أَيْ مِنْ حُجَّةٍ لَكُمْ فِي عبادتها. فالاسم هنا بمعنى المسمى. نظيره" إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها " وَهَذِهِ الْأَسْمَاءُ مِثْلُ الْعُزَّى مِنَ الْعِزِّ وَالْأَعَزِّ وَاللَّاتَ، وَلَيْسَ لَهَا مِنَ العز والإلهية شي. دَابِرُ آخِرُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. أَيْ لَمْ يَبْقَ لهم بقية.
[Hûd'un] kendilerini korkuttuğu ve sakındırdığı azabı talep ettiler. Bunun üzerine onlara şöyle dedi: (قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ) “[Rabbinizden üzerinize bir azap ve gazap] inmiştir/hak olmuştur.” “Vaka'a” (وَقَعَ) fiilinin anlamı; vacip oldu, kesinleşti/hak oldu demektir. Nitekim “Söz ve hüküm vaki oldu” denilir ki “kesinleşti, vacip oldu” manasındadır. Bunun bir benzeri: { وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ } “Üzerlerine azap çökünce...” ayetidir; yani “üzerlerine inince” demektir. Bir diğeri de: { وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ } “O söz başlarına geldiği (vakti gelip hüküm kesinleştiği) zaman, onlar için yerden bir dabbe çıkarırız...” ayetidir. Rics (الرِّجْسُ) azap demektir. Rics ile, küfrün artması sebebiyle kalbin paslanmasının (reyn) kastedildiği de söylenmiştir. { أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ } “Birtakım isimler hususunda benimle tartışıyor musunuz?” ifadesiyle, ibadet ettikleri ve birbirinden farklı isimleri olan putları kastetmektedir. “Hakkında Allah’ın hiçbir delil indirmediği” yani onlara tapmanız hususunda lehinize hiçbir hüccet bulunmayan [isimler] demektir. Burada isim (ism), isimlendirilen (müsemmâ) anlamındadır. Bunun bir benzeri: { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها } “Bunlar, sadece sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir...” ayetidir. Bu isimler; izzet (şeref) ve el-a'azz (en üstün) kelimelerinden türetilen el-Uzzâ ve el-Lât gibi isimlerdir; oysa bunların izzetten ve ilahlıktan yana hiçbir payları yoktur. Dâbir (دَابِرُ), son [kalan kimse] demektir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti. Yani onlardan geriye hiçbir kimse kalmadı.
[سورة الأعراف (٧): آية ٧٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 73]
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣)
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden apaçık bir delil gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu dişi devesi! Bırakın onu Allah'ın arzında otlasın; sakın ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi can yakıcı bir azap yakalar.'”
وَهُوَ ثَمُودُ بْنُ عَادِ بْنِ إِرَمَ بْنِ سَامَ بْنِ نُوحٍ. وَهُوَ أَخُو جَدِيسَ، وَكَانُوا فِي سَعَةٍ مِنْ مَعَايِشِهِمْ، فَخَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ وَعَبَدُوا غَيْرَهُ، وَأَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ. فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ صَالِحًا نَبِيًّا، وَهُوَ صَالِحُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ آسِفِ بْنِ كَاشِحَ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ حَاذِرِ بْنِ ثَمُودَ. وَكَانُوا قَوْمًا عَرَبًا. وَكَانَ صَالِحٌ مِنْ أَوْسَطِهِمْ نَسَبًا وَأَفْضَلِهِمْ حَسَبًا فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى شَمِطَ وَلَا يَتَّبِعُهُ. مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ. وَلَمْ يَنْصَرِفْ" ثَمُودَ" لِأَنَّهُ جُعِلَ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَمْ يَنْصَرِفْ، لِأَنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الثَّمَدِ وَهُوَ الْمَاءُ الْقَلِيلُ. وَقَدْ قَرَأَ الْقُرَّاءُ" أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ " عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ لِلْحَيِّ. وَكَانَتْ مَسَاكِنُ ثَمُودَ الْحِجْرَ بَيْنَ الْحِجَازِ وَالشَّامِ إِلَى وَادِي الْقُرَى وَهُمْ مِنْ وَلَدِ سَامَ بْنِ نُوحٍ. وَسُمِّيَتْ ثَمُودُ لِقِلَّةِ مَائِهَا. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْحِجْرِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. (هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً) أَخْرَجَ لَهُمُ النَّاقَةَ حِينَ سَأَلُوهُ مِنْ حَجَرٍ صَلْدٍ، فَكَانَ لَهَا يَوْمٌ تَشْرَبُ فِيهِ مَاءَ الْوَادِي كُلَّهُ، وَتَسْقِيهِمْ مِثْلَهُ لَبَنًا لَمْ يُشْرَبْ قَطُّ أَلَذَّ وأحلى منه. وكان بقدر حاجتهم على كرتهم، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ ". وَأُضِيفَتِ النَّاقَةُ إِلَى اللَّهِ ﷿ عَلَى جِهَةِ إِضَافَةِ الْخَلْقِ إِلَى الْخَالِقِ. وَفِيهِ مَعْنَى التَّشْرِيفِ وَالتَّخْصِيصِ. (فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ) أَيْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ رِزْقُهَا وَمَئُونَتُهَا.
O, Nûh oğlu Sâm oğlu İrem oğlu Âd oğlu Semûd'dur. O, Cedîs'in kardeşidir. Yaşayışlarında bir bolluk ve refah içindeydiler; derken Allah'ın emrine karşı geldiler, O'ndan başkasına taptılar ve yeryüzünde fesat çıkardılar. Bunun üzerine Allah onlara Sâlih'i peygamber olarak gönderdi. O; Semûd oğlu Hâzır oğlu Ubeyd oğlu Kâşih oğlu Âsif oğlu Ubeyd oğlu Sâlih'tir. Onlar Arap bir kavimdi. Sâlih, nesep bakımından onların en mutedili (en soylusu), hasep (şeref) bakımından da en üstünüydü. Kendilerini saç sakalı ağarıncaya kadar Allah Teâlâ'ya çağırdı; fakat içlerinden zayıf bırakılmış (müstaz'af) pek az kimse dışında ona uyan olmadı. "Semûd" (ثَمُودَ) kelimesi kabileye ad kılındığı için gayri munsarıf olmuştur (tenvin ve kesre almamıştır). Ebû Hâtim şöyle demiştir: Gayri munsarıftır; çünkü o, acemî (yabancı kökenli) bir isimdir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Bu bir yanılgıdır; çünkü o, 'es-semed' (الثَّمَد) kelimesinden türemiştir ki bu da az su demektir. Kıraat imamları { أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Haberiniz olsun ki Semûd kavmi Rablerini inkâr ettiler” ayetini kabile ismi oluşuna binaen [tenvinsiz] okumuşlardır. Semûd'un yerleşim yerleri, Hicaz ile Şam arasında Vâdi'l-Kurâ'ya kadar uzanan el-Hicr idi; onlar Nûh oğlu Sâm'ın soyundandırlar. Semûd'a suyunun azlığından ötürü bu isim verilmiştir. Bunun açıklaması Allah Teâlâ'nın izniyle "el-Hicr" [suresinde] gelecektir. (هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً) “İşte bu, size bir ayet (mucize) olmak üzere Allah'ın devesidir” [ayetine gelince;] onlar kendisinden [mucize] istedikleri vakit onlara sert bir kayadan deveyi çıkardı. Bir gün devenin vadideki bütün suyu içme nöbeti vardı; o gün onlara içtiği su kadar süt verirdi ki asla ondan daha lezzetlisi ve tatlısı içilmemiştir. [Bu süt] kalabalık olmalarına rağmen onların ihtiyaçları miktarıncaydı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “[Belirli] bir günün su içme hakkı onun, malum bir günün su içme hakkı da sizindir”. Devenin Allah azze ve celle'ye izafe edilmesi, yaratılanın Yaratan'a izafe edilmesi kabilindendir. Bunda bir şereflendirme ve tahsis (özel kılma) manası vardır. (فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ) “Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın” [ifadesi ise]; yani onun rızkı ve nafakası sizin üzerinize yük değildir, demektir.
[سورة الأعراف (٧): آية ٧٤]
[A'râf Suresi (7), Âyet 74]
وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤)
{ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Hatırlayın ki O sizi Âd kavminden sonra halifeler kıldı ve yeryüzünde yerleştirdi; düzlüklerinde saraylar kuruyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın da yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın.”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ) فِيهِ مَحْذُوفٌ، أَيْ بَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ مَنَازِلَ. (تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً) أَيْ تَبْنُونَ الْقُصُورَ بِكُلِّ مَوْضِعٍ. (وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً) اتَّخَذُوا الْبُيُوتَ فِي الْجِبَالِ لِطُولِ أَعْمَارِهِمْ، فَإِنَّ السُّقُوفَ وَالْأَبْنِيَةَ كَانَتْ تَبْلَى قَبْلَ فَنَاءِ أَعْمَارِهِمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ. وَفِيهِ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ فَلِذَلِكَ جَاءَ عَلَى فَعَلَ يَفْعَلُ. الثَّانِيَةُ- اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ أَجَازَ الْبِنَاءَ الرَّفِيعَ كَالْقُصُورِ وَنَحْوِهَا، وَبِقَوْلِهِ:" قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ ". ذُكِرَ أَنَّ ابْنًا لِمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ بَنَى دَارًا وَأَنْفَقَ فِيهَا مَالًا كَثِيرًا فَذُكِرَ ذَلِكَ لِمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ فَقَالَ: مَا أَرَى بَأْسًا أَنْ يَبْنِيَ الرَّجُلُ بِنَاءً يَنْفَعُهُ. وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: (إِذَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى عَبْدٍ أَحَبَّ أَنْ يَرَى أَثَرَ النِّعْمَةِ عَلَيْهِ). وَمِنْ آثَارِ النِّعْمَةِ الْبِنَاءُ الْحَسَنُ، وَالثِّيَابُ الْحَسَنَةُ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا اشْتَرَى جَارِيَةً جَمِيلَةً بِمَالٍ عَظِيمٍ فَإِنَّهُ يَجُوزُ وَقَدْ يَكْفِيهِ دُونَ ذَلِكَ، فَكَذَلِكَ الْبِنَاءُ. وَكَرِهَ ذَلِكَ آخَرُونَ، مِنْهُمْ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ ﵇: (إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ شَرًّا أَهْلَكَ مَالَهُ فِي الطِّينِ وَاللَّبِنِ). وَفِي خَبَرٍ آخَرَ عَنْهُ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: (مَنْ بَنَى فَوْقَ مَا يَكْفِيهِ جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ على عنقه). قلت: بهذا أقول، لقول ﵇: (وَمَا أَنْفَقَ الْمُؤْمِنُ مِنْ نَفَقَةٍ فَإِنَّ خَلَفَهَا عَلَى اللَّهِ ﷿ إِلَّا مَا كَانَ فِي بُنْيَانٍ أَوْ مَعْصِيَةٍ (. رَوَاهُ جابر بن عبد الله وخرجه الدارقطني.
Burada üç mesele bulunmaktadır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Ve [Allah'ın] sizi yeryüzünde yerleştirdiğini” buyruğunda hazfedilmiş (düşürülmüş) bir kelime vardır; yani yeryüzünde size konaklar ve meskenler tahsis etti [demektir]. { تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً } “Düzlüklerinde saraylar kuruyorsunuz” yani her mekânda saraylar inşa ediyorsunuz demektir. { وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً } “Dağları yontup evler yapıyorsunuz” ifadesine gelince; ömürlerinin uzunluğundan dolayı dağlarda evler edinmişlerdi. Çünkü tavanlar ve binalar, onların ömürleri tükenmeden önce eskiyip harap oluyordu. el-Hasan [el-Basrî], ha harfinin fethasıyla (tenhatûne şeklinde) okumuştur; bu da bir lehçedir. Kelimede boğaz harflerinden biri bulunduğu için fe'ale yef'alu (فَعَلَ يَفْعَلُ) vezninde gelmiştir. İkincisi- Saraylar ve benzeri yüksek binalar yapmayı caiz görenler bu ayeti ve Yüce Allah'ın: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır?” buyruğunu delil getirmişlerdir. Zikredildiğine göre Muhammed b. Sîrîn'in bir oğlu ev inşa etmiş ve buna çok mal harcamıştı. Bu durum Muhammed b. Sîrîn'e anlatılınca şöyle dedi: “Kişinin kendisine fayda sağlayacak bir bina yapmasında bir beis görmüyorum.” Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « إِذَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى عَبْدٍ أَحَبَّ أَنْ يَرَى أَثَرَ النِّعْمَةِ عَلَيْهِ » «Allah bir kula bir nimet verdiğinde, o nimetin eserini onun üzerinde görmeyi sever.» Güzel bina ve güzel elbiseler de nimetin eserlerindendir. Görmez misin ki bir kimse büyük bir meblağ ödeyerek güzel bir cariye satın alsa -bundan daha azı da kendisine yetebileceği hâlde- bu caizdir; bina yapmak da böyledir. Diğer bazı âlimler ise bunu mekruh görmüşlerdir; Hasan-ı Basrî ve başkaları bunlardandır. Onlar, Peygamber'in aleyhisselâm şu buyruğunu delil getirmişlerdir: « إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ شَرًّا أَهْلَكَ مَالَهُ فِي الطِّينِ وَاللَّبِنِ » «Allah bir kul hakkında şer dilediği zaman, onun malını çamur ve kerpiçte helak eder [tüketir].» Ondan aleyhisselâm gelen diğer bir rivayette ise şöyle buyurmuştur: « مَنْ بَنَى فَوْقَ مَا يَكْفِيهِ جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ على عنقه » «Kim kendisine yetecek olandan fazlasını bina ederse, kıyamet günü onu boynunda taşır vaziyette getirir.» Ben derim ki: Peygamber'in aleyhisselâm: « وَمَا أَنْفَقَ الْمُؤْمِنُ مِنْ نَفَقَةٍ فَإِنَّ خَلَفَهَا عَلَى اللَّهِ ﷿ إِلَّا مَا كَانَ فِي بُنْيَانٍ أَوْ مَعْصِيَةٍ » «Müminin yaptığı her harcamanın karşılığını vermek Azîz ve Celîl olan Allah'a aittir; bina ve günah için yapılan harcamalar müstesnadır.» buyruğundan ötürü ben de bu görüşteyim. Bunu Câbir b. Abdillâh rivayet etmiş, Dârekutnî de tahric etmiştir.
وَقَوْلُهُ ﵇: (لَيْسَ لِابْنِ آدَمَ حَقٌّ فِي سِوَى هَذِهِ الْخِصَالِ بَيْتٌ يَسْكُنُهُ وَثَوْبٌ يُوَارِي عَوْرَتَهُ وَجِلْفُ الْخُبْزِ وَالْمَاءُ) أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ" أَيْ نِعَمَهُ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُنْعَمٌ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ " الْقَوْلُ فِيهِ." وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ" تَقَدَّمَ فِي (الْبَقَرَةِ). وَالْعِثِيُّ وَالْعُثُوُّ لُغَتَانِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" تِعْثَوْا" بِكَسْرِ التَّاءِ أَخَذَهُ مِنْ عَثِيَ يَعْثَى لا من عثا يعثو.
Peygamber'in aleyhisselâm: (لَيْسَ لِابْنِ آدَمَ حَقٌّ فِي سِوَى هَذِهِ الْخِصَالِ بَيْتٌ يَسْكُنُهُ وَثَوْبٌ يُوَارِي عَوْرَتَهُ وَجِلْفُ الْخُبْزِ وَالْمَاءُ) “Âdemoğlunun şu hasletlerin dışındaki şeylerde [aslî bir] hakkı yoktur: İkamet edeceği bir ev, avretini örtecek bir elbise, kuru ekmek parçası ve su” buyruğunu Tirmizî rivayet etmiştir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: “Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın” buyruğu, yani O'nun nimetlerini hatırlayın demektir. Bu da kâfirlere de nimet verildiğine delalet eder. Buna dair açıklama daha önce Âl-i İmrân'da geçmişti. “Yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın” ifadesi Bakara'da geçmişti. El-Asy ve el-usüvv iki ayrı lügattir. El-A'meş te harfinin kesresiyle “ti'sev” (تِعْثَوْا) şeklinde okumuştur; bunu “asâ ya'sû” fiilinden değil “asiye ya'sâ” fiilinden almıştır.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٧٥ الى ٧٦]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 75-76]
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٧٦)
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٧٦) } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, içlerinden zayıf bırakılmış kimselere yani onlardan iman edenlere: 'Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderildiğini biliyor musunuz?' dediler. Onlar da: 'Doğrusu biz onunla gönderilene iman edenleriz' dediler. Büyüklük taslayanlar: 'Biz de sizin iman ettiğinizi inkâr edenleriz' dediler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ) الثَّانِي بَدَلٌ مِنَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَهُوَ بَدَلُ الْبَعْضِ مِنَ الكل.
Yüce Allah'ın: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, içlerinden zayıf bırakılmış kimselere yani onlardan iman edenlere dediler” buyruğundaki ikinci ifade [li-men âmene] birinciden [li'llezîne'stud'ıfû] bedeldir; çünkü zayıf bırakılanlar iman edenlerin ta kendileridir. Bu da bedel-i ba'z minel-küldür.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٧٧ الى ٧٩]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 77-79]
فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩)
{ فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩) } “Derken o dişi deveyi boğazlayıp kestiler ve Rablerinin emrinden dışarı çıktılar. 'Ey Sâlih! Eğer sen gönderilen peygamberlerdensen bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!' dediler. Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar. (Sâlih) onlardan yüz çevirip dedi ki: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin risaletini tebliğ ettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmezsiniz.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَعَقَرُوا النَّاقَةَ) الْعَقْرُ الْجَرْحُ. وَقِيلَ: قَطْعُ عُضْوٍ يُؤَثِّرُ فِي النَّفْسِ. وَعَقَرْتُ الْفَرَسَ: إِذَا ضَرَبْتُ قَوَائِمَهُ بِالسَّيْفِ. وَخَيْلٌ عَقْرَى. وَعَقَرْتُ ظَهْرَ الدَّابَّةِ: إِذَا أَدْبَرْتُهُ.
Yüce Allah'ın: { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ } “Derken o dişi deveyi boğazlayıp kestiler” buyruğu: el-Akr (الْعَقْر), yaralamak demektir. Bir uzvu, cana tesir edecek şekilde kesmektir de denilmiştir. Kılıçla ayaklarına vurduğumda «عَقَرْتُ الْفَرَسَ» (Atın bacaklarını kestim/yaraladım) denir. Ayakları kesilmiş atlar için «خَيْلٌ عَقْرَى» ifadesi kullanılır. Bineğin sırtını yaraladığım zaman da «عَقَرْتُ ظَهْرَ الدَّابَّةِ» (Binek hayvanının sırtını yaraladım) denir.
قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmrü'l-Kays şöyle demiştir:
تَقُولُ وَقَدْ مَالَ الْغَبِيطُ بِنَا مَعًا ... عَقَرْتَ بَعِيرِي يَا امْرَأَ الْقَيْسِ فَانْزِلِ
Semer ikimizi birlikte yana eğdiğinde kadın şöyle diyordu: Devemi yaralayıp sakatladın ey İmrü'l-Kays, in aşağı!
أَيْ جَرَحْتَهُ وَأَدْبَرْتَهُ قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: الْعَقْرُ كَشْفُ عُرْقُوبِ الْبَعِيرِ، ثُمَّ قِيلَ لِلنَّحْرِ عَقْرٌ، لِأَنَّ الْعَقْرَ سَبَبُ النَّحْرِ فِي الْغَالِبِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي عَاقِرِ النَّاقَةِ عَلَى أَقْوَالٍ. أَصَحُّهَا مَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ قَالَ، خَطَبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذُكِرَ النَّاقَةَ وَذَكَرَ الَّذِي عَقَرَهَا فَقَالَ: (إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها انْبَعَثَ لَهَا رَجُلٌ عَزِيزٌ عَارِمٌ مَنِيعٌ فِي رَهْطِهِ مِثْلُ أَبِي زَمْعَةَ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقِيلَ فِي اسْمِهِ: قُدَارُ بْنُ سَالِفٍ. وَقِيلَ: إِنَّ مُلْكَهُمْ كَانَ إِلَى امْرَأَةٍ يُقَالُ لَهَا مُلْكِي، فَحَسَدَتْ صَالِحًا لَمَّا مَالَ إِلَيْهِ النَّاسُ، وَقَالَتْ لِامْرَأَتَيْنِ كَانَ لَهُمَا خَلِيلَانِ يَعْشَقَانِهِمَا: لَا تُطِيعَاهُمَا وَاسْأَلَاهُمَا عَقْرَ النَّاقَةِ، فَفَعَلَتَا. وَخَرَجَ الرَّجُلَانِ وَأَلْجَآ النَّاقَةَ إِلَى مَضِيقٍ وَرَمَاهَا أَحَدُهُمَا بِسَهْمٍ وَقَتَلَاهَا. وَجَاءَ السَّقْبُ وَهُوَ وَلَدُهَا إِلَى الصَّخْرَةِ الَّتِي خَرَجَتِ الناقة منها فرغا ثلاثا وانفجرت الصَّخْرَةُ فَدَخَلَ فِيهَا. وَيُقَالُ: إِنَّهُ الدَّابَّةُ الَّتِي تَخْرُجُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ عَلَى النَّاسِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النَّمْلِ ". وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: أَتْبَعَ السَّقْبُ أَرْبَعَةَ نَفَرٍ مِمَّنْ كَانَ عَقَرَ النَّاقَةَ، مِصْدَعٌ وَأَخُوهُ ذُؤَابٌ. فَرَمَاهُ مِصْدَعٌ بِسَهْمٍ فَانْتَظَمَ قَلْبَهُ، ثُمَّ جَرَّهُ بِرِجْلِهِ فَأَلْحَقَهُ بِأُمِّهِ، وَأَكَلُوهُ مَعَهَا. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّ صَالِحًا قَالَ لَهُمْ: إِنَّهُ بَقِيَ مِنْ عُمْرِكُمْ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، وَلِهَذَا رَغَا ثَلَاثًا. وَقِيلَ: عَقَرَهَا عَاقِرُهَا وَمَعَهُ ثَمَانِيَةُ رِجَالٍ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ:" وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ " عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النَّمْلِ". وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ" فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ ". وَكَانُوا يَشْرَبُونَ فَأَعْوَزَهُمُ الْمَاءُ لِيَمْزُجُوا شَرَابَهُمْ، وَكَانَ يَوْمَ لَبَنِ النَّاقَةِ، فَقَامَ أَحَدُهُمْ وَتَرَصَّدَ النَّاسَ وَقَالَ: لَأُرِيحَنَّ النَّاسَ مِنْهَا، فَعَقَرَهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ) أَيِ اسْتَكْبَرُوا. عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا أَيِ اسْتَكْبَرَ. وَتَعَتَّى فُلَانٌ إِذَا لَمْ يُطِعْ. والليل العاتي: الشديد الظلمة، عن الخليل.
Yani: Onu yaraladın ve sırtını bereledin. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Akr (عَقْر), devenin incik kemiğini/topuk kirişini kesmektir. Sonra boğazlamaya da (nahr) 'akr' denilmiştir; zira akr, çoğunlukla nahrın (boğazlamanın) sebebidir. Deveyi kesen kimse hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bunların en sahihi Sahîh-i Müslim'de geçen Abdullah b. Zem'a hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir hutbe irat edip deveden ve onu kesenden söz ederek şöyle buyurdu: « { إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها } “En azgınları öne atıldığında” «Ebû Zem'a gibi kavmi içinde hatırı sayılır, şirret/kötü huylu ve korunan güçlü bir adam onun için öne atıldı» » ve hadisin devamını zikretti. Bu şahsın isminin Kudar b. Sâlif olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onların hükümdarlığı Mülkî adında bir kadına aitti. İnsanlar Sâlih'e meylettiğinde [kadın onu] kıskandı ve kendilerine âşık iki sevgilisi bulunan iki kadına: "Onlara itaat etmeyin ve deveyi kesmelerini isteyin!" dedi, onlar da bunu yaptılar. İki adam çıkıp deveyi dar bir geçide sıkıştırdılar; içlerinden biri ona bir ok attı ve onu öldürdüler. Devenin yavrusu olan sakb (erkek deve yavrusu) ise devenin çıktığı kayaya geldi, üç defa böğürdü; ardından kaya yarıldı ve yavru onun içine girdi. Neml Suresi'nde açıklaması geleceği üzere, ahir zamanda insanların karşısına çıkacak olan Dâbbetü'l-arz'ın bu yavru olduğu da söylenir. İbn İshak ise şöyle demiştir: Deveyi kesenlerden dört kişi yavrunun peşine düştü; [bunlar] Mısda' ve kardeşi Zü'âb idi. Mısda' yavruya bir ok atıp kalbini delip geçti. Sonra ayağından çekip annesinin yanına getirdi ve onu da annesiyle birlikte yediler. Fakat birinci görüş daha sahihtir; çünkü Sâlih onlara: "Ömrünüzden geriye üç gün kaldı" demiştir ve bu sebeple yavru üç kez böğürmüştür. Deveyi kesen kimsenin, yanında sekiz adamla birlikte onu kestiği de söylenmiştir; nitekim Neml Suresi'nde açıklaması geleceği üzere Allah Teâlâ onlar hakkında { وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ } “Şehirde dokuz kişilik bir çete vardı” buyurmuştur. { فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ } “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcına] sarılıp [deveyi] kesti” ayetinin anlamı da budur. Onlar içki içiyorlardı ve içkilerine katmak için su bulamadılar; o gün de devenin süt günüydü. İçlerinden biri kalkıp insanları gözetti ve: "İnsanları bu deveden kesinlikle kurtaracağım" deyip onu kesti. Allah Teâlâ'nın { وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin emrinden dışarı çıktılar / başkaldırdılar” buyruğu, yani kibirlendiler demektir. ‘Atâ (عَتَا) - ya‘tû (يَعْتُو) - ‘utuvven (عُتُوًّا), kibirlenip başkaldırmak demektir. İtaat etmediği zaman "falanca kimse ta'attâ (تَعَتَّى) oldu" denir. Halîl'den nakledildiğine göre el-leylü'l-‘âtî (الليل العاتي) ise zifiri karanlık gece demektir.
(وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا) أَيْ مِنَ الْعَذَابِ. (فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ) أَيِ الزَّلْزَلَةُ الشَّدِيدَةُ. وَقِيلَ: كَانَ صَيْحَةً شَدِيدَةً خَلَعَتْ قُلُوبَهُمْ، كَمَا (فِي قِصَّةِ ثَمُودَ) فِي سُورَةِ" هُودٍ " فِي قِصَّةِ ثَمُودَ فَأَخَذَتْهُمُ الصيحة. يقال: رجف الشيء يرجف رجفا رجفانا. وَأَرْجَفَتِ الرِّيحُ الشَّجَرَ حَرَّكَتْهُ. وَأَصْلُهُ حَرَكَةٌ مَعَ صَوْتٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى" يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ " قَالَ الشَّاعِرُ:
{ وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا } “ve 'Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir' dediler” yani azaptan. { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı” yani şiddetli deprem. Hûd Suresi'ndeki Semûd kıssasında geçtiği gibi kalplerini yerinden söken şiddetli bir sayha (çığlık) olduğu da söylenmiştir; orada: “Onları çığlık yakaladı” buyrulmaktadır. Bir şey sarsıldığında “racefe'ş-şey'ü yercüfü recfen racefânen” denir. “Ercefeti'r-rîhu'ş-şecera” rüzgâr ağacı sarstı demektir. Kelimenin aslı sesle birlikte olan harekettir; Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ } “O gün sarsan sarsar” buyruğu da bundandır. Şair şöyle demiştir: