وَلَمَّا رَأَيْتُ الْحَجَّ قَدْ آنَ وَقْتُهُ ... وَظَلَّتْ مَطَايَا الْقَوْمِ بِالْقَوْمِ تَرْجُفُ
Hac vaktinin geldiğini gördüğümde ... ve topluluğun binekleri insanlarla birlikte sarsılmaya başladığında.
(فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ) أَيْ بَلَدِهِمْ. وَقِيلَ: وُحِّدَ عَلَى طَرِيقِ الْجِنْسِ، وَالْمَعْنَى: فِي دُورِهِمْ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ:" فِي دِيارِهِمْ" أَيْ فِي مَنَازِلِهِمْ. (جاثِمِينَ) أَيْ لَاصِقِينَ بِالْأَرْضِ عَلَى رُكَبِهِمْ وَوُجُوهِهِمْ، كَمَا يَجْثُمُ الطَّائِرُ. أَيْ صَارُوا خَامِدِينَ مِنْ شِدَّةِ الْعَذَابِ. وَأَصْلُ الْجُثُومِ لِلْأَرْنَبِ وَشَبَهِهَا، وَالْمَوْضِعُ مَجْثَمٌ. قَالَ زُهَيْرٌ:
{ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ } “ve yurtlarında ... kaldılar” yani beldelerinde [kaldılar]. Cins bildirmek üzere tekil getirildiği ve anlamının “evlerinde” olduğu da söylenmiştir. Bir başka yerde: “Diyarlarında” yani konaklarında buyurmuştur. { جاثِمِينَ } “diz üstü çökekalmışlar olarak” yani kuşun tünediği gibi dizleri ve yüzleri üzerine yere yapışmış vaziyette. Yani azabın şiddetinden dolayı sönüp yok oldular. “Cüsûm” kelimesinin aslı tavşan ve benzeri hayvanlar için kullanılır; bulunduğu yere de “mücessem/mecsem” denir. Züheyr şöyle demiştir:
بِهَا الْعِينُ وَالْآرَامُ يَمْشِينَ خِلْفَةً ... وَأَطْلَاؤُهَا يَنْهَضْنَ مِنْ كُلِّ مَجْثِمِ
Orada iri gözlü ceylanlar ve beyaz geyikler peş peşe yürür ... yavruları ise çöktükleri her yataktan fırlar
وَقِيلَ: احْتَرَقُوا بِالصَّاعِقَةِ فَأَصْبَحُوا مَيِّتِينَ، إِلَّا رَجُلًا وَاحِدًا كَانَ فِي حَرَمِ اللَّهِ، فَلَمَّا خَرَجَ مِنَ الْحَرَمِ أَصَابَهُ مَا أَصَابَ قَوْمَهُ. (فَتَوَلَّى عَنْهُمْ) أي عند اليأس منهم. (وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ) يَحْتَمِلُ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ قَبْلَ مَوْتِهِمْ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ قال بَعْدَ مَوْتِهِمْ، كَقَوْلِهِ ﵇ لِقَتْلَى بَدْرٍ: (هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا) فَقِيلَ: أَتُكَلِّمُ هَؤُلَاءِ الْجِيَفَ؟ فَقَالَ: (مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ مِنْهُمْ وَلَكِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْجَوَابِ). وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. يَدُلُّ عَلَيْهِ (وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ) أي لم تقبلوا نصحي.
Yıldırımla yanıp sabahleyin ölü hale geldikleri, Allah'ın Harem bölgesinde bulunan bir adam hariç [hepsinin helak olduğu], o adamın da Harem'den çıktığında kavminin başına gelenin onun da başına geldiği söylenmiştir. { فَتَوَلَّى عَنْهُمْ } “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi” yani onlardan ümidini kesince yüz çevirdi. { وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ } “ve dedi ki: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size öğüt verdim'” ifadesini ölümlerinden önce söylemiş olması muhtemel olduğu gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir'de öldürülenlere: (Rabbinizin size vaad ettiğini hak buldunuz mu?) buyurması üzerine: “Bu leşlerle mi konuşuyorsun?” denilince: (Siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz, fakat onlar cevap vermeye güç yetiremezler) buyurduğu gibi onların ölümlerinden sonra söylemiş olması da muhtemeldir. Ancak birinci ihtimal daha açıktır; buna { وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “fakat siz öğüt verenleri sevmezsiniz” buyruğu, yani “benim öğüdümü kabul etmediniz” manası delalet etmektedir.
[سورة الأعراف (٧): آية ٨٠]
[A'râf Suresi (7): Ayet 80]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٨٠)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٨٠) } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o, kavmine şöyle demişti: 'Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı hayasızlığı mı yapıyorsunuz?'”
فِيهِ أربع مسائل:
Bunda dört mesele vardır:
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ) قَالَ الْفَرَّاءُ: لُوطٌ مُشْتَقٌّ مِنْ قَوْلِهِمْ: هَذَا أَلْيَطُ بِقَلْبِي، أَيْ أَلْصَقُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: قَالَ الزَّجَّاجُ زَعَمَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ- يَعْنِي الْفَرَّاءَ- أَنَّ لُوطًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُشْتَقًّا مِنْ لُطْتُ إِذَا مَلَّسْتُهُ بِالطِّينِ. قَالَ: وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ الْأَسْمَاءَ الْأَعْجَمِيَّةَ لَا تُشْتَقُّ كَإِسْحَاقَ، فَلَا يُقَالُ: إِنَّهُ مِنَ السُّحْقِ وَهُوَ الْبُعْدُ. وَإِنَّمَا صُرِفَ لُوطٌ لِخِفَّتِهِ لِأَنَّهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ وَهُوَ سَاكِنُ الْوَسَطِ. قَالَ النَّقَّاشُ: لُوطٌ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْأَعْجَمِيَّةِ وَلَيْسَ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ. فَأَمَّا لُطْتُ الْحَوْضَ، وَهَذَا أَلْيَطُ بِقَلْبِي مِنْ هَذَا، فَصَحِيحٌ. وَلَكِنَّ الِاسْمَ أَعْجَمِيٌّ كَإِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: نُوحٌ وَلُوطٌ أَسْمَاءٌ أَعْجَمِيَّةٌ، إِلَّا أَنَّهَا خَفِيفَةٌ فَلِذَلِكَ صُرِفَتْ. بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى أُمَّةٍ تُسَمَّى سَدُومُ، وَكَانَ ابْنُ أَخِي إِبْرَاهِيمَ. وَنَصْبُهُ إِمَّا بِ" أَرْسَلْنا" الْمُتَقَدِّمَةِ فَيَكُونُ مَعْطُوفًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِمَعْنَى وَاذْكُرْ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ) يَعْنِي إِتْيَانَ الذُّكُورِ. ذَكَرَهَا اللَّهُ بِاسْمِ الْفَاحِشَةِ لِيُبَيِّنَ أَنَّهَا زِنًى، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً ". وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا يَجِبُ عَلَى مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى تَحْرِيمِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ: يُرْجَمُ، أَحْصَنَ أَوْ لَمْ يُحْصَنْ. وَكَذَلِكَ يُرْجَمُ الْمَفْعُولُ بِهِ إِنْ كَانَ مُحْتَلِمًا. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا: يُرْجَمُ إِنْ كَانَ مُحْصَنًا، وَيُحْبَسُ وَيُؤَدَّبُ إِنْ كَانَ غَيْرَ مُحْصَنٍ. وَهُوَ مَذْهَبُ عَطَاءٍ وَالنَّخَعِيِّ وَابْنِ الْمُسَيِّبِ وَغَيْرِهِمْ. وَقَالَ أَبُو حنيفة: يعزر الْمُحْصَنُ وَغَيْرُهُ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُحَدُّ حَدَّ الزِّنَى قِيَاسًا عَلَيْهِ. احْتَجَّ مَالِكٌ بقول تَعَالَى:" وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ". فَكَانَ ذَلِكَ عُقُوبَةً لَهُمْ وَجَزَاءً عَلَى فِعْلِهِمْ. فَإِنْ قِيلَ: لَا حُجَّةَ فِيهَا لِوَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا- أَنَّ قَوْمَ لُوطٍ إِنَّمَا عُوقِبُوا عَلَى الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ كَسَائِرِ الْأُمَمِ. الثَّانِي- أَنَّ صَغِيرَهُمْ وَكَبِيرَهُمْ دَخَلَ فِيهَا، فَدَلَّ عَلَى خُرُوجِهَا مِنْ بَابِ الْحُدُودِ. قِيلَ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَغَلَطٌ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أخبر عنهم أنهم كانوا على معاصي فَأَخَذَهُمْ بِهَا، مِنْهَا هَذِهِ. وَأَمَّا الثَّانِي فَكَانَ مِنْهُمْ فَاعِلٌ وَكَانَ مِنْهُمْ رَاضٍ، فَعُوقِبَ الْجَمِيعُ لِسُكُوتِ الْجَمَاهِيرِ عَلَيْهِ. وَهِيَ حِكْمَةُ اللَّهِ وَسُنَّتُهُ في عباده.
Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o, kavmine şöyle demişti” buyruğudur. el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Lût' (لوط) ismi, Arapların: 'Bu, kalbime daha uygundur/yakındır' (هَذَا أَلْيَطُ بِقَلْبِي), yani 'daha yapışıktır' sözünden türemiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: ez-Zeccâc dedi ki: Bazı nahivciler -Ferrâ'yı kastetmektedir- Lût isminin, [havuzu] çamurla sıvadığında söylenen 'luttu' (لُطْتُ) fiilinden türemiş olmasının caiz olduğunu iddia etmişlerdir. ez-Zeccâc devamla: 'Bu yanlıştır; zira İshak gibi acemî (Arapça kökenli olmayan) isimler türetilmez. Nitekim onun 'uzaklık' anlamına gelen 'suhk' (السُّحْق) kelimesinden geldiği söylenmez. Lût isminin munsarıf (tenvin ve kesre alan) olması ise, üç harfli ve orta harfi sâkin olduğundan ötürü hafifliğindendir' demiştir. en-Nakkâş şöyle demiştir: Lût, acemî isimlerdendir, Arapça kökenli değildir. 'Havuzu sıvadım' (لُطْتُ الْحَوْضَ) ve 'Bu, kalbime şundan daha yakındır' (هَذَا أَلْيَطُ بِقَلْبِي مِنْ هَذَا) kullanımları [Arapçada] sahihtir; ancak bu isim, İbrâhim ve İshak gibi acemî bir isimdir. Sîbeveyh de şöyle demiştir: 'Nûh ve Lût acemî isimlerdir; ancak hafif (üç harfli ve ortası sâkin) oldukları için munsarıf kılınmışlardır.' Allah Teâlâ onu Sedûm adı verilen bir kavme peygamber göndermiştir; o, İbrâhim'in erkek kardeşinin oğluydu (yeğeniydi). Bu kelimenin nasb ile (mansub) okunması, ya önceki 'erselnâ' (gönderdik) fiiline matuf olmasındandır ya da 've'zkur' (hatırla/an) [takdiri] anlamıyla mansub olması caizdir. İkincisi- Yüce Allah'ın: { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “O hayasızlığı mı yapıyorsunuz?” buyruğudur. Yani erkeklere yaklaşmayı (livatayı) kastetmektedir. Allah Teâlâ, bunun bir zina olduğunu açıklamak üzere onu 'fâhişe' (çirkin hayasızlık) ismiyle anmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً } “Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, çirkin bir hayasızlıktır” buyurmuştur. İlim adamları, bu fiilin haram olduğu hususunda icmâ ettikten sonra, onu işleyen kimseye ne ceza gerekeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Muhsan (evli) olsun veya olmasın recmedilir (taşlanarak öldürülür). Aynı şekilde, eğer ihtilam olmuş (bâliğ) ise kendisine bu fiil yapılan kimse (mef'ûlün bih) de recmedilir. Ondan gelen bir diğer rivayette ise: 'Eğer muhsan ise recmedilir; muhsan değilse hapsedilir ve tedip (tazir) edilir' demiştir. Bu görüş Atâ, en-Nehaî, İbnü'l-Müseyyeb ve başkalarının da mezhebidir. Ebû Hanîfe: 'Muhsan olan da olmayan da tazir edilir' demiştir; bu [aynı zamanda] Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Şâfiî ise: 'Zinaya kıyas edilerek zina haddi uygulanır' demiştir. Mâlik, Yüce Allah'ın: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık” buyruğunu delil getirmiştir; nitekim bu, onlara bir ceza ve yaptıklarının karşılığı idi. Şayet: 'Bunda iki yönden delil teşkil edecek bir durum yoktur: Birincisi, Lût kavmi diğer ümmetler gibi ancak küfür ve yalanlama sebebiyle cezalandırılmıştır. İkincisi, bu cezaya onların küçüğü de büyüğü de dahil olmuştur; bu da söz konusu durumun had cezaları bahsinin dışına çıktığını gösterir' denilirse; buna şöyle cevap verilir: Birinci itiraz yanlıştır; zira Allah Sübhânehu ve Teâlâ onların birtakım günahlar üzere olduklarını haber vermiş ve onları bu günahları sebebiyle cezalandırmıştır ki bunlardan biri de bu fiildir. İkinci itiraza gelince; onların içinde bu fiili bizzat işleyen de vardı, buna rıza gösteren de vardı; çoğunluğun buna sessiz kalması sebebiyle hepsine ceza verilmiştir. Bu da Allah'ın kulları hakkındaki hikmeti ve sünnetidir (yasasıdır).
وَبَقِيَ أَمْرُ الْعُقُوبَةِ عَلَى الْفَاعِلِينَ مُسْتَمِرًّا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ وَجَدْتُمُوهُ يَعْمَلُ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ فَاقْتُلُوا الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ بِهِ). لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ وَابْنِ مَاجَهْ. وَعِنْدَ التِّرْمِذِيِّ (أَحْصَنَا أَوْ لَمْ يُحْصِنَا). وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْبِكْرِ يُوجَدُ عَلَى اللُّوطِيَّةِ قَالَ: يُرْجَمُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهُ حَرَّقَ رَجُلًا يُسَمَّى الْفُجَاءَةَ حِينَ عَمِلَ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ بِالنَّارِ. وَهُوَ رَأْيُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، فَإِنَّهُ لَمَّا كَتَبَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فِي ذَلِكَ جَمَعَ أَبُو بَكْرٍ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ وَاسْتَشَارَهُمْ فِيهِ، فَقَالَ عَلِيٌّ: إِنَّ هَذَا الذَّنْبَ لَمْ تَعْصِ بِهِ أُمَّةٌ مِنَ الْأُمَمِ إِلَّا أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ صَنَعَ اللَّهُ بِهَا مَا عَلِمْتُمْ، أَرَى أَنْ يُحَرَّقَ بِالنَّارِ. فَاجْتَمَعَ رَأْيُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُحَرَّقَ بِالنَّارِ. فَكَتَبَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ أَنْ يُحَرِّقَهُ بِالنَّارِ فَأَحْرَقَهُ. ثُمَّ أَحْرَقَهُمُ ابْنُ الزُّبَيْرِ فِي زَمَانِهِ. ثُمَّ أَحْرَقَهُمْ هِشَامُ بْنُ الْوَلِيدِ. ثُمَّ أَحْرَقَهُمْ خَالِدٌ الْقَسْرِيُّ بِالْعِرَاقِ. وَرُوِيَ أَنَّ سَبْعَةً أُخِذُوا فِي زَمَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي لِوَاطٍ، فَسَأَلَ عَنْهُمْ فَوَجَدَ أَرْبَعَةً قَدْ أَحْصَنُوا فَأَمَرَ بِهِمْ فَخَرَجُوا (بِهِمْ»
Faillere ceza uygulama hükmü ise devam etmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Ebû Dâvûd, İbn Mâce, Tirmizî, Nesâî ve Dârekutnî'nin rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Lût kavminin amelini işleyen birini bulursanız, faili de fiilin yapıldığı kimseyi de öldürün). Bu, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin lafzıdır. Tirmizî'nin rivayetinde: (İster muhsan olsunlar ister olmasınlar) fazlalığı vardır. Ebû Dâvûd ve Dârekutnî'nin İbn Abbâs'tan rivayetine göre o, livâta yaparken yakalanan bekâr hakkında: “Recmedilir” demiştir. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan, Fücâe adında bir adamı Lût kavminin amelini işlediğinde ateşle yaktığı rivayet edilmiştir. Bu, Ali b. Ebî Tâlib'in de görüşüdür; zira Hâlid b. Velîd bu konuda Ebû Bekir'e mektup yazınca Ebû Bekir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını toplayıp onlarla istişare etti. Ali dedi ki: “Bu günah, ümmetlerden sadece bir tek ümmet tarafından işlenmiştir ve Allah'ın onlara ne yaptığını biliyorsunuz; ben onun ateşle yakılması görüşündeyim.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının görüşü onun ateşle yakılması yönünde birleşti. Ebû Bekir, Hâlid b. Velîd'e onu ateşle yakmasını yazdı, o da onu yaktı. Sonra İbnü'z-Zübeyr kendi döneminde onları yaktı. Sonra Hişâm b. el-Velîd onları yaktı. Sonra Hâlid el-Kasrî Irak'ta onları yaktı. Rivayet edildiğine göre İbnü'z-Zübeyr zamanında livâta suçundan yedi kişi yakalandı; durumlarını sordu ve dördünün muhsan olduğunu öğrendi. Onlar hakkında emir verdi; Harem'den çıkarıldılar «...»
) مِنْ الْحَرَمِ فَرُجِمُوا بِالْحِجَارَةِ حَتَّى مَاتُوا، وَحَدَّ الثَّلَاثَةَ، وَعِنْدَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ فَلَمْ يُنْكِرَا عَلَيْهِ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي صَارَ إِلَيْهِ مَالِكٌ أَحَقُّ، فَهُوَ أَصَحُّ سَنَدًا وَأَقْوَى مُعْتَمَدًا. وَتَعَلَّقَ الْحَنَفِيُّونَ بِأَنْ قَالُوا: عُقُوبَةُ الزِّنَى مَعْلُومَةٌ، فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْمَعْصِيَةُ غَيْرَهَا وَجَبَ أَلَّا يُشَارِكَهَا فِي حَدِّهَا. وَيَأْثِرُونَ فِي هَذَا حَدِيثًا: (مَنْ وَضَعَ حَدًّا فِي غَيْرِ حَدٍّ فَقَدْ تَعَدَّى وَظَلَمَ). وَأَيْضًا فَإِنَّهُ وَطْءٌ فِي فَرْجٍ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ إِحْلَالٌ وَلَا إِحْصَانٌ، وَلَا وُجُوبَ مَهْرٍ وَلَا ثُبُوتَ نَسَبٍ، فَلَمْ يَتَعَلَّقْ بِهِ حَدٌّ. الثَّالِثَةُ- فَإِنْ أَتَى بَهِيمَةً فَقَدْ قِيلَ: لَا يُقْتَلُ هُوَ وَلَا الْبَهِيمَةُ. وَقِيلَ: يُقْتَلَانِ، حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ. وَفِي الْبَابِ حَدِيثٌ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (من وَقَعَ عَلَى بَهِيمَةٍ فَاقْتُلُوهُ وَاقْتُلُوا الْبَهِيمَةَ مَعَهُ). فَقُلْنَا لِابْنِ عَبَّاسٍ: مَا شَأْنُ الْبَهِيمَةِ؟ قَالَ: مَا أُرَاهُ قَالَ ذَلِكَ، إِلَّا أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُؤْكَلَ لَحْمُهَا وَقَدْ عُمِلَ بِهَا ذَلِكَ الْعَمَلُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: إِنْ يَكُ الْحَدِيثُ ثابتا فالقول به
...] Harem bölgesinden [çıkarıldılar] ve ölünceye kadar taşlandılar; diğer üç kişiye ise had cezası uyguladı. Yanında İbn Abbâs ile İbn Ömer de bulunuyordu ve ona itiraz etmediler. Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle der: Mâlik'in benimsediği görüş daha doğrudur; zira senedi daha sahih, dayanağı daha kuvvetlidir. Hanefîler ise şöyle gerekçelendirmişlerdir: Zinanın cezası bellidir. Bu masiyet ondan farklı olduğuna göre, had cezasında zinanın cezasına ortak olmaması gerekir. Bu konuda şöyle bir hadis rivayet ederler: «Kim had cezası olmayan bir fiile had cezası koyarsa, haddi aşmış ve zulmetmiş olur.» Ayrıca bu, kendisine helallik (nikâhın helal olması), ihsan (muhsanlık), mehir gerekliliği ve nesep sübûtu bağlanmayan bir fercde cima yapmaktır; dolayısıyla buna had cezası taalluk etmez. Üçüncüsü- Şayet bir kimse hayvana tecavüz ederse; ne kendisinin ne de hayvanın öldürülmeyeceği söylenmiştir. İkisinin de öldürüleceği de söylenmiştir; bunu İbnü'l-Münzir, Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan nakletmiştir. Bu babda Ebû Dâvûd ve Dârekutnî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği bir hadis bulunmaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir hayvana tecavüz ederse onu öldürün, onunla birlikte hayvanı da öldürün.» Bunun üzerine İbn Abbâs'a: "Hayvanın suçu nedir?" diye sorduk. O da: "Bunu, kendisine böyle bir fiil uygulanmışken etinin yenmesini hoş görmediği için söylediğini sanıyorum" dedi. İbnü'l-Münzir şöyle der: Şayet hadis sabit ise, buna göre hüküm vermek
يَجِبُ، وَإِنْ لَمْ يَثْبُتْ فَلْيَسْتَغْفِرِ اللَّهَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ كَثِيرًا، وَإِنْ عَزَّرَهُ الْحَاكِمُ كَانَ حَسَنًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَتْلَ الْبَهِيمَةِ لِئَلَّا تُلْقِي خَلْقًا مُشَوَّهًا، فَيَكُونُ قَتْلُهَا مَصْلَحَةً لِهَذَا الْمَعْنَى مَعَ مَا جَاءَ مِنَ السُّنَّةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَيْسَ عَلَى الَّذِي زَنَى بِالْبَهِيمَةِ حَدٌّ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَكَذَا قَالَ عَطَاءٌ. وَقَالَ الْحَكَمُ: أَرَى أَنْ يُجْلَدَ وَلَا يُبْلَغَ بِهِ الْحَدُّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ بِمَنْزِلَةِ الزَّانِي. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: يُجْلَدُ مِائَةً أَحْصَنَ أَوْ لَمْ يُحْصِنْ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ يُعَزَّرُ. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ وَالنَّخَعِيِّ وَالْحَكَمِ. وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَهَذَا أَشْبَهُ عَلَى مَذْهَبِهِ فِي هَذَا الْبَابِ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ: يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْبَهِيمَةُ لَهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ) " مِنْ" لِاسْتِغْرَاقِ الْجِنْسِ، أَيْ لَمْ يَكُنِ اللِّوَاطُ فِي أُمَّةٍ قَبْلَ قَوْمِ لُوطٍ. وَالْمُلْحِدُونَ يَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ قَبْلَهُمْ. وَالصِّدْقُ مَا وَرَدَ بِهِ الْقُرْآنُ. وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ أَصْلَ عَمَلِهِمْ بِأَنْ دَعَاهُمْ إِلَى نَفْسِهِ لَعَنَهُ اللَّهُ، فَكَانَ يَنْكِحُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. قَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ بِالْغُرَبَاءِ، وَلَمْ يَكُنْ يَفْعَلُهُ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي عَمَلُ قَوْمِ لُوطٍ). وَقَالَ مُحَمَّدُ بن سيرين: ليس شي مِنَ الدَّوَابِّ يَعْمَلُ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ إِلَّا الخنزير والحمار.
gerekir; şayet sabit değilse, bunu yapan kimse Allah'tan çokça mağfiret dilesin; hâkim onu ta'zir cezasına çarptırırsa bu güzel olur. Doğrusunu Allah bilir. Hayvanın öldürülmesinin sebebi olarak ucube bir hilkat doğurmaması için olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla öldürülmesi sünnetten gelen nakille birlikte bu manadan ötürü bir maslahattır. Doğrusunu Allah bilir. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayetine göre o şöyle demiştir: Hayvanla zina eden kimseye had cezası yoktur. Ebû Dâvûd der ki: Atâ da böyle demiştir. Hakem: “Kırbaç vurulması gerektiği fakat had miktarına ulaştırılmaması gerektiği görüşündeyim” demiştir. Hasen: “O, zâni konumundadır” demiştir. Zührî: “Muhsan olsun veya olmasın yüz sopa vurulur” demiştir. Mâlik, Sevrî, Ahmed ve re'y ehli: “Ta'zir edilir” demişlerdir; bu, Atâ, Nehaî ve Hakem'den de rivayet edilmiştir. Şâfiî'den gelen rivayet ise farklılık göstermektedir; bu bapta onun mezhebine en uygun olan görüş budur. Câbir b. Zeyd: “Hayvan kendisine ait olmadığı sürece ona had uygulanır” demiştir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı” buyruğudur. “Min” edatı cinsin tamamını kapsamak (istiğrâk-ı cins) içindir; yani Lût kavminden önce hiçbir ümmette livâta yoktu. Mülhidler ise bunun onlardan önce de var olduğunu iddia ederler. Doğru olan ise Kur'an'ın bildirdiğidir. Nakkâş, bu fiilin asıl kaynağının İblis olduğunu nakletmiştir; şöyle ki Allah'ın lanetine uğrayası İblis onları kendisine çağırmış, böylece birbirleriyle cinsel ilişkiye girmişlerdir. Hasen der ki: Onlar bu fiili yabancılara yaparlardı, birbirlerine yapmazlardı. İbn Mâce'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayetine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Ümmetim hakkında en çok korktuğum şey Lût kavminin amelidir). Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: Hayvanlardan domuz ve merkep dışında hiçbiri Lût kavminin amelini işlemez.
[سورة الأعراف (٧): آية ٨١]
[A'râf Suresi (7): Ayet 81]
إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١)
{ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١) } “Çünkü siz, kadınları bırakıp şehvetle erkeklere varıyorsunuz. Doğrusu siz haddi aşan bir topluluksunuz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّكُمْ) قَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ عَلَى الْخَبَرِ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ مَكْسُورَةٍ، تَفْسِيرًا لِلْفَاحِشَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَلَمْ يَحْسُنْ إِدْخَالُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ يَقْطَعُ مَا بَعْدَهُ مِمَّا قَبْلَهُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِهَمْزَتَيْنِ عَلَى لَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي مَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ وَحَسُنَ ذَلِكَ لِأَنَّ مَا قبله وبعده كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ. وَاخْتَارَ الْأَوَّلَ أَبُو عُبَيْدٍ وَالنَّسَائِيُّ وغيرهما، واحتجوا بقوله ﷿:
Yüce Allah'ın: {(إِنَّكُمْ)} [ifadesine gelince;] Nâfi' ve Hafs, zikredilen hayâsızlığın tefsiri/açıklaması olmak üzere, tek ve kesreli bir hemze ile haber kipiyle okumuşlardır. Dolayısıyla buna istifhâm (soru) [hemzesi] dâhil etmek uygun düşmemiştir; zira [istifhâm] sonrasını öncesinden koparır. Diğer [kıraat imamları] ise kınama/azarlama manası taşıyan istifhâm lafzıyla iki hemze ile okumuşlardır. Bu da güzel olmuştur; çünkü öncesi ve sonrası müstakil bir kelamdır (sözdür). Ebû Ubeyd, en-Nesâî ve bu ikisinin dışındakiler birinci [kıraati] tercih etmişler ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğunu delil getirmişlerdir:
" أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ " وَلَمْ يَقُلْ أَفَهُمْ. وَقَالَ:" أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ " وَلَمْ يَقُلْ أَنْقَلَبْتُمْ. وَهَذَا مِنْ أَقْبَحِ الْغَلَطِ لِأَنَّهُمَا شَبَّهَا شَيْئَيْنِ بِمَا لَا يَشْتَبِهَانِ، لأن الشرط وجوابه بمنزلة شي وَاحِدٍ كَالْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِيهِمَا اسْتِفْهَامَانِ. فَلَا يَجُوزُ: أَفَإِنْ مِتَّ أَفَهُمْ، كَمَا لَا يَجُوزُ أَزَيْدٌ أَمُنْطَلِقٌ. وَقِصَّةُ لُوطٍ ﵇ فِيهَا جُمْلَتَانِ، فَلَكَ أَنْ تَسْتَفْهِمَ عَنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا. هَذَا قَوْلُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ وَمَكِّيٌّ وَغَيْرُهُمَا" شَهْوَةً" نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ تَشْتَهُونَهُمْ شَهْوَةً. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ." بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ" نَظِيرُهُ" بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ " في جمعكم إلى الشرك هذه الفاحشة.
{ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ } “Şimdi sen ölürsen onlar ebedi mi kalacaklar?” buyurmuş, “efe-hüm” dememiştir. Yine: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “O ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” buyurmuş, “e'inkalebtüm” dememiştir. Bu ise hataların en çirkinlerindendir; çünkü birbirine benzemeyen iki şeyi birbirine benzetmişlerdir. Zira şart ve cevabı, mübteda ve haber gibi tek bir şey konumundadır; dolayısıyla ikisinde birden iki istifhamın bulunması caiz olmaz. Tıpkı “E-Zeydün e-muntalikun” denilmesinin caiz olmadığı gibi “E-fein mitte efe-hüm” denilmesi de caiz değildir. Lût aleyhisselâm'ın kıssasında ise iki ayrı cümle vardır; dolayısıyla her biri hakkında istifhamda bulunabilirsin. Bu, Halîl ve Sîbeveyh'in görüşüdür; Nehhâs, Mekkî ve başkaları da bunu tercih etmiştir. “Şehveten” (şehvetle) kelimesi masdar olarak mansubdur; yani “onları bir arzu ile arzularsınız” demektir. Hâl konumunda bir masdar olması da caizdir. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ } “Doğrusu siz haddi aşan bir topluluksunuz” buyruğunun benzeri: { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ } “Bilakis siz haddi aşan bir kavimsiniz” ayetidir; yani şirkin yanına bu hayasızlığı da eklemeniz sebebiyle haddi aştınız.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 82-83]
وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣)
{ وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onları memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu. Biz de onu ve ailesini kurtardık; ancak karısı geride kalanlardan oldu.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ) أَيْ لُوطًا وَأَتْبَاعَهُ. وَمَعْنَى (يَتَطَهَّرُونَ) عَنِ الْإِتْيَانِ فِي هَذَا الْمَأْتَى. يُقَالُ: تَطَهَّرَ الرَّجُلُ أَيْ تَنَزَّهَ عَنِ الْإِثْمِ. قَالَ قَتَادَةُ: عَابُوهُمْ وَاللَّهِ بِغَيْرِ عَيْبٍ. (مِنَ الْغابِرِينَ) أَيِ الباقين في عذاب الله، قال ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ. غَبَرَ الشَّيْءُ إِذَا مَضَى، وَغَبَرَ إِذَا بَقِيَ. وَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْمَاضِي عَابِرٌ بِالْعَيْنِ غَيْرِ مُعْجَمَةٍ. وَالْبَاقِي غَابِرٌ بَالْغَيْنِ مُعْجَمَةٍ. حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" مِنَ الْغابِرِينَ" أَيْ مِنَ الْغَائِبِينَ عَنِ النَّجَاةِ وَقِيلَ: لِطُولِ عُمْرِهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَبُو عُبَيْدَةَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى مِنَ الْمُعَمِّرِينَ، أَيْ إِنَّهَا قَدْ هَرِمَتْ. وَالْأَكْثَرُ فِي اللُّغَةِ أَنْ يَكُونَ الْغَابِرُ الْبَاقِيَ، قَالَ الرَّاجِزُ:
Yüce Allah'ın: { وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onları çıkarın' demekten ibaret oldu” buyruğu, yani Lût'u ve ona tabi olanları [çıkarın dediler]. { يَتَطَهَّرُونَ } “temizlenen insanlarmış” ifadesinin manası; bu yolla ilişkiye girmekten uzak dururlar demektir. Bir kimse günahtan uzak durduğunda “tetahhara'r-racülü” denir. Katâde şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki onları kusur olmayan bir şeyle ayıpladılar.” { مِنَ الْغابِرِينَ } “geride kalanlardan oldu” yani Allah'ın azabı içinde kalanlardan oldu; bunu İbn Abbâs ve Katâde söylemiştir. “Gabara” fiili hem geçti hem de geride kaldı anlamında kullanılan zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir. Bir topluluk şöyle demiştir: Noktasız ayın harfiyle “âbir” geçen, noktalı gayn harfiyle “gâbir” ise geride kalandır. Bunu İbn Fâris el-Mücmel'de nakletmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: “mine'l-gâbirîn” kurtuluştan gâib olanlar (kurtulamayanlar) demektir; ömrünün uzunluğundan dolayı böyle denildiği de söylenmiştir. Nehhâs der ki: Ebû Ubeyde mananın “uzun ömürlülerden idi”, yani iyice yaşlanmıştı anlamına geldiği görüşündedir. Dilbiliminde yaygın olan ise “gâbir”in geride kalan olmasıdır; recez şairi şöyle demiştir:
فَمَا وَنَى مُحَمَّدٌ مُذْ أَنْ غَفَرْ ... لَهُ الإله ما مضى وما غبر
İlahı Muhammed'in geçmiş ve geride kalan [günahlarını] bağışladığından beri ... o hiç gevşeklik göstermedi
[سورة الأعراف (٧): آية ٨٤]
[A'râf Suresi (7): Ayet 84]
وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)
{ وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “Üzerlerine bir [azap] yağmuru yağdırdık. Bak işte, o suçluların / günahkârların sonu nasıl oldu!” (84)
سَرَى لُوطٌ بِأَهْلِهِ كَمَا وَصَفَ اللَّهُ" بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ " ثُمَّ أُمِرَ جِبْرِيلُ، ﵇ فَأَدْخَلَ جَنَاحَهُ تَحْتَ مَدَائِنِهِمْ فَاقْتَلَعَهَا وَرَفَعَهَا حَتَّى سَمِعَ أَهْلُ السَّمَاءِ صِيَاحَ الدِّيَكَةِ وَنُبَاحَ الْكِلَابِ، ثُمَّ جَعَلَ عَالِيَهَا سَافِلَهَا، وَأُمْطِرَتْ عَلَيْهِمْ حِجَارَةٌ مِنْ سِجِّيلٍ، قِيلَ: عَلَى مَنْ غَابَ مِنْهُمْ. وَأَدْرَكَ امْرَأَةَ لُوطٍ، وَكَانَتْ مَعَهُ حَجَرٌ فَقَتَلَهَا. وَكَانَتْ فِيمَا ذُكِرَ أَرْبَعَ قُرًى. وَقِيلَ: خَمْسٌ فِيهَا أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" هُودٍ " قِصَّةُ لُوطٍ بِأَبْيَنَ مِنْ هَذَا، إِنْ شَاءَ الله تعالى.
Lût, Allah'ın nitelendirdiği gibi { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “gecenin bir bölümünde” ailesiyle birlikte yola çıktı. Sonra Cebrâîl aleyhisselâm'a emredildi; o da kanadını onların şehirlerinin altına sokup kökünden söktü ve gök ehli horozların ötüşünü ve köpeklerin havlamasını işitecek kadar yükseğe kaldırdı; sonra altını üstüne getirdi ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırıldı. Bu taşların onların hazır bulunmayanlarının üzerine yağdırıldığı söylenmiştir. Taşlardan biri Lût'un karısına da yetişti -ki onunla beraberdi- ve onu öldürdü. Zikredildiğine göre orası dört şehirdi. İçinde dört yüz bin kişinin bulunduğu beş şehir olduğu da söylenmiştir. İnşâallah Hûd Suresi'nde Lût kıssası bundan daha açık bir şekilde gelecektir.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٨٥ الى ٨٧]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 85-87]
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧)
{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir delil geldi. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların mallarının değerini düşürmeyin ve düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer mümin iseniz bu sizin için daha hayırlıdır. İnananları tehdit ederek, Allah'ın yolundan alıkoyarak ve onu eğri göstermek isteyerek öyle her yolun başında oturmayın. Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı. Bozgunucuların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! Eğer içinizden bir topluluk benimle gönderilene inanmış, bir topluluk da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.'”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِلى مَدْيَنَ) قِيلَ فِي مَدْيَنَ: اسْمُ بَلَدٍ وَقُطْرٍ. وَقِيلَ: اسْمُ قَبِيلَةٍ كَمَا يُقَالُ: بَكْرٍ وَتَمِيمٍ. وَقِيلَ: هُمْ مِنْ وَلَدِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ ﵇. فَمَنْ رَأَى أَنَّ مَدْيَنَ اسْمُ رَجُلٍ لَمْ يَصْرِفْهُ لِأَنَّهُ مَعْرِفَةٌ أَعْجَمِيٌّ. وَمَنْ رَآهُ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ أَوِ الْأَرْضِ فَهُوَ أَحْرَى بِأَلَّا يَصْرِفَهُ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَيُرْوَى أَنَّهُ كَانَ ابْنَ بِنْتِ لُوطٍ. وَقَالَ مَكِّيٌّ: كَانَ زَوْجَ بِنْتِ لُوطٍ. وَاخْتُلِفَ فِي نَسَبِهِ، فَقَالَ عَطَاءٌ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُمَا: وَشُعَيْبٌ هُوَ ابْنُ ميكيل بن يشجر
Burada dört mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَإِلى مَدْيَنَ } “Medyen'e de...” buyruğudur. Medyen hakkında; bir belde ve bölgenin adı olduğu söylenmiştir. Bir kabilenin adı olduğu da söylenmiştir; nitekim [kabileler için] Bekr ve Temîm denilmesi gibidir. Onların, Halîl İbrâhîm aleyhisselâm'ın oğlu Medyen'in soyundan geldikleri de söylenmiştir. Medyen'i bir adamın adı olarak gören kimse, o özel isim ve gayriarapça (acemî) olduğu için gayrimunsarıf kabul etmiştir. Onu kabilenin veya bir yerin adı olarak gören kimse için ise gayrimunsarıf kılmak daha da evladır. el-Mehdevî şöyle demiştir: Onun Lût'un kızının oğlu olduğu da rivayet edilmiştir. Mekkî ise: Lût'un kızının kocası idi, demiştir. Nesebi hakkında ihtilaf edilmiştir. Atâ, İbn İshâk ve başkaları şöyle demişlerdir: Şuayb; Mîkîl b. Yeşcür...
ابن مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَكَانَ اسْمُهُ بِالسُّرْيَانِيَّةِ بَيْرُوتَ. وَأُمُّهُ مِيكَائِيلُ بِنْتُ لُوطٍ. وَزَعَمَ الشرقي بن القطامي أن شعيبا بن عَيْفَاءَ بْنِ يَوْبَبَ بْنِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ. وزعم ابن سمعان أن شعيبا بن جَزَى بْنِ يَشْجُرَ بْنِ لَاوَى بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ. وَشُعَيْبٌ تَصْغِيرُ شَعْبٍ أَوْ شِعْبٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ شُعَيْبُ بْنُ يَوْبَبَ. وَقِيلَ: شُعَيْبُ بْنُ صَفْوَانَ بْنِ عَيْفَاءَ بْنِ ثَابِتِ بْنِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ. وَاللَّهُ أعلم. وكان أعمى، ولذلك قَالَ قَوْمُهُ:" وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً ". وَكَانَ يُقَالُ لَهُ: خَطِيبُ الْأَنْبِيَاءِ لِحُسْنِ مُرَاجَعَتِهِ قَوْمَهُ. وَكَانَ قَوْمُهُ أَهْلَ كُفْرٍ بِاللَّهِ وَبَخْسٍ لِلْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ. (قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) أَيْ بَيَانٌ، وَهُوَ مَجِيءُ شُعَيْبٍ بِالرِّسَالَةِ. وَلَمْ يُذْكَرْ لَهُ مُعْجِزَةٌ فِي الْقُرْآنِ. وَقِيلَ: مُعْجِزَتُهُ فِيمَا ذَكَرَ الْكِسَائِيُّ فِي قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ) الْبَخْسُ النَّقْصُ. وَهُوَ يَكُونُ فِي السِّلْعَةِ بِالتَّعْيِيبِ وَالتَّزْهِيدِ فِيهَا، أَوِ الْمُخَادَعَةِ عَنِ الْقِيمَةِ، وَالِاحْتِيَالِ فِي التَّزَيُّدِ فِي الْكَيْلِ وَالنُّقْصَانِ مِنْهُ. وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ، وَذَلِكَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ فِي الْأُمَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَالسَّالِفَةِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ (صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَى جَمِيعِهِمْ) وَحَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها) عَطْفٌ عَلَى" وَلا تَبْخَسُوا". وَهُوَ لَفْظٌ يَعُمُّ دَقِيقَ الْفَسَادِ وَجَلِيلَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتِ الْأَرْضُ قَبْلَ أَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ شُعَيْبًا رَسُولًا يُعْمَلُ فِيهَا بِالْمَعَاصِي وَتُسْتَحَلُّ فِيهَا الْمَحَارِمُ وَتُسْفَكُ فِيهَا الدِّمَاءُ. قَالَ: فَذَلِكَ فَسَادُهَا. فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ شُعَيْبًا وَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ صَلَحَتِ الْأَرْضُ. وَكُلُّ نَبِيٍّ بُعِثَ إِلَى قَوْمِهِ فَهُوَ صَلَاحُهُمْ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ) نَهَاهُمْ عَنِ الْقُعُودِ بِالطُّرُقِ وَالصَّدِّ عَنِ الطَّرِيقِ الَّذِي يُؤَدِّي إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَكَانُوا يُوعِدُونَ الْعَذَابَ مَنْ آمَنَ. وَاخْتَلَفَ العلماء
... İbrahim aleyhisselâm'ın oğlu Medyen'in oğludur. Süryanicedeki adı Beyrût idi. Annesi Lût'un kızı Mîkâîl idi. Şarkî b. el-Kattâmî, Şuayb'ın; İbrahim oğlu Medyen oğlu Yevbeb oğlu Ayfâ'nın oğlu olduğunu ileri sürmüştür. İbn Sem'ân ise Şuayb'ın; İbrahim oğlu İshak oğlu Yakub oğlu Lâvî oğlu Yeşcür oğlu Cezâ'nın oğlu olduğunu ileri sürmüştür. Şuayb ismi, "şa'b" veya "şi'b" kelimesinin ism-i tasğîridir (küçültme ismidir). Katâde: "O, Yevbeb'in oğlu Şuayb'dır" demiştir. [Diğer bir görüşte de:] İbrahim oğlu Medyen oğlu Sâbit oğlu Ayfâ oğlu Safvân oğlu Şuayb [olduğu] söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. O âmâ idi; bu sebeple kavmi: { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً } “Doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz” demiştir. Kavmine hitap ederken sözü ve mukabelesi çok güzel olduğu için kendisine "peygamberlerin hatibi" denilirdi. Kavmi ise Allah'ı inkâr eden, ölçü ve tartıda hile yapıp eksilten kimselerdi. { قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir” buyruğu, yani bir açıklama/beyan [gelmiştir demektir]; bu da Şuayb'ın risaletle gelmesidir. Kur'an'da ona ait bir mucize zikredilmemiştir. Bir görüşe göre onun mucizesi, Kisâî'nin Kısasü'l-Enbiyâ adlı eserinde zikrettiği hususlardadır. İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” buyruğudur. El-Bahs (الْبَخْس), eksiltmek demektir. Bu da mala kusur bulup değerini düşürmekle, fiyatı konusunda aldatmakla ya da ölçerken hileyle fazla alıp eksik vermekle olur. Bütün bunlar bâtıl yollarla mal yemek kapsamındadır; bu tür fiiller geçmiş ve önceki ümmetlerde peygamberlerin diliyle yasaklanmıştır (Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun). Allah bize yeter, O ne güzel vekildir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” buyruğu, { وَلا تَبْخَسُوا } buyruğu üzerine atfedilmiştir. Bu, fesadın azını da çoğunu da kapsayan genel bir ifadedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah, Şuayb'ı elçi olarak göndermeden önce yeryüzünde günahlar işlenir, haramlar helal sayılır ve kanlar dökülürdü. O: "İşte bu, yeryüzünün fesadıdır" demiştir. Allah Şuayb'ı gönderip de onları Allah'a davet edince yeryüzü ıslah oldu. Kavmine gönderilen her bir peygamber, onlar için bir ıslahtır. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ } “Her yolun başında pusu kurup oturmayın” buyruğudur. Onları yollarda oturmaktan ve Allah'a itaate götüren yoldan alıkoymaktan nehyetmiştir. Onlar iman eden kimseleri azapla tehdit ediyorlardı. İlim adamları...
فِي مَعْنَى قُعُودِهِمْ عَلَى الطُّرُقِ عَلَى ثَلَاثَةِ مَعَانٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: كَانُوا يَقْعُدُونَ عَلَى الطُّرُقَاتِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى شُعَيْبٍ فَيَتَوَعَّدُونَ مَنْ أَرَادَ الْمَجِيءَ إِلَيْهِ وَيَصُدُّونَهُ وَيَقُولُونَ: إِنَّهُ كَذَّابٌ فَلَا تَذْهَبْ إِلَيْهِ، كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَفْعَلُهُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ. وَهَذَا ظَاهِرُ الْآيَةِ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: هَذَا نَهْيٌ عَنْ قَطْعِ الطَّرِيقِ، وَأَخْذِ السَّلَبِ، وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِمْ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي خَشَبَةً عَلَى الطَّرِيقِ لَا يمر بها ثوب إلا شقته ولا شي إِلَّا خَرَقَتْهُ فَقُلْتُ مَا هَذَا يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا مَثَلٌ لِقَوْمٍ مِنْ أُمَّتِكَ يَقْعُدُونَ عَلَى الطَّرِيقِ فَيَقْطَعُونَهُ (- ثُمَّ تَلَا-" وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ" الْآيَةَ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي اللُّصُوصِ وَالْمُحَارَبِينَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ أَيْضًا: كَانُوا عَشَّارِينَ مُتَقَبِّلِينَ. وَمِثْلُهُمُ الْيَوْمَ هَؤُلَاءِ الْمَكَّاسُونَ الَّذِينَ يَأْخُذُونَ مَا لَا يَلْزَمُهُمْ شَرْعًا مِنَ الْوَظَائِفِ الْمَالِيَّةِ بِالْقَهْرِ وَالْجَبْرِ، فَضَمِنُوا مَا لَا يَجُوزُ ضَمَانُ أَصْلِهِ مِنَ الزَّكَاةِ وَالْمَوَارِيثِ وَالْمَلَاهِي. وَالْمُتَرَتِّبُونَ فِي الطُّرُقِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا قَدْ كَثُرَ فِي الْوُجُودِ وَعُمِلَ بِهِ فِي سَائِرِ الْبِلَادِ. وَهُوَ مِنْ أَعْظَمِ الذُّنُوبِ وَأَكْبَرِهَا وَأَفْحَشِهَا، فَإِنَّهُ غَصْبٌ وَظُلْمٌ وَعَسْفٌ عَلَى النَّاسِ وَإِذَاعَةٌ لِلْمُنْكَرِ وَعَمَلٌ بِهِ وَدَوَامٌ عَلَيْهِ وَإِقْرَارٌ لَهُ، وَأَعْظَمُهُ تَضْمِينُ الشَّرْعِ وَالْحُكْمِ لِلْقَضَاءِ، فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ! لَمْ يَبْقَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا رَسْمُهُ، وَلَا مِنَ الدِّينِ إِلَّا اسْمُهُ. يُعَضِّدُ هَذَا التَّأْوِيلَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ النَّهْيِ فِي شَأْنِ الْمَالِ فِي الْمَوَازِينِ وَالْأَكْيَالِ وَالْبَخْسِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ آمَنَ بِهِ) الضَّمِيرُ فِي" بِهِ" يَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنْ يَعُودَ إِلَى شُعَيْبٍ فِي قَوْلِ مَنْ رَأَى الْقُعُودَ عَلَى الطَّرِيقِ لِلصَّدِّ، وَأَنْ يَعُودَ عَلَى السَّبِيلِ." عِوَجاً" قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجُ: كَسْرُ الْعَيْنِ فِي الْمَعَانِي. وَفَتْحُهَا فِي الْأَجْرَامِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ) أَيْ كَثَّرَ عَدَدَكُمْ، أَوْ كَثَّرَكُمْ بِالْغِنَى بَعْدَ الْفَقْرِ. أَيْ كُنْتُمْ فُقَرَاءَ فَأَغْنَاكُمْ." فَاصْبِرُوا" لَيْسَ هَذَا أَمْرًا بِالْمُقَامِ عَلَى الْكُفْرِ، وَلَكِنَّهُ وَعِيدٌ وَتَهْدِيدٌ. وَقَالَ: (وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ) فَذَكَّرَ عَلَى الْمَعْنَى، وَلَوْ رَاعَى اللفظ قال: كانت.
[Onların] yolların başında oturmaları üç anlama gelir. İbn Abbâs, Katâde, Mücâhid ve es-Süddî şöyle demiştir: Şuayb'a çıkan yolların başında oturuyor, onun yanına gelmek isteyenleri tehdit ediyor, onu engelliyor ve Kureyş'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaptığı gibi: "O bir yalancıdır, sakın ona gitmeyin!" diyorlardı. Ayetin zahir anlamı da budur. Ebû Hureyre ise şöyle demiştir: Bu, yol kesmekten ve [yolcuların] mallarını gasbetmekten bir nehiydir (yasaklamadır); nitekim bu onların yaptıkları işlerdendi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي خَشَبَةً عَلَى الطَّرِيقِ لَا يمر بها ثوب إلا شقته ولا شي إِلَّا خَرَقَتْهُ فَقُلْتُ مَا هَذَا يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا مَثَلٌ لِقَوْمٍ مِنْ أُمَّتِكَ يَقْعُدُونَ عَلَى الطَّرِيقِ فَيَقْطَعُونَهُ » «İsrâ gecesinde yol üzerinde bir ağaç kütüğü gördüm; yanından geçen hiçbir elbise yoktu ki onu yırtmasın ve hiçbir şey yoktu ki onu delip geçmesin. Ben: "Ey Cibrîl! Bu nedir?" dedim. O da: "Bu, ümmetinden yollarda oturup yol kesen bir topluluğun misalidir" dedi.» Sonra: { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } “Tehdit ederek her yolun başında oturmayın...” ayetini okudu. Hırsızlar ve yol kesen eşkıyalar (muhâribûn) hakkındaki açıklama daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun. es-Süddî ayrıca şöyle demiştir: Onlar [haksız vergi toplayan] mültezim öşürcülerdi. Günümüzde, insanlardan zorla ve cebren dinen üzerlerine düşmeyen mali mükellefiyetleri alan şu haraççılar (mükkâs) da onların benzeridir. Onlar; zekât, miraslar ve eğlence yerleri gibi aslında iltizamı (vergiye bağlanması) caiz olmayan şeyleri iltizam altına almışlardır. Yollarda konuşlandırılan görevliler ve buna benzer durumlar dünyada pek çoğalmış ve bütün memleketlerde uygulanır olmuştur. Bu ise en büyük, en fahiş günahlardandır. Zira bu insanlara karşı bir gasp, zulüm ve haksızlıktır; münkeri yaymak, onunla amel etmek, onda devamlılık göstermek ve onu meşru görmektir. Bunun en ağırı da şeriatı ve yargı hükmünü iltizama vermektir (ihale etmektir). Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz! İslâm'dan geriye sadece resmi, dinden de sadece ismi kalmıştır. Ölçü, tartı ve eksik tartıp biçme hususunda mallarla ilgili daha önce geçen yasaklama da bu yorumu desteklemektedir. Yüce Allah'ın: { مَنْ آمَنَ بِهِ } “Ona iman eden kimseleri...” buyruğundaki "bihi" (ona) zamirinin Yüce Allah'ın ismine dönmesi muhtemel olduğu gibi, yolda oturmayı insanları engellemek olarak görenlerin görüşüne göre Şuayb'a dönmesi veya yola (es-sebîl) dönmesi de muhtemeldir. { عِوَجاً } “eğrilik” kelimesi hakkında Ebû Ubeyde ve ez-Zeccâc şöyle demiştir: Ayn harfinin kesresi (ıvec) manevi hususlarda, fethası (avec) ise maddi cisimlerde kullanılır. Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ } “Düşünün ki siz az idiniz, O sizi çoğalttı” buyruğu; sayınızı çoğalttı veya fakirlikten sonra zenginlikle çoğalttı, yani siz fakirdiniz de sizi zengin kıldı demektir. { فَاصْبِرُوا } “Artık sabredin” buyruğu ise küfür üzere kalmayı emretmek değildir; aksine bir tehdit ve gözdağıdır. Yüce Allah: { وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ } “Eğer içinizden bir zümre...” buyurarak [tâife kelimesini] manasına göre müzekker (eril) kılmıştır; şayet lafza itibar etseydi "kânet (كانت)" derdi.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٨٨ الى ٨٩]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 88-89]
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩)
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩) } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: 'Ey Şuayb! Ya mutlaka seni ve seninle beraber inananları memleketimizden çıkarırız ya da mutlaka bizim dinimize dönersiniz!' O dedi ki: 'İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Ey Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet, Sen hükmedenlerin en hayırlısısın.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَمَعْنَى" أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا" أَيْ لَتَصِيرُنَّ إِلَى مِلَّتِنَا وَقِيلَ: كَانَ أَتْبَاعُ شُعَيْبٍ قَبْلَ الْإِيمَانِ بِهِ عَلَى الْكُفْرِ أَيْ لَتَعُودُنَّ إِلَيْنَا كَمَا كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَوْدُ بِمَعْنَى الِابْتِدَاءِ، يُقَالُ: عَادَ إِلَيَّ مِنْ فُلَانٍ مَكْرُوهٌ، أَيْ صَارَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ سَبَقَهُ مَكْرُوهٌ قَبْلَ ذَلِكَ، أَيْ لَحِقَنِي ذَلِكَ مِنْهُ. فَقَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ: (أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ) أَيْ وَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ تَجْبُرُونَنَا عَلَيْهِ، أَيْ عَلَى الْخُرُوجِ مِنَ الْوَطَنِ أَوِ الْعَوْدِ فِي مِلَّتِكُمْ. أَيْ إِنْ فَعَلْتُمْ هَذَا أَتَيْتُمْ عَظِيمًا. (قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها) إِيَاسٌ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى مِلَّتِهِمْ. (وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا) قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: أَيْ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ ﷿، قَالَ: وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ السُّنَّةِ، أَيْ وَمَا يَقَعُ مِنَّا الْعَوْدُ إِلَى الْكُفْرِ إِلَّا أَنْ يَشَاءُ اللَّهُ ذَلِكَ. فَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ. وَقِيلَ: الِاسْتِثْنَاءُ هُنَا عَلَى جِهَةِ التَّسْلِيمِ لِلَّهِ ﷿، كَمَا قَالَ:" وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ". وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا أَنَّ بَعْدَهُ" وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا". وقيل: هو كقولك ألا أُكَلِّمُكَ حَتَّى يَبْيَضَّ الْغُرَابُ، وَحَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ. وَالْغُرَابُ لَا يَبْيَضُّ أَبَدًا، والجمل لا يلج (فِي سَمِّ الْخِياطِ).
Yüce Allah'ın: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: 'Ey Şuayb! Ya mutlaka seni ve seninle beraber inananları memleketimizden çıkarırız ya da kesinlikle dinimize dönersiniz.'” buyruğunun anlamı daha önce geçmişti. “Veya dinimize dönersiniz” ifadesinin anlamı, yani “dinimize geçersiniz” demektir. Bir görüşe göre de Şuayb'a tabi olanlar ona iman etmeden önce küfür üzereydiler; yani “önceden olduğunuz gibi bize dönersiniz” demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Avd (عَوْد) kelimesinin başlama / oluşma anlamında olması da mümkündür. Nitekim daha önce öyle bir kötülük vuku bulmamış olsa bile: “Filancadan bana bir kötülük döndü (عاد إلي)” denilir; yani “ondan bana kötülük ulaştı / hasıl oldu” demektir. Şuayb onlara şöyle dedi: { أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ } “İstemesek de mi?” Yani: Biz istemediğimiz halde bizi buna, yani yurdumuzdan çıkarılmaya veya dininize dönmeye zorlayacak mısınız? Yani: Eğer bunu yaparsanız çok büyük [bir kötülük] işlemiş olursunuz. { قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak ki Allah'a yalan yere iftira etmiş oluruz.” [ifadesi], onların dinine dönmekten kesin bir ümit kesiştir. { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا } “Rabbimiz olan Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir.” Ebû İshak ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani ancak aziz ve celil olan Allah'ın dilemesiyle [olabilir]. [Zeccâc] devamla: “Bu, Ehl-i Sünnet'in görüşüdür; yani Allah bunu dilemedikçe bizden küfre dönmek vuku bulmaz. Dolayısıyla istisna munkatıdır” demiştir. Bir görüşe göre buradaki istisna, Yüce Allah'ın: “Benim muvaffakiyetim ancak Allah iledir” buyruğunda olduğu gibi, aziz ve celil olan Allah'a teslimiyet gösterme kabilindendir. Bunun delili ise ardından gelen: “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Yalnızca Allah'a tevekkül ettik” kısmıdır. Bir görüşe göre de bu, senin: “Karga beyazlaşıncaya ve deve iğne deliğinden geçinceye kadar seninle konuşmayacağım” demen gibidir. Oysa karga asla beyazlaşmaz, deve de asla (iğne deliğinden geçmez).
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً) أَيْ عَلِمَ مَا كَانَ وَمَا يَكُونُ." عِلْماً" نصب على التمييز." وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها" أَيْ فِي الْقَرْيَةِ بَعْدَ أَنْ كَرِهْتُمْ مُجَاوَرَتَنَا، بَلْ نَخْرُجُ مِنْ قَرْيَتِكُمْ مُهَاجِرِينَ إِلَى غَيْرِهَا." إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ" رَدَّنَا إِلَيْهَا. وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: عَادَ لِلْقَرْيَةِ وَلَا يُقَالُ عَادَ فِي الْقَرْيَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا) أَيِ اعْتَمَدْنَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. (رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ) قَالَ قَتَادَةُ: بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أُمَّتَيْنِ: أَهْلِ مَدْيَنَ، وَأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ شُعَيْبٌ كَثِيرَ الصَّلَاةِ، فَلَمَّا (طَالَ) تَمَادِي قَوْمِهِ فِي كُفْرِهِمْ وَغَيِّهِمْ، وَيَئِسَ مِنْ صَلَاحِهِمْ، دَعَا عَلَيْهِمْ فَقَالَ:" رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ " فَاسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ فَأَهْلَكَهُمْ بالرجفة.
Yüce Allah'ın: { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” buyruğu, yani olmuş olanı ve olacak olanı bilmiştir demektir. “İlmen” kelimesi temyiz olarak mansubdur. “Bizim ona dönmemiz olacak şey değildir” ifadesinin: “Bizimle komşuluk yapmayı kerih gördükten sonra o şehre geri dönmemiz olmaz, bilakis şehrinizden başka bir yere hicret ederek çıkarız” anlamında olduğu, “ancak Allah dilerse” ifadesinin de “Allah bizi oraya döndürmeyi dilerse” manasında olduğu söylenmiştir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü “şehre döndü” anlamında “âde ile'l-karyeti / li'l-karyeti” denir, “âde fî'l-karyeti” denilmez. Yüce Allah'ın: { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } “Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik” buyruğu, yani O'na dayandık demektir; bu daha önce birçok yerde geçmişti. { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Ey Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: Allah onu iki ümmete gönderdi: Medyen halkına ve Eyke ashabına. İbn Abbâs dedi ki: Şuayb çokça namaz kılardı. Kavminin küfür ve azgınlıkta ısrarı uzayıp onların ıslahından ümidini kesince onlara beddua edip: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; Sen hükmedenlerin en hayırlısısın” dedi. Allah da onun duasını kabul edip onları şiddetli bir sarsıntı ile helak etti.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 90-93]
وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣)
{ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣) } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Andolsun, eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrarsınız.' Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar. Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturmamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar; asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu! Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Artık inkârcı bir topluluğa nasıl acırım?'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ) أَيْ قَالُوا لِمَنْ دُونَهُمْ. (لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ) أَيْ هَالِكُونَ. (فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ) أَيِ الزَّلْزَلَةُ. وَقِيلَ: الصَّيْحَةُ. وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُهْلِكُوا بِالظُّلَّةِ، عَلَى مَا يَأْتِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا) قَالَ الْجُرْجَانِيُّ: قِيلَ هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، أَيِ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا صاروا كأنهم لم يزالوا موتى." يَغْنَوْا" يقيموا، يقال:
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki:” buyruğu, kendi alt tabakalarında bulunan kimselere söylediler demektir. { لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “'Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar olursunuz.'” buyruğu, helak olursunuz demektir. { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” yani zelzele [yakaladı]. Sayha (korkunç bir çığlık) olduğu da söylenmiştir. Eyke halkı ise ileride geleceği üzere gölgelik (zullet) ile helak edilmişlerdir. Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturup kalmamış gibi oldular” buyruğu hakkında el-Cürcânî şöyle demiştir: Bunun yeni bir cümle (istînâf) olduğu söylenmiştir; yani Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki öteden beri ölüymüşler gibi oldular. "Yeğnev" (يَغْنَوْا), ikamet etsinler, otursunlar demektir. Şöyle denilir:
غَنَيْتُ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَمْتُ بِهِ. وَغَنِيَ الْقَوْمُ فِي دَارِهِمْ أَيْ طَالَ مُقَامُهُمْ فِيهَا. وَالْمَغْنَى: المنزل، والجمع المغاني. قال لبيد:
Bir yerde kaldığımda “ganeytü bi'l-mekâni” denir. “Ganiye'l-kavmü fî dârihim” kavmin evlerinde kalışları uzadı demektir. “el-Mağnâ” konak demektir; çoğulu ise “el-meğânî” gelir. Lebîd şöyle demiştir:
وعنيت سِتًّا قَبْلَ مَجْرَى دَاحِسٍ ... لَوْ كَانَ لِلنَّفْسِ اللجوج خلود
Dâhis koşusundan önce altı yıl ikamet ettim ... şayet direten nefis için bir ebediyet olsaydı
وقال حاتم طيّ:
Hâtim et-Tâî de şöyle demiştir:
غَنِينَا زَمَانًا بِالتَّصَعْلُكِ وَالْغِنَى ... (كَمَا الدَّهْرُ فِي أَيَّامِهِ الْعُسْرُ وَالْيُسْرُ)
Bir zamanlar fakirlikle ve zenginlikle ömür sürdük ... (nitekim zamanın günlerinde hem zorluk hem kolaylık vardır)
(كَسَبْنَا صُرُوفَ الدَّهْرِ لِينًا وَغِلْظَةً) ... وَكُلًّا سَقَانَاهُ بِكَأْسِهِمَا الدَّهْرُ
(Zamanın değişken hallerini kimi zaman yumuşaklıkla kimi zaman sertlikle tecrübe ettik) ... zaman her ikisini de kendi kadehleriyle bize içirdi
فَمَا زَادَنَا بَغْيًا عَلَى ذِي قَرَابَةٍ ... غِنَانَا وَلَا أَزْرَى بِأَحْسَابِنَا الْفَقْرُ
Zenginliğimiz akrabaya karşı haksızlığımızı artırmadı ... fakirlik de asaletimize leke sürmedi
(الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ) ابْتِدَاءُ خِطَابٍ، وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي الذَّمِّ والتوبيخ وإعادة لتعظيم الأم وَتَفْخِيمِهِ. وَلَمَّا قَالُوا: مَنِ اتَّبَعَ شُعَيْبًا خَاسِرٌ قَالَ اللَّهُ الْخَاسِرُونَ هُمُ الَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ. (فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ) أَيْ أَحْزَنُ. أَسَيْتُ عَلَى الشَّيْءِ آسَى (أَسًى)، وَأَنَا آس.
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ } “Şuayb'ı yalanlayanlar; asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu!” buyruğu sözün başlangıcıdır; yerme ve azarlamada mübalağa olup işi büyütmek ve azametini göstermek için bir tekrardır. Onlar: “Şuayb'a uyan hüsrana uğrar” deyince, Allah asıl hüsrana uğrayanların bu sözü söyleyenler olduğunu bildirmiştir. { فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ } “Artık inkârcı bir topluluğa nasıl acırım?” yani nasıl kederlenirim? Bir şeye üzüldüğünde “Aseytü ale'ş-şey'i âsâ esen ve ene âsin” denir.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٩٤ الى ٩٥]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 94-95]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥) } “Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki, halkı yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıyla yakalamış olmayalım. Sonra kötülüğün (sıkıntının) yerini iyilikle (bollukla) değiştirdik; nihayet çoğaldılar ve: 'Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu' dediler. Biz de onları hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakalayıverdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ) فِيهِ إِضْمَارٌ، وَهُوَ فَكَذَّبَ أَهْلُهَا. إِلَّا أَخَذْنَاهُمْ. (بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ) تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. (ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ) أَيْ أَبْدَلْنَاهُمْ بِالْجَدْبِ خِصْبًا. حَتَّى عَفَوْا أَيْ كَثُرُوا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَثُرَتْ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ. وَعَفَا: مِنَ الْأَضْدَادِ: عَفَا: كَثُرَ. وَعَفَا: دَرَسَ. أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ أَخَذَهُمْ بِالشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ فَلَمْ يَزْدَجِرُوا وَلَمْ يَشْكُرُوا. وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَنَحْنُ مِثْلُهُمْ. فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً أَيْ فَجْأَةً ليكون أكثر حسرة.
Yüce Allah’ın: { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ } “Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki...” buyruğunda bir takdir (iżmâr) bulunmaktadır; o da: “...halkı onu yalanladı da...” [takdirindedir]. [Cümlenin devamı]: “...onları mutlaka yakalamışızdır” ({ إِلَّا أَخَذْنَاهُمْ }) şeklindedir. { بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ } “...yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntı ile [yakaladık]” buyruğuna dair açıklama daha önce geçmişti. { ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ } “Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik” yani onlara kıtlık yerine bolluk verdik. { حَتَّى عَفَوْا } “Nihayet çoğaldılar”; İbn Abbâs’tan [böyle rivayet edilmiştir]. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Malları ve evlatları çoğaldı. Afâ (عَفَا) kelimesi ezdâddandır (zıt anlamlı kelimelerdendir): Afâ (عَفَا), çoğaldı anlamına geldiği gibi; afâ (عَفَا), silinip yok oldu anlamına da gelir. Yüce Allah onları hem darlıkla hem de bollukla yokladığını (yakaladığını), fakat onların ne [kötülükten] vazgeçtiklerini ne de şükrettiklerini bildirmektedir. { وَقالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ } “Ve dediler ki: ‘Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu’” yani biz de onlar gibiyiz [bu hayatın tabii akışıdır dediler]. { فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً } “Bunun üzerine onları ansızın yakaladık” yani pişmanlık ve hasretleri daha büyük olsun diye apansızın [yakalayıverdik].
[سورة الأعراف (٧): آية ٩٦]
[A'râf Suresi (7): Ayet 96]
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦)
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) } “Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, biz de kazandıkları sebebiyle onları yakaladık.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى) يُقَالُ لِلْمَدِينَةِ قَرْيَةٌ لِاجْتِمَاعِ النَّاسِ فِيهَا. مِنْ قَرَيْتُ الْمَاءَ إِذَا جَمَعْتُهُ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى»
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى } “Eğer o memleketlerin halkı” buyruğunda geçen şehre “karye” denilmesi, insanların orada toplanmasından dolayıdır. Bu da suyu topladığında söylenen “karaytü'l-mâe” ifadesinden gelir. Bu husus Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti «...»
. (آمَنُوا) أَيْ صَدَّقُوا. (وَاتَّقَوْا) أَيِ الشِّرْكَ. (لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ) يَعْنِي الْمَطَرَ وَالنَّبَاتَ. وَهَذَا فِي أَقْوَامٍ عَلَى الْخُصُوصِ جَرَى ذِكْرُهُمْ. إِذْ قَدْ يُمْتَحَنُ الْمُؤْمِنُونَ بِضِيقِ الْعَيْشِ وَيَكُونُ تَكْفِيرًا لِذُنُوبِهِمْ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ" اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً. يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً " وَعَنْ هُودٍ" ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً ". فَوَعَدَهُمُ الْمَطَرَ وَالْخِصْبَ عَلَى التَّخْصِيصِ. يَدُلُّ عَلَيْهِ (وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ) أَيْ كذبوا الرسل. والمؤمنون صدقوا ولم يكذبوا.
«...». { آمَنُوا } “iman edip” yani tasdik edip. { وَاتَّقَوْا } “sakınsalardı” yani şirkten sakınsalardı. { لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık” yani yağmur ve bitkileri [açardık]. Bu durum, zikri geçen belirli topluluklar hakkındadır. Zira müminler bazen geçim darlığı ile imtihan edilirler ve bu onların günahlarına kefaret olur. Görmez misin ki Yüce Allah Nûh'tan haber verirken onun kavmine şöyle dediğini bildirmektedir: { اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً. يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır. Üzerinize gökten bol bol yağmur yağdırsın”. Hûd'dan haber verirken de: { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “Sonra O'na tevbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin” buyurduğunu bildirmektedir. Böylece onlara yağmur ve bolluğu özel olarak vaad etmiştir. Buna: { وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “fakat yalanladılar, biz de kazandıkları sebebiyle onları yakaladık” buyruğu delalet etmektedir; yani peygamberleri yalanladılar. Müminler ise tasdik ettiler ve yalanlamadılar.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 97-98]
أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨)
{ أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) } “Acaba o memleketlerin halkı, geceleyin uyurlarken kendilerine azabımızın gelmesinden emin mi oldular? Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti oynayıp eğlenirlerken kendilerine azabımızın gelmesinden emin mi oldular?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى) الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءِ لِلْعَطْفِ. نَظِيرُهُ:" أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ ". وَالْمُرَادُ بِالْقُرَى مَكَّةُ وَمَا حَوْلَهَا، لِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا مُحَمَّدًا ﷺ وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْقُرَى. (أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا) أَيْ عَذَابُنَا. (بَياتاً) أَيْ لَيْلًا (وَهُمْ نائِمُونَ) (أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا) قَرَأَهُ الْحَرَمِيَّانِ وَابْنُ عَامِرٍ بِإِسْكَانِ الْوَاوِ لِلْعَطْفِ، عَلَى مَعْنَى الْإِبَاحَةِ، مِثْلَ" وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً ". جَالِسْ الْحَسَنَ أَوِ ابْنَ سِيرِينَ. وَالْمَعْنَى: أَوْ أَمِنُوا هَذِهِ الضُّرُوبَ مِنَ الْعُقُوبَاتِ. أَيْ إِنْ أَمِنْتُمْ ضَرْبًا مِنْهَا لَمْ تأمنوا الآخر.
Yüce Allah’ın: (أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى) { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } “Acaba o memleketlerin halkı emin mi oldular?” buyruğundaki istifham inkâr içindir; fâ harfi ise atıf içindir. Bunun benzeri: { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ } “Yoksa onlar cahiliye hükmünü mü [istiyorlar]?” ayetidir. “el-Kurâ” (memleketler/şehirler) ile kastedilen Mekke ve çevresidir; çünkü onlar Muhammed’i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamışlardı. Bunun bütün memleketler hakkında genel olduğu da söylenmiştir. (أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا) “Kendilerine azabımızın gelmesinden” yani azabımızın [gelmesinden]. (بَياتاً) “Geceleyin” yani gece vakti (وَهُمْ نائِمُونَ) “onlar uyurlarken”. (أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا) ayetini Haremeyn kurrâsı [Nâfi‘ ve İbn Kesîr] ile İbn Âmir, mubahlık bildirme manasında atıf için vâv harfinin sükûnu ile [“Ev emine”] okumuşlardır; tıpkı: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } “Onlardan hiçbir günahkâra veya hiçbir nanköre itaat etme!” ayetinde ve “Hasan veya İbn Sîrîn ile oturup sohbet et” sözünde olduğu gibi. Bunun anlamı şudur: Yoksa bu ceza türlerinden emin mi oldular? Yani bunlardan bir türünden emin olsanız dahi diğerinden emin olamazsınız.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" أَوْ" لِأَحَدِ الشَّيْئَيْنِ، كَقَوْلِكَ: ضَرَبْتُ زَيْدًا أَوْ عَمْرًا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا بِهَمْزَةٍ بَعْدَهَا. جَعَلَهَا وَاوَ الْعَطْفِ دَخَلَتْ عَلَيْهَا ألف الاستفهام، نظيره" أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً ". ومعنى (ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ) أَيْ وَهُمْ فِيمَا لَا يُجْدِي عَلَيْهِمْ، يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ كَانَ فِيمَا يَضُرُّهُ ولا يجدي عليه لاعب، ذكر النَّحَّاسُ. وَفِي الصِّحَاحِ. اللَّعِبُ مَعْرُوفٌ، وَاللِّعْبُ مِثْلُهُ. وَقَدْ لَعِبَ يَلْعَبُ. وَتَلَعَّبَ: (لَعِبَ) مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى. وَرَجُلٌ تِلْعَابَةٌ: كَثِيرُ اللَّعِبِ، وَالتَّلْعَابُ (بِالْفَتْحِ) المصدر. وجارية لعوب.
“Ev” edatının, “Zeyd'e yahut Amr'a vurdum” demen gibi iki şeyden biri için olması da caizdir. Geri kalan kurrâ ise bunu, ardından gelen bir hemze ile birlikte fetha ile [“eve emine”] okumuşlardır. Onu, başına istifham hemzesi girmiş bir atıf vâvı kılmışlardır. Bunun benzeri: { أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً } “Ne zaman bir antlaşma yaptılarsa... öyle değil mi?” ayetidir. { ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ } “kuşluk vakti oynayıp eğlenirlerken” ifadesinin anlamı ise, kendilerine hiçbir fayda sağlamayan bir işle meşgul olurlarken demektir. Kendisine zarar veren ve fayda sağlamayan bir işle meşgul olan herkese “oynayan/lâib” denir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: “el-La'b” bilinmektedir, “el-li'b” de onun gibidir. “Le'ibe yel'abu” denir. “Tele''abe” ise art arda oynamak demektir. “Racülün til'âbetün”, çok oyun oynayan adam; fetha ile “et-tel'âb” ise mastardır. “Câriyetün le'ûb” [ise oynak/neşeli cariye demektir].
[سورة الأعراف (٧): آية ٩٩]
[A'râf Suresi (7): Ayet 99]
أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩)
{ أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩) } “Allah'ın tuzağından emin mi oldular? Ziyan edenler topluluğundan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ) أَيْ عَذَابَهُ وَجَزَاءَهُ عَلَى مَكْرِهِمْ. وَقِيلَ: مكره استدراجه بالنعمة والصحة.
Yüce Allah'ın: { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağından emin mi oldular?” buyruğu, yani O'nun azabından ve onların hilelerine vereceği cezadan [emin mi oldular?] demektir. Allah'ın mekrinin (tuzağının), nimet ve sağlık vererek onları istidrâca uğratması (derece derece azaba yaklaştırması) olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٠٠]
[A'râf Suresi (7): Ayet 100]
أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠)
{ أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne mirasçı olanlara belli olmadı mı ki, eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık? Biz onların kalplerini mühürleriz de artık işitmezler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَهْدِ) أَيْ يُبَيَّنْ. (لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ) يريد كفار مكة ومن حولهم. (أَصَبْناهُمْ) أي أخذناهم (بذنبهم) أَيْ بِكُفْرِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ. (وَنَطْبَعُ) أَيْ وَنَحْنُ نَطْبَعُ، فَهُوَ مُسْتَأْنَفٌ. وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَصَبْنَا، نصيبهم ونطبع، فوقع الماضي موقع المستقبل.
Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَهْدِ } “belli olmadı mı / açıklanmadı mı”. { لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ } “yeryüzüne mirasçı olanlara” buyruğu ile Mekke kâfirlerini ve çevrelerindekileri kastetmektedir. { أَصَبْناهُمْ } yani onları yakalardık, { بِذُنُوبِهِمْ } “günahları yüzünden” yani küfürleri ve yalanlamaları sebebiyle. { وَنَطْبَعُ } “ve mühürleriz” yani “biz mühürleriz” demektir ve müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Bunun { أَصَبْناهُمْ } “cezalandırırdık” fiiline matuf olduğu da söylenmiştir; yani onları cezalandırırız ve mühürleriz; böylece geçmiş zaman kipi gelecek zaman yerine kullanılmıştır.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٠١]
[A'râf Suresi (7): Ayet 101]
تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١)
{ تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } “İşte o memleketler! Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun ki peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişlerdi. Fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi. İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler.” (101)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (تِلْكَ الْقُرى) أَيْ هَذِهِ الْقُرَى الَّتِي أَهْلَكْنَاهَا، وَهِيَ قُرَى نُوحٍ وَعَادٍ وَلُوطٍ وَهُودٍ وَشُعَيْبٍ الْمُتَقَدِّمَةُ الذِّكْرِ. (نَقُصُّ) أَيْ نَتْلُو. (عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها) أَيْ مِنْ أَخْبَارِهَا. وَهِيَ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﵇ وَالْمُسْلِمِينَ. (فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا) أَيْ فَمَا كَانَ أُولَئِكَ الْكُفَّارُ لِيُؤْمِنُوا بعد هلاكهم لأحييناهم، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. نَظِيرُهُ" وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالرَّبِيعُ: كَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالرُّسُلِ. (بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) يُرِيدُ يَوْمَ الْمِيثَاقِ حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ فَآمَنُوا كَرْهًا لَا طَوْعًا. قَالَ السُّدِّيُّ: آمَنُوا يَوْمَ أُخِذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقُ كَرْهًا فَلَمْ يَكُونُوا لِيُؤْمِنُوا الْآنَ حَقِيقَةً. وَقِيلَ: سَأَلُوا الْمُعْجِزَاتِ، فَلَمَّا رَأَوْهَا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلِ رُؤْيَةِ الْمُعْجِزَةِ. نَظِيرُهُ" كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ". (كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ) أَيْ مِثْلَ طَبْعِهِ عَلَى قُلُوبِ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ.
Yüce Allah'ın: { تِلْكَ الْقُرى } “İşte o memleketler!” buyruğu, yani helak ettiğimiz şu memleketlerdir ki bunlar zikri geçen Nûh, Âd, Lût, Hûd ve Şuayb'ın memleketleridir. { نَقُصُّ } “anlatıyoruz” yani okuyoruz, { عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها } “sana onların haberlerinden”. Bu, Peygamber [aleyhisselâm]'a ve Müslümanlara bir tesellidir. { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “inanacak değillerdi” yani o kâfirler helak edildikten sonra onları diriltseydik de inanacak değillerdi; bunu Mücâhid söylemiştir. Benzeri: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا } “Geri gönderilselerdi yine dönerlerdi” ayetidir. İbn Abbâs ve er-Rebî' ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın ilminde, onlardan misak alındığı gün peygamberlere inanmayacakları [zaten] vardı. { بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ } “daha önce yalanladıklarına” ifadesiyle, Âdem'in sırtından çıkarıldıklarında gönüllü olarak değil de zoraki iman ettikleri misak gününü kastetmektedir. es-Süddî şöyle demiştir: Onlardan misak alındığı gün zoraki iman etmişlerdi; bu yüzden şimdi hakiki olarak inanacak değillerdi. Bir görüşe göre de: Mucizeler istediler, mucizeleri gördüklerinde ise mucizeyi görmeden önce yalanladıkları şeylere iman edecek değillerdi. Bunun benzeri: { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “İlk defa inanmadıkları gibi” ayetidir. { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } “İşte Allah kâfirlerin kalplerini böyle mühürler” buyruğu, yani adı geçen bu kimselerin kalplerini mühürlediği gibi, Allah Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i inkâr eden kâfirlerin kalplerini de böyle mühürler.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٠٢]
[A'râf Suresi (7): Ayet 102]
وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢)
{ وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢) } “Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulmadık; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış (fâsık) kimseler bulduk.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ)." مِنْ" زَائِدَةٌ، وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى مَعْنَى الْجِنْسِ، وَلَوْلَا" مِنْ" لَجَازَ أَنْ يُتَوَهَّمَ أَنَّهُ وَاحِدٌ فِي الْمَعْنَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْعَهْدَ الْمَأْخُوذَ عَلَيْهِمْ وَقْتَ الذَّرِّ، وَمَنْ نَقَضَ الْعَهْدَ قِيلَ لَهُ إِنَّهُ لَا عَهْدَ لَهُ، أَيْ كَأَنَّهُ لَمْ يُعْهَدْ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْعَهْدُ الَّذِي عُهِدَ إِلَيْهِمْ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا. وَقِيلَ: أَرَادَ أَنَّ الْكُفَّارَ مُنْقَسِمُونَ، فَالْأَكْثَرُونَ مِنْهُمْ مَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ وَلَا وَفَاءَ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ أَمَانَةٌ مَعَ كُفْرِهِ وَإِنْ قَلُّوا، رُوِيَ عَنْ أبي عبيدة.
Yüce Allah'ın: { وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ } “Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulmadık” buyruğundaki “min” zâidedir ve cins anlamına delalet eder. Eğer “min” olmasaydı mana itibariyle tek bir ahit olduğu zannedilebilirdi. İbn Abbâs der ki: Zürriyet âleminde (elest bezminde) onlardan alınan ahdi kastetmektedir. Ahdi bozan kimse hakkında “onun ahdi yoktur” denilir, yani sanki hiç ahit yapmamış gibidir. el-Hasan şöyle demiştir: Bu ahit, peygamberler vasıtasıyla kendilerine verilen 'sadece Allah'a ibadet edip O'na hiçbir şeyi ortak koşmamaları' ahdidir. Bir görüşe göre de kâfirlerin kısımlara ayrıldığını kastetmiştir: Çoğunluğu emaneti ve vefası olmayan kimselerdir; içlerinde -az da olsalar- kâfir olmakla birlikte emanete riayet edenler de vardır; bu görüş Ebû Ubeyde'den rivayet edilmiştir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٠٣]
[A'râf Suresi (7): Ayet 103]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; fakat onlar o [ayetlere] haksızlık ettiler. Artık bak, o bozguncuların sonu nasıl oldu! (103)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ) أَيْ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ وَلُوطٍ وَشُعَيْبٍ. (مُوسى) أي موسى بن عمران (بِآياتِنا) أي بِمُعْجِزَاتِنَا. (فَظَلَمُوا بِها) أَيْ كَفَرُوا وَلَمْ يُصَدِّقُوا بِالْآيَاتِ. وَالظُّلْمُ: وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. قوله تعالى: (فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ) أَيْ آخِرَ أمرهم.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ } “Sonra onların ardından gönderdik” buyruğu, yani Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb'dan sonra. { مُوسى } yani İmrân oğlu Mûsâ'yı, { بِآياتِنا } yani mucizelerimizle [gönderdik]. { فَظَلَمُوا بِها } “fakat onlar o ayetlere haksızlık ettiler” yani inkâr ettiler ve ayetleri tasdik etmediler. Zulüm, bir şeyi yerine koymamaktır. Yüce Allah'ın: { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bak!” buyruğu ise, işlerinin nihayetinin [nasıl olduğuna bak] demektir.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٠٤ الى ١١٢]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 104-112]
وَقالَ مُوسى يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨)
{ وَقالَ مُوسى يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨) } “Mûsâ dedi ki: 'Ey Firavun! Şüphesiz ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.' 'Allah hakkında gerçekten başkasını söylememek bana bir borçtur. Rabbinizden size apaçık bir delil getirdim; artık İsrailoğullarını benimle beraber gönder.' [Firavun] dedi ki: 'Eğer bir mucize getirdiysen ve doğrulardan isen haydi getir onu.' Bunun üzerine [Mûsâ] asasını attı, bir de baktılar ki o apaçık bir ejderhadır! Elini [koynundan] çıkardı, bir de baktılar ki o, bakanlar için bembeyaz parıldıyor!”
قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢)
{ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) } “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: 'Şüphesiz bu çok bilgili bir büyücüdür.' 'Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. Peki, ne buyurursunuz?' Dediler ki: 'Onu da kardeşini de alıkoy ve şehirlere toplayıcılar gönder.' 'Bütün bilgili büyücüleri sana getirsinler.'”
حَقِيقٌ عَلى أَيْ وَاجِبٌ. وَمَنْ قَرَأَ" عَلَى أَلَّا" فَالْمَعْنَى حَرِيصٌ عَلَى أَلَّا أَقُولَ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" حَقِيقٌ أَلَّا أَقُولَ" بِإِسْقَاطِ" عَلَى". وَقِيلَ:" عَلى " بِمَعْنَى الْبَاءِ، أَيْ حَقِيقٌ بِأَلَّا أَقُولَ. وَكَذَا فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَالْأَعْمَشِ" بِأَلَّا أَقُولَ". كَمَا تَقُولُ: رَمَيْتُ بِالْقَوْسِ وَعَلَى الْقَوْسِ. فَ" حَقِيقٌ" على هذا بمعنى محقوق. ومعنى" فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ" أَيْ خَلِّهِمْ. وَكَانَ يَسْتَعْمِلُهُمْ فِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ. (فَأَلْقى عَصاهُ) يُسْتَعْمَلُ فِي الْأَجْسَامِ وَالْمَعَانِي. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالثُّعْبَانُ: الْحَيَّةُ الضخم الذكر، وهو أعظم الحيات. (مبين)
{ حَقِيقٌ عَلَى } yani vaciptir [üzerime borçtur]. Kim { عَلَى أَلَّا } şeklinde okursa mana, 'söylememeye pek düşkün ve kararlıyım' demektir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde { عَلَى } [harf-i cerri] düşürülerek { حَقِيقٌ أَلَّا أَقُولَ } şeklindedir. Bir görüşe göre buradaki { عَلَى }, { بِ } (bâ) harf-i cerri manasındadır; yani { حَقِيقٌ بِأَلَّا أَقُولَ } (söylememem bana yaraşır / bana layıktır) demektir. Übeyy ve el-A‘meş’in kıraatinde de { بِأَلَّا أَقُولَ } şeklinde böyledir. Nitekim [Arapçada]: رَمَيْتُ بِالْقَوْسِ وَعَلَى الْقَوْسِ (Yay ile / yay üzerinden ok attım) denilir. Buna göre { حَقِيقٌ } (hakîk) kelimesi, 'mahkûk' (layık kılınmış, hak kazanmış) manasındadır. { فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarını benimle beraber gönder” ifadesinin manası ise 'onları serbest bırak' demektir. Çünkü [Firavun] onları ağır işlerde çalıştırıyordu. { فَأَلْقى عَصاهُ } “Bunun üzerine asasını attı” [ifadesindeki ilkâ/atma fiili], hem somut cisimler hem de soyut manalar için kullanılır. Bu husus daha önce geçmişti. es-Su‘bân (الثُّعْبَانُ): İri, erkek yılandır ki yılanların en büyüğüdür. { مُبِينٌ } [ise]...
" أَيْ حَيَّةٌ لَا لَبْسَ فِيهَا. (وَنَزَعَ يَدَهُ) أَيْ أَخْرَجَهَا وَأَظْهَرَهَا. قِيلَ: مِنْ جَيْبِهِ أَوْ مِنْ جَنَاحِهِ كَمَا فِي التَّنْزِيلِ (وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ) أَيْ مِنْ غَيْرِ بَرَصٍ. وَكَانَ مُوسَى أَسْمَرَ شَدِيدَ السُّمْرَةِ، ثُمَّ أَعَادَ يَدَهُ إِلَى جَيْبِهِ فَعَادَتْ إِلَى لَوْنِهَا الْأَوَّلِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كان ليده نور ساطع يضئ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. وَقِيلَ: كَانَتْ تَخْرُجُ يَدُهُ بَيْضَاءَ كَالثَّلْجِ تَلُوحُ، فَإِذَا رَدَّهَا عَادَتْ إِلَى مِثْلِ سَائِرِ بَدَنِهِ. وَمَعْنَى (عَلِيمٌ) أَيْ بِالسِّحْرِ. (مِنْ أَرْضِكُمْ) أَيْ مِنْ مُلْكِكُمْ مَعَاشِرَ القبط، بتقديمه بني إسرائيل عليكم. (فَماذا تَأْمُرُونَ) أَيْ قَالَ فِرْعَوْنُ: فَمَاذَا تَأْمُرُونَ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَأِ، أَيْ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ وَحْدَهُ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ. كَمَا يُخَاطَبُ الْجَبَّارُونَ وَالرُّؤَسَاءُ: مَا تَرَوْنَ فِي كَذَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَالُوا لَهُ وَلِأَصْحَابِهِ. وَ" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، عَلَى أَنَّ" ذَا" بِمَعْنَى الَّذِي. وَفِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، عَلَى أَنَّ" مَا" وَ" ذَا" شي وَاحِدٌ. (قالُوا أَرْجِهْ) قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٌ والكسائي بغير حمزة، إِلَّا أَنَّ وَرْشًا وَالْكِسَائِيَّ أَشْبَعَا كَسْرَةَ الْهَاءِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ وَالْهَاءُ مَضْمُومَةٌ. وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: أَرْجَأْتُهُ وَأَرْجَيْتُهُ، أَيْ أَخَّرْتُهُ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَهِشَامٌ، إِلَّا أَنَّهُمْ أَشْبَعُوا ضَمَّةَ الْهَاءِ. وَقَرَأَ سَائِرُ أَهْلِ الْكُوفَةِ" أَرْجِهْ" بِإِسْكَانِ الْهَاءِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ لُغَةٌ لِلْعَرَبِ، يَقِفُونَ عَلَى الْهَاءِ الْمُكَنَّى عَنْهَا فِي الْوَصْلِ إِذَا تَحَرَّكَ مَا قَبْلَهَا، وَكَذَا هَذِهْ طَلْحَةُ قَدْ أَقْبَلَتْ. وَأَنْكَرَ الْبَصْرِيُّونَ هَذَا. قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَى" أَرْجِهْ" احْبِسْهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخِّرْهُ. وَقِيلَ:" أَرْجِهْ" مَأْخُوذٌ مِنْ رَجَا يَرْجُو، أَيْ أَطْمِعْهُ وَدَعْهُ يَرْجُو، حَكَاهُ النَّحَّاسُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ. وَكَسْرُ الْهَاءِ عَلَى الْإِتْبَاعِ. وَيَجُوزُ ضَمُّهَا عَلَى الْأَصْلِ. وَإِسْكَانُهَا لَحْنٌ لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي شُذُوذٍ مِنَ الشِّعْرِ. (وَأَخاهُ) عَطْفٌ عَلَى الْهَاءِ. (حاشِرِينَ) نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. (يَأْتُوكَ) جَزْمٌ، لِأَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ وَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ النُّونُ. قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا" بِكُلِّ سَحَّارٍ" وَقَرَأَ سَائِرُ النَّاسِ" ساحِرٍ" وهما متقاربان، إلا أفعالا أشد مبالغة.
Yani kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan apaçık bir yılandır. { وَنَزَعَ يَدَهُ } “Elini çekip çıkardı” yani onu çıkarıp gösterdi. Kur'an'da yer alan: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } “Elini koynuna sok, kusursuz olarak bembeyaz çıksın” ayetinde olduğu gibi, yakasından (koynundan) veya koltuğunun altından [çıkardı] denilmiştir. Yani [elinde] hiçbir alacalık (abraşlık/sedef hastalığı) olmaksızın [çıkardı]. Mûsâ oldukça esmer tenli bir kimseydi; sonra elini tekrar koynuna soktu ve eli ilk rengine döndü. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Onun elinin, yer ile gök arasını aydınlatan parıltılı bir nuru vardı.' Şöyle de denilmiştir: 'Eli kar gibi parıldayarak bembeyaz çıkar, geri soktuğunda ise bedeninin diğer kısımlarının rengine dönerdi.' { عَلِيمٌ } “Çok bilgili” kelimesinin anlamı, sihir ilminde çok bilgili demektir. { مِنْ أَرْضِكُمْ } “Sizi yurdunuzdan” yani ey Kıptîler topluluğu, İsrâiloğullarını size üstün kılmak suretiyle sizin mülkünüzden/hâkimiyetinizden [çıkarmak istiyor]. { فَماذا تَأْمُرُونَ } “Peki, ne buyurursunuz?” yani Firavun: 'Peki ne buyurursunuz / ne emredersiniz?' dedi. Bir görüşe göre bu, ileri gelenlerin sözüdür; yani sadece Firavun'a: 'Peki siz ne buyurursunuz?' demişlerdir. Nitekim zorbalara ve önderlere: 'Bu hususta ne görüştesiniz?' diye [çoğul kipiyle] hitap edilir. [İleri gelenlerin] bunu Firavun'a ve yanındakilere hitaben söylemiş olmaları da mümkündür. Buradaki 'mâ' (مَا), 'zâ' (ذَا) kelimesinin ellezî (الَّذِي) anlamında kabul edilmesiyle ref' mahallindedir; 'mâ' ve 'zâ' kelimelerinin tek bir kelime kabul edilmesiyle de nasb mahallindedir. { قالُوا أَرْجِهْ } “Dediler ki: Onu alıkoy”; Medineliler, Âsım ve el-Kisâî hemzesiz okumuşlardır; ancak Verş ve el-Kisâî he (ـه) harfinin kesresini uzatarak (işbâ' ile) okumuşlardır. Ebû Amr ise sâkin bir hemze ve ötreli bir he ile [erci'hu şeklinde] okumuştur. Bunlar iki ayrı lehçedir; erteledim/geciktirdim anlamında 'erce'tuhû' (أَرْجَأْتُهُ) ve 'erceytuhû' (أَرْجَيْتُهُ) denilir. İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve Hişâm da bu şekilde okumuşlar, ancak he'nin dammesini uzatmışlardır. Kûfelilerin geri kalanı ise he'nin sükûnu ile 'ercih' (أَرْجِهْ) şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Bu, Araplara ait bir lehçedir; kendisinden önceki harf harekeli olduğunda vasıl halinde zamir he'si üzerinde vakıf yaparlar (cezimli okurlar). Nitekim hazih Talhatü kad akbelet (هَذِهْ طَلْحَةُ قَدْ أَقْبَلَتْ) örneğinde de böyledir.' Basralılar ise bunu kabul etmemiştir. Katâde şöyle demiştir: ''Ercih' ifadesinin anlamı, onu hapset demektir.' İbn Abbâs ise: 'Onu ertele/geciktir' demiştir. 'Ercih' kelimesinin recâ-yercû (رَجَا - يَرْجُو) fiilinden geldiği, yani 'ona umut ver ve onu umut içinde bırak' anlamına geldiği de söylenmiştir; bunu en-Nehhâs, Muhammed b. Yezîd'den nakletmiştir. He'nin kesresi, kendinden öncekine uyum (ittibâ') sebebiyledir. Asla uygun olarak ötreli okunması da caizdir. He'nin sâkin okunması ise bir dil kusurudur (lahndır); şiirdeki şâz kullanımlar dışında caiz olmaz. { وَأَخاهُ } “Ve kardeşini” ifadesi he (ـه) zamirine ma'tûftur. { حاشِرِينَ } “Toplayıcılar” kelimesi hâl olarak mansûbdur. { يَأْتُوكَ } “Sana getirsinler” kelimesi emir fiilinin cevabı olduğu için meczûmdur; bu sebeple sonundaki nûn harfi düşmüştür. Âsım dışındaki Kûfeliler { بِكُلِّ سَحَّارٍ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise { ساحِرٍ } şeklinde okumuşlardır. Bu iki kelimenin anlamı birbirine yakındır; şu kadar var ki fa''âl (فَعَّال) vezni mübalağa bakımından daha güçlüdür.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١١٣ الى ١١٤]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 113-114]
وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤)
{ وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) } “Büyücüler Firavun'a gelip dediler ki: 'Eğer galip gelenler biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?' [Firavun]: 'Evet, üstelik siz kesinlikle [bana] en yakın olanlardan olacaksınız' dedi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ) وَحُذِفَ ذِكْرُ الْإِرْسَالِ لِعِلْمِ السَّامِعِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا، مَعَ كُلِّ نَقِيبٍ عِشْرُونَ عَرِيفًا، تَحْتَ يَدَيْ كُلِّ عَرِيفٍ أَلْفُ سَاحِرٍ. وَكَانَ رَئِيسَهُمْ شَمْعُونُ فِي قَوْلِ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانُوا تِسْعَمِائَةٍ مِنَ الْعَرِيشِ وَالْفَيُّومِ وَالْإِسْكَنْدَرِيَّةِ أَثْلَاثًا. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانُوا خَمْسَةَ عَشَرَ أَلْفَ سَاحِرٍ، وَرُوِيَ عَنْ وَهْبٍ. وَقِيلَ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْكَدِرِ: ثَمَانِينَ أَلْفًا. وَقِيلَ: أَرْبَعَةَ عَشَرَ أَلْفًا. وَقِيلَ: كَانُوا ثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ سَاحِرٍ مِنَ الرِّيفِ، وَثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ سَاحِرٍ مِنَ الصَّعِيدِ، وَثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ سَاحِرٍ مِنَ الْفَيُّومِ وَمَا وَالَاهَا. وَقِيلَ: كَانُوا سَبْعِينَ رَجُلًا. وَقِيلَ: ثَلَاثَةً وَسَبْعِينَ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَكَانَ مَعَهُمْ فِيمَا رُوِيَ حِبَالٌ وَعِصِيٌّ يَحْمِلُهَا ثَلَاثُمِائَةِ بَعِيرٍ. فَالْتَقَمَتِ الْحَيَّةُ ذَلِكَ كُلَّهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: كَانَتْ إِذَا فَتَحَتْ فَاهَا صَارَ شِدْقُهَا ثَمَانِينَ ذِرَاعًا، وَاضِعَةً فَكَّهَا الْأَسْفَلَ عَلَى الْأَرْضِ، وَفَكَّهَا الْأَعْلَى عَلَى سُورِ الْقَصْرِ. وَقِيلَ: كَانَ سِعَةُ فَمِهَا أَرْبَعِينَ ذِرَاعًا، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَقَصَدَتْ فِرْعَوْنَ لِتَبْتَلِعَهُ، فَوَثَبَ مِنْ سَرِيرِهِ فَهَرَبَ مِنْهَا وَاسْتَغَاثَ بِمُوسَى، فَأَخَذَهَا فَإِذَا هِيَ عَصًا كَمَا كَانَتْ. قَالَ وَهْبٌ: مَاتَ مِنْ خَوْفِ الْعَصَا خَمْسَةٌ وعشرون ألفا. (قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَإِنَّ لَنا لَأَجْراً) أَيْ جَائِزَةً وَمَالًا. وَلَمْ يَقُلْ فَقَالُوا بِالْفَاءِ، لِأَنَّهُ أَرَادَ لَمَّا جَاءُوا قَالُوا. وقرى" إِنَّ لَنَا" عَلَى الْخَبَرِ. وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ. أَلْزَمُوا فِرْعَوْنَ أَنْ يَجْعَلَ لَهُمْ مالا إن غلبوا. فقال لهم فرعون: (نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ) أَيْ لَمِنْ أَهْلِ الْمَنْزِلَةِ الرَّفِيعَةِ لَدَيْنَا، فَزَادَهُمْ عَلَى مَا طَلَبُوا. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ إِنَّمَا قَطَعُوا ذَلِكَ لِأَنْفُسِهِمْ فِي حُكْمِهِمْ إِنْ غَلَبُوا. أَيْ قَالُوا: يَجِبُ لَنَا الْأَجْرُ إِنْ غَلَبْنَا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالِاسْتِفْهَامِ عَلَى جِهَةِ الِاسْتِخْبَارِ. اسْتَخْبَرُوا فِرْعَوْنَ: هَلْ يَجْعَلُ لَهُمْ أَجْرًا إِنْ غَلَبُوا أَوْ لَا، فَلَمْ يَقْطَعُوا عَلَى فِرْعَوْنَ بِذَلِكَ، إِنَّمَا اسْتَخْبَرُوهُ هَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ، فَقَالَ لَهُمْ" نَعَمْ" لَكُمُ الْأَجْرُ وَالْقُرْبُ إن غلبتم.
Yüce Allah'ın: { وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ } “Büyücüler Firavun'a geldiler” buyruğunda, dinleyenin bildiği varsayılarak elçi gönderme zikredilmemiştir. İbn Abdilhakem der ki: On iki nakip (önder) idiler, her nakibin yanında yirmi arif (çavuş), her arifin idaresinde de bin büyücü vardı. Mukâtil b. Süleymân'ın görüşüne göre reisleri Şem'ûn idi. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: Arîş, Feyyûm ve İskenderiye'den eşit üç pay hâlinde toplam dokuz yüz kişi idiler. İbn İshâk der ki: On beş bin büyücü idiler; bu Vehb'den de rivayet edilmiştir. On iki bin kişi oldukları da söylenmiştir. İbnü'l-Münkedir seksen bin kişi olduklarını söylemiştir. On dört bin kişi oldukları da söylenmiştir. Taşradan üç yüz bin büyücü, Yukarı Mısır'dan (Saîd) üç yüz bin büyücü, Feyyûm ve çevresinden üç yüz bin büyücü oldukları da söylenmiştir. Yetmiş kişi oldukları da söylenmiştir; yetmiş üç kişi oldukları da söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Rivayet edildiğine göre yanlarında üç yüz devenin taşıdığı ipler ve sopalar vardı. Yılan bunların hepsini yuttu. İbn Abbâs ve es-Süddî şöyle demiştir: Ağzını açtığında çenesi seksen arşın oluyordu; alt çenesini yere, üst çenesini ise sarayın suruna dayamıştı. Ağzının genişliğinin kırk arşın olduğu da söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Firavun'u yutmak için ona yöneldi; bunun üzerine Firavun tahtından fırlayıp ondan kaçtı ve Mûsâ'dan yardım istedi. Mûsâ asayı tutunca yine önceki gibi asa oluverdi. Vehb der ki: Asanın korkusundan yirmi beş bin kişi öldü. { قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَإِنَّ لَنا لَأَجْراً } “Firavun'a dediler ki: 'Bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?'” yani ödül ve mal. Başına fâ harfi getirilerek “fekālû” denilmemiştir; çünkü kasıt “geldiklerinde dediler ki” demektir. { إِنَّ لَنا } şeklinde haber cümlesi olarak da okunmuştur. Bu, Nâfi' ve İbn Kesîr'in kıraatidir; galip geldikleri takdirde kendilerine mal vermesini Firavun'a şart koştular. Firavun da onlara: { نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Evet, üstelik siz kesinlikle [bana] en yakın olanlardan olacaksınız” yani katımızda yüksek bir makam sahibi kimselerden olacaksınız, diyerek istediklerinden daha fazlasını vaad etti. Galip geldikleri takdirde bu hükmü kendi lehlerine kesinleştirdikleri de söylenmiştir; yani: 'Eğer galip gelirsek ücret bize vacip olur' dediler. Geri kalanlar ise haber almak amacıyla istifham (soru) ile [“e-inne lenâ”] okumuşlardır. Galip geldikleri takdirde kendilerine bir mükâfat verip vermeyeceğini Firavun'a sordular; bunu Firavun'a kesin bir şart kılmadılar, sadece bunu yapıp yapmayacağını sordular. O da onlara: “Evet, galip gelirseniz size hem mükâfat hem de yakınlık var” dedi.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١١٥ الى ١١٧]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 115-117]
قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧)
{ قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Ya sen at yahut ilk atanlar biz olalım.' [Mûsâ]: 'Siz atın' dedi. Onlar [iplerini ve sopalarını] atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler. Biz de Mûsâ'ya: 'Asanı at!' diye vahyettik. Bir de baktılar ki o, onların uydurduklarını yutup yok ediyor!”
تَأَدَّبُوا مَعَ مُوسَى ﵇ فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ إِيمَانِهِمْ. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عِنْدَ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ، عَلَى مَعْنَى إِمَّا أَنْ تَفْعَلَ الْإِلْقَاءَ. وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Mûsâ [aleyhisselâm]'a karşı edepli davrandılar ve bu onların iman etmelerinin sebebi oldu. el-Kisâî ve el-Ferrâ'ya göre “en” edatı, “ya sen atma işini yaparsın” manasında nasb mahallindedir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
قَالُوا الرُّكُوبَ فَقُلْنَا تِلْكَ عَادَتُنَا
“Binmeyi [tercih edin] dediler; biz de dedik ki: Bu bizim âdetimizdir”
قَالَ أَلْقُوا قَالَ الْفَرَّاءُ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ. وَالْمَعْنَى: قَالَ لَهُمْ مُوسَى إِنَّكُمْ لَنْ تَغْلِبُوا رَبَّكُمْ وَلَنْ تُبْطِلُوا آيَاتِهِ. وَهَذَا مِنْ مُعْجِزِ الْقُرْآنِ الَّذِي لَا يَأْتِي مِثْلُهُ فِي كَلَامِ النَّاسِ، وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ. يَأْتِي اللَّفْظُ الْيَسِيرُ بِجَمْعِ الْمَعَانِي الْكَثِيرَةِ. وَقِيلَ: هُوَ تهديد. أي ابتدءوا بِالْإِلْقَاءِ، فَسَتَرَوْنَ مَا يَحِلُّ بِكُمْ مِنَ الِافْتِضَاحِ، إذا لَا يَجُوزُ عَلَى مُوسَى أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالسِّحْرِ. وَقِيلَ: أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ لِيُبَيِّنَ كَذِبَهُمْ وَتَمْوِيهَهُمْ. (فَلَمَّا أَلْقَوْا) أَيِ الْحِبَالَ وَالْعِصِيَّ (سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ) أَيْ خَيَّلُوا لَهُمْ وَقَلَبُوهَا عَنْ صِحَّةِ إِدْرَاكِهَا، بِمَا يُتَخَيَّلُ مِنَ التَّمْوِيهِ الَّذِي جَرَى مَجْرَى الشَّعْوَذَةِ وَخِفَّةِ الْيَدِ. كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ بَيَانُهُ. وَمَعْنَى (عَظِيمٍ) أَيْ عِنْدَهُمْ، لِأَنَّهُ كَانَ كَثِيرًا وَلَيْسَ بِعَظِيمٍ عَلَى الْحَقِيقَةِ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ الِاجْتِمَاعُ بِالْإِسْكَنْدَرِيَّةِ فَبَلَغَ ذَنَبُ الْحَيَّةِ وَرَاءَ الْبُحَيْرَةِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: وَفَتَحَتْ فَاهَا فَجَعَلَتْ تَلْقَفُ- أَيْ تَلْتَقِمُ- مَا أَلْقَوْا مِنْ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ. وَقِيلَ: كَانَ مَا أَلْقَوْا حِبَالًا مِنْ أَدَمٍ فِيهَا زِئْبَقٌ فَتَحَرَّكَتْ وَقَالُوا هَذِهِ حَيَّاتٌ. وَقَرَأَ حَفْصٌ" تَلْقَفُ" بِإِسْكَانِ اللَّامِ وَالتَّخْفِيفِ. جَعَلَهُ مُسْتَقْبَلَ لَقِفَ يَلْقَفُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ" تِلْقَفُ" لِأَنَّهُ مِنْ لَقِفَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ وَفَتْحِ اللَّامِ، وَجَعَلُوهُ مُسْتَقْبَلَ تَلَقَّفُ، فَهِيَ تَتَلَقَّفُ. يُقَالُ: لَقِفْتُ الشَّيْءَ وَتَلَقَّفْتُهُ إِذَا أخذته أو بلعته. تلقف وتلقم
{ قَالَ أَلْقُوا } “[Mûsâ], 'Siz atın' dedi.” el-Ferrâ şöyle demiştir: Sözde bir hazif (düşürülmüş ifade) vardır. Manası şudur: Mûsâ onlara, “Siz Rabbinize asla galip gelemezsiniz ve O'nun ayetlerini asla boşa çıkaramazsınız” dedi. Bu da Kur'an'ın, insanların sözünde bir benzeri bulunmayan ve insanların güç yetiremeyeceği mucizelerindendir; az bir lafız pek çok manayı bünyesinde toplar. Bunun bir tehdit olduğu da söylenmiştir. Yani “Önce siz atmaya başlayın; başınıza ne tür bir rezilliğin geleceğini pek yakında göreceksiniz” [demektir]. Zira Mûsâ'nın onlara sihri emretmesi caiz değildir. Yalanlarını ve hilelerini açığa çıkarmak amacıyla bunu onlara emrettiği de söylenmiştir. (فَلَمَّا أَلْقَوْا) “[İplerini ve değneklerini] atınca”, yani ipleri ve değnekleri [attıklarında], (سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ) “insanların gözlerini büyülediler”; yani gözbağcılık ve el çabukluğu türünden bir aldatmaca ve vehim ile insanlara öyle gösterdiler ve gözlerini doğru algılamaktan saptırdılar. Nitekim daha önce el-Bakara [suresinde] bunun açıklaması geçmişti. (عَظِيمٍ) “Büyük” kelimesinin anlamı ise onların nezdinde [büyük] demektir; çünkü çok fazlaydı, yoksa hakikatte büyük değildi. İbn Zeyd şöyle demiştir: Toplanma İskenderiye'de idi; yılanın kuyruğu gölün arkasına kadar ulaştı. Bir başkası ise şöyle demiştir: [Asa] ağzını açtı ve onların attıkları ipleri ile değneklerini yakalayıp yutmaya —yani lokma lokma yutmaya— başladı. Attıkları şeylerin içinde cıva bulunan deriden ipler olduğu, [cıva ısınıp] hareket edince “Bunlar yılanlardır” dedikleri de söylenmiştir. Hafs, lâm harfinin sükûnu ve şeddesiz olarak “telkafu” (تَلْقَفُ) şeklinde okumuştur; bunu “lekıfe-yelkafu” (لَقِفَ يَلْقَفُ) fiilinin muzarisi yapmıştır. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Lekıfe”den geldiği için bu kıraate göre “tilkafu” (تِلْقَفُ) [şeklinde okunması] da caizdir. Diğer kıraat imamları ise [tâ harfinde] şedde ve lâmın fethasıyla okumuşlar ve bunu “telakkafe” (تَلَقَّفَ) fiilinin muzarisi kılmışlardır ki aslı “tetelakkafu” (تَتَلَقَّفُ) demektir. Bir şeyi yakalayıp aldığında veya yuttuğunda “lekıftu'ş-şey'e ve telakkaftuhu” (لَقِفْتُ الشَّيْءَ وَتَلَقَّفْتُهُ) denir. Telakkaf ve telakkam...
وَتَلْهَمُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَبَلَغَنِي فِي بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ" تَلَقَّمَ" بِالْمِيمِ وَالتَّشْدِيدِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
ve telheme kelimeleri aynı anlamdadır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Bazı kıraatlerde mîm harfi ve şedde ile “telakkame” şeklinde okunduğu bana ulaştı. Şair şöyle demiştir:
أَنْتَ عَصَا مُوسَى الَّتِي لَمْ تَزَلْ ... تَلْقَمُ مَا يَأْفِكُهُ السَّاحِرُ
“Sen, büyücünün uydurduklarını yutup yok etmekten geri durmayan Mûsâ'nın asasısın.”
وَيُرْوَى: تَلَقَّفُ. (مَا يَأْفِكُونَ) أَيْ مَا يَكْذِبُونَ، لِأَنَّهُمْ جَاءُوا بِحِبَالٍ وجعلوا فيها زئبقا حتى، تحركت.
Şiir “telakkafü” şeklinde de rivayet edilmiştir. { مَا يَأْفِكُونَ } “onların uydurduklarını” yani yalan söyledikleri şeyleri; çünkü onlar ipleri getirmiş ve içlerine cıva koymuşlardı, nihayet [hareket etmişti].
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١١٨ الى ١٢٢]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 118-122]
فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢)
{ فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) } “Böylece hak gerçekleşti ve onların yapmış oldukları şeyler boşa çıktı. Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. Büyücüler ise secdeye kapandılar. 'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler; 'Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَوَقَعَ الْحَقُّ) قَالَ مُجَاهِدٌ: فَظَهَرَ الْحَقُّ. (وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ) نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. وَالْفِعْلُ مِنْهُ صَغِرَ يَصْغَرُ صَغَرًا وَصِغَرًا وَصَغَارًا. أَيِ انْقَلَبَ قَوْمُ فِرْعَوْنَ وَفِرْعَوْنُ مَعَهُمْ أَذِلَّاءُ مَقْهُورِينَ مَغْلُوبِينَ. فأما السحرة فقد آمنوا.
Yüce Allah'ın: { فَوَقَعَ الْحَقُّ } “Böylece hak gerçekleşti” buyruğu hakkında Mücâhid: “Hak ortaya çıktı” demiştir. { وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ } “ve küçük düşerek geri döndüler” ifadesindeki [sâğirîn] hâl olarak mansubdur. Bu kelimenin fiili; “sağura yesğuru sağaran ve sığaran ve sağâran” şeklindedir. Yani Firavun'un kavmi ve onlarla birlikte Firavun da zelil, kahredilmiş ve yenilmiş olarak geri döndüler. Büyücülere gelince, onlar iman ettiler.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٢٣ الى ١٢٦]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 123-126]
قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦)
{ قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) } “Firavun dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır; ama yakında bileceksiniz!' 'Elbette ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi mutlaka asacağım!' Dediler ki: 'Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz.' 'Senin bizden intikam almanın tek sebebi, bize geldiğinde Rabbimizin ayetlerine inanmış olmamızdır. Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı Müslümanlar olarak al.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ) إِنْكَارٌ مِنْهُ عَلَيْهِمْ. (إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها) أَيْ جَرَتْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مُوَاطَأَةٌ فِي هَذَا لِتَسْتَوْلُوا عَلَى مِصْرَ، أَيْ كَانَ هَذَا مِنْكُمْ فِي مَدِينَةِ مِصْرَ قَبْلَ أَنْ تَبْرُزُوا إِلَى هذه الصحراء
Yüce Allah'ın: { قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Firavun: 'Ben size izin vermeden önce mi ona iman ettiniz?' dedi” buyruğu, [Firavun'un] onları kınaması ve azarlamasıdır. { إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها } “Şüphesiz bu, ahalisini oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” yani Mısır'a hâkim olmak için bu hususta sizinle onun (Mûsâ'nın) arasında gizli bir anlaşma gerçekleşmiştir; yani bu [tuzak], siz bu sahraya çıkmadan önce Mısır şehrinde aranızda kararlaştırılmıştı.
(فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) تهديدا لَهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ فِرْعَوْنُ أَوَّلَ مَنْ صَلَبَ، وَقَطَعَ الْأَيْدِيَ وَالْأَرْجُلَ مِنْ خِلَافٍ، الرِّجْلُ الْيُمْنَى وَالْيَدُ الْيُسْرَى، وَالْيَدُ الْيُمْنَى وَالرِّجْلُ الْيُسْرَى، عَنِ الْحَسَنِ. (وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا) قَرَأَ الْحَسَنُ بِفَتْحِ الْقَافِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ لُغَةٌ يُقَالُ: نَقِمْتُ الْأَمْرَ وَنَقَمْتُهُ أَنْكَرْتُهُ، أَيْ لَسْتَ تَكْرَهُ مِنَّا سِوَى أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَهُوَ الْحَقُّ. (لَمَّا جاءَتْنا) آيَاتُهُ وَبَيِّنَاتُهُ. (رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً) الْإِفْرَاغُ الصَّبُّ، أَيِ اصْبُبْهُ عَلَيْنَا عِنْدَ الْقَطْعِ وَالصَّلْبِ. (وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ) فَقِيلَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ أَخَذَ السَّحَرَةَ وَقَطَّعَهُمْ عَلَى شَاطِئِ النَّهَرِ، وَإِنَّهُ آمَنَ بموسى عند إيمان ستمائة ألف.
{ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “ama yakında bileceksiniz!” ifadesi onlara yönelik bir tehdittir. İbn Abbâs der ki: Çaprazlama olarak —yani el-Hasan'dan nakledildiğine göre sağ ayak ile sol eli veya sağ el ile sol ayağı— elleri ve ayakları ilk kesen ve ilk idam edip asan kimse Firavun'dur. { وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا } “Senin bizden intikam almanın tek sebebi, Rabbimizin ayetlerine inanmış olmamızdır”. el-Hasan kāf harfinin fethasıyla [“tenkamu”] okumuştur. el-Ahfeş der ki: Bu bir lehçedir; bir şeyi yadırgayıp hoş karşılamadığında “nakımtü'l-emra ve nakamtühû” denilir. Yani sen bizden Allah'a iman etmemizden başka bir şeyi ayıplamıyor ve kerih görmüyorsun; oysa bu haktır. { لَمَّا جاءَتْنا } “bize geldiğinde” yani O'nun ayetleri ve açık delilleri [geldiğinde]. { رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” ifadesindeki ifrâğ, dökmek ve boşaltmak demektir; yani kesilme ve asılma anında üzerimize sabır dök. { وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ } “ve canımızı Müslümanlar olarak al”. Firavun'un büyücüleri yakalayıp nehir kıyısında uzuvlarını kestiği; büyücülerin iman etmesi esnasında ise altı yüz bin kişinin Mûsâ'ya iman ettiği söylenmiştir.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٢٧ الى ١٢٨]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 127-128]
وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨)
{ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) } “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: 'Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi bırakacaksın?' [Firavun]: 'Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız; biz şüphesiz onların üzerinde kahredici bir güce sahibiz' dedi. Mûsâ kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Güzel akıbet ise sakınanlarındır.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ) أَيْ بِإِيقَاعِ الْفُرْقَةِ وَتَشْتِيتِ الشَّمْلِ. (وَيَذَرَكَ) بِنَصْبِ الرَّاءِ جَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ، وَالْوَاوُ نَائِبَةٌ عَنِ الْفَاءِ. (وَآلِهَتَكَ) قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ فِرْعَوْنُ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ، فَكَانَ يَعْبُدُ وَيُعْبَدُ. قَالَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ: بَلَغَنِي أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ يَعْبُدُ الْبَقَرَ قَالَ التَّيْمِيُّ: فَقُلْتُ لِلْحَسَنِ هَلْ كَانَ فِرْعَوْنُ يَعْبُدُ شَيْئًا؟ قَالَ نَعَمْ، إِنَّهُ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا كان قد جعل فِي عُنُقِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَى" وَآلِهَتَكَ" أَيْ وَطَاعَتَكَ، كما قيل في قول: اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ " إِنَّهُمْ مَا عَبَدُوهُمْ وَلَكِنْ أَطَاعُوهُمْ، فَصَارَ تَمْثِيلًا. وَقَرَأَ نُعَيْمُ بْنُ مَيْسَرَةَ" وَيَذَرُكَ" بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ وَهُوَ يَذَرُكَ. وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ" وَيَذَرْكَ" مَجْزُومًا مُخَفَّفَ يَذَرُكَ لِثِقَلِ الضَّمَّةِ. وَقَرَأَ أَنَسُ
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Firavun kavminden ileri gelenler: 'Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar [diye mi serbest bırakacaksın]?' dediler” buyruğu; ayrılık çıkarıp birliği dağıtarak [bozgunculuk yapmaları] demektir. { وَيَذَرَكَ } “Ve seni terk etsin[ler diye mi?]” ifadesi râ harfinin nasbı (fethası) ile istifhamın (sorunun) cevabıdır; buradaki vâv harfi ise fâ harfinin yerine geçmiştir. { وَآلِهَتَكَ } “Ve senin ilahlarını [terk etsinler diye mi?]” buyruğu hakkında el-Hasan şöyle demiştir: “Firavun putlara tapardı; o hem tapar hem de kendisine tapılırdı.” Süleymân et-Teymî: “Bana ulaştığına göre Firavun sığırlara tapardı.” demiştir. et-Teymî şöyle devam etmiştir: “el-Hasan'a, 'Firavun herhangi bir şeye tapar mıydı?' diye sordum. O da: 'Evet, o boynuna asmış olduğu bir şeye tapardı.' dedi.” Şöyle de denilmiştir: “Ve senin ilahlarını” ifadesinin anlamı “ve sana itaati [terk etsinler diye mi?]” demektir. Nitekim: { اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar, Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” buyruğunda: “Onlar aslında onlara tapmıyorlardı fakat onlara itaat ediyorlardı” denildiği gibi; böylece bu bir temsil (mecaz) olmuştur. Nuaym b. Meysere, “ve hüve yezeruke” (ve o seni terk ediyor) takdiriyle merfû olarak “ve yezeruke” (وَيَذَرُكَ) şeklinde okumuştur. el-Eşheb el-Ukaylî ise dammenin ağırlığından ötürü “yezeruke”yi hafifleterek meczûm olarak “ve yezerke” (وَيَذَرْكَ) şeklinde okumuştur. Enes
ابن مَالِكٍ" وَنَذَرُكَ" بِالرَّفْعِ وَالنُّونِ. أَخْبَرُوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ يَتْرُكُونَ عِبَادَتَهُ إِنْ تَرَكَ مُوسَى حَيًّا. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ" وَإِلَاهَتَكَ" وَمَعْنَاهُ وَعِبَادَتَكَ. وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ كَانَ يَعْبُدُ وَلَا يُعْبَدُ، أَيْ وَيَتْرُكُ عِبَادَتَهُ لَكَ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: فَمِنْ مَذْهَبِ أَصْحَابِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا قَالَ" أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى " وَ" مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي " نَفَى أَنْ يَكُونَ لَهُ رب وآلهة. فَقِيلَ لَهُ: وَيَذَرُكَ وَإِلَاهَتَكَ، بِمَعْنَى وَيَتْرُكُكَ وَعِبَادَةَ الناس لك. وقرأ الْعَامَّةِ" وَآلِهَتَكَ" كَمَا تَقَدَّمَ، وَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ فِرْعَوْنَ ادَّعَى الرُّبُوبِيَّةَ فِي ظَاهِرِ أَمْرِهِ وَكَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ مَرْبُوبٌ. وَدَلِيلُ هَذَا قَوْلُهُ عِنْدَ حُضُورِ الْحِمَامِ" آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ" فَلَمْ يُقْبَلْ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ (لَمَّا أَتَى بِهِ) بَعْدَ إِغْلَاقِ (بَابِ) التَّوْبَةِ. وَكَانَ قَبْلَ هَذَا الْحَالِ لَهُ إِلَهٌ يَعْبُدُهُ سِرًّا دون رب العالمين جل وعز، قال الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ. وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ" أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَقَدْ تَرَكُوكَ أَنْ يَعْبُدُوكَ". وَقِيلَ:" وَإِلَاهَتَكَ" قِيلَ: كَانَ يَعْبُدُ بَقَرَةً، وَكَانَ إِذَا اسْتَحْسَنَ بَقَرَةً أَمَرَ بِعِبَادَتِهَا، وَقَالَ: أَنَا رَبُّكُمْ وَرَبُّ هَذِهِ. وَلِهَذَا قَالَ:" فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً". ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: كَانَ لَهُ أَصْنَامٌ صِغَارٌ يَعْبُدُهَا قَوْمُهُ تَقَرُّبًا إِلَيْهِ فَنُسِبَتْ إِلَيْهِ، وَلِهَذَا قَالَ:" أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى ". قَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ: قَوْلُ فِرْعَوْنَ" أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى ". يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ شَيْئًا غَيْرَهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْإِلَاهَةِ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْبَقَرَةُ الَّتِي كَانَ يَعْبُدُهَا. وَقِيلَ: أَرَادُوا بِهَا الشَّمْسَ وَكَانُوا يَعْبُدُونَهَا. قَالَ الشَّاعِرُ:
b. Mâlik ise nûn ile merfû olarak “ve nezeruke” (ve biz seni terk edelim diye mi?) şeklinde okumuştur; eğer Mûsâ'yı sağ bırakırsa onun ibadetini terk edeceklerini kendilerinden haber vermişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs ve ed-Dahhâk ise “ve ilâheteke” şeklinde okumuşlardır ki bu “ve senin ibadetini [terk etsin diye mi?]” demektir. Bu kıraate göre Firavun'a tapılırdı fakat o başkasına tapmazdı; yani “o sana yapılan ibadeti terk etsin diye mi?”. Ebû Bekir el-Enbârî der ki: Bu kıraati benimseyenlerin görüşüne göre Firavun: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” ve { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” dediğinde, kendisinin bir rabbi ve ilahları olduğunu reddetmiştir. Bu sebeple ona: “Seni ve insanların sana ibadet etmesini terk etsin diye mi?” manasında “ve yezeruke ve ilâheteke” denilmiştir. Çoğunluk kurrâ ise daha önce geçtiği gibi “ve âliheteke” şeklinde okumuştur. Bu kıraat, Firavun'un zahirde rablik iddia etmesine rağmen kendisinin yaratılmış bir kul olduğunu bildiği esasına dayanır. Bunun delili, ölüm anında söylediği: { آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının inandığından başka hiçbir ilah olmadığına iman ettim” sözüdür. Tevbe kapısı kapandıktan sonra bunu söylediği için bu söz kendisinden kabul edilmemiştir. el-Hasan ve başkalarının belirttiğine göre Firavun, bu durumdan önce Âlemlerin Rabbi olan Azîz ve Celîl Allah'tan başka gizlice taptığı bir ilaha sahipti. Übey'in kıraatinde bu kısım “Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde fesat çıkarsınlar ve sana ibadet etmeyi terk etmişken [böyle kalsınlar diye mi bırakacaksın?]” şeklindedir. “Ve ilâheteke” hakkında: Bir ineğe taptığı, güzel bir inek gördüğünde ona tapılmasını emrettiği ve: “Ben sizin de rabbinizim, bunun da rabbiyim” dediği söylenmiştir. İşte bu yüzden [Sâmirî]: { فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً } “Onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı” denilmiştir; bunu İbn Abbâs ve es-Süddî zikretmiştir. ez-Zeccâc der ki: Firavun'un küçük putları vardı, kavmi Firavun'a yakınlaşmak için onlara tapardı; bu sebeple putlar Firavun'a nisbet edildi. İşte bu yüzden Firavun: “Ben sizin en yüce rabbinizim” demiştir. İsmâil b. İshâk der ki: Firavun'un: “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözü, onların Firavun'dan başka bir şeye de taptıklarına delalet eder. İbn Abbâs'ın kıraatindeki “el-ilâhe” kelimesiyle Firavun'un taptığı ineğin kastedildiği söylenmiştir. Bununla güneşi kastettikleri ve güneşe taptıkları da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:
وَأَعْجَلْنَا الْإِلَاهَةَ أن تؤبا
“Ve güneşi batmaya acele ettirdik.”
ثُمَّ آنَسَ قَوْمَهُ فَقَالَ (سَنَقْتُلُ أَبْنَاءَهُمْ) بِالتَّخْفِيفِ، قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ. وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ. (وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ) أَيْ لَا تَخَافُوا جَانِبَهُمْ. (وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ) آنَسَهُمْ بِهَذَا الْكَلَامِ. وَلَمْ يَقُلْ سَنُقَتِّلُ مُوسَى لِعِلْمِهِ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كَانَ فِرْعَوْنُ قَدْ مُلِئَ مِنْ مُوسَى رُعْبًا، فَكَانَ إذا رآه بال كما يبول الحمار. ولما بلغ قوم
Sonra kavmini teskin ederek şöyle dedi: { سَنَقْتُلُ أَبْنَاءَهُمْ } “Onların oğullarını öldüreceğiz”. Bu, Nâfi‘ ve İbn Kesîr'in tahfif ile (şeddesiz) kıraatidir. Diğer kurrâ ise çokluk bildirmek üzere teşdid ile [“senukattilu” şeklinde] okumuşlardır. { وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ } “Ve kadınlarını sağ bırakacağız”; yani onların tarafından [gelecek bir tehlikeden] korkmayın. { وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ } “Şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz”; bu sözüyle onları teskin etti. Mûsâ'ya gücünün yetmeyeceğini bildiği için “Mûsâ'yı öldüreceğiz” demedi. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: Firavun, Mûsâ'dan ötürü dehşet ve korkuyla dolmuştu; öyle ki onu gördüğünde merkebin işediği gibi idrarını kaçırırdı. Mûsâ'nın kavmine Firavun'un bu [sözleri] ulaşınca
مُوسَى مِنْ فِرْعَوْنَ هَذَا قَالَ لَهُمْ مُوسَى: (اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ) أَطْمَعَهُمْ فِي أَنْ يُوَرِّثَهُمُ اللَّهُ أَرْضَ مِصْرَ. (وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ) أَيِ الْجَنَّةُ لِمَنِ اتقى. وعاقبة كل شي: آخِرُهُ، وَلَكِنَّهَا إِذَا أُطْلِقَتْ فَقِيلَ: الْعَاقِبَةُ لِفُلَانٍ فهم منه في العرف الخير.
Mûsâ onlara şöyle dedi: { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ } “Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; dilediğini ona mirasçı kılar”. Allah'ın Mısır topraklarını kendilerine miras bırakacağı ümidini verdi. { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel akıbet ise sakınanlarındır” yani Cennet takva sahiplerinindir. Her şeyin akıbeti onun sonudur; ancak mutlak olarak “akıbet falancanındır” denildiğinde örfte bundan hayır anlaşılır.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٢٩]
[A'râf Suresi (7): Ayet 129]
قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)
{ قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) } “Dediler ki: 'Sen bize gelmeden önce de bize geldikten sonra da eziyete uğratıldık.' [Mûsâ]: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder, sizi yeryüzünde onların yerine geçirir de nasıl davranacağınıza bakar' dedi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا) أَيْ فِي ابْتِدَاءِ وِلَادَتِكَ بِقَتْلِ الْأَبْنَاءِ وَاسْتِرْقَاقِ النِّسَاءِ. (وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا) أَيْ وَالْآنَ أُعِيدَ عَلَيْنَا ذَلِكَ، يَعْنُونَ الْوَعِيدَ الَّذِي كَانَ مِنْ فِرْعَوْنَ. وَقِيلَ: الْأَذَى مِنْ قَبْلُ تَسْخِيرُهُمْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي أَعْمَالِهِمْ إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ، وَإِرْسَالُهُمْ بَقِيَّتَهُ لِيَكْتَسِبُوا لِأَنْفُسِهِمْ. وَالْأَذَى مِنْ بَعْدُ: تَسْخِيرُهُمْ جَمِيعَ النَّهَارِ كُلِّهِ بِلَا طَعَامٍ وَلَا شَرَابٍ، قَالَهُ جُوَيْبِرٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْأَذَى مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَخْذُ الْجِزْيَةِ. (قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ) " عَسى " مِنَ اللَّهِ واجب، جدد لهم الوعد وحققه. وقد استحلفوا فِي مِصْرَ فِي زَمَانِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉، وَفَتَحُوا بَيْتَ الْمَقْدِسِ مَعَ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَرُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ حِينَ خَرَجَ بِهِمْ مُوسَى وَتَبِعَهُمْ فِرْعَوْنُ فَكَانَ وَرَاءَهُمْ وَالْبَحْرُ أَمَامَهُمْ، فَحَقَّقَ اللَّهُ الْوَعِيدَ بِأَنْ غَرَّقَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ وَأَنْجَاهُمْ. (فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ) تقدم نظائره. أَيْ يَرَى ذَلِكَ الْعَمَلَ الَّذِي يَجِبُ بِهِ الْجَزَاءُ، لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُجَازِيهِمْ عَلَى مَا يَعْلَمُهُ مِنْهُمْ، إِنَّمَا يُجَازِيهِمْ عَلَى مَا يَقَعُ منهم.
Yüce Allah'ın: { قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا } “Dediler ki: Sen bize gelmeden önce de eziyete uğratıldık” buyruğu, yani senin doğumunun başlangıcında erkek çocukların öldürülmesi ve kadınların köleleştirilmesiyle [eziyet edildik]. { وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا } “bize geldikten sonra da” yani şimdi bu durum bize tekrar yaşatılıyor; Firavun'dan gelen tehdidi kastetmektedirler. Önceki eziyetin; İsrailoğullarını günün yarısına kadar işlerinde ücretsiz çalıştırmaları, günün kalanında ise kendi geçimlerini temin etmeleri için serbest bırakmaları olduğu; sonraki eziyetin ise onları yiyecek ve içecek vermeksizin bütün gün boyunca çalıştırmaları olduğu da söylenmiştir; bunu Cüveybir söylemiştir. el-Hasan ise önceki ve sonraki eziyetin aynı şey olduğunu, bunun da cizye almak olduğunu ifade etmiştir. { قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “[Mûsâ]: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder, sizi yeryüzünde onların yerine geçirir' dedi”. Allah'tan gelen “asâ” (umulur ki) ifadesi kesinlik (vücûb) bildirir; onlara verilen vaadi yenilemiş ve pekiştirmiştir. Nitekim Dâvûd ve Süleymân [aleyhimesselâm] zamanında Mısır'a halef kılınmışlar ve daha önce geçtiği gibi Yûşa b. Nûn ile birlikte Beytü'l-Makdis'i fethetmişlerdir. Onların bu sözü, Mûsâ kendilerini çıkarıp götürdüğünde ve Firavun arkalarından yetiştiğinde —Firavun arkalarında, deniz ise önlerinde kaldığı sırada— söyledikleri de rivayet edilmiştir; böylece Allah Firavun ve kavmini boğup onları kurtararak tehdidini gerçekleştirmiştir. { فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “nasıl davranacağınıza bakar” ifadesinin benzerleri daha önce geçmişti. Yani karşılığında ceza veya mükâfatın gerekeceği ameli görür; zira Allah kullarına onlar hakkında bildiği şeyle değil, onlardan fiilen sâdır olan amellerle karşılık verir.