Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الأعراف (٧): آية ١٣٠]

[A'râf Suresi (7): Ayet 130]

وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠)

{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını, düşünüp ibret alsınlar diye kıtlık yılları ve ürün noksanlığı ile yakaladık.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ) يَعْنِي الْجَدُوبَ. وَهَذَا مَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ، يُقَالُ: أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ، أَيْ جَدْبٌ. وتقديره جدب سنة. وفي الحديث: (اللهم

Yüce Allah’ın: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını yıllar ile yakaladık” buyruğu, kuraklıklar (kıtlıklar) anlamına gelir. Bu [kullanım] dilde bilinmektedir; nitekim “أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ / Onlara bir sene isabet etti” denilir ki “kıtlık [isabet etti]” demektir. Takdiri ise “bir senenin kuraklığı”dır. Hadiste de şöyle [buyrulmuştur]: (« Allâhümme... / Allahım...

اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِيِ يُوسُفَ (. وَمِنَ الْعَرَبِ مِنْ يُعْرِبُ النُّونَ فِي السِّنِينَ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

{ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِيِ يُوسُفَ } “Allahım! Onların başına Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar ver!”). Araplardan kimisi “sinîn” kelimesindeki nûn harfini irablandırır (yani son harf olarak harekeleyip tenvinler). Ferrâ şu beyti inşâd etmiştir:

أَرَى مَرَّ السِّنِينِ أَخَذْنَ مِنِّي ... كَمَا أَخَذَ السِّرَارُ مِنَ الْهِلَالِ

Görürüm ki yılların geçişi benden alıp götürdü... Tıpkı ayın son gecelerinin hilalden alıp götürdüğü gibi

قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ هَذَا الْبَيْتَ بِفَتْحِ النُّونِ، وَلَكِنْ أَنْشَدَ فِي هذا مالا يَجُوزُ غَيْرُهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ:

en-Nehhâs dedi ki: Sîbeveyh bu beyti nûn harfinin fethasıyla inşâd etmiştir. Ancak bu konuda başka türlüsü caiz olmayan şu beyti inşâd etmiştir:

وَقَدْ جَاوَزْتُ رَأْسَ الْأَرْبَعِينِ

Kırkın başını aşmış bulunuyorum.

وَحَكَى الْفَرَّاءُ عَنْ بَنِي عَامِرٍ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: أَقَمْتُ عِنْدَهُ سَنِينًا يَا هَذَا، مَصْرُوفًا. قَالَ: وَبَنُو تَمِيمٍ لَا يَصْرِفُونَ وَيَقُولُونَ: مَضَتْ لَهُ سِنِينَ يَا هَذَا. وَسِنِينُ جَمْعُ سَنَةٍ، وَالسَّنَةُ هُنَا بِمَعْنَى الْجَدْبِ لَا بِمَعْنَى الْحَوْلِ. وَمِنْهُ أَسْنَتَ الْقَوْمُ أَيْ أَجْدَبُوا. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى:

Ferrâ, Âmir oğullarından şunu nakletmiştir: Onlar munsarıf (tenvinli) olarak “Ey falanca, onun yanında senînen (yıllarca) ikamet ettim” derler. Dedi ki: Temîm oğulları ise gayri munsarıf yapar (tenvinlemez) ve “Ey falanca, onun için senîne (yıllar) geçti” derler. “Sinîn”, “sene” kelimesinin çoğuludur; buradaki “sene” ise bir yıllık zaman (havl) anlamında değil, kıtlık/kuraklık anlamındadır. Nitekim “esnete'l-kavmu” (topluluk kıtlığa uğradı) ifadesi de buradan gelir, yani kuraklık çektiler demektir. Abdullah b. ez-Ziba'râ şöyle demiştir:

عَمْرُو الْعُلَا هَشَمَ الثَّرِيدَ لِقَوْمِهِ ... وَرِجَالُ مَكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجَافُ»

Yüce Amr, kavmi için tirit ufaladı... Mekke erkekleri kıtlık içinde, zayıf düşmüşken»

(لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ) أي ليتعظوا وترق قلوبهم.

{ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “düşünüp ibret alsınlar diye” yani öğüt alsınlar ve kalpleri yumuşasın diye.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٣١]

[A'râf Suresi (7): Ayet 131]

فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١)

{ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١) } “Onlara bir iyilik gelince 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi; başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin, onların uğursuzluğu (başına gelenler) ancak Allah katındandır, fakat onların çoğu bilmezler.”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ) أَيِ الْخِصْبُ وَالسَّعَةُ. (قالُوا لَنا هذِهِ) أَيْ أُعْطِينَاهَا بِاسْتِحْقَاقٍ. (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) أَيْ قَحْطٌ وَمَرَضٌ وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ:- الثَّانِيَةُ- (يَطَّيَّرُوا بِمُوسى) أَيْ يَتَشَاءَمُوا بِهِ. نَظِيرُهُ" وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ ". وَالْأَصْلُ" يَتَطَيَّرُوا" أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الطَّاءِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ:" تَطَيَّرُوا" عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ. وَالْأَصْلُ فِي هَذَا مِنَ الطِّيَرَةِ وَزَجْرِ الطَّيْرِ، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُمْ حتى قيل لكل

Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ } “Onlara bir iyilik gelince” buyruğudur; yani bolluk ve refah [geldiğinde]. { قالُوا لَنا هذِهِ } “'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi” yani 'Bu bize hak ettiğimiz için verilmiştir' [derlerdi]. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Başlarına bir kötülük gelirse” yani kuraklık ve hastalık [gelirse]. Bu da şu meseledir: İkincisi: { يَطَّيَّرُوا بِمُوسى } “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı”; yani onun yüzünden uğursuzluğa uğradıklarını düşünürlerdi. Bunun benzeri { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “Başlarına bir kötülük gelirse 'Bu senin yüzündendir' derler” [ayetidir]. Kelimenin aslı "yetetayyerû" (يَتَطَيَّرُوا) olup "tâ" harfi "tı" harfine idgam edilmiştir. Talha ise mazi fiil kabul ederek "tetayyerû" (تَطَيَّرُوا) şeklinde okumuştur. Bu ifadenin aslı "tiyere" (uğursuz sayma) ve "zecrü't-tayr"dan (kuşun hareketinden uğur/uğursuzluk çıkarma) gelir. Daha sonra bu kelimelerin kullanımı o kadar yaygınlaşmıştır ki nihayet her

مَنْ تَشَاءَمَ: تَطَيَّرَ. وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَتَيَمَّنُ بِالسَّانِحِ: وَهُوَ الَّذِي يَأْتِي مِنْ نَاحِيَةِ الْيَمِينِ. وَتَتَشَاءَمُ بِالْبَارِحِ: وَهُوَ الَّذِي يَأْتِي مِنْ نَاحِيَةِ الشِّمَالِ. وَكَانُوا يَتَطَيَّرُونَ أَيْضًا بِصَوْتِ الْغُرَابِ، وَيَتَأَوَّلُونَهُ الْبَيْنَ. وَكَانُوا يَسْتَدِلُّونَ بِمُجَاوَبَاتِ الطُّيُورِ بَعْضِهَا بَعْضًا عَلَى أُمُورٍ، وَبِأَصْوَاتِهَا فِي غَيْرِ أَوْقَاتِهَا الْمَعْهُودَةِ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ. وَهَكَذَا الظِّبَاءُ إِذَا مَضَتْ سَانِحَةً أَوْ بَارِحَةً، وَيَقُولُونَ إِذَا بَرِحَتْ:" مَنْ لِي بِالسَّانِحِ بَعْدَ الْبَارِحِ ". إِلَّا أَنَّ أَقْوَى مَا عِنْدَهُمْ كَانَ يَقَعُ فِي جَمِيعِ الطَّيْرِ، فَسَمَّوُا الْجَمِيعَ تَطَيُّرًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَتَطَيَّرَ الْأَعَاجِمُ إذا رأوا صبيا يذهب به إلى العلم بِالْغَدَاةِ، وَيَتَيَمَّنُونَ بِرُؤْيَةِ صَبِيٍّ يَرْجِعُ مِنْ عِنْدِ الْمُعَلِّمِ إِلَى بَيْتِهِ، وَيَتَشَاءَمُونَ بِرُؤْيَةِ السَّقَّاءِ عَلَى ظَهْرِهِ قِرْبَةٌ مَمْلُوءَةٌ مَشْدُودَةٌ، وَيَتَيَمَّنُونَ بِرُؤْيَةِ فَارِغِ السقاء مفتوحة (قربته)، ومتشاءمون بِالْحَمَّالِ الْمُثْقَلِ بِالْحِمْلِ، وَالدَّابَّةِ الْمُوقَرَةِ، وَيَتَيَمَّنُونَ بِالْحَمَّالِ الذي وضع جمله، وَبِالدَّابَّةِ يُحَطُّ عَنْهَا ثِقْلُهَا. فَجَاءَ الْإِسْلَامُ بِالنَّهْيِ عَنِ التَّطَيُّرِ وَالتَّشَاؤُمِ بِمَا يُسْمَعُ مِنْ صَوْتِ طَائِرٍ مَا كَانَ، وَعَلَى أَيِّ حَالٍ كَانَ، فَقَالَ ﵇: (أَقِرُّوا الطَّيْرَ عَلَى مُكُنَاتِهَا). وَذَلِكَ أَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ أَتَى الطَّيْرَ فِي وَكْرِهَا فَنَفَّرَهَا، فَإِذَا أَخَذَتْ ذَاتَ الْيَمِينِ مَضَى لِحَاجَتِهِ، وَهَذَا هُوَ السَّانِحُ عِنْدَهُمْ. وَإِنْ أَخَذَتْ ذَاتَ الشِّمَالِ رَجَعَ، وَهَذَا هُوَ الْبَارِحُ عِنْدَهُمْ. فَنَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ هَذَا بقول: (أَقِرُّوا الطَّيْرَ عَلَى مُكُنَاتِهَا) هَكَذَا فِي الْحَدِيثِ. وَأَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ يَقُولُونَ: (وُكُنَاتِهَا) قَالَ امْرُؤُ الْقِيسِ:

...uğursuzluk sayan kimse için “tetayyere” (uğursuzluk vehmetti) denildi. Araplar sağ taraftan geleni (sânih) uğurlu sayar, sol taraftan geleni (bârih) ise uğursuz sayarlardı. Karga sesini de uğursuz sayar ve bunu ayrılık olarak yorumlarlardı. Kuşların birbirine karşılık ötüşlerinden birtakım durumlara ve alışılmış vakitleri dışındaki seslerinden de benzeri şeylere istidlal ederlerdi. Ceylanlar da sağdan veya soldan geçtiklerinde böyleydi; nitekim sol taraftan geçtiğinde: “Bârih'ten sonra bana sânih'i kim getirecek?” derlerdi. Ne var ki onlara göre en güçlü işaret bütün kuşlarda meydana geldiğinden, bu açıdan hepsine “tetayyur” adını verdiler. Yabancılar (acemler) ise sabahleyin ilim öğrenmeye götürülen bir çocuğu gördüklerinde uğursuz sayarlar; hocasının yanından evine dönen bir çocuğu görmeyi ise uğurlu sayarlardı. Sırtında dolu ve ağzı bağlı tulum taşıyan sakayı görmeyi uğursuz sayar; tulumu boş ve açık sakayı görmeyi uğurlu sayarlardı («قربته»). Yükü ağırlaşmış hamalı ve ağır yüklü bineği uğursuz sayar; yükünü indirmiş hamalı ve sırtından yükü indirilmiş bineği ise uğurlu sayarlardı. İslamiyet ise sesi duyulan herhangi bir kuşla ve hangi hâlde olursa olsun tetayyurda bulunmayı ve uğursuzluk saymayı yasaklayarak geldi; nitekim Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurdu: { أَقِرُّوا الطَّيْرَ عَلَى مُكُنَاتِهَا } “Kuşları yuvalarında rahat bırakınız”. Zira Câhiliye ehlinin çoğu bir işe niyetlendiğinde yuvasındaki kuşa gider, onu ürkütürdü; şayet kuş sağa doğru uçarsa işine giderdi ki onlara göre “sânih” buydu; şayet sola doğru uçarsa geri dönerdi ki onlara göre “bârih” de buydu. Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]: { أَقِرُّوا الطَّيْرَ عَلَى مُكُنَاتِهَا } “Kuşları yuvalarında rahat bırakınız” buyruğuyla bunu yasakladı. Hadiste bu şekilde geçmektedir. Arap dilcileri ise [mîm yerine vâv ile] “vükünâtihâ” derler. İmruülkays şöyle demiştir:

وَقَدْ أَغْتَدِي وَالطَّيْرُ فِي وُكُنَاتِهَا

Ve kuşlar henüz yuvalarındayken sabah erkenden çıkardım.

وَالْوُكْنَةُ: اسْمٌ لِكُلِّ وَكْرٍ وَعُشٍّ. وَالْوَكْنُ: مَوْضِعُ الطَّائِرِ الَّذِي يَبِيضُ فِيهِ وَيُفْرِخُ، وَهُوَ الْخِرَقُ فِي الْحِيطَانِ وَالشَّجَرِ. وَيُقَالُ: وَكَنَ الطَّائِرُ يَكِنُّ وُكُونًا إِذَا حِضْنَ بَيْضَهُ. وَكَانَ أَيْضًا مِنَ الْعَرَبِ مَنْ لَا يَرَى التَّطَيُّرَ شَيْئًا، وَيَمْدَحُونَ مَنْ كَذَّبَ به. قال المرقش:

Vukne (وُكْنَة); her bir yuva ve kuş yuvası (vakr ve uşş) için kullanılan bir isimdir. Vakn (وَكْن) ise kuşun içine yumurtladığı ve yavru çıkardığı yer olup duvarlardaki ve ağaçlardaki oyuk ve yarıklardır. Kuş yumurtalarını kuluçkaya yatırdığı zaman: *Vekene’t-tâiru yekinnu vukûnen* (وَكَنَ الطَّائِرُ يَكِنُّ وُكُونًا) denilir. Araplardan uğursuzluk saymayı (tetayyur) bir şey olarak görmeyen ve bunu yalanlayanı öven kimseler de vardı. el-Murakkaş şöyle demiştir:

وَلَقَدْ غَدَوْتُ وَكُنْتُ لَا ... أَغْدُو عَلَى وَاقٍ وَحَاتِمٍ

Andolsun ki sabah erkenden çıktım ve ben... Ne vâk (uğursuz kuş) ne de hâtim (uğursuz karga) sesine göre çıkardım

فَإِذَا الْأَشَائِمُ كَالْأَيَا ... مِنِ وَالْأَيَامِنُ كَالْأَشَائِمِ

Meğer uğursuz sayılanlar da uğurlu sayılanlar gibiymiş... Uğurlu sayılanlar da uğursuzlar gibiymiş!

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فَمَرَّ طَائِرٌ يَصِيحُ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ: خَيْرٌ، خَيْرٌ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا عِنْدَ هَذَا لَا خَيْرَ وَلَا شَرَّ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَأَمَّا أَقْوَالُ الطَّيْرِ فَلَا تَعَلُّقَ لَهَا بِمَا يُجْعَلُ دَلَالَةً عَلَيْهِ، وَلَا لَهَا عِلْمٌ بِكَائِنٍ فَضْلًا عَنْ مُسْتَقْبَلٍ فَتُخْبِرُ بِهِ، وَلَا فِي النَّاسِ مَنْ يَعْلَمُ مَنْطِقَ الطَّيْرِ، إِلَّا مَا كَانَ الله تعال خَصَّ بِهِ سُلَيْمَانَ ﷺ مِنْ ذَلِكَ، فَالْتَحَقَ التَّطَيُّرُ بِجُمْلَةِ الْبَاطِلِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ ﷺ: (لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَحَلَّمَ أَوْ تَكَهَّنَ أَوْ رَدَّهُ عَنْ سَفَرِهِ تَطَيُّرٌ). وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (الطِّيَرَةُ شِرْكٌ- ثَلَاثًا- وَمَا مِنَّا إِلَّا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ). وَرَوَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ رَجَّعَتْهُ الطِّيَرَةُ عَنْ حَاجَتِهِ فَقَدْ أَشْرَكَ). قِيلَ: وَمَا كَفَّارَةُ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (أَنْ يَقُولَ أَحَدُهُمْ اللَّهُمَّ لَا طَيْرَ إِلَّا طَيْرُكَ وَلَا خَيْرَ إِلَّا خَيْرُكَ وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ ثُمَّ يَمْضِي لِحَاجَتِهِ). وَفِي خَبَرٍ آخَرَ: (إِذَا وَجَدَ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ لَا يَأْتِي بِالْحَسَنَاتِ إِلَّا أَنْتَ وَلَا يَذْهَبُ بِالسَّيِّئَاتِ إِلَّا أَنْتَ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِكَ). ثُمَّ يَذْهَبُ مُتَوَكِّلًا عَلَى اللَّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ يَكْفِيهِ مَا وَجَدَ فِي نَفْسِهِ مِنْ ذَلِكَ، وَكَفَاهُ اللَّهُ تَعَالَى مَا يُهِمُّهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْمَائِدَةِ الْفَرْقُ بَيْنَ الْفَأْلِ وَالطِّيَرَةِ. (أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ) وَقَرَأَ الْحَسَنُ" طَيْرُهُمْ" جَمْعُ طَائِرٍ. أَيْ مَا قدر لهم

İkrime şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın yanındaydım. Derken öterek bir kuş geçti. Topluluktan bir adam: "Hayırdır, hayır!" dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: "Bunun yanında ne hayır vardır ne de şer!" dedi. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kuşların ötüşlerine gelince; bunların, kendilerine yüklenen işaret ve delaletlerle hiçbir ilgisi yoktur. Onların olmuş bitmiş bir şey hakkında bilgisi olmadığı gibi, gelecekte olacak bir şey hakkında da -ki onu haber versinler- hiçbir bilgisi yoktur. İnsanlar arasında da -Yüce Allah'ın bu hususta Süleyman sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis ettiği hariç- kuş dilini bilen hiç kimse yoktur. Dolayısıyla teşe'üm / uğursuzluk sayma (tatayyur), bütünüyle bâtıl şeyler zümresine dâhil olmuştur. En doğrusunu Allah bilir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yalandan rüya uyduran, kâhinlik yapan yahut uğursuzluk inancı kendisini yolculuğundan alıkoyan kimse bizden değildir.» Ebû Dâvûd'un, Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Uğursuzluk saymak (tiyere) şirktir» -bunu üç defa tekrarladı- «Bizden hiçbir kimse yoktur ki [kalbine böyle bir şey gelmesin], lâkin Allah onu tevekkülle giderir.» Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Uğursuzluk inancı kimi ihtiyacını görmekten / işinden alıkoyarsa, o şirke düşmüş olur.» "Bunun kefareti nedir ey Allah'ın Resûlü?" denilince şöyle buyurmuştur: «Onlardan birinin şöyle demesidir: Allahım! Senin [tayin ettiğin] kaderden başka kader/uğur, Senin hayrından başka hayır ve Senden başka hiçbir ilâh yoktur! Sonra da işine/ihtiyacına devam eder gider.» Diğer bir rivayette ise: «Biriniz böyle bir şey hissettiğinde şöyle desin: Allahım! İyilikleri sadece Sen getirirsin, kötülükleri de sadece Sen defedersin. Güç ve kuvvet ancak Sendendir.» Sonra Allah'a tevekkül ederek yoluna gider. Şüphesiz Allah, onun içinde hissettiği bu duyguyu bertaraf etmeye yeter ve Yüce Allah onu tasalandıran şeye karşı ona kâfi gelir. Uğur (fe'l) ile uğursuzluk sayma (tiyere) arasındaki fark Mâide [Suresi'nin tefsirinde] geçmişti. { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Haberiniz olsun ki onların uğursuzluk [sebebi] ancak Allah katındadır”. Hasan [el-Basrî], "tâir" kelimesinin çoğulu olarak { طَيْرُهُمْ } şeklinde okumuştur. Yani kendileri için takdir edilmiş olan şeyler [onların aleyhinedir].

وَعَلَيْهِمْ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ) أَنَّ مَا لَحِقَهُمْ مِنَ الْقَحْطِ وَالشَّدَائِدِ إِنَّمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ﷿ بِذُنُوبِهِمْ لَا مِنْ عند موسى وقومه.

...ve aleyhlerine olan şeylerdir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat onların çoğu bilmezler” ki başlarına gelen kıtlık ve sıkıntılar Mûsâ ve kavminden değil, günahları sebebiyle ancak Azîz ve Celîl olan Allah katındandır.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٣٢]

[A'râf Suresi (7): Ayet 132]

وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢)

{ وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) } “Ve dediler ki: 'Bizi büyülemek için her ne mucize getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ) أَيْ قَالَ قَوْمُ فِرْعَوْنَ لِمُوسَى" مَهْما". قَالَ الْخَلِيلُ: الْأَصْلُ مَا، مَا، الْأُولَى لِلشَّرْطِ، وَالثَّانِيَةُ زَائِدَةٌ تَوْكِيدٌ لِلْجَزَاءِ، كَمَا تُزَادُ فِي سَائِرِ الْحُرُوفِ، مِثْلَ إِمَّا وَحَيْثُمَا وَأَيْنَمَا وَكَيْفَمَا. فَكَرِهُوا حَرْفَيْنِ لَفْظُهُمَا وَاحِدٌ، فَأَبْدَلُوا مِنَ الْأَلِفِ الْأُولَى هَاءً فَقَالُوا مَهْمَا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: أَصْلُهُ مَهْ، أَيِ اكْفُفْ، مَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ. وَقِيلَ: هِيَ كَلِمَةٌ مُفْرَدَةٌ، يُجَازَى بِهَا لِيُجْزَمَ مَا بَعْدَهَا عَلَى تَقْدِيرِ إِنْ. وَالْجَوَابُ" فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ" (لِتَسْحَرَنا) لِتَصْرِفَنَا عَمَّا نَحْنُ عَلَيْهِ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ بَيَانُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ. قِيلَ: بَقِيَ مُوسَى فِي الْقِبْطِ بَعْدَ إِلْقَاءِ السَّحَرَةِ سُجَّدًا عِشْرِينَ سَنَةً يُرِيهِمُ الْآيَاتِ إِلَى أَنْ أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ، فَكَانَ هَذَا قَوْلَهُمْ.

Yüce Allah'ın: { وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ } “Ve dediler ki: Her ne mucize getirirsen getir” buyruğu, yani Firavun'un kavmi Mûsâ'ya “mehmâ” (her ne) dedi. el-Halîl şöyle demiştir: Aslı “mâ mâ” (مَا، مَا) şeklindedir; birincisi şart içindir, ikincisi ise tıpkı “immâ” (إِمَّا), “haysümâ” (حَيْثُمَا), “eynemâ” (أَيْنَمَا) ve “keyfemâ” (كَيْفَمَا) gibi diğer edatlarda ziyade kılındığı gibi cezâyı tekit etmek için zaiddir. Lafızları bir olan iki edatın peş peşe gelmesini kerih gördükleri için birinci elifi he harfine dönüştürdüler ve “mehmâ” (مَهْمَا) dediler. el-Kisâî ise: Aslı “meh” (مَهْ) yani “vazgeç / dur” anlamında olup [cümle] “bize ne ayet getirirsen getir...” demektir, demiştir. Bunun müstakil tek bir kelime olduğu, “in” (şart) takdiriyle kendisinden sonrasını cezmetmek üzere şart kılındığı da söylenmiştir. Şartın cevabı ise { فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “biz sana inanacak değiliz” kısmıdır. { لِتَسْحَرَنا } “bizi büyülemek için” yani bizi üzerinde bulunduğumuz şeyden çevirmek için [demektir]. Bakara Suresi'nde bu lafzın açıklaması geçmişti. Denildi ki: Mûsâ, sihirbazların secdeye kapanmasından sonra Kıptîlerin arasında yirmi yıl kalarak Allah Firavun'u boğuncaya kadar onlara mucizeler gösterdi; işte bu onların sözüydü.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٣٣]

[A'râf Suresi (7): Ayet 133]

فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣)

{ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣) } “Bunun üzerine biz de onlara açık seçik mucizeler olarak tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar ve kan gönderdik. Yine de büyüklük tasladılar ve günahkâr bir topluluk oldular.”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى إِسْرَائِيلُ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ نَوْفٍ الشَّامِيِّ قَالَ: مَكَثَ مُوسَى ﷺ في آل فرعون بعد ما غَلَبَ السَّحَرَةَ أَرْبَعِينَ عَامًا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَانَ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ مِنْجَابٍ: عِشْرِينَ سَنَةً، يُرِيهِمُ الْآيَاتِ: الْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الطُّوفانَ) أَيِ الْمَطَرُ الشَّدِيدُ حَتَّى عَامُوا فِيهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ: الطُّوفَانُ الْمَوْتُ قَالَ الْأَخْفَشُ: وَاحِدَتُهُ طُوفَانَةٌ. وَقِيلَ: هُوَ مصدر كالرجحان

Bunda beş mesele vardır: Birincisi: İsrâîl, Simâk'tan, [o da] Nevf eş-Şâmî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem, büyücülere galip geldikten sonra Firavun hanedanı arasında kırk yıl kaldı. Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe ise Mincâb'dan [naklen] şöyle demiştir: "Onlara ayetleri (mucizeleri) göstererek yirmi yıl kaldı: Çekirge, kımıl (haşere), kurbağalar ve kan." İkincisi: Yüce Allah'ın { الطُّوفانَ } “Tufan” buyruğudur. Yani içinde yüzecekleri dereceye varan şiddetli yağmurdur. Mücâhid ve Atâ: "Tufan, ölümdür" demişlerdir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Bunun tekili tûfânetün (طوفانة) şeklindedir. [Onun] rüchân (رجحان)... gibi bir masdar olduğu da söylenmiştir

وَالنُّقْصَانِ، فَلَا يُطْلَبُ لَهُ وَاحِدٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: الطُّوفَانُ فِي اللُّغَةِ مَا كَانَ مُهْلِكًا مِنْ مَوْتٍ أَوْ سَيْلٍ، أَيْ مَا يُطِيفُ بِهِمْ فَيُهْلِكُهُمْ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: وَلَمْ يُصِبْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَطْرَةٌ مِنْ مَاءٍ، بَلْ دَخَلَ بُيُوتَ الْقِبْطِ حَتَّى قَامُوا فِي الْمَاءِ إِلَى تَرَاقِيهِمْ، وَدَامَ عَلَيْهِمْ سَبْعَةَ أَيَّامٍ. وَقِيلَ: أَرْبَعِينَ يَوْمًا. فَقَالُوا: ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يَكْشِفُ عَنَّا فَنُؤْمِنُ بِكَ، فَدَعَا رَبَّهُ فَرَفَعَ عَنْهُمُ الطُّوفَانَ فَلَمْ يُؤْمِنُوا. فَأَنْبَتَ اللَّهُ لَهُمْ فِي تِلْكَ السَّنَةِ مَا لَمْ يُنْبِتْهُ قَبْلَ ذَلِكَ مِنَ الْكَلَأِ وَالزَّرْعِ. فَقَالُوا: كَانَ ذَلِكَ الْمَاءُ نِعْمَةً، فَبَعَثَ اللَّهُ عليها الْجَرَادَ وَهُوَ الْحَيَوَانُ الْمَعْرُوفُ، جَمْعُ جَرَادَةٍ فِي الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ. فَإِنْ أَرَدْتَ الْفَصْلَ نَعَتَّ فَقُلْتَ رَأَيْتُ جَرَادَةً ذَكَرًا- فَأَكَلَ زُرُوعَهُمْ وَثِمَارَهُمْ حَتَّى إِنَّهَا كَانَتْ تَأْكُلُ السُّقُوفَ وَالْأَبْوَابَ حَتَّى تَنْهَدِمَ دِيَارُهُمْ. وَلَمْ يَدْخُلْ دُورَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْهَا شي. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَتْلِ الْجَرَادِ إِذَا حَلَّ بِأَرْضٍ فَأَفْسَدَ، فَقِيلَ: لَا يُقْتَلُ. وَقَالَ أَهْلُ الْفِقْهِ كُلُّهُمْ: يُقْتَلُ. احْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِأَنَّهُ خَلْقٌ عَظِيمٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ يَأْكُلُ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا يَجْرِي عَلَيْهِ الْقَلَمُ. وَبِمَا رُوِيَ (لَا تَقْتُلُوا الْجَرَادَ فَإِنَّهُ جُنْدُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ). وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِأَنَّ فِي تَرْكِهَا فَسَادَ الْأَمْوَالِ، وَقَدْ رَخَّصَ النَّبِيُّ ﷺ بقتال المسلم إذا أراد أخذ مال، فَالْجَرَادُ إِذَا أَرَادَتْ فَسَادَ الْأَمْوَالِ كَانَتْ أَوْلَى أَنْ يَجُوزَ قَتْلُهَا. أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ قَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ قَتْلُ الْحَيَّةِ وَالْعَقْرَبِ؟ لِأَنَّهُمَا يُؤْذِيَانِ النَّاسَ فَكَذَلِكَ الْجَرَادُ. رَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ جَابِرٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا دَعَا عَلَى الْجَرَادِ قَالَ: (اللَّهُمَّ أَهْلِكْ كِبَارَهُ وَاقْتُلْ صِغَارَهُ وَأَفْسِدْ بَيْضَهُ وَاقْطَعْ دَابِرَهُ وَخُذْ بِأَفْوَاهِهِ عَنْ مَعَايِشِنَا وَأَرْزَاقِنَا إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ (. قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ تَدْعُو عَلَى جُنْدٍ مِنْ أَجْنَادِ اللَّهِ بِقَطْعِ دَابِرِهِ؟ قَالَ:) إِنَّ الْجَرَادَ نَثْرَةُ الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ (. الرَّابِعَةُ: ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ: غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَبْعَ غَزَوَاتٍ كُنَّا نَأْكُلُ الْجَرَادَ مَعَهُ. وَلَمْ يَخْتَلِفِ العلماء في أكله على الجملة،

...ve noksanlık [anlamındaki mastarlar gibidir], bu yüzden onun tekili aranmaz. en-Nehhâs şöyle demiştir: Lügatte tûfân (طُوفَان), ölüm veya sel gibi helak edici olan her şeydir; yani onları çepeçevre kuşatıp helak eden şey demektir. es-Süddî ise şöyle demiştir: İsrâiloğullarına bir damla su bile isabet etmedi; aksine [su] Kıptîlerin evlerine girdi, öyle ki suyun içinde köprücük kemiklerine kadar durur oldular. Bu [durum] onların üzerinde yedi gün sürdü. Kırk gün [sürdüğü de] söylenmiştir. Bunun üzerine: "Rabbine bizim için dua et de bunu bizden kaldırsın, o takdirde sana iman edeceğiz" dediler. [Mûsâ] Rabbine dua etti, O da tûfânı üzerlerinden kaldırdı; fakat yine de iman etmediler. Allah o yıl onlar için daha önce bitirmediği kadar ot ve ekin bitirdi. Bunun üzerine: "O su bir nimetmiş" dediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine çekirgeyi (el-cerâd) gönderdi. Bu bilinen hayvandır; müzekker ve müennes için "cerâde" (جَرَادَة) kelimesinin çoğuludur. Şayet [cinsiyeti] ayırt etmek istersen sıfat getirir ve "erkek bir çekirge gördüm" (رَأَيْتُ جَرَادَةً ذَكَرًا) dersin. [Çekirgeler] ekinlerini ve meyvelerini yediler, hatta tavanları ve kapıları dahi yiyorlardı; neticede evleri yıkıldı. İsrâiloğullarının evlerine ise onlardan hiçbir şey girmedi. Üçüncüsü: İlim adamları, çekirge bir yere inip zarar verdiğinde onun öldürülmesi konusunda ihtilaf etmişlerdir: "Öldürülmez" denilmiştir. Bütün fıkıh ehli ise "Öldürülür" demiştir. Birinciler, onun Allah'ın yarattığı büyük bir mahluk olduğu, Allah'ın rızkından yediği ve üzerine kalem cereyan etmediği (mükellef olmadığı) gerekçesiyle ve: « لَا تَقْتُلُوا الْجَرَادَ فَإِنَّهُ جُنْدُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ » «Çekirgeyi öldürmeyiniz; zira o, Allah'ın en büyük ordusudur» şeklinde rivayet edilen hadisle delil getirmişlerdir. Cumhur ise [çekirgenin] bırakılmasında malların telef olması tehlikesi bulunduğu gerekçesiyle delil getirmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem malını almaya yeltenen Müslümanla savaşmaya ruhsat vermiştir. Dolayısıyla çekirgeler malları telef etmek istediklerinde, öldürülmelerinin caiz olması öncelikle evladır. Görmez misin ki onlar yılan ve akrebin öldürülmesinin caiz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir? Çünkü bunlar insanlara eziyet vermektedir; çekirge de böyledir. İbn Mâce, Câbir ve Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çekirgeye beddua ettiği zaman şöyle buyururdu: « اللَّهُمَّ أَهْلِكْ كِبَارَهُ وَاقْتُلْ صِغَارَهُ وَأَفْسِدْ بَيْضَهُ وَاقْطَعْ دَابِرَهُ وَخُذْ بِأَفْوَاهِهِ عَنْ مَعَايِشِنَا وَأَرْزَاقِنَا إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ » «Allahım! Büyüklerini helak et, küçüklerini öldür, yumurtalarını boz, köklerini kurut; geçimliklerimizden ve rızıklarımızdan ağızlarını uzak tut! Şüphesiz sen duayı işitensin.» Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın ordularından bir orduya köklerinin kurutulması için nasıl beddua edersiniz?" deyince şöyle buyurdu: « إِنَّ الْجَرَادَ نَثْرَةُ الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ » «Şüphesiz çekirge, denizdeki balığın aksırmasıdır [oradan yaratılmıştır].» Dördüncüsü: Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Ebî Evfâ'dan şöyle dediği sabit olmuştur: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yedi gazveye çıktık, onunla beraber çekirge yerdik." İlim adamları çekirgenin toptan yenilmesi hususunda ihtilaf etmemişlerdir,

وَأَنَّهُ إِذَا أُخِذَ حَيًّا وَقُطِعَتْ رَأْسُهُ أَنَّهُ حَلَالٌ بِاتِّفَاقٍ. وَأَنَّ ذَلِكَ يَتَنَزَّلُ مِنْهُ مَنْزِلَةَ الذَّكَاةِ فِيهِ. وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا هَلْ يَحْتَاجُ إِلَى سَبَبٍ يَمُوتُ بِهِ إِذَا صِيدَ أَمْ لَا، فَعَامَّتُهُمْ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى ذَلِكَ، وَيُؤْكَلُ كَيْفَمَا مَاتَ. وَحُكْمُهُ عِنْدَهُمْ حُكْمُ الْحِيتَانِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ نَافِعٍ وَمُطَرِّفٌ وَذَهَبَ مَالِكٌ إلى أنه لأبد لَهُ مِنْ سَبَبٍ يَمُوتُ بِهِ، كَقَطْعِ رُءُوسِهِ أَوْ أَرْجُلِهِ أَوْ أَجْنِحَتِهِ إِذَا مَاتَ مِنْ ذَلِكَ، أَوْ يُصْلَقُ أَوْ يُطْرَحُ فِي النَّارِ، لِأَنَّهُ عِنْدَهُ مِنْ حَيَوَانِ الْبَرِّ فَمَيْتَتُهُ مُحَرَّمَةٌ. وَكَانَ اللَّيْثُ يَكْرَهُ أَكْلَ مَيِّتِ الْجَرَادِ، إِلَّا مَا أُخِذَ حَيًّا ثُمَّ مَاتَ فَإِنَّ أَخْذَهُ ذَكَاةٌ. وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (أُحِلَّ لَنَا مَيْتَتَانِ الْحُوتُ وَالْجَرَادُ وَدَمَانِ الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ). وَقَالَ ابن ماجة: حدثنا أحمد ابن مَنِيعٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ: كُنَّ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ يَتَهَادَيْنَ الْجَرَادَ عَلَى الْأَطْبَاقِ. ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ أَيْضًا. الْخَامِسَةُ- رَوَى مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ أَلْفَ أُمَّةٍ سِتُّمِائَةٍ مِنْهَا فِي الْبَحْرِ وَأَرْبَعُمِائَةٍ فِي الْبَرِّ وَإِنَّ أَوَّلَ هَلَاكِ هَذِهِ الْأُمَمِ الْجَرَادُ فَإِذَا هَلَكَتِ الْجَرَادُ تَتَابَعَتِ الْأُمَمُ مِثْلَ نِظَامِ السِّلْكِ إِذَا انْقَطَعَ (. ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي (نَوَادِرِ الْأُصُولِ) وَقَالَ: وَإِنَّمَا صَارَ الْجَرَادُ أَوَّلَ هَذِهِ الْأُمَمِ هَلَاكًا لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنَ الطِّينَةِ الَّتِي فَضَلَتْ مِنْ طِينَةِ آدم. وإنما تهلك الأمم لهلاك الآدمين لِأَنَّهَا مُسَخَّرَةٌ لَهُمْ. رَجَعْنَا إِلَى قِصَّةِ الْقِبْطِ- فَعَاهَدُوا مُوسَى أَنْ يُؤْمِنُوا لَوْ كَشَفَ عَنْهُمُ الْجَرَادَ، فَدَعَا فَكُشِفَ وَكَانَ قَدْ بَقِيَ مِنْ زروعهم شي فَقَالُوا: يَكْفِينَا مَا بَقِيَ، وَلَمْ يُؤْمِنُوا فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْقُمَّلَ، وَهُوَ صِغَارُ الدَّبَى، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَالدَّبَى: الْجَرَادُ قَبْلَ أَنْ يَطِيرَ، الْوَاحِدَةُ دَبَاةٌ. وَأَرْضٌ مَدْبِيَّةٌ إِذَا أَكَلَ الدَّبَى نَبَاتَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْقُمَّلُ السُّوسُ الَّذِي فِي الْحِنْطَةِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْبَرَاغِيثُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: دَوَابُّ سُودٌ صِغَارٌ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْحَمْنَانُ، وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْقُرَادِ، وَاحِدُهَا حَمْنَانَةٌ. فَأَكَلَتْ دَوَابَّهُمْ وَزُرُوعَهُمْ، وَلَزِمَتْ جُلُودَهُمْ كَأَنَّهَا الْجُدَرِيُّ عَلَيْهِمْ،

Canlı olarak yakalanıp başı koparıldığında ittifakla helal olduğu ve bunun onun için tezkiye (boğazlama) yerine geçtiği hususunda da ihtilaf yoktur. Onlar ancak avlandığında ölmesi için bir sebebe muhtaç olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; cumhurlarına göre buna gerek yoktur ve nasıl ölürse ölsün yenilir. Onlara göre bunun hükmü balıkların hükmü gibidir; İbn Nâfi' ve Mutarrif bu görüşe varmıştır. Mâlik ise bundan dolayı öldüğü takdirde başını, bacaklarını veya kanatlarını koparmak yahut haşlamak ya da ateşe atmak gibi ölmesini sağlayan bir sebebin mutlaka bulunması gerektiği görüşüne varmıştır; çünkü ona göre o kara hayvanlarındandır ve leşi haramdır. Leys ise canlı yakalanıp sonra ölen müstesna —ki onu yakalamak tezkiyedir— çekirge ölüsünü yemeyi mekruh görürdü. Saîd b. el-Müseyyeb de bu görüştedir. ed-Dârekutnî, İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: { أُحِلَّ لَنَا مَيْتَتَانِ الْحُوتُ وَالْجَرَادُ وَدَمَانِ الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ } “Bize iki ölü (leş) ile iki kan helal kılındı: Balık ve çekirge; ciğer ve dalak.” İbn Mâce dedi ki: Bize Ahmed b. Menî' anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Ebû Saîd'den anlattı; o Enes b. Mâlik'i şöyle derken işitmiştir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in hanımları birbirlerine tabaklarla çekirge hediye ederlerdi. Bunu İbnü'l-Münzir de zikretmiştir. Beşincisi: Muhammed b. el-Münkedir, Câbir b. Abdullah'tan, o da Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh]'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu işittim: { إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ أَلْفَ أُمَّةٍ سِتُّمِائَةٍ مِنْهَا فِي الْبَحْرِ وَأَرْبَعُمِائَةٍ فِي الْبَرِّ وَإِنَّ أَوَّلَ هَلَاكِ هَذِهِ الْأُمَمِ الْجَرَادُ فَإِذَا هَلَكَتِ الْجَرَادُ تَتَابَعَتِ الْأُمَمُ مِثْلَ نِظَامِ السِّلْكِ إِذَا انْقَطَعَ } “Şüphesiz Yüce Allah bin ümmet (tür) yarattı; bunların altı yüzü denizde, dört yüzü karadadır. Bu ümmetlerden ilk helak olacak olanı çekirgedir. Çekirge helak olduğunda ise ümmetler, ipi kopan kolyenin taneleri gibi peş peşe helak olur gider.” Bunu el-Hakîm et-Tirmizî “Nevâdiru'l-Usûl”de zikretmiş ve şöyle demiştir: Çekirgenin bu ümmetler içinde helak olacak ilk tür olması, Âdem'in toprağından artan çamurdan yaratılmış olmasındandır. Ümmetlerin helak olması ise insan oğlunun helaki sebebiyledir; zira onlar insanlara musahhar kılınmıştır. Kıptîlerin kıssasına dönecek olursak: Şayet çekirge belasını kendilerinden kaldırırsa iman edeceklerine dair Mûsâ'ya söz verdiler. Mûsâ dua etti ve bela kaldırıldı; ekinlerinden bir miktar geriye kalmıştı. “Kalan bize yeter” dediler ve iman etmediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine “el-kummel”i gönderdi ki bu, küçük çekirge yavrusudur (debâ); bunu Katâde söylemiştir. Debâ (الدَّبَى), henüz uçamayan çekirgedir; tekili “debât”tır (دَبَاة). Çekirge yavrusu bitkisini yediği zaman “ardun medbiyye” (أَرْضٌ مَدْبِيَّةٌ) denilir. İbn Abbâs: el-Kummel, buğday içindeki güvedir/bitidir demiştir. İbn Zeyd: Pirelerdir, demiştir. el-Hasan: Küçük siyah böceklerdir, demiştir. Ebû Ubeyde ise: Hamnân (حَمْنَان) olup bir kene türüdür, tekili “hamnâne”dir, demiştir. Bunlar hayvanlarını ve ekinlerini yedi, derilerine sanki çiçek hastalığı gibi yapıştı,

وَمَنَعَهُمُ النَّوْمَ وَالْقَرَارَ. وَقَالَ حَبِيبُ بْنُ (أَبِي) ثَابِتٍ: الْقُمَّلُ الْجِعْلَانُ. وَالْقُمَّلُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ ضَرْبٌ مِنَ الْقِرْدَانِ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْأَعْرَابِيُّ الْعَدَوِيُّ: الْقُمَّلُ دَوَابٌّ صِغَارٌ مِنْ جِنْسِ الْقِرْدَانِ، إِلَّا أَنَّهَا أَصْغَرُ مِنْهَا، وَاحِدَتُهَا قَمْلَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَيْسَ هَذَا بِنَاقِضٍ لِمَا قَالَهُ أَهْلُ التَّفْسِيرِ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا أُرْسِلَتْ عَلَيْهِمْ، وَهِيَ أَنَّهَا كُلَّهَا تَجْتَمِعُ فِي أَنَّهَا تُؤْذِيهِمْ. وَذَكَرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ كَانَ" بِعَيْنِ شَمْسٍ " كَثِيبٌ مِنْ رَمْلٍ فَضَرَبَهُ مُوسَى بِعَصَاهُ فَصَارَ قُمَّلًا. وَوَاحِدُ الْقُمَّلِ قَمْلَةٌ. وَقِيلَ: الْقُمَّلُ الْقَمْلُ، قَالَهُ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ. وَفِي قِرَاءَةِ الْحَسَنِ" وَالْقَمْلُ" بِفَتْحِ الْقَافِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ فَتَضَرَّعُوا فَلَمَّا كُشِفَ عَنْهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الضَّفَادِعَ، جَمْعُ ضِفْدِعٍ وَهِيَ الْمَعْرُوفَةُ الَّتِي تَكُونُ فِي الْمَاءِ، (وَفِيهِ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ هِيَ أَنَّ) النَّهْيَ وَرَدَ عَنْ قَتْلِهَا، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيِّ الذُّهْلِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَتْلِ الصُّرَدِ وَالضِّفْدِعِ وَالنَّمْلَةِ وَالْهُدْهُدِ. وَخَرَّجَ النَّسَائِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ أَنَّ طَبِيبًا ذَكَرَ ضِفْدِعًا فِي دَوَاءٍ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ قَتْلِهِ. صَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: الصُّرَدُ أَوَّلُ طَيْرٍ صَامَ. وَلَمَّا خَرَجَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنَ الشَّأْمِ إِلَى الْحَرَمِ فِي بِنَاءِ الْبَيْتِ كَانَتِ السَّكِينَةُ مَعَهُ وَالصُّرَدُ، فَكَانَ الصُّرَدُ دَلِيلَهُ إِلَى الْمَوْضِعِ، وَالسَّكِينَةُ مِقْدَارَهُ. فَلَمَّا صَارَ إِلَى الْبُقْعَةِ وَقَعَتِ السَّكِينَةُ عَلَى مَوْضِعِ الْبَيْتِ وَنَادَتْ: ابْنِ يَا إِبْرَاهِيمُ عَلَى مِقْدَارِ ظِلِّي، فَنَهَى النَّبِيِّ ﷺ عَنْ قَتْلِ الصُّرَدِ لِأَنَّهُ كَانَ دَلِيلَ إِبْرَاهِيمَ عَلَى الْبَيْتِ، وَعَنِ الضِّفْدِعِ لِأَنَّهَا كَانَتْ تَصُبُّ الْمَاءَ عَلَى نَارِ إِبْرَاهِيمَ. وَلَمَّا تَسَلَّطَتْ عَلَى فِرْعَوْنَ جَاءَتْ فَأَخَذَتِ الْأَمْكِنَةَ كُلَّهَا، فَلَمَّا صَارَتْ إِلَى التَّنُّورِ وَثَبَتْ فِيهَا وَهِيَ نَارٌ تُسَعَّرُ، طَاعَةً لِلَّهِ. فَجَعَلَ (اللَّهُ نَقِيقَهَا تَسْبِيحًا. يُقَالُ: إِنَّهَا أَكْثَرُ الدَّوَابِّ تَسْبِيحًا. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو: لَا تَقْتُلُوا الضِّفْدِعَ فَإِنَّ نَقِيقَهُ الَّذِي تَسْمَعُونَ تَسْبِيحٌ. فَرُوِيَ أَنَّهَا مَلَأَتْ

...onların uykusunu ve huzurunu kaçırdı. Habîb b. Ebî Sâbit şöyle demiştir: Kummel, cı'lân'dır (bok böcekleridir). Dil âlimlerine göre ise kummel, kene nevinden bir haşeredir. Ebu'l-Hasan el-A'râbî el-Adevî şöyle demiştir: Kummel, kene cinsinden küçük haşerelerdir; ancak kenelerden daha küçüktür, tekili kamledir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, tefsir ehlinin söylediğiyle çelişmez; çünkü bunların tamamının onların üzerine gönderilmiş olması caizdir; nitekim bunların hepsi onlara eziyet verme noktasında birleşmektedir. Bazı müfessirler, Aynüşşems'te bir kum tepesi bulunduğunu, Mûsâ'nın asasıyla ona vurduğunu ve bunun üzerine kummel (haşere) haline geldiğini zikretmişlerdir. Kummel kelimesinin tekili kamledir. Atâ el-Horasânî ise kummel'in bit olduğunu söylemiştir. el-Hasan'ın kıraatinde kâf'ın fethası ve mîm'in sükûnu ile { وَالْقَمْلُ } şeklindedir. [Bunun üzerine] yalvarıp yakardılar; üzerlerinden [azap] kaldırılınca da iman etmediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine dıfda'ın çoğulu olan kurbağaları (ed-dafâdı') gönderdi. Bu, suda yaşayan bilinen hayvandır. [Bu konuda tek bir mesele vardır; o da] onun öldürülmesinin yasaklandığına dair rivayettir. Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce sahih bir isnadla rivayet etmişlerdir. Ebû Dâvûd Ahmed b. Hanbel'den, o Abdürrezzâk'tan; İbn Mâce ise Muhammed b. Yahyâ en-Nîsâbûrî ez-Zühlî'den rivayet etmiştir; o da Ebû Hüreyre'den [şöyle rivayet etmiştir]: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çavuşkuşu (surad), kurbağa, karınca ve hüdhüdün öldürülmesini yasakladı.» Nesâî de Abdurrahman b. Osmân'dan rivayet etmiştir ki: Bir tabip, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bir ilaçta kurbağadan bahsetti de [Resûlullah] onu öldürmeyi yasakladı. Bunu Ebû Muhammed Abdülhak sahih kabul etmiştir. Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Çavuşkuşu, ilk oruç tutan kuştur. İbrâhîm aleyhisselâm Beytullah'ın inşası için Şam'dan Harem'e çıktığında Sekîne ve çavuşkuşu onunla beraberdi. Çavuşkuşu onun o mekâna kılavuzu, Sekîne ise [Kâbe'nin] ölçüsüydü. O bölgeye vardığında Sekîne Beyt'in yerine indi ve: “Ey İbrâhîm! Benim gölgemin ölçüsüne göre inşa et!” diye nida etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İbrâhîm'e Beyt'in yolunu gösterdiği için çavuşkuşunun, İbrâhîm'in [atıldığı] ateşe su döktüğü için de kurbağanın öldürülmesini yasaklamıştır. [Kurbağalar] Firavun'a musallat kılındıklarında gelip bütün mekânları istila ettiler. Fırına vardıklarında, Allah'a itaat maksadıyla alev alev yanan ateşin içine atladılar. Bunun üzerine Allah onun vıraklamasını tesbih kıldı. Kurbağanın, canlılar arasında en çok tesbih eden varlık olduğu söylenir. Abdullah b. Amr şöyle demiştir: «Kurbağayı öldürmeyiniz; çünkü işittiğiniz o vıraklaması tesbihtir.» Rivayet edildiğine göre kurbağalar...

فُرُشَهُمْ وَأَوْعِيَتَهُمْ وَطَعَامَهُمْ وَشَرَابَهُمْ، فَكَانَ الرَّجُلُ يَجْلِسُ إِلَى ذَقَنِهِ فِي الضَّفَادِعِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ وَثَبَ الضِّفْدِعُ فِي فِيهِ. فَشَكَوْا إِلَى مُوسَى وَقَالُوا: نَتُوبُ، فَكَشَفَ اللَّهُ عَنْهُمْ ذَلِكَ فَعَادُوا إِلَى كُفْرِهِمْ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الدَّمَ فَسَالَ النِّيلُ عَلَيْهِمْ دَمًا. وَكَانَ الْإِسْرَائِيلِيُّ يَغْتَرِفُ مِنْهُ الْمَاءَ، وَالْقِبْطِيُّ الدَّمَ. وَكَانَ الْإِسْرَائِيلِيُّ يَصُبُّ الْمَاءَ فِي فَمِ الْقِبْطِيِّ فَيَصِيرُ دَمًا، وَالْقِبْطِيُّ يَصُبُّ الدَّمَ فِي فَمِ الْإِسْرَائِيلِيِّ فَيَصِيرُ مَاءً زُلَالًا. (آياتٍ مُفَصَّلاتٍ) أَيْ مُبَيَّنَاتٍ ظَاهِرَاتٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: (آياتٍ مُفَصَّلاتٍ) نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. وَيُرْوَى أَنَّهُ كَانَ بَيْنَ الْآيَةِ وَالْآيَةِ ثَمَانِيَةُ أَيَّامٍ. وَقِيلَ: أَرْبَعُونَ يَوْمًا. وَقِيلَ: شَهْرٌ، فَلِهَذَا قَالَ" مُفَصَّلَاتٍ". (فَاسْتَكْبَرُوا) أَيْ تَرَفَّعُوا عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ تعالى.

...onların yataklarını, kaplarını, yiyecek ve içeceklerini doldurdu; öyle ki adam çenesine kadar kurbağaların içinde oturuyor, konuştuğu zaman kurbağa ağzına sıçrıyordu. Mûsâ'ya şikâyet edip: “Tevbe ediyoruz” dediler; Allah da bunu onlardan kaldırdı fakat küfürlerine geri döndüler. Bunun üzerine Allah onların üzerine kan gönderdi ve Nil onlar için kan akmaya başladı. İsrailli Nil'den su alırken Kıptî kan alıyordu. İsrailli Kıptî'nin ağzına su döktüğünde kan oluyor, Kıptî İsraillinin ağzına kan döktüğünde ise tatlı bir su oluyordu. { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } “açık seçik mucizeler olarak” yani Mücâhid'den nakledildiğine göre apaçık ve belirgin kılınmış [mucizeler]. ez-Zeccâc dedi ki: { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } hal olarak mansubdur. Rivayet edildiğine göre her iki mucize arasında sekiz gün vardı. Kırk gün olduğu veya bir ay olduğu da söylenmiştir; işte bu yüzden “mufassalât” (birbirinden ayrılmış/aralıklı) buyurmuştur. { فَاسْتَكْبَرُوا } “Yine de büyüklük tasladılar” yani Yüce Allah'a iman etmeyi kibirlerine yediremeyip büyüklendiler.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٣٤ الى ١٣٦]

[A'râf Suresi (7): Ayet 134-136]

وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦)

{ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦) } “Üzerlerine azap çökünce: 'Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et! Eğer bu azabı üzerimizden kaldırırsan, andolsun ki sana inanacağız ve İsrailoğullarını kesinlikle seninle beraber göndereceğiz' dediler. Ulaşacakları bir süreye kadar azabı üzerlerinden kaldırdığımızda ise hemen sözlerinden dönüverdiler. Biz de âyetlerimizi yalanladıkları ve onlardan gafil kaldıkları için kendilerinden intikam aldık ve onları denizde boğduk.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ) أي العذاب. وقرى بِضَمِّ الرَّاءِ، لُغَتَانِ. قَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ طَاعُونًا مَاتَ بِهِ مِنَ الْقِبْطِ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ سَبْعُونَ أَلْفًا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالرِّجْزِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْآيَاتِ. (بِما عَهِدَ عِنْدَكَ) " مَا" بِمَعْنَى الَّذِي، أَيْ بِمَا اسْتَوْدَعَكَ مِنَ الْعِلْمِ، أَوْ بِمَا اخْتَصَّكَ بِهِ فَنَبَّأَكَ. وَقِيلَ: هَذَا قَسَمٌ، أَيْ بِعَهْدِهِ عِنْدَكَ إِلَّا مَا دَعَوْتَ لَنَا، فَ" مَا" صِلَةٌ. (لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ) أَيْ بِدُعَائِكَ لِإِلَهِكَ حَتَّى يَكْشِفَ عَنَّا. (لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ) أَيْ نُصَدِّقُكَ بِمَا جِئْتَ بِهِ. (وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ) وَكَانُوا يَسْتَخْدِمُونَهُمْ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ (إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ) يَعْنِي أَجَلَهُمُ الَّذِي ضُرِبَ لَهُمْ فِي التَّغْرِيقِ. (إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ) أَيْ يَنْقُضُونَ مَا عَقَدُوهُ

Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ } “Üzerlerine azap çökünce” âyeti; yani azap [çökünce] demektir. [Ricz kelimesi], râ harfinin ötresiyle (rucz) de okunmuştur; ikisi iki ayrı lehçedir. İbn Cübeyr şöyle demiştir: "Bu bir veba idi; onun yüzünden Kıptîlerden bir günde yetmiş bin kişi öldü." Riczden kastın, daha önce zikri geçen âyetler (belalar) olduğu da söylenmiştir. { بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } “Sana verdiği ahit hürmetine” ifadesindeki "mâ" (مَا), "ellezî" (الَّذِي) anlamındadır; yani "sana emanet ettiği ilim hürmetine" yahut "seni kendine has kılıp peygamber yapması hürmetine" demektir. Bunun bir yemin olduğu da söylenmiştir; yani "O'nun katındaki ahdi hakkı için bizim için dua ediver" takdirindedir; bu durumda "mâ" harfi sıladır (zâidedir). { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ } “Eğer bu azabı üzerimizden kaldırırsan” yani İlahına dua edip de bunu üzerimizden kaldırmasını sağlarsan; { لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ } “mutlaka sana inanacağız” yani getirdiğin şey hususunda seni tasdik edeceğiz, { وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “ve İsrailoğullarını mutlaka seninle birlikte göndereceğiz” [dediler]. Daha önce geçtiği üzere onları hizmetlerinde çalıştırıyorlardı. { إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ } “Ulaşacakları bir süreye kadar” yani suda boğulmaları için kendilerine tayin edilmiş olan ecellerine kadar [azap kaldırılınca], { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “hemen sözlerinden dönüveriyorlardı” yani kendi aleyhlerine bağladıkları ahitleri bozuyorlardı.

عَلَى أَنْفُسِهِمْ. (فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ) وَالْيَمُّ الْبَحْرُ." وَكانُوا عَنْها" أَيِ النِّقْمَةِ. دَلَّ عَلَيْهَا" فَانْتَقَمْنا". وَقِيلَ: عَنِ الْآيَاتِ أَيْ لَمْ يَعْتَبِرُوا بها حتى صاروا كالغافلين عنها.

...{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } “Biz de âyetlerimizi yalanladıkları ve onlardan gafil kaldıkları için kendilerinden intikam aldık ve onları denizde boğduk.” el-Yemm (الْيَمُّ), deniz demektir. { وَكانُوا عَنْها } “ve ondan idiler” ifadesi intikamdan [gafil idiler demektir]; buna “fe'ntekamnâ” (فَانْتَقَمْنا) fiili delalet etmektedir. Ayetlerden [gafil idiler] de denilmiştir; yani ayetlerden ibret almadılar, öyle ki onlardan tamamen gafil kimseler gibi oldular.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٣٧]

[A'râf Suresi (7): Ayet 137]

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧)

{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketler kıldığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı yaptık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği güzel söz tam yerine geldi. Firavun ve kavminin yapıp durduklarını ve yükselttikleri köşkleri ise yerle bir ettik.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ) يُرِيدُ بَنِي إِسْرَائِيلَ. (الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ) أَيْ يُسْتَذَلُّونَ بِالْخِدْمَةِ. (مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا) زَعَمَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ أَنَّ الْأَصْلَ" فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبهَا" ثُمَّ حُذِفَ" فِي" فَنُصِبَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ وَرِثُوا أَرْضَ الْقِبْطِ. فَهُمَا نَصْبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ الصَّرِيحِ، يُقَالُ: وَرِثْتُ الْمَالَ وَأَوْرَثْتُهُ الْمَالَ، فَلَمَّا تَعَدَّى الْفِعْلُ بِالْهَمْزَةِ نَصَبَ مَفْعُولَيْنِ. وَالْأَرْضُ هِيَ أَرْضُ الشَّأْمِ وَمِصْرَ. وَمَشَارِقُهَا وَمَغَارِبُهَا جِهَاتُ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ بِهَا، فَالْأَرْضُ مَخْصُوصَةٌ، عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا. وَقِيلَ: أراد جميع الأرض، لأن بن بَنِي إِسْرَائِيلَ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَقَدْ مَلَكَا الْأَرْضَ. (الَّتِي بارَكْنا فِيها) أَيْ بِإِخْرَاجِ الزُّرُوعِ وَالثِّمَارِ والأنهار. (وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ هِيَ قَوْلُهُ:" وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ ". (بِما صَبَرُوا) أَيْ بِصَبْرِهِمْ عَلَى أَذَى فِرْعَوْنَ، وَعَلَى أَمْرِ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ آمَنُوا بِمُوسَى. (وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ) يُقَالُ: عَرَشَ يَعْرِشُ إِذَا بَنَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: أَيْ مَا كَانُوا يَبْنُونَ مِنَ الْقُصُورِ وَغَيْرِهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ تَعْرِيشُ الْكَرْمِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" يَعْرُشُونَ" بِضَمِّ الرَّاءِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: هِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ. وَقَرَأَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ" يُعَرِّشُونَ" بتشديد الراء وضم الياء.

Yüce Allah'ın: (وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ) "[O] kavmi de mirasçı kıldık" ifadesiyle İsrailoğulları kastedilmektedir. (الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ) "Hor görülüp ezilmekte olan", yani [köle gibi] hizmet ettirilerek alçaltılan [topluluğu]. (مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا) "Yerin doğularına ve batılarına" ifadesi hakkında el-Kisâî ve el-Ferrâ, aslının "fî meşârikı'l-ardı ve meğâribihâ" (yerin doğularında ve batılarında) şeklinde olduğunu, ardından "fî" harf-i cerrinin hazfedilip nasb edildiğini ileri sürmüşlerdir. Zahir olan ise onların Kıptîlerin topraklarına vâris olduklarıdır. Dolayısıyla bu iki kelime sarih mef'ûl (nesne) olarak mensubdur. Nitekim "Malı tevarüs ettim (veristü'l-mâle)" ve "Ona malı miras bıraktım / mirasçı kıldım (evrestuhu'l-mâle)" denilir; fiil hemze ile geçişli (müteaddî) kılındığında iki mef'ûlü birden nasb eder. Buradaki "el-ard" (yer/toprak), Şam ve Mısır toprağıdır. Doğuları ve batıları ise oraların doğu ve batı taraflarıdır; Hasan[-ı Basrî], Katâde ve başkalarından gelen rivayete göre buradaki yer [bölge olarak] özeldir. Bütün yeryüzünün kastedildiği de söylenmiştir; zira İsrailoğullarından Dâvûd ve Süleyman yeryüzüne hükümdar olmuşlardır. (الَّتِي بارَكْنا فِيها) "Kendisinde bereketler kıldığımız" yani ekinler, meyveler ve nehirler var ederek [bereketli kıldığımız]. (وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ) "Ve Rabbinin İsrailoğullarına verdiği o pek güzel söz tastamam yerine geldi" ifadesi, O'nun şu buyruğudur: { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ } “Biz ise istiyorduk ki o yerde ezilmekte olanlara lütufta bulunalım, onları önderler yapalım ve onları vârisler kılalım”. (بِما صَبَرُوا) "Sabretmelerine karşılık", yani Firavun'un eziyetine ve Mûsâ'ya iman ettikten sonra Allah'ın emrine sabretmeleri sebebiyle. (وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ) "Firavun ile kavminin yapmakta olduklarını ve yükselttikleri binaları yerle bir ettik". Bir kimse bina yaptığında "araşe ya'rişu" denilir. İbn Abbâs ve Mücâhid: "Yani köşklerden ve diğer şeylerden inşa etmekte oldukları yapıları" demişlerdir. Hasan[-ı Basrî] ise: "Bu, asma çardakları kurmaktır" demiştir. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, râ harfini ötreli olarak "ya'ruşûn" şeklinde okumuşlardır. el-Kisâî, bunun Temîm kabilesinin lehçesi olduğunu söylemiştir. İbrâhim b. Ebî Able ise râ'nın şeddesi ve yâ'nın dammesiyle "yu'arrişûn" şeklinde okumuştur.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٣٨]

[A'râf Suresi (7): Ayet 138]

وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨)

{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) } “İsrailoğullarını denizden geçirdik. Kendilerine ait putlara tapmakta olan bir topluluğa rastladılar. 'Ey Mûsâ! Onların tanrıları olduğu gibi bize de bir tanrı yap' dediler. [Mûsâ]: 'Gerçekten siz cahillik eden bir topluluksunuz' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ) قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْكَافِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا. يُقَالُ: عَكَفَ يَعْكِفُ وَيَعْكُفُ بِمَعْنَى أَقَامَ عَلَى الشَّيْءِ وَلَزِمَهُ. وَالْمَصْدَرُ مِنْهُمَا عَلَى فُعُولٍ. قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ أُولَئِكَ الْقَوْمُ مِنْ لَخْمٍ، وَكَانُوا نُزُولًا بِالرِّقَّةِ وَقِيلَ: كَانَتْ أَصْنَامُهُمْ تَمَاثِيلَ بَقَرٍ، وَلِهَذَا أَخْرَجَ لَهُمْ السَّامِرِيُّ عِجْلًا. (قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ) نَظِيرُهُ قَوْلُ جُهَّالِ الْأَعْرَابِ وَقَدْ رَأَوْا شَجَرَةً خَضْرَاءَ لِلْكُفَّارِ تُسَمَّى ذَاتَ أَنْوَاطٍ يُعَظِّمُونَهَا فِي كُلِّ سَنَةٍ يَوْمًا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، اجْعَلْ لَنَا ذَاتَ أَنْوَاطٍ كَمَا لَهُمْ ذَاتُ أَنْوَاطٍ. فَقَالَ ﵊: (اللَّهُ أَكْبَرُ. قُلْتُمْ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ كَمَا قَالَ قوم مُوسَى" اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ" لَتَرْكَبُنَّ سُنَنَ في قبلكم حذو القذة بالقذة حتى إنهم لو دخلوا حجر ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ (. وَكَانَ هَذَا فِي مَخْرَجِهِ إِلَى حُنَيْنٍ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" بَرَاءَةٌ " إِنْ شَاءَ الله تعالى.

Yüce Allah'ın: { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } “İsrailoğullarını denizden geçirdik. Kendilerine ait putlara tapmakta olan bir topluluğa rastladılar” buyruğunda Hamza ve el-Kisâî kâf harfinin kesresiyle [ye'kifûn], diğerleri ise zammesiyle [ye'küfûn] okumuşlardır. Bir şeye devam edip ona bağlandığında “akefe ya'kifü ve ya'küfü” denilir. Her ikisinin masdarı da “fuûl” (ukûf) veznindedir. Katâde dedi ki: O topluluk Lahm kabilesindendi ve Rakka'da konaklamışlardı. Putlarının inek heykelleri olduğu, Sâmirî'nin de bu yüzden onlara bir buzağı heykeli çıkardığı söylenmiştir. { قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ } “'Ey Mûsâ! Onların tanrıları olduğu gibi bize de bir tanrı yap' dediler” ayetinin benzeri, kâfirlere ait olan ve her yıl bir gün saygı gösterdikleri Zâtü Envât adında yeşil bir ağacı gördüklerinde bedevilerin cahillerinin: “Ey Allah'ın Resûlü! Onların Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zâtü Envât yap” demeleridir. Bunun üzerine Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurdu: { اللَّهُ أَكْبَرُ. قُلْتُمْ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ كَمَا قَالَ قوم مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ لَتَرْكَبُنَّ سُنَنَ في قبلكم حذو القذة بالقذة حتى إنهم لو دخلوا حجر ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ } “Allahu Ekber! Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki siz de tıpkı Mûsâ'nın kavminin: 'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap! Mûsâ da: Gerçekten siz cahillik eden bir topluluksunuz' dediği gibi dediniz. Siz muhakkak sizden öncekilerin yollarına adım adım, tıpatıp uyacaksınız; hatta onlar bir keler deliğine girseler siz de onların peşinden gireceksiniz.” Bu hadise, Yüce Allah'ın izniyle Berâe (Tevbe) Suresi'nde beyanı geleceği üzere Huneyn'e çıkışı esnasında vuku bulmuştu.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٣٩ الى ١٤٠]

[A'râf Suresi (7): Ayet 139-140]

إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠)

{ إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠) } “'Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları şeyler de boştur.' [Mûsâ] dedi ki: 'O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir tanrı mı arayayım?'”

قَوْلُهُ تَعَالَى:) إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ) أَيْ مُهْلَكٌ، وَالتَّبَارُ: الْهَلَاكُ. وَكُلُّ إِنَاءٍ مُكَسَّرٍ مُتَبَّرٌ. وَأَمْرٌ مُتَبَّرٌ. أَيْ إِنَّ الْعَابِدَ وَالْمَعْبُودَ مُهْلَكَانِ. وقوله: (وَباطِلٌ) أي ذاهب

Yüce Allah'ın: { إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur” buyruğu; helak edilmiştir, demektir. *Tebâr* (التَّبَارُ), helak demektir. Kırılmış her kaba *mütebber* (مُتَبَّرٌ) denir. [Aynı şekilde] *emrun mütebber* (أَمْرٌ مُتَبَّرٌ) [yani helak olmuş bir iş] denilir. Yani hem tapan hem de tapılan helak olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَباطِلٌ } “ve boştur” buyruğu ise zail olup giden demektir.

مضمحل. (ما كانُوا يَعْمَلُونَ) كانوا صلة رائدة. (قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً) ١٤٠ أَيْ أَطْلُبُ لَكُمْ إِلَهًا غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى. يُقَالُ: بَغَيْتُهُ وَبَغَيْتُ لَهُ. (وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ) ١٤٠ أَيْ عَلَى عَالَمِي زَمَانِكُمْ. وَقِيلَ: فَضَّلَهُمْ بِإِهْلَاكِ عَدُوِّهِمْ، وبما خصهم به من الآيات.

...yok olup gidendir demektir. { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları şeyler” ifadesindeki “kânû” (كانُوا) zaid bir sıladır. { قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً } “[Mûsâ] dedi ki: Ben size Allah'tan başka bir tanrı mı arayayım?” (140), yani sizin için Yüce Allah'tan başka bir ilah mı arayayım? Hem “beğaytühü” hem de “beğaytü lehû” denilir. { وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “O sizi âlemlere üstün kılmışken” (140), yani kendi zamanınızın âlemlerine üstün kılmışken demektir. Düşmanlarını helak etmekle ve kendilerine bahşettiği mucizelerle onları üstün kıldığı da söylenmiştir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٤١]

[A'râf Suresi (7): Ayet 141]

وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)

{ وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١) } “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık. Onlar size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.”

ذَكَّرَهُمْ مِنَّتَهُ. وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِيَهُودِ عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ. أَيْ وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْجَيْنَا أَسْلَافَكُمْ. حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ (الْبَقَرَةِ).

Onlara nimetini hatırlatmıştır. Bunun Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] devrindeki Yahudilere bir hitap olduğu da söylenmiştir; yani “Atalarınızı kurtardığımız zamanı hatırlayın” demektir. Bakara Suresi'nde açıklandığı şekildedir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٤٢]

[A'râf Suresi (7): Ayet 142]

وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)

{ وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢) } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin tayin ettiği vakit kırk geceyi buldu. Mûsâ, kardeşi Hârûn'a: 'Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" (وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً) " فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" (وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً) " ذَكَرَ أَنَّ مِمَّا كَرَّمَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى ﷺ هَذَا فَكَانَ وَعَدَهُ الْمُنَاجَاةَ إِكْرَامًا لَهُ. (وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَمَسْرُوقٌ ﵃: هِيَ ذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ. أَمَرَهُ أَنْ يَصُومَ الشَّهْرَ وَيَنْفَرِدَ فِيهِ بِالْعِبَادَةِ، فَلَمَّا صَامَهُ أَنْكَرَ خَلُوفَ فَمِهِ فَاسْتَاكَ. قِيلَ: بِعُودِ خَرْنُوبٍ، فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْشِقُ مِنْ فِيكَ رَائِحَةَ الْمِسْكِ فَأَفْسَدْتَهُ بِالسِّوَاكِ. فَزِيدَ عَلَيْهِ عَشْرُ لَيَالٍ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ لَمَّا اسْتَاكَ: (يَا مُوسَى لَا أُكَلِّمُكَ حتى يعود)

Yüce Allah'ın: { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin tayin ettiği vakit kırk geceyi buldu” buyruğunda üç mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik” buyruğudur. Allah'ın Mûsâ [sallallâhu aleyhi ve sellem]'a ikram ettiği hususlardan birinin bu olduğunu zikretmiştir; ona bir ikram olmak üzere kendisiyle münacatta bulunmayı vaad etmişti. { وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ } “ve buna on gece daha ekledik” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Mücâhid ve Mesrûk [radıyallâhu anhum]: “Bu [süre], Zilkade ayı ile Zilhicce'den on gündür.” demişlerdir. [Allah] ona o ayı oruçla geçirmesini ve onda ibadete çekilmesini emretti. [Mûsâ] ayı oruçla geçirince ağız kokusunu hoş bulmayıp misvak kullandı. Keçiboynuzu dalı ile [misvaklandığı] söylendi. Bunun üzerine melekler: “Biz senin ağzından misk kokusu alıyorduk, sen ise onu misvakla giderdin!” dediler. Bu sebeple ona Zilhicce'den on gece daha ilave edildi. Şöyle de denilmiştir: [Mûsâ] misvak kullanınca Yüce Allah ona şöyle vahyetti: “Ey Mûsâ! [Ağzın] dönünceye kadar seninle konuşmayacağım...

فُوكَ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ قَبْلُ، أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ رَائِحَةَ الصَّائِمِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ (. وَأَمَرَهُ بِصِيَامِ عَشَرَةِ أَيَّامٍ. وَكَانَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى لِمُوسَى ﷺ غَدَاةَ النَّحْرِ حِينَ فَدَى إِسْمَاعِيلَ مِنَ الذَّبْحِ، وَأَكْمَلَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ الْحَجَّ. وَحُذِفَتِ الْهَاءُ مِنْ عَشْرٍ لِأَنَّ الْمَعْدُودَ مُؤَنَّثٌ. وَالْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ:" فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً" وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ ثَلَاثِينَ وَعَشَرَةً أَرْبَعُونَ، لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْمُرَادَ أَتْمَمْنَا الثَّلَاثِينَ بِعَشْرٍ مِنْهَا، فَبَيَّنَ أَنَّ الْعَشْرَ سِوَى الثَّلَاثِينَ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ فِي الْبَقَرَةِ أَرْبَعِينَ وَقَالَ هُنَا ثَلَاثِينَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنَ الْبَدَاءِ. قِيلَ: لَيْسَ كَذَلِكَ، فَقَدْ قَالَ:" وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ" وَالْأَرْبَعُونَ، وَالثَّلَاثُونَ وَالْعَشَرَةُ قَوْلٌ وَاحِدٌ لَيْسَ بِمُخْتَلِفٍ. وَإِنَّمَا قَالَ الْقَوْلَيْنِ عَلَى تَفْصِيلٍ وَتَأْلِيفٍ، قَالَ أَرْبَعِينَ فِي قَوْلٍ مُؤَلَّفٍ، وَقَالَ ثَلَاثِينَ، يَعْنِي شَهْرًا مُتَتَابِعًا وَعَشْرًا. وَكُلُّ ذَلِكَ أَرْبَعُونَ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

...ağzın önceki hâline dönünceye kadar [seninle konuşmayacağım]. Bilmez misin ki oruçlunun [ağız] kokusu bana misk kokusundan daha sevimlidir?” Ona on gün daha oruç tutmasını emretti. Yüce Allah'ın Mûsâ [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile konuşması, İsmâil'i kurban edilmekten kurtardığı ve Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] için haccı tamamladığı Kurban bayramı sabahında vuku bulmuştur. Sayılan şey (gece) müennes olduğu için 'aşr' (عَشْر) kelimesinden he (tâ-i te'nîs) hazfedilmiştir. Otuz ile onun kırk ettiği bilindiği hâlde: { فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “böylece Rabbinin tayin ettiği vakit kırk geceyi buldu” buyrulmasındaki fayda, 'otuzun, onun içerisinden on ile tamamlandığı' zannına kapılınmaması içindir; böylece bu on [gecenin], otuzun dışında olduğu açıklanmıştır. Eğer: “Bakara [Suresi'nde] kırk demiş, burada ise otuz demiştir; bu durum bedâ' (görüş değişikliği) türünden midir?” denilirse, şöyle cevap verilir: Durum öyle değildir; zira { وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ } “ve buna on daha ekledik” buyurmuştur. 'Kırk' ile 'otuz ve on' tek bir söz olup farklı değildir. Sadece iki ifadeyi detaylandırarak ve birleştirerek söylemiştir; birleşik bir sözde 'kırk' demiş, bir diğerinde ise peş peşe bir ay ve on [gün] kastederek 'otuz' demiştir. Bunların hepsi kırktır; nitekim şair şöyle demiştir:

" عَشْرٌ وَأَرْبَعٌ ... "

“On ve dört...”

يَعْنِي أَرْبَعَ عَشْرَةَ، لَيْلَةَ الْبَدْرِ. وَهَذَا جَائِزٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ ضَرْبَ الْأَجَلِ لِلْمُوَاعَدَةِ سُنَّةٌ مَاضِيَةٌ، وَمَعْنًى قديم أَسَّسَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقَضَايَا، وَحَكَمَ بِهِ لِلْأُمَمِ، وَعَرَّفَهُمْ بِهِ مَقَادِيرَ التَّأَنِّي فِي الْأَعْمَالِ. وَأَوَّلُ أَجَلٍ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى الْأَيَّامُ السِّتَّةُ الَّتِي خَلَقَ فِيهَا جَمِيعَ الْمَخْلُوقَاتِ،" وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ ٥٠: ٣٨". وَقَدْ بَيَّنَّا مَعْنَاهُ فِيمَا تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ:" إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ". قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَإِذَا ضَرَبَ الْأَجَلَ لِمَعْنًى يُحَاوِلُ فِيهِ تَحْصِيلَ الْمُؤَجَّلِ فَجَاءَ الْأَجَلُ وَلَمْ يَتَيَسَّرْ زِيدَ فِيهِ تَبْصِرَةً وَمَعْذِرَةً. وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لِمُوسَى ﵇ فَضَرَبَ لَهُ أَجَلًا ثَلَاثِينَ ثُمَّ زَادَهُ عَشْرًا تَتِمَّةَ أَرْبَعِينَ. وَأَبْطَأَ مُوسَى ﵇ فِي هَذِهِ الْعَشْرِ عَلَى قَوْمِهِ، فَمَا عَقَلُوا جَوَازَ التَّأَنِّي وَالتَّأَخُّرِ حَتَّى قَالُوا: إِنَّ مُوسَى ضَلَّ أَوْ نَسِيَ، وَنَكَثُوا عَهْدَهُ وَبَدَّلُوا بَعْدَهُ، وَعَبَدُوا إِلَهًا غَيْرَ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ مُوسَى قَالَ لِقَوْمِهِ: إِنَّ رَبِّي وَعَدَنِي ثَلَاثِينَ لَيْلَةً أَنْ أَلْقَاهُ، وَأَخْلُفُ فِيكُمْ

Yani dolunay gecesi olan on dördüncü [geceyi] kastetmektedir. Bu, Arapların kelamında caizdir. İkincisi: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ayet, buluşma/sözleşme için bir vâde belirlemenin geçmişten gelen bir sünnet (süregelen bir ilâhî kanun) olduğuna, Yüce Allah'ın hükümlerde vazettiği, ümmetler için takdir buyurduğu ve işlerde teenni ile (acele etmeksizin) hareket etmenin ölçülerini kendilerine bildirdiği kadim bir anlama delalet etmiştir. Yüce Allah'ın tayin ettiği ilk vâde, bütün mahlûkatı yarattığı altı gündür: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } “Andolsun, gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları altı günde yarattık ve bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” (Kâf 50/38). Bunun anlamını daha önce bu surede geçen { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır” ayetinde açıklamıştık. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Vâdeye bağlanan şeyin elde edilmesi maksadıyla bir vâde tayin edilir de vâde gelip iş henüz gerçekleşmemiş olursa, meseleyi idrak etmek ve mazereti ortadan kaldırmak üzere bu vâdeye ekleme yapılır. Yüce Allah bunu Mûsâ [aleyhisselâm] için beyan etmiş; ona otuz [günlük] bir vâde belirlemiş, sonra bunu kırka tamamlamak üzere on [gün] daha eklemiştir. Mûsâ [aleyhisselâm] bu on gün boyunca kavmine [dönmekte] gecikince, onlar teenni ile hareket etmenin ve gecikmenin caiz olabileceğini akıl edemediler; nihayet “Mûsâ yolunu şaşırdı yahut unuttu” dediler. Onun ahdini bozdular, ardından [yolunu] değiştirdiler ve Allah'tan başka bir ilâha taptılar. İbn Abbâs şöyle demiştir: Mûsâ kavmine şöyle dedi: “Rabbim bana kendisiyle buluşmam için otuz gece vâdetti; sizin aranızda da yerime [vekil olarak]...

هَارُونَ، فَلَمَّا فَصَلَ»

Hârûn'u bırakıyorum.” Mûsâ Rabbine gitmek üzere ayrılınca»

مُوسَى إِلَى رَبِّهِ زَادَهُ اللَّهُ عَشْرًا، فَكَانَتْ فِتْنَتُهُمْ فِي الْعَشْرِ الَّتِي زَادَهُ اللَّهُ بِمَا فَعَلُوهُ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. ثُمَّ الزِّيَادَةُ الَّتِي تَكُونُ عَلَى الْأَجَلِ تَكُونُ مُقَدَّرَةً، كَمَا أَنَّ الْأَجَلَ مُقَدَّرٌ. وَلَا يَكُونُ إِلَّا بِاجْتِهَادٍ مِنَ الْحَاكِمِ بَعْدَ النَّظَرِ إِلَى الْمَعَانِي الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْأَمْرِ: مِنْ وَقْتٍ وَحَالٍ وَعَمَلٍ، فَيَكُونُ مِثْلَ ثُلُثِ الْمُدَّةِ السَّالِفَةِ، كَمَا أَجَّلَ اللَّهُ لِمُوسَى. فَإِنْ رَأَى الْحَاكِمُ أَنْ يَجْمَعَ لَهُ الْأَصْلَ فِي الْأَجَلِ وَالزِّيَادَةَ فِي مُدَّةٍ وَاحِدَةٍ جَازَ، وَلَكِنْ لَا بُدَّ مِنَ التَّرَبُّصِ بَعْدَهَا لِمَا يَطْرَأُ مِنَ الْعُذْرِ عَلَى الْبَشَرِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. رَوَى الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَى امْرِئٍ أَخَّرَ أَجَلَهُ حَتَّى بَلَغَ سِتِّينَ سَنَةً. قُلْتُ: وَهَذَا أَيْضًا أَصْلٌ لِإِعْذَارِ الْحُكَّامِ إِلَى الْمَحْكُومِ عَلَيْهِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى. وَكَانَ هَذَا لُطْفًا بِالْخَلْقِ، وَلِيَنْفُذَ الْقِيَامُ عَلَيْهِمْ بِالْحَقِّ. يُقَالُ: أَعْذَرَ فِي الْأَمْرِ أَيْ بَالَغَ فِيهِ، أَيْ أَعْذَرَ غَايَةَ الْإِعْذَارِ الَّذِي لَا إِعْذَارَ بَعْدَهُ. وَأَكْبَرُ الْإِعْذَارِ إِلَى بَنِي آدَمَ بَعْثَةُ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ لِتَتِمَّ حُجَّتُهُ عَلَيْهِمْ،" وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا ". وَقَالَ" وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ " قِيلَ: هُمُ الرُّسُلُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الشَّيْبُ. فَإِنَّهُ يَأْتِي فِي سِنِّ الِاكْتِهَالِ، فَهُوَ عَلَامَةٌ لِمُفَارَقَةِ سِنِّ الصِّبَا. وَجَعَلَ السِّتِّينَ غَايَةَ الْإِعْذَارِ لِأَنَّ السِّتِّينَ قَرِيبٌ مِنْ مُعْتَرَكِ الْعِبَادِ، وَهُوَ سِنُّ الْإِنَابَةِ وَالْخُشُوعِ وَالِاسْتِسْلَامِ لِلَّهِ، وَتَرَقُّبِ الْمَنِيَّةِ وَلِقَاءِ اللَّهِ، فَفِيهِ إِعْذَارٌ بَعْدَ إِعْذَارٍ. الْأَوَّلُ بِالنَّبِيِّ ﵇، وَالثَّانِي بِالشَّيْبِ، وَذَلِكَ عِنْدَ كَمَالِ الْأَرْبَعِينَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ ". فَذَكَرَ ﷿ أَنَّ مَنْ بَلَغَ أَرْبَعِينَ فَقَدْ آنَ لَهُ أَنْ يَعْلَمَ مِقْدَارَ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ وَعَلَى وَالِدَيْهِ وَيَشْكُرَهَا. قَالَ مَالِكٌ: أَدْرَكْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا، وَهُمْ يَطْلُبُونَ الدُّنْيَا وَيُخَالِطُونَ النَّاسَ حَتَّى يَأْتِيَ لِأَحَدِهِمْ أَرْبَعُونَ سَنَةً، فَإِذَا أَتَتْ عَلَيْهِمُ اعْتَزَلُوا النَّاسَ. الثَّالِثَةُ- وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ التَّارِيخَ يَكُونُ بِاللَّيَالِي دُونَ الْأَيَّامِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" ثَلاثِينَ لَيْلَةً" لِأَنَّ اللَّيَالِيَ أَوَائِلُ الشُّهُورِ. وَبِهَا كَانَتِ الصَّحَابَةُ ﵃ تخبر عن

[Mûsâ Rabbine gitmek üzere] ayrılınca Allah ona on [gece daha] ekledi. Onların fitneye düşmesi de ileride açıklaması geleceği üzere buzağıya tapmaları sebebiyle Allah'ın ona eklediği bu on günde gerçekleşti. Sonra, belirlenen süreye yapılan ilave de tıpkı asıl sürenin takdir edilmiş (belirlenmiş) olduğu gibi takdir edilir. Bu da ancak hâkimin; vakit, durum ve yapılacak iş gibi meseleye taalluk eden durumları göz önünde bulundurmasından sonraki içtihadıyla olur. Böylece Allah'ın Mûsâ için belirlediği süre gibi, önceki sürenin üçte biri oranında olur. Hâkim, onun için asıl süre ile yapılan ilaveyi tek bir sürede toplamayı uygun görürse bu caizdir; fakat bundan sonra da insanların başına gelebilecek mazeretler sebebiyle beklemek (terabbus) gerekir; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Buhârî, Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَى امْرِئٍ أَخَّرَ أَجَلَهُ حَتَّى بَلَغَ سِتِّينَ سَنَةً» «Allah, ecelini altmış yaşına ulaşıncaya kadar ertelediği bir kimseye hiçbir mazeret [yeri] bırakmamıştır.» Derim ki: Bu [hadis] aynı zamanda hâkimlerin, aleyhine hüküm verilen kimseye art arda mazeret beyan etme imkânı tanımasının da (i'zâr) bir dayanağıdır. Bu, kullara bir lütuf olsun ve onlara karşı hak tam anlamıyla tecelli etsin diyedir. Denilir ki: [Arapçada] "Bir işte i'zârda bulundu (أَعْذَرَ فِي الْأَمْرِ)" ifadesi, "o işte son dereceye vardı/elinden gelen tüm mazeret kapılarını kapattı", yani "ötesinde başka bir mazeret kalmayacak şekilde mazereti ortadan kaldırdı" demektir. Âdemoğluna karşı en büyük i'zâr (mazeretleri ortadan kaldırma) ise, aleyhlerine hüccetin tamamlanması için kendilerine peygamberlerin gönderilmesidir: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz”. Yine Allah Teâlâ: { وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ } “Ve size uyarıcı da gelmişti” buyurmuştur. [Uyarıcıdan kastın] peygamberler olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs ise: “O, saç-sakalın ağarmasıdır (ihtiyarlık aklarıdır)” demiştir. Çünkü o, olgunluk çağında gelir ve çocukluk çağından ayrılışın bir işaretidir. Altmış yaşın mazeretlerin son sınırı kılınması, altmışın insanların ecel meydanına (ecellerinin yaklaştığı çağa) yakın olması sebebiyledir. O; [Rabbine] yönelme, huşû duyma, Allah'a teslim olma, ölümü ve Allah'a kavuşmayı bekleme yaşıdır; dolayısıyla onda mazeret üstüne mazeret bildirme (hakkı tamamlama) vardır. Birincisi Peygamber aleyhisselâm ile, ikincisi ise saç ve sakalın ağarması iledir; bu da kırk yaşın tamamlanması iledir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ } “Kırk yaşına ulaştığında: ‘Rabbim! Bana verdiğin nimetine şükretmemi bana ilham et...’ dedi” buyurmuştur. Aziz ve Celil olan [Allah] böylece kırk yaşına ulaşan kimsenin, Allah'ın kendisi ve anne-babası üzerindeki nimetlerinin kadrini bilip onlara şükretme vaktinin geldiğini belirtmiştir. Mâlik şöyle demiştir: Memleketimizdeki ilim ehlini, kırk yaşına gelinceye kadar dünyalık peşinde koşarken ve insanlarla iç içe yaşarken gördüm; kırk yaşına bastıklarında ise insanlardan el etek çekerlerdi. Üçüncüsü: Bu ayet, tarihin gündüzlere değil gecelere göre tutulacağına da delalet etmiştir; çünkü Allah Teâlâ: { ثَلاثِينَ لَيْلَةً } “Otuz gece” buyurmuştur; zira geceler ayların başlangıçlarıdır. Sahâbe radıyallâhu anhum da...

الْأَيَّامِ، حَتَّى رُوِيَ عَنْهَا أَنَّهَا كَانَتْ تَقُولُ: صُمْنَا خَمْسًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَالْعَجَمُ تُخَالِفُ فِي ذَلِكَ، فَتَحْسِبُ بِالْأَيَّامِ لِأَنَّ مُعَوَّلَهَا عَلَى الشَّمْسِ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَحِسَابُ الشَّمْسِ لِلْمَنَافِعِ، وَحِسَابُ الْقَمَرِ لِلْمَنَاسِكِ، وَلِهَذَا قَالَ:" وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً". فَيُقَالُ: أَرَّخْتُ تاريخا، وورخت توريخا، لغتان. قوله تعالى: (وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ) الْمَعْنَى: وَقَالَ مُوسَى حِينَ أَرَادَ الْمُضِيَّ لِلْمُنَاجَاةِ وَالْمَغِيبَ فِيهَا لِأَخِيهِ هَارُونَ: كُنْ خَلِيفَتِي، فَدَلَّ عَلَى النِّيَابَةِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ لِعَلِيٍّ حِينَ خَلَّفَهُ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ: (أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي). فَاسْتَدَلَّ بِهَذَا الرَّوَافِضُ وَالْإِمَامِيَّةُ وَسَائِرُ فِرَقِ الشِّيعَةِ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَخْلَفَ عَلِيًّا عَلَى جَمِيعِ الْأُمَّةِ، حَتَّى كَفَّرَ الصَّحَابَةَ الْإِمَامِيَّةُ- قَبَّحَهُمُ اللَّهُ- لِأَنَّهُمْ عِنْدَهُمْ تَرَكُوا الْعَمَلَ الَّذِي هُوَ النَّصُّ عَلَى اسْتِخْلَافِ عَلِيٍّ وَاسْتَخْلَفُوا غَيْرَهُ بِالِاجْتِهَادِ مِنْهُمْ. وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَّرَ عَلِيًّا إِذْ لَمْ يَقُمْ بِطَلَبِ حَقِّهِ. وَهَؤُلَاءِ لَا شَكَّ فِي كُفْرِهِمْ وَكُفْرِ مَنْ تَبِعَهُمْ عَلَى مَقَالَتِهِمْ، وَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ هَذَا اسْتِخْلَافٌ فِي حَيَاةٍ كَالْوَكَالَةِ الَّتِي تَنْقَضِي بِعَزْلِ الْمُوَكَّلِ أَوْ بِمَوْتِهِ، لَا يَقْتَضِي أَنَّهُ مُتَمَادٍ بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَيَنْحَلُّ عَلَى هَذَا مَا تَعَلَّقَ بِهِ الْإِمَامِيَّةُ وَغَيْرُهُمْ. وَقَدِ اسْتَخْلَفَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الْمَدِينَةِ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ وَغَيْرَهُ، وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ ذَلِكَ اسْتِخْلَافُهُ دَائِمًا بِالِاتِّفَاقِ. عَلَى أَنَّهُ قَدْ كَانَ هَارُونُ شُرِّكَ مَعَ مُوسَى فِي أَصْلِ الرِّسَالَةِ، فَلَا يَكُونُ لَهُمْ فِيهِ عَلَى مَا رَامُوهُ دَلَالَةٌ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَصْلِحْ" أَمْرٌ بِالْإِصْلَاحِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَ مِنَ الْإِصْلَاحِ أَنْ يَزْجُرَ. السَّامِرِيَّ وَيُغَيِّرَ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: أَيِ ارْفُقْ بِهِمْ، وَأَصْلِحْ أَمْرَهُمْ، وَأَصْلِحْ نَفْسَكَ، أَيْ كُنْ مُصْلِحًا. وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ أَيْ لَا تَسْلُكْ سَبِيلَ العاصين، ولا تكن عونا للظالمين.

hatta onlardan: “Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile beraber beş [gece] oruç tuttuk” dedikleri rivayet edilmiştir. Acemler (Arap olmayanlar) bu konuda farklı davranır, güneşe dayandıkları için günlerle hesap yaparlar. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Güneş hesabı [dünyevi] menfaatler içindir; ay hesabı ise ibadetler/menâsik içindir. Bundan dolayı: { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik” buyurmuştur. Arapçada *errehtü târîhan* (أَرَّخْتُ تاريخا) ve *verrehtü tevrîhan* (وورخت توريخا) denir ki bunlar iki ayrı lehçedir. Yüce Allah'ın: { وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ } “Mûsâ, kardeşi Hârûn'a: 'Kavmim içinde benim yerime geç ve ıslah et' dedi” buyruğunun anlamı şudur: Mûsâ, münâcat için gitmek ve o esnada kavminden uzak kalmak istediğinde kardeşi Hârûn'a: “Benim vekilim/halifem ol” demiştir; bu da niyabete (vekalete) delalet eder. Sahîh-i Müslim'de Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in bazı gazvelerinde geride bıraktığı sırada Ali'ye: “Hârûn'un Mûsâ'ya nisbetle konumu ne ise, benden yana senin konumunun da öyle olmasına razı olmaz mısın? Ancak benden sonra peygamber yoktur” buyurduğunu işittim. Râfizîler, İmamiyye ve Şia'nın diğer bütün fırkaları bu hadisi, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Ali'yi bütün ümmetin üzerine halife kıldığına delil getirmişlerdir. Hatta İmamiyye —Allah onları çirkinleştirsin— ashâbı tekfir etmiştir; zira onlara göre ashâb, Ali'nin hilafetine dair nass ile amel etmeyi bırakmış ve kendi içtihatlarıyla başkasını halife yapmışlardır. Onlardan bazıları da hakkını aramak için kalkışmadığı gerekçesiyle Ali'yi tekfir etmiştir. Bunların kâfir olduğunda ve bu sözlerinde onlara uyanların kâfir olduğunda şüphe yoktur. Onlar bilmediler ki bu, müvekkilin azletmesiyle veya ölümüyle sona eren vekâlet gibi hayattayken yapılan bir görevlendirmedir (istihlâf); onun vefatından sonra da devam ettiğini gerektirmez. Böylece İmamiyye ve diğerlerinin tutunduğu bu husus boşa çıkar. Nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Medine'ye İbn Ümmi Mektûm'u ve başkalarını da vekil bırakmıştır; ittifakla bundan dolayı onun daimi halife olması gerekmemiştir. Kaldı ki Hârûn, peygamberliğin aslında Mûsâ'ya ortak kılınmıştı; bu bakımdan hedefledikleri şey konusunda onlar için hiçbir delil teşkil etmez. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır. Yüce Allah'ın: { وَأَصْلِحْ } “ve ıslah et” buyruğu, ıslahı emretmektir. İbn Cüreyc dedi ki: Sâmirî'yi engellemek ve ona karşı çıkmak da ıslahtandı. Şöyle de denilmiştir: Yani onlara yumuşak davran, işlerini düzelt ve kendini de ıslah et, yani ıslah edici ol. { وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “ve bozguncuların yoluna uyma”; yani günahkârların yolunu tutma ve zalimlere yardımcı olma.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٤٣]

[A'râf Suresi (7): Ayet 143]

وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)

{ وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣) } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: 'Rabbim! Bana görün de Sana bakayım' dedi. [Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni görürsün' buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın düşüp yere serildi. Ayılınca: 'Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا) أَيْ فِي الْوَقْتِ الْمَوْعُودِ. (وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ) أَيْ أَسْمَعَهُ كَلَامَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ. (قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ) سَأَلَ النَّظَرَ إِلَيْهِ، وَاشْتَاقَ إِلَى رُؤْيَتِهِ لما أسمعه كلامه. ف (قالَ لَنْ تَرانِي) أَيْ فِي الدُّنْيَا. وَلَا يَجُوزُ الْحَمْلُ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ: أَرِنِي آيَةً عَظِيمَةً لِأَنْظُرَ إِلَى قُدْرَتِكَ، لِأَنَّهُ قَالَ" إِلَيْكَ" وَ" قالَ لَنْ تَرانِي". وَلَوْ سَأَلَ آيَةً لَأَعْطَاهُ اللَّهُ مَا سَأَلَ، كَمَا أَعْطَاهُ سَائِرَ الْآيَاتِ. وَقَدْ كَانَ لِمُوسَى ﵇ فِيهَا مَقْنَعٌ عَنْ طَلَبِ آيَةٍ أُخْرَى، فَبَطَلَ هَذَا التَّأْوِيلُ. (وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي) ضَرَبَ لَهُ مِثَالًا مِمَّا هُوَ أَقْوَى مِنْ بِنْيَتِهِ وَأَثْبَتُ. أَيْ فَإِنْ ثَبَتَ الْجَبَلُ وَسَكَنَ فَسَوْفَ تَرَانِي، وَإِنْ لَمْ يَسْكُنْ فَإِنَّكَ لَا تُطِيقُ رُؤْيَتِي، كَمَا أَنَّ الْجَبَلَ لَا يُطِيقُ رُؤْيَتِي. وَذَكَرَ الْقَاضِي عِيَاضٌ عَنِ الْقَاضِي أَبِي بَكْرِ بْنِ الطَّيِّبِ مَا مَعْنَاهُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ رَأَى اللَّهَ فَلِذَلِكَ خَرَّ صَعِقًا، وَأَنَّ الْجَبَلَ رَأَى رَبَّهُ فَصَارَ دَكًّا بِإِدْرَاكٍ خَلْقَهُ اللَّهُ لَهُ. وَاسْتَنْبَطَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ:" وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي". ثُمَّ قَالَ (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً) وَتَجَلَّى مَعْنَاهُ ظَهَرَ، مِنْ قَوْلِكَ: جَلَوْتُ الْعَرُوسَ أَيْ أَبْرَزْتُهَا. وَجَلَوْتُ السَّيْفَ أَبْرَزْتُهُ مِنَ الصَّدَأِ، جِلَاءً فِيهِمَا. وَتَجَلَّى الشَّيْءُ انْكَشَفَ. وَقِيلَ: تَجَلَّى أَمْرُهُ وَقُدْرَتُهُ، قَالَهُ قُطْرُبٌ وَغَيْرُهُ. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ" دَكًّا"، يَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهَا" دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا" وَأَنَّ الْجَبَلَ مُذَكَّرٌ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ" دَكَّاءَ" أَيْ جَعَلَهُ مِثْلَ أَرْضٍ دَكَّاءَ، وَهِيَ النَّاتِئَةُ لَا تَبْلُغُ أَنْ تَكُونَ جَبَلًا. وَالْمُذَكَّرُ أَدَكُّ، وَجَمْعُ دَكَّاءَ دكاوات

Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip” buyruğu, yani vaat edilen vakitte [geldiğinde] demektir. { وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ } “ve Rabbi onunla konuştuğunda” yani ona kelamını vasıtasız olarak işittirdiğinde [demektir]. { قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “[Mûsâ:] 'Rabbim! Bana [Kendini] göster, Sana bakayım' dedi.” O'na bakmayı talep etti; O'nun kelamını işitince O'nu görmeyi arzuladı. Bunun üzerine [Rabbi]: { قالَ لَنْ تَرانِي } “'Beni asla göremezsin' buyurdu”, yani dünyada [göremezsin]. Bunun; "Kudretine bakmam için bana büyük bir ayet (mucize) göster" anlamını kastettiği şeklinde yorumlanması caiz değildir. Çünkü o: "Sana [bakayım]" demiş, [Allah da:] “Beni asla göremezsin” buyurmuştur. Şayet bir ayet (mucize) istemiş olsaydı, diğer ayetleri verdiği gibi istediği şeyi de Allah ona verirdi. Nitekim Mûsâ [aleyhisselâm] için elindeki mucizeler başka bir mucize talep etmesine gerek bırakmayacak kadar yeterliydi; dolayısıyla bu tevil (yorum) batıldır. { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي } “Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de Beni görebileceksin” buyruğuyla, ona kendi bünyesinden daha güçlü ve daha sağlam olan bir şeyi örnek verdi. Yani eğer dağ yerinde sabit ve sakin durursa sen de Beni göreceksin; şayet duramazsa, dağın Beni görmeye güç yetiremediği gibi sen de Beni görmeye güç yetiremezsin demektir. Kâdî İyâz, Kâdî Ebû Bekir b. et-Tayyib'den naklen şu anlamda bir görüş zikretmiştir: Mûsâ [aleyhisselâm] Allah'ı gördü ve bu sebeple bayılarak yere yığıldı; dağ da Rabbini gördü ve Allah'ın kendisi için yarattığı bir idrak ile un ufak oldu. O, bu hükmü: “Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de Beni görebileceksin” buyruğundan istinbat etmiştir (çıkarmıştır). Ardından şöyle buyurdu: { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Rabbi dağa tecelli edince onu un ufak ediverdi ve Mûsâ bayılarak yere düştü.” *Tecellâ* (تَجَلَّى) kelimesinin anlamı 'zâhir oldu, göründü' demektir; bu da senin: "Gelini açığa çıkardım (belirginleştirdim)" ve "Kılıcın pasını giderip parlattım" sözlerinden gelmektedir ki her ikisinde de açığa çıkarma mânası vardır. Bir şeyin tecelli etmesi, açığa çıkmasıdır. Kutrub ve başkaları: "O'nun emri ve kudreti tecelli etti [demektir]" demişlerdir. Medine ve Basra ehlinin kıraati “dekken” (دَكًّا) şeklindedir; bunun doğruluğuna { دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا } [ayeti] ile dağ kelimesinin müzekker (eril) olması delalet eder. Kûfe ehli ise “dekkâe” (دَكَّاءَ) şeklinde okumuştur; yani onu *dekkâ'* bir yer gibi kıldı demektir. Bu da dağ olacak seviyeye ulaşmamış çıkıntılı tepedir. Bunun müzekkeri *edekk* (أَدَكُّ)tir; *dekkâ'*nın çoğulu ise *dekkâvât* (دكاوات)...

وَدُكٌّ، مِثْلَ حَمْرَاوَاتٍ وَحُمْرٌ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: الدُّكُّ مِنَ الْجِبَالِ: الْعِرَاضُ، وَاحِدُهَا أَدَكُّ. غَيْرُهُ: وَالدَّكَّاوَاتُ جَمْعُ دَكَّاءَ: رَوَابٍ مِنْ طِينٍ لَيْسَتْ بِالْغِلَاظِ. وَالدِّكْدَاكُ كَذَلِكَ مِنَ الرَّمْلِ: مَا الْتَبَدَ بِالْأَرْضِ فَلَمْ يَرْتَفِعْ. وَنَاقَةٌ دَكَّاءُ لَا سَنَامَ لَهَا. وَفِي التَّفْسِيرِ: فَسَاخَ الْجَبَلُ فِي الْأَرْضِ، فَهُوَ يَذْهَبُ فِيهَا حَتَّى الْآنَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَعَلَهُ تُرَابًا. عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: رَمْلًا هَائِلًا. (وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً) أَيْ مَغْشِيًّا عَلَيْهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ. وَقِيلَ: مَيِّتًا، يُقَالُ: صَعِقَ الرَّجُلُ فَهُوَ صَعِقٌ. وَصُعِقَ فَهُوَ مَصْعُوقٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ: خَرَّ مُوسَى صَعِقًا يَوْمَ الْخَمِيسَ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَأُعْطِيَ التَّوْرَاةَ يَوْمَ الْجُمْعَةِ يَوْمَ النَّحْرِ. فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ قَالَ مُجَاهِدٌ: مِنْ مَسْأَلَةِ الرُّؤْيَةِ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: سَأَلَ مِنْ غَيْرِ اسْتِئْذَانٍ، فَلِذَلِكَ تَابَ. وقيل: قال عَلَى جِهَةِ الْإِنَابَةِ إِلَى اللَّهِ وَالْخُشُوعِ لَهُ عِنْدَ ظُهُورِ الْآيَاتِ. وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ التَّوْبَةَ مَا كَانَتْ عَنْ مَعْصِيَةٍ، فَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ مَعْصُومُونَ. وَأَيْضًا عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ الرُّؤْيَةُ جَائِزَةٌ. وَعِنْدَ الْمُبْتَدِعَةِ سَأَلَ لِأَجْلِ الْقَوْمِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ أَنَّهَا غَيْرُ جَائِزَةٍ، وَهَذَا لَا يَقْتَضِي التَّوْبَةَ. فَقِيلَ: أَيْ تُبْتُ إِلَيْكَ مِنْ قَتْلِ الْقِبْطِيِّ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ " بَيَانُ أَنَّ الرُّؤْيَةَ جَائِزَةٌ. قَالَ عَلِيُّ بْنُ مَهْدِيٍّ الطَّبَرِيُّ: لَوْ كَانَ سُؤَالُ مُوسَى مُسْتَحِيلًا مَا أَقْدَمَ عَلَيْهِ مَعَ مَعْرِفَتِهِ بِاللَّهِ، كَمَا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَقُولَ لَهُ يَا رَبِّ أَلَكَ صَاحِبَةٌ وَوَلَدٌ. وَسَيَأْتِي فِي" الْقِيَامَةِ " مَذْهَبُ الْمُعْتَزِلَةِ وَالرَّدُّ عَلَيْهِمْ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ) قِيلَ: بن قَوْمِي. وَقِيلَ: مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي هَذَا الْعَصْرِ. وَقِيلَ: بِأَنَّكَ لَا تُرَى فِي الدُّنْيَا لِوَعْدِكَ السَّابِقِ، فِي ذَلِكَ. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَغَيْرِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَا يخيروا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّ النَّاسَ يُصْعَقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَإِذَا أَنَا بِمُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ فَلَا أَدْرِي أَصَعِقَ فِيمَنْ صعق فأفاق قبلي أو حوسب بصفته الْأُولَى (. أَوْ قَالَ (كَفَتْهُ صَعْقَتُهُ الْأُولَى). وَذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ كَعْبٍ قال: إن الله ﵎ قسم

... ve dükk (دُكّ), tıpkı hamrâvât (حَمْرَاوَات) ve humr (حُمْر) gibi [çoğuludur]. el-Kisâî şöyle demiştir: Dağlardan dükk (دُكّ), enli ve yayvan olanlardır; tekili edekk (أَدَكّ)'tir. Başkası ise şöyle demiştir: Dakkâvât (دَكَّاوَات), dekkâ' (دَكَّاء) kelimesinin çoğulu olup sert olmayan killi/balçık tepelerdir. Aynı şekilde kumdan dikdâk (دِكْدَاك) da yere yapışıp yükselmeyen kumdur. Nâkatun dekkâ' (نَاقَةٌ دَكَّاءُ) ise hörgücü olmayan dişi devedir. Tefsirde [şöyle nakledilmiştir]: Dağ yere battı ve şu ana kadar da yerin derinliklerine doğru gitmektedir. İbn Abbâs: "Onu toprak yaptı" demiştir. Atiyye el-Avfî ise: "Yığılmış/akıp giden bir kum [yaptı]" demiştir. { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Mûsâ da baygın düştü” buyruğu; İbn Abbâs, el-Hasan ve Katâde'den nakledildiğine göre, kendinden geçmiş/bayılmış olarak [yere yıkıldı] demektir. Ölmüş olarak da denilmiştir. [Arapçada] adam bayıldığında (صَعِقَ الرَّجُلُ فَهُوَ صَعِقٌ) ve (صُعِقَ فَهُوَ مَصْعُوقٌ) denilir. Katâde ve el-Kelbî şöyle demiştir: Mûsâ, perşembe günü, yani arefe günü baygın düştü; Tevrat ise cuma günü, yani kurban günü ona verildi. [Mûsâ] { فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ } “Ayılınca: 'Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim' dedi.” Mücâhid: "[Dünyada] görmeyi istemekten dolayı [tövbe ettim]" demiştir. İzin almaksızın istediği, bu sebeple tövbe ettiği de söylenmiştir. Ayetler tecelli ettiğinde Allah'a yönelmek ve O'na huşû göstermek maksadıyla böyle söylediği de söylenmiştir. Ümmet, bu tövbenin bir günahtan ötürü olmadığı hususunda icmâ etmiştir; zira peygamberler mâsumdurlar (günahtan korunmuşlardır). Ayrıca Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat nezdinde rü'yet (Allah'ın görülmesi) caizdir. Bidatçilere göre ise Mûsâ, [görülmesinin] caiz olmadığını kendilerine açıklamak için kavmi adına istemiştir; bu ise tövbeyi gerektirmez. "Yani Kıptîyi öldürmekten dolayı Sana tövbe ettim" şeklinde de söylenmiş olup bunu Kuşeyrî zikretmiştir. [Allah'ı] görmenin caiz olduğuna dair açıklama daha önce el-En'âm [suresinde] geçmişti. Ali b. Mehdî et-Taberî şöyle demiştir: Eğer Mûsâ'nın [rabbini görme] talebi imkânsız olsaydı, Allah hakkındaki marifetine rağmen buna cüret etmezdi; nitekim O'na: 'Ey Rabbim, Senin eşin ve çocuğun var mı?' demesi nasıl caiz değilse [bu da öyle olurdu]. Mu'tezile'nin mezhebi ve onlara verilecek cevap ise inşâallahu teâlâ el-Kıyâme [suresinde] gelecektir. Yüce Allah'ın: { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve ben inananların ilkiyim” buyruğu hakkında; kavmimden [inananların ilkiyim], bu asırda İsrâiloğullarından [inananların ilkiyim] denildiği gibi; bu hususta daha önceki vaadin sebebiyle Senin dünyada görülemeyeceğine [inananların ilkiyim] şeklinde de söylenmiştir. Sahih hadiste Ebû Hureyre ve başkalarından rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا تُخَيِّرُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّ النَّاسَ يُصْعَقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَإِذَا أَنَا بِمُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ فَلَا أَدْرِي أَصَعِقَ فِيمَنْ صَعِقَ فَأَفَاقَ قَبْلِي أَوْ حُوسِبَ بِصَعْقَتِهِ الْأُولَى » «Peygamberler arasında beni üstün kılmayınız/birbirleri arasında ayrım yapmayınız. Zira kıyamet gününde insanlar bayılacaktır. [Baygınlıktan] başını ilk kaldıran ben olacağım; bir de bakacağım ki Mûsâ Arş'ın direklerinden birini tutmuş vaziyette. Artık bayılanlar arasında bayılıp benden önce mi ayıldı, yoksa [Tur'daki] ilk bayılmasıyla mı hesaba katıldı bilemiyorum.» Veya şöyle buyurmuştur: « كَفَتْهُ صَعْقَتُهُ الْأُولَى » «[Tur'daki] ilk bayılması ona yetti [mi bilemiyorum].» Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'nin Ka'b'dan zikrettiğine göre o şöyle demiştir: Şüphesiz Allah [celle celâluhû]...

كَلَامَهُ وَرُؤْيَتَهُ بَيْنَ مُحَمَّدٍ وَمُوسَى صَلَّى اللَّهُ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمَا، فَكَلَّمَهُ مُوسَى مَرَّتَيْنِ، وَرَآهُ مُحَمَّدٌ ﷺ مرتين.

kelamını ve görülmesini Muhammed ile Mûsâ [sallallâhu ve selleme aleyhimâ] arasında paylaştırmıştır: Mûsâ ile iki defa konuşmuş, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] de O'nu iki defa görmüştür.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٤٤]

[A'râf Suresi (7): Ayet 144]

قالَ يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)

{ قالَ يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanların arasından seçip üstün kıldım. O hâlde sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol!'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي) الِاصْطِفَاءُ: الِاجْتِبَاءُ، أَيْ فَضَّلْتُكَ. وَلَمْ يَقُلْ عَلَى الْخَلْقِ، لِأَنَّ مِنْ هَذَا الِاصْطِفَاءِ أَنَّهُ كَلَّمَهُ وَقَدْ كَلَّمَ الْمَلَائِكَةَ وَأَرْسَلَهُ وَأَرْسَلَ غَيْرَهُ. فَالْمُرَادُ" عَلَى النَّاسِ" الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ. وَقَرَأَ" بِرِسَالَتِي" عَلَى الْإِفْرَادِ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ. وَالْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ. وَالرِّسَالَةُ مَصْدَرٌ، فَيَجُوزُ إِفْرَادُهَا. وَمَنْ جَمَعَ عَلَى أَنَّهُ أُرْسِلَ بِضُرُوبٍ مِنَ الرِّسَالَةِ فَاخْتَلَفَتْ أَنْوَاعُهَا، فَجُمِعَ الْمَصْدَرُ لِاخْتِلَافِ أَنْوَاعِهِ، كَمَا قَالَ:" إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ ". فَجَمَعَ لِاخْتِلَافِ أَجْنَاسِ الْأَصْوَاتِ وَاخْتِلَافِ المصوتين. ووحد في قوله" الصوت" لَمَّا أَرَادَ بِهِ جِنْسًا وَاحِدًا مِنَ الْأَصْوَاتِ. وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ قَوْمَهُ لَمْ يُشَارِكْهُ فِي التَّكْلِيمِ وَلَا وَاحِدٌ مِنَ السَّبْعِينَ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي" الْبَقَرَةِ ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ) إِشَارَةٌ إِلَى الْقَنَاعَةِ، أَيِ اقْنَعْ بِمَا أَعْطَيْتُكَ. (وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ) أَيْ مِنَ الْمُظْهِرِينَ لِإِحْسَانِي إِلَيْكَ وَفَضْلِي عَلَيْكَ، يُقَالُ: دَابَّةٌ شَكُورٌ إِذَا ظَهَرَ عَلَيْهَا مِنَ السِّمَنِ فَوْقَ مَا تُعْطَى مِنَ الْعَلَفِ. وَالشَّاكِرُ مُعَرَّضٌ لِلْمَزِيدِ كَمَا قَالَ:" لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ". وَيُرْوَى أَنَّ مُوسَى ﵇ مَكَثَ بَعْدَ أَنْ كَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لَا يَرَاهُ أَحَدٌ إِلَّا مات من نور الله ﷿.

Yüce Allah'ın: { يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي } “Ey Mûsâ! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanların arasından seçip üstün kıldım” buyruğundaki *ıstıfâ* (الِاصْطِفَاءُ), seçmek yani “seni üstün kıldım” demektir. “Bütün yaratılmışların üzerine” dememiştir; çünkü bu seçkinlikten biri onunla konuşmasıdır; hâlbuki meleklerle de konuşmuştur, onu peygamber göndermiştir ve başkasını da göndermiştir. Dolayısıyla { عَلَى النَّاسِ } “insanların arasından” ifadesinden kasıt, kendilerine peygamber gönderilen insanlardır. Nâfi‘ ve İbn Kesîr bunu tekil olarak { بِرِسَالَتِي } şeklinde okumuştur. Geri kalanlar ise çoğul olarak okumuştur. *Risâlet* masdardır, bu yüzden tekil kılınması caizdir. Çoğul okuyan ise onun çeşitli risaletlerle gönderilmesi ve bunların türlerinin farklı olması sebebiyledir; nitekim: { إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ } “Şüphesiz seslerin en çirkini eşeklerin sesidir” buyruğunda ses türlerinin ve ses çıkaranların farklılığı sebebiyle çoğul getirilmiş; { الصَّوْتِ } kelimesinde ise seslerden tek bir cinsi kastettiği için tekil getirilmiştir. Bu durum, Bakara Suresi'nde açıkladığımız gibi, kavminden hiçbir kimsenin ve o yetmiş kişinin de onunla birlikte konuşmaya ortak olmadığını göstermektedir. Yüce Allah'ın: { فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ } “O hâlde sana verdiğimi al” buyruğu kanaate işarettir; yani “sana verdiğime kanaat et” demektir. { وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “ve şükredenlerden ol!”; yani “sana olan ihsanımı ve üzerindeki lütfumu izhar edenlerden ol!” demektir. Bir hayvana verilen yemin üstünde bir semizlik onda görüldüğünde *dâbbetün şekûr* (دَابَّةٌ شَكُورٌ) denir. Şükreden kimse, nitekim: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } “Eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım” buyurduğu gibi, artışa mazhar olmaya hazırdır. Rivayet edildiğine göre Mûsâ [aleyhisselâm], Yüce Allah kendisiyle konuştuktan sonra kırk gece boyunca öyle bir hâlde kalmıştır ki, Yüce ve Celîl olan Allah'ın nurundan dolayı onu gören her kimse vefat etmiştir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٤٥]

[A'râf Suresi (7): Ayet 145]

وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥)

{ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Biz levhalarda onun için her şeyden bir öğüt ve her şeye dair bir açıklama yazdık. [Ve dedik ki:] ‘Onlara kuvvetle sarıl ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret! Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim.’” (145)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ) يُرِيدُ التَّوْرَاةَ. وَرُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ قَبَضَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ ﵇ بِجَنَاحِهِ فَمَرَّ بِهِ فِي الْعُلَا حَتَّى أَدْنَاهُ حَتَّى سَمِعَ صَرِيفَ الْقَلَمِ حِينَ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ الْأَلْوَاحَ، ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَتِ الْأَلْوَاحُ مِنْ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ. ابْنُ جُبَيْرٍ: مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ. أَبُو الْعَالِيَةِ: مِنْ زَبَرْجَدٍ. الْحَسَنُ: مِنْ خَشَبٍ، نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ. وَقِيلَ: مِنْ صَخْرَةٍ صَمَّاءَ، لَيَّنَهَا اللَّهُ لِمُوسَى ﵇ فَقَطَعَهَا بِيَدِهِ ثُمَّ شَقَّهَا بِأَصَابِعِهِ، فَأَطَاعَتْهُ كَالْحَدِيدِ لِدَاوُدَ. قَالَ مُقَاتِلٌ: أَيْ كَتَبْنَا (لَهُ) فِي الألواح كنقس الْخَاتَمِ. رَبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ وَهِيَ سَبْعُونَ وِقْرَ بَعِيرٍ. وَأَضَافَ الْكِتَابَةَ إِلَى نَفْسِهِ عَلَى جِهَةِ التَّشْرِيفِ، إِذْ هِيَ مَكْتُوبَةٌ بِأَمْرِهِ كَتَبَهَا جِبْرِيلُ بِالْقَلَمِ الَّذِي كَتَبَ بِهِ الذِّكْرَ. وَاسْتُمِدَّ مِنْ نَهَرِ النُّورِ. وَقِيلَ: هِيَ كِتَابَةٌ أَظْهَرَهَا اللَّهُ وَخَلَقَهَا فِي الْأَلْوَاحِ. وَأَصْلُ اللُّوحِ: (لَوْحٌ) (بِفَتْحِ اللَّامِ)، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ. فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ ". فَكَأَنَّ اللَّوْحَ تَلُوحُ فِيهِ الْمَعَانِي. وَيُرْوَى أَنَّهَا لَوْحَانِ، وَجَاءَ بِالْجَمْعِ لِأَنَّ الِاثْنَيْنِ جَمْعٌ. وَيُقَالُ: رَجُلٌ عَظِيمُ الْأَلْوَاحِ إِذَا كَانَ كَبِيرَ عَظْمِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: وَتَكَسَّرَتِ الْأَلْوَاحُ حِينَ أَلْقَاهَا فَرُفِعَتْ إِلَّا سُدُسَهَا. وَقِيلَ: بَقِيَ سُبُعُهَا وَرُفِعَتْ سِتَّةُ أَسْبَاعِهَا. فَكَانَ فِي الَّذِي رُفِعَ تَفْصِيلُ كل شي، وَفِي الَّذِي بَقِيَ الْهُدَى وَالرَّحْمَةُ. وَأَسْنَدَ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ صَامَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، فَلَمَّا أَلْقَى الْأَلْوَاحَ تَكَسَّرَتْ فَصَامَ مِثْلَهَا فَرُدَّتْ إِلَيْهِ. وَمَعْنَى" مِنْ كُلِّ شَيْءٍ" مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي دِينِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ وَتَبْيِينِ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، عَنِ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ: هُوَ لَفْظٌ يُذْكَرُ تَفْخِيمًا وَلَا يُرَادُ بِهِ التَّعْمِيمُ، تَقُولُ: دخلت السوق فاشتريت كل شي. وعند فلان كل شي. وَ" تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ "." وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ " وقد تقدم. (موعظة وتفصيلا لكل شي) أي لكل شي أُمِرُوا بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمُ اجْتِهَادٌ، وَإِنَّمَا خُصَّ بِذَلِكَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ. (فَخُذْها بِقُوَّةٍ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ فَقُلْنَا لَهُ: خُذْهَا بِقُوَّةٍ، أي بجد ونشاط. نظيره

Yüce Allah'ın: { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Biz levhalarda onun için her şeyden ... yazdık” buyruğunda kastedilen Tevrat'tır. Rivayette zikredildiğine göre Cebrâîl aleyhisselâm onu kanadıyla tutup yücelere çıkardı ve Allah onun için levhaları yazarken kalemin cızırtısını işiteceği kadar yaklaştırdı; bunu Hakîm et-Tirmizî zikretmiştir. Mücâhid: "Levhalar yeşil zümrüttendi." demiştir. İbn Cübeyr: "Kırmızı yakuttandı." derken, Ebü'l-Âliye: "Zebercettendi." demiştir. Hasan [el-Basrî] ise: "Gökten inen ahşaptandı." demiştir. Sert bir kayadandı; Allah onu Mûsâ aleyhisselâm için yumuşattı, o da eliyle kopardı ve parmaklarıyla yardı da tıpkı Dâvûd'a demirin boyun eğdiği gibi ona boyun eğdi, şeklinde de söylenmiştir. Mukâtil: "Yani levhalara yüzük nakşı gibi [onun için] yazdık." demiştir. Rebî' b. Enes: "Tevrat yetmiş deve yükü olarak indirildi." demiştir. Allah'ın emriyle yazılmış olduğu için -ki onu Cebrâîl, Zikr'i (Levh-i Mahfuz'u) yazdığı kalemle yazmış ve mürekkebini Nûr nehrinden almıştır- şereflendirme amacıyla yazma işini zâtına nispet etmiştir. Bir görüşe göre de bu, Allah'ın levhalarda var edip yarattığı bir yazıdır. Levh kelimesinin aslı, lâm harfinin fethasıyla levhtir (لَوْح). Nitekim Yüce Allah: { بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ. فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ } “Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır; Levh-i Mahfuz'dadır” buyurmuştur. Sanki levh, manaların kendisinde belirdiği/parıldadığı (telûhu) şey gibidir. İki levha olduğu da rivayet edilmiştir; lafzın çoğul gelmesi ise ikinin de bir cem (çoğul) olmasındandır. El ve ayak kemikleri iri olan kimseye 'raculün azîmü'l-elvâh' (kemikleri/levhaları iri adam) denilir. İbn Abbâs: "[Mûsâ] levhaları fırlatıp attığında parçalandılar da altıda biri müstesna [kalanı] göğe kaldırıldı." demiştir. Yedide biri kaldı, yedide altısı kaldırıldı da denilmiştir. Kaldırılan kısımda her şeyin tafsilatı, kalan kısımda ise hidayet ve rahmet vardı. Hâfız Ebû Nuaym, Amr b. Dînâr'dan şöyle rivayet etmiştir: Bana ulaştığına göre Allah'ın nebisi Mûsâ b. İmrân sallallâhu aleyhi ve sellem kırk gece oruç tuttu; levhaları atıp da onlar kırılınca yine bir o kadar oruç tuttu ve levhalar kendisine geri verildi. Sevrî ve başkalarından nakledildiğine göre { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyden” ifadesinin anlamı; dininde ihtiyaç duyduğu hükümlerden, helal ve haramın açıklanmasından [her şey] demektir. Bunun ta'zim (büyütme/vurgulama) amacıyla zikredilen bir lafız olup genelleme kastı taşımadığı da söylenmiştir; nitekim "Çarşıya girdim ve her şeyi satın aldım" ya da "Falandan her şey vardır" dersin. { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi helak eder” ve { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ona her şeyden verilmiştir” ayetleri de böyledir ve açıklaması daha önce geçmişti. { مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ } “... bir öğüt ve her şeye dair bir açıklama [yazdık]” yani hükümlerden kendilerine emredilen her şeye dair [bir açıklama]. Çünkü onların içtihadı yoktu; bu [içtihad yetkisi] sadece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine has kılınmıştır. { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } “Şimdi bunları kuvvetle tut” buyruğunda bir hazif (gizli söz) vardır; yani ona 'Bunları kuvvetle, ciddiyet ve gayretle tut' dedik demektir. Bunun bir benzeri

" خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها) أَيْ يَعْمَلُوا بِالْأَوَامِرِ وَيَتْرُكُوا النَّوَاهِيَ، وَيَتَدَبَّرُوا الْأَمْثَالَ وَالْمَوَاعِظَ. نَظِيرُهُ" وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ ". وَقَالَ:" فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ". وَالْعَفْوُ أَحْسَنُ مِنَ الِاقْتِصَاصِ. وَالصَّبْرُ أَحْسَنُ مِنَ الِانْتِصَارِ. وَقِيلَ: أَحْسَنُهَا الْفَرَائِضُ وَالنَّوَافِلُ، وَأَدْوَنُهَا الْمُبَاحُ. سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ قَالَ الْكَلْبِيُّ:" دارَ الْفاسِقِينَ" مَا مَرُّوا عَلَيْهِ إِذَا سَافَرُوا مِنْ مَنَازِلِ عَادٍ وَثَمُودَ، وَالْقُرُونِ الَّتِي أُهْلِكُوا. وَقِيلَ: هِيَ جَهَنَّمُ، عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ. أَيْ فَلْتَكُنْ مِنْكُمْ عَلَى ذِكْرٍ، فَاحْذَرُوا أَنْ تَكُونُوا مِنْهَا. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهَا مِصْرَ، أَيْ سَأُرِيكُمْ دِيَارَ الْقِبْطِ وَمَسَاكِنَ فِرْعَوْنَ خَالِيَةً عَنْهُمْ، عَنِ ابْنِ جُبَيْرٍ. قَتَادَةُ: الْمَعْنَى سَأُرِيكُمْ مَنَازِلَ الْكُفَّارِ الَّتِي سَكَنُوهَا قَبْلَكُمْ مِنَ الْجَبَابِرَةِ وَالْعَمَالِقَةِ لِتَعْتَبِرُوا بِهَا يَعْنِي الشَّأْمَ. وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ يَدُلُّ عَلَيْهِمَا" وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ " الْآيَةَ." وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ " الْآيَةَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَسَامَةُ بْنُ زُهَيْرٍ" سَأُوَرِّثُكُمْ" مِنْ وَرَّثَ. وَهَذَا ظَاهِرٌ. وَقِيلَ: الدَّارُ الْهَلَاكُ، وَجَمْعُهُ أَدْوَارٌ. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَغْرَقَ فِرْعَوْنَ أَوْحَى إِلَى الْبَحْرِ أَنِ اقْذِفْ بِأَجْسَادِهِمْ إِلَى السَّاحِلِ، قَالَ: فَفَعَلَ، فَنَظَرَ إِلَيْهِمْ بَنُو إسرائيل فأراهم هلاك الفاسقين.

daha önce geçen { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimizi kuvvetle tutun” buyruğudur. { وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret!”; yani emirlerle amel etsinler, nehiyleri terk etsinler, meselleri ve öğütleri düşünsünler demektir. Benzeri: { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” ve { فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “ve en güzeline uyarlar” buyruklarıdır. Affetmek kısas yapmaktan daha güzeldir; sabretmek hakkını zorla almaktan (intisar) daha güzeldir. En güzelinin farzlar ve nafileler, en alt derecesinin ise mubahlar olduğu da söylenmiştir. { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Yakında size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim”; Kelbî dedi ki: { دارَ الْفاسِقِينَ } “yoldan çıkanların yurdu”, yolculuk yaptıklarında yanından geçtikleri Âd ve Semûd'un ve helak edilen diğer nesillerin konak yerleridir. Hasan ve Mücâhid'den nakledildiğine göre bunun cehennem olduğu söylenmiştir; yani “O aklınızda bulunsun da onun ehlinden olmaktan sakının” demektir. İbn Cübeyr'den nakledildiğine göre bununla Mısır'ı kastettiği de söylenmiştir; yani “Yakında size Kıptîlerin yurtlarını ve Firavun'un meskenlerini onlardan boşalmış olarak göstereceğim” demektir. Katâde ise: “Anlamı; ibret almanız için daha önce orayı yurt edinmiş olan zorbazlar ve Amâlika gibi kâfirlerin konak yerlerini size göstereceğim demektir ki bu da Şam'dır” demiştir. Bu iki görüşe, daha önce geçen { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ } “o kavmi mirasçı kıldık” ve { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ } “Biz ise yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunmak istiyorduk” ayetleri delalet etmektedir. İbn Abbâs ve Kasâme b. Züheyr bunu *verrase* (ورّث) fiilinden { سَأُوَرِّثُكُمْ } “size miras kılacağım” şeklinde okumuştur ve bu açıktır. *Dâr*ın helak anlamına geldiği de söylenmiştir; çoğulu *edvâr* (أَدْوَارٌ) gelir. Bu da şöyledir: Yüce Allah Firavun'u boğunca denize onların cesetlerini sahile atmasını vahyetti; deniz bunu yaptı, İsrâiloğulları da onlara baktı, böylece Allah onlara fasıkların helakini göstermiş oldu.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٤٦ الى ١٤٧]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 146-147]

سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)

{ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden çevireceğim. Onlar bütün mucizeleri görseler de onlara iman etmezler; doğru yolu görseler onu yol edinmezler; azgınlık yolunu görürlerse onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil bulunmaları sebebiyledir.” (146) { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” (147)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) قَالَ قَتَادَةُ: سَأَمْنَعُهُمْ فَهْمَ كِتَابِي. وَقَالَهُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ. وَقِيلَ: سَأَصْرِفُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا. وَقِيلَ: سَأَصْرِفُهُمْ عَنْ نَفْعِهَا، وَذَلِكَ مُجَازَاةً عَلَى تَكَبُّرِهِمْ. نَظِيرُهُ:" فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ". وَالْآيَاتُ عَلَى هَذَا الْمُعْجِزَاتُ أَوِ الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ. وَقِيلَ: خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. أَيْ أَصْرِفُهُمْ عَنْ الِاعْتِبَارِ بِهَا. (يَتَكَبَّرُونَ) يَرَوْنَ أَنَّهُمْ أَفْضَلُ الْخَلْقِ. وَهَذَا ظَنٌّ بَاطِلٌ، فَلِهَذَا قَالَ: (بِغَيْرِ الْحَقِّ) فَلَا يَتَّبِعُونَ نَبِيًّا وَلَا يَصْغُونَ إِلَيْهِ لِتَكَبُّرِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا) يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْمُتَكَبِّرُونَ. أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَتْرُكُونَ طَرِيقَ الرَّشَادِ وَيَتَّبِعُونَ سَبِيلَ الْغَيِّ وَالضَّلَالِ، أَيِ الْكُفْرُ يَتَّخِذُونَهُ دِينًا. ثُمَّ عَلَّلَ فَقَالَ: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) أَيْ ذَلِكَ الْفِعْلُ الَّذِي فَعَلْتُهُ بِهِمْ بِتَكْذِيبِهِمْ. (وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ) أَيْ كَانُوا فِي تَرْكِهِمْ تَدَبُّرَ الْحَقِّ كَالْغَافِلِينَ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونُوا غَافِلِينَ عَمَّا يُجَازَوْنَ بِهِ، كَمَا يُقَالُ: مَا أَغْفَلَ فُلَانٍ عَمَّا يُرَادُ بِهِ، وَقَرَأَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ" وَإِنْ يُرَوْا" بِضَمِّ الْيَاءِ فِي الْحَرْفَيْنِ، أَيْ يَفْعَلُ ذَلِكَ بِهِمْ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ" سَبِيلَ الرُّشْدِ" بِضَمِّ الرَّاءِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ. وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا" الرَّشَدِ" بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالشِّينِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: فَرَّقَ أَبُو عَمْرٍو بَيْنَ الرُّشْدِ وَالرَّشَدِ فَقَالَ: الرُّشْدُ فِي الصَّلَاحِ. وَالرَّشَدُ فِي الدِّينِ. قَالَ النَّحَّاسُ:" سِيبَوَيْهِ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الرُّشْدَ وَالرَّشَدَ مِثْلُ السُّخْطِ وَالسَّخَطِ، وَكَذَا قَالَ الْكِسَائِيُّ. وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو غَيْرُ مَا قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ: حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ قَالَ: إِذَا كَانَ الرُّشْدُ وَسَطَ الْآيَةِ فَهُوَ مُسَكَّنٌ، وَإِذَا كَانَ رَأْسَ الْآيَةِ فَهُوَ مُحَرَّكٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: يَعْنِي بِرَأْسِ الْآيَةِ نَحْوَ" وَهَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً ١٠" فَهُمَا عِنْدَهُ لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، إِلَّا أَنَّهُ فَتَحَ هَذَا لِتَتَّفِقَ الْآيَاتُ. وَيُقَالُ: رَشَدَ يَرْشُدُ، وَرَشُدَ يَرْشُدُ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ رَشِدَ يَرْشَدُ. وَحَقِيقَةُ الرُّشْدِ وَالرَّشَدِ فِي اللُّغَةِ أَنْ يَظْفَرَ الْإِنْسَانُ بِمَا يُرِيدُ، وهو ضد الخيبة".

Yüce Allah'ın: { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” buyruğu hakkında Katâde: "Kitabımı anlamaktan onları alıkoyacağım" demiştir. Süfyân b. Uyeyne de böyle demiştir. Şöyle de denilmiştir: "Onlara iman etmekten onları uzaklaştıracağım." Bir diğer görüşe göre: "Onların faydasından onları mahrum bırakacağım." Bu da onların büyüklük taslamalarına bir karşılıktır. Bunun benzeri: { فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırdı” ayetidir. Bu açıklamaya göre ayetler; mucizeler veya indirilen kitaplardır. Bir görüşe göre de göklerin ve yerin yaratılışıdır; yani onlardan ibret almaktan onları uzaklaştırırım, demektir. (يَتَكَبَّرُونَ) Kendilerini yaratılmışların en üstünü görürler. Bu ise batıl bir zandır. Bundan dolayı: (بِغَيْرِ الْحَقِّ) “haksız yere” buyurmuştur. Böylece büyüklük taslamaları sebebiyle ne bir peygambere uyarlar ne de ona kulak verirler. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “Bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar. Doğru yolu görseler onu yol edinmezler. Azgınlık yolunu görürlerse onu yol edinirler” buyruğu, yani bu büyüklük taslayanlar demektir. Onların doğru yolu terk edip azgınlık ve sapıklık yoluna uyduklarını, yani küfrü din edindiklerini haber vermiştir. Sonra gerekçesini açıklayarak şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } “Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları... sebebiyledir.” Yani kendilerine uyguladığım bu muamele, onların yalanlamaları sebebiyledir. { وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ } “...ve onlardan gafil bulunmaları sebebiyledir.” Yani hakkı tefekkür etmeyi terk hususunda gafil kimseler gibiydiler. Kendilerine verilecek cezadan habersiz olmaları da muhtemeldir; nitekim "Filan kişi kendisine ne yapılacağından ne kadar da gafildir!" denilir. Mâlik b. Dînâr iki kelimede de yâ harfini ötreli olarak "ve in yurav" (وَإِنْ يُرَوْا) şeklinde okumuştur; yani "bu onlara gösterilse/yapılsa" demektir. Medine ve Basra ehli, râ'nın ötトレーニングresi ve şîn'in sükûnu ile "sebîle'r-ruşd" (سَبِيلَ الرُّشْدِ) şeklinde okumuştur. Âsım dışındaki Kûfe ehli ise râ ve şîn'in fethasıyla "er-raşed" (الرَّشَدِ) şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr, er-ruşd (الرُّشْد) ile er-raşed (الرَّشَد) arasını ayırarak şöyle demiştir: "er-Ruşd, ıslah/faydalı olma hususundadır; er-raşed ise din hususundadır." en-Nehhâs dedi ki: "Sîbeveyh, er-ruşd (الرُّشْد) ile er-raşed (الرَّشَد) kelimelerinin es-suht (السُّخْط) ile es-sahat (السَّخَط) gibi [aynı manaya gelen iki kullanım] olduğu kanaatindedir; el-Kisâî de böyle demiştir. Ebû Amr'dan sahih olarak gelen rivayet ise Ebû Ubeyd'in söylediğinden farklıdır. İsmâîl b. İshâk dedi ki: Bize Nasr b. Ali babasından, o da Ebû Amr b. el-Alâ'dan anlattığına göre o şöyle demiştir: Ruşd kelimesi ayetin ortasında olduğunda sakin (şîn'i cezimli) okunur; ayetin sonunda olduğunda ise harekeli (şîn'i fethalı) okunur." en-Nehhâs dedi ki: Ayetin sonu ile { وَهَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً } “ve işimizde bize bir muvaffakiyet hazırla” ayeti gibisini kastetmektedir. Dolayısıyla bu iki lafız onun nezdinde aynı manada iki ayrı lehçedir; ancak ayet sonları birbiriyle uyumlu olsun diye bunu fethalı okumuştur. [Arapçada] reşede yerşüdü (رَشَدَ يَرْشُدُ) ve raşüde yerşüdü (رَشُدَ يَرْشُدُ) denir. Sîbeveyh ise raşide yerşedü (رَشِدَ يَرْشَدُ) şeklini de nakletmiştir. Dilde ruşd ve raşed kelimelerinin hakiki anlamı, insanın dilediği şeye nail ve muvaffak olmasıdır ki bu da hüsran ve mahrumiyetin (haybetin) zıddıdır.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٤٨]

[A'râf Suresi (7): Ayet 148]

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨)

{ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨) } “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından ziynet eşyalarından böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle ne konuşuyor ne de onlara bir yol gösteriyor? Onu benimsediler ve zalimlerden oldular.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ) أَيْ مِنْ بَعْدِ خُرُوجِهِ إِلَى الطُّورِ. (مِنْ حُلِيِّهِمْ) هَذِهِ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ البصرة. وقرا أهل الكوفة عَاصِمًا" مِنْ حِلِيِّهِمْ" بِكَسْرِ الْحَاءِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ" مِنْ حَلْيِهِمْ" بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالتَّخْفِيفِ. قَالَ النَّحَّاسُ: جمع حلي وحلي وَحِلِيٌّ، مِثْلَ ثَدْيٍ وَثُدِيٍّ وَثِدِيٍّ. وَالْأَصْلُ" حُلُوِيٌّ" ثُمَّ أُدْغِمَتِ الْوَاوُ فِي الْيَاءِ فَانْكَسَرَتِ اللَّامُ لِمُجَاوَرَتِهَا الْيَاءَ، وَتُكْسَرُ الْحَاءُ لِكَسْرَةِ اللَّامِ. وَضَمُّهَا عَلَى الْأَصْلِ. (عِجْلًا) مَفْعُولٌ. (جَسَدًا) نَعْتٌ أَوْ بَدَلٌ. (لَهُ خُوَارٌ) رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ. يُقَالُ: خَارَ يَخُورُ خُوَارًا إِذَا صَاحَ. وَكَذَلِكَ جَأَرَ يَجْأَرُ جُؤَارًا. وَيُقَالُ: خَوِرَ يَخْوَرُ خَوَرًا إِذَا جَبُنَ وَضَعُفَ. وَرُوِيَ فِي قَصَصِ الْعِجْلِ: أَنَّ السَّامِرِيَّ، وَاسْمُهُ مُوسَى بْنُ ظَفَرَ، يُنْسَبُ إِلَى قَرْيَةٍ تُدْعَى سَامِرَةَ. وُلِدَ عَامَ قَتْلِ الْأَبْنَاءِ، وَأَخْفَتْهُ أُمُّهُ فِي كَهْفِ جَبَلٍ فَغَذَّاهُ جِبْرِيلُ فَعَرَفَهُ لِذَلِكَ، فَأَخَذَ حِينَ عَبَرَ الْبَحْرَ عَلَى فَرَسٍ وَدِيقٍ لِيَتَقَدَّمَ فِرْعَوْنَ فِي الْبَحْرِ- قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ حَافِرِ الْفَرَسِ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ ٢٠: ٩٦". وَكَانَ مُوسَى وَعَدَ قَوْمَهُ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، فَلَمَّا أَبْطَأَ فِي الْعَشْرِ الزَّائِدِ وَمَضَتْ ثَلَاثُونَ لَيْلَةً قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَانَ مُطَاعًا فِيهِمْ: إِنَّ مَعَكُمْ حُلِيًّا مِنْ حُلِيِّ آلِ فِرْعَوْنَ، وَكَانَ لَهُمْ عِيدٌ يَتَزَيَّنُونَ فِيهِ وَيَسْتَعِيرُونَ مِنَ الْقِبْطِ الْحُلِيَّ فَاسْتَعَارُوا لِذَلِكَ الْيَوْمِ، فَلَمَّا أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ مِنْ مِصْرَ وَغَرِقَ الْقِبْطُ بَقِيَ ذَلِكَ الْحُلِيُّ فِي أَيْدِيهِمْ، فَقَالَ لَهُمْ السَّامِرِيُّ: إِنَّهُ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ، فَهَاتُوا مَا عِنْدَكُمْ فَنُحَرِّقُهُ. وَقِيلَ: هَذَا الْحُلِيُّ مَا أَخَذَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ بَعْدَ الْغَرَقِ، وَأَنَّ هَارُونَ قَالَ لَهُمْ: إِنَّ الْحُلِيَّ غَنِيمَةٌ، وَهِيَ لَا تَحِلُّ لَكُمْ، فَجَمَعَهَا فِي حُفْرَةٍ حَفَرَهَا فَأَخَذَهَا السَّامِرِيُّ. وَقِيلَ: اسْتَعَارُوا الْحُلِيَّ لَيْلَةَ أَرَادُوا الْخُرُوجَ مِنْ مِصْرَ، وَأَوْهَمُوا الْقِبْطَ أَنَّ لهم عرسا أو مجتمعا،

Yüce Allah'ın: (وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ) "Mûsâ'nın kavmi, onun ardından... edindiler" buyruğu, onun Tûr'a çıkışının ardından demektir. (مِنْ حُلِيِّهِمْ) "ziynet eşyalarından" [ifadesi], Medine ve Basra ehlinin kıraatidir. Âsım dışındaki Kûfe ehli ise hâ harfinin kesresiyle "مِنْ حِلِيِّهِمْ" (min hıliyyihim) şeklinde okumuştur. Ya'kûb ise hâ harfinin fethası ve şeddesiz olarak "مِنْ حَلْيِهِمْ" (min halyihim) şeklinde okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: Haly (حَلْي) kelimesinin çoğulu huliyy (حُلِيّ) ve hıliyy (حِلِيّ) şeklindedir; tıpkı sedy (ثَدْي - göğüs), südiyy (ثُدِيّ) ve sıdiyy (ثِدِيّ) gibi. Kelimenin aslı "hulûy" (حُلُوِيٌّ) idi, ardından vâv harfi yâ harfine idğam edildi, lâm harfi yâ harfine komşu olduğu için kesrelendi; lâm harfinin kesresine uyum sağlaması için de hâ harfi kesrelendi. [Hâ'nın] zammeli okunması ise aslı üzeredir. (عِجْلًا) "buzağı" mef'ûldür (nesnedir). (جَسَدًا) "heykelini" sıfat veya bedeldir. (لَهُ خُوَارٌ) "böğürmesi olan" [ifadesi] mübtedâ (özne) olarak merfûdur. Hayvan ses çıkardığında "hâra yehûru huvâran" (خَارَ يَخُورُ خُوَارًا) denir. Aynı şekilde "ceera yec'eru cuâran" (جَأَرَ يَجْأَرُ جُؤَارًا) da denir. Korkaklık gösterip zayıf düştüğünde ise "havira yahveru haveran" (خَوِرَ يَخْوَرُ خَوَرًا) denir. Buzağı kıssasında şöyle rivayet edilmiştir: İsmi Mûsâ b. Zafer olan Sâmirî, Sâmire adındaki bir köye nispet edilmektedir. [Erkek] çocukların öldürüldüğü yıl doğmuş, annesi onu bir dağ mağarasında gizlemiş ve onu Cibrîl beslemiştir; bu sebeple onu tanıyordu. Cibrîl, Firavun'un denizdeki önünden geçmek üzere kısrak bir ata binmiş hâlde denizi geçerken, [Sâmirî] atın tırnağının izinden bir avuç [toprak] aldı. Bu durum, onun şu sözünün anlamıdır: { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “Elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım” (Tâhâ 20: 96). Mûsâ kavmine otuz gün vadetmişti; ilave edilen on günde gecikip otuz gece geride kalınca, [Sâmirî] İsrailoğulları'na -ki aralarında sözü dinlenen biriydi- şöyle dedi: "Şüphesiz yanınızda Firavun hanedanının ziynet eşyalarından bulunmaktadır." Onların süslendikleri ve Kıptîlerden ziynet eşyası ödünç aldıkları bir bayramları vardı; işte o gün için ödünç almışlardı. Allah onları Mısır'dan çıkarıp Kıptîler de boğulunca bu ziynet eşyaları ellerinde kaldı. Bunun üzerine Sâmirî onlara: "O size haramdır, yanınızdakileri getirin de onu yakalım" dedi. Şöyle de denilmiştir: Bu ziynet eşyaları, İsrailoğulları'nın boğulmanın ardından Firavun kavminden aldıkları şeylerdi ve Hârûn onlara: "Bu ziynet eşyaları ganimettir ve [ganimet] size helal değildir" demiş, onları kazdığı bir çukurda toplamış, Sâmirî de onları oradan almıştı. Yine şöyle denilmiştir: Mısır'dan çıkmak istedikleri gece, Kıptîlere bir düğünleri ya da toplantıları olduğunu hissettirerek ziynet eşyalarını ödünç almışlardı...

وَكَانَ السَّامِرِيُّ سَمِعَ قَوْلَهُمْ" اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ". وَكَانَتْ تِلْكَ الْآلِهَةُ عَلَى مِثَالِ الْبَقَرِ، فَصَاغَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا، أَيْ مصمتا، غير أنهم كانوا يسمعون منه خوار. وَقِيلَ: قَلَبَهُ اللَّهُ لَحْمًا وَدَمًا. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا أَلْقَى تِلْكَ الْقَبْضَةَ مِنَ التُّرَابِ فِي النَّارِ عَلَى الْحُلِيِّ صَارَ عِجْلًا لَهُ خُوَارٌ، فَخَارَ خَوْرَةً وَاحِدَةً وَلَمْ يُثَنِّ ثُمَّ قَالَ لِلْقَوْمِ:" هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ»

Sâmirî onların: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” dediklerini işitmişti. O ilahlar sığır suretindeydi. Bu yüzden onlara bir buzağı heykeli, yani içi dolu/som bir heykel döktü; ancak ondan bir böğürtü işitiyorlardı. Allah'ın onu ete ve kana dönüştürdüğü de söylenmiştir. O bir avuç toprağı ateşin içindeki ziynet eşyalarının üzerine attığında böğürmesi olan bir buzağıya dönüştüğü, tek bir defa böğürüp ikincisini yapmadığı, sonra da kavme: { هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ } “İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu”»

٢٠: ٨٨". يَقُولُ: نسيه هاهنا وَذَهَبَ يَطْلُبُهُ فَضَلَّ عَنْهُ- فَتَعَالَوْا نَعْبُدُ هَذَا الْعِجْلَ. فَقَالَ اللَّهُ لِمُوسَى وَهُوَ يُنَاجِيهِ:" فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ ٢٠: ٨٥". فَقَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ، هَذَا السَّامِرِيُّ أَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا مِنْ حُلِيِّهِمْ، فَمَنْ جَعَلَ لَهُ جَسَدًا؟ - يُرِيدُ اللَّحْمَ وَالدَّمَ- وَمَنْ جَعَلَ لَهُ خُوَارًا؟ فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: أَنَا فَقَالَ: وَعِزَّتِكَ وَجَلَالِكَ مَا أَضَلَّهُمْ غَيْرُكَ. قَالَ صَدَقْتَ يَا حَكِيمَ الْحُكَمَاءِ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ ". وَقَالَ الْقَفَّالُ: كَانَ السَّامِرِيُّ احْتَالَ بِأَنْ جَوَّفَ الْعِجْلَ، وَكَانَ قَابَلَ بِهِ الرِّيحَ، حَتَّى جَاءَ مِنْ ذَلِكَ مَا يُحَاكِي الْخُوَارَ، وَأَوْهَمَهُمْ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا صَارَ كَذَلِكَ لِمَا طُرِحَ فِي الْجَسَدِ مِنَ التُّرَابِ الَّذِي كَانَ أَخَذَهُ مِنْ تُرَابِ قَوَائِمِ فَرَسِ جِبْرِيلَ. وَهَذَا كلام فيه تهافت، قال القشيري. قوله تعالى: (أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ) بَيَّنَ أَنَّ الْمَعْبُودَ يَجِبُ أَنْ يَتَّصِفَ بِالْكَلَامِ. (وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا) أَيْ طَرِيقًا إِلَى حُجَّةٍ. (اتَّخَذُوهُ) أَيْ إِلَهًا. (وَكَانُوا ظَالِمِينَ) أَيْ لِأَنْفُسِهِمْ فِيمَا فَعَلُوا مِنِ اتِّخَاذِهِ. وَقِيلَ: وَصَارُوا ظَالِمِينَ أَيْ مُشْرِكِينَ لجعلهم العجل إلها.

«(Tâhâ 20: 88) dediği rivayet edilmiştir. Yani: “Onu burada unuttu ve onu aramaya gitti de yolunu kaybetti; haydi gelin bu buzağıya tapalım” demektedir. Allah Mûsâ ile münâcat hâlindeyken ona şöyle buyurdu: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı” (Tâhâ 20: 85). Bunun üzerine Mûsâ: “Ey Rabbim! Bu Sâmirî onlara ziynet eşyalarından bir buzağı çıkardı; peki ona cesedi —eti ve kanı kastediyor— kim verdi ve ona böğürmeyi kim verdi?” dedi. Yüce Allah: “Ben” buyurdu. Mûsâ: “İzzetine ve celaline andolsun ki onları Sen'den başkası saptırmadı” dedi. [Allah]: “Doğru söyledin ey hikmet sahiplerinin en hikmetlisi!” buyurdu. { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu ancak Senin bir imtihanındır” buyruğunun anlamı budur. Kaffâl dedi ki: Sâmirî buzağının içini boş yaparak bir hileye başvurmuş ve onu rüzgârın karşısına koymuştu; böylece oradan böğürtüyü andıran bir ses çıkıyordu. Onlara da bunun, Cebrâil'in atının ayaklarının izinden aldığı toprağın gövdeye atılması sebebiyle bu hâle geldiği vehmini verdi. Kuşeyrî: “Bu tutarsız bir sözdür” demiştir. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ } “Görmediler mi ki o kendileriyle ... konuşmuyor” buyruğu, tapılan varlığın kelam sıfatına sahip olmasının zorunlu olduğunu açıklamıştır. { وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا } “ne de onlara bir yol gösteriyor”; yani bir hüccete giden yolu [göstermiyor]. { اتَّخَذُوهُ } “Onu benimsediler”; yani ilah edindiler. { وَكانُوا ظالِمِينَ } “ve zalimlerden oldular”; yani onu [ilah] edinmekle kendi nefislerine zulmetmiş oldular. Buzağıyı ilah edindikleri için zalim yani müşrik oldular şeklinde de söylenmiştir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٤٩]

[A'râf Suresi (7): Ayet 149]

وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩)

{ وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩) } “Başları elleri arasına düşüp (pişman olup) gerçekten sapmış olduklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ) أَيْ بَعْدَ عَوْدِ مُوسَى مِنَ الْمِيقَاتِ. يُقَالُ لِلنَّادِمِ الْمُتَحَيِّرِ: قَدْ سُقِطَ فِي يَدِهِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ سُقِطَ فِي يَدِهِ، وَأُسْقِطَ. وَمَنْ قَالَ: سَقَطَ فِي أَيْدِيهِمْ عَلَى بِنَاءِ الْفَاعِلِ، فَالْمَعْنَى عِنْدَهُ: سَقَطَ النَّدَمُ، قال الأزهري والنحاس وغيرهما.

Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } “Başları elleri arasına düşüp (son derece pişman olup)...” buyruğu, Mûsâ'nın mîkâttan dönmesinden sonra [gerçekleşti] demektir. Pişman olup şaşkına dönen kimse hakkında: *Sukita fî yedih* (سُقِطَ فِي يَدِهِ - Eli böğründe kaldı / çaresizce pişman oldu) denilir. el-Ahfeş şöyle demiştir: [Bu durum için] *sukita fî yedih* (سُقِطَ فِي يَدِهِ) ve *üskita* (أُسْقِطَ) denilir. [Fiili] malum (etken) kalıpta *sekata fî eydîhim* (سَقَطَ فِي أَيْدِيهِمْ) şeklinde okuyan kimseye göre ise anlam: “Pişmanlık [yüreklerine] düştü” şeklindedir. Bunu el-Ezherî, en-Nehhâs ve başkaları ifade etmiştir.

وَالنَّدَمُ يَكُونُ فِي الْقَلْبِ، وَلَكِنَّهُ ذَكَرَ الْيَدَ لأنه يقال لمن تحصل على شي: قَدْ حَصَلَ فِي يَدِهِ أَمْرُ كَذَا، لِأَنَّ مُبَاشَرَةَ الْأَشْيَاءِ فِي الْغَالِبِ بِالْيَدِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ ١٠". وَأَيْضًا: النَّدَمُ وَإِنْ حَلَّ فِي الْقَلْبِ فَأَثَرُهُ يَظْهَرُ فِي الْبَدَنِ، لِأَنَّ النَّادِمَ يَعَضُّ يَدَهُ، وَيَضْرِبُ إِحْدَى يديه على الأخرى، وقال اللَّهُ تَعَالَى:" فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها " أَيْ نَدِمَ." وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ " أَيْ مِنَ النَّدَمِ. وَالنَّادِمُ يَضَعُ ذَقَنَهُ فِي يَدِهِ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ مِنَ الِاسْتِئْسَارِ، وَهُوَ أَنْ يَضْرِبَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ أَوْ يَصْرَعَهُ فَيَرْمِيَ بِهِ مِنْ يَدَيْهِ إِلَى الْأَرْضِ لِيَأْسِرَهُ أَوْ يُكَتِّفَهُ، فَالْمَرْمِيُّ مَسْقُوطٌ بِهِ فِي يَدِ السَّاقِطِ. (وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا) أَيِ انْقَلَبُوا بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ. (قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ) أَخَذُوا فِي الْإِقْرَارِ بِالْعُبُودِيَّةِ وَالِاسْتِغْفَارِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" لَئِنْ لَمْ تَرْحَمْنَا رَبَّنَا وَتَغْفِرْ لَنَا" بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ. وَفِيهِ مَعْنَى الِاسْتِغَاثَةِ وَالتَّضَرُّعِ وَالِابْتِهَالِ فِي السُّؤَالِ وَالدُّعَاءِ." رَبَّنَا" بِالنَّصْبِ عَلَى حَذْفِ النِّدَاءِ. وَهُوَ أَيْضًا أَبْلَغُ فِي الدُّعَاءِ وَالْخُضُوعِ. فَقِرَاءَتُهُمَا أبلغ في الاستكانة والتضرع، فهي أولى.

Pişmanlık kalpte olur; fakat el zikredilmiştir, çünkü bir şeyi elde eden kimseye: “Şu iş onun eline geçti” denir; zira şeylerle doğrudan temas çoğunlukla elle olur. Nitekim Yüce Allah: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ } “Bu, iki elinin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir” (Hac 22: 10) buyurmuştur. Ayrıca pişmanlık kalpte yer etse de eseri bedende zahir olur; zira pişman olan kimse elini ısırır ve ellerini birbirine vurur. Yüce Allah: { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها } “Oraya harcadıklarına karşı ellerini ovuşturup duruyordu” yani pişman oldu; yine { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ } “O gün zalim ellerini ısırır” yani pişmanlıktan [ısırır] buyurmuştur. Pişman olan kimse çenesini eline koyar. Bu ifadenin aslının esir almaktan geldiği de söylenmiştir; bu da bir adamın diğerine vurup veya onu yere serip esir almak ya da bağlamak için ellerinden yere fırlatmasıdır; yere fırlatılan kişi düşürenin eline düşmüş (*meskûtun bihî fî yedis-sâkıt*) olur. { وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا } “ve gerçekten sapmış olduklarını görünce”; yani Allah'a isyan ile dönüp gittiklerini [görünce]. { قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler”; kulluklarını ikrar edip istiğfara koyuldular. Hamza ve Kisâî, muhatap kipi olarak tâ ile: { لَئِنْ لَمْ تَرْحَمْنَا رَبَّنَا وَتَغْفِرْ لَنَا } şeklinde okumuşlardır. Bunda yardım isteme, yakarma, dilekte ve duada yalvarıp yakarma mânâsı vardır. { رَبَّنَا } nida hazfiyle mansubdur. Bu da duada ve boyun eğmede daha beliğdir. Dolayısıyla bu ikisinin kıraati tezellül ve yalvarmada daha beliğ olup daha evladır.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٥٠ الى ١٥١]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 150-151]

وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١)

{ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١) } “Mûsâ kızgın ve üzgün bir hâlde kavmine dönünce: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?' dedi ve levhaları bıraktı; kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı. [Hârûn]: 'Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni güçsüz buldu ve neredeyse beni öldüreceklerdi. Düşmanları bana güldürme ve beni bu zalim kavimle bir tutma!' dedi. [Mûsâ]: 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dâhil et; Sen merhametlilerin en merhametlisisin' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً) ١٥٠ لَمْ يَنْصَرِفْ" غَضْبَانَ" لِأَنَّ مُؤَنَّثَهُ غَضْبَى، وَلِأَنَّ الْأَلِفَ وَالنُّونَ فِيهِ بِمَنْزِلَةِ أَلِفَيِ التَّأْنِيثِ فِي قَوْلِكَ حَمْرَاءُ. وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. وَ" أَسِفًا" شَدِيدُ الْغَضَبِ. قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: الْأَسَفُ مَنْزِلَةٌ وَرَاءَ الْغَضَبِ أَشَدُّ من ذلك. وهو أسف وأسف وَأَسْفَانٌ وَأَسُوفٌ. وَالْأَسِيفُ أَيْضًا الْحَزِينُ. ابْنُ عَبَّاسٍ

Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً } “Mûsâ, öfkeli ve üzgün bir hâlde kavmine döndüğünde...” buyruğunda yer alan *gadbân* (غَضْبَانَ) kelimesi gayrimunsarıftır (tenvin ve cerre kabul etmez); çünkü müennesi *gadbâ* (غَضْبَى) şeklindedir ve bu kelimedeki elif ile nûn, *hamrâ'* (حَمْرَاءُ) ifadesindeki müenneslik elifi mesabesindedir. Bu kelime hâl konumunda olduğu için mansubdur. *Âsif* (أَسِفًا) ise öfkesi pek şiddetli olan kimsedir. Ebü'd-Derdâ şöyle demiştir: *Esef* (الْأَسَفُ), öfkenin de ötesinde, ondan daha şiddetli bir derecedir. Kişi için *esif* (أَسِفٌ), *âsif* (آسِفٌ), *asfân* (أَسْفَانٌ) ve *asûf* (أَسُوفٌ) denilir. *Esîf* (الْأَسِيفُ) aynı zamanda “kederli, üzgün” anlamına da gelir. İbn Abbâs

وَالسُّدِّيُّ: رَجَعَ حَزِينًا مِنْ صَنِيعِ قَوْمِهِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: أَخْبَرَهُ اللَّهُ ﷿ قَبْلَ رُجُوعِهِ أَنَّهُمْ قَدْ فُتِنُوا بِالْعِجْلِ، فَلِذَلِكَ رَجَعَ وَهُوَ غَضْبَانُ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَانَ مُوسَى ﵇ مِنْ أَعْظَمِ النَّاسِ غَضَبًا، لَكِنَّهُ كَانَ سَرِيعَ الْفَيْئَةِ، فَتِلْكَ بِتِلْكَ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: كَانَ مُوسَى ﵇ إِذَا غَضِبَ طَلَعَ الدُّخَانُ مِنْ قَلَنْسُوَتِهِ، وَرَفَعَ شَعْرُ بَدَنِهِ جُبَّتَهُ. وَذَلِكَ أَنَّ الْغَضَبَ جَمْرَةٌ تَتَوَقَّدُ فِي الْقَلْبِ. وَلِأَجْلِهِ أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ مَنْ غَضِبَ أَنْ يَضْطَجِعَ. فَإِنْ لَمْ يَذْهَبْ غَضَبُهُ اغْتَسَلَ، فَيُخْمِدُهَا اضْطِجَاعُهُ وَيُطْفِئُهَا اغْتِسَالُهُ. وَسُرْعَةُ غَضَبِهِ كَانَ سَبَبًا لِصَكِّهِ مَلَكَ الموت ففقأ عينه. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْمَائِدَةِ مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ: وَإِنَّمَا اسْتَجَازَ مُوسَى ﵇ ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَلِيمُ اللَّهِ، كَأَنَّهُ رَأَى أَنَّ مَنِ اجْتَرَأَ عَلَيْهِ أَوْ مَدَّ إِلَيْهِ يَدًا بِأَذًى فَقَدْ عَظُمَ الْخَطْبُ فِيهِ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ احْتَجَّ عَلَيْهِ فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ تَنْزِعُ رُوحِي؟ أَمِنْ فَمِي وَقَدْ نَاجَيْتُ بِهِ رَبِّي! أَمْ مِنْ سَمْعِي وَقَدْ سَمِعْتُ بِهِ كَلَامَ رَبِّي! أَمْ مِنْ يَدِي وَقَدْ قَبَضْتُ مِنْهُ الْأَلْوَاحَ! أَمْ مِنْ قَدَمِي وَقَدْ قُمْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ أُكَلِّمُهُ بِالطُّورِ! أَمْ مِنْ عَيْنِي وَقَدْ أَشْرَقَ وَجْهِي لِنُورِهِ. فَرَجَعَ إِلَى رَبِّهِ مُفْحَمًا. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَنَا: (إِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ قَائِمٌ فَلْيَجْلِسْ فَإِنْ ذَهَبَ عَنْهُ الْغَضَبُ وَإِلَّا فَلْيَضْطَجِعْ). وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ أَبِي وَائِلٍ الْقَاصِّ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَى عُرْوَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّعْدِيِّ فَكَلَّمَهُ رَجُلٌ فَأَغْضَبَهُ، فَقَامَ ثُمَّ رَجَعَ وَقَدْ تَوَضَّأَ، فَقَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي عَطِيَّةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ الْغَضَبَ مِنَ الشَّيْطَانِ وَإِنَّ الشَّيْطَانَ خُلِقَ مِنَ النَّارِ وَإِنَّمَا تُطْفَأُ النَّارُ بِالْمَاءِ فَإِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ). قَوْلُهُ تعالى: (بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي) ١٥٠ ذَمٌّ مِنْهُ لَهُمْ، أَيْ بِئْسَ الْعَمَلُ عَمِلْتُمْ بَعْدِي. يُقَالُ: خَلَفَهُ، بِمَا يَكْرَهُ. وَيُقَالُ فِي الْخَيْرِ أَيْضًا. يُقَالُ مِنْهُ: خَلَفَهُ بِخَيْرٍ أَوْ بِشَرٍّ فِي أَهْلِهِ وقومه

es-Süddî ise şöyle demiştir: Kavminin yaptığından ötürü üzgün olarak döndü. et-Taberî de şöyle demiştir: Yüce Allah daha dönmeden önce kavminin buzağı ile fitneye düşürüldüğünü ona haber vermişti; işte bu sebeple öfkeli olarak döndü. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm insanların en çok öfkeleneni idi; fakat öfkesinden hemen dönen biriydi; dolayısıyla bu [hâli] diğerini telafi ediyordu. İbnü'l-Kâsım der ki: Mâlik'i şöyle derken işittim: Mûsâ aleyhisselâm öfkelendiğinde serpuşundan duman çıkar, bedenindeki kıllar cübbesini kaldırırdı. Çünkü öfke, kalpte tutuşan bir kordur. İşte bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, öfkelenen kimseye uzanmasını (yan yatmasını) emretmiştir. Eğer öfkesi geçmezse yıkansın (gusletsin); zira uzanması öfkesini yatıştırır, yıkanması ise onu söndürür. Onun çabuk öfkelenmesi, ölüm meleğine tokat atıp gözünü çıkarmasının da sebebi olmuştu. Bu hususta ilim ehlinin açıklamaları el-Mâide Sûresi'nde geçmişti. el-Hakîm et-Tirmizî şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm buna ancak Kelîmullâh (Allah ile konuşan) olduğu için cüret etmiştir; sanki kendisine saygısızlık edip eziyet vermek üzere el uzatan kimsenin durumunun çok vahim olacağını düşünmüştür. Görmez misin ki o, meleğe karşı hüccet getirip şöyle demişti: “Ruhumu nereden kabzedeceksin? Ağzımdan mı, oysa ben onunla Rabbim ile münacatta bulundum! İşitmemden mi, oysa ben onunla Rabbimin kelamını işittim! Elimden mi, oysa ben O'ndan levhaları aldım! Ayağımdan mı, oysa ben Tûr'da O'nun huzurunda durup O'nunla konuştum! Yoksa gözümden mi, oysa benim yüzüm O'nun nuruyla aydınlanmıştı!” Bunun üzerine [melek] söyleyecek söz bulamayarak Rabbine geri döndü. Ebû Dâvûd'un Musannef'inde Ebû Zer'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurmuştur: « إِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ قَائِمٌ فَلْيَجْلِسْ فَإِنْ ذَهَبَ عَنْهُ الْغَضَبُ وَإِلَّا فَلْيَضْطَجِعْ » «Biriniz ayaktayken öfkelenirse otursun; eğer öfkesi geçerse ne âlâ, geçmezse uzansın.» Yine el-Kās Ebû Vâil'den şöyle rivayet edilmiştir: Urve b. Muhammed es-Sa'dî'nin yanına girmiştik; bir adam onunla konuştu ve onu öfkelendirdi. Bunun üzerine Urve kalktı, sonra abdest almış olarak geri döndü ve şöyle dedi: Babam, dedem Atıyye'den naklen anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ الْغَضَبَ مِنَ الشَّيْطَانِ وَإِنَّ الشَّيْطَانَ خُلِقَ مِنَ النَّارِ وَإِنَّمَا تُطْفَأُ النَّارُ بِالْمَاءِ فَإِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ » «Şüphesiz öfke şeytandandır; şeytan da ateşten yaratılmıştır. Ateş ise ancak su ile söndürülür. Dolayısıyla biriniz öfkelendiğinde abdest alsın.» Yüce Allah'ın: { بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي } “Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!” buyruğu, onlara yönelik bir yergidir; yani benden sonra yaptığınız amel ne kötüdür! Bir kimse hoşlanmadığı bir iş yaptığında onun hakkında *halefehû* (خَلَفَهُ) denir. Bu ifade hayır için de kullanılır. Bu kökten hareketle, bir kimsenin ayrılıp gitmesinin ardından ailesi ve kavmi arasında geride kalanlar hakkında *halefehû bi-hayrin ev bi-şerrin* (ona hayırla ya da şerle halef oldu/arkasından öyle davrandı) denilir.

بَعْدَ شُخُوصِهِ. (أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ) ١٥٠ أَيْ سَبَقْتُمُوهُ. وَالْعَجَلَةُ: التَّقَدُّمُ بِالشَّيْءِ قَبْلَ وَقْتِهِ، وَهِيَ مَذْمُومَةٌ. وَالسُّرْعَةُ: عَمَلُ الشَّيْءِ فِي أَوَّلِ أَوْقَاتِهِ، وَهِيَ مَحْمُودَةٌ. قَالَ يَعْقُوبُ: يُقَالُ عَجِلْتُ الشَّيْءَ سَبَقْتُهُ. وَأَعْجَلْتُ الرَّجُلَ اسْتَعْجَلْتُهُ، أَيْ حَمَلْتُهُ عَلَى الْعَجَلَةِ. وَمَعْنَى" أَمْرَ رَبِّكُمْ ١٥٠" أَيْ مِيعَادُ رَبِّكُمْ، أَيْ وعد أربعين ليلة. وقيل: أن تَعَجَّلْتُمْ سَخَطَ رَبِّكُمْ. وَقِيلَ: أَعَجِلْتُمْ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمْ أَمْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَلْقَى الْأَلْواحَ) ١٥٠ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَلْقَى الْأَلْواحَ) ١٥٠ أَيْ مِمَّا اعْتَرَاهُ مِنَ الْغَضَبِ وَالْأَسَفِ حِينَ أَشْرَفَ عَلَى قَوْمِهِ وَهُمْ عَاكِفُونَ عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ، وَعَلَى أَخِيهِ فِي إهمال أمرهم، قال سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَلِهَذَا قِيلَ: لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ. وَلَا الْتِفَاتَ لِمَا رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ إِنْ صَحَّ عَنْهُ، وَلَا يَصِحُّ أَنَّ إِلْقَاءَهُ الْأَلْوَاحَ إِنَّمَا كَانَ لِمَا رَأَى فِيهَا مِنْ فَضِيلَةِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ ولم يكن ذلك لأمته. وهذا قول ردئ يَنْبَغِي أَنْ يُضَافَ إِلَى مُوسَى ﷺ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ أَنَّ الْأَلْوَاحَ تَكَسَّرَتْ، وَأَنَّهُ رُفِعَ مِنْهَا التَّفْصِيلُ وَبَقِيَ (فِيهَا) الْهُدَى وَالرَّحْمَةُ. الثَّانِيَةُ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُ جُهَّالِ الْمُتَصَوِّفَةِ بِهَذَا عَلَى جَوَازِ رَمْيِ الثِّيَابِ إِذَا اشْتَدَّ طَرَبُهُمْ عَلَى الْمَغْنَى. ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ يَرْمِي بِهَا صِحَاحًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَخْرِقُهَا ثُمَّ يَرْمِي بِهَا. قَالَ: هَؤُلَاءِ فِي غَيْبَةٍ فَلَا يُلَامُونَ، فَإِنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا غَلَبَ عَلَيْهِ الْغَمُّ بِعِبَادَةِ قَوْمِهِ الْعِجْلَ، رَمَى الْأَلْوَاحَ فَكَسَّرَهَا، وَلَمْ يَدْرِ مَا صَنَعَ. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ: مَنْ يُصَحِّحُ عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ رَمَاهَا رَمْيَ كَاسِرٍ؟ وَالَّذِي ذُكِرَ فِي الْقُرْآنِ أَلْقَاهَا، فَمِنْ أَيْنَ لَنَا أَنَّهَا تَكَسَّرَتْ؟ ثُمَّ لَوْ قِيلَ: تَكَسَّرَتْ فَمِنْ أَيْنَ لَنَا أَنَّهُ قَصَدَ كَسْرَهَا؟ ثُمَّ لَوْ صَحَّحْنَا ذَلِكَ عَنْهُ قُلْنَا كَانَ فِي غَيْبَةٍ، حَتَّى لَوْ كَانَ بَيْنَ يَدَيْهِ بَحْرٌ مِنْ نَارٍ لَخَاضَهُ. وَمَنْ يُصَحِّحُ لِهَؤُلَاءِ غَيْبَتَهُمْ وَهُمْ يَعْرِفُونَ الْمُغَنِّيَ مِنْ غَيْرِهِ، وَيَحْذَرُونَ مِنْ بِئْرٍ لَوْ كَانَتْ عِنْدَهُمْ. ثُمَّ كَيْفَ تُقَاسُ أَحْوَالُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى أَحْوَالِ هَؤُلَاءِ السُّفَهَاءِ. وَقَدْ سُئِلَ ابْنُ عُقَيْلٍ عَنْ تَوَاجُدِهِمْ وَتَخْرِيقِ ثِيَابِهِمْ فَقَالَ: خَطَأٌ وَحَرَامٌ، وَقَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ إِضَاعَةِ الْمَالِ. فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: فَإِنَّهُمْ لا يعقلون ما يفعلون. فقال:

...ayrılıp gitmesinden sonra. { أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin emrinin önüne mi geçtiniz?” Yani onun önüne geçtiniz. Acele (*el-acele*): Bir şeyi vaktinden önceye almaktır ve bu yerilmiştir. Sürat (*es-sür'a*) ise: Bir şeyi ilk vaktinde yapmaktır ve bu övülmüştür. Ya'kûb şöyle demiştir: 'Bir şeyi acele ettim' (*aceletü'ş-şey'e*) denildiğinde, onun önüne geçtim demektir. 'Adamı acele ettirdim' (*a'celtü'r-racüle*) ise onu aceleye sevk ettim anlamına gelir. 'Rabbinizin emri' ifadesinin anlamı; Rabbinizin vaadi, yani kırk gecelik vaadidir. [Bir görüşe göre]: 'Rabbinizin gazabını aceleyle üzerinize mi çektiniz?' demektir. Bir diğer görüşe göre ise: 'Rabbinizden size bir emir gelmeden önce buzağıya ibadet etmekte acele mi ettiniz?' demektir. Yüce Allah'ın: { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “Ve levhaları bıraktı” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi - Yüce Allah'ın: { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “Ve levhaları bıraktı” buyruğu: Saîd b. Cübeyr'in belirttiğine göre bu, kavminin yanına varıp da onların buzağıya tapmakta olduklarını ve kardeşinin de onların işini ihmal ettiğini gördüğü anda kendisini kaplayan öfke ve kederden ötürü idi. Bundan dolayı: “Haber almak, bizzat görmek gibi değildir” denilmiştir. Katâde'den rivayet edilen -şayet ondan gelen rivayet sahih ise ki sahih değildir- onun levhaları atmasının sırf levhalarda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin faziletini görüp kendi ümmetine bunun verilmediğini görmesinden kaynaklandığı yönündeki habere itibar edilmez. Bu, Mûsâ [aleyhisselâm]'a yakıştırılmayacak kötü bir sözdür. Daha önce İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan levhaların kırıldığı, onlardaki ayrıntılı açıklamaların kaldırıldığı, geriye [onlarda] sadece hidayet ve rahmetin kaldığı nakledilmişti. İkincisi - Bazı câhil mutasavvıflar, mûsikî dinlerken vecdleri şiddetlendiğinde elbiseleri fırlatıp atmanın caiz olduğuna bu [ayeti] delil getirmişlerdir. Onlardan kimi elbiseyi sağlam olarak fırlatır, kimi de onu yırtıp sonra fırlatır. [Bunu savunan kimse] şöyle der: “Bunlar kendilerinden geçmiş (gaybet) hâlindedirler, bu yüzden kınanmazlar. Zira Mûsâ [aleyhisselâm] da kavminin buzağıya tapması sebebiyle keder kendisine galip gelince levhaları fırlatıp kırmış ve ne yaptığını bilememiştir.” Ebü'l-Ferec el-Cevzî şöyle demiştir: “Mûsâ [aleyhisselâm]'ın onları kıracak şekilde fırlattığını kim doğrulamıştır? Kur'ân'da zikredilen husus sadece onları bıraktığıdır; o hâlde onların kırıldığını nereden çıkarıyoruz? Sonra kırıldıkları söylense bile, onun bunları kırmayı kastettiğini nereden biliyoruz? Faraza bunu onun hakkında kabul etsek dahi deriz ki: O öyle bir kendinden geçme (gaybet) hâlindeydi ki önünde ateşten bir deniz olsa ona dalardı. Oysa şarkıcıyı başkasından ayırt edebilen ve önlerinde bir kuyu olsa ondan sakınan şu kimselerin gaybet hâlinde olduklarını kim tasdik eder? Hem peygamberlerin hâlleri bu sefihlerin hâlleriyle nasıl kıyaslanabilir?” İbn Akîl'e onların vecd gösterip kendilerinden geçmeleri (tevâcüd) ve elbiselerini yırtmaları sorulduğunda şöyle demiştir: “Bu bir hata ve haramdır. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem malı zayi etmeyi yasaklamıştır.” Birisi ona: “Fakat onlar ne yaptıklarını idrak edemiyorlar” deyince şöyle demiştir:

إِنْ حَضَرُوا هَذِهِ الْأَمْكِنَةَ مَعَ عِلْمِهِمْ أَنَّ الطَّرَبَ يَغْلِبُ عَلَيْهِمْ فَيُزِيلُ عُقُولَهُمْ أَثِمُوا بِمَا أَدْخَلُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ التَّخْرِيقِ وَغَيْرِهِ مِمَّا أَفْسَدُوا، وَلَا يَسْقُطُ عَنْهُمْ خِطَابُ الشَّرْعِ، لِأَنَّهُمْ مُخَاطَبُونَ قَبْلَ الْحُضُورِ بِتَجَنُّبِ هَذَا الْمَوْضِعِ الَّذِي يُفْضِي إِلَى ذَلِكَ. كَمَا هُمْ مَنْهِيُّونَ عَنْ شُرْبِ الْمُسْكِرِ، كَذَلِكَ هَذَا الطَّرَبُ الَّذِي يُسَمِّيهِ أَهْلُ التَّصَوُّفِ وَجْدًا إِنْ صَدَقُوا أَنَّ فِيهِ سُكْرَ طَبْعٍ، وَإِنْ كَذَبُوا أَفْسَدُوا مَعَ الصَّحْوِ، فَلَا سَلَامَةَ فِيهِ مَعَ الْحَالَيْنِ، وَتَجَنُّبُ مَوَاضِعِ الرِّيَبِ وَاجِبٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ) ١٥٠ أَيْ بِلِحْيَتِهِ وَذُؤَابَتِهِ. وَكَانَ هَارُونُ أَكْبَرَ مِنْ مُوسَى- صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمَا- بِثَلَاثَ سِنِينَ، وَأَحَبَّ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ موسى، لأنه كان لين الغضب. للعلماء فِي أَخْذِ مُوسَى بِرَأْسِ أَخِيهِ أَرْبَعَ تَأْوِيلَاتٍ الْأَوَّلُ- أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مُتَعَارَفًا عِنْدَهُمْ، كَمَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ مِنْ قَبْضِ الرَّجُلِ عَلَى لِحْيَةِ أَخِيهِ وَصَاحِبِهِ إِكْرَامًا وَتَعْظِيمًا، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَلَى طَرِيقِ الْإِذْلَالِ. الثَّانِي- أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِيُسِرَّ إِلَيْهِ نُزُولَ الْأَلْوَاحِ عَلَيْهِ، لِأَنَّهَا نَزَلَتْ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمُنَاجَاةِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْفِيَهَا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَبْلَ التَّوْرَاةِ. فَقَالَ لَهُ هَارُونُ: لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي، لِئَلَّا يُشْتَبَهَ سِرَارُهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِإِذْلَالِهِ. الثَّالِثُ- إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ بِهِ لِأَنَّهُ وَقَعَ فِي نَفْسِهِ أَنَّ هَارُونَ مَائِلٌ مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِيمَا فَعَلُوهُ مِنْ أَمْرِ الْعِجْلِ. وَمِثْلُ هَذَا لَا يَجُوزُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ. الرَّابِعُ- ضَمَّ إِلَيْهِ أَخَاهُ لِيَعْلَمَ مَا لَدَيْهِ، فَكَرِهَ ذَلِكَ هَارُونُ لِئَلَّا يَظُنَّ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ أَهَانَهُ، فَبَيَّنَ لَهُ أَخُوهُ أَنَّهُمُ اسْتَضْعَفُوهُ، يَعْنِي عَبَدَةَ الْعِجْلِ، وَكَادُوا يَقْتُلُونَهُ أَيْ قَارَبُوا. فَلَمَّا سَمِعَ عُذْرَهُ قَالَ: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي، أَيِ اغْفِرْ لِي مَا كَانَ مِنَ الْغَضَبِ الَّذِي أَلْقَيْتُ مِنْ أَجْلِهِ الْأَلْوَاحَ، وَلِأَخِي لِأَنَّهُ ظَنَّهُ مُقَصِّرًا فِي الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ وَإِنْ لَمْ يَقَعْ مِنْهُ تَقْصِيرٌ، أَيِ اغْفِرْ لِأَخِي إِنْ قَصَّرَ. قَالَ الْحَسَنُ: عَبَدَ كُلُّهُمُ الْعِجْلَ غَيْرَ هَارُونَ، إِذْ لَوْ كَانَ ثَمَّ مُؤْمِنٌ غَيْرُ مُوسَى وَهَارُونَ لَمَا اقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي، وَلَدَعَا لِذَلِكَ الْمُؤْمِنِ أَيْضًا. وَقِيلَ: اسْتَغْفَرَ لِنَفْسِهِ مِنْ فِعْلِهِ بِأَخِيهِ،

“Eğer coşkunun kendilerine galip gelip akıllarını gidereceğini bildikleri hâlde bu mekânlara katılırlarsa, elbiseyi yırtmak ve ifsat ettikleri diğer şeyler sebebiyle kendi nefislerine getirdikleri bu durumdan ötürü günahkâr olurlar; şer'î mükellefiyet de üzerlerinden düşmez. Çünkü onlar buraya gelmeden önce, buna yol açacak olan bu mekândan kaçınmakla mükelleftirler. Tıpkı sarhoş edici içkiyi içmekten nehyedildikleri gibi. Tasavvuf ehlinin 'vecd' adını verdiği bu coşku da böyledir; eğer bunda bir tabiat sarhoşluğu olduğunu söylerken doğru sözlü iseler [vebale girmişlerdir], şayet yalan söylüyorlarsa ayık hâldeyken fesat çıkarmışlardır; dolayısıyla her iki durumda da bunda bir selamet yoktur ve şüpheli yerlerden kaçınmak vaciptir.” Yüce Allah'ın: { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı” buyruğu; yani sakalından ve saç örüklerinden tutarak demektir. Hârûn, Mûsâ'dan —Allah'ın salât ve selâmı her ikisinin üzerine olsun— üç yaş daha büyüktü ve öfkesi yumuşak olduğu için İsrâiloğulları'na Mûsâ'dan daha sevimliydi. Mûsâ'nın kardeşinin başından tutması hususunda âlimlerin dört tevili vardır: Birincisi: Bu, Arapların bir kimsenin kardeşinin ve arkadaşının sakalını ikram ve tazim maksadıyla tutması gibi aralarında bilinen/örf olan bir hareketti; dolayısıyla bu küçültme/aşağılama kastıyla değildi. İkincisi: Bu sadece, levhaların kendisine indirildiğini ona gizlice söylemek içindi; çünkü levhalar bu münâcatta indirilmişti ve Tevrat'tan önce bunu İsrâiloğulları'ndan gizlemek istemişti. Hârûn ona: “Sakalımı ve başımı tutma” demiştir ki, gizlice konuşması İsrâiloğulları tarafından onu aşağılıyor zannedilmesin. Üçüncüsü: Bunu ona yapmasının sebebi, Hârûn'un buzağı meselesinde yaptıkları şeyde İsrâiloğulları'na meylettiği zannının içine düşmesidir. Fakat böyle bir şey peygamberler hakkında caiz değildir. Dördüncüsü: Yanında ne [bilgi/mazeret] olduğunu öğrenmek için kardeşini kendine doğru çekmiştir; Hârûn ise İsrâiloğulları'nın onu tahkir ettiğini zannetmemesi için bundan hoşlanmamıştır. Bunun üzerine kardeşi, onların —yani buzağıya tapanların— kendisini güçsüz bulduklarını ve neredeyse kendisini öldüreceklerini açıklamıştır. Mazeretini dinleyince: “Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla” demiştir; yani levhaları fırlatmama sebep olan öfkemden dolayı beni bağışla, onlara karşı çıkmakta kusur ettiğini zannettiği için —hâlbuki ondan bir kusur sadır olmamıştı— kardeşimi de bağışla, yani bir kusuru olduysa kardeşimi bağışla demektir. Hasan dedi ki: Hârûn hariç hepsi buzağıya taptı; zira şayet orada Mûsâ ve Hârûn'dan başka bir mümin olsaydı: “Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla” sözüyle yetinmez, o mümin için de dua ederdi. Kardeşine yaptığı muameleden ötürü kendi nefsi için mağfiret dilediği de söylenmiştir;

فَعَلَ ذَلِكَ لِمَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَلْحَقْ بِهِ فَيُعَرِّفُهُ مَا جَرَى لِيَرْجِعَ فَيَتَلَافَاهُمْ، وَلِهَذَا قَالَ:" يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ ٢٠: ٩٣ - ٩٢" الْآيَةَ. فَبَيَّنَ هَارُونُ أَنَّهُ إِنَّمَا أَقَامَ خَوْفًا عَلَى نَفْسِهِ مِنَ الْقَتْلِ. فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ لِمَنْ خَشِيَ الْقَتْلَ عَلَى نَفْسِهِ عِنْدَ تغيير المنكر أن يسكت. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا فِي" آلِ عِمْرَانَ " ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْغَضَبَ لَا يُغَيِّرُ الْأَحْكَامَ كَمَا زَعَمَ بَعْضُ النَّاسِ، فَإِنَّ مُوسَى ﵇ لَمْ يُغَيِّرْ غَضَبُهُ شَيْئًا مِنْ أَفْعَالِهِ، بَلِ اطَّرَدَتْ عَلَى مَجْرَاهَا مِنْ إِلْقَاءِ لَوْحٍ وَعِتَابِ أَخٍ وَصَكِّ مَلَكٍ. الهدوي: لِأَنَّ غَضَبَهُ كَانَ لِلَّهِ ﷿، وَسُكُوتَهُ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ خَوْفًا أَنْ يَتَحَارَبُوا أَوْ يَتَفَرَّقُوا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ ابْنَ أُمَّ) ١٥٠ وَكَانَ ابْنَ أُمِّهِ وَأَبِيهِ. وَلَكِنَّهَا كَلِمَةُ لِينٍ وَعَطْفٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قِيلَ كَانَ هَارُونُ أَخَا مُوسَى لأمه لا لأبيه. وقرى بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِهَا، فَمَنْ فَتَحَ جَعَلَ" ابْنَ أُمَّ ١٥٠" اسْمًا وَاحِدًا كَخَمْسَةَ عَشَرَ، فَصَارَ كَقَوْلِكَ: يَا خَمْسَةَ عَشَرَ أَقْبِلُوا. وَمَنْ كَسَرَ الْمِيمَ جعله مضاف إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ ثُمَّ حَذَفَ يَاءَ الْإِضَافَةِ، لِأَنَّ مَبْنَى النِّدَاءِ عَلَى الْحَذْفِ، وَأَبْقَى الْكَسْرَةَ فِي الْمِيمِ لِتَدُلَّ عَلَى الْإِضَافَةِ، كَقَوْلِهِ:" يَا عِبادِ ١٠". يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ السَّمَيْقَعِ" يَا بن أُمِّي" بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ والفراء وأبو عبيد:"ابْنَ أُمَّ ٢٠: ٩٤

ona kızgınlığından dolayı bunu yapmıştır; zira dönüp onları telafi etmesi için Mûsâ'ya ulaşıp olup biteni haber vermemişti. Nitekim bundan dolayı: { يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ } “Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman benim peşimden gelmene ne engel oldu?” (Tâhâ 20: 92-93) demiştir. Hârûn ise öldürülme korkusu sebebiyle kaldığını açıklamıştır. Bu ayet, münkeri değiştirirken öldürülmekten korkan kimsenin susabileceğine delalet etmiştir. Bunun açıklaması daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu ayette, bazılarının iddia ettiği gibi öfkenin hükümleri değiştirmediğine delil vardır; nitekim Mûsâ [aleyhisselâm]'ın öfkesi onun fiillerinden hiçbir şeyi değiştirmemiş, bilakis levhaları bırakması, kardeşini azarlaması ve meleğe vurması şeklinde mutat seyrinde devam etmiştir. el-Hedevî der ki: Çünkü onun öfkesi Yüce ve Azîz olan Allah içindi; İsrâiloğulları'na karşı susması ise birbirleriyle savaşmaları veya bölünmeleri korkusundandı. Yüce Allah'ın: { قالَ ابْنَ أُمَّ } “[Hârûn]: 'Ey anamın oğlu!' dedi” buyruğunda; o hem annesinin hem babasının oğluydu. Ancak bu ifade bir yumuşaklık ve şefkat sözüdür. Zeccâc dedi ki: Hârûn'un Mûsâ'nın anne bir kardeşi olup baba bir kardeşi olmadığı da söylenmiştir. Mîm harfinin fethası ve kesresiyle okunmuştur. Fetha ile okuyan kimse { ابْنَ أُمَّ } ifadesini *hamsete ‘aşere* (خمسة عشر) gibi tek bir isim kılmıştır; bu da senin: “Ey on beş, gelin!” demen gibi olmuştur. Mîm harfini kesreli okuyan ise onu mütekellim zamirine muzaf kılmış, sonra nidanın temeli hazif üzerine olduğu için izafet yâ'sını hazfetmiş ve izafete delalet etmesi için mîm harfindeki kesreyi { يَا عِبادِ } (Zümer 39: 10) buyruğunda olduğu gibi bırakmıştır. İbnü's-Semeyka'ın asıl üzere yâ'nın sübutuyla { يَا بن أُمِّي } şeklindeki kıraati buna delalet eder. Kisâî, Ferrâ ve Ebû Ubeyd dediler ki: { ابْنَ أُمَّ } (Tâhâ 20: 94)

" بالفتح، تقديره يا بن أُمَّاهُ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: هَذَا الْقَوْلُ خَطَأٌ، لِأَنَّ الْأَلِفَ خَفِيفَةٌ لَا تُحْذَفُ، وَلَكِنْ جَعَلَ الِاسْمَيْنِ اسما واحدا. وقال الأخفش وأبو حاتم:"ابْنَ أُمَّ ٢٠: ٩٤

fetha ile okunur; takdiri *yâ bne ümmâh* (يا بن أُمَّاهُ) şeklindedir. Basralılar ise şöyle demişlerdir: Bu söz yanlıştır; çünkü elif hafiftir, hazfedilmez; lâkin iki ismi tek bir isim yapmıştır. Ahfeş ve Ebû Hâtim dediler ki: { ابْنَ أُمَّ } (Tâhâ 20: 94)

" بِالْكَسْرِ كَمَا تَقُولُ: يَا غُلَامُ غُلَامِ أَقْبِلْ، وَهِيَ لُغَةٌ شَاذَّةٌ وَالْقِرَاءَةُ بِهَا بَعِيدَةٌ. وَإِنَّمَا هَذَا فِيمَا يَكُونُ مُضَافًا إِلَيْكَ، فَأَمَّا الْمُضَافُ إِلَى مُضَافٍ إِلَيْكَ فَالْوَجْهُ أَنْ تقول: يا غلام غلامي، ويا بن أخي. وجوزوا يا بن أُمَّ، يَا بْنَ عَمَّ، لِكَثْرَتِهَا فِي الْكَلَامِ. قَالَ الزَّجَّاجُ وَالنَّحَّاسُ: وَلَكِنْ لَهَا وَجْهٌ حَسَنٌ جَيِّدٌ، يُجْعَلُ الِابْنُ مَعَ الْأُمِّ وَمَعَ الْعَمِّ اسْمًا وَاحِدًا، بِمَنْزِلَةِ قَوْلِكَ: يَا خَمْسَةَ عَشَرَ أَقْبِلُوا، فَحُذِفَتِ الْيَاءُ كَمَا حُذِفَتْ مِنْ يَا غُلَامِ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي اسْتَذَلُّونِي وَعَدُّونِي ضَعِيفًا. وَكَادُوا أَيْ قَارَبُوا. يَقْتُلُونَنِي بِنُونَيْنِ، لِأَنَّهُ فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ. وَيَجُوزُ الْإِدْغَامُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ. فَلَا تشمت بى الأعداء

[Önceki cümlenin devamı: İbn-i ümmi] kesre iledir; tıpkı senin: *Yâ gulâmu gulâmi akbil* (يَا غُلَامُ غُلَامِ أَقْبِلْ - 'Ey kölemin kölesi, beri gel!') demen gibidir. Bu şâz bir lügattir ve bununla kıraat [kuraldan] uzaktır. Bu durum ancak doğrudan sana muzaf (tamlanan) olan kelimelerde söz konusudur; sana muzaf olan bir isme muzaf olan kelimede ise fasih olan şekil: *Yâ gulâme gulâmî* (يا غلام غلامي) ve *Yâ bne ahî* (يا بن أخي) demendir. Kelâmda çokça kullanıldığı için *Yâ bne ümme* (يا بن أُمَّ) ve *Yâ bne amme* (يَا بْنَ عَمَّ) şeklindeki kullanımlara cevaz vermişlerdir. ez-Zeccâc ve en-Nehhâs şöyle demişlerdir: Fakat bunun güzel ve sağlam bir vechi (izahı) vardır; o da 'ibn' kelimesinin 'ümm' ve 'amm' kelimeleriyle birleştirilerek tıpkı senin: *Yâ hamsete aşere akbilû* (يَا خَمْسَةَ عَشَرَ أَقْبِلُوا - 'Ey on beş kişi, gelin!') sözünde olduğu gibi tek bir isim kılınmasıdır. Nitekim *Yâ gulâmi* (يا غلام) hitabında [mütekellim yâ'sı] nasıl hazfedilmişse burada da [yâ] hazfedilmiştir. { إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي } “Gerçekten bu kavim beni zayıf düşürdü”, yani beni hor gördüler ve aciz saydılar [demektir]. { وَكَادُوا } “Ve neredeyse”, yani az kalsın, yaklaştılar [demektir]. { يَقْتُلُونَنِي } “Beni öldürüyorlardı” [ifadesi], müstakbel (muzari) fiil olduğu için iki nûn iledir. Kur'an dışındaki [kullanımlarda] ise idgam yapılması caizdir. { فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ } “Düşmanları bana güldürme”

أَيْ لَا تَسُرُّهُمْ. وَالشَّمَاتَةُ: السُّرُورُ بِمَا يُصِيبُ أَخَاكَ مِنَ الْمَصَائِبِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا. وَهِيَ مُحَرَّمَةٌ مَنْهِيٌّ عَنْهَا. وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (لَا تُظْهِرِ الشَّمَاتَةَ بِأَخِيكَ فَيُعَافِيَهُ اللَّهُ وَيَبْتَلِيَكَ). وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَعَوَّذُ مِنْهَا وَيَقُولُ: (اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنْ سُوءِ الْقَضَاءِ وَدَرْكِ الشَّقَاءِ وَشَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ). أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

yani onları sevindirme. Şemâtet (شَمَاتَة), kardeşinin din ve dünya hususunda başına gelen musibetlere sevinmektir. Bu haramdır ve yasaklanmıştır. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den gelen hadiste: “Kardeşinin başına gelene sevinç gösterme; sonra Allah ona afiyet verir de seni imtihan eder” buyrulmuştur. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bundan Allah'a sığınır ve şöyle derdi: “Allah'ım! Kötü kazadan, şekavete uğramaktan ve düşmanların sevinmesinden (şemâtetü’l-a‘dâ) Sana sığınırım”. Bunu Buhârî ve başkaları rivayet etmiştir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا مَا الدَّهْرُ جَرَّ عَلَى أُنَاسٍ ... كَلَاكِلَهُ أَنَاخَ بِآخَرِينَا

“Zaman bir topluluğun üzerine çöktürdüğünde ağırlığını, başkalarının da kapısına ıhdırır develerini.”

فَقُلْ لِلشَّامِتِينَ بِنَا أَفِيقُوا ... سَيَلْقَى الشَّامِتُونَ كَمَا لَقِيَنَا

“Bizim başımıza gelene sevinenlere de ki: Kendinize gelin! Bizim karşılaştığımızla sevinip alay edenler de karşılaşacaktır elbet.”

وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ" تَشْمَتُ" بِالنَّصْبِ فِي التَّاءِ وَفَتْحِ الْمِيمِ،" الْأَعْدَاءُ" بِالرَّفْعِ. وَالْمَعْنَى: لَا تَفْعَلْ بِي مَا تَشْمَتُ مِنْ أَجْلِهِ الْأَعْدَاءُ، أَيْ لَا يَكُونُ ذَلِكَ مِنْهُمْ لِفِعْلٍ تَفْعَلُهُ أَنْتَ بِي. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا" تَشْمَتْ" بِالْفَتْحِ فِيهِمَا" الْأَعْدَاءَ" بِالنَّصْبِ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: الْمَعْنَى فَلَا تَشْمَتْ بِي أَنْتَ يَا رَبِّ. وَجَازَ هَذَا كَمَا قَالَ:" اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ " وَنَحْوَهُ. ثُمَّ عَادَ إِلَى الْمُرَادِ فَأَضْمَرَ فِعْلًا نَصَبَ بِهِ الْأَعْدَاءَ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا تُشْمِتْ بِيَ، الْأَعْدَاءَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَحَكَيْتُ عَنْ حُمَيْدٍ:" فَلَا تَشْمِتْ" بِكَسْرِ الْمِيمِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا وَجْهَ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ مِنْ شَمِتَ وَجَبَ أَنْ يَقُولَ تَشْمَتُ. وَإِنْ كَانَ مِنْ أَشْمَتَ وَجَبَ أَنْ يَقُولَ تُشْمِتُ. وَقَوْلُهُ: (وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) ١٥٠ قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي الذين عبدوا العجل. (قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ) تقدم.

Mücâhid ve Mâlik b. Dînâr, tâ harfinin fethası ve mîm harfinin fethasıyla { تَشْمَتُ }, { الْأَعْدَاءُ } kelimesini de ref' ile okumuşlardır. Anlamı: “Düşmanların sevineceği bir şeyi bana yapma; yani senin bana yapacağın bir muameleden ötürü onlardan böyle bir şey sadır olmasın” demektir. Yine Mücâhid'den her iki harfin fethasıyla { تَشْمَتْ }, { الْأَعْدَاءَ } kelimesini de nasb ile okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Cinnî dedi ki: Anlamı: “Ey Rabbim! Bana Sen sevinme” demektir. Bu, { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” ayeti ve benzerlerinde olduğu gibi caizdir. Sonra asıl murada dönmüş ve düşmanlar kelimesini mansub kılan bir fiili gizlemiştir; sanki: “Bana düşmanları sevindirme” demiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: Humeyd'den mîm harfinin kesresiyle { فَلَا تَشْمِتْ } şeklinde rivayet ettim. Nehhas dedi ki: Bu kıraatin bir vechi yoktur; çünkü şayet *şemite* (شَمِتَ) fiilinden ise *teşmetü* (تَشْمَتُ) demesi, şayet *eşmete* (أَشْمَتَ) fiilinden ise *tüşmitü* (تُشْمِتُ) demesi gerekirdi. Yüce Allah'ın: { وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “ve beni bu zalim kavimle bir tutma!” buyruğu hakkında Mücâhid: “Yani buzağıya tapanlarla” demiştir. { قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “[Mûsâ]: 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dâhil et; Sen merhametlilerin en merhametlisisin' dedi” buyruğu daha önce geçmişti.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٥٢ الى ١٥٣]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 152-153]

إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣)

{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣) } “Buzağıyı [ilah] edinenlere mutlaka Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir alçaklık erişecektir. İftira edenleri işte böyle cezalandırırız. Kötülükleri işleyip de ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ). الْغَضَبُ مِنَ اللَّهِ الْعُقُوبَةُ. وذلة في الحيوة الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ أُمِرُوا بِقَتْلِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا. وَقِيلَ: الذلة الجزية.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “Buzağıyı [ilah] edinenlere mutlaka Rablerinden bir gazap erişecektir” buyruğunda; Allah'tan [gelen] gazap, cezalandırmadır. [Ayetin devamındaki] “Ve dünya hayatında bir alçaklık” [ifadesi ise], birbirlerini öldürmekle emrolundukları içindir. Şöyle de denilmiştir: Zillet (alçaklık), cizyedir.

وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ الْجِزْيَةَ لَمْ تُؤْخَذْ مِنْهُمْ وَإِنَّمَا أُخِذَتْ مِنْ ذُرِّيَّاتِهِمْ. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا مِنْ تَمَامِ كَلَامِ مُوسَى ﵇، أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ بِهِ عَنْهُ، وَتَمَّ الْكَلَامُ. ثم قال الله تعالى:" وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ". وَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ مُوسَى ﵇ قَبْلَ أَنْ يَتُوبَ الْقَوْمُ بِقَتْلِهِمْ أَنْفُسَهُمْ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا تَابُوا وَعَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ بَعْدَ أَنْ جَرَى الْقَتْلُ الْعَظِيمُ- كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْبَقَرَةِ - أَخْبَرَهُمْ أَنَّ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ قَتِيلًا فَهُوَ شَهِيدٌ، وَمَنْ بَقِيَ حَيًّا فَهُوَ مَغْفُورٌ لَهُ. وَقِيلَ: كَانَ ثَمَّ طائفة أشربوا في قلوبهم العجل، أحبه، فلم يتوبوا، فهم المعنيون. بقوله: (إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ) وَقِيلَ: أَرَادَ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ قَبْلَ رُجُوعِ مُوسَى مِنَ الْمِيقَاتِ. وَقِيلَ: أَرَادَ أَوْلَادَهُمْ. وَهُوَ مَا جَرَى عَلَى قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، أَيْ سَيَنَالُ أَوْلَادَهُمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ) أَيْ مِثْلَ مَا فَعَلْنَا بِهَؤُلَاءِ نَفْعَلُ بِالْمُفْتَرِينَ. وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: مَا مِنْ مُبْتَدِعٍ إِلَّا وَتَجِدُ فَوْقَ رَأْسِهِ ذِلَّةٌ، ثُمَّ قَرَأَ" إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ"- حَتَّى قَالَ-" وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ" أَيِ الْمُبْتَدِعِينَ. وَقِيلَ: إِنَّ مُوسَى أُمِرَ بِذَبْحِ الْعِجْلِ، فَجَرَى مِنْهُ دَمٌ وَبَرَدَهُ بِالْمِبْرَدِ وَأَلْقَاهُ مَعَ الدَّمِ فِي الْيَمِّ وَأَمَرَهُمْ بِالشُّرْبِ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ، فَمَنْ عَبَدَ ذَلِكَ الْعِجْلَ وَأُشْرِبَهُ ظَهَرَ ذَلِكَ عَلَى أَطْرَافِ فَمِهِ، فَبِذَلِكَ عرف عبدة العجل قد مَضَى هَذَا فِي الْبَقَرَةِ ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ التَّائِبِ مِنَ الشرك وغيره. موضع (وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ) أَيِ الْكُفْرُ وَالْمَعَاصِي. (ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها) أَيْ مِنْ بَعْدِ فِعْلِهَا. (وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها) أي من بعد التوبة لغفور رحيم.

Fakat bunda bir uzaklık vardır; zira cizye onlardan değil, onların zürriyetlerinden alınmıştır. Sonra şöyle de denilmiştir: Bu, Mûsâ [aleyhisselâm]'ın sözünün tamamındandır; Yüce ve Azîz olan Allah bunu ondan haber vermiştir ve söz tamamlanmıştır. Sonra Yüce Allah: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } “İftira edenleri işte böyle cezalandırırız” buyurmuştur. Mûsâ [aleyhisselâm]'ın bu sözü, kavmin birbirini öldürerek tövbe etmesinden önceydi; zira onlar tövbe edip de Bakara Suresi'nde açıklandığı üzere büyük bir kıtal meydana geldikten sonra Allah onları affedince, onlara içlerinden öldürülen kimsenin şehit olduğunu, hayatta kalanın ise bağışlandığını haber vermiştir. Orada kalplerine buzağı [sevgisi] sindirilmiş bir fırkanın bulunduğu, onu sevdikleri için tövbe etmedikleri, dolayısıyla: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } “Buzağıyı [ilah] edinenler” buyruğunda kastedilenlerin onlar olduğu da söylenmiştir. Mûsâ'nın tayin edilen vakitten dönüşünden önce ölenlerin kastedildiği de söylenmiştir. Onların çocuklarının kastedildiği de söylenmiştir ki bu da Kurayza ve Nadîr'in başına gelenlerdir; yani onların çocuklarına erişecektir demektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } “İftira edenleri işte böyle cezalandırırız”; yani bunlara yaptığımız gibi iftiracılara da öyle yaparız. Mâlik b. Enes —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— şöyle demiştir: “Hangi bidat ehli olursa olsun mutlaka başında bir zillet bulursun”; sonra { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ } ayetini okumuş, nihayet { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } “yani bidatçileri” kısmına kadar gelmiştir. Mûsâ'ya buzağıyı kesmesi emredildiği, ondan kan aktığı, sonra onu törpü ile törpüleyip kanla birlikte denize attığı ve onlara o sudan içmelerini emrettiği; buzağıya tapıp da onun sevgisi içine sinen kimsenin ağzının kenarlarında bunun zahir olduğu, böylece buzağıya tapanların tanındığı da söylenmiştir; bu durum daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Sonra Yüce Allah, şirk ve diğer günahlardan tövbe edenin tövbesini Allah'ın kabul ettiğini haber vermiştir. { وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri işleyenler” ifadesinin yeri; yani küfür ve masiyetleri [işleyenler demektir]. { ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها } “ardından tövbe eden”; yani o fiilleri yaptıktan sonra [tövbe edenler]. { وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها } “ve iman edenler[e gelince], şüphesiz Rabbin bundan sonra”; yani tövbeden sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٥٤]

[A'râf Suresi (7): Ayet 154]

وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)

{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤) } “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların bir nüshasında Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ) أَيْ سَكَنَ. وَكَذَلِكَ قَرَأَهَا مُعَاوِيَةُ بْنُ قُرَّةَ" سَكَنَ" بِالنُّونِ وَأَصْلُ السُّكُوتِ السُّكُونُ وَالْإِمْسَاكُ، يقال: جرى الوادي ثلاثا

Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca” buyruğu, dindi (sekene) demektir. Muâviye b. Kurre de bu kelimeyi nun harfiyle "sekene" şeklinde okumuştur. Sükûtun aslı durulmak (sükûn) ve [kendini] tutmaktır. Nitekim şöyle denir: “Vadi üç [gün] aktı,