ثُمَّ سَكَنَ، أَيْ أَمْسَكَ عَنِ الْجَرْيِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: سَكَتَ مُوسَى عَنِ الْغَضَبِ، فَهُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ. كَقَوْلِكَ: أَدْخَلْتُ الْأُصْبُعَ فِي الْخَاتَمِ وَأَدْخَلْتُ الْخَاتَمَ فِي الْأُصْبُعِ. وَأَدْخَلْتُ الْقَلَنْسُوَةَ فِي رَأْسِي، وَأَدْخَلْتُ رَأْسِي فِي الْقَلَنْسُوَةِ. (أَخَذَ الْأَلْواحَ) الَّتِي أَلْقَاهَا. (وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ) أَيْ" هُدىً" مِنَ الضَّلَالَةِ،" وَرَحْمَةٌ" أَيْ مِنَ الْعَذَابِ. وَالنَّسْخُ: نَقْلُ مَا فِي كِتَابٍ إِلَى كِتَابٍ آخَرَ. وَيُقَالُ لِلْأَصْلِ الَّذِي كُتِبَتْ مِنْهُ: نُسْخَةٌ، وَلِلْفَرْعِ نُسْخَةٌ. فَقِيلَ: لَمَّا تَكَسَّرَتِ الْأَلْوَاحُ صَامَ مُوسَى أَرْبَعِينَ يَوْمًا، فَرُدَّتْ عَلَيْهِ وَأُعِيدَتْ لَهُ تِلْكَ الْأَلْوَاحُ فِي لَوْحَيْنِ، وَلَمْ يَفْقِدْ مِنْهَا شَيْئًا، ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَعَلَى هَذَا" وَفِي نُسْخَتِهَا" أَيْ وَفِيمَا نُسِخَ مِنَ الْأَلْوَاحِ الْمُتَكَسِّرَةِ وَنُقِلَ إِلَى الْأَلْوَاحِ الْجَدِيدَةِ هُدًى وَرَحْمَةٌ. وَقَالَ عَطَاءٌ: وَفِيمَا بَقِيَ مِنْهَا. وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنْهَا إِلَّا سُبُعُهَا، وَذَهَبَ سِتَّةُ أَسْبَاعِهَا. وَلَكِنْ لَمْ يَذْهَبْ مِنَ الْحُدُودِ وَالْأَحْكَامِ شي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" وَفِي نُسْخَتِهَا" أَيْ وَفِيمَا نُسِخَ لَهُ مِنْهَا مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ هُدًى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَفِيمَا كُتِبَ لَهُ فِيهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى أَصْلٍ يَنْقُلُ عَنْهُ. وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: انْسَخْ مَا يَقُولُ فُلَانٌ، أَيْ أثبته في كتابك. قوله تعالى: (لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ) أَيْ يَخَافُونَ. وَفِي اللَّامِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ هِيَ زَائِدَةٌ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: حَدَّثَنِي مَنْ سَمِعَ الْفَرَزْدَقَ يَقُولُ نَقَدْتُ لَهَا مِائَةَ دِرْهَمٍ، بِمَعْنَى نَقَدْتُهَا. وَقِيلَ: هِيَ لَامُ أَجْلٍ، الْمَعْنَى: وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ أجل ربهم يرهبون رِيَاءَ وَلَا سُمْعَةَ، عَنِ الْأَخْفَشِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَصْدَرٍ، الْمَعْنَى: لِلَّذِينَ هُمْ رَهْبَتُهُمْ لِرَبِّهِمْ. وَقِيلَ: لَمَّا تَقَدَّمَ الْمَفْعُولُ حسن دخول اللام، كقول:" إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ ". فَلَمَّا تَقَدَّمَ الْمَعْمُولُ وَهُوَ الْمَفْعُولُ ضَعُفَ عَمَلُ الْفِعْلِ فَصَارَ بِمَنْزِلَةِ مَا لَا يَتَعَدَّى.
Sonra durdu; yani akmayı kesti. İkrime: "Mûsâ'nın öfkesi dindi" demiştir, bu ifade kalp (yer değiştirme) kabilindendir. Nitekim: “Parmağı yüzüğe soktum” ile “Yüzüğü parmağa soktum” veya “Takkeyi başıma soktum” ile “Başımı takkeye soktum” demen gibidir. { أَخَذَ الْأَلْواحَ } “Levhaları aldı”; attığı levhaları [aldı]. { وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ } “onların bir nüshasında hidayet ve bir rahmet vardı”; yani sapıklıktan [kurtaran] bir "hidayet" ve azaptan [koruyan] bir "rahmet" vardı. Nesh: Bir kitaptakini başka bir kitaba aktarmaktır. Kendisinden yazılan asla da *nüsha* (نُسْخَة) denir, ondan türeyen fer’e de nüsha denir. Şöyle denilmiştir: Levhalar kırılınca Mûsâ kırk gün oruç tuttu; bunun üzerine o levhalar ona iki levha halinde iade edildi ve geri verildi, onlardan hiçbir şey kaybetmedi; bunu İbn Abbâs zikretmiştir. Kuşeyrî şöyle demiştir: Buna göre { وَفِي نُسْخَتِها } “onların bir nüshasında” ifadesi; yani kırılan levhalardan istinsah edilip yeni levhalara aktarılan şeyde bir hidayet ve rahmet vardı [demektir]. Atâ: “Onlardan geriye kalanda” demiştir. Şöyle ki, onlardan geriye yalnızca yedide biri kalmış, yedide altısı gitmişti. Ancak hadlerden ve hükümlerden hiçbir şey gitmemişti. Şöyle de denilmiştir: { وَفِي نُسْخَتِها } ifadesinin anlamı; yani Levh-i Mahfûz'dan onun için istinsah edilen şeyde bir hidayet vardı [demektir]. Bir görüşe göre de anlamı: Onda kendisi için yazılan şeyde bir hidayet ve rahmet vardı; dolayısıyla kendisinden aktaracağı bir asla ihtiyaç kalmaz. Bu tıpkı şöyle denmesi gibidir: "Filanın söylediğini istinsah et", yani kitabında sabitleyip yaz. Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } “Rablerinden korkanlar için” buyruğu; yani korkarlar [demektir]. Buradaki lâm harfinde üç görüş vardır: Kûfelilerin görüşüne göre o zâiddir (fazlalıktır). Kisâî şöyle demiştir: Ferazdak'ın, { نَقَدْتُهَا } anlamında { نَقَدْتُ لَهَا مِائَةَ دِرْهَمٍ } (Ona yüz dirhem ödedim) dediğini işiten kimse bana rivayet etti. Bir görüşe göre ise o lâm-ı eceldir (sebep bildiren lâm); Ahfeş'ten [nakledildiğine göre] anlam şöyledir: “Riyâ ve süm'a olmaksızın sırf Rableri uğruna korkanlar.” Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir: O bir masdara mütealliktir, anlamı: “Korkuları Rableri için olan kimseler” demektir. Bir görüşe göre de mef'ûl öne geçtiğinde lâm harfinin gelmesi güzelleşmiştir; nitekim { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “Eğer rüya tabir ediyorsanız” buyruğunda olduğu gibidir. Zira mâmûl -ki o mef'ûldür- öne geçince fiilin ameli zayıflamış, böylece geçişsiz (lâzım) fiil hükmüne geçmiştir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٥٥]
[A'râf Suresi (7): Ayet 155]
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥)
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ } “Mûsâ, tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helâk ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helâk mi edeceksin? Bu, senin imtihanından başkası değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; artık bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.'” (155)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا) مَفْعُولَانِ، أَحَدُهُمَا حُذِفَتْ مِنْهُ مِنْ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
Yüce Allah'ın: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا } “Mûsâ, tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti” buyruğunda iki mef'ûl vardır; birisinden *min* (مِنْ) harf-i cerri hazfedilmiştir. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:
مِنَّا الَّذِي اخْتِيرَ الرِّجَالَ سَمَاحَةً ... وَبِرًّا إِذَا هَبَّ الرِّيَاحُ الزَّعَازِعُ
“Şiddetli rüzgarlar estiği zaman, cömertlik ve iyilik hususunda insanlar arasından seçilen kişi bizdendir.”
وَقَالَ الرَّاعِي يَمْدَحُ رَجُلًا:
Râî bir adamı överek şöyle demiştir:
اخْتَرْتُكَ النَّاسَ إِذْ رَثَّتْ خَلَائِقُهُمْ ... وَاخْتَلَّ مَنْ كَانَ يُرْجَى عِنْدَهُ السُّولُ
“Ahlakları bozulup, kendisinden istek umulan kimseler de zaafa uğradığı zaman, insanlar arasından seni seçtim.”
يُرِيدُ: اخْتَرْتُكَ مِنَ النَّاسِ. وَأَصْلُ اخْتَارَ اخْتِيرَ، فَلَمَّا تَحَرَّكَتِ الْيَاءُ وَقَبْلَهَا فَتْحَةٌ قُلِبَتْ أَلِفًا، نَحْو قَالَ وَبَاعَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ) أَيْ مَاتُوا. وَالرَّجْفَةُ فِي اللُّغَةِ الزَّلْزَلَةُ الشَّدِيدَةُ. وَيُرْوَى أَنَّهُمْ زُلْزِلُوا حَتَّى مَاتُوا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ) أَيْ أَمَتَّهُمْ، كَمَا قَالَ ﷿:" إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ "." وَإِيَّايَ ٤٠" عَطْفٌ. وَالْمَعْنَى: لَوْ شِئْتَ أَمَتَّنَا مِنْ قَبْلِ أَنْ نَخْرُجَ إِلَى الْمِيقَاتِ بِمَحْضَرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى لَا يَتَّهِمُونِي. أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عَبْدٍ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: انْطَلَقَ مُوسَى وَهَارُونُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمَا وَانْطَلَقَ شَبَّرُ وَشَبِّيرُ- هُمَا ابْنَا هَارُونَ- فَانْتَهَوْا إِلَى جَبَلٍ فِيهِ سَرِيرٌ، فَقَامَ عَلَيْهِ هَارُونُ فَقُبِضَ رُوحُهُ. فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ، فَقَالُوا: أَنْتَ قَتَلْتَهُ، حَسَدْتَنَا عَلَى لِينِهِ وَعَلَى خُلُقِهِ، أَوْ كَلِمَةٍ نَحْوَهَا، الشَّكُّ مِنْ سُفْيَانَ، فَقَالَ: كَيْفَ أَقْتُلُهُ وَمَعِيَ ابْنَاهُ! قَالَ: فَاخْتَارُوا مَنْ شِئْتُمْ، فَاخْتَارُوا مِنْ كُلِّ سِبْطٍ عَشَرَةً. قَالَ: فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا" فَانْتَهَوْا إِلَيْهِ، فَقَالُوا: مَنْ قتلك يا هارون؟ قال: ما قتلني
[Şair]: “Seni insanlar arasından seçtim” demek istemektedir. İhtâra (اخْتَارَ) fiilinin aslı ihtiyere (اخْتِيرَ) şeklindedir; yâ harfi harekeli, öncesi de fethalı olduğu için kâle (قَالَ) ve bâa (بَاعَ) fiillerinde olduğu gibi elife dönüştürülmüştür. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca” buyruğu, yani öldüler demektir. Recfe (الرَّجْفَةُ) kelimesi lügatte şiddetli sarsıntı (deprem) anlamına gelir. Onların ölene kadar sarsıldıkları rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin'” buyruğu, yani onları öldürseydin manasındadır. Nitekim aziz ve celil olan Allah: { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ } “Eğer bir kimse ölürse” buyurmuştur. { وَإِيَّايَ } ifadesi matuftur. Mana şöyledir: “Dileseydin, İsrâiloğullarının huzurunda beni itham etmesinler diye [onlarla] mîkāta (belirlenen buluşma yerine) çıkmadan önce bizi öldürürdün.” Ebû Bekr b. Ebî Şeybe dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Kattân, Süfyân’dan, o Ebû İshak’tan, o Umâre b. Abd’den, o da Ali radıyallâhu anh’tan rivayet etti; o şöyle dedi: Mûsâ ile Hârûn aleyhimesselâm ve Hârûn’un iki oğlu olan Şebber ile Şebbîr yola çıktılar. İçinde bir sedir bulunan bir dağa vardılar. Hârûn onun üzerine çıktı ve ruhu kabzedildi. Mûsâ kavmine dönünce onlar: “Onu sen öldürdün; yumuşak huyluluğu ve güzel ahlakı sebebiyle bizi kıskandın” veya buna benzer bir söz söylediler -şüphe Süfyân’dandır-. [Mûsâ]: “Yanımda iki oğlu varken onu nasıl öldürebilirim?” dedi. [Mûsâ devamla]: “Dilediğinizi seçin” dedi. Onlar da her kabileden onar kişi seçtiler. [Ali] dedi ki: İşte Yüce Allah'ın: { وَاخْتَارَ مُوسَىٰ قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا } “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti” buyruğu budur. [Seçilen heyet] onun (Hârûn’un) yanına vardılar ve: “Ey Hârûn, seni kim öldürdü?” dediler. O da: “Beni hiç kimse öldürmedi...
أَحَدٌ وَلَكِنَّ اللَّهَ تَوَفَّانِي. قَالُوا: يَا مُوسَى، مَا تُعْصَى. فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ، فَجَعَلُوا يَتَرَدَّدُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا، وَيَقُولُ: (لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ) قال فَأَحْيَاهُمْ وَجَعَلَهُمْ أَنْبِيَاءَ كُلَّهُمْ. وَقِيلَ: أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ لِقَوْلِهِمْ: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" (وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ" عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْبَقَرَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَنْهَوْا مَنْ عَبَدَ الْعِجْلَ، وَلَمْ يَرْضُوا عِبَادَتَهُ. وَقِيلَ: هَؤُلَاءِ السَّبْعُونَ غَيْرُ مَنْ قَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً. وَقَالَ وَهْبٌ: مَا مَاتُوا، وَلَكِنْ أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ مِنَ الْهَيْبَةِ حَتَّى كَادَتْ أَنْ تَبِينَ مَفَاصِلُهُمْ، وَخَافَ مُوسَى عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" عَنْ وَهْبٍ أَنَّهُمْ مَاتُوا يَوْمًا وَلَيْلَةً. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا فِي مَعْنَى سَبَبِ أَخْذِهِمْ بِالرَّجْفَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِصِحَّةِ ذَلِكَ. وَمَقْصُودُ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ:" أَتُهْلِكُنا" الْجَحْدُ، أَيْ لَسْتَ تَفْعَلُ ذَلِكَ. وَهُوَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَإِذَا كَانَ نَفْيًا كَانَ بِمَعْنَى الْإِيجَابِ، كَمَا قَالَ:
öldürmedi, fakat Allah benim canımı aldı” dedi. “Ey Mûsâ, sana karşı gelinmez” dediler. Bunun üzerine onları recfe (şiddetli sarsıntı) yakaladı, sağa ve sola sendelemeye başladılar; Mûsâ da: { لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir” diyordu. [Ravi] dedi ki: Allah onları diriltti ve hepsini birer peygamber kıldı. Şöyle de denilmiştir: Onları şiddetli sarsıntının yakalaması: “Bize Allah'ı apaçık göster” demelerinden ötürüdür; nitekim Yüce Allah: { وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız' demiştiniz de sizi yıldırım çarpmıştı” buyurmuştur; bunun açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onları şiddetli sarsıntının yakalaması sırf buzağıya tapanları men etmemelerinden ve fakat onun ibadetine de razı olmamalarındandır. Şöyle de denilmiştir: Bu yetmiş kişi, “Bize Allah'ı apaçık göster” diyenlerden başkasıdır. Vehb şöyle demiştir: Onlar ölmediler, fakat heybetten ötürü onları öyle bir sarsıntı yakaladı ki neredeyse eklemleri birbirinden ayrılacaktı; Mûsâ da onlar adına ölümden korktu. Bakara Suresi'nde Vehb'den onların bir gün bir gece öldükleri rivayeti daha önce geçmişti. Onların recfe ile yakalanmalarının sebebi hakkında bundan başkası da söylenmiştir; bunun doğrusunu en iyi Allah bilir. { أَتُهْلِكُنا } “bizi helak mı edeceksin?” ifadesindeki istifhamın (sorunun) maksadı inkârdır (cahd); yani “Sen bunu yapmazsın” demektir. Bu, Arapların kelamında çokça bulunur. Olumsuz olduğunda olumluluk (ispat) anlamı taşır; nitekim şair şöyle demiştir:
أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... وَأَنْدَى الْعَالَمِينَ بُطُونَ رَاحِ
“Sizler binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı ve insanların avuçları en cömert olanları değil misiniz?”
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الدُّعَاءُ وَالطَّلَبُ، أَيْ لَا تُهْلِكْنَا، وَأَضَافَ إِلَى نَفْسِهِ. وَالْمُرَادُ الْقَوْمُ الَّذِينَ مَاتُوا مِنَ الرَّجْفَةِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الْمُرَادُ بِالِاسْتِفْهَامِ اسْتِفْهَامُ اسْتِعْظَامٍ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: لَا تُهْلِكْنَا، وَقَدْ عَلِمَ مُوسَى أَنَّ اللَّهَ لَا يُهْلِكُ أَحَدًا بِذَنْبِ غَيْرِهِ، وَلَكِنَّهُ كَقَوْلِ عِيسَى:" إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ ". وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالسُّفَهَاءِ السَّبْعُونَ. وَالْمَعْنَى: أَتُهْلِكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا فَعَلَ هَؤُلَاءِ السُّفَهَاءُ فِي قَوْلِهِمْ" أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً"." إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ" أَيْ مَا هَذَا إِلَّا اخْتِبَارُكَ وَامْتِحَانُكَ. وَأَضَافَ الْفِتْنَةَ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَلَمْ يُضِفْهَا إِلَى نَفْسِهِ، كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ:" وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ ٨٠" فَأَضَافَ الْمَرَضَ إِلَى نَفْسِهِ وَالشِّفَاءَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى: وَقَالَ يُوشَعُ:" وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ»
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı dua ve taleptir; yani “Bizi helak etme” demektir ve fiili kendine izafe etmiştir. Buradaki maksat, recfeden ölen topluluktur. Müberred şöyle demiştir: İstifhamdan maksat, durumu büyük görme (isti'zam) istifhamıdır; sanki “Bizi helak etme” demektedir; zira Mûsâ Allah'ın hiç kimseyi bir başkasının günahı sebebiyle helak etmeyeceğini bilmektedir, lakin bu durum İsa'nın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer onlara azap edersen, şüphe yok ki onlar senin kullarındır” sözü gibidir. Şöyle de denilmiştir: Beyinsizlerden kasıt o yetmiş kişidir. Anlam şudur: “Bize Allah'ı apaçık göster” şeklindeki sözleriyle bu beyinsizlerin yaptığı şey yüzünden İsrâiloğullarını helak mı edeceksin? { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir”; yani bu sadece senin sınaman ve imtihanındır. Fitneyi Aziz ve Celil olan Allah'a nispet etmiş, kendisine nispet etmemiştir; nitekim İbrâhîm: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” demiş, hastalığı kendisine, şifayı ise Yüce Allah'a nispet etmiştir. Yûşa ise: { وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ } “Onu bana şeytandan başkası unutturmadı” demiştir.
". وَإِنَّمَا اسْتَفَادَ ذَلِكَ مُوسَى ﵇ مِنْ قوله تعالى له:
…kullarındır]. Mûsâ aleyhisselâm bunu ancak Yüce Allah'ın kendisine [şöyle] buyurmasından anlamıştır:
" فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ ٢٠: ٨٥". فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ وَرَأَى الْعِجْلَ مَنْصُوبًا لِلْعِبَادَةِ وَلَهُ خُوَارٌ قَالَ (إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها) أَيْ بِالْفِتْنَةِ. (مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ) وهذا رد على القدرية.
{ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ } “Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik.” Kavmine dönüp de buzağının ibadet edilmek üzere dikilmiş ve böğürmekte olduğunu görünce: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها } “Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir. Onunla —yani bu imtihanla— saptırırsın” { مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ } “dilediğini ve doğru yola iletirsin dilediğini” demiştir. Bu ise Kaderiyye'ye bir reddiyedir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٥٦]
[A'râf Suresi (7): Ayet 156]
وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)
{ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) } “Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de; şüphesiz biz sana yöneldik. [Allah] buyurdu ki: 'Azabıma gelince, dilediğimi ona uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, sakınanlara, zekatı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً) أَيْ وَفِّقْنَا لِلْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الَّتِي تَكْتُبُ لَنَا بِهَا الْحَسَنَاتِ. (وَفِي الْآخِرَةِ) ٢٠ أَيْ جَزَاءً عَلَيْهَا. (إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ) أَيْ تُبْنَا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَقَتَادَةُ. وَالْهَوْدُ: التوبة، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ) أَيِ الْمُسْتَحَقِّينَ لَهُ، أَيْ هَذِهِ الرَّجْفَةُ وَالصَّاعِقَةُ عَذَابٌ مِنِّي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" مَنْ أَشاءُ" أَيْ مَنْ أَشَاءُ أَنْ أُضِلَّهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ) عُمُومٌ، أَيْ لَا نِهَايَةَ لَهَا أَيْ مَنْ دَخَلَ فِيهَا لم تعجز عنه. وقيل: وسعت كل شي مِنَ الْخَلْقِ حَتَّى إِنَّ الْبَهِيمَةَ لَهَا رَحْمَةٌ وَعَطْفٌ عَلَى وَلَدِهَا. قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: طَمِعَ في هذه الآية كل شي حتى إبليس فقال: أنا شي، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ) فَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى: نَحْنُ مُتَّقُونَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ" الْآيَةَ. فَخَرَجَتِ الْآيَةُ عَنِ الْعُمُومِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. رَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كتبها الله ﷿ لهذه الأمة.
Yüce Allah'ın: { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً } “Bize bu dünyada da bir iyilik yaz” buyruğu; bize, vesilesiyle bizim için iyilikler/sevaplar yazacağın salih ameller işlemeyi nasip et demektir. { وَفِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette de” [buyruğu ise], onlara [dünyadaki amellere] karşılık bir mükâfat [yaz] demektir. { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz sana yöneldik/tövbe ettik” [ifadesi], yani tövbe ettik manasındadır. Bunu Mücâhid, Ebu'l-Âliye ve Katâde söylemiştir. el-Hevd (الْهَوْدُ), tövbe demektir ve [bu husus] daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Yüce Allah'ın: { قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } “[Allah] buyurdu ki: 'Azabıma gelince, dilediğimi ona uğratırım'” buyruğu, onu hak edenleri [uğratırım] demektir. Yani bu sarsıntı ve yıldırım katımdan bir azaptır, dilediğimi ona uğratırım. Bir görüşe göre “dilediğimi” (مَنْ أَشاءُ) ifadesinin anlamı, saptırmayı dilediğim kimseyi demektir. Yüce Allah'ın: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” buyruğu umum (genellik) ifade eder; yani rahmetimin bir sonu yoktur, rahmetime dâhil olan kimseyi rahmet [kuşatmaktan] aciz kalmaz. Bir görüşe göre yaratılmışlardan her şeyi kuşatmıştır; öyle ki hayvanın dahi yavrusuna bir şefkati ve merhameti vardır. Bazı müfessirler şöyle demiştir: İblis de dâhil olmak üzere her şey bu ayete tamah etti ve [İblis]: "Ben de bir şeyim" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlara ... yazacağım” buyurdu. Yahudiler ve Hristiyanlar: "Bizler sakınanlarız" deyince Allah Teâlâ: “O ümmî peygamber olan Elçi'ye uyanlar...” ayetini buyurdu. Böylece ayet umumdan (genellikten) çıkmış [özele has kılınmış] oldu; Allah'a hamdolsun. Hammâd b. Seleme, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Azze ve Celle onu [bu rahmeti] bu ümmet için yazmıştır."
[سورة الأعراف (٧): آية ١٥٧]
[A'râf Suresi (7): Ayet 157]
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)
{ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧) } “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmi peygamber olan elçiye uyarlar; o kendilerine iyiliği emreder, onları kötülükten nehyeder, onlara temiz ve hoş şeyleri helal, murdar şeyleri ise haram kılar; onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları indirip kaldırır. İşte ona iman eden, ona saygı gösterip destekleyen, ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya, kurtuluşa erenler işte onlardır.”
فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ نَوْفٍ الْبِكَالِيِّ الْحِمْيَرِيِّ: لَمَّا اخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِ ربه قال الله تعالى لموسى: أن أَجْعَلُ لَكُمُ الْأَرْضَ مَسْجِدًا وَطَهُورًا تُصَلُّونَ حَيْثُ أَدْرَكَتْكُمُ الصَّلَاةُ إِلَّا عِنْدَ مِرْحَاضٍ أَوْ حَمَّامٍ أَوْ قَبْرٍ، وَأَجْعَلُ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِكُمْ، وَأَجْعَلُكُمْ تقرءون التوراة عن ظهر قلوبكم، يقرأها الرَّجُلُ مِنْكُمْ وَالْمَرْأَةُ وَالْحُرُّ وَالْعَبْدُ وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ. فَقَالَ ذَلِكَ مُوسَى لِقَوْمِهِ، فَقَالُوا: لَا نُرِيدُ أَنْ نُصَلِّيَ إِلَّا فِي الْكَنَائِسِ، وَلَا نَسْتَطِيعُ حَمْلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِنَا، وَنُرِيدُ أَنْ تَكُونَ كَمَا كَانَتْ فِي التَّابُوتِ، وَلَا نَسْتَطِيعُ أَنْ نقرأ التوراة عن ظهر قلوبنا، ونريد أَنْ نَقْرَأَهَا إِلَّا نَظَرًا. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ"- إِلَى قَوْلِهِ-" الْمُفْلِحُونَ". فَجَعَلَهَا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ. فَقَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ، اجْعَلْنِي نَبِيَّهُمْ. فَقَالَ: نَبِيُّهُمْ مِنْهُمْ. قَالَ: رَبِّ اجْعَلْنِي مِنْهُمْ. قَالَ: إِنَّكَ لَنْ تُدْرِكَهُمْ. فَقَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ، أَتَيْتُكَ بِوَفْدِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَجَعَلْتَ وِفَادَتَنَا لِغَيْرِنَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ ". فَرَضِيَ مُوسَى. قَالَ نَوْفٌ: فَاحْمَدُوا اللَّهَ الَّذِي جَعَلَ وِفَادَةَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَكُمْ. وَذَكَرَ أَبُو نُعَيْمٍ أَيْضًا هَذِهِ الْقِصَّةَ مِنْ حَدِيثِ الْأَوْزَاعِيِّ قال: حدثنا يحيى بن أبي عمرو السيباني قَالَ حَدَّثَنِي نَوْفٌ الْبِكَالِيُّ إِذَا افْتَتَحَ مَوْعِظَةً قَالَ: أَلَا تَحْمَدُونَ رَبَّكُمُ الَّذِي حَفِظَ غَيْبَتَكُمْ وَأَخَذَ لَكُمْ بَعْدَ سَهْمِكُمْ وَجَعَلَ وِفَادَةَ الْقَوْمِ لكم. وذلك أن موسى ﵇
Bunda on mesele vardır: Birincisi: Yahyâ b. Ebî Kesîr, Nevf el-Bikâlî el-Hımyerî'den şöyle rivayet etmiştir: Mûsâ kavminden Rabbinin belirlediği vakit (mîkāt) için yetmiş adam seçtiğinde Allah Teâlâ Mûsâ'ya şöyle buyurdu: «Yeryüzünü sizin için mescid ve temizleyici kılacağım; hela, hamam veya kabir yanı hariç nerede namaz vaktine ulaşırsanız orada namaz kılarsınız. Sekîneti kalplerinize yerleştireceğim ve Tevrat'ı ezberden okumanızı sağlayacağım; onu aranızdan erkek, kadın, hür, köle, küçük ve büyük olan herkes okuyacak.» Mûsâ bunu kavmine söylediğinde onlar: «Biz ancak havralarda namaz kılmak isteriz; sekîneti kalplerimizde taşımaya güç yetiremeyiz, onun daha önce olduğu gibi Tâbût'ta bulunmasını isteriz; Tevrat'ı ezberden okumaya da güç yetiremeyiz, onu sadece [yüzüne] bakarak okumak isteriz» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlara... yazacağım” ayetinden { الْمُفْلِحُونَ } “kurtuluşa erenlerdir” kavline kadar buyurdu ve bunu bu ümmete tahsis etti. Bunun üzerine Mûsâ: «Ey Rabbim! Beni onların peygamberi yap» dedi. [Allah]: «Onların peygamberi kendilerindendir» buyurdu. Mûsâ: «Rabbim! Beni onlardan eyle» dedi. [Allah]: «Sen onlara yetişemeyeceksin» buyurdu. Mûsâ: «Ey Rabbim! Sana İsrâiloğullarının heyetiyle geldim; Sen ise heyetimizin [nimet ve faziletini] başkalarına verdin» dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Mûsâ'nın kavminden hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” ayetini indirdi. Mûsâ da [buna] razı oldu. Nevf dedi ki: «İsrâiloğullarının heyet faziletini sizlere bahşeden Allah'a hamdediniz.» Ebû Nuaym da bu kıssayı el-Evzâî'nin rivayetinden zikretmiştir; o şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Ebî Amr es-Seybânî rivayet etti, o dedi ki: Bana Nevf el-Bikâlî rivayet etti; o bir vaaza başladığı zaman şöyle derdi: «Siz yokken hakkınızı koruyan, payınızı [vaktinden] sonra da sizin için alıp veren ve o kavmin heyet faziletini sizlere tahsis eden Rabbinize hamdetmez misiniz?» Bu da şundan dolayıdır: Mûsâ aleyhisselâm...
وَفَدَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ (اللَّهُ) لَهُمْ: إِنِّي قَدْ جَعَلْتُ لَكُمُ الْأَرْضَ مَسْجِدًا حَيْثُمَا صَلَّيْتُمْ فِيهَا تَقَبَّلْتُ صَلَاتَكُمْ إِلَّا فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ من صلى فيمن لَمْ أَقْبَلْ صَلَاتَهُ الْمَقْبَرَةُ وَالْحَمَّامُ وَالْمِرْحَاضُ. قَالُوا: لَا، إِلَّا فِي الْكَنِيسَةِ. قَالَ: وَجَعَلْتُ لَكُمُ التُّرَابَ طَهُورًا إِذَا لَمْ تَجِدُوا الْمَاءَ. قَالُوا: لَا، إِلَّا بِالْمَاءِ. قَالَ: وَجَعَلْتُ لَكُمْ حَيْثُمَا صَلَّى الرَّجُلُ فَكَانَ وَحْدَهُ تَقَبَّلْتُ صَلَاتَهُ. قَالُوا: لَا، إِلَّا فِي جَمَاعَةٍ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ) هَذِهِ الْأَلْفَاظُ كَمَا ذَكَرْنَا أَخْرَجَتِ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنَ الِاشْتِرَاكِ الَّذِي يَظْهَرُ فِي، قَوْلِهِ:" فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ" وَخَلَصَتْ هَذِهِ الْعِدَةُ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمَا. وَ" يَتَّبِعُونَ" يَعْنِي فِي شَرْعِهِ وَدِينِهِ وَمَا جَاءَ بِهِ. وَالرَّسُولُ وَالنَّبِيُّ ﷺ اسْمَانِ لِمَعْنَيَيْنِ، فَإِنَّ الرَّسُولَ أَخَصُّ مِنَ النَّبِيِّ. وَقُدِّمَ الرَّسُولُ اهْتِمَامًا بِمَعْنَى الرِّسَالَةِ، وَإِلَّا فَمَعْنَى النُّبُوَّةِ هُوَ الْمُتَقَدِّمُ، وَلِذَلِكَ رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْبَرَاءِ حِينَ قَالَ: وَبِرَسُولِكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ. فَقَالَ لَهُ: (قُلْ آمَنْتُ بِنَبِيِّكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ) خَرَّجَهُ فِي الصَّحِيحِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ فِي قَوْلِهِ:" وَبِرَسُولِكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ" تَكْرِيرُ الرِّسَالَةِ، وَهُوَ مَعْنًى وَاحِدٌ فَيَكُونُ كَالْحَشْوِ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ. بِخِلَافِ قَوْلِهِ:" وَنَبِيِّكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ" فَإِنَّهُمَا لَا تَكْرَارَ فِيهِمَا. وَعَلَى هَذَا فَكُلُّ رَسُولٍ نَبِيٌّ، وَلَيْسَ كُلُّ نَبِيٍّ رَسُولًا، لِأَنَّ الرَّسُولَ وَالنَّبِيَّ قَدِ اشْتَرَكَا فِي أَمْرٍ عَامٍّ وَهُوَ النَّبَأُ، وَافْتَرَقَا فِي أَمْرٍ (خَاصٍّ) وَهِيَ الرِّسَالَةُ. فَإِذَا قُلْتَ: مُحَمَّدٌ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَضَمَّنَ ذَلِكَ أَنَّهُ نَبِيٌّ وَرَسُولُ اللَّهِ. وَكَذَلِكَ غَيْرُهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْأُمِّيَّ" هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمَّةِ الْأُمِّيَّةِ، الَّتِي هِيَ عَلَى أَصْلِ وِلَادَتِهَا، لَمْ تَتَعَلَّمِ الْكِتَابَةَ وَلَا قِرَاءَتَهَا، قال ابْنُ عُزَيْزٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: كَانَ نَبِيُّكُمْ ﷺ أُمِّيًّا لَا يَكْتُبُ وَلَا يَقْرَأُ وَلَا يَحْسُبُ، قال الله تعالى:" وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ ". وَرُوِيَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ
[Mûsâ] İsrâiloğulları heyetiyle geldiğinde Allah onlara şöyle buyurdu: «Ben yeryüzünü sizin için bir mescid kıldım; orada nerede namaz kılarsanız namazınızı kabul ederim. Yalnızca üç yer müstesnadır; kim oralarda namaz kılarsa onun namazını kabul etmem: kabristan, hamam ve hela.» Onlar: «Hayır, ancak havra içinde [kılarız]» dediler. [Allah] buyurdu ki: «Su bulamadığınızda toprağı sizin için temizleyici kıldım.» Onlar: «Hayır, ancak su ile [temizleniriz]» dediler. [Allah] buyurdu ki: «Kişi tek başına dahi olsa nerede namaz kılarsa onun namazını kabul etmeyi size [bir kolaylık olarak] verdim.» Onlar: «Hayır, ancak cemaat hâlinde [kılarız]» dediler. İkincisi: Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ } “O ümmî peygambere, o elçiye uyanlar” buyruğu. Bu lafızlar, zikrettiğimiz üzere, O'nun { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlara yazacağım” buyruğunda zahiren görünen ortaklıktan Yahudileri ve Hristiyanları çıkarmış ve bu vaat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine has kılınmıştır; bunu İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve başkaları söylemiştir. { يَتَّبِعُونَ } “Uyanlar” ifadesi, onun şeriatına, dinine ve getirdiklerine [tâbi olanlar] demektir. Resûl ve Nebî [kelimeleri], sallallâhu aleyhi ve sellem için iki ayrı manaya gelen iki isimdir; zira resûl, nebîden daha hususidir (özeldir). Risalet manasına verilen ehemmiyet sebebiyle resûl öne geçirilmiştir; aksi hâlde nübüvvet manası önceliklidir. Bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Berâ'nın «ve gönderdiğin Resûlüne» demesi üzerine onu düzeltmiş ve kendisine: «(Gönderdiğin Nebîne iman ettim, de)» buyurmuştur. [Bunu Buhârî] Sahîh'inde tahric etmiştir. Ayrıca «ve gönderdiğin Resûlüne» sözünde risaletin tekrarı söz konusudur; mana tek olduğundan faydasız bir lafız fazlalığı (haşiv) gibi olur. «Ve gönderdiğin Nebîne» sözü ise böyle değildir; zira onda bir tekrar bulunmamaktadır. Buna binaen her resûl bir nebîdir, fakat her nebî bir resûl değildir. Çünkü resûl ile nebî genel bir hususta, yani haber alma (nebe') konusunda ortaktırlar; özel bir hususta, yani risalet konusunda ise ayrılırlar. Sen «Muhammed Allah katından bir resûldür» dediğinde bu, onun hem nebî hem de Allah'ın resûlü olduğunu içerir. Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun, diğer peygamberler de böyledir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: “el-Ümmî” buyruğu: Bu [kelime], doğduğu ilk hâli üzere kalmış, yazı yazmayı ve okumayı öğrenmemiş olan ümmi bir topluma nispet edilmiştir; bunu İbn Uzez söylemiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem ümmî idi; yazmaz, okumaz ve hesap yapmazdı.» Nitekim Allah Teâlâ: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyor ve onu sağ elinle de yazmıyordun” buyurmuştur. Sahîh'te İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Peygamber
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: (إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ). الْحَدِيثَ. وَقِيلَ: نُسِبَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى مَكَّةَ أُمِّ الْقُرَى، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ) رَوَى الْبُخَارِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ قَالَ حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ قَالَ حَدَّثَنَا هِلَالٌ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ لَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قُلْتُ: أَخْبِرْنِي عَنْ صِفَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي التَّوْرَاةِ. فَقَالَ: أَجَلْ، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَمَوْصُوفٌ فِي التَّوْرَاةِ بِبَعْضِ صِفَتِهِ فِي الْقُرْآنِ: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا)، وَحِرْزًا لِلْأُمِّيِّينَ، أَنْتَ عَبْدِي وَرَسُولِي، سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ، لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ وَلَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا يَدْفَعُ بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَغْفِرُ، وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ تَعَالَى حَتَّى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ بِأَنْ يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَيَفْتَحَ بِهَا أَعْيُنًا عُمْيًا، وَآذَانًا صما، وقلوبا غلقا. (فِي غَيْرِ الْبُخَارِيِّ) قَالَ عَطَاءٌ: ثُمَّ لَقِيتُ كَعْبًا فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَمَا اخْتَلَفَا حَرْفًا، إِلَّا أَنَّ كَعْبًا قَالَ بِلُغَتِهِ: قُلُوبًا غُلُوفِيًّا وَآذَانًا صُمُومِيًّا وَأَعْيُنًا عُمُومِيًّا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَأَظُنُّ هَذَا وَهَمًا أَوْ عُجْمَةً. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَهَا: قُلُوبًا غُلُوفًا وَآذَانَا صُمُومًا وَأَعْيُنًا عُمُومِيًّا. قَالَ الطَّبَرِيُّ: هِيَ لُغَةٌ حِمْيَرِيَّةٌ. وَزَادَ كَعْبٌ فِي صِفَةِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: مَوْلِدُهُ بِمَكَّةَ، وَهِجْرَتُهُ بِطَابَةَ، وَمُلْكُهُ بِالشَّأْمِ، وَأُمَّتُهُ الْحَامِدُونَ، يَحْمَدُونَ اللَّهَ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَفِي كُلِّ مَنْزِلٍ، يُوَضِّئُونَ أَطْرَافَهُمْ وَيَأْتَزِرُونَ إِلَى أَنْصَافِ سَاقِهِمْ، رُعَاةُ الشَّمْسِ، يُصَلُّونَ الصَّلَوَاتِ حَيْثُمَا أَدْرَكَتْهُمْ وَلَوْ عَلَى ظَهْرِ الْكُنَاسَةِ، صَفُّهُمْ فِي الْقِتَالِ مِثْلُ صَفِّهِمْ فِي الصَّلَاةِ. ثُمَّ قَرَأَ" إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ ". الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ) قَالَ عَطَاءٌ:" يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ" بِخَلْعِ الْأَنْدَادِ، وَمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَصِلَةِ الْأَرْحَامِ." وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ" عبادة الأصنام، وقطع الأرحام.
... sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ » «Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazı yazarız ne de hesap yaparız.» hadisin devamı... Bir görüşe göre de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, şehirlerin anası olan Mekke'ye (Ümmü'l-Kurâ) nispet edilmiştir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “Yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları [o Peygamber]” buyruğu. Buhârî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sinân anlattı, [o da] bize Fuleyh'in anlattığını, [o da] bize Hilâl'in Atâ b. Yesâr'dan anlattığını söyledi. [Atâ şöyle dedi]: Abdullah b. Amr b. el-Âs ile karşılaştım ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tevrat'taki vasfını bana haber ver” dedim. O da: “Evet, Allah'a yemin olsun ki o, Kur'an'daki bazı vasıflarıyla Tevrat'ta şöyle nitelenmiştir: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik”, ve ümmîler için bir sığınak olarak [gönderdik]. Sen benim kulum ve elçimsin, seni Mütevekkil olarak isimlendirdim; o kaba, katı yürekli ve çarşılarda bağırıp çağıran biri değildir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez, aksine affeder ve bağışlar. Allah Teâlâ; insanların 'Lâ ilâhe illallâh' demeleriyle eğrilmiş olan inancı onunla doğrultuncaya, kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri onun vasıtasıyla açıncaya kadar onun canını almayacaktır.” (Buhârî dışındaki bir rivayette): Atâ dedi ki: “Sonra Ka'b ile karşılaştım ve ona bunu sordum; tek bir harfte dahi ihtilaf etmediler. Ancak Ka'b kendi lehçesiyle: 'kullûben gulûfiyyen ve âzânen sumûmiyyen ve a'yunen umûmiyyen' dedi.” İbn Atiyye: “Bunun bir vehim veya Arapça dışı bir telaffuz olduğunu sanıyorum” demiştir. Ka'b'dan bunu: 'kullûben gulûfen ve âzânen sumûmen ve a'yunen umûmiyyen' şeklinde söylediği de rivayet edilmiştir. Taberî: “Bu, Hımyer lehçesidir” demiştir. Ka'b, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına şunları da ekleyerek dedi ki: “Onun doğumu Mekke'de, hicreti Tâbe'de, hâkimiyeti Şam'dadır. Ümmeti ise çokça hamdedenlerdir; her hâlükârda ve her konak yerinde Allah'a hamdederler, abdest uzuvlarını yıkarlar, izarlarını baldırlarının yarısına kadar bağlarlar, güneşi gözetirler, nerede namaz vakti erişirse süprüntülüklerin üzerinde dahi olsa namazı kılarlar. Savaştaki safları, namazdaki safları gibidir.” Sonra Ka'b: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ } “Şüphesiz Allah, kendi yolunda kenetlenmiş bir bina gibi saf bağlayarak savaşanları sever” [ayetini] okudu. Beşincisi- Yüce Allah'ın: { يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onlara iyiliği emreder ve onları kötülükten sakındırır” buyruğu. Atâ demiştir ki: “{ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ } 'Onlara iyiliği emreder'; [yani] ortak koşulan putları terk etmeyi, güzel ahlakı ve sıla-i rahmi emreder. { وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ } 'Onları kötülükten sakındırır'; [yani] putlara tapmaktan ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakındırır.”
السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ) مَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّ الطَّيِّبَاتِ هِيَ الْمُحَلَّلَاتُ، فَكَأَنَّهُ وَصَفَهَا بِالطِّيبِ، إِذْ هِيَ لَفْظَةٌ تَتَضَمَّنُ مَدْحًا وَتَشْرِيفًا. وَبِحَسَبِ هَذَا نَقُولُ فِي الْخَبَائِثِ: إِنَّهَا الْمُحَرَّمَاتُ، وَلِذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْخَبَائِثُ هِيَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَالرِّبَا وَغَيْرُهُ. وَعَلَى هَذَا حَلَّلَ مَالِكٌ الْمُتَقَذَّرَاتِ كَالْحَيَّاتِ وَالْعَقَارِبِ وَالْخَنَافِسِ وَنَحْوَهَا. وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ الطَّيِّبَاتِ هِيَ مِنْ جِهَةِ الطَّعْمِ، إِلَّا أَنَّ اللَّفْظَةَ عِنْدَهُ لَيْسَتْ عَلَى عُمُومِهَا، لِأَنَّ عُمُومَهَا بِهَذَا الْوَجْهِ مِنَ الطَّعْمِ يَقْتَضِي تَحْلِيلَ الْخَمْرِ وَالْخِنْزِيرِ، بَلْ يَرَاهَا مُخْتَصَّةً فِيمَا حَلَّلَهُ الشَّرْعُ. وَيَرَى الْخَبَائِثَ لَفْظًا عَامًّا فِي الْمُحَرَّمَاتِ بِالشَّرْعِ وَفِي الْمُتَقَذَّرَاتِ، فَيُحَرِّمُ الْعَقَارِبَ وَالْخَنَافِسَ وَالْوَزَغَ وَمَا جَرَى هَذَا الْمَجْرَى. وَالنَّاسُ عَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ هَذَا الْمَعْنَى. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ) الإصر: الثقل، قال مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَابْنُ جُبَيْرٍ. وَالْإِصْرُ أَيْضًا: الْعَهْدُ، قال ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ. وَقَدْ جَمَعَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْمَعْنَيَيْنِ، فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ كَانَ أُخِذَ عَلَيْهِمْ عَهْدٌ أَنْ يَقُومُوا بِأَعْمَالٍ ثِقَالٍ، فَوُضِعَ عَنْهُمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ ذَلِكَ الْعَهْدُ وَثِقَلُ تِلْكَ الْأَعْمَالِ، كَغَسْلِ الْبَوْلِ، وَتَحْلِيلِ الْغَنَائِمِ، وَمُجَالَسَةِ الْحَائِضِ وَمُؤَاكَلَتِهَا وَمُضَاجَعَتِهَا، فَإِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَصَابَ ثَوْبَ أَحَدِهِمْ بَوْلٌ قَرَضَهُ. وَرُوِيَ: جِلْدُ أَحَدِهِمْ. وَإِذَا جَمَعُوا الْغَنَائِمَ نَزَلَتْ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَأَكَلَتْهَا، وَإِذَا حَاضَتِ الْمَرْأَةُ لَمْ يَقْرَبُوهَا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ) فَالْأَغْلَالُ عِبَارَةٌ مُسْتَعَارَةٌ لِتِلْكَ الْأَثْقَالِ. وَمِنَ الْأَثْقَالِ تَرْكُ الِاشْتِغَالِ يَوْمَ السَّبْتِ، فَإِنَّهُ يُرْوَى أَنَّ مُوسَى ﵇ رَأَى يَوْمَ السَّبْتِ رَجُلًا يَحْمِلُ قَصَبًا فَضَرَبَ عُنُقَهُ. هَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِمُ الدِّيَةُ، وَإِنَّمَا كَانَ الْقِصَاصُ. وَأُمِرُوا بِقَتْلِ أَنْفُسِهِمْ عَلَامَةً لِتَوْبَتِهِمْ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. فَشُبِّهَ ذلك بالأغلال، كما قال الشاعر:
Altıncısı: Yüce Allah'ın: { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ } “Onlara temiz ve güzel şeyleri helal kılar” ayeti. Mâlik'in mezhebine göre tayyibât (temiz şeyler), helal kılınmış olan şeylerdir. Sanki bu lafız övgü ve yüceltme içerdiği için onları 'tayyib' (temiz) olarak nitelendirmiştir. Buna dayanarak habâis (pis şeyler) hakkında da: 'Onlar haram kılınanlardır' deriz. Nitekim İbn Abbâs: 'Habâis; domuz eti, faiz ve benzeri şeylerdir' demiştir. Bu esasa dayanarak Mâlik; yılanlar, akrepler, kınkanatlı böcekler ve benzeri tiksindirici şeyleri helal görmüştür. Şâfiî'nin —rahimehullâh— mezhebine göre ise tayyibât, lezzet ve tat cihetiyledir. Ancak bu lafız ona göre umumiyeti (kapsayıcılığı) üzere değildir; çünkü tat yönünden bu genellik şarap ve domuzun da helal sayılmasını gerektirirdi. Aksine o, bunu şeriatın helal kıldığı şeylere has kabul eder. Habâis lafzını ise hem şeriatın haram kıldığı şeyler hem de tiksindirici şeyler hakkında genel bir ifade olarak görür. Dolayısıyla akrepleri, böcekleri, kertenkeleleri ve bu türden olanları haram sayar. İnsanlar da bu iki görüş üzeredir. Bu anlam daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Yedincisi: Yüce Allah'ın: { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ } “Onların ağır yüklerini üzerlerinden kaldırır” ayeti. Mücâhid, Katâde ve İbn Cübeyr: 'İsr (إصر), ağır yük (ağırlık) demektir' demişlerdir. İsr aynı zamanda 'ahd' manasına da gelir; bunu da İbn Abbâs, Dahhâk ve el-Hasan söylemiştir. Bu ayet her iki anlamı da kendisinde toplamıştır; zira İsrâiloğulları'ndan ağır amelleri yerine getirmeleri hususunda söz alınmıştı. Muhammed —sallallâhu aleyhi ve sellem— vesilesiyle o ahit ve idrarın yıkınması, ganimetlerin helal kılınması, hayız gören kadınla bir arada oturulması, birlikte yemek yenilmesi ve aynı yatakta yatılması gibi o amellerin ağırlığı onların üzerinden kaldırıldı. Çünkü onlardan birinin elbisesine idrar değdiğinde o kısmı makasla kesip atardı. [Hatta] 'onlardan birinin derisine [isabet etse dahi]' rivayeti de yapılmıştır. Ganimetleri topladıklarında ise gökten bir ateş iner ve onu yerdi; kadın hayız gördüğünde de ona yaklaşmazlardı. Sahih hadiste ve başka rivayetlerde sabit olan diğer hususlar da böyledir. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “Ve üzerlerindeki zincirleri [kaldırır]” ayeti. Ağlâl (zincirler), bu meşakkatli ve ağır mükellefiyetler için yapılmış istiare kabilinden bir tabirdir. Bu ağır yüklerden biri de cumartesi günü çalışmayı terk etmekti. Nitekim Mûsâ —aleyhisselâm—'ın cumartesi günü kamış taşıyan bir adamı gördüğünde boynunu vurduğu rivayet edilir. Müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur. Onlarda diyet yoktu, yalnızca kısas vardı. Tövbelerinin bir nişanesi olarak kendilerini öldürmeleri emredilmişti ve benzeri daha pek çok şey vardı. İşte şairin şu sözünde olduğu gibi bunlar da zincirlere benzetilmiştir:
فَلَيْسَ كَعَهْدِ الدَّارِ يَا أُمَّ مَالِكٍ ... وَلَكِنْ أَحَاطَتْ بِالرِّقَابِ السَّلَاسِلُ
“Ey Ümmü Mâlik! Artık eski yurt zamanındaki gibi değildir; lakin boyunları zincirler kuşatmıştır.”
وَعَادَ الْفَتَى كَالْكَهْلِ لَيْسَ بِقَائِلٍ ... سِوَى الْعَدْلِ شَيْئًا فَاسْتَرَاحَ الْعَوَاذِلُ
“Genç adam, adaletten başka bir şey söylemeyen bir kâmil yaşlı gibi oldu da ayıplayanlar rahatladı.”
فَشَبَّهَ حُدُودَ الْإِسْلَامِ وَمَوَانِعَهُ عَنِ التَّخَطِّي إِلَى الْمَحْظُورَاتِ بِالسَّلَاسِلِ الْمُحِيطَاتِ بِالرِّقَابِ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ أَبِي أَحْمَدَ بْنِ جَحْشٍ لِأَبِي سُفْيَانَ:
İslam'ın hadlerini ve yasaklara yönelmekten alıkoyan engellerini, boyunları saran zincirlere benzetmiştir. Ebû Ahmed b. Cahş'ın Ebû Süfyân'a söylediği şu söz de bu anlamdandır:
اذْهَبْ بِهَا اذْهَبْ بِهَا ... طُوِّقْتَهَا طَوْقَ الْحَمَامَهْ
“Al götür onu, al götür onu! Güvercinin boyun halkası gibi boynuna takıldın.”
أَيْ لَزِمَكَ عَارُهَا. يُقَالُ: طُوِّقَ فُلَانٌ كَذَا إِذَا لَزِمَهُ. التَّاسِعَةُ إِنْ قِيلَ: كَيْفَ عَطَفَ الْأَغْلَالَ وَهُوَ جَمْعٌ عَلَى الْإِصْرِ وَهُوَ مُفْرَدٌ، فَالْجَوَابُ أَنَّ الْإِصْرَ مَصْدَرٌ يَقَعُ عَلَى الْكَثْرَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" آصَارَهُمْ" بِالْجَمْعِ، مِثْلَ أَعْمَالِهِمْ. فَجَمَعَهُ لِاخْتِلَافِ ضُرُوبِ الْمَآثِمِ. وَالْبَاقُونَ بِالتَّوْحِيدِ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ يَقَعُ عَلَى الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ مِنْ جِنْسِهِ مَعَ إِفْرَادِ لَفْظِهِ. وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى التَّوْحِيدِ فِي قَوْلِهِ:" وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً ". وَهَكَذَا كُلَّمَا يَرِدُ عَلَيْكَ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى، مِثْلَ" وَعَلى سَمْعِهِمْ "." لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ " و" مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ ". كله بمعنى الجمع. العاشرة- قوله تعالى: (فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ) أَيْ وَقَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَعِيسَى" وَعَزَرُوهُ" بِالتَّخْفِيفِ. وَكَذَا" وَعَزَرْتُمُوهُمْ ". يُقَالُ: عَزَرَهُ يعزره ويعزره. و (النُّورَ) القرآن" الفلاح" الظفر بالمطلوب. وقد تقدم (هذا).
Yani onun utancı sana lazım geldi, [yakana yapıştı] demektir. Bir şey bir kimseye ayrılmaz bir şekilde bağlandığında: “Filana şu boyun halkası gibi takıldı” denir. Dokuzuncusu: Eğer “Çoğul olan el-Ağlâl kelimesi tekil olan el-İsr kelimesi üzerine nasıl atfedilmiştir?” denilirse, cevap şudur: İsr bir masdardır ve çokluk için de kullanılır. İbn Âmir tıpkı *a'mâlihim* gibi çoğul olarak *âsârahum* (آصَارَهُمْ) şeklinde okumuştur; günahların çeşitlerinin farklılığı sebebiyle onu çoğul yapmıştır. Geri kalanlar ise tekil okumuştur; çünkü o, lafzı tekil olmakla birlikte kendi cinsinden azına da çoğuna da delalet eden bir masdardır. { وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً } “üzerimize ağır bir yük yükleme” buyruğunda ise ittifakla tekil okumuşlardır. Bu minvalde sana gelen her ifade böyledir; tıpkı { وَعَلى سَمْعِهِمْ } “ve kulakları üzerine”, { لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ } “gözleri kendilerine dönmez” ve { مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } “gizli bir bakışla” ifadelerinde olduğu gibi. Hepsi çoğul anlamındadır. Onuncusu: Yüce Allah'ın: { فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ } “İşte ona iman eden, ona saygı gösterip destekleyenler” buyruğu; yani ona tazim gösterip yardım edenler demektir. Ahfeş şöyle demiştir: Cahderî ve Îsâ şeddesiz olarak *ve azerûhu* (وَعَزَرُوهُ) şeklinde okumuşlardır. { وَعَزَرْتُمُوهُمْ } da böyledir. *Azerehû ye'ziruhû* ve *ye'zuruhû* denilir. { النُّورَ } Kur'an'dır; *el-Felâh* (الفلاح) ise arzulanan şeye kavuşmaktır. Bu husus daha önce geçmişti.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٥٨]
[A'râf Suresi (7): Ayet 158]
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın hepinize [gönderdiği] elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; diriltir ve öldürür. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamberi olan elçisine -ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine iman etmektedir- iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.'” (158)
ذُكِرَ أَنَّ مُوسَى بَشَّرَ بِهِ، وَأَنَّ عِيسَى بَشَّرَ بِهِ. ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ بِنَفْسِهِ" إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً". وَ (كَلِماتِهِ) كَلِمَاتُ اللَّهِ تَعَالَى كُتُبُهُ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ والقرآن.
Mûsâ'nın onu müjdelediği ve İsa'nın da onu müjdelediği zikredilmiştir. Sonra bizzat kendisinin: { إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “Gerçekten ben, Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim” demesini emretmiştir. { كَلِماتِهِ } “O'nun kelimeleri” ise, Allah Teâlâ'nın Tevrat, İncil ve Kur'an'dan oluşan kitaplarıdır.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٥٩]
[A'râf Suresi (7): Ayet 159]
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) } “Mûsâ'nın kavminden de hakka ileten ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır.”
أَيْ يَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى الْهِدَايَةِ. وَ (يَعْدِلُونَ) مَعْنَاهُ فِي الْحُكْمِ. وَفِي التَّفْسِيرِ: إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مِنْ وَرَاءِ الصِّينِ، مِنْ وَرَاءِ نَهَرِ الرَّمْلِ، يَعْبُدُونَ اللَّهَ بِالْحَقِّ وَالْعَدْلِ، آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ وَتَرَكُوا السَّبْتَ، يَسْتَقْبِلُونَ قِبْلَتَنَا، لَا يَصِلُ إِلَيْنَا مِنْهُمْ أَحَدٌ، وَلَا مِنَّا إِلَيْهِمْ أَحَدٌ. فَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ الِاخْتِلَافُ بَعْدَ مُوسَى كَانَتْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ، وَلَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يَكُونُوا بَيْنَ ظَهَرَانَيْ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ إِلَى نَاحِيَةٍ مِنْ أَرْضِهِ فِي عُزْلَةٍ مِنَ الْخَلْقِ، فَصَارَ لَهُمْ سَرَبٌ فِي الْأَرْضِ، فَمَشَوْا فِيهِ سَنَةً وَنِصْفَ سَنَةٍ حَتَّى خَرَجُوا وَرَاءَ الصِّينِ، فَهُمْ عَلَى الْحَقِّ إِلَى الْآنِ. وَبَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَهُمْ بَحْرٌ لَا يُوصَلُ إِلَيْهِمْ بِسَبَبِهِ. ذَهَبَ جِبْرِيلُ بِالنَّبِيِّ ﷺ إِلَيْهِمْ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ فَآمَنُوا بِهِ وَعَلَّمَهُمْ سُوَرًا مِنَ الْقُرْآنِ وَقَالَ لَهُمْ: هَلْ لَكُمْ مِكْيَالٌ وَمِيزَانٌ؟ قَالُوا: لَا، قَالَ: فَمِنْ أَيْنَ مَعَاشُكُمْ؟ قَالُوا: نَخْرُجُ إِلَى الْبَرِيَّةِ فَنَزْرَعُ، فَإِذَا حَصَدْنَا وَضَعْنَاهُ هُنَاكَ، فَإِذَا احْتَاجَ أَحَدُنَا إِلَيْهِ يَأْخُذُ حَاجَتَهُ. قَالَ: فَأَيْنَ نِسَاؤُكُمْ؟ قَالُوا: فِي نَاحِيَةٍ مِنَّا، فَإِذَا احْتَاجَ أَحَدُنَا لِزَوْجَتِهِ صَارَ إِلَيْهَا فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ. قَالَ: فَيَكْذِبُ أَحَدُكُمْ فِي حَدِيثِهِ؟ قَالُوا: لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ أَحَدُنَا أَخَذَتْهُ لَظًى، إِنَّ النَّارَ تَنْزِلُ فَتَحْرِقُهُ. قَالَ: فَمَا بَالُ بُيُوتِكُمْ مُسْتَوِيَةٌ؟ قَالُوا لِئَلَّا يَعْلُوَ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ. قَالَ: فَمَا بَالُ قُبُورِكُمْ عَلَى أَبْوَابِكُمْ؟ قَالُوا: لِئَلَّا نَغْفُلَ عَنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ. ثُمَّ لَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الدُّنْيَا لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ أُنْزِلَ عَلَيْهِ:" وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ " يَعْنِي أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﵇. يُعْلِمُهُ أَنَّ الَّذِي أَعْطَيْتُ مُوسَى فِي قَوْمِهِ أَعْطَيْتُكَ فِي أُمَّتِكَ. وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﵇ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَمَسَّكُوا بِشَرْعِ مُوسَى قَبْلَ نَسْخِهِ، وَلَمْ يُبَدِّلُوا ولم يقتلوا الأنبياء.
Yani insanları hidayete davet ederler. (Ye‘dilûn) ise 'hüküm verirken adaletle davranırlar' anlamındadır. Tefsirde şöyle denilmiştir: Bunlar Çin’in arkasında, Kum Nehri'nin ötesinde yaşayan bir kavimdir. Allah'a hak ve adaletle ibadet ederler, Muhammed'e iman etmişler ve cumartesi yasağını terk etmişlerdir. Bizim kıblemize yönelirler; onlardan bize hiç kimse ulaşamaz, bizden de onlara hiç kimse ulaşamaz. Rivayet edildiğine göre, Mûsâ’dan sonra ihtilaf ortaya çıkınca aralarında hakka ileten bir topluluk vardı. İsrailoğullarının arasında kalmaya güç yetiremediler; nihayet Allah onları yeryüzündeki bir bölgeye, insanlardan uzakta bir köşeye çıkardı. Onlar için yerin altında bir tünel [geçit] oluştu, orada bir buçuk yıl yürüdüler ve nihayet Çin'in arkasına çıktılar. Onlar günümüze kadar hak üzeredirler. İnsanlarla onların arasında bir deniz vardır ve bu sebeple onlara ulaşılamaz. Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i Miraç gecesinde onların yanına götürdü. Onlar da ona iman ettiler. [Peygamber] onlara Kur'an'dan bazı sureler öğretti ve kendilerine şöyle sordu: «Ölçeğiniz ve tartınız var mı?» Onlar: "Hayır" dediler. «Peki geçiminizi nereden sağlıyorsunuz?» diye sordu. Dediler ki: "Kıra çıkıp ekiyoruz; hasat ettiğimizde mahsulü orada bırakıyoruz, birimiz ona ihtiyaç duyduğunda ihtiyacı kadarını alır." «Kadınlarınız nerede?» diye sordu. "Bizden ayrı bir taraftadırlar; birimiz eşine ihtiyaç duyduğunda ihtiyaç vaktinde onun yanına gider" dediler. «İçinizden biri konuşurken yalan söyler mi?» diye sordu. "İçimizden biri böyle yapacak olsa onu alevli bir ateş yakalar; gökten bir ateş iner ve onu yakar" dediler. «Evlerinizin eşit seviyede [aynı hizada] olmasının sebebi nedir?» diye sordu. "Birbirimize karşı üstünlük taslamayalım diye" dediler. «Kabirlerinizin kapılarınızın önünde olmasının sebebi nedir?» diye sordu. "Ölümü anmaktan gafil kalmayalım diye" dediler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde dünyaya geri döndüğünde ona şu ayet indirildi: { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Yarattıklarımızdan hakka ileten ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır.” Yani Muhammed aleyhisselâm’ın ümmeti [kastedilmektedir]. [Allah] ona şöyle bildirmektedir: Kavmi içinde Mûsâ'ya verdiğimi, ümmetin içinde sana da verdim. Şöyle de denilmiştir: Onlar, Ehl-i Kitap'tan Peygamberimiz Muhammed aleyhisselâm’a iman eden kimselerdir. Yine şöyle denilmiştir: Onlar, İsrailoğullarından olup hükmü neshedilmeden önce Mûsâ’nın şeriatına sımsıkı sarılan, [dini] değiştirmeyen ve peygamberleri öldürmeyen bir kavimdir.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٦٠ الى ١٦٢]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 160-162]
وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)
{ وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) } “Biz onları on iki kabileye, ümmetlere ayırdık. Kavmi Mûsâ'dan su isteyince ona: 'Asanla taşa vur!' diye vahyettik; ondan hemen on iki pınar fışkırdı. Her grup su içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik: 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin!' Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı. (160) Hani onlara: 'Şu şehirde yerleşin, ondan dilediğiniz yerde yiyin, «Hıtta (bağışla bizi)» deyin ve kapıdan secde ederek girin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere daha da fazlasını vereceğiz' denilmişti. (161) İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü gökten üzerlerine bir azap gönderdik. (162)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً) ١٦٠ عَدَّدَ نِعَمَهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَجَعَلَهُمْ أَسْبَاطًا لِيَكُونَ أَمْرُ كُلِّ سِبْطٍ مَعْرُوفًا مِنْ جِهَةِ رَئِيسِهِمْ، فَيَخِفُّ الْأَمْرُ عَلَى مُوسَى. وَفِي التَّنْزِيلِ" وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً" وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَوْلُهُ:" اثْنَتَيْ عَشْرَةَ" وَالسِّبْطُ مُذَكَّرٌ لِأَنَّ بَعْدَهُ" أُمَماً ١٦٠"" فَذَهَبَ التَّأْنِيثُ إِلَى الْأُمَمِ. وَلَوْ قَالَ: اثْنَيْ عَشَرَ لِتَذْكِيرِ السِّبْطِ جَازَ، عَنِ الْفَرَّاءِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْأَسْبَاطِ الْقَبَائِلَ وَالْفِرَقَ، فَلِذَلِكَ أَنَّثَ الْعَدَدَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً } “Biz onları on iki kabileye, ümmetlere ayırdık” buyruğu: İsrâiloğullarına olan nimetlerini saymıştır; her bir oymağın işi kendi reisleri tarafından bilinsin ve böylece iş Mûsâ'ya hafif gelsin diye onları oymaklara (esbât) ayırmıştır. Kur'an'da { وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “İçlerinden on iki nakip göndermiştik” buyruğu daha önce geçmişti. Ayetteki { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } müennes gelmiştir, halbuki sıbt (esbât) müzekkerdir; çünkü arkasından { أُمَماً } gelmektedir; dolayısıyla müenneslik ümmetlere gitmiştir. Ferrâ'dan nakledildiğine göre, sıbt kelimesinin müzekkerliğini gözeterek { اثْنَيْ عَشَرَ } denilseydi de caiz olurdu. Bir görüşe göre de esbât ile kabileleri ve fırkaları kastetmiştir, bu yüzden sayıyı müennes yapmıştır. Şair şöyle demiştir:
وَإِنَّ قُرَيْشًا كُلَّهَا عَشْرُ أَبْطُنٍ ... وَأَنْتَ بَرِيءٌ مِنْ قَبَائِلِهَا الْعَشْرِ
“Şüphesiz Kureyş'in tamamı on koldur (batn); sen ise onun bu on kabilesinden uzaksın.”
فَذَهَبَ بِالْبَطْنِ إِلَى الْقَبِيلَةِ وَالْفَصِيلَةِ، فَلِذَلِكَ أَنَّثَهَا. وَالْبَطْنُ مُذَكَّرٌ، كَمَا أَنَّ الْأَسْبَاطَ جَمْعُ مُذَكَّرٍ. الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى قَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً." أَسْباطاً ١٦٠" بَدَلٌ مِنَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ" أُمَماً ١٦٠" نَعْتٌ لِلْأَسْبَاطِ. وَرَوَى الْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ" وَقَطَّعْناهُمُ ١٦٠" مُخَفَّفًا." أَسْباطاً ١٦٠" الْأَسْبَاطُ فِي وَلَدِ إِسْحَاقَ بِمَنْزِلَةِ الْقَبَائِلِ فِي وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ ﵉. وَالْأَسْبَاطُ مَأْخُوذٌ مِنَ السَّبَطِ وَهُوَ شَجَرٌ تَعْلِفُهُ الْإِبِلُ. وقد مضى في البقرة مستوفى. وروى معمر عن همام بن منبه
[Şair burada] batn kelimesiyle kabile ve fasîleyi kastetmiş, bu sebeple onu müennes yapmıştır. Oysa batn kelimesi müzekkerdir; tıpkı el-Esbât kelimesinin müzekker bir çoğul olması gibi. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mana; "Biz onları on iki fırkaya ayırdık" şeklindedir. { أَسْباطاً } lafzı "on iki"den bedel, { أُمَماً } lafzı ise esbât kelimesinin sıfatıdır. el-Mufaddal, Âsım'dan { وَقَطَعْناهُمُ } şeklinde şeddesiz (muhaffef) olarak rivayet etmiştir. { أَسْباطاً }: el-Esbât, İshak'ın soyunda; İsmâil'in —aleyhimesselâm— soyundaki kabileler konumundadır. el-Esbât kelimesi, develerin otladığı bir bitki/ağaç türü olan 'es-sebet'ten türetilmiştir. Bu konu Bakara Sûresi'nde etraflıca geçmişti. Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten...
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ ﷿:" فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ" قَالُوا: حَبَّةٌ فِي شَعَرَةٍ. وَقِيلَ لَهُمْ:" ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً" فَدَخَلُوا مُتَوَرِّكِينَ عَلَى أَسْتَاهِهِمْ. بِما كانُوا يَظْلِمُونَ مَرْفُوعٌ، لِأَنَّهُ فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ وَمَوْضِعُهُ نَصْبٌ. وَ" مَا" بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، أَيْ بِظُلْمِهِمْ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْمَعَانِي وَالْأَحْكَامِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.
o da Ebû Hureyre'den, o da Peygamber —sallallahu aleyhi ve sellem—'den nakletmiştir ki; Aziz ve Celil olan Allah'ın: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “'Kılda bir tane (habbe fî şa'reh)' dediler. Kendilerine: { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } 'kapıdan secde ederek girin' denildiği halde kıçları üzerinde sürünerek girdiler.” { بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } ifadesinde fiil muzari olduğu için merfûdur, mahalli ise nasbtır. Buradaki *mâ* masdariyledir; yani “zulmetmelerinden ötürü” demektir. Bu ayetteki anlamlar ve hükümler Bakara Suresi'nde geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٦٣ الى ١٦٤]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 163-164]
وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤)
{ وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) } “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor: Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı; cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları su yüzüne çıkarak akın akın onlara geliyor, cumartesi yasağı tutmadıkları gün ise gelmiyordu. İşte yoldan çıkmaları sebebiyle onları böyle sınıyorduk. (163) Hani içlerinden bir topluluk: 'Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti. Onlar da: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle' demişlerdi. (164)”
قوله تعالى: (وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ) أَيْ عَنْ أَهْلِ الْقَرْيَةِ، فَعَبَّرَ عَنْهُمْ بِهَا لَمَّا كَانَتْ مُسْتَقَرًّا لَهُمْ أَوْ سبب اجتماعهم. نظيره" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها ". وَقَوْلُهُ ﵇: (اهْتَزَّ الْعَرْشُ لِمَوْتِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ) يَعْنِي أَهْلَ الْعَرْشِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَرَحًا وَاسْتِبْشَارًا بِقُدُومِهِ، ﵁. أَيْ وَاسْأَلِ الْيَهُودَ الَّذِينَ هُمْ جِيرَانُكَ عَنْ أَخْبَارِ أَسْلَافِهِمْ وَمَا مَسَخَ الله منهم قردة وخنازير. هذا سُؤَالُ تَقْرِيرٍ وَتَوْبِيخٍ. وَكَانَ ذَلِكَ عَلَامَةً لِصِدْقِ النَّبِيِّ ﷺ، إِذْ أَطْلَعَهُ اللَّهُ عَلَى تِلْكَ الْأُمُورِ مِنْ غَيْرِ تَعَلُّمٍ. وَكَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، لِأَنَّا مِنْ سِبْطِ خَلِيلِهِ إِبْرَاهِيمَ، وَمِنْ سِبْطِ إِسْرَائِيلَ وَهُمْ بِكْرُ»
Yüce Allah'ın: { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ } “Onlara o şehri sor” buyruğu; yani o şehrin ehlini sor demektir. Şehir onların yerleşim yeri veya toplanma sebebi olduğu için onlardan şehir lafzıyla söz etmiştir. Bunun benzeri { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها } “İçinde bulunduğumuz şehre sor” ayetidir. Peygamber —aleyhisselâm—'ın: “(Sa'd b. Muâz'ın ölümünden dolayı Arş sarsıldı)” buyruğu da onun gelişinden duyulan sevinç ve müjde sebebiyle meleklerden oluşan Arş ehlini kastetmektedir —Allah ondan razı olsun—. Yani komşun olan Yahudilere geçmişlerinin haberlerini ve Allah'ın onlardan kimilerini maymunlara ve domuzlara nasıl dönüştürdüğünü sor. Bu, bir ikrar ettirme ve kınama sorusudur. Bu durum, Allah Teâlâ o hususları bir öğrenme olmaksızın kendisine bildirdiği için Peygamber —sallallahu aleyhi ve sellem—'in doğruluğunun bir alameti idi. Onlar şöyle diyorlardı: “Bizler Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz; çünkü biz O'nun dostu İbrâhîm'in soyundan, İsrâil'in soyundan gelmekteyiz ki onlar Allah'ın ilk göz ağrısıdır;
اللَّهِ، وَمِنْ سِبْطِ مُوسَى كَلِيمِ اللَّهِ، وَمِنْ سِبْطِ وَلَدِهِ عُزَيْرٍ، فَنَحْنُ مِنْ أَوْلَادِهِمْ. فَقَالَ اللَّهُ ﷿ لِنَبِيِّهِ: سَلْهُمْ يَا مُحَمَّدُ عَنِ الْقَرْيَةِ، أَمَا عَذَّبْتُهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، وذلك بتغيير فرع من فروع الشريعة.
...Allah'ın [seçkiniyiz], Kelîmullah Mûsâ'nın sıbtından (soyundan) ve O'nun oğlu Üzeyr'in sıbtındanız; dolayısıyla biz onların evlatlarıyız [dediklerinde]. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah Peygamberi'ne şöyle buyurdu: "Ey Muhammed! Onlara o şehri sor; şeriatın hükümlerinden (fürûundan) birini değiştirmeleri sebebiyle, işledikleri günahlar yüzünden onlara azap etmedim mi?"
وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ: هِيَ أَيْلَةُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهَا مَدْيَنُ بَيْنَ أَيْلَةَ وَالطُّورِ. الزُّهْرِيُّ: طَبَرِيَّةُ. قَتَادَةُ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: هِيَ سَاحِلٌ مِنْ سَوَاحِلِ الشَّأْمِ، بَيْنَ مَدْيَنَ وَعَيْنُونَ، يُقَالُ لَهَا: مَقْنَاةُ. وَكَانَ الْيَهُودُ يَكْتُمُونَ هَذِهِ الْقِصَّةَ لِمَا فِيهَا مِنَ السُّبَّةِ عَلَيْهِمْ. (الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ) أَيْ كَانَتْ بِقُرْبِ الْبَحْرِ، تقول: كنت بحضرة الدار أي بقربها. (إذا يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ) أَيْ يَصِيدُونَ الْحِيتَانَ، وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ، يُقَالُ سَبَتَ الْيَهُودُ، تَرَكُوا الْعَمَلَ فِي سَبْتِهِمْ. وَسَبَتَ الرَّجُلُ لِلْمَفْعُولِ سُبَاتًا أَخَذَهُ ذلك، من الْخَرَسِ. وَأَسْبَتَ سَكَنَ فَلَمْ يَتَحَرَّكْ. وَالْقَوْمُ صَارُوا فِي السَّبْتِ. وَالْيَهُودُ دَخَلُوا فِي السَّبْتِ، وَهُوَ الْيَوْمُ الْمَعْرُوفُ. وَهُوَ مِنَ الرَّاحَةِ وَالْقَطْعِ. وَيُجْمَعُ أَسْبُتٌ وَسُبُوتٌ وَأَسْبَاتٌ. وَفِي الْخَبَرِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (مَنِ احْتَجَمَ يَوْمَ السَّبْتِ فَأَصَابَهُ بَرَصٌ فَلَا يَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ). قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّمَ يَجْمُدُ يَوْمَ السَّبْتِ، فَإِذَا مَدَدْتَهُ لِتَسْتَخْرِجَهُ لَمْ يَجْرِ وَعَادَ بَرَصًا. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةُ" يَعْدُونَ". وَقَرَأَ أَبُو نَهِيكٍ" يُعِدُّونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ وَشَدِّ الدَّالِ. الْأُولَى مِنَ الِاعْتِدَاءِ وَالثَّانِيَةُ مِنَ الْإِعْدَادِ، أي يهيئو الْآلَةَ لِأَخْذِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ" فِي الْأَسْبَاتِ" عَلَى جَمْعِ السَّبْتِ." (إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ) " وقرى" أَسْبَاتِهِمْ". شُرَّعًا أَيْ شَوَارِعَ ظَاهِرَةً عَلَى الْمَاءِ كَثِيرَةً. وَقَالَ اللَّيْثُ: حِيتَانٌ شُرَّعٌ رَافِعَةٌ رُءُوسَهَا. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّ حِيتَانَ الْبَحْرِ كَانَتْ تَرِدُ يَوْمَ السَّبْتِ عُنُقًا مِنَ الْبَحْرِ فَتُزَاحِمُ أَيْلَةَ. أَلْهَمَهَا اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهَا لَا تُصَادُ يَوْمَ السَّبْتِ، لِنَهْيِهِ تَعَالَى الْيَهُودَ عَنْ صَيْدِهَا. وَقِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ تَشْرَعُ عَلَى أَبْوَابِهِمْ، كَالْكِبَاشِ الْبِيضِ رافعة رءوسها. حكاه بعض المتأخرين، فتعدوا فَأَخَذُوهَا فِي السَّبْتِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقِيلَ: يَوْمَ الْأَحَدِ، وَهُوَ الْأَصَحُّ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. (وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ) أَيْ لَا يَفْعَلُونَ السَّبْتَ، يُقَالُ: سَبَتَ يَسْبِتُ إِذَا عَظَّمَ السَّبْتَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" يُسْبِتُونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ، أَيْ يَدْخُلُونَ فِي السَّبْتِ، كَمَا يُقَالُ: أَجْمَعْنَا وَأَظْهَرْنَا وَأَشْهَرْنَا، أَيْ دَخَلْنَا فِي الْجُمُعَةِ وَالظُّهْرِ وَالشَّهْرِ. لَا تَأْتِيهِمْ أي حيتانهم. كذلك نبلوهم أي نشدد
Bu şehrin hangisi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs, İkrime ve es-Süddî: “Burası Eyle'dir” demişlerdir. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre burası, Eyle ile Tûr arasında yer alan Medyen'dir. Zührî: “Taberiye'dir” demiştir. Katâde ve Zeyd b. Eslem ise: “Şam sahillerinden Medyen ile Aynûn arasında bulunan ve Maknâ denilen bir sahildir” demişlerdir. Yahudiler, kendileri için bir utanç ve leke barındırdığı için bu kıssayı gizliyorlardı. { الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Deniz kıyısında bulunan”; yani denizin yakınında idi. Nitekim: “Evin yakınındaydım” anlamında (كُنْتُ بِحَضْرَةِ الدَّارِ) denir. { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } “Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı”; yani kendilerine yasaklanmış olduğu halde balık avlıyorlardı. Yahudiler cumartesi günlerinde çalışmayı bıraktıklarında (سَبَتَ الْيَهُودُ) denir. (سَبَتَ الرَّجُلُ) meçhul kipte kullanıldığında ise suskunluk ve dilsizlik halinin kişiyi yakalaması demektir. (أَسْبَتَ) sakinleşti ve hareket etmedi [anlamındadır]. (وَالْقَوْمُ) [ifadesi], topluluk cumartesi gününe girdi demektir. Yahudiler de bilinen gün olan cumartesiye girdiler. Bu kelime dinlenme ve [ameli] kesme kökünden gelir. Çoğulu ise “esbüt”, “sübût” ve “esbât” şeklinde gelir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir rivayette: « مَنِ احْتَجَمَ يَوْمَ السَّبْتِ فَأَصَابَهُ بَرَصٌ فَلَا يَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ » «Kim cumartesi günü hacamat olur da kendisine alaca hastalığı isabet ederse, ancak kendini kınasın» buyrulmuştur. Âlimlerimiz şöyle demiştir: “Bunun sebebi, kanın cumartesi günü pıhtılaşmasıdır; onu dışarı çekmeye çalıştığında akmaz ve alaca hastalığına dönüşür.” Cumhurun kıraati { يَعْدُونَ } şeklindedir. Ebû Nehîk ise yâ'nın dammesi, ayn'ın kesresi ve dâl'ın şeddesiyle { يُعِدُّونَ } şeklinde okumuştur. Birincisi haddi aşmak (i'tidâ), ikincisi ise hazırlamak (i'dâd) kökünden gelir; yani balıkları yakalamak için alet hazırlıyorlardı. İbnü's-Sümeyka' ise “es-sebt” kelimesinin çoğulu olarak { فِي الْأَسْبَاتِ } şeklinde okumuştur. { إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ } “Hani cumartesi günlerinde balıkları onlara geliyordu” ayetinde, [sebt kelimesi] { أَسْبَاتِهِمْ } şeklinde de okunmuştur. { شُرَّعًا } “akın akın / su üstünde belirerek”; yani su yüzeyinde açıkça görünen çok sayıda balıklar halinde gelirdi. Leys şöyle demiştir: “Başlarını yukarı kaldırmış balıklar demektir.” Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, denizdeki balıkların cumartesi günü denizden bölük bölük gelip Eyle kıyısına yığılmasıydı. Allah Teâlâ Yahudileri avlanmaktan menettiği için, cumartesi günü avlanmayacaklarını balıklara ilham etmişti. Denildi ki: Balıklar, başlarını kaldırmış beyaz koçlar gibi kapılarına kadar yanaşıyordu. Bunu müteahhirîn ulemadan bazıları nakletmiştir. Bunun üzerine haddi aşıp onları cumartesi günü avladılar; bunu Hasan[-ı Basrî] söylemiştir. Bir görüşe göre ise pazar günü [avladılar]; ileride açıklanacağı üzere daha sahih olan da budur. { وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ } “Cumartesi tatili yapmadıkları gün ise”; yani cumartesi gününe hürmet etmedikleri gün [anlamındadır]. Cumartesi gününe tazim gösterildiğinde (سَبَتَ يَسْبِتُ) denir. Hasan[-ı Basrî] ise yâ'nın dammesiyle { يُسْبِتُونَ } şeklinde okumuştur; yani cumartesi gününe girerler demektir. Nitekim cuma gününe, öğle vaktine ve hilal/ay vaktine girildiğinde (أَجْمَعْنَا وَأَظْهَرْنَا وَأَشْهَرْنَا) denilmesi gibidir. { لَا تَأْتِيهِمْ } “onlara gelmiyordu”; yani balıkları gelmiyordu. { كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ } “İşte onları böyle sınıyorduk”; yani ibadette [hükmü] üzerlerine ağırlaştırıyor
عَلَيْهِمْ فِي الْعِبَادَةِ وَنَخْتَبِرُهُمْ. وَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نصب. (بِما كانُوا يَفْسُقُونَ) أي بفسقهم. وسيل الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: هَلْ تَجِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ الْحَلَالُ لَا يَأْتِيكَ إِلَّا قُوتًا، وَالْحَرَامُ يَأْتِيكَ جَزْفًا جَزْفًا؟ قَالَ: نَعَمْ، فِي قِصَّةِ دَاوُدَ وَأَيْلَةُ" إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ". وَرُوِيَ فِي قَصَصِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا كَانَتْ فِي زَمَنِ دَاوُدَ ﵇، وَأَنَّ إِبْلِيسَ أَوْحَى إِلَيْهِمْ فَقَالَ: إِنَّمَا نُهِيتُمْ عَنْ أَخْذِهَا يَوْمَ السَّبْتِ، فَاتَّخِذُوا الْحِيَاضَ، فَكَانُوا يَسُوقُونَ الْحِيتَانَ إِلَيْهَا يَوْمَ الْجُمْعَةِ فَتَبْقَى فِيهَا، فَلَا يُمْكِنُهَا الْخُرُوجُ مِنْهَا لِقِلَّةِ الْمَاءِ، فَيَأْخُذُونَهَا يَوْمَ الْأَحَدِ. وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: زَعَمَ ابْنُ رُومَانَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُ الرَّجُلُ خَيْطًا وَيَضَعُ فِيهِ وَهْقَةً، وَأَلْقَاهَا فِي ذَنَبِ الْحُوتِ، وَفِي الطَّرَفِ الْآخَرِ مِنَ الْخَيْطِ وَتَدٌ وَتَرَكَهُ كَذَلِكَ إِلَى الْأَحَدِ، ثُمَّ تَطَرَّقَ النَّاسُ حِينَ رَأَوْا مَنْ صَنَعَ هَذَا لَا يُبْتَلَى حَتَّى كَثُرَ صَيْدُ الْحُوتِ، وَمُشِيَ بِهِ فِي الْأَسْوَاقِ، وَأَعْلَنَ الْفَسَقَةُ بِصَيْدِهِ، فَقَامَتْ فِرْقَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَنَهَتْ، وَجَاهَرَتْ بِالنَّهْيِ وَاعْتَزَلَتْ. وَقِيلَ: إِنَّ النَّاهِينَ قَالُوا: لَا نُسَاكِنُكُمْ، فَقَسَمُوا الْقَرْيَةَ بِجِدَارٍ. فَأَصْبَحَ النَّاهُونَ ذَاتَ يَوْمٍ فِي مَجَالِسِهِمْ وَلَمْ يَخْرُجْ مِنَ الْمُعْتَدِينَ أَحَدٌ، فَقَالُوا: إِنَّ لِلنَّاسِ لَشَأْنًا، فَعَلَوْا عَلَى الْجِدَارِ فَنَظَرُوا فَإِذَا هُمْ قِرَدَةٌ، فَفَتَحُوا الْبَابَ وَدَخَلُوا عَلَيْهِمْ، فَعَرَفَتِ الْقِرَدَةُ أَنْسَابَهَا مِنَ الْإِنْسِ، وَلَمْ تَعْرِفِ الْإِنْسُ أَنْسَابَهُمْ مِنَ الْقِرَدَةِ، فَجَعَلَتِ الْقِرَدَةُ تَأْتِي نَسِيبَهَا مِنَ الْإِنْسِ فَتَشُمُّ ثِيَابَهُ وَتَبْكِي، فَيَقُولُ: أَلَمْ نَنْهَكُمْ! فَتَقُولُ بِرَأْسِهَا نَعَمْ. قَالَ قَتَادَةُ: صَارَ الشُّبَّانُ قِرَدَةً وَالشُّيُوخُ خَنَازِيرَ، فَمَا نَجَا إِلَّا الَّذِينَ نَهَوْا وَهَلَكَ سَائِرُهُمْ. فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ تَفْتَرِقْ إِلَّا فِرْقَتَيْنِ. وَيَكُونُ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى (وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً) أَيْ قَالَ الْفَاعِلُونَ لِلْوَاعِظِينَ حِينَ وَعَظُوهُمْ: إِذَا عَلِمْتُمْ أَنَّ اللَّهَ مُهْلِكُنَا فَلِمَ تَعِظُونَنَا؟ فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ قِرَدَةً. (قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) أَيْ قَالَ الْوَاعِظُونَ: مَوْعِظَتُنَا إِيَّاكُمْ مَعْذِرَةً (إِلَى رَبِّكُمْ)، أَيْ إِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْنَا أن نعظكم لعلكم تتقون. أسند
...ibadette onlara [zorluk vererek] onları imtihan edelim. [Kezâlike'deki] kâf harfi nasb mahallindedir. { بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } “Yoldan çıkıp durmaları sebebiyle” yani fıskları yüzünden [böyle imtihan ettik] demektir. Hüseyin b. el-Fadl'a: “Allah'ın Kitabı'nda helalin sana ancak yetecek kadar, haramın ise yığınla (bol bol) geldiğine dair bir şey buluyor musun?” diye soruldu. O da: “Evet, Dâvûd ve Eyle kıssasında; { إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ } “Çünkü cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın su yüzüne çıkarak onlara gelirdi; tatil yapmadıkları gün ise gelmezdi” [ayetindedir]” dedi. Bu ayetin kıssaları hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Bu olay Dâvûd aleyhisselâm zamanında gerçekleşmişti. İblis onlara vesvese verip: “Size ancak cumartesi günü balık tutmak yasaklandı; siz de havuzlar yapın” dedi. Bunun üzerine onlar cuma günü balıkları bu havuzlara doğru sevk ediyor, balıklar da suyun azlığı sebebiyle orada kalıp dışarı çıkamıyor, onlar da pazar günü bunları tutuyorlardı. Eşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Rûmân'ın anlattığına göre adamlardan biri bir ip alır, ucuna bir ilmik (kement) yapıp balığın kuyruğuna geçirir, ipin diğer ucuna da bir kazık bağlar ve pazar gününe kadar öylece bırakırdı. Sonra insanlar bunu yapan kişinin başına bir bela gelmediğini görünce bu yola başvurdular; nihayet balık avı çoğaldı, çarşılarda gezdirilmeye başlandı ve fâsıklar açıkça avlanmaya başladılar. Bunun üzerine İsrâiloğullarından bir grup kalkıp onları uyardı, uyarısını açıkça dile getirdi ve [onlardan] ayrıldı. Denildi ki: Uyaranlar: “Sizinle aynı yerde oturmayız” dediler ve şehri bir duvarla [ikiye] böldüler. Bir gün uyaranlar sabahleyin meclislerinde toplandılar; haddi aşanlardan hiç kimse dışarı çıkmamıştı. “Bu insanların başına kesin bir şey geldi” dediler. Duvarın üzerine çıkıp baktıklarında bir de gördüler ki onlar maymuna dönüşmüş! Kapıyı açıp yanlarına girdiler. Maymunlar insanlardan olan akrabalarını tanıdılar, fakat insanlar maymunlardan olan akrabalarını tanıyamadılar. Bunun üzerine maymun, insandan olan akrabasının yanına gelir, elbisesini koklar ve ağlardı. Adam: “Biz sizi uyarmamış mıydık?” der, o da başıyla “evet” diye işaret ederdi. Katâde şöyle demiştir: Gençler maymuna, yaşlılar da domuza dönüştü; uyaranlardan başkası kurtulamadı, geri kalanların hepsi helak oldu. Bu görüşe göre İsrâiloğulları yalnızca iki gruba ayrılmıştır. Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا } “Hani onlardan bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti” buyruğunun anlamı da şöyle olur: [Yasağı] işleyenler, kendilerine öğüt verdikleri sırada öğüt verenlere: “Allah'ın bizi helak edeceğini bildiğiniz halde ne diye bize öğüt veriyorsunuz?” dediler; bunun üzerine Allah onları maymuna dönüştürdü. { قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Onlar da dediler ki: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve belki sakınırlar ümidiyle'” yani öğüt verenler şöyle dediler: “Size öğüt vermemiz, Rabbinize karşı bir mazeret olsun diyedir.” Yani bizim üzerimize düşen, belki sakınırsınız diye size öğüt vermektir. [Taberî] isnad etmiştir...
هَذَا الْقَوْلَ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ الْكَلْبِيِّ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ افْتَرَقَتْ ثَلَاثَ فِرَقٍ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الضَّمَائِرِ فِي الْآيَةِ. فرقة عصمت وَصَادَتْ، وَكَانُوا نَحْوًا مِنْ سَبْعِينَ أَلْفًا. وَفِرْقَةٌ اعْتَزَلَتْ وَلَمْ تَنْهَ وَلَمْ تَعْصِ، وَأَنَّ هَذِهِ الطَّائِفَةَ قَالَتْ لِلنَّاهِيَةِ: لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا- تُرِيدُ الْعَاصِيَةَ- اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَلَى غَلَبَةِ الظَّنِّ، وَمَا عُهِدَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى حِينَئِذٍ بِالْأُمَمِ الْعَاصِيَةِ. فَقَالَتِ النَّاهِيَةُ: مَوْعِظَتُنَا مَعْذِرَةً إِلَى اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ. وَلَوْ كَانُوا فِرْقَتَيْنِ لَقَالَتِ النَّاهِيَةُ لِلْعَاصِيَةِ: وَلَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ، بِالْكَافِ. ثُمَّ اخْتُلِفَ بَعْدَ هَذَا، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: إِنَّ الطَّائِفَةَ الَّتِي لَمْ تَنْهَ وَلَمْ تَعْصِ هَلَكَتْ مَعَ الْعَاصِيَةِ عُقُوبَةً عَلَى تَرْكِ النَّهْيِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ أَيْضًا: مَا أَدْرِي مَا فُعِلَ بِهِمْ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ لَمَّا قَالَ مَا أَدْرِي مَا فُعِلَ بِهِمْ: أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ قَدْ كَرِهُوا مَا هُمْ عَلَيْهِ وَخَالَفُوهُمْ فَقَالُوا: لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ؟ فَلَمْ أَزَلْ بِهِ حتى عرفته أنهم قد نحوا، فَكَسَانِي حُلَّةً. وَهَذَا مَذْهَبُ الْحَسَنِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا هَلَكَتِ الْفِرْقَةُ الْعَادِيَةُ لَا غَيْرَ قَوْلُهُ:" وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا". وَقَوْلُهُ:" وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ" الْآيَةَ. وَقَرَأَ عِيسَى وَطَلْحَةُ" مَعْذِرَةً" بِالنَّصْبِ. وَنَصْبُهُ عِنْدَ الْكِسَائِيِّ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا عَلَى الْمَصْدَرِ. وَالثَّانِي عَلَى تَقْدِيرِ فَعَلْنَا ذَلِكَ مَعْذِرَةً. وَهِيَ قِرَاءَةُ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ. وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ: وَهُوَ الِاخْتِيَارُ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُرِيدُوا أَنْ يَعْتَذِرُوا اعْتِذَارًا مُسْتَأْنَفًا مِنْ أَمْرٍ لِيمُوا عَلَيْهِ، وَلَكِنَّهُمْ قِيلَ لَهُمْ: لِمَ تَعِظُونَ؟ فَقَالُوا: مَوْعِظَتُنَا مَعْذِرَةً. وَلَوْ قَالَ رَجُلٌ لِرَجُلٍ: مَعْذِرَةٌ إِلَى اللَّهِ وَإِلَيْكَ مِنْ كَذَا، يُرِيدُ اعْتِذَارًا، لَنَصَبَ. هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى الْقَوْلِ بِسَدِّ الذَّرَائِعِ. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ). وَمَضَى فِيهَا الْكَلَامُ فِي الْمَمْسُوخِ هَلْ يَنْسُلُ أَمْ لَا، مُبَيَّنًا. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَمَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَ" الْمَائِدَةِ" الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَمَضَى فِي (النساء) اعتزال أهل الفساد ومجانبتم، وَأَنَّ مَنْ جَالَسَهُمْ كَانَ مِثْلَهُمْ، فَلَا مَعْنَى للإعادة.
Bu görüşü Taberî, İbnü'l-Kelbî'den rivayet etmiştir. Müfessirlerin cumhuru ise şöyle demiştir: İsrâiloğulları üç gruba ayrılmıştı; ayetteki zamirlerden açıkça anlaşılan da budur. Bir grup isyan edip [balık] avladı ve bunlar yaklaşık yetmiş bin kişiydiler. Bir grup da bir kenara çekilip [kötülükten] nehyetmediği gibi isyan da etmedi. Bu grup, kötülükten nehyeden gruba -isyankârları kastederek- galip zanna ve o dönemde Allah Teâlâ'nın isyankâr ümmetlere uygulayageldiği [âdetine] dayanarak: «Allah'ın kendilerini helak edeceği veya azaplandıracağı bir topluluğa ne diye öğüt veriyorsunuz?» demişti. Kötülükten nehyedenler ise: «Öğüdümüz Rabbimize karşı bir mazeret olsun ve umulur ki sakınırlar diye [öğüt veriyoruz]» dediler. Şayet iki grup olsalardı, nehyedenler isyankârlara kâf harfiyle: «Ve umulur ki siz sakınırsınız» derlerdi. Bundan sonra ise ihtilaf edilmiştir: Bir grup, kötülükten nehyetmeyen ve isyan da etmeyen topluluğun, kötülüğü nehyetmeyi terk ettikleri için bir ceza olarak isyankârlarla birlikte helak olduğunu söylemiştir; bunu İbn Abbâs demiştir. O yine: «Onlara ne yapıldığını bilmiyorum» demiştir ki ayetten açıkça anlaşılan da budur. İkrime şöyle demiştir: İbn Abbâs «Onlara ne yapıldığını bilmiyorum» deyince ona: «Görmüyor musun; onlar, onların içinde bulundukları durumu çirkin görüp onlara muhalefet ettiler ve: 'Allah'ın helak edeceği bir topluluğa ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediler» dedim. Kendisine onların kurtulduklarını kabul ettirinceye kadar [delil getirmeye] devam ettim; [bunun üzerine] bana bir elbise hediye etti. Hasan[-ı Basrî]'nin mezhebi (görüşü) de budur. Yalnızca haddi aşan grubun helak olduğuna delalet eden hususlardan biri Allah Teâlâ'nın: { وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenleri ise yakaladık” buyruğudur. Yine { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } “Andolsun, içinizden cumartesi gününde haddi aşanları elbette bildiniz” ayetidir. Îsâ ve Talha { مَعْذِرَةً } kelimesini nasb ile okumuşlardır. Kisâî'ye göre bu kelimenin nasb ile okunması iki vecihtendir: Birincisi masdar olması üzerinedir; ikincisi ise «Bunu bir mazeret olsun diye yaptık» takdirindedir. Bu, Âsım'dan nakille Hafs'ın kıraatidir. Diğer [kıraat imamları] ise ref ile okumuşlardır ve tercih edilen de budur; zira onlar, kınandıkları bir işten dolayı yeni baştan bir özür dilemek istememişler, aksine kendilerine: «Niçin öğüt veriyorsunuz?» denilince: «Öğüdümüz [Rabbimize arz edilecek bir] mazerettir» demişlerdir. Şayet bir kimse diğer bir kimseye özür dilemeyi kastederek: «Şu hususta Allah'a ve sana mazeret arz ederim» diyecek olsaydı nasb ile söylerdi. Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür. Bu ayet, sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolların kapatılması) ilkesine delalet etmektedir; bu konu el-Bakara [Suresi'nde] geçmişti. Sureti değiştirilen (mesh edilen) kimsenin soyunun devam edip etmeyeceğine dair açıklama da orada ayrıntılı olarak geçti. Hamd Allah'a mahsustur. Âl-i İmrân ve el-Mâide [surelerinde] iyiliği emredip kötülükten sakındırma (emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker) konusu geçti. en-Nisâ [Suresi'nde] fesat ehlinden uzak durup onlardan kaçınmak ve onlarla oturanların onlar gibi olacağı hususu geçmişti; dolayısıyla [burada] tekrarlamanın bir anlamı yoktur.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٦٥]
[A'râf Suresi (7): Ayet 165]
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥)
{ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, kötülükten nehyedenleri kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle pek şiddetli bir azapla yakaladık.”
وَالنِّسْيَانُ يُطْلَقُ عَلَى السَّاهِي. وَالْعَامِدُ: التَّارِكُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ) أَيْ تَرَكُوهُ عَنْ قَصْدٍ، وَمِنْهُ" نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ ". وَمَعْنَى (بِعَذابٍ بَئِيسٍ) أَيْ شَدِيدٍ. وَفِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ قِرَاءَةً: الْأُولَى- قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ" بَئِيسٍ" عَلَى وَزْنِ فَعِيلٍ. الثَّانِيَةُ- قِرَاءَةُ أَهْلِ مَكَّةَ" بِئِيسٍ" بِكَسْرِ الْبَاءِ وَالْوَزْنِ وَاحِدٌ. وَالثَّالِثَةُ- قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ" بِيسٍ" الْبَاءُ مَكْسُورَةٌ بَعْدَهَا يَاءٌ سَاكِنَةٌ بَعْدَهَا سِينٌ مَكْسُورَةٌ مُنَوَّنَةٌ، وَفِيهَا قَوْلَانِ. قَالَ الكسائي: الأصل فيه" بئيس" خَفِيفَةُ الْهَمْزَةِ، فَالْتَقَتْ يَاءَانِ فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا وَكُسِرَ أَوَّلُهُ: كَمَا يُقَالُ: رَغِيفٌ وَشَهِيدٌ. وَقِيلَ: أَرَادَ" بَئِسَ" عَلَى وَزْنِ فَعِلَ، فَكَسَرَ أَوَّلَهُ وَخَفَّفَ الْهَمْزَةَ وَحَذَفَ الْكَسْرَةَ، كَمَا يُقَالُ: رَحِمَ وَرِحْمَ. الرَّابِعَةُ- قِرَاءَةُ الْحَسَنِ، الْبَاءُ مَكْسُورَةٌ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ سَاكِنَةٌ بَعْدَهَا سِينٌ مَفْتُوحَةٌ. الْخَامِسَةُ- قَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ" بَئِسٍ" الْبَاءُ مَفْتُوحَةٌ وَالْهَمْزَةُ مَكْسُورَةٌ وَالسِّينُ مَكْسُورَةٌ مُنَوَّنَةٌ. السَّادِسَةُ- قَالَ يَعْقُوبُ الْقَارِئُ: وَجَاءَ عَنْ بَعْضِ الْقُرَّاءِ" بِعَذَابٍ بَئِسَ" الْبَاءُ مَفْتُوحَةٌ وَالْهَمْزَةُ مَكْسُورَةٌ وَالسِّينُ مَفْتُوحَةٌ. السَّابِعَةُ- قراءة الأعمش" بئيس" عَلَى وَزْنِ فَيْعَلٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ" بَيْأَسٍ" عَلَى وَزْنٍ فَيْعَلٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ" بَئِّسٍ" بِبَاءٍ مَفْتُوحَةٍ وَهَمْزَةٍ مُشَدَّدَةٍ مَكْسُورَةٍ، وَالسِّينُ فِي كُلِّهِ مَكْسُورَةٌ مُنَوَّنَةٌ، أَعْنِي قِرَاءَةَ الْأَعْمَشِ. الْعَاشِرَةُ- قِرَاءَةُ نَصْرِ بْنِ عَاصِمٍ " بِعَذَابٍ بَيِّسٍ" الْبَاءُ مَفْتُوحَةٌ وَالْيَاءُ مُشَدَّدَةٌ بِغَيْرِ هَمْزٍ. قَالَ يَعْقُوبُ الْقَارِئُ: وَجَاءَ عَنْ بَعْضِ الْقُرَّاءِ" بِئْيَسٍ" الْبَاءُ مَكْسُورَةٌ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ سَاكِنَةٌ بَعْدَهَا يَاءٌ مَفْتُوحَةٌ. فَهَذِهِ إِحْدَى عَشْرَةَ قِرَاءَةً ذَكَرَهَا النَّحَّاسُ. قَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: الْعَرَبُ تَقُولُ جَاءَ بِبَنَاتٍ بِيسٍ أَيْ بشيء ردئ. فمعنى" بعذاب بيس" بعذاب ردئ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْحَسَنِ فَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لَهَا، قَالَ: لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ مَرَرْتُ بِرَجُلٍ بِئْسَ، حَتَّى يُقَالَ: بِئْسَ الرَّجُلُ، أَوْ بِئْسَ رَجُلًا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مَرْدُودٌ من
Nisyân (unutmak), [bazen] dalgın ve unutkan olan (sâhî) kimse için kullanılır; [bazen de] kasten yapan (âmîd) yani terk eden kimse için kullanılır. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” buyruğu, yani onu kasıtlı olarak terk ettiklerinde demektir. { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” ayeti de bu kabildendir. { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } [ifadesinin] manası ise “şiddetli bir azapla” demektir. Bunda on bir kıraat vardır: Birincisi: Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî'nin *fe'îl* (فَعِيل) vezninde 'beîs' (بَئِيسٍ) şeklindeki kıraatidir. İkincisi: Mekke ehlinin bâ harfinin kesresiyle ve aynı vezinde olan 'biîs' (بِئِيسٍ) kıraatidir. Üçüncüsü: Medine ehlinin bâ harfi kesreli, ardından sakin ye ve ardından tenvinli kesreli sîn ile 'bîs' (بِيسٍ) kıraatidir. Bunda iki görüş vardır. el-Kisâî şöyle demiştir: Bunun aslı hemzesi teshil edilmiş (hafifletilmiş) olarak 'beîs'tir; iki ye yan yana gelince biri hazfedilmiş ve ilk harfi de kesrelenmiştir; nitekim [şivesel olarak] 'rağîf' yerine 'riğîf' ve 'şehîd' yerine 'şihîd' denilmesi gibidir. Bir görüşe göre de *fe'ile* (فَعِلَ) vezninde 'be'ise'yi (بَئِسَ) kastetmiş, ilk harfini kesrelemiş, hemzeyi teshil etmiş ve kesreyi hazfetmiştir; nitekim 'rahime' yerine 'rihme' denilmesi gibidir. Dördüncüsü: Hasan'ın bâ harfi kesreli, ardından sakin hemze ve ardından fethalı sîn ile [bi'se / بِئْسَ] kıraatidir. Beşincisi: Ebû Abdirrahmân el-Mukrî'nin bâ harfi fethalı, hemzesi kesreli ve sîn harfi tenvinli kesreli olarak 'be'isin' (بَئِسٍ) kıraatidir. Altıncısı: Kurrâdan Ya'kūb şöyle demiştir: Bazı kurrâdan bâ harfi fethalı, hemzesi kesreli ve sîn harfi fethalı olarak 'bi-azâbin be'ise' (بِعَذَابٍ بَئِسَ) şeklinde nakledilmiştir. Yedincisi: el-A'meş'in *fey'al* vezninde 'bey'is' (بَيْئِسٍ) kıraatidir. [Sekizincisi:] Ondan yine *fey'al* vezninde 'bey'es' (بَيْأَسٍ) şeklinde rivayet edilmiştir. [Dokuzuncusu:] Ondan bâ harfi fethalı, şeddeli ve kesreli hemze ile 'be'is' (بَئِّسٍ) şeklinde de rivayet edilmiştir. el-A'meş'in bütün bu kıraatlerinde sîn harfi tenvinli kesrelidir. Onuncusu: Nasr b. Âsım'ın bâ harfi fethalı ve ye harfi hemzesiz şeddeli olarak 'bi-azâbin beyyisin' (بِعَذَابٍ بَيِّسٍ) kıraatidir. [On birincisi:] Kurrâdan Ya'kūb şöyle demiştir: Bazı kurrâdan bâ harfi kesreli, ardından sakin hemze ve ardından fethalı ye ile 'bi'yes' (بِئْيَسٍ) şeklinde gelmiştir. İşte bunlar en-Nehhâs'ın zikrettiği on bir kıraattir. Ali b. Süleyman şöyle demiştir: Araplar kötü ve değersiz bir şey için 'Benât-ı bîs getirdi' derler. Buna göre 'bi-azâbin bîsin' (بِعَذَابٍ بِيسٍ) ifadesinin manası 'kötü/şiddetli bir azapla' demektir. Hasan'ın kıraatine gelince, Ebû Hâtim bunun hiçbir izahı olmadığını ileri sürerek şöyle demiştir: 'Çünkü *bi'se'r-raculü* (ne kötü adamdır) veya *bi'se raculen* (adam olarak ne kötüdür) denilmedikçe, tek başına *merartü bi-raculin bi'se* (ne kötü adama uğradım) denilmez.' en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Hâtim'in bu sözünden
كَلَامِ أَبِي حَاتِمٍ، حَكَى النَّحْوِيُّونَ: إِنْ فَعَلْتَ كذا وكذا فبها ونعمت. يريدون فيها وَنِعْمَتِ الْخَصْلَةُ. وَالتَّقْدِيرُ عَلَى قِرَاءَةِ الْحَسَنِ: بِعِذَابٍ بئس العذاب.
reddedilmiştir; zira nahivciler: “Şöyle şöyle yaparsan pek güzel olur (*fe bihe ve ni'met*)” sözünü nakletmişlerdir; burada “o haslet ne güzel haslettir” demeyi kastetmektedirler. Hasan'ın kıraatine göre takdir ise: “Ne kötü azap olan bir azapla [yakaladık]” şeklindedir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٦٦]
[A'râf Suresi (7): Ayet 166]
فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦)
{ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦) } “Yasaklandıkları şeylerden dolayı haddi aşıp başkaldırdıklarında onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ) أَيْ فَلَمَّا تَجَاوَزُوا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ. (قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ) يُقَالُ: خَسَأْتُهُ فَخَسَأَ، أَيْ بَاعَدْتُهُ وَطَرَدْتُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَعَاصِيَ سَبَبُ النِّقْمَةِ: وَهَذَا لَا خَفَاءَ بِهِ. فَقِيلَ: قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ بِكَلَامٍ يُسْمَعُ، فكانوا كذلك. وقيل: المعنى كوناهم قردة.
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ } “Yasaklandıkları şeylerden dolayı haddi aşıp başkaldırdıklarında” buyruğu, yani Allah'a isyanda haddi aştıklarında [demektir]. { قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “Onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” [ifadesinde geçen *hâsiîn* kelimesi hakkında] *Hase'tuhu fe-hase'e* (خَسَأْتُهُ فَخَسَأَ) denilir ki; 'onu kovdum ve uzaklaştırdım' demektir. Bu açıklama daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Bu [ayet], günahların azap sebebi olduğuna delalet etmiştir; bunda hiçbir kapalılık yoktur. Bir görüşe göre onlara bu [hitap], işitilen bir sözle söylenmiş ve böylece [maymun] olmuşlardır. Bir görüşe göre de anlamı: “Biz onları maymunlar yaptık” demektir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٦٧]
[A'râf Suresi (7): Ayet 167]
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)
{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) } “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onlara azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri üzerlerine göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin, cezası pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
أَيْ أَعْلَمَ أَسْلَافَهُمْ أَنَّهُمْ إِنْ غَيَّرُوا وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِالنَّبِيِّ الْأُمِّيِّ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَنْ يُعَذِّبُهُمْ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ:" آذَنَ" بِالْمَدِّ، أَعْلَمَ. وَ" أَذَّنَ" بِالتَّشْدِيدِ، نَادَى. وَقَالَ قَوْمٌ: آذَنَ وَأَذَّنَ بِمَعْنَى أَعْلَمَ، كَمَا يُقَالُ: أَيْقَنَ وَتَيَقَّنَ. قَالَ زُهَيْرٌ:
Yani onların geçmişlerine; eğer [Tevrat'ı] değiştirir ve ümmî Peygamber'e iman etmezlerse, Allah'ın onlara azap edecek kimseleri üzerlerine göndereceğini bildirdi [demektir]. Ebû Ali şöyle demiştir: Med ile *âzene* (آذَنَ) bildirdi, şedde ile *ezzene* (أَذَّنَ) ise seslendi/nida etti demektir. Bir grup da şöyle demiştir: Tıpkı *eykane* (أَيْقَنَ) ve *teyakkane* (تَيَقَّنَ) denildiği gibi *âzene* ve *ezzene* [kelimeleri de] bildirdi anlamındadır. Züheyr şöyle demiştir:
فقلت تعلم إن للصيد غرة ... فإلا تضعيها فَإِنَّكَ قَاتِلُهُ
Dedim ki: Bil ki avın bir gaflet anı vardır... Şayet onu zayi etmezsen mutlaka onu öldürürsün.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
تَعَلَّمْ إِنَّ شَرَّ النَّاسِ حَيٌّ ... يُنَادَى فِي شِعَارِهِمْ يَسَارُ
Bil ki insanların en şerlisi, parolalarında 'Yesâr' diye nida edilen bir kabiledir.
أَيِ اعْلَمْ. وَمَعْنَى" يَسُومُهُمْ" يُذِيقُهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (البقرة). قيل: المراد بخت نصر. وَقِيلَ: الْعَرَبُ. وَقِيلَ: أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُوَ أَظْهَرُ، فَإِنَّهُمُ الْبَاقُونَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" سُوءَ الْعَذابِ" هُنَا أَخْذُ الْجِزْيَةِ. فَإِنْ قِيلَ: فقد
Yani: [Sen] bil [demektir]. { يَسُومُهُمْ } kelimesinin anlamı ise “onlara tattırır” demektir; bu da daha önce el-Bakara [Suresi’nde] geçmişti. [Ayetten] maksadın Buhtunnasr olduğu söylenmiştir. Bir rivayete göre Araplardır. Bir diğer görüşe göre ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir ki en kuvvetli ve açık olan da budur; zira onlar kıyamet gününe kadar baki kalacak olanlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbn Abbâs: “Buradaki { سُوءَ الْعَذابِ } “azabın en kötüsü” [ifadesinden maksat] cizye almaktır” demiştir. Eğer: “Fakat...
مُسِخُوا، فَكَيْفَ تُؤْخَذُ مِنْهُمُ الْجِزْيَةُ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّهَا تُؤْخَذُ مِنْ أَبْنَائِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ، وَهُمْ أَذَلُّ قَوْمٍ، وَهُمُ الْيَهُودُ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ" سُوءَ الْعَذابِ" قَالَ: الْخَرَاجُ، وَلَمْ يَجْبُ نَبِيٌّ قَطُّ الْخَرَاجَ، إِلَّا مُوسَى ﵇ هُوَ أَوَّلُ مَنْ وَضَعَ الْخَرَاجَ، فَجَبَاهُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً، ثم أمسك، ونبينا ﵇.
“Onlar suret değiştirip maymuna çevrildiler, öyleyse onlardan nasıl cizye alınır?” denilirse; cevap şudur: Cizye onların oğullarından ve nesillerinden alınır; onlar da insanların en zelili olan Yahudilerdir. Saîd b. Cübeyr'den { سُوءَ الْعَذابِ } “azabın en kötüsü” hakkında: “Haraçtır. Hiçbir peygamber kesinlikle haraç toplamamıştır; ancak Mûsâ (aleyhisselâm) hariçtir. O haracı ilk koyan kişidir ve onu on üç sene toplamış, sonra bırakmıştır; bir de Peygamberimiz (aleyhisselâm) [toplamıştır]” dediği rivayet edilmiştir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٦٨]
[A'râf Suresi (7): Ayet 168]
وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨)
{ وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) } “Biz onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça böldük. Onlardan kimi salih kimselerdir, kimi de bundan aşağıdır. Belki dönerler diye onları iyiliklerle de kötülüklerle de imtihan ettik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً) أَيْ فَرَّقْنَاهُمْ فِي الْبِلَادِ. أَرَادَ بِهِ تَشْتِيتَ أَمْرِهِمْ، فَلَمْ تُجْمَعْ لَهُمْ كَلِمَةٌ. (مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ) رَفْعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ. وَالْمُرَادُ مَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﵇. ومن لم يبدل منهم ومات نَسْخِ شَرْعِ مُوسَى. أَوْ هُمُ الَّذِينَ وَرَاءَ الصِّينِ، كَمَا سَبَقَ. (وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ) مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ. وَالْمُرَادُ الْكُفَّارُ مِنْهُمْ. (وَبَلَوْناهُمْ) أَيِ اخْتَبَرْنَاهُمْ. (بِالْحَسَناتِ) أَيْ بِالْخِصْبِ وَالْعَافِيَةِ. (وَالسَّيِّئاتِ) أَيِ الْجَدْبُ والشدائد. (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) ليرجعوا عن كفرهم.
Yüce Allah'ın: { وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً } “Biz onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça böldük” buyruğu, yani onları beldelere dağıttık demektir. Bununla işlerinin dağıtılmasını kastetmiştir; öyle ki hiçbir zaman birlik olamadılar. { مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ } “Onlardan kimi salih kimselerdir” ifadesi mübtedâ (özne) olarak merfûdur. Kastedilenler, Muhammed (aleyhisselâm)'a iman edenler ile aralarından [dinini] değiştirmeyip Mûsâ'nın şeriatının neshinden önce vefat edenlerdir. Yahut daha önce geçtiği üzere Çin'in ardında bulunan kimselerdir. { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } “Kimi de bundan aşağıdır” ifadesi zarf olarak mansubdur. Nehhas şöyle demiştir: Bunu merfû okuyan bir kimse bilmiyoruz. Kastedilenler ise onların kâfir olanlarıdır. { وَبَلَوْناهُمْ } “Onları imtihan ettik”, yani denedik. { بِالْحَسَناتِ } “iyiliklerle”, yani bolluk ve afiyetle; { وَالسَّيِّئاتِ } “kötülüklerle”, yani kuraklık ve sıkıntılarla; { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki dönerler diye”, yani küfürlerinden dönsünler diye [imtihan ettik].
[سورة الأعراف (٧): آية ١٦٩]
[A'râf Suresi (7): Ayet 169]
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩)
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) } “Onların ardından öyle kötü bir nesil geldi ki Kitab'a vâris oldular; şu değersiz dünyanın geçici menfaatini alıyor ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlar. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair Kitap'ta onlardan söz alınmamış mıydı? Halbuki içindekileri de okuyup öğrenmişlerdi. Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmeyecek misiniz?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ) يَعْنِي أَوْلَادَ الَّذِينَ فَرَّقَهُمْ فِي الْأَرْضِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ:" الْخَلْفُ" بِسُكُونِ اللَّامِ: الْأَوْلَادُ الْوَاحِدُ وَالْجَمِيعُ فِيهِ سَوَاءٌ. وَ" الْخَلَفُ" بِفَتْحِ اللَّامِ الْبَدَلُ، وَلَدًا كَانَ أَوْ غَرِيبًا. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:" الْخَلَفُ" بِالْفَتْحِ الصَّالِحُ، وَبِالْجَزْمِ الطَّالِحُ. قَالَ لَبِيدٍ:
Yüce Allah'ın: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Onların ardından öyle kötü bir nesil geldi” buyruğu, yani yeryüzünde dağıttığı kimselerin çocukları geldi [demektir]. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Lâm harfinin sükûnu ile *el-half* (الْخَلْفُ), evlatlar demektir; bunda tekil ve çoğul eşittir. Lâm harfinin fethi ile *el-halef* (الْخَلَفُ) ise ister evlat olsun ister yabancı olsun bir şeyin yerine geçen kimsedir. İbnü'l-A'râbî de şöyle demiştir: Fetha ile *el-halef* salih olan kimsedir, cezm (sükûn) ile *el-half* ise fasık/kötü olan kimsedir. Lebîd şöyle demiştir:
ذَهَبَ الَّذِينَ يُعَاشُ فِي أَكْنَافِهِمْ ... وَبَقِيتُ فِي خَلْفٍ كَجِلْدِ الأجرب
Gölgelerinde yaşanılan kimseler göçüp gitti... Ben ise uyuzun derisi gibi kötü bir nesil içinde kaldım.
وَمِنْهُ قِيلَ لِلرَّدِيءِ مِنَ الْكَلَامِ: خَلْفٌ. وَمِنْهُ الْمَثَلُ السَّائِرُ" سَكَتَ أَلْفًا وَنَطَقَ خَلْفًا". فَخَلْفٌ فِي الذَّمِّ بِالْإِسْكَانِ، وَخَلَفٌ بِالْفَتْحِ فِي الْمَدْحِ. هَذَا هُوَ الْمُسْتَعْمَلُ الْمَشْهُورُ. قَالَ ﷺ:" يَحْمِلُ هَذَا الْعِلْمَ مِنْ كُلِّ خَلَفٍ عُدُولُهُ". وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ كُلُ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَوْضِعَ الْآخَرِ. قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:
Bundan dolayı kötü söze de *half* denilmiştir. Meşhur atasözü olan: “Bin sustu, bir kötü söz konuştu (*sekete elfen ve netaka halfen*)” sözü de bundandır. Dolayısıyla zem (kınama) makamında sükûn ile *half*, övgü makamında ise fetha ile *halef* kullanılır. Yaygın ve meşhur olan kullanım budur. Nitekim (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bu ilmi her nesilden güvenilir olanları taşır” buyurmuştur. Bazen bunlardan her biri diğerinin yerine de kullanılabilir. Hassân b. Sâbit şöyle demiştir:
لَنَا القدم الأولى إليك وخلقنا ... لِأَوَّلِنَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَابِعُ
Sana ulaşmada öncelik bizimdir; sonradan gelen neslimiz ise Allah'a itaatte öncekilerimize tabidir.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
إِنَّا وَجَدْنَا خَلَفًا بِئْسَ الْخَلَفْ ... أَغْلَقَ عَنَّا بَابَهُ ثُمَّ حَلَفْ
Biz öyle bir halef bulduk ki ne kötü bir haleftir... Kapısını yüzümüze kapattı, sonra da yemin etti
لَا يُدْخِلُ الْبَوَّابُ إِلَّا مَنْ عَرَفْ ... عَبْدًا إِذَا مَا نَاءَ بِالْحَمْلِ وَقَفْ
Kapıcı, tanıdığından başkasını içeri sokmaz... O öyle bir köledir ki yüke dayanamayıp durakaldığında [gaz çıkarır]
وَيُرْوَى: خَضَفَ، أَيْ رَدَمَ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ الذَّمُّ. (وَرِثُوا الْكِتابَ) قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هُمُ الْيَهُودُ، وَرِثُوا كِتَابَ اللَّهِ فَقَرَءُوهُ وَعَلِمُوهُ، وَخَالَفُوا حُكْمَهُ وَأَتَوْا مَحَارِمَهُ مَعَ دِرَاسَتِهِمْ لَهُ. فَكَانَ هَذَا تَوْبِيخًا لَهُمْ وَتَقْرِيعًا. يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ مَا يَعْرِضُ لَهُمْ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا لِشِدَّةِ حِرْصِهِمْ وَنَهَمِهِمْ. (وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا) وَهُمْ لَا يَتُوبُونَ. وَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَتُوبُونَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ) وَالْعَرَضُ: مَتَاعُ الدُّنْيَا، بِفَتْحِ الرَّاءِ. وَبِإِسْكَانِهَا مَا كَانَ مِنَ الْمَالِ سِوَى الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ. وَالْإِشَارَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى الرِّشَا وَالْمَكَاسِبِ الْخَبِيثَةِ. ثُمَّ ذَمَّهُمْ باغترارهم في قولهم (سَيُغْفَرُ لَنا) وَأَنَّهُمْ بِحَالٍ إِذَا أَمْكَنَتْهُمْ ثَانِيَةً ارْتَكَبُوهَا، فَقَطَعُوا بِاغْتِرَارِهِمْ بِالْمَغْفِرَةِ وَهُمْ مُصِرُّونَ، وَإِنَّمَا يَقُولُ سَيُغْفَرُ لَنَا مَنْ أَقْلَعَ وَنَدِمَ. قُلْتُ: وَهَذَا الْوَصْفُ الَّذِي ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ هَؤُلَاءِ مَوْجُودٌ فِينَا. أَسْنَدَ الدَّارِمِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ جَابِرٍ عَنْ شَيْخٍ يُكَنَّى أَبَا عَمْرٍو عن معاذ
[Beyitteki kelime] Hadafe (خَضَفَ) şeklinde de rivayet edilmiştir ki gaz çıkardı (rademe) demektir. Ayetten maksat ise yermektir. { وَرِثُوا الْكِتَابَ } “Kitab'a varis oldular” [ifadesi hakkında] müfessirler şöyle demiştir: Onlar Yahudilerdir; Allah'ın Kitabı'na vâris oldular, onu okudular ve bildiler; ancak onu okuyup incelemelerine rağmen hükmüne muhalefet ettiler ve haramlarını çiğnediler. Bu da onlar için bir kınama ve azarlama olmuştur. { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى } “Şu alçak [dünyanın] geçici metaını alırlar” [ifadesiyle] daha sonra onların, aşırı hırsları ve doyumsuzlukları sebebiyle kendilerine sunulan dünya metaını aldıklarını haber vermiştir. { وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا } “Ve 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler”; oysa tövbe etmezler. Tövbe etmediklerine delil ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ } “Kendilerine ona benzer bir meta gelse onu da alırlar”. el-Arad (الْعَرَض) -râ harfinin fethasıyla- dünya metaı demektir. Râ harfinin sükûnu ile (el-ard / العَرْض) ise dirhem ve dinarlar dışındaki mal varlıklarıdır. Bu ayetteki işaret, rüşvete ve habis (gayrimeşru) kazançlaradır. Daha sonra onların { سَيُغْفَرُ لَنَا } “Nasıl olsa bağışlanacağız” sözlerindeki aldanışlarını ve aynı şey ikinci defa ellerine geçse onu tekrar irtikâp edecek (işleyecek) bir durumda olduklarını yerdi. Onlar [günaha] ısrarla devam ettikleri halde aldanışları sebebiyle mağfireti kesin gördüler. Oysa “Nasıl olsa bağışlanacağız” sözünü ancak [günahtan] vazgeçip pişman olan kimse söyler. Derim ki: Yüce Allah'ın onları kendisiyle yerdiği bu vasıf günümüzde bizde de bulunmaktadır. Ebû Muhammed ed-Dârimî isnadıyla rivayet etti: Bize Muhammed b. el-Mübârek rivayet etti, bize Sadaka b. Hâlid rivayet etti, İbn Câbir'den, o Ebû Amr künyeli bir şeyhten, o da Muâz
بْنِ جَبَلٍ ﵁ قَالَ: سَيَبْلَى الْقُرْآنُ فِي صُدُورِ أَقْوَامٍ كَمَا يَبْلَى الثَّوْبُ فَيَتَهَافَتُ، يَقْرَءُونَهُ لَا يَجِدُونَ لَهُ شَهْوَةً وَلَا لَذَّةً، يَلْبَسُونَ جُلُودَ الضَّأْنِ عَلَى قُلُوبِ الذِّئَابِ، أَعْمَالُهُمْ طَمَعٌ لَا يُخَالِطُهُ خَوْفٌ، إِنْ قَصَّرُوا قَالُوا سَنَبْلُغُ، وَإِنْ أَسَاءُوا قَالُوا سَيُغْفَرُ لَنَا، إِنَّا لَا نُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا. وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي" يَأْتِهِمْ" لِيَهُودِ الْمَدِينَةِ، أَيْ وَإِنْ يَأْتِ يَهُودَ يَثْرِبَ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ كَمَا أَخَذَهُ أَسْلَافُهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ. الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ) يُرِيدُ التَّوْرَاةَ. وَهَذَا تَشْدِيدٌ فِي لُزُومِ قَوْلِ الْحَقِّ فِي الشَّرْعِ وَالْأَحْكَامِ، وَأَلَّا يَمِيلَ الْحُكَّامُ بِالرِّشَا إِلَى الْبَاطِلِ. قُلْتُ: وَهَذَا الَّذِي لَزِمَ هَؤُلَاءِ وَأُخِذَ عَلَيْهِمْ بِهِ الْمِيثَاقُ فِي قَوْلِ الْحَقِّ، لَازِمٌ لَنَا عَلَى لِسَانِ نَبِيِّنَا ﷺ وَكِتَابِ رَبِّنَا، عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي (النِّسَاءِ). وَلَا خِلَافَ فِيهِ فِي جَمِيعِ الشَّرَائِعِ، وَالْحَمْدُ لله. الثانية- قوله تعالى: (وَدَرَسُوا مَا فِيهِ) أَيْ قَرَءُوهُ، وَهُمْ قَرِيبُو عهد به. وقرا أبو عبد الرحمن وادرسوا مَا فِيهِ فَأُدْغِمَ التَّاءُ فِي الدَّالِ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ يَأْتِيهِمُ الْمُحِقُّ بِرِشْوَةٍ فَيُخْرِجُونَ لَهُ كِتَابَ اللَّهِ فَيَحْكُمُونَ لَهُ بِهِ، فَإِذَا جَاءَ الْمُبْطِلُ أَخَذُوا مِنْهُ الرِّشْوَةَ وَأَخْرَجُوا لَهُ كِتَابَهُمُ الَّذِي كَتَبُوهُ بِأَيْدِيهِمْ وَحَكَمُوا لَهُ. وَقَالَ ابن عباس:" أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ" وَقَدْ قَالُوا الْبَاطِلَ فِي غُفْرَانِ ذُنُوبِهِمُ الَّذِي يُوجِبُونَهُ وَيَقْطَعُونَ بِهِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: يَعْنِي فِي الْأَحْكَامِ الَّتِي يَحْكُمُونَ بِهَا، كَمَا ذَكَرْنَا. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِنَّ مَعْنَى" وَدَرَسُوا مَا فِيهِ" أَيْ مَحَوْهُ بِتَرْكِ الْعَمَلِ بِهِ وَالْفَهْمِ لَهُ، مِنْ قَوْلِكَ: دَرَسَتِ الرِّيحُ الْآثَارَ، إِذَا مَحَتْهَا. وَخَطٌّ دَارِسٌ وَرَبْعٌ دَارِسٌ، إِذَا امَّحَى وَعَفَا أَثَرُهُ. وَهَذَا الْمَعْنَى مُوَاطِئٌ- أَيْ مُوَافِقٌ- لقوله
[Muâz] b. Cebel radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Elbisenin eskiyip parça parça döküldüğü gibi Kur'an da birtakım toplulukların göğüslerinde eskiyecektir; onu okurlar fakat ona karşı ne bir arzu ne de bir lezzet duyarlar. Kurt kalpleri üzerine koyun postları giyerler. Amelleri, içine hiçbir korkunun karışmadığı bir tamahkârlıktan ibarettir. Kusur işlediklerinde 'Biz hedefe ulaşacağız' derler; kötülük yaptıklarında da 'Biz Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmuyoruz, bağışlanacağız' derler.» Denildi ki: 'Onlara gelse' (يَأْتِهِمْ) ifadesindeki zamir Medine Yahudilerine aittir. Yani şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan Yesrib Yahudilerine de benzeri geçici bir dünya menfaati gelse, tıpkı geçmişlerinin aldığı gibi onlar da onu alırlar. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitab'ın misakı alınmamış mıydı? Hâlbuki içindekini okuyup incelemişlerdi. Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ } “Kendilerinden Kitab'ın misakı alınmamış mıydı?” buyruğunda [Kitap ile] Tevrat kastedilmektedir. Bu, şeriatte ve hükümlerde hakkı söylemenin gerekliliği ve hâkimlerin rüşvet sebebiyle bâtıla meyletmemeleri hususunda [yapılmış] şiddetli bir uyarıdır. Derim ki: Hakikati söylemek hususunda bunlara gerekli kılınan ve kendilerinden misakı alınan bu yükümlülük; Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle ve Rabbimizin Kitabı ile Nisâ [Suresi'nde] daha önce açıklandığı üzere bizim için de gereklidir. Bütün şeriatlerde bu hususta hiçbir görüş ayrılığı yoktur; hamd Allah'a mahsustur. İkincisi: Yüce Allah'ın { وَدَرَسُوا مَا فِيهِ } “ve içindekini okuyup incelemişlerdi” buyruğu, yani onu okumuşlardı ve onlar henüz onun ahdine yakındırlar. Ebû Abdurrahman ise «وَادَّرَسُوا مَا فِيهِ» şeklinde okumuştur; burada 'tâ' harfi 'dâl' harfine idgam edilmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Haklı olan kimse onlara rüşvetle gelirdi; onlar da onun için Allah'ın Kitabı'nı çıkarıp lehine hüküm verirlerdi. Haksız olan kimse geldiğinde ise ondan rüşveti alır, kendi elleriyle yazdıkları kitaplarını çıkarır ve onun lehine hükmederlerdi. İbn Abbâs şöyle demiştir: { أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine...” buyruğuna gelince; onlar kesinleştirdikleri ve zorunlu gördükleri günahlarının bağışlanması hususunda bâtıl söz söylemişlerdir. İbn Zeyd ise: 'Yani zikrettiğimiz üzere hükmettikleri hükümler hususunda [bâtıl söylemişlerdir]' demiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: { وَدَرَسُوا مَا فِيهِ } ifadesinin anlamı; onunla amel etmeyi ve onu anlamayı terk etmek suretiyle onu silip yok ettiler demektir. Nitekim rüzgâr izleri silip yok ettiğinde kullanılan 'dereseti'r-rîhu'l-âsâr' (دَرَسَتِ الرِّيحُ الْآثَارَ) ifadesinden gelir. Bir yazının veya bir yurdun izi silinip yok olduğunda 'hattun dâris' (خَطٌّ دَارِسٌ) ve 'rab'un dâris' (رَبْعٌ دَارِسٌ) denilir. Bu anlam, Yüce Allah'ın şu buyruğuna tamamen uygundur -yani muvafıktır-:
تَعَالَى:" نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ ١٠" الْآيَةَ. وَقَوْلُهُ:" فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ ". حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي (البقرة).
tamamen uygundur -yani muvafıktır-: { نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “Kendilerine kitap verilenlerden bir grup, Allah'ın Kitabı'nı arkalarına attılar” ayeti ile { فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “Onu arkalarına attılar” ayetidir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde açıklandığı üzeredir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٧٠]
[A'râf Suresi (7): Ayet 170]
وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)
{ وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠) } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya, şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ ١٧٠" أَيْ بِالتَّوْرَاةِ، أَيْ بِالْعَمَلِ بِهَا، يُقَالُ: مَسَّكَ بِهِ وَتَمَسَّكَ بِهِ أَيِ اسْتَمْسَكَ بِهِ. وَقَرَأَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ" يُمْسِكُونَ" بِالتَّخْفِيفِ مِنْ أَمْسَكَ يُمْسِكُ. وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى أَوْلَى، لِأَنَّ فِيهَا مَعْنَى التَّكْرِيرِ وَالتَّكْثِيرِ لِلتَّمَسُّكِ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِدِينِهِ فَبِذَلِكَ يُمْدَحُونَ. فَالتَّمَسُّكُ بِكِتَابِ اللَّهِ وَالدِّينِ يَحْتَاجُ إِلَى الْمُلَازَمَةِ وَالتَّكْرِيرُ لِفِعْلِ ذَلِكَ. وَقَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar” buyruğu, yani Tevrat'a, yani onunla amel etmeye [sarılanlar demektir]. Bir şeye sımsıkı sarıldı anlamında *messeke bihî* (مَسَّكَ بِهِ), *temesseke bihî* (تَمَسَّكَ بِهِ) ve *istemseke bihî* (اسْتَمْسَكَ بِهِ) denilir. Ebu'l-Âliye ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, *emseke yuḿsiku* fiilinden şeddesiz olarak { يُمْسِكُونَ } şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraat daha evladır; çünkü onda Yüce Allah'ın Kitabı'na ve dinine sımsıkı sarılmanın tekrarlanması ve çokluğu manası vardır ve onlar da bununla övülmektedirler. Zira Allah'ın Kitabı'na ve dine sarılmak, devamlılığı ve bu fiilin tekrarlanmasını gerektirir. Kâ'b b. Züheyr şöyle demiştir:
فَمَا تَمَسَّكَ بِالْعَهْدِ الَّذِي زَعَمْتَ ... إِلَّا كَمَا تُمْسِكُ الْمَاءَ الْغَرَابِيلُ
İddia ettiğin ahde sarılışı, ancak kalburların suyu tuttuğu gibidir.
فَجَاءَ بِهِ عَلَى طَبْعِهِ يذم بكثرة نقض العهد.
Böylece şair, ahdi çokça bozması sebebiyle kınamayı kendi tabiatına uygun olarak getirmiştir.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٧١]
[A'râf Suresi (7): Ayet 171]
وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)
{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) } “Hani dağı onların üzerlerine bir gölgelik gibi kaldırmıştık da onlar onun tepelerine düşeceğini sanmışlardı. 'Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve içindekini aklınızda tutun ki sakınasınız' [demiştik].”
قَوْلُهُ تَعَالَى (وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ) " نَتَقْنَا" مَعْنَاهُ رَفَعْنَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْبَقَرَةِ." كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ" أَيْ كَأَنَّهُ لِارْتِفَاعِهِ سَحَابَةٌ تُظِلُّ." خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ" أَيْ بِجِدٍّ. وَقَدْ مَضَى فِي الْبَقَرَةِ إلى آخر الآية.
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ } “Hani dağı kaldırmıştık” buyruğunda geçen *netaknâ* (نَتَقْنَا) kelimesinin anlamı, kaldırdık demektir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti. { كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “bir gölgelik gibi”, yani yükselmesi sebebiyle adeta gölge veren bir bulut gibi [demektir]. { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimize sımsıkı sarılın”, yani ciddiyetle [sarılın]. Bu ayetin sonuna kadarki kısmının açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٧٢ الى ١٧٤]
[A'râf Suresi (7): Ayet 172-174]
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)
{ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ } “Hani Rabbin Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» [demişti]. Onlar da: «Evet, [buna] şahit olduk» demişlerdi. [Bu], kıyamet günü: «Gerçekten biz bundan habersizdik» demeyesiniz diyedir.” (172) { أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ } “Yahut: «Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik. Şimdi o bâtılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?» demeyesiniz [diyedir].” (173) { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “İşte ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız; umulur ki dönerler.” (174)
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ) أَيْ وَاذْكُرْ لَهُمْ مَعَ مَا سَبَقَ مِنْ تَذْكِيرِ الْمَوَاثِيقِ فِي كِتَابِهِمْ مَا أَخَذْتُ مِنَ الْمَوَاثِيقِ مِنَ الْعِبَادِ يَوْمَ الذَّرِّ. وَهَذِهِ آيَةٌ مُشْكِلَةٌ وَقَدْ تَكَلَّمَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِهَا وَأَحْكَامِهَا، فَنَذْكُرُ مَا ذَكَرُوهُ مِنْ ذَلِكَ حَسَبَ مَا وَقَفْنَا عَلَيْهِ فَقَالَ قَوْمٌ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْرَجَ مِنْ ظُهُورِ بني آدم بعضهم من بعض. قالوا: معنى" أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ" دَلَّهُمْ بِخَلْقِهِ عَلَى توحيده، لأن كل بالغ يعلم ضرور أَنَّ لَهُ رَبًّا وَاحِدًا." أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ" أَيْ قَالَ. فَقَامَ ذَلِكَ مَقَامَ الْإِشْهَادِ عَلَيْهِمْ، وَالْإِقْرَارِ مِنْهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ:" قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ". ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْقَفَّالُ وَأَطْنَبَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَخْرَجَ الْأَرْوَاحَ قَبْلَ خَلْقِ الْأَجْسَادِ، وَأَنَّهُ جَعَلَ فِيهَا مِنَ الْمَعْرِفَةِ مَا عَلِمَتْ بِهِ مَا خَاطَبَهَا. قُلْتُ: وَفِي الحديث عن النبي صلى الله عيلة وَسَلَّمَ غَيْرَ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَ الْأَشْبَاحَ فِيهَا الْأَرْوَاحُ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ ﵇. وَرَوَى مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ" وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ" فَقَالَ عُمَرُ ﵁: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُسْأَلُ عَنْهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ
Burada altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin almıştı...” buyruğudur. Yani, kitaplarında daha önce geçen ahitlerin hatırlatılmasıyla birlikte onlara, zerr gününde kullardan aldığım misakları da hatırlat [demektir]. Bu, müşkil (anlaşılması ince izah gerektiren) bir ayettir. Âlimler bunun tevili ve hükümleri hakkında söz söylemişlerdir. Biz de bu hususta onların belirttiklerinden tespit edebildiklerimizi aktaracağız: Bir topluluk şöyle demiştir: Ayetin anlamı; Yüce Allah'ın Âdemoğullarının sırtlarından bir kısmını bir kısmından çıkarmış olmasıdır. Onlar şöyle demişlerdir: { أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' [demişti]” buyruğunun anlamı; yarattığı varlıklarla onları kendi birliğine (tevhide) delalet etmesidir. Çünkü aklı başında olan her ergen (bâliğ), zorunlu olarak kendisinin bir tek Rabbi olduğunu bilir. { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” yani [haliyle böyle] dedi [demektir]. İşte bu durum, Yüce Allah'ın gökler ve yer hakkında: { قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” buyurması gibi, onlar aleyhine bir şahit tutma ve onlardan bir ikrar yerine geçmiştir. Bu görüşü el-Kaffâl benimsemiş ve bu hususta etraflıca açıklamalar yapmıştır. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz O Subhân [olan Allah], bedenleri yaratmadan önce ruhları çıkarmış ve onlara kendilerine hitap edileni anlayacakları bir marifet (bilgi) vermiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen hadiste bu iki görüşten başkası yer almakta olup, Yüce Allah'ın Âdem (aleyhisselâm)'ın sırtından içinde ruhlar bulunan cesetleri/suretleri (eşbâh) çıkardığı [bildirilmektedir]. Mâlik, Muvatta'ında rivayet etmiştir ki: Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'a şu ayet hakkında soruldu: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ } “Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış, onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahit olduk' demişlerdi. [Bu,] kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik' dememeniz içindir.” Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu anh) şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bu ayet hakkında sorulurken işittim; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ » «Şüphesiz Yüce Allah Âdem'i yarattı, sonra sağ eliyle sırtını meshetti ve ondan bir zürriyet çıkardı da: 'Bunları cennet için yarattım ve onlar cennet ehlinin ameliyle amel ederler' buyurdu. Sonra sırtını meshetti ve ondan bir zürriyet çıkardı da: 'Yarattım...»
هؤلاء للجنة وبعمل أهل الجنة يعلمون ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ". فَقَالَ رَجُلٌ: فَفِيمَ الْعَمَلُ؟ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ اللَّهَ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلُهُ اللَّهُ النَّارَ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا حَدِيثٌ مُنْقَطِعُ الْإِسْنَادِ، لِأَنَّ مُسْلِمَ بْنَ يَسَارٍ لَمْ يَلْقَ عُمَرَ. وَقَالَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ: مُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ لَا يُعْرَفُ، بَيْنَهُ وَبَيْنَ عُمَرَ نُعَيْمُ بْنُ رَبِيعَةَ، ذَكَرَهُ النَّسَائِيُّ، وَنُعَيْمٌ غَيْرُ مَعْرُوفٍ بِحَمْلِ الْعِلْمِ. لَكِنَّ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ وُجُوهٍ ثَابِتَةٍ كَثِيرَةٍ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ﵃ أَجْمَعِينَ وَغَيْرِهِمْ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَسَقَطَ مِنْ ظَهْرِهِ كُلُّ نَسَمَةٍ هُوَ خَالِقُهَا (مِنْ ذُرِّيَّتِهِ) إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَجَعَلَ بَيْنَ عَيْنَيْ كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ وَبِيصًا مِنْ نُورٍ ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى آدَمَ فَقَالَ يَا رَبِّ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ هَؤُلَاءِ ذُرِّيَّتُكَ فَرَأَى رَجُلًا مِنْهُمْ فَأَعْجَبَهُ وَبِيصُ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ فَقَالَ أَيْ رَبِّ مَنْ هَذَا؟ فَقَالَ هَذَا رَجُلٌ مِنْ آخِرِ الْأُمَمِ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ يُقَالُ لَهُ دَاوُدُ فَقَالَ رَبِّ كَمْ جَعَلْتَ عُمْرَهُ قَالَ سِتِّينَ سَنَةً قَالَ أَيْ رَبِّ زِدْهُ مِنْ عُمْرِي أَرْبَعِينَ سَنَةً فَلَمَّا انْقَضَى عُمُرُ آدَمَ ﵇ جَاءَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ فَقَالَ أو لم يبق من عمري أربعون سنة قال أو لم تُعْطِهَا ابْنكَ دَاوُدَ قَالَ فَجَحَدَ آدَمُ فَجَحَدَتْ ذُرِّيَّتَهُ وَنَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ". فِي غَيْرِ التِّرْمِذِيِّ: فَحِينَئِذٍ أُمِرَ بِالْكِتَابِ وَالشُّهُودِ. فِي رِوَايَةٍ: فرأى فيهم الضعف وَالْغَنِيَّ وَالْفَقِيرَ (وَالذَّلِيلَ) وَالْمُبْتَلَى وَالصَّحِيحَ. فَقَالَ (لَهُ) آدَمُ: يَا رَبِّ، مَا هَذَا؟ أَلَا سَوَّيْتَ بَيْنَهُمْ! قَالَ: أَرَدْتُ أَنْ أُشْكَرَ. وَرَوَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ" أُخِذُوا مِنْ ظَهْرِهِ كَمَا يُؤْخَذُ بِالْمُشْطِ مِنَ الرَّأْسِ". وَجَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ عُقُولًا كَنَمْلَةِ سُلَيْمَانَ، وَأَخَذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ بِأَنَّهُ رَبُّهُمْ وَأَنْ لَا إِلَهَ غَيْرُهُ. فَأَقَرُّوا بذلك والتزموه، وأعلمهم
«Bunları cennet için yarattım; onlar cennet ehlinin amellerini işlerler.» Sonra sırtını meshetti ve ondan bir zürriyet çıkardı da: «Bunları da cehennem için yarattım; onlar da cehennem ehlinin amellerini işlerler» buyurdu. Bunun üzerine bir adam: "Öyleyse amel etmek neyedir [niçindir]?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah bir kulu cennet için yarattığında, cennet ehlinin amellerinden biri üzere ölünceye dek onu cennet ehlinin ameliyle amel ettirir ve onu cennete koyar. Bir kulu da cehennem için yarattığında, cehennem ehlinin amellerinden biri üzere ölünceye dek onu cehennem ehlinin ameliyle amel ettirir ve Allah onu cehenneme koyar.» Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu, senedi munkatı' (kopuk) bir hadistir; zira Müslim b. Yesâr, Ömer ile karşılaşmamıştır. Yahyâ b. Maîn de onun hakkında: "Müslim b. Yesâr bilinmemektedir; onunla Ömer arasında Nuaym b. Rebîa vardır" demiştir. Bunu Nesâî zikretmiş olup Nuaym ilim taşımakla (hadis nakliyle) tanınan biri değildir. Fakat bu hadisin manası, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Abdullah b. Mes'ûd, Ali b. Ebî Tâlib, Ebû Hureyre radıyallâhu anhüm ecmaîn ve başkalarından gelen pek çok sabit tarikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak rivayet edilmiştir. Tirmizî, Ebû Hureyre'den rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Âdem'i yarattığında sırtını meshetti ve kıyamet gününe kadar onun zürriyetinden yaratacağı her bir can onun sırtından döküldü. Onlardan her bir insanın iki gözü arasına nurdan bir parıltı koydu; sonra onları Âdem'e arz etti. Âdem: "Ey Rabbim! Bunlar kimdir?" dedi. [Allah]: "Bunlar senin zürriyetindir" buyurdu. Âdem onların arasından bir adam görüp iki gözü arasındaki parıltıyı beğendi ve: "Ey Rabbim, bu kimdir?" dedi. [Allah]: "Bu, zürriyetinden son ümmetler içinde gelecek olan ve kendisine Dâvûd denilen bir adamdır" buyurdu. Âdem: "Rabbim! Onun ömrünü ne kadar kıldın?" dedi. [Allah]: "Altmış yıl" buyurdu. Âdem: "Ey Rabbim! Benim ömrümden ona kırk yıl ekle" dedi. Âdem aleyhisselâm'ın ömrü sona erdiğinde ölüm meleği ona geldi. Âdem: "Benim ömrümden geriye kırk yıl kalmadı mı?" dedi. Melek: "Sen onu oğlun Dâvûd'a vermedin mi?" dedi. Âdem inkâr etti, zürriyeti de inkâr etti; Âdem unuttu, zürriyeti de unuttu.» Tirmizî dışındaki rivayette: "Bunun üzerine yazılması ve şahitler tutulması emredildi" [ifadesi yer alır]. Bir rivayette ise şöyle geçmektedir: "Âdem onların arasında zayıfı, zengini, fakiri, zelili, dertliyi ve sıhhatliyi gördü. Âdem O'na: 'Ey Rabbim, bu nedir? Onları eşit kılsaydın ya!' dedi. [Allah]: 'Şükredilmemi diledim' buyurdu." Abdullah b. Amr'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Tarakla başın taranıp [saçların] alınması gibi onlar da onun sırtından çıkarıldılar.» Allah onlara Süleyman'ın karıncası gibi akıllar verdi ve kendisinin onların Rabbi olduğuna ve O'ndan başka ilah olmadığına dair onlardan ahit aldı. Onlar da bunu ikrar edip bağlandılar ve kendilerine
بِأَنَّهُ سَيَبْعَثُ إِلَيْهِمُ الرُّسُلُ، فَشَهِدَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ. قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: وَأَشْهَدَ عَلَيْهِمُ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ، فَلَيْسَ مِنْ أَحَدٍ يُولَدُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلَّا وَقَدْ أُخِذَ عَلَيْهِ الْعَهْدُ. وَاخْتُلِفَ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي أُخِذَ فِيهِ الْمِيثَاقُ حِينَ أُخْرِجُوا عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِبَطْنِ نُعْمَانَ، وَادٍ إِلَى جَنْبِ عَرَفَةَ. و (روي) عَنْهُ أَنَّ ذَلِكَ بِرَهْبَا- أَرْضٍ بِالْهِنْدِ- الَّذِي هَبَطَ فِيهِ آدَمُ ﵇. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَهَبَطَ اللَّهُ آدَمَ بِالْهِنْدِ، ثُمَّ مَسَحَ عَلَى ظَهْرِهِ فَأَخْرَجَ مِنْهُ كُلَّ نَسَمَةٍ هُوَ خَالِقُهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ قَالَ:" أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا" قَالَ يَحْيَى قَالَ الْحَسَنُ: ثُمَّ أَعَادَهُمْ فِي صُلْبِ آدَمَ ﵇. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا حِينَ أُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَيْهَا مَسَحَ عَلَى ظَهْرِهِ فَأَخْرَجَ مِنْ صَفْحَةِ ظَهْرِهِ الْيُمْنَى ذُرِّيَّةً بَيْضَاءَ مِثْلَ اللُّؤْلُؤِ، فَقَالَ لَهُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِي. وَأَخْرَجَ مِنْ صَفْحَةِ ظَهْرِهِ الْيُسْرَى ذُرِّيَّةً سَوْدَاءَ وَقَالَ لَهُمُ ادْخُلُوا النَّارَ وَلَا أُبَالِي. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: خَرَجَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَخْلُوقَةٍ لِلْجَنَّةِ بَيْضَاءَ، وَكُلُّ نَفْسٍ مَخْلُوقَةٍ لِلنَّارِ سَوْدَاءَ. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ ﵀):" فَإِنْ قِيلَ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُعَذِّبَ الْخَلْقَ وَهُمْ لَمْ يُذْنِبُوا، أَوْ يُعَاقِبْهُمْ عَلَى مَا أَرَادَهُ مِنْهُمْ وَكَتَبَهُ عَلَيْهِمْ وَسَاقَهُمْ إِلَيْهِ، قُلْنَا: وَمِنْ أَيْنَ يَمْتَنِعُ ذَلِكَ، أَعَقْلًا أَمْ شَرْعًا؟ فَإِنْ قِيلَ: لِأَنَّ الرَّحِيمَ الْحَكِيمَ مِنَّا لَا يَجُوزُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ. قُلْنَا: لِأَنَّ فَوْقَهُ آمِرًا يَأْمُرُهُ وَنَاهِيًا يَنْهَاهُ، وَرَبُّنَا تَعَالَى لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يسئلون وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَاسَ الْخَلْقُ بِالْخَالِقِ، وَلَا تُحْمَلَ أَفْعَالُ الْعِبَادِ عَلَى أَفْعَالِ الْإِلَهِ، وَبِالْحَقِيقَةِ الْأَفْعَالُ كُلُّهَا لِلَّهِ ﷻ، وَالْخَلْقُ بِأَجْمَعِهِمْ لَهُ، صَرَفَهُمْ كَيْفَ شَاءَ، وَحَكَمَ بَيْنَهُمْ بِمَا أَرَادَ، وَهَذَا الَّذِي يَجِدُهُ الْآدَمِيُّ إِنَّمَا تَبْعَثُ عَلَيْهِ رِقَّةُ الْجِبِلَّةِ وَشَفَقَةُ الْجِنْسِيَّةِ وَحُبُّ الثَّنَاءِ والمدح، لما يتوقع فذلك مِنَ الِانْتِفَاعِ، وَالْبَارِي تَعَالَى مُتَقَدِّسٌ عَنْ ذَلِكَ كله، فلا يجوز أن يعتبر به". وَاخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، هَلْ هِيَ خَاصَّةٌ أَوْ عَامَّةٌ. فَقِيلَ: الْآيَةُ خَاصَّةٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:" مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ" فَخَرَجَ مِنْ هَذَا (الْحَدِيثِ) مَنْ كَانَ مِنْ وَلَدِ آدم لصلبه. وقال جل وعز: (أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ) فَخَرَجَ مِنْهَا كُلُّ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ آباء مشركون.
[ve kendilerine peygamberler göndereceğini bildirmişti], onlar da birbirlerine şahit oldular. Übey b. Ka'b şöyle demiştir: “Yedi kat göğü de onlara şahit tuttu. Dolayısıyla kıyamet gününe kadar doğacak olan hiçbir kimse yoktur ki kendisinden bu ahit alınmış olmasın.” Çıkarıldıkları sırada misakın alındığı yer hususunda dört farklı görüş ileri sürülmüştür: İbn Abbâs: “Arafat’ın yanı başında bir vadi olan Batn-ı Nu'mân’da [alındı]” demiştir. Yine ondan, bunun Âdem (aleyhisselâm)'ın indirildiği Hindistan topraklarındaki Rahbâ’da olduğu rivayet edilmiştir. Yahyâ b. Sellâm dedi ki: İbn Abbâs bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Allah, Âdem’i Hindistan’a indirdi, sonra sırtını meshedip kıyamet gününe kadar yaratacağı her bir canı ondan çıkardı. Sonra: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar: 'Evet, [Rabbimizsin!] Şahit olduk' dediler” buyurdu.” Yahyâ dedi ki: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: “Sonra onları Âdem (aleyhisselâm)'ın sulbüne geri iade etti.” Kelbî: “Mekke ile Tâif arasında [alındı]” demiştir. Süddî ise şöyle demiştir: “[Âdem] cennetten dünya semasına indirildiğinde orada sırtını meshetti ve sırtının sağ tarafından inci gibi beyaz bir zürriyet çıkardı da onlara: 'Rahmetimle cennete girin' buyurdu. Sırtının sol tarafından da siyah bir zürriyet çıkardı ve onlara: 'Cehenneme girin, [hiç] aldırmam' buyurdu.” İbn Cüreyc: “Cennet için yaratılan her bir nefis beyaz olarak, cehennem için yaratılan her bir nefis de siyah olarak çıktı” demiştir. İkincisi: İbnü’l-Arabî (rahimehullâh) şöyle demiştir: “Şayet: 'Yaratılanlar günah işlemedikleri halde [Allah'ın] onlara azap etmesi yahut kendilerinden dilediği, haklarında yazdığı ve onları kendisine sevk ettiği şey sebebiyle onları cezalandırması nasıl caiz olur?' denilirse, biz deriz ki: Bunun imkânsızlığı nereden ileri gelebilir; aklen mi yoksa şer'an mı? Eğer: 'Çünkü bizden merhametli ve hikmet sahibi olan birinin böyle yapması caiz değildir' denilirse, deriz ki: 'Çünkü onun üstünde ona emreden bir emredici ve onu nehyeden bir nehyedici vardır. Bizim Rabbimiz Teâlâ ise { لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ } “yaptığından sorulmaz, onlar ise sorguya çekilirler”. Yaratılanın Yaratıcı ile kıyaslanması caiz olmadığı gibi, kulların fiilleri de İlah'ın fiillerine hamledilemez. Gerçekte bütün fiiller Allah (celle celâluhû)'a aittir ve bütün mahlûkat O'nundur. Onları dilediği gibi sevk eder ve aralarında dilediği gibi hüküm verir. İnsanoğlunun [içinde] hissettiği bu [merhamet duygusu], ancak yaratılışın inceliği, türdeşlik şefkati ve elde etmeyi umduğu faydadan ötürü övülme ve methedilme sevgisinden kaynaklanır. Yaratıcı Teâlâ ise bütün bunlardan münezzehtir; dolayısıyla [kulların hali] O'na kıyas edilemez.'” Bu ayetin özel mi yoksa genel mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre: Ayet özeldir; zira Yüce Allah: { مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ } “Âdemoğullarından, onların bellerinden” buyurmuştur. Dolayısıyla Âdem'in bizzat kendi sulbünden olanlar bu ifadeden hariç kalmıştır. Nitekim Yüce ve Aziz olan [Allah]: { أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ } “Yahut 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu' dersiniz diye” buyurmuştur; böylece müşrik ataları bulunmayan herkes bu hükmün dışında kalmıştır.
وَقِيلَ: هِيَ مَخْصُوصَةٌ فِيمَنْ أُخِذَ عَلَيْهِ الْعَهْدُ عَلَى أَلْسِنَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَقِيلَ: بَلْ هِيَ عَامَّةٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ، لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ كَانَ طِفْلًا فَغُذِّيَ وَرُبِّيَ، وَأَنَّ لَهُ مُدَبِّرًا وَخَالِقًا. فَهَذَا مَعْنَى" وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ". وَمَعْنَى (قالُوا بَلى) ٣٠ أَيْ إِنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَيْهِمْ. فَلَمَّا اعْتَرَفَ الْخَلْقُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ الرَّبُّ ثُمَّ ذَهَلُوا عَنْهُ ذَكَّرَهُمْ بِأَنْبِيَائِهِ وَخَتَمَ الذِّكْرَ بِأَفْضَلِ أَصْفِيَائِهِ لِتَقُومَ حُجَّتُهُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ لَهُ:" فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ. لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ»
Bir görüşe göre bu ayet, peygamberlerin lisanı üzere kendisinden ahit alınan kimselere mahsustur. Bir diğer görüşe göre ise bütün insanlara şamildir/geneldir; çünkü her insan çocuk olduğunu, beslenip büyütüldüğünü, kendisini çekip çeviren bir yöneticisi ve yaratıcısı olduğunu bilir. İşte: { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “onları kendilerine şahit tutarak” buyruğunun anlamı budur. { قالُوا بَلى } “Onlar da: 'Evet' dediler” buyruğunun anlamı ise bunun kendilerine vacip olduğunu [kabul ettiler demektir]. Yaratılanlar Allah Teâlâ'nın Rab olduğunu ikrar edip sonra da O'ndan gafil kalınca, Allah peygamberleriyle onlara [bu ahdi] hatırlatmış ve aleyhlerine hüccet tamamlansın diye bu hatırlatmayı seçkin peygamberlerinin en faziletlisiyle mühürlemiştir; nitekim ona şöyle buyurmuştur: { فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ . لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Artık sen öğüt ver, sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin.”
". ثم مكنه من الصيطرة، وَأَتَاهُ السَّلْطَنَةَ، وَمَكَّنَ لَهُ دِينَهُ فِي الْأَرْضِ. قَالَ الطُّرْطُوشِيُّ: إِنَّ هَذَا الْعَهْدَ يَلْزَمُ الْبَشَرَ وَإِنْ كَانُوا لَا يَذْكُرُونَهُ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ، كَمَا يَلْزَمُ الطَّلَاقُ مَنْ شُهِدَ عَلَيْهِ بِهِ وَقَدْ نَسِيَهُ". الرَّابِعَةُ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَنْ مَاتَ صَغِيرًا دَخَلَ الْجَنَّةَ لِإِقْرَارِهِ فِي، الْمِيثَاقِ الْأَوَّلِ. وَمَنْ بَلَغَ الْعَقْلَ لَمْ يُغْنِهِ الْمِيثَاقُ الْأَوَّلُ. وَهَذَا الْقَائِلُ يَقُولُ: أَطْفَالُ الْمُشْرِكِينَ فِي الْجَنَّةِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ. وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ اخْتُلِفَ فِيهَا لِاخْتِلَافِ الْآثَارِ، وَالصَّحِيحُ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي هَذَا فِي" الرُّومِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهَا فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ ظُهُورِهِمْ" بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ قَوْلِهِ" مِنْ بَنِي آدَمَ". وَأَلْفَاظُ الْآيَةِ تَقْتَضِي أَنَّ الْأَخْذَ إِنَّمَا كَانَ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَلَيْسَ لِآدَمَ فِي الْآيَةِ ذِكْرٌ بِحَسَبِ اللَّفْظِ. وَوَجْهُ النَّظْمِ عَلَى هَذَا: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ ظُهُورِ بَنِي آدَمَ ذُرِّيَّتَهُمْ. وَإِنَّمَا لَمْ يَذْكُرْ ظَهْرَ آدَمَ لِأَنَّ الْمَعْلُومَ أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ بَنُوهُ. وَأَنَّهُمْ أُخْرِجُوا يَوْمَ الْمِيثَاقِ مِنْ ظَهْرِهِ. فَاسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِهِ لِقَوْلِهِ:" مِنْ بَنِي آدَمَ". (ذُرِّيَّتَهُمْ) قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ كَثِيرٍ بِالتَّوْحِيدِ وَفَتْحِ التَّاءِ، وَهِيَ تَقَعُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً " فَهَذَا لِلْوَاحِدِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا سَأَلَ هِبَةَ وَلَدٍ فَبُشِّرَ بِيَحْيَى. وَأَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى التَّوْحِيدِ في قوله:" مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ " ولا شي أَكْثَرَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ. وَقَالَ:" وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ" فهذا للجمع. وقرا الباقون
[...]. Sonra onu hâkim kıldı, saltanat verdi ve yeryüzünde dinini yerleşik kıldı. et-Turtûşî şöyle demiştir: “Bu ahit, insanlar bu dünyada onu hatırlamasalar bile onlar için bağlayıcıdır; nitekim boşanma [hadisesini] unutan bir kimsenin aleyhine şahitlik yapıldığında boşanmanın [kendisi için] bağlayıcı olması gibidir.” Dördüncü [Mesele]- Bu ayeti delil getirerek: “Küçük yaşta vefat eden kimse, ilk misaktaki ikrarı sebebiyle cennete girer. Akıl baliğ olan kimseye ise bu ilk misak fayda vermez” diyenler olmuştur. Bu görüşü savunan kimse: “Müşriklerin çocukları cennettedir” der ki bu konudaki sahih görüş de budur. Bu mesele, rivayetlerin farklılığından ötürü ihtilaflı olmakla birlikte, sahih olan bizim zikrettiğimiz görüştür. Bu konudaki açıklama inşallah Rûm [suresinde] gelecektir. Biz bu meseleyi et-Tezkire adlı kitabımızda da ele almıştık; Allah’a hamdolsun. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah’ın: { مِنْ ظُهُورِهِمْ } “onların bellerinden” buyruğu, { مِنْ بَنِي آدَمَ } “Âdemoğullarından” ifadesinden bedel-i iştimaldir (kapsam bedeli). Ayetin lafızları, ahdin alınışının yalnızca Âdemoğullarından gerçekleştiğini gerektirmektedir; lafız itibarıyla ayette Âdem’in zikri geçmemektedir. Buna göre cümlenin nazmı şöyledir: “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden onların nesillerini çıkarmıştı.” Âdem’in belinin zikredilmeyişi ise hepsinin onun çocukları olduğunun ve misak gününde onun belinden çıkarıldıklarının zaten bilinmesindendir. Dolayısıyla { مِنْ بَنِي آدَمَ } “Âdemoğullarından” buyruğundan ötürü onun ayrıca zikredilmesine ihtiyaç kalmamıştır. { ذُرِّيَّتَهُمْ } “zürriyetlerini” kelimesini Kûfeliler ve İbn Kesîr tekil ve te harfinin fethasıyla okumuşlardır. Bu lafız hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Bana katından tertemiz bir zürriyet (nesil/çocuk) bağışla” buyurmuştur ki buradaki [zürriyet] tekil içindir; zira o yalnızca bir çocuk istemiş ve Yahyâ ile müjdelenmiştir. Kıraat imamları { مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ } “Âdem'in zürriyetinden” buyruğunda tekil okuma hususunda icma etmişlerdir; oysa Âdem'in zürriyetinden daha çok bir şey yoktur. [Yüce Allah başka bir ayette de]: { وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } “Biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik” buyurmuştur ki buradaki [zürriyet] çoğul içindir. Geriye kalan kıraat imamları ise
" ذُرِّيَّاتهمْ" بِالْجَمْعِ، لِأَنَّ الذُّرِّيَّةَ لَمَّا كَانَتْ تَقَعُ لِلْوَاحِدِ أَتَى بِلَفْظٍ لَا يَقَعُ لِلْوَاحِدِ فَجَمَعَ لِتَخْلُصَ الْكَلِمَةُ إِلَى مَعْنَاهَا الْمَقْصُودِ إِلَيْهِ لَا يشركها فيه شي وَهُوَ الْجَمْعُ، لِأَنَّ ظُهُورَ بَنِي آدَمَ اسْتُخْرِجَ مِنْهَا ذُرِّيَّاتٌ كَثِيرَةٌ مُتَنَاسِبَةٌ، أَعْقَابٌ بَعْدَ أَعْقَابٍ، لَا يَعْلَمُ عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ، فَجَمَعَ لِهَذَا الْمَعْنَى. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلى) تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا فِي" الْبَقَرَةِ" عِنْدَ قَوْلِهِ بَلَى مِنْ كسب سيئة مستوفى، فتأمله هناك. (أن يقولوا) " أو يقولوا" قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالْيَاءِ فِيهِمَا. رَدَّهُمَا عَلَى لفظ الغيبة المتكرر قبله، وهو قول:" مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ". وَقَوْلُهُ:" قالُوا بَلى ٣٠" أَيْضًا لَفْظُ غَيْبَةٍ. وَكَذَا" وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ"" وَلَعَلَّهُمْ" فَحَمَلَهُ عَلَى مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ مِنْ لَفْظِ الْغَيْبَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا، رَدُّوهُ عَلَى لَفْظِ الْخِطَابِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ:" أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى ". وَيَكُونُ" شَهِدْنا ١٣٠" مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ. لَمَّا قَالُوا" بَلى " قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ:" شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا"" أَوْ تَقُولُوا" أَيْ لِئَلَّا تَقُولُوا. وَقِيلَ: مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا بَلَى، فَأَقَرُّوا لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ: اشْهَدُوا قَالُوا شَهِدْنَا بِإِقْرَارِكُمْ لِئَلَّا تَقُولُوا أَوْ تَقُولُوا. وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: قَوْلُهُ" شَهِدْنا ١٣٠" هُوَ مِنْ قَوْلِ بَنِي آدَمَ، وَالْمَعْنَى: شَهِدْنَا أَنَّكَ رَبُّنَا وَإِلَهُنَا، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَشْهَدَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا قَالُوا بَلَى شَهِدَ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ فَيُوقَفُ عَلَى" بَلَى" وَلَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَيْهِ إِذَا كَانَ مِنْ قَوْلِ بَنِي آدَمَ، لِأَنَّ" أَنْ" مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَ بَلَى، مِنْ قَوْلِهِ:" وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ" لِئَلَّا يَقُولُوا. وَقَدْ رَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ كَمَا يُؤْخَذُ بِالْمُشْطِ مِنَ الرَّأْسِ فَقَالَ لَهُمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا". أَيْ شَهِدْنَا عَلَيْكُمْ بِالْإِقْرَارِ بِالرُّبُوبِيَّةِ لِئَلَّا تَقُولُوا. فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى التَّاءِ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَهُوَ الِاخْتِيَارُ لِصِحَّةِ مَعْنَاهُ، وَلِأَنَّ الْجَمَاعَةَ عَلَيْهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ" شَهِدْنَا" مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْمَلَائِكَةِ. وَالْمَعْنَى: فَشَهِدْنَا عَلَى إِقْرَارِكُمْ، قَالَهُ أَبُو مَالِكٍ، وَرُوِيَ عَنِ السُّدِّيِّ أيضا.
...çoğul olarak "zürriyyâtihim" (ذُرِّيَّاتهمْ) şeklinde [okumuştur]. Çünkü "zürriyyet" lafzı tekil için de kullanılabildiğinden, tekile delalet etmeyen bir lafız getirmiş ve kelimenin kastedilen asıl manasına -ki o da hiçbir şeyin ortak olamayacağı çoğulluktur- has kalması için çoğul yapmıştır. Zira Âdemoğullarının bellerinden, nesiller ardınca nesiller halinde, sayılarını ancak Allah'ın bildiği pek çok zürriyet çıkarılmıştır; işte bu manadan dolayı çoğul yapılmıştır. Altıncısı: Yüce Allah'ın { بَلى } “Evet [Rabbimizsin dediler]” buyruğuna dair açıklama, daha önce Bakara Suresi'nde { بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } “Hayır, kim bir kötülük işlerse...” buyruğu tefsir edilirken etraflıca geçmişti; oraya bakınız. { أَنْ يَقُولُوا } / { أَوْ تَقُولُوا }: Ebû Amr her iki kelimeyi de [üçüncü şahıs/gâib kipiyle] "yâ" ile [ey yekûlû / ev yekûlû şeklinde] okumuştur. Bu iki kelimeyi, öncesinde tekrar eden gâib lafzına bağlamıştır ki o da: { مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Âdemoğullarından, bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutmuştu” buyruğudur. Aynı şekilde { قالُوا بَلى } “'Evet' dediler” buyruğu da gâib lafzıdır. Keza { وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } “Biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik” ve { وَلَعَلَّهُمْ } “umulur ki onlar” ifadeleri de böyledir. Dolayısıyla o, bu kelimeleri öncesindeki ve sonrasındaki gâib lafızlarına hamletmiştir. Diğer kıraat imamları ise her ikisini de [muhatap kipiyle] "tâ" ile [en tekûlû / ev tekûlû şeklinde] okumuşlar ve bunu { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet [Rabbimizsin]' dediler” buyruğundaki hitap lafzına bağlamışlardır. Bu takdirde { شَهِدْنا } “şahit olduk” ifadesi meleklerin sözü olur. İnsanlar “Evet” deyince melekler: “[Kıyamet günü] demeyesiniz diye şahit olduk” { أَنْ تَقُولُوا } / { أَوْ تَقُولُوا }, yani "demeyesiniz diye" demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası şudur: Onlar “Evet” deyip O'nun Rabliğini ikrar edince, Yüce Allah meleklere: “Şahit olun!” buyurmuş; melekler de: “Sizler [kıyamet günü şöyle şöyle] demeyesiniz diye ikrarınıza şahit olduk” demişlerdir. Bu; Mücâhid, Dahhâk ve Süddî'nin görüşüdür. İbn Abbâs ve Übey b. Ka'b ise şöyle demiştir: { شَهِدْنا } “Şahit olduk” ifadesi Âdemoğullarının sözüdür. Manası da: “Senin bizim Rabbimiz ve İlahımız olduğuna şahit olduk” demektir. İbn Abbâs: “[Allah] onların bir kısmını diğerine şahit tuttu” demiştir. Buna göre mana: “'Evet, birbirimize şahit olduk' dediler” şeklindedir. Eğer bu söz meleklerin sözü kabul edilirse { بَلَى } üzerinde vakıf yapılır (durulur). Şayet Âdemoğullarının sözü kabul edilirse üzerinde durmak uygun olmaz; çünkü { أَنْ } edatı, “belâ”dan önce geçen { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “onları kendilerine şahit tuttu” ifadesine bağlıdır ve “demesinler/demeyesiniz diye” manasındadır. Mücâhid, İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ كَمَا يُؤْخَذُ بِالْمُشْطِ مِنَ الرَّأْسِ فَقَالَ لَهُمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا » «Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini -tıpkı saçın tarakla alındığı gibi- aldı ve onlara: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurdu. Onlar: 'Evet' dediler. Melekler de: '[Kıyamet günü] demeyesiniz diye şahit olduk' dediler.» Yani: “[Kıyamet günü] demeyesiniz diye Rabliği ikrar ettiğinize şahit olduk” demektir. Bu [hadis] de "tâ" ile okuyuşa delalet eder. Mekkî şöyle demiştir: “Manasının sıhhati ve çoğunluğun bu kıraat üzere olması sebebiyle tercih edilen de budur.” Şöyle de denilmiştir: { شَهِدْنا } “Şahit olduk” sözü Yüce Allah'ın ve meleklerin sözüdür. Manası da: “İkrarınıza şahit olduk” demektir. Bunu Ebû Mâlik söylemiş olup Süddî'den de benzeri rivayet edilmiştir.
(وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ) أَيِ اقْتَدَيْنَا بِهِمْ. (أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ) بِمَعْنَى: لَسْتَ تَفْعَلُ هذا. ولا عذر للمقلد في التوحيد.
{ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } “Biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik”, yani onlara uyduk [demeyesiniz]. { أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ } “Şimdi o bâtılı işleyenlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin?” ifadesi; “Sen bunu yapmazsın” anlamındadır. Oysa tevhid konusunda mukallit (körü körüne taklit eden) için hiçbir mazeret yoktur.
[سورة الأعراف (٧): آية ١٧٥]
[A'râf Suresi (7): Ayet 175]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan kimsenin haberini oku.”
ذَكَّرَ أَهْلَ الْكِتَابِ قِصَّةً عَرَفُوهَا فِي التَّوْرَاةِ. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ الَّذِي أُوتِيَ الْآيَاتِ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ بَلْعَامُ بْنُ بَاعُورَاءَ، وَيُقَالُ نَاعِمٌ، مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي زَمَنِ مُوسَى ﵇، وَكَانَ بِحَيْثُ إِذَا نَظَرَ رَأَى الْعَرْشَ. وَهُوَ الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ" وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا" وَلَمْ يَقُلْ آيَةً، وَكَانَ فِي مَجْلِسِهِ اثْنَتَا عَشْرَةَ أَلْفَ مِحْبَرَةٍ لِلْمُتَعَلِّمِينَ الَّذِينَ يَكْتُبُونَ عَنْهُ. ثُمَّ صَارَ بِحَيْثُ (إِنَّهُ) كَانَ أَوَّلَ مَنْ صَنَّفَ كِتَابًا (فِي) أن" ليس للعالم صانع". قال مالك ابن دِينَارٍ: بُعِثَ بَلْعَامُ بْنُ بَاعُورَاءَ إِلَى مَلِكِ مَدْيَنَ لِيَدْعُوَهُ إِلَى الْإِيمَانِ، فَأَعْطَاهُ وَأَقْطَعَهُ فَاتَّبَعَ دِينَهُ وَتَرَكَ دِينَ مُوسَى، فَفِيهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ. (رَوَى) الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كَانَ بَلْعَامُ قَدْ أُوتِيَ النُّبُوَّةَ، وَكَانَ مُجَابَ الدَّعْوَةِ، فَلَمَّا أَقْبَلَ مُوسَى فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ يُرِيدُ قِتَالَ الْجَبَّارِينَ، سَأَلَ الْجَبَّارُونَ بَلْعَامَ بن باعوراء أن يدعوا عَلَى مُوسَى فَقَامَ لِيَدْعُوَ فَتَحَوَّلَ لِسَانُهُ بِالدُّعَاءِ على أصحابه. فقيل له في ذلك، لَا أَقْدِرُ عَلَى أَكْثَرَ مِمَّا تَسْمَعُونَ، وَانْدَلَعَ لِسَانُهُ عَلَى صَدْرِهِ. فَقَالَ: قَدْ ذَهَبَتْ مِنِّي الْآنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْمَكْرُ وَالْخَدِيعَةُ وَالْحِيلَةُ، وَسَأَمْكُرُ لَكُمْ، فَإِنِّي أَرَى أَنْ تُخْرِجُوا إِلَيْهِمْ فَتَيَاتِكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يَبْغَضُ الزِّنَى، فَإِنْ وَقَعُوا فِيهِ هَلَكُوا، فَفَعَلُوا فَوَقَعَ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي الزِّنَى، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الطَّاعُونَ فَمَاتَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ أَلْفًا. وَقَدْ ذَكَرَ هَذَا الْخَبَرَ بِكَمَالِهِ الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ. وَرُوِيَ أَنَّ بَلْعَامَ بْنَ بَاعُورَاءَ دَعَا أَلَّا يَدْخُلَ مُوسَى مَدِينَةَ الْجَبَّارِينَ، فَاسْتُجِيبَ لَهُ وَبَقِيَ فِي التِّيهِ. فَقَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ، بِأَيِ ذَنْبٍ بَقِينَا فِي التِّيهِ. فَقَالَ: بِدُعَاءِ بَلْعَامَ. قَالَ: فَكَمَا سَمِعْتَ دُعَاءَهُ عَلَيَّ فَاسْمَعْ دُعَائِي عَلَيْهِ. فَدَعَا مُوسَى أن ينزع الله عنه الاسم الأعظم،
[Yüce Allah] Ehl-i Kitab'a Tevrat'ta bildikleri bir kıssayı hatırlattı. Kendisine ayetler verilen kimsenin tayininde ihtilaf edildi. İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs şöyle dediler: O, Mûsâ aleyhisselâm zamanında İsrâiloğulları'ndan [olan] Bel'am b. Bâûrâ'dır -ona Nâim de denilir-. O öyle bir mertebedeydi ki baktığında Arş'ı görürdü. { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz... kimsenin haberini oku” buyruğunda kastedilen odur; [ayet-i kerimede tekil olarak] "ayet" denmeyip [çoğul olarak "ayetler" denmiştir]. Onun meclisinde kendisinden [ilim] yazan talebeler için on iki bin hokka bulunurdu. Sonra öyle bir hale geldi ki, "Âlemin bir yaratıcısı yoktur" konusunda ilk kitap telif eden kişi oldu. Mâlik b. Dînâr şöyle dedi: Bel'am b. Bâûrâ, Medyen kralını imana davet etmesi için gönderilmişti. Kral ona [ihsanlarda] bulundu ve iktâ verdi. O da kralın dinine uyup Mûsâ'nın dinini terk etti. İşte bu ayetler onun hakkında indi. Mu'temir b. Süleymân babasından [şöyle] rivayet etti: Bel'am'a peygamberlik verilmişti ve o, duası kabul olunan biriydi. Mûsâ, zorbalarla (Cebbârlar) savaşmak isteyerek İsrâiloğulları'yla birlikte yönelince, zorbalar Bel'am b. Bâûrâ'dan Mûsâ'nın aleyhine dua etmesini istediler. O da dua etmek üzere ayağa kalktı; fakat dili dönüp kendi adamlarının aleyhine dua etti. Bu durum kendisine söylenince: "İşittiğinizden başkasına gücüm yetmiyor" dedi ve dili göğsünün üzerine sarktı. Bunun üzerine şöyle dedi: "Şimdi dünyam da ahiretim de benden gitti. Geriye hile, tuzak ve aldatmacadan başka bir şey kalmadı. Sizin için bir tuzak kuracağım. Bence genç kızlarınızı onların karşısına çıkarın; zira Allah zinayı sevmez. Şayet zinaya düşerlerse helak olurlar." Bunu yaptılar ve İsrâiloğulları zinaya düştü. Allah da üzerlerine veba (taûn) gönderdi; onlardan yetmiş bin kişi öldü. Bu haberi bütünüyle Sa'lebî ve başkaları zikretmiştir. Rivayet edildiğine göre Bel'am b. Bâûrâ, Mûsâ'nın zorbaların şehrine girmemesi için dua etti; duası kabul olundu ve [Mûsâ ile kavmi] Tîh sahrasında kaldı. Mûsâ: "Ey Rabbim! Hangi günahtan ötürü Tîh sahrasında kaldık?" dedi. [Allah:] "Bel'am'ın duası sebebiyle" buyurdu. Mûsâ: "Onun benim aleyhimdeki duasını kabul ettiğin gibi, benim de onun aleyhindeki duamı kabul et" dedi ve Mûsâ, Allah'ın İsm-i Âzam'ı ondan çekip alması için dua etti.
فَسَلَخَهُ اللَّهُ مَا كَانَ عَلَيْهِ، وَقَالَ أَبُو حَامِدٍ فِي (آخِرِ) كِتَابِ مِنْهَاجِ الْعَارِفِينَ لَهُ: وَسَمِعْتُ بَعْضَ الْعَارِفِينَ يَقُولُ إِنَّ بَعْضَ الْأَنْبِيَاءِ سأل الله تعالى عن أمر بلعام وطرد بَعْدَ تِلْكَ الْآيَاتِ وَالْكَرَامَاتِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَمْ يَشْكُرْنِي يَوْمًا مِنَ الْأَيَّامِ عَلَى مَا أَعْطَيْتُهُ، وَلَوْ شَكَرَنِي عَلَى ذَلِكَ مَرَّةً لَمَا سَلَبْتُهُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ بَلْعَامُ نَبِيًّا وَأُوتِيَ كِتَابًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُ أُوتِيَ النُّبُوَّةَ، فَرَشَاهُ قَوْمُهُ عَلَى أَنْ يَسْكُتَ فَفَعَلَ وَتَرَكَهُمْ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهَذَا غَيْرُ صَحِيحٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَصْطَفِي لِنُبُوَّتِهِ إِلَّا مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَخْرُجُ عَنْ طَاعَتِهِ إِلَى مَعْصِيَتِهِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: نَزَلَتْ فِي أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيِّ، وَكَانَ قَدْ قَرَأَ الْكُتُبَ وَعَلِمَ أَنَّ اللَّهَ مُرْسِلٌ رَسُولًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ هُوَ ذَلِكَ الرَّسُولَ، فَلَمَّا أَرْسَلَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ حَسَدَهُ وَكَفَرَ بِهِ. وَهُوَ الَّذِي قَالَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" آمَنَ شِعْرُهُ وَكَفَرَ قَلْبُهُ". وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: نَزَلَتْ فِي أَبِي عَامِرِ بْنِ صَيْفِيِّ، وَكَانَ يَلْبَسُ الْمُسُوحَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَكَفَرَ بِالنَّبِيِّ ﷺ. وَذَلِكَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ الْمَدِينَةَ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ، مَا هَذَا الَّذِي جِئْتَ بِهِ؟ قَالَ:" جِئْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ". قَالَ: فَإِنِّي عَلَيْهَا. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لَسْتُ عَلَيْهَا لِأَنَّكَ أَدْخَلْتَ فِيهَا مَا لَيْسَ مِنْهَا". فَقَالَ أَبُو عَامِرٍ: أَمَاتَ اللَّهُ الْكَاذِبَ مِنَّا طَرِيدًا وَحِيدًا. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" نَعَمْ أَمَاتَ اللَّهُ الْكَاذِبَ مِنَّا كَذَلِكَ" وَإِنَّمَا قَالَ هَذَا يُعَرِّضُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَيْثُ خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ. فَخَرَجَ أَبُو عَامِرٍ إِلَى الشَّأْمِ وَمَرَّ إِلَى قَيْصَرَ وَكَتَبَ إِلَى الْمُنَافِقِينَ: اسْتَعِدُّوا فَإِنِّي آتِيكُمْ مِنْ عِنْدِ قَيْصَرَ بِجُنْدٍ لِنُخْرِجَ مُحَمَّدًا مِنَ الْمَدِينَةِ، فَمَاتَ بِالشَّامِ وَحِيدًا. وَفِيهِ نَزَلَ:" وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ ١٠" وَسَيَأْتِي فِي بَرَاءَةٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ كَانَ لَهُ ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ يُسْتَجَابُ لَهُ فِيهَا، وَكَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ يُقَالُ لَهَا" الْبَسُوسُ" فَكَانَ لَهُ مِنْهَا وَلَدٌ، فَقَالَتْ: اجْعَلْ لِي مِنْهَا دَعْوَةً وَاحِدَةً. فَقَالَ: لَكِ وَاحِدَةٌ، فَمَا تَأْمُرِينَ؟ قَالَتْ: ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي أَجْمَلَ امرأة
Bunun üzerine Allah, onda olanı soyup aldı. Ebû Hâmid, kendisine ait Minhâcü'l-Ârifîn adlı kitabının (sonunda) şöyle demiştir: "Âriflerden birinin şöyle dediğini işittim: Peygamberlerden biri Yüce Allah'a Bel'am'ın durumunu ve onca ayet ve kerametten sonra nasıl kovulduğunu sordu. Yüce Allah şöyle buyurdu: 'O, kendisine verdiklerim hususunda bana bir gün bile şükretmedi. Şayet buna karşılık bir defa olsun bana şükretseydi, onu ondan çekip almazdım.'" İkrime: "Bel'am bir peygamberdi ve kendisine kitap verilmişti" demiştir. Mücâhid ise: "Ona peygamberlik verilmişti; fakat kavmi susması karşılığında ona rüşvet verdi, o da bunu kabul edip onları bulundukları hal üzere bıraktı" demiştir. Mâverdî şöyle der: "Bu doğru değildir; çünkü Yüce Allah, peygamberliği için ancak kendisine itaatten çıkıp isyana sapmayacağını bildiği kimseleri seçer." Abdullah b. Amr b. el-Âs ve Zeyd b. Eslem şöyle demişlerdir: "Bu ayet, Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî hakkında inmiştir. O, kitapları okumuş ve Allah'ın o vakitte bir elçi göndereceğini öğrenmişti; kendisinin o elçi olmasını temenni ediyordu. Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [peygamber olarak] gönderince onu kıskandı ve inkâr etti." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkında: « آمَنَ شِعْرُهُ وَكَفَرَ قَلْبُهُ » «Şiiri iman etti, fakat kalbi inkâr etti» buyurduğu kimse de odur. Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle demiştir: "Bu ayet, Câhiliye devrinde kıldan elbise giyen, sonra da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden Ebû Âmir b. Sayfî hakkında inmiştir. Şöyle ki, o Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girip: 'Ey Muhammed, bu getirdiğin şey nedir?' dedi. [Peygamber]: « جِئْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ » «Ben hanîf olan İbrahim dini ile geldim» buyurdu. O: 'Ben de onun üzerindeyim' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَسْتُ عَلَيْهَا لِأَنَّكَ أَدْخَلْتَ فِيهَا مَا لَيْسَ مِنْهَا » «Sen onun üzerinde değilsin; çünkü ona ondan olmayan şeyler kattın» buyurdu. Ebû Âmir: 'Allah, ikimizden yalancı olanı kovulmuş ve yapayalnız bir halde öldürsün!' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: « نَعَمْ أَمَاتَ اللَّهُ الْكَاذِبَ مِنَّا كَذَلِكَ » «Evet, Allah ikimizden yalancı olanı öyle öldürsün» buyurdu. Ebû Âmir bunu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den [hicret edip] çıktığı için ona tarizde bulunmak amacıyla söylemişti. Sonra Ebû Âmir Şam'a gitti, oradan Kayser'in yanına geçti ve münafıklara: 'Hazırlanın; Muhammed'i Medine'den çıkarmak için size Kayser'in yanından bir ordu ile geleceğim' diye yazdı. Fakat Şam'da yapayalnız öldü. Onun hakkında: { وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşan kimseye gözetleme yeri hazırlamak için...” [ayeti] inmiştir." Bu husus Berâe (Tevbe) Suresi'nde gelecektir. İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise şöyle denilmiştir: "[Bu ayet] kendisi için kabul olunan üç dua hakkı bulunan bir adam hakkında inmiştir. 'Besûs' adında bir karısı vardı ve ondan bir çocuğu olmuştu. Kadın: 'Bu dualardan birini bana ayır' dedi. Adam: 'Biri senin olsun, ne istiyorsun?' deyince kadın: 'Allah'a dua et de beni İsrailoğulları'nın en güzel kadını
فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ. فَلَمَّا عَلِمَتْ أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِمْ مِثْلُهَا رَغِبَتْ عَنْهُ، فَدَعَا اللَّهَ عَلَيْهَا أَنْ يَجْعَلَهَا كَلْبَةً نَبَّاحَةً. فَذَهَبَ فِيهَا دَعْوَتَانِ، فَجَاءَ بَنُوهَا وَقَالُوا: لَا صَبْرَ لَنَا عَنْ هَذَا، وَقَدْ صَارَتْ أُمُّنَا كَلْبَةً يُعَيِّرُنَا النَّاسُ بِهَا، فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرُدَّهَا كَمَا كَانَتْ، فَدَعَا فَعَادَتْ إِلَى مَا كَانَتْ، وَذَهَبَتِ الدَّعَوَاتُ فِيهَا. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَشْهَرُ وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُ. قَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ: نَزَلَتْ فِي قُرَيْشٍ، آتَاهُمُ اللَّهُ آيَاتِهِ الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَانْسَلَخُوا مِنْهَا وَلَمْ يَقْبَلُوهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ بَلْعَامُ مِنْ مَدِينَةِ الْجَبَّارِينَ. وَقِيلَ: كَانَ مِنْ الْيَمَنِ. (فَانْسَلَخَ مِنْها) أَيْ مِنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ نُزِعَ مِنْهُ الْعِلْمُ الَّذِي كَانَ يَعْلَمُهُ. وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (الْعِلْمُ عِلْمَانِ عِلْمٌ فِي الْقَلْبِ فَذَلِكَ الْعِلْمُ النَّافِعُ وَعِلْمٌ عَلَى اللِّسَانِ فَذَلِكَ حُجَّةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ابْنِ آدَمَ (. فَهَذَا مِثْلُ علم بلعام وأشباهه، نعوذ بالله منه، ونسأل التَّوْفِيقَ وَالْمَمَاتَ عَلَى التَّحْقِيقِ. وَالِانْسِلَاخُ: الْخُرُوجُ، يُقَالُ: انْسَلَخَتِ الْحَيَّةُ مِنْ جِلْدِهَا أَيْ خَرَجَتْ مِنْهُ. وَقِيلَ: هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ، أَيِ انْسَلَخَتِ الْآيَاتُ مِنْهُ. (فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ) أَيْ لَحِقَ بِهِ، يُقَالُ: أَتْبَعْتُ الْقَوْمَ أَيْ لَحِقْتُهُمْ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، انْتَظَرُوا خُرُوجَ مُحَمَّدٍ ﷺ فكفروا به.
yapsın' dedi. Kadın aralarında kendi gibisinin olmadığını anlayınca kocasından yüz çevirdi. Bunun üzerine adam kadının havlayan bir köpek olması için Allah'a dua etti. Böylece iki dua gitmiş oldu. Çocukları gelip: 'Buna dayanamıyoruz; annemiz bir köpek oldu ve insanlar bundan ötürü bizi ayıplıyor. Allah'a dua et de onu eski haline döndürsün' dediler. Adam dua etti ve kadın eski haline döndü; böylece dualar kadın uğruna heba olup gitti.” Birinci görüş daha meşhurdur ve çoğunluk bunun üzerindedir. Ubâde b. es-Sâmit şöyle demiştir: “Bu ayet Kureyş hakkında inmiştir; Allah onlara Yüce Allah'ın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e indirdiği ayetlerini verdi; ancak onlar bunlardan sıyrılıp çıktılar ve kabul etmediler.” İbn Abbas: “Bel'am zorbaların şehrindendi” demiştir. Bir görüşe göre de Yemenliydi. { فَانْسَلَخَ مِنْها } “onlardan sıyrılıp çıkan”, yani Allah Teâlâ'yı tanımaktan sıyrılıp çıkan; yani bildiği ilim kendisinden çekip alınan [demektir]. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen hadiste şöyle buyrulmuştur: “İlim ikidir: Biri kalpte olan ilimdir ki faydalı ilim işte odur. Diğeri de dilde olan ilimdir ki o da Yüce Allah'ın Âdemoğlu aleyhindeki hüccetidir.” İşte bu, Bel'am ve benzerlerinin ilmi gibidir; bundan Allah'a sığınır, tevfik ve hakikat üzere vefat dileriz. *İnsilâh* (الِانْسِلَاخُ), sıyrılıp çıkmak demektir. Yılan derisinden sıyrılıp çıktığında *inselahati'l-hayyetu min cildihâ* (انْسَلَخَتِ الْحَيَّةُ مِنْ جِلْدِهَا) denilir. Bir görüşe göre bu [ifade] maklûb kabilindendir; yani ayetler ondan sıyrılıp çıktı demektir. { فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ } “derken şeytanın peşine taktığı”, yani ona yetişti [demektir]. *Etba'tu'l-kavme* (أَتْبَعْتُ الْقَوْمَ) denildiğinde; 'topluluğa yetiştim' kastedilir. Bir görüşe göre de bu ayet; Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in gelişini bekleyip sonra da onu inkâr eden Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında inmiştir.
[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٧٦ الى ١٧٧]
[A'râf Suresi (7): Ayet 176-177]
وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧)
{ وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) } “Dileseydik onu o ayetlerle yüceltirdik; fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu. Onun durumu tıpkı köpeğin durumuna benzer: Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur. İşte ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali budur. Sen bu kıssayı anlat, umulur ki düşünürler. Ayetlerimizi yalanlayan ve sadece kendilerine zulmetmekte olan kavmin misali ne kötüdür!”