Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ) يُرِيدُ بَلْعَامَ. أَيْ لَوْ شِئْنَا لَأَمَتْنَاهُ قَبْلَ أَنْ يَعْصِيَ فَرَفَعْنَاهُ إِلَى الْجَنَّةِ. (بِها) أَيْ بِالْعَمَلِ بِهَا. (وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ) أَيْ رَكَنَ إِلَيْهَا، عَنِ

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ } “Dileseydik onu... yüceltirdik” buyruğunda Bel'am kastedilmektedir. Yani: Dileseydik onu isyan etmeden önce öldürür ve [böylece] onu cennete yükseltirdik. { بِها } “o ayetlerle”, yani onlarla amel etmesi vesilesiyle [yüceltirdik]. { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } “Fakat o dünyaya saplanıp kaldı”, yani ona meyletti [demektir]. [Bu tefsir] İbn Cübeyr ve es-Süddî'den

ابْنِ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيِّ. مُجَاهِدٌ: سَكَنَ إِلَيْهَا، أَيْ سَكَنَ إِلَى لَذَّاتِهَا. وَأَصْلُ الْإِخْلَادِ اللُّزُومُ. يُقَالُ: أَخْلَدَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ وَلَزِمَهُ. قَالَ زُهَيْرٌ:

[rivayet edilmiştir]. Mücâhid ise: “Ona yerleşti, yani onun lezzetlerine yerleşip bağlandı” demiştir. *İhlâd* (الْإِخْلَاد) kelimesinin aslı ayrılmayıp tutunmak demektir. Bir kimse bir yerde ikamet edip oradan ayrılmadığında *ahlede fulânun bi'l-mekân* (أَخْلَدَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ) denilir. Züheyr şöyle demiştir:

لِمَنِ الدِّيَارُ غَشِيَتْهَا بِالْغَرْقَدِ ... كَالْوَحْيِ فِي حَجَرِ الْمَسِيلِ الْمُخْلَدِ

Garkad ağaçlarının kapladığı o diyarlar kime ait? ...Tıpkı daimi sel yatağının taşındaki yazı gibi.

يَعْنِي الْمُقِيمَ، فَكَأَنَّ الْمَعْنَى لَزِمَ لِذَّاتِ الْأَرْضِ فَعُبِّرَ عَنْهَا بِالْأَرْضِ، لِأَنَّ مَتَاعَ الدُّنْيَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ. (وَاتَّبَعَ هَواهُ) أَيْ مَا زَيَّنَ لَهُ الشَّيْطَانُ. وَقِيلَ: كَانَ هَوَاهُ مَعَ الْكُفَّارِ. وَقِيلَ: اتَّبَعَ رِضَا زَوْجَتِهِ، وَكَانَتْ رَغِبَتْ فِي أَمْوَالٍ حَتَّى حَمَلَتْهُ عَلَى الدُّعَاءِ عَلَى مُوسَى. (فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ) ابتداء وخبر. (إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ) شَرْطٌ وَجَوَابُهُ. وَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ لَاهِثًا. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ على شي وَاحِدٍ لَا يَرْعَوِي عَنِ الْمَعْصِيَةِ، كَمَثَلِ الْكَلْبِ الَّذِي هَذِهِ حَالَتُهُ. فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَاهِثٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ، طَرَدْتَهُ أَوْ لَمْ تَطْرُدْهُ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: الْكَلْبُ مُنْقَطِعُ الْفُؤَادِ، لَا فُؤَادَ لَهُ، إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ، كَذَلِكَ الَّذِي يَتْرُكُ الْهُدَى لَا فُؤَادَ لَهُ، وَإِنَّمَا فُؤَادُهُ مُنْقَطِعٌ. قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: كُلُّ شي يَلْهَثُ فَإِنَّمَا يَلْهَثُ مِنْ إِعْيَاءٍ أَوْ عَطَشٍ، إِلَّا الْكَلْبَ فَإِنَّهُ يَلْهَثُ فِي حَالِ الْكَلَالِ وَحَالِ الرَّاحَةِ وَحَالِ الْمَرَضِ وَحَالِ الصِّحَّةِ وَحَالِ الرِّيِّ وَحَالِ الْعَطَشِ. فَضَرَبَهُ اللَّهُ مَثَلًا لِمَنْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ فَقَالَ: إِنْ وَعَظْتَهُ ضَلَّ وَإِنْ تَرَكْتَهُ ضَلَّ، فَهُوَ كَالْكَلْبِ إِنْ تَرَكْتَهُ لَهَثَ وإن طردته لهث، كقول تَعَالَى:" وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ ". قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: لَهَثَ الْكَلْبُ" بِالْفَتْحِ" يَلْهَثُ لَهْثًا وَلُهَاثًا" بِالضَّمِّ" إِذَا أَخْرَجَ لِسَانَهُ مِنَ التَّعَبِ أَوِ العطش، وكذلك الرجل إذا أعيا. وَقَوْلُهُ تَعَالَى" إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ" لِأَنَّكَ إِذَا حَمَلْتَ عَلَى الْكَلْبِ نَبَحَ وَوَلَّى هَارِبًا، وَإِذَا تَرَكْتَهُ شَدَّ عَلَيْكَ وَنَبَحَ، فَيُتْعِبُ نَفْسَهُ مُقْبِلًا عَلَيْكَ وَمُدْبِرًا عَنْكَ فَيَعْتَرِيهِ عِنْدَ ذَلِكَ مَا يَعْتَرِيهِ عِنْدَ الْعَطَشِ مِنْ إِخْرَاجِ اللِّسَانِ. قال الترمذي الحكيم في نوادر الأصول:

Yani ikamet edeni [kastediyor]. Sanki anlam [şöyledir]: Yeryüzünün lezzetlerine bağlandı da bundan dolayı [bu lezzetler] 'arz' (yeryüzü) kelimesiyle ifade edildi; çünkü dünya metaı yeryüzündedir. { وَاتَّبَعَ هَواهُ } “Ve hevasına uydu” ifadesi, şeytanın kendisine süslediği şeylere [uydu] demektir. Onun hevasının kâfirlerle birlikte olduğu da söylenmiştir. Eşinin rızasına uyduğu da söylenmiştir; nitekim kadın birtakım mallara tamah etmiş, nihayetinde onu Mûsâ'nın aleyhine dua etmeye sevk etmişti. { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ } “Onun durumu köpeğin durumu gibidir” [ifadesi] mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ } “Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur” [ifadesi ise] şart ve cevabıdır; hal konumundadır. Yani “Onun misali, dilini sarkıtıp soluyan köpeğin misali gibidir.” Anlamı şudur: O, tıpkı bu halde olan köpek gibi tek bir durum üzeredir, günahtan vazgeçmez. Dolayısıyla anlam şöyledir: Kovsan da kovmasan da o her hâlükârda dilini sarkıtıp solumaktadır. İbn Cüreyc şöyle demiştir: “Köpeğin kalbi kopuktur, [sanki] kalbi yoktur; üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, bıraksan da dilini sarkıtıp solur. Hidayeti terk eden kimse de böyledir, kalbi yoktur; onun kalbi tamamen kopmuştur.” Kuteybî şöyle demiştir: “Soluyan her varlık ancak yorgunluktan yahut susuzluktan dolayı solur; köpek ise müstesnadır. Zira o yorgunluk halinde de dinlenme halinde de hastalıkta da sağlıkta da suya kanmışken de susuzken de dilini sarkıtıp solur. İşte Allah, ayetlerini yalanlayan kimseye bunu misal getirmiş ve şöyle buyurmuştur: Sen ona öğüt versen de sapar, bıraksan da sapar. Dolayısıyla o köpek gibidir; bıraksan da solur, kovsan da solur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar; onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir.”” Cevherî şöyle demiştir: Köpek yorgunluktan veya susuzluktan dilini çıkardığında fetha ile *lehese'l-kelb* (لَهَثَ الْكَلْبُ), *yelhesu lehsen* (يَلْهَثُ لَهْثًا) ve zamme ile *luhâsen* (لُهَاثًا) denilir. Kişi yorulduğunda da böyledir. Yüce Allah'ın { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ } “Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur” buyruğunun [bir diğer sebebi şudur]: Sen köpeğin üzerine yürüdüğünde havlar ve arkasını dönüp kaçar; onu bıraktığında ise senin üzerine hamle yapar ve havlar. Böylece hem sana yönelirken hem de senden kaçarken kendini yorar, bunun sonucunda da tıpkı susuzluk anında olduğu gibi dilini dışarı çıkarma hali başına gelir. Hakîm et-Tirmizî *Nevâdiru'l-usûl* adlı eserinde şöyle demiştir:

إِنَّمَا شَبَّهَهُ بِالْكَلْبِ مِنْ بَيْنِ السِّبَاعِ لِأَنَّ الْكَلْبَ مَيِّتُ الْفُؤَادِ، وَإِنَّمَا لُهَاثُهُ لِمَوْتِ فُؤَادِهِ. وَسَائِرُ السِّبَاعِ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَلِذَلِكَ لَا يَلْهَثْنَ. وَإِنَّمَا صَارَ الْكَلْبُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ آدَمُ ﷺ إِلَى الْأَرْضِ شَمِتَ بِهِ الْعَدُوُّ، فَذَهَبَ إِلَى السِّبَاعِ فَأَشْلَاهُمْ عَلَى آدَمَ، فَكَانَ الْكَلْبُ مِنْ أَشَدِّهِمْ طَلَبًا. فَنَزَلَ جِبْرِيلُ بِالْعَصَا الَّتِي صُرِفَتْ إِلَى مُوسَى بِمَدْيَنَ وَجَعَلَهَا آيَةً لَهُ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ، وَجَعَلَ فِيهَا سُلْطَانًا عَظِيمًا وَكَانَتْ مِنْ آسِ الْجَنَّةِ، فَأَعْطَاهَا آدَمَ ﷺ يَوْمَئِذٍ) لِيَطْرُدَ بِهَا السِّبَاعَ عَنْ نَفْسِهِ، وَأَمَرَهُ فِيمَا رُوِيَ أَنْ يَدْنُوَ مِنَ الْكَلْبِ وَيَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ، فَمِنْ ذَلِكَ أَلِفَهُ الْكَلْبُ وَمَاتَ الْفُؤَادُ مِنْهُ لِسُلْطَانِ الْعَصَا، وَأَلِفَ بِهِ وَبِوَلَدِهِ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا، لِوَضْعِ يَدِهِ عَلَى رَأْسِهِ، وَصَارَ حَارِسًا مِنْ حُرَّاسِ وَلَدِهِ. وَإِذَا أُدِّبَ وَعُلِّمَ الِاصْطِيَادَ تَأَدَّبَ وَقَبِلَ التَّعْلِيمَ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ:" تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ ". السُّدِّيُّ: كَانَ بَلْعَامُ بَعْدَ ذَلِكَ يَلْهَثُ كَمَا يَلْهَثُ الْكَلْبُ. وَهَذَا الْمَثَلُ فِي قَوْلِ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالتَّأْوِيلِ عَامٌّ فِي كُلِّ مَنْ أُوتِيَ الْقُرْآنَ فَلَمْ يَعْمَلْ بِهِ. وَقِيلَ: هُوَ فِي كُلِّ مُنَافِقٍ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. قَالَ مُجَاهِدٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ" أَيْ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ بِدَابَّتِكَ أَوْ بِرِجْلِكَ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ. وَكَذَلِكَ مَنْ يَقْرَأُ الْكِتَابَ وَلَا يَعْمَلُ بِمَا فِيهِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هَذَا شَرُّ تَمْثِيلٍ، لِأَنَّهُ مِثْلُهُ فِي أَنَّهُ قَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ هَوَاهُ حَتَّى صَارَ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا بِكَلْبٍ لَاهِثٍ أَبَدًا، حُمِلَ عَلَيْهِ أَوْ لَمْ يُحْمَلْ عَلَيْهِ، فَهُوَ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ تَرْكَ اللَّهَثَانِ. وَقِيلَ: مِنْ أَخْلَاقِ الْكَلْبِ الْوُقُوعُ بِمَنْ لَمْ يُخِفْهُ عَلَى جِهَةِ الِابْتِدَاءِ بِالْجَفَاءِ، ثُمَّ تَهْدَأُ طَائِشَتُهُ بِنَيْلِ كُلِّ عِوَضٍ خَسِيسٍ. ضَرَبَهُ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِي قَبِلَ الرِّشْوَةَ فِي الدِّينِ حَتَّى انْسَلَخَ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ. فَدَلَّتِ الْآيَةُ لِمَنْ تَدَبَّرَهَا عَلَى أَلَّا يَغْتَرَّ أَحَدٌ بِعَمَلِهِ وَلَا بِعِلْمِهِ، إِذْ لَا يَدْرِي بِمَا يُخْتَمُ لَهُ. وَدَلَّتْ عَلَى مَنْعِ أَخْذِ الرِّشْوَةِ لِإِبْطَالِ حَقٍّ أَوْ تَغْيِيرِهِ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ ". وَدَلَّتْ أَيْضًا عَلَى مَنْعِ التَّقْلِيدِ لِعَالِمٍ إِلَّا بِحُجَّةٍ يُبَيِّنُهَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ أَعْطَى هَذَا آيَاتِهِ فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَوَجَبَ أَنْ يَخَافَ مِثْلَ هَذَا عَلَى غَيْرِهِ وَأَلَّا يَقْبَلَ مِنْهُ إِلَّا بِحُجَّةٍ.

Onu yırtıcı hayvanlar arasından özellikle köpeğe benzetmesi, köpeğin kalbinin ölü olmasındandır. Onun soluması da kalbinin ölü olmasından ötürüdür. Diğer yırtıcı hayvanlar ise böyle değildir; bu yüzden solumazlar. Köpeğin bu hale gelmesinin sebebi şudur: Âdem sallallâhu aleyhi ve sellem yeryüzüne indiğinde, düşman (şeytan) onun bu haline sevindi; yırtıcı hayvanlara gidip onları Âdem'in üzerine kışkırttı. Köpek ise onların Âdem'e kastetme hususunda en hırslısı idi. Bunun üzerine Cibrîl, Medyen'de Mûsâ'ya intikal ettirilen, Firavun ve ileri gelenlerine karşı bir mucize kılınan, cennet mersin ağacından [yapılmış] ve içinde büyük bir kudret kılınmış olan asâ ile indi. Yırtıcı hayvanları kendisinden uzaklaştırsın diye o gün Âdem sallallâhu aleyhi ve sellem'e onu verdi. Rivayet edildiğine göre ona köpeğe yaklaşıp elini başına koymasını emretti. Bundan dolayı köpek ona alıştı, asânın kudreti sebebiyle de köpeğin kalbi öldü (korkudan cesareti kırıldı). [Âdem'in] elini başına koymasından ötürü köpek günümüze kadar ona ve evlatlarına alıştı ve onun evlatlarının bekçilerinden biri oldu. Köpek eğitilip kendisine avlanma öğretildiğinde terbiye olur ve eğitimi kabul eder. Nitekim Yüce Allah'ın: { تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size öğrettiğinden siz de onlara öğretirsiniz” buyruğu buna [işaret etmektedir]. es-Süddî şöyle demiştir: Bel'am bundan sonra tıpkı köpeğin soluduğu gibi solurdu. Tevil ehli birçok ilim adamının kavline göre bu temsil, kendisine Kur'an verilip de onunla amel etmeyen herkes hakkında geneldir. Bir görüşe göre de her münafık hakkındadır. Birinci görüş daha sahihtir. Mücâhid, Yüce Allah'ın: { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “Onun misali köpeğin misali gibidir: Üstüne varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur” ayeti hakkında şöyle demiştir: Yani binek hayvanınla veya yayan olarak üzerine gitsen de solur, kendi haline bıraksan da solur. Kitab'ı okuyup içindekilerle amel etmeyen kimse de böyledir. Başkası ise şöyle demiştir: Bu en kötü benzetmedir; çünkü hevası kendisine galip gelip de kendisi için hiçbir zarara ve faydaya malik olamayacak hale gelen kimseyi, kovulsa da kovulmasa da solumayı bırakmaya gücü yetmeyen, daima soluyan bir köpeğe benzetmiştir. Bir görüşe göre: Köpeğin ahlakından biri de, kabalık göstererek kendisine kötülük etmeyen kimseye saldırması, sonra da değersiz her bir menfaat/karşılık elde etmekle hırçınlığının yatışmasıdır. Allah bunu, din konusunda rüşvet kabul edip nihayet Rabbının ayetlerinden sıyrılıp çıkan kimse için bir misal olarak vermiştir. Bu ayet, üzerinde düşünen kimse için, kişinin [hayatının] ne ile son bulacağını bilemeyeceğinden ötürü ne ameliyle ne de ilmiyle aldanmaması gerektiğine delalet etmektedir. Ayrıca bir hakkı iptal etmek veya değiştirmek için rüşvet almanın yasak olduğuna da delalet etmektedir. Bunun açıklaması el-Mâide [Suresi'nde] geçmişti. Yine bu ayet, ortaya koyacağı bir delil olmaksızın bir âlimi taklit etmenin caiz olmadığına da delalet etmektedir. Zira Yüce Allah, bu kimseye ayetlerini verdiğini, onun ise bunlardan sıyrılıp çıktığını haber vermiştir. Dolayısıyla başkası hakkında da böyle bir durumdan korkulması ve delilsiz olarak ondan [hüküm] kabul edilmemesi vaciptir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ. ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ) أي هو مثل جميع الكفار. وقوله:" ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ" يُقَالُ: سَاءَ الشَّيْءُ قَبُحَ، فَهُوَ لَازِمٌ، وَسَاءَ يَسُوءُ مَسَاءَةً، فَهُوَ مُتَعَدٍّ، أَيْ قَبُحَ مَثَلُهُمْ. وَتَقْدِيرُهُ: سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ، وَنُصِبَ" مَثَلًا" عَلَى التَّمْيِيزِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: فَجُعِلَ الْمَثَلُ الْقَوْمَ مَجَازًا. وَالْقَوْمُ مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ أَوْ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ. التَّقْدِيرُ: سَاءَ الْمَثَلُ مَثَلًا هُوَ مَثَلُ الْقَوْمِ. وَقَدَّرَهُ أَبُو عَلِيٍّ: سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ. وَقَرَأَ عاصم الجحدري والأعمش" ساء مثل القوم" رفع مثلا بساء.

Yüce Allah'ın: { ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ. ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ } “İşte ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali budur. Sen bu kıssayı anlat, umulur ki düşünürler. Ayetlerimizi yalanlayan ve sadece kendilerine zulmetmekte olan kavmin misali ne kötüdür!” buyruğu, bütün kâfirlerin misalidir demektir. “Ne kötüdür misali o kavmin” buyruğuna gelince: Bir şey çirkinleştiğinde lâzım (geçişsiz) olarak *sâe'ş-şey'u* (سَاءَ الشَّيْءُ) denir. Müteaddî (geçişli) olarak ise *sâe yesûu mesâeten* (سَاءَ يَسُوءُ مَسَاءَةً) denir; yani misalleri çirkin oldu demektir. İfadenin takdiri şöyledir: *Sâe meselen meselu'l-kavm* (سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ); muzaf hazfedilmiş ve *meselen* (مَثَلًا) kelimesi temyiz olarak nasb edilmiştir. Ahfeş: “Mecazen kavmin kendisi mesel kılınmıştır” demiştir. *El-kavm* (الْقَوْمُ) kelimesi mübteda olarak merfûdur ya da gizli bir mübtedanın haberidir. Takdiri: *Sâe'l-meselu meselen hüve meselu'l-kavm* (سَاءَ الْمَثَلُ مَثَلًا هُوَ مَثَلُ الْقَوْمِ) şeklindedir. Ebû Ali ise bunu: *Sâe meselen meselu'l-kavm* (سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ) olarak takdir etmiştir. Âsım el-Cahderî ve el-A'meş, *mesel* kelimesini *sâe* fiilinin fâili kılarak raf ile *sâe meselu'l-kavm* (ساء مثل القوم) şeklinde okumuşlardır.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٧٨]

[A'râf Suresi (7): Ayet 178]

مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨)

{ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) } “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır.”

تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي غَيْرِ هذه مَوْضِعٍ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَرُدُّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ كَمَا سَبَقَ، وَتَرُدُّ عَلَى مَنْ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هَدَى جَمِيعَ الْمُكَلَّفِينَ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يضل أحدا.

Bunun anlamı daha önce başka bir yerde geçmişti. Bu ayet, daha önce belirtildiği gibi Kaderiyye'ye bir reddiyedir; ayrıca Allah Teâlâ'nın mükelleflerin hepsine hidayet verdiğini ve hiç kimseyi saptırmasının caiz olmadığını iddia eden kimseye de bir reddiyedir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٧٩]

[A'râf Suresi (7): Ayet 179]

وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩)

{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩) } “Andolsun biz cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır, onlarla kavramazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da şaşkındırlar. İşte asıl gafiller onlardır.”

أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُ خَلَقَ لِلنَّارِ أَهْلًا بِعَدْلِهِ. ثُمَّ وَصَفَهُمْ فَقَالَ:" لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها" بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا يَفْقَهُ، لِأَنَّهُمْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِهَا، وَلَا يَعْقِلُونَ ثَوَابًا وَلَا يَخَافُونَ عقابا. (أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ) بها الهدى. (وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها) الْمَوَاعِظَ. وَلَيْسَ الْغَرَضُ نَفْيَ الْإِدْرَاكَاتِ عَنْ حَوَاسِّهِمْ جُمْلَةً. كَمَا بَيَّنَاهُ فِي (الْبَقَرَةِ). (أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ) لِأَنَّهُمْ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى ثَوَابٍ، فَهُمْ كَالْأَنْعَامِ، أَيْ هِمَّتُهُمُ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ، وَهُمْ أَضَلُّ لِأَنَّ الْأَنْعَامَ تبصر منافعها

Allah Teâlâ, adaleti gereğince cehennem için birtakım kimseler yarattığını haber vermiştir. Sonra onları nitelendirerek şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır, onlarla kavramazlar”; yani anlamayan kimse konumundadırlar; zira onlardan faydalanmazlar, ne bir sevabı aklederler ne de bir azaptan korkarlar. { أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ } [Gözleri vardır, görmezler] onlarla hidayeti [görmezler]. { وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها } [Kulakları vardır, onlarla işitmezler] öğütleri [işitmezler]. Buradaki maksat, onların duyularından algılamaları bütünüyle nefyetmek (yok saymak) değildir; nitekim bunu el-Bakara [Suresi'nde] açıklamıştık. { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapkındırlar”; çünkü onlar bir mükâfata erişecek yola girmezler. Dolayısıyla onlar hayvanlar gibidir, yani gayeleri sadece yiyip içmektir. Hatta daha da sapkındırlar; çünkü hayvanlar kendi faydalarını

وَمَضَارَّهَا وَتَتْبَعُ مَالِكَهَا، وَهُمْ بِخِلَافِ ذَلِكَ. وَقَالَ عَطَاءٌ: الْأَنْعَامُ تَعْرِفُ اللَّهَ، وَالْكَافِرُ لَا يَعْرِفُهُ. وَقِيلَ: الْأَنْعَامُ مُطِيعَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَالْكَافِرُ غَيْرُ مُطِيعٍ. (أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ) أَيْ تَرَكُوا التَّدَبُّرَ وأعرضوا عن الجنة والنار.

ve zararlarını görür, sahiplerine uyarlar; bunlar ise öyle değildir. Atâ şöyle demiştir: “Hayvanlar Allah'ı tanır, kâfir ise O'nu tanımaz.” Bir görüşe göre: “Hayvanlar Allah Teâlâ'ya itaatkârdır, kâfir ise itaatkâr değildir.” { أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte asıl gafiller onlardır”; yani düşünmeyi terk etmiş, cennet ve cehennemden yüz çevirmişlerdir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨٠]

[A'râf Suresi (7): Ayet 180]

وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)

{ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin. O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir.”

قوله تعالى: (وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها) ١٨٠ فيه ست مسائل: الأولى- قوله تعالى: (وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها) ١٨٠ أَمْرٌ بِإِخْلَاصِ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ، وَمُجَانَبَةِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُلْحِدِينَ. قَالَ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، كَانَ يَقُولُ فِي صلاته: يا رحمان يَا رَحِيمُ. فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ مُشْرِكِي مَكَّةَ: أَلَيْسَ يَزْعُمُ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ رَبًّا وَاحِدًا، فَمَا بَالُ هَذَا يَدْعُو رَبَّيْنِ اثْنَيْنِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷾:" وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها ١٨٠". الثَّانِيَةُ- جَاءَ فِي كِتَابِ التِّرْمِذِيِّ وَسُنَنِ ابْنَ مَاجَهْ وَغَيْرِهِمَا حَدِيثٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نَصَ فِيهِ (إِنَّ لِلَّهِ) تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا، فِي أَحَدِهِمَا مَا لَيْسَ فِي الْآخَرِ. وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ فِي (الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى). قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ- وَذَكَرَ حَدِيثَ التِّرْمِذِيِّ- وَذَلِكَ الْحَدِيثُ لَيْسَ بِالْمُتَوَاتِرِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ قَالَ فِيهِ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ صَفْوَانَ بْنِ صَالِحٍ، وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ. وَإِنَّمَا الْمُتَوَاتِرُ مِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ:" إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا مِائَةً إِلَّا وَاحِدًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ". وَمَعْنَى" أَحْصاها" عَدَّهَا وَحَفِظَهَا. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا مِمَّا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِنَا. وَذَكَرْنَا هُنَاكَ تَصْحِيحَ حَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ، وَذَكَرْنَا مِنَ الْأَسْمَاءِ مَا اجْتُمِعَ عَلَيْهِ وَمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِمَّا وَقَفْنَا عَلَيْهِ فِي كُتُبِ أَئِمَّتِنَا مَا يُنَيِّفُ عَلَى مِائَتَيِ اسْمٍ. وَذَكَرْنَا قَبْلَ تَعْيِينِهَا فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ اثْنَيْنِ وَثَلَاثِينَ فَصْلًا فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْكَامِهَا، فَمَنْ أَرَادَهُ وَقَفَ عَلَيْهِ هُنَاكَ وَفِي غَيْرِهِ مِنَ الْكُتُبِ الْمَوْضُوعَةِ فِي هَذَا الْبَابِ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ (للصواب)، لا رب سواه.

Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin” buyruğunda altı mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin” buyruğu; ibadeti Allah'a halis kılmaya, müşriklerden ve mülhidlerden (haktan sapanlardan) uzak durmaya yönelik bir emirdir. Mukâtil ve diğer müfessirler şöyle demiştir: Bu ayet, Müslümanlardan bir adam hakkında indi. O, namazında: “Yâ Rahmân, yâ Rahîm” diyordu. Bunun üzerine Mekke müşriklerinden biri: “Muhammed ve arkadaşları tek bir ilaha kulluk ettiklerini iddia etmiyorlar mıydı? O halde bu adam ne diye iki ilaha dua ediyor?” dedi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin” ayetini indirdi. İkinci Mesele- Tirmizî'nin eserinde, İbn Mâce'nin *Sünen*'inde ve diğer kaynaklarda Ebû Hüreyre'den rivayet edilen bir hadiste, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın doksan dokuz ismi olduğunu açıkça belirtmiştir; ancak bu iki kaynağın birinde bulunan [bazı isimler] diğerinde yer almamaktadır. Biz bu hususu *el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ* adlı eserimizde açıkladık. İbn Atiyye —Tirmizî'nin rivayetini zikrederek— şöyle demiştir: “Bu hadis mütevâtir değildir; nitekim Ebû Îsâ [et-Tirmizî] de onun hakkında: 'Bu, garîb bir hadistir; onu sadece Safvân b. Sâlih'in rivayetiyle bilmekteyiz. O da hadis ehline göre sika (güvenilir) bir râvidir' demiştir. Bu rivayetten mütevâtir olan kısım ise yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا مِائَةً إِلَّا وَاحِدًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ } «Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz —yüzden bir eksik— ismi vardır. Kim onları sayıp ezberlerse (ihsâ ederse) cennete girer.» buyruğudur.” 'Onları ihsâ etti' (أَحْصاها) ifadesinin anlamı; onları saydı ve ezberledi demektir. Kitabımızda açıkladığımız üzere bunun dışında başka anlamlar da söylenmiştir. Orada Tirmizî'nin hadisinin tashihini zikrettik; ayrıca imamlarımızın eserlerinde tespit ettiğimiz, üzerinde icmâ edilen ve ihtilaf edilen isimlerden iki yüzü aşkın ismi kaydettik. Bu isimleri tek tek belirlemeden önce de kitabın mukaddimesinde isimlerin hükümleriyle ilgili otuz iki fasıl zikrettik. Dolayısıyla bu konuyu etraflıca öğrenmek isteyen kimse oraya ve bu babda telif edilmiş diğer eserlere müracaat edebilir. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır; O'ndan başka hiçbir Rab yoktur.

الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي الِاسْمِ وَالْمُسَمَّى، وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا لِلْعُلَمَاءِ مِنْ ذَلِكَ فِي" الْكِتَابِ الْأَسْنَى". قَالَ ابْنُ الْحَصَّارِ: وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ وُقُوعُ الِاسْمِ عَلَى الْمُسَمَّى وَوُقُوعُهُ عَلَى التَّسْمِيَةِ. فَقَوْلُهُ:" وَلِلَّهِ" وَقَعَ عَلَى الْمُسَمَّى، وَقَوْلُهُ:" الْأَسْماءُ" وَهُوَ جَمْعُ اسْمٍ وَاقِعٌ عَلَى التَّسْمِيَاتِ. يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا قُلْنَاهُ قَوْلُهُ:" فَادْعُوهُ بِها ١٨٠"، وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ:" فَادْعُوهُ ١٨٠" تَعُودُ عَلَى الْمُسَمَّى ﷾، فَهُوَ الْمَدْعُوُّ. وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ" بِها" تَعُودُ عَلَى الْأَسْمَاءِ، وهي التسميات التي يدعى بلا بِغَيْرِهَا. هَذَا الَّذِي يَقْتَضِيهِ لِسَانُ الْعَرَبِ. وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ:" لِي خَمْسَةُ أَسْمَاءٍ أَنَا مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ" الحديث. وقد تقدم في البقرة شي مِنْ هَذَا. وَالَّذِي يَذْهَبُ إِلَيْهِ أَهْلُ الْحَقِّ أَنَّ الِاسْمَ هُوَ الْمُسَمَّى، أَوْ صِفَةٌ لَهُ تَتَعَلَّقُ بِهِ، وَأَنَّهُ غَيْرُ التَّسْمِيَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ عِنْدَ كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى ١٨٠": فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ. قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: فِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الِاسْمَ الْمُسَمَّى، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ غَيْرَهُ لَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْأَسْمَاءُ لِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِي: قَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ بِهِ التَّسْمِيَاتُ، لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَاحِدٌ وَالْأَسْمَاءُ جَمْعٌ. قُلْتُ- ذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِيرِهِ أَنَّ الْأَسْمَاءَ فِي الْآيَةِ بِمَعْنَى التَّسْمِيَاتِ إِجْمَاعًا مِنَ الْمُتَأَوِّلِينَ لَا يَجُوزُ غَيْرُهُ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ فِي كِتَابِ التَّمْهِيدِ: وَتَأْوِيلُ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" لِلَّهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ اسْمًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ" أَيْ أَنَّ لَهُ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ تَسْمِيَةً بِلَا خِلَافٍ، وَهِيَ عِبَارَاتٌ عَنْ كَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَوْصَافٍ شَتَّى، مِنْهَا مَا يَسْتَحِقُّهُ لِنَفْسِهِ وَمِنْهَا مَا يَسْتَحِقُّهُ لِصِفَةٍ تَتَعَلَّقُ بِهِ، وَأَسْمَاؤُهُ الْعَائِدَةُ إِلَى نَفْسِهِ هِيَ هُوَ، وَمَا تَعَلَّقَ بِصِفَةٍ لَهُ فَهِيَ أَسْمَاءٌ لَهُ. وَمِنْهَا صِفَاتٌ لِذَاتِهِ. وَمِنْهَا صِفَاتُ أَفْعَالٍ. وَهَذَا هُوَ تَأْوِيلُ قوله تعالى:" وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها ١٨٠" أَيِ التَّسْمِيَاتُ الْحُسْنَى. الثَّالِثُ- قَالَ آخَرُونَ مِنْهُمْ: وَلِلَّهِ الصِّفَاتُ. الرَّابِعَةُ- سَمَّى اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَسْمَاءَهُ بِالْحُسْنَى لِأَنَّهَا حَسَنَةٌ فِي الْأَسْمَاعِ وَالْقُلُوبِ، فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى تَوْحِيدِهِ وَكَرَمِهِ وَجُودِهِ وَرَحْمَتِهِ وَإِفْضَالِهِ. وَالْحُسْنَى مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ

Üçüncü Mesele- İlim adamları bu babda isim ve müsemmâ (isimlendirilen zat) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda ilim adamlarının zikrettiklerini *el-Kitâbü'l-Esnâ* adlı eserimizde belirtmiştik. İbnü'l-Hassâr şöyle demiştir: "Bu ayette isim hem müsemmâya hem de tesmiyeye (isimlendirmeye) ıtlak olunmuştur (kullanılmıştır). Yüce Allah'ın { وَلِلَّهِ } “Allah'ındır” buyruğu müsemmâya; 'isim' kelimesinin çoğulu olan { الْأَسْماءُ } “isimler” buyruğu ise tesmiyelere (isimlendirmelere) hamledilmiştir. Söylediğimizin doğruluğuna { فَادْعُوهُ بِها } “O'na o güzel isimlerle dua edin” buyruğu delalet etmektedir. Zira { فَادْعُوهُ } “O'na dua edin” lafzındaki 'hû' zamiri aziz ve celil olan müsemmâya dönmektedir, dolayısıyla kendisine dua edilen O'dur. { بِها } “onlarla” lafzındaki 'hâ' zamiri ise isimlere dönmektedir ki bunlar, kendisiyle dua edilen tesmiyelerdir (isimlendirmelerdir); başka bir şey değildir. Arap dilinin gerektirdiği [anlam] budur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لِي خَمْسَةُ أَسْمَاءٍ أَنَا مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ... » «Benim beş ismim vardır: Ben Muhammed'im, Ahmed'im...» hadisi de böyledir." Bakara Sûresi'nde bu konudan bir miktar geçmişti. Hak ehlinin benimsediği görüşe göre ise isim, müsemmânın bizzat kendisidir yahut O'na taalluk eden bir sıfatıdır ve tesmiyeden (isimlendirmeden) başkadır. İbnü'l-Arabî, Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır” buyruğunu açıklarken şöyle demiştir: "Bunda üç görüş vardır: İlim adamlarımızdan bazıları: 'Bunda, ismin müsemmâ olduğuna dair delil vardır; zira şayet ondan başkası olsaydı, isimlerin Allah Teâlâ'dan başkasına ait olması gerekirdi' demiştir. İkincisi: Diğerleri ise şöyle demiştir: 'Bundan murat tesmiyelerdir (isimlendirmelerdir); çünkü O Sübhânehu tektir, esmâ (isimler) ise çoğuldur.'" Ben (Kurtubî) derim ki: İbn Atiyye tefsirinde, ayette geçen esmâ (isimler) lafzının, müteevvillerin icmâı ile tesmiyeler (isimlendirmeler) anlamına geldiğini ve bundan başkasının caiz olmadığını zikretmiştir. Kādî Ebû Bekir *et-Temhîd* adlı kitabında şöyle demiştir: "Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لِلَّهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ اسْمًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ » «Allah'ın doksan dokuz ismi vardır; kim onları sayarsa (ezberleyip gereğince amel ederse) cennete girer» hadisinin tevili; ihtilafsız olarak O'nun doksan dokuz tesmiyesi (isimlendirmesi) olduğu anlamındadır. Bunlar, Allah Teâlâ'nın muhtelif vasıflar üzere bulunuşunun ifadeleridir; onlardan bir kısmı O'nun bizzat zatı sebebiyle hak ettiği, bir kısmı da O'na taalluk eden bir sıfat sebebiyle hak ettiği vasıflardır. O'nun zatına dönen isimleri bizzat O'dur; O'nun bir sıfatına taalluk edenler ise O'nun isimleridir. Bunlardan bazıları zâtî sıfatlar, bazıları da fiilî sıfatlardır. Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } buyruğunun tevili de budur; yani 'en güzel tesmiyeler (isimlendirmeler)' demektir." Üçüncüsü: Onlardan diğer bazıları ise "En güzel sıfatlar Allah'ındır" demişlerdir. Dördüncü Mesele- Allah Sübhânehu isimlerini "en güzel" (el-hüsnâ) olarak nitelemiştir; çünkü onlar kulaklarda ve kalplerde güzeldir, zira O'nun birliğine, cömertliğine, lütfuna, rahmetine ve ihsanına delalet eder. *el-Hüsnâ* kendisiyle niteleme yapılmış bir mastardır. [Şöyle] takdir edilmesi de mümkündür:

" الْحُسْنى " فُعْلَى، مُؤَنَّثُ الْأَحْسَنِ، كَالْكُبْرَى تَأْنِيثُ الْأَكْبَرِ، وَالْجَمْعُ الْكُبَرُ وَالْحُسَنُ. وَعَلَى الْأَوَّلِ أُفْرِدَ كَمَا أُفْرِدَ وَصْفُ مَا لَا يَعْقِلُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" مَآرِبُ أُخْرى ٢٠: ١٨" وَ" يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ ١٠". الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَادْعُوهُ بِها) ١٨٠ أَيِ اطْلُبُوا مِنْهُ بِأَسْمَائِهِ، فَيُطْلَبُ بِكُلِّ اسْمٍ مَا يَلِيقُ بِهِ، تَقُولُ يَا رَحِيمُ ارْحَمْنِي، يَا حَكِيمُ احْكُمْ لِي، يَا رَازِقُ ارْزُقْنِي، يَا هادي اهْدِنِي، يَا فَتَّاحُ افْتَحْ لِي، يَا تَوَّابُ تُبْ عَلَيَّ، هَكَذَا. فَإِنْ دَعَوْتَ بِاسْمٍ عَامٍّ قُلْتُ: يَا مَالِكُ ارْحَمْنِي، يَا عَزِيزُ احْكُمْ لِي، يَا لَطِيفُ ارْزُقْنِي. وَإِنْ دَعَوْتَ بِالْأَعَمِّ الْأَعْظَمِ فَقُلْتَ: يَا أَللَّهُ، فَهُوَ مُتَضَمِّنٌ لِكُلِّ اسْمٍ. وَلَا تَقُولُ: يَا رَزَّاقُ اهْدِنِي، إِلَّا أَنْ تُرِيدَ يَا رَزَّاقُ ارْزُقْنِي الْخَيْرَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَكَذَا، رَتِّبْ دُعَاءَكَ تَكُنْ مِنَ الْمُخْلِصِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ " شَرَائِطُ الدُّعَاءِ وفى هذه السورة أيضا. الحمد لِلَّهِ. السَّادِسَةُ- أَدْخَلَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ عِدَّةً مِنَ الْأَسْمَاءِ فِي أَسْمَائِهِ سُبْحَانَهُ، مِثْلَ مُتِمُّ نُورِهِ، وَخَيْرُ الْوَارِثِينَ، وَخَيْرُ الْمَاكِرِينَ، وَرَابِعُ ثَلَاثَةٍ، وَسَادِسُ خَمْسَةٍ، وَالطَّيِّبُ، وَالْمُعَلِّمُ، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ الْحَصَّارِ: وَاقْتَدَى فِي ذَلِكَ بِابْنِ بَرْجَانَ، إِذْ ذَكَرَ فِي الْأَسْمَاءِ" النَّظِيفَ" وَغَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا لَمْ يَرِدْ فِي كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ. قُلْتُ: أَمَّا مَا ذُكِرَ مِنْ قَوْلِهِ:" مِمَّا لَمْ يَرِدْ فِي كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ" فَقَدْ جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ" الطَّيِّبُ". وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ" النَّظِيفَ". وَخَرَّجَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ (رَبِّ أَعِنِّي وَلَا تُعِنْ عَلَيَّ وَانْصُرْنِي وَلَا تَنْصُرْ عَلَيَّ وَامْكُرْ لِي وَلَا تَمْكُرْ عَلَيَّ" الْحَدِيثَ. وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. فَعَلَى هَذَا جَائِزٌ أَنْ يُقَالَ: يَا خَيْرَ الْمَاكِرِينَ امْكُرْ لِي وَلَا تَمْكُرْ عَلَيَّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ ذَكَرْنَا" الطَّيِّبَ، وَالنَّظِيفَ" في كتابنا وغيره مما جاء

"el-Hüsnâ" (الْحُسْنَى), *el-ahsen*in müennesi (dişili) olan *fu'lâ* veznindedir; tıpkı *el-ekber*in müennesinin *el-kübrâ* olması gibi. Çoğulu ise *el-küber* ve *el-husen* şeklinde gelir. Birinci görüşe göre, akıl sahibi olmayan çoğulların sıfatının tekil getirilmesi gibi tekil getirilmiştir; nitekim Yüce Allah: { مَآرِبُ أُخْرى } “Başka ihtiyaçlar[ım da var]” ve { يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } “Ey dağlar! Onunla beraber tesbih edin” buyurmuştur. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَادْعُوهُ بِها } “O'na o güzel isimlerle dua edin” buyruğu; yani O'ndan isimleriyle talepte bulunun demektir. Dolayısıyla her isimle ona uygun olan şey talep edilir. Şöyle ki: “Yâ Rahîm! Bana merhamet et”, “Yâ Hakîm! Benim için hükmet”, “Yâ Râzık! Beni rızıklandır”, “Yâ Hâdî! Bana hidayet ver”, “Yâ Fettâh! Bana [hayır kapılarını] aç”, “Yâ Tevvâb! Tövbemi kabul et” dersin. Eğer genel kapsamlı bir isimle dua edersen: “Yâ Mâlik! Bana merhamet et”, “Yâ Azîz! Benim için hükmet”, “Yâ Latîf! Beni rızıklandır” dersin. En kapsamlı ve en yüce isimle dua edip “Yâ Allah!” dersen, bu isim bütün isimleri içermektedir. Ancak “Yâ Razzâk! Bana hidayet ver” demezsin; meğerki “Yâ Razzâk! Bana hayır ihsan eyle” manasını kastetmiş olasın. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Duayı bu şekilde tertip et ki ihlaslı kimselerden olasın.” Duanın şartları daha önce Bakara Sûresi'nde ve bu sûrede de geçmişti. Allah'a hamdolsun. Altıncı Mesele- Kadı Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, Yüce Allah'ın isimleri arasına; "mütimmü nûrihî" (nurunu tamamlayan), "hayrü'l-vârisîn" (varislerin en hayırlısı), "hayrü'l-mâkirîn" (tuzak kuranlara en güzel karşılık veren), "râbiu selâse" (üç kişinin dördüncüsü), "sâdisu hamse" (beş kişinin altıncısı), "et-Tayyib" (tertemiz/kusursuz), "el-Muallim" (öğreten) ve benzeri birçok ismi dahil etmiştir. İbnü'l-Hassâr şöyle der: “O, bu hususta İbn Berracân'a uymuştur; zira o da isimler arasında Kitap ve Sünnet'te yer almayan "en-Nazîf" (temiz) ve benzeri isimleri zikretmiştir.” Ben de derim ki: İbnü'l-Hassâr'ın “Kitap ve Sünnet'te yer almayan” sözüne gelince; *Sahîh-i Müslim*’de "et-Tayyib" ismi geçmektedir. Tirmizî de "en-Nazîf" ismini rivayet etmiştir. Yine Tirmizî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem duasında şöyle derdi: « رَبِّ أَعِنِّي وَلَا تُعِنْ عَلَيَّ وَانْصُرْنِي وَلَا تَنْصُرْ عَلَيَّ وَامْكُرْ لِي وَلَا تَمْكُرْ عَلَيَّ » «Rabbim! Bana yardım et, aleyhime yardım etme; bana zafer ver, aleyhime zafer verme; benim lehime tedbir kur, aleyhime tuzak kurdurma...» hadisi zikretmiş ve hakkında: “Hasen-sahih bir hadistir” demiştir. Buna göre: “Ey tuzak kuranlara en güzel karşılık veren! Lehime tedbir eyle, aleyhime tuzak kurdurma!” denilmesi caizdir. En doğrusunu Allah bilir. Biz "et-Tayyib" ve "en-Nazîf" isimlerini ve rivayetlerde geçen diğer hususları kitabımızda zikrettik...

ذِكْرُهُ فِي الْأَخْبَارِ، وَعَنِ السَّلَفِ الْأَخْيَارِ، وَمَا يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى بِهِ وَيُدْعَى، وَمَا يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى بِهِ وَلَا يُدْعَى، وَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى بِهِ وَلَا يُدْعَى. حَسَبَ مَا ذَكَرَهُ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ. وَهُنَاكَ يَتَبَيَّنُ لَكَ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ) ١٨٠ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يُلْحِدُونَ ١٨٠" الْإِلْحَادُ: الْمَيْلُ وَتَرْكُ الْقَصْدِ، يُقَالُ: أَلْحَدَ الرَّجُلُ فِي الدِّينِ. وَأَلْحَدَ إِذَا مَالَ. وَمِنْهُ اللَّحْدُ فِي الْقَبْرِ، لِأَنَّهُ فِي ناحيته. وقرى" يَلْحَدُونَ" لُغَتَانِ وَالْإِلْحَادُ يَكُونُ بِثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: بِالتَّغْيِيرِ فِيهَا كَمَا فَعَلَهُ الْمُشْرِكُونَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ عَدَلُوا بِهَا عَمَّا هِيَ عَلَيْهِ فَسَمَّوْا بِهَا أَوْثَانَهُمْ، فَاشْتَقُّوا اللَّاتَ مِنَ اللَّهِ، وَالْعُزَّى مِنَ الْعَزِيزِ، وَمَنَاةَ مِنَ الْمَنَّانِ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ. الثَّانِي- بِالزِّيَادَةِ فِيهَا. الثَّالِثُ- بِالنُّقْصَانِ مِنْهَا، كَمَا يَفْعَلُهُ الْجُهَّالُ الَّذِينَ يَخْتَرِعُونَ أَدْعِيَةً يُسَمُّونَ فِيهَا اللَّهَ تَعَالَى بِغَيْرِ أَسْمَائِهِ، وَيَذْكُرُونَ بِغَيْرِ مَا يُذْكَرُ مِنْ أَفْعَالِهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" فَحَذَارِ مِنْهَا، وَلَا يَدْعُوَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ وَالْكُتُبِ الْخَمْسَةِ، وَهِيَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ. فَهَذِهِ الْكُتُبُ الَّتِي يَدُورُ الْإِسْلَامُ عَلَيْهَا، وَقَدْ دَخَلَ فِيهَا مَا فِي الْمُوَطَّأِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ التَّصَانِيفِ، وَذَرُوا مَا سِوَاهَا، وَلَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ أَخْتَارُ دُعَاءَ كَذَا وَكَذَا، فَإِنَّ اللَّهَ قَدِ اخْتَارَ لَهُ وَأَرْسَلَ بِذَلِكَ إِلَى الْخَلْقِ رَسُولَهُ ﷺ. الثَّانِيَةُ- مَعْنَى الزِّيَادَةِ فِي الْأَسْمَاءِ التَّشْبِيهُ، وَالنُّقْصَانُ التَّعْطِيلُ. فَإِنَّ الْمُشَبِّهَةَ وَصَفُوهُ بِمَا لَمْ يَأْذَنْ فِيهِ، وَالْمُعَطِّلَةَ سَلَبُوهُ مَا اتَّصَفَ بِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ أَهْلُ الْحَقِّ: إِنَّ دِينَنَا طَرِيقٌ بَيْنَ طَرِيقَيْنِ، لَا بِتَشْبِيهٍ وَلَا بتعطيل. وسيل الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْبُوشَنْجِيُّ عَنِ التَّوْحِيدِ فَقَالَ: إِثْبَاتُ ذَاتٍ غَيْرِ مُشَبَّهَةٍ بِالذَّوَاتِ، وَلَا مُعَطَّلَةٍ مِنَ الصِّفَاتِ. وَقَدْ قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ ١٨٠" مَعْنَاهُ اتْرُكُوهُمْ وَلَا تُحَاجُّوهُمْ وَلَا تَعْرِضُوا لَهُمْ. فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا مَنْسُوخَةٌ بِالْقِتَالِ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الْوَعِيدُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ

ayrıca Şeyh Ebû'l-Hasan el-Eş'arî'nin zikrettiği doğrultuda O'nun hakkında isim olarak kullanılması ve dua edilmesi caiz olanları, isim olarak kullanılması caiz olup dua edilmesi caiz olmayanları ve hem isim olarak kullanılması hem de dua edilmesi caiz olmayanları kitabımızda zikrettik. Allah Teâlâ dilerse bu durum orada sana açıklığa kavuşacaktır. Yüce Allah'ın: { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir” buyruğunda iki mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: “Eğriliğe sapanlar” buyruğundaki *ilhâd* (الْإِلْحَاد); meyletmek ve doğru istikameti terk etmektir. Bir kimse dinde saptığında *elhede'r-raculu fi'd-dîn* (أَلْحَدَ الرَّجُلُ فِي الدِّينِ), haktan saptığında da *elhede* (أَلْحَدَ) denilir. Kabrin lahdine de kenar tarafında olduğu için bu isim verilmiştir. [Bu kelime] *yelhadûne* (يَلْحَدُونَ) şeklinde de okunmuştur ki bunlar iki ayrı lehçedir. İlhâd üç şekilde olur: Birincisi: Müşriklerin yaptığı gibi isimleri tahrif etmek suretiyle olur; şöyle ki onlar bu isimleri ait oldukları asıl manadan saptırarak putlarına isim yaptılar; Allah isminden Lât'ı, Azîz isminden Uzzâ'yı, Mennân isminden de Menât'ı türettiler. Bunu İbn Abbas ve Katâde söylemiştir. İkincisi: Bu isimlere fazlalık katmakla olur. Üçüncüsü: Cahillerin kendi kafalarından uydurdukları dualarda Allah Teâlâ'yı O'nun isimlerinden olmayan şeylerle isimlendirmeleri, O'nun fiilleri olarak anılmayan şeylerle anmaları ve O'na layık olmayan diğer şeyleri söylemeleri gibi O'nun isimlerinden eksiltme yapmakla olur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bundan sakınınız! Hiçbiriniz Allah'ın Kitabı'nda ve beş hadis kitabında —ki bunlar Buhârî, Müslim, Tirmizî, Ebû Dâvûd ve Nesâî'dir— yer alanların dışındakilerle dua etmesin. Zira İslam'ın etrafında döndüğü kitaplar bunlardır; telifatın aslı olan el-Muvatta'daki rivayetler de bunların içine girmiştir. Bunların dışındakileri bırakın; sakın hiçbiriniz ‘Ben falan falan duayı seçiyorum’ demesin; çünkü Allah onun için seçmiş ve bununla yaratılmışlara Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i göndermiştir.” İkinci Mesele- İsimlerde fazlalık yapmanın anlamı teşbih (benzetme), eksiltme yapmanın anlamı ise ta'tîldir (sıfatları inkâr). Zira Müşebbihe O'nu izin vermediği şeylerle nitelemiş, Muattıla ise O'nun muttasıf olduğu nitelikleri nefyetmiştir. İşte bu yüzden hak ehli: “Bizim dinimiz iki yol arasında bir yoldur; ne teşbih vardır ne de ta'tîl” demiştir. Şeyh Ebû'l-Hasan el-Bûşencî'ye tevhid hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: “Zatlara benzemeyen ve sıfatlardan da soyutlanmamış bir Zât'ı ispat etmektir.” Yüce Allah'ın: “Eğriliğe sapanları bırakın” buyruğu hakkında; “Onları kendi hallerine bırakın, onlarla tartışmayın ve onlara ilişmeyin” anlamına geldiği söylenmiştir. İbn Zeyd'in belirttiğine göre bu takdirde ayet savaş emri ile neshedilmiştir. Bir görüşe göre de ayet, Yüce Allah'ın: “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak”

وَحِيداً

«١»

»

»

" وَقَوْلُهُ:" ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا ". وَهُوَ الظَّاهِرُ من الآية، لقول تَعَالَى: سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ ١٨٠. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ve “Bırak onları, yesinler, yararlansınlar...” buyruklarında olduğu gibi bir tehdittir. Ayetin lafzından zahir olan da budur; nitekim Yüce Allah: “Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir” buyurmaktadır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨١]

[A'râf Suresi (7): Ayet 181]

وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)

{ وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) } “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hakka iletirler ve onunla adalet yaparlar.”

فِي الْخَبَرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (هُمْ هَذِهِ الْأُمَّةُ). وَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ: (هَذِهِ لَكُمْ وَقَدْ أَعْطَى اللَّهُ قَوْمَ مُوسَى مِثْلَهَا) وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ:" إِنَّ مِنْ أُمَّتِي قَوْمًا عَلَى الْحَقِّ حَتَّى يَنْزِلَ عيسى ابن مَرْيَمَ". فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ ﷿ لَا يُخَلِّي الدُّنْيَا فِي وَقْتٍ مِنَ الأوقات من داع يدعو إلى الحق.

Rivayette geldiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Onlar işte bu ümmettir” buyurmuştur. Yine onun şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Bu [müjde] sizindir; Allah Musa'nın kavmine de bunun bir benzerini vermişti.” Ardından bu ayeti okudu ve: “Meryem oğlu İsa ininceye kadar ümmetimden hak üzere olan bir topluluk mutlaka bulunacaktır” buyurdu. Ayet, Allah (azze ve celle)'nin dünyayı hiçbir zaman hakka davet eden bir davetçiden yoksun bırakmayacağına delalet etmektedir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨٢]

[A'râf Suresi (7): Ayet 182]

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢)

{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢) } “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, bilemeyecekleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız.”

أَخْبَرَ تَعَالَى عَمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أَنَّهُ سَيَسْتَدْرِجُهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ أَهْلُ مَكَّةَ. وَالِاسْتِدْرَاجُ هُوَ الْأَخْذُ بِالتَّدْرِيجِ، مَنْزِلَةً بَعْدَ مَنْزِلَةٍ. وَالدَّرَجُ: لَفُّ الشَّيْءِ، يُقَالُ: أَدْرَجْتُهُ وَدَرَّجْتُهُ. وَمِنْهُ أُدْرِجَ الْمَيِّتُ فِي أَكْفَانِهِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الدَّرَجَةِ، فَالِاسْتِدْرَاجُ أَنْ يَحُطَّ دَرَجَةً بَعْدَ دَرَجَةٍ إِلَى الْمَقْصُودِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: كُلَّمَا جَدَّدُوا لَنَا مَعْصِيَةً جَدَّدْنَا لَهُمْ نِعْمَةً. وَقِيلَ لِذِي النُّونِ: ما أقصى ما يخدع به العبد؟ قَالَ: بِالْأَلْطَافِ وَالْكَرَامَاتِ، لِذَلِكَ قَالَ ﷾:" سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ" نُسْبِغُ عَلَيْهِمُ النِّعَمَ وَنُنْسِيهِمُ الشُّكْرَ، وَأَنْشَدُوا:

Yüce Allah, ayetlerini yalanlayanları istidrac ile helake sürükleyeceğini haber vermiştir. İbn Abbas: “Onlar Mekke halkıdır” demiştir. İstidrac; mertebe mertebe, derece derece yakalamaktır. *Derec* (الدَّرَجُ), bir şeyi dürmek, sarmak demektir; *edrectühû* (أَدْرَجْتُهُ) ve *derrectühû* (دَرَّجْتُهُ) denir. Ölünün kefenine sarılması da bu köktendir. Bir görüşe göre bu kelime *derece*den gelmektedir; bu durumda istidrac, kastedilen sona doğru derece derece alçaltmak anlamına gelir. Dahhâk şöyle demiştir: “Onlar bizim için her yeni bir günah işlediklerinde, biz de onlar için yeni bir nimet ihsan ederiz.” Zünnûn'a: “Kulun aldatıldığı şeylerin en ileri noktası nedir?” diye sorulunca, o: “Lütuflar ve kerametlerdir” demiştir. İşte bu yüzden Allah (azze ve celle): “Bilemeyecekleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız” buyurmuştur; yani üzerlerine nimetleri bolca yağdırır, onlara şükretmeyi unuttururuz. Şairler şöyle demiştir:

أَحْسَنْتَ ظَنَّكَ بِالْأَيَّامِ إِذْ حَسُنَتْ ... وَلَمْ تَخَفْ سُوءَ مَا يَأْتِي بِهِ الْقَدَرُ

Güzelleştiği vakit günler hakkında iyi zan besledin, Kaderin getireceği kötülükten ise korkmadın.

وَسَالَمَتْكَ اللَّيَالِي فَاغْتَرَرْتَ بِهَا ... وَعِنْدَ صفو الليالي يحدث الكدر

Geceler sana esenlik sundu da onlara aldandın, Oysa gecelerin durulduğu anda bulanıklık meydana gelir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨٣]

[A'râf Suresi (7): Ayet 183]

وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣)

{ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) } “Onlara mühlet veririm. Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأُمْلِي لَهُمْ) أَيْ أُطِيلُ لَهُمُ الْمُدَّةَ وَأُمْهِلُهُمْ وَأُؤَخِّرُ عُقُوبَتَهُمْ. (إِنَّ كَيْدِي) أَيْ مَكْرِي. (مَتِينٌ) أَيْ شَدِيدٌ قَوِيٌّ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْمَتْنِ، وَهُوَ اللحم الغليظ الذي عن جانب

Yüce Allah'ın: { وَأُمْلِي لَهُمْ } “Onlara mühlet veririm” buyruğu; yani onlara süreyi uzatırım, kendilerine mühlet tanır ve cezalarını ertelerim [demektir]. { إِنَّ كَيْدِي } “Şüphesiz benim tuzağım” buyruğu; yani hilem, düzenim [demektir]. { مَتِينٌ } “Pek çetindir” buyruğu; yani şiddetlidir, güçlüdür [demektir]. Bunun aslı *el-metn* (الْمَتْن) kelimesinden gelmektedir ki o da [insanın] yan tarafında bulunan kalın ettir.

الصُّلْبِ. قِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُسْتَهْزِئِينَ مِنْ قُرَيْشٍ قَتَلَهُمُ اللَّهُ فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ بَعْدَ أَنْ أَمْهَلَهُمْ مُدَّةً. نَظِيرُهُ" حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً ". وقد تقدم.

omurganın iki yanındaki sert ettir. Kureyş'in alaycıları hakkında indiği söylenmiştir; Allah onlara bir süre mühlet verdikten sonra bir gecede hepsini helak etmiştir. Bunun benzeri: “Kendilerine verilenlerle sevindikleri bir sırada onları ansızın yakalayıverdik” buyruğudur. Bu husus daha önce geçmişti.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨٤]

[A'râf Suresi (7): Ayet 184]

أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤)

{ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤) } “Hiç düşünmediler mi ki, arkadaşlarında delilikten eser yoktur. O, ancak apaçık bir uyarıcıdır.”

قوله تعالى: (أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا) أَيْ فِيمَا جَاءَهُمْ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَالْوَقْفُ عَلَى" يَتَفَكَّرُوا" حَسَنٌ. ثُمَّ قَالَ:" مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ" رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ:" يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ ". وَقِيلَ: نَزَلَتْ بِسَبَبِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَامَ لَيْلَةً عَلَى الصَّفَا يَدْعُو قُرَيْشًا، فَخْذًا فَخْذًا، فَيَقُولُ:" يَا بَنِي فُلَانٍ". يُحَذِّرُهُمْ بَأْسَ اللَّهِ وَعِقَابَهُ. فَقَالَ قَائِلُهُمْ: إِنَّ صَاحِبَهُمْ هَذَا لَمَجْنُونٌ، بَاتَ يُصَوِّتُ حتى الصباح.

Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا } “Hiç düşünmediler mi” buyruğu, yani Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendilerine getirdiği şeyler üzerinde [düşünmediler mi demektir]. *Yetefekkerû* kelimesi üzerinde durmak güzel bir vakıftır. Sonra gelen: “Arkadaşlarından hiçbir delilik yoktur” buyruğu ise onların: “Ey kendisine zikir indirilen! Sen kesinlikle bir delisin” sözlerine bir reddir. Şöyle de denilmiştir: Ayetin iniş sebebi şudur: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gece Safâ tepesine çıkıp Kureyş'i kabile kabile çağırarak: “Ey falan oğulları!” diye seslenmiş ve onları Allah'ın azabına ve cezasına karşı uyarmıştı. İçlerinden biri: “Şu arkadaşlarında delilik var; sabaha kadar bağırıp durdu” dedi.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨٥]

[A'râf Suresi (7): Ayet 185]

أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)

{ أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥) } “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı şeylere ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَنْظُرُوا) عَجَبٌ مِنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ النَّظَرِ فِي آيَاتِهِ، لِيَعْرِفُوا كَمَالَ قُدْرَتِهِ، حَسَبَ مَا بَيَّنَّاهُ فِي سُورَةِ (الْبَقَرَةِ). وَالْمَلَكُوتُ مِنْ أَبْنِيَةِ الْمُبَالَغَةِ ومعناه الملك العظيم. وقد تقدم. الثَّانِيَةُ- اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ- وَمَا كَانَ مِثْلَهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ١٠: ١٠١" وَقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها ٥٠: ٦" وقوله:

Burada dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا } “[Hiç] bakmadılar mı?” buyruğu, O'nun kudretinin kemâlini bilmeleri için ayetlerine [ibretle] bakmaktan yüz çevirmelerine yönelik bir hayret [ifadesidir]. Nitekim bunu Bakara Suresi'nde açıklamıştık. Melekût (الْمَلَكُوتُ) kelimesi mübalağa kalıplarındandır ve anlamı 'büyük hükümranlık'tır. [Buna dair açıklama] daha önce geçmişti. İkincisi: [Ayetlere ibret nazarıyla bakmanın vacip olduğunu söyleyenler] bu ayeti ve Yüce Allah'ın: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!” buyruğu ile Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها } “Üstlerindeki göğe bakmadılar mı, onu nasıl bina ettik?” buyruğu ve...

" أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ " الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ:" وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ "- مَنْ قَالَ بِوُجُوبِ النَّظَرِ فِي آيَاتِهِ وَالِاعْتِبَارِ بِمَخْلُوقَاتِهِ. قَالُوا: وَقَدْ ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَى مَنْ لَمْ يَنْظُرْ، وَسَلَبَهُمُ الِانْتِفَاعَ بِحَوَاسِّهِمْ فَقَالَ:" لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها" الْآيَةَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَوَّلِ الْوَاجِبَاتِ، هَلْ هُوَ النَّظَرُ وَالِاسْتِدْلَالُ، أَوِ الْإِيمَانُ الَّذِي هُوَ التَّصْدِيقُ الْحَاصِلُ فِي الْقَلْبِ الَّذِي لَيْسَ مِنْ شَرْطِ صِحَّتِهِ الْمَعْرِفَةُ. فَذَهَبَ الْقَاضِي وَغَيْرُهُ إِلَى أَنَّ أَوَّلَ الْوَاجِبَاتِ النَّظَرُ وَالِاسْتِدْلَالُ، لِأَنَّ اللَّهَ ﵎ لَا يُعْلَمُ ضَرُورَةً، وَإِنَّمَا يُعْلَمُ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ بِالْأَدِلَّةِ الَّتِي نَصَبَهَا لِمَعْرِفَتِهِ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْبُخَارِيُّ ﵀ حَيْثُ بَوَّبَ فِي كِتَابِهِ (بَابُ الْعِلْمِ قَبْلَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) ". قَالَ الْقَاضِي: مَنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِاللَّهِ فَهُوَ جَاهِلٌ، وَالْجَاهِلُ بِهِ كَافِرٌ. قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي مُقَدِّمَاتِهِ: وَلَيْسَ هَذَا بِالْبَيِّنِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ يَصِحُّ بِالْيَقِينِ الَّذِي قَدْ يَحْصُلُ لِمَنْ هَدَاهُ اللَّهُ بِالتَّقْلِيدِ، وَبِأَوَّلِ وَهْلَةٍ مِنَ الِاعْتِبَارِ بِمَا أَرْشَدَ اللَّهُ إِلَى الِاعْتِبَارِ بِهِ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ. قَالَ: وَقَدِ اسْتَدَلَّ الْبَاجِيُّ عَلَى مَنْ قَالَ إِنَّ النَّظَرَ وَالِاسْتِدْلَالَ أَوَّلُ الْوَاجِبَاتِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ فِي جَمِيعِ الْأَعْصَارِ عَلَى تَسْمِيَةِ الْعَامَّةِ وَالْمُقَلِّدِ مُؤْمِنِينَ. قَالَ: فَلَوْ كَانَ مَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ صَحِيحًا لَمَا صَحَّ أَنْ يُسَمَّى مُؤْمِنًا إِلَّا مَنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ. قَالَ: وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ لَا يَصِحُّ إِلَّا بَعْدَ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ لَجَازَ لِلْكُفَّارِ إِذَا غَلَبَ عَلَيْهِمُ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَقُولُوا لَهُمْ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ قَتْلُنَا، لِأَنَّ مِنْ دِينِكُمْ أَنَّ الإيمان لا يصح إلا بعد النظر والاستدلال فَأَخِّرُونَا حَتَّى نَنْظُرَ وَنَسْتَدِلَّ. قَالَ: وَهَذَا يُؤَدِّي إِلَى تَرْكِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَأَلَّا يُقْتَلُوا حَتَّى ينظروا يستدلوا. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيُؤْمِنُوا بِي وَبِمَا جِئْتُ بِهِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ". وَتَرْجَمَ ابْنُ الْمُنْذِرِ فِي كِتَابِ الْأَشْرَافِ (ذِكْرُ صِفَةِ كَمَالِ الْإِيمَانِ) أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا قَالَ: أشهد أن

{ أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Bakmıyorlar mı deveye, nasıl yaratılmış?” ayeti ve O'nun { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kendi nefislerinizde de [nice ibretler var], hâlâ görmüyor musunuz?” buyruğu ile Allah'ın ayetlerine nazar etmenin (ibretle bakıp düşünmenin) ve yarattıklarından ibret almanın vacip olduğunu savunanlar delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Yüce Allah nazar etmeyenleri yermiş ve onların duyularından yararlanma kabiliyetini ellerinden alarak şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar...” ayeti. İlim adamları ilk vacibin ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bu [ilk vacip], nazar ve istidlâl (delillere bakıp sonuç çıkarma) midir, yoksa sıhhati için marifet (delile dayalı bilgi) şart olmayan ve kalpte hâsıl olan tasdikten ibaret iman mıdır? Kādî [Ebû Bekir el-Bâkıllânî] ve başkaları ilk vacibin nazar ve istidlâl olduğu görüşüne varmışlardır; çünkü Yüce Allah zorunlu olarak (apriori/apaçık) bilinmez, O ancak nazar ve O'nun bilinmesi için vazettiği delillerle istidlâl etmek suretiyle bilinir. Buhârî de rahimehullâh kitabında: “Yüce Allah'ın: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ } ‘Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur’ buyruğu gereğince, söz ve amelden önce ilim babı” başlığını açarak bu görüşe meyletmiştir. Kādî demiştir ki: “Allah'ı bilmeyen kimse cahildir; O'nu bilmeyen cahil ise kâfirdir.” İbn Rüşd, el-Mukaddimât adlı eserinde şöyle demiştir: “Bu görüş açık ve tutarlı değildir. Çünkü iman; Allah'ın hidayet ettiği kimsede taklit yoluyla ya da Allah'ın pek çok ayette ibret alınmasını öğütlediği hususlara ilk bakışta ibret nazarıyla bakmakla hâsıl olabilen yakîn ile de sahih olur.” [İbn Rüşd] devamla demiştir ki: Bâcî, nazar ve istidlâlin ilk vacip olduğunu söyleyenlere karşı, her asırda bütün Müslümanların avamı ve mukallidi mümin olarak isimlendirmeleri hususundaki icmâını delil getirmiştir. [Bâcî] demiştir ki: “Şayet onların vardığı görüş doğru olsaydı, nazar ve istidlâl yoluyla ilim sahibi olandan başkasına mümin denmesi sahih olmazdı.” Yine şöyle demiştir: “Ayrıca şayet iman ancak nazar ve istidlâlden sonra sahih olsaydı, Müslümanlar kâfirlere üstün geldiklerinde onların Müslümanlara: ‘Bizi öldürmeniz helal değildir; çünkü sizin dininize göre iman ancak nazar ve istidlâlden sonra sahih olur; binaenaleyh nazar ve istidlâlde bulununcaya kadar bize mühlet verin’ deme hakları doğardı.” [Bâcî]: “Bu ise onların küfürleri üzere bırakılmalarına ve nazar edip delil çıkarıncaya kadar öldürülmemelerine yol açar” demiştir. Derim ki: Bu meselede sahih olan görüş budur. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيُؤْمِنُوا بِي وَبِمَا جِئْتُ بِهِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ » «İnsanlarla, ‘Allah’tan başka ilah yoktur’ deyinceye, bana ve getirdiklerime iman edinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu yaptıkları takdirde —İslam'ın hakkı müstesna olmak üzere— canlarını ve mallarını benden korumuş olurlar; hesapları ise Allah’a aittir.» İbnü'l-Münzir de el-İşrâf adlı kitabında “İmanın Kemâl Sıfatının Zikri” başlığı altında şöyle demiştir: Sözü hafızalarda tutulup nakledilen bütün ilim ehli; ergen ve akıl sağlığı yerinde olan bir kâfirin: ‘Şahitlik ederim ki

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَأَنَّ كُلَّ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ حَقٌّ، وَأَبْرَأُ مِنْ كُلِّ دِينٍ يُخَالِفُ دِينَ الْإِسْلَامِ- وَهُوَ بَالِغٌ صَحِيحٌ الْعَقْلِ- أَنَّهُ مُسْلِمٌ. وَإِنْ رَجَعَ بَعْدَ ذَلِكَ وَأَظْهَرَ الْكُفْرَ كَانَ مُرْتَدًّا يَجِبُ عَلَيْهِ مَا يَجِبُ عَلَى الْمُرْتَدِّ. وَقَالَ أَبُو حَفْصٍ الزِّنْجَانِيُّ وَكَانَ شَيْخَنَا الْقَاضِي أَبُو جَعْفَرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السِّمَنَانِيُّ يَقُولُ: أَوَّلُ الْوَاجِبَاتِ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَبِجَمِيعِ مَا جَاءَ بِهِ، ثُمَّ النَّظَرُ وَالِاسْتِدْلَالُ الْمُؤَدِّيَانِ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَتَقَدَّمُ وُجُوبُ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ تَعَالَى عِنْدَهُ عَلَى الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ. قَالَ: وَهَذَا أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ وَأَرْفَقُ بِالْخَلْقِ، لِأَنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْرِفُونَ حَقِيقَةَ الْمَعْرِفَةِ وَالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ. فَلَوْ قُلْنَا: إِنَّ أَوَّلَ الْوَاجِبَاتِ الْمَعْرِفَةُ بِاللَّهِ لَأَدَّى إِلَى تَكْفِيرِ الْجَمِّ الْغَفِيرِ وَالْعَدَدِ الْكَثِيرِ، وَأَلَّا يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا آحَادُ النَّاسِ، وَذَلِكَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الرَّسُولَ ﷺ قَطَعَ بِأَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ أُمَّتُهُ، وَأَنَّ أُمَمَ الْأَنْبِيَاءِ كُلِّهِمْ صَفٌّ وَاحِدٌ وَأُمَّتُهُ ثَمَانُونَ صَفًّا. وَهَذَا بَيِّنٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ- ذَهَبَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ وَالْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ إِلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَعْرِفِ اللَّهَ تَعَالَى بِالطُّرُقِ الَّتِي طَرَقُوهَا وَالْأَبْحَاثِ الَّتِي حَرَّرُوهَا لَمْ يَصِحَّ إِيمَانُهُ وَهُوَ كَافِرٌ، فَيَلْزَمُ عَلَى هَذَا تَكْفِيرُ أَكْثَرِ الْمُسْلِمِينَ، وَأَوَّلُ مَنْ يَبْدَأُ بِتَكْفِيرِهِ آبَاؤُهُ وَأَسْلَافُهُ وَجِيرَانُهُ. وَقَدْ أُورِدَ عَلَى بَعْضِهِمْ هَذَا فَقَالَ: لَا تُشَنِّعُ عَلَيَّ بِكَثْرَةِ أَهْلِ النَّارِ. أَوْ كَمَا قَالَ. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ لَا يَصْدُرُ إِلَّا مِنْ جَاهِلٍ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ، لِأَنَّهُ ضَيَّقَ رَحْمَةَ اللَّهِ الْوَاسِعَةَ عَلَى شِرْذِمَةٍ يَسِيرَةٍ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ، وَاقْتَحَمُوا في تكفير عامة المسلمين. أي هَذَا مِنْ قَوْلِ الْأَعْرَابِيِّ الَّذِي كَشَفَ عَنْ فَرْجِهِ لِيَبُولَ، وَانْتَهَرَهُ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ: اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي وَمُحَمَّدًا وَلَا تَرْحَمْ مَعَنَا أَحَدًا. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لَقَدْ حَجَرْتَ وَاسِعًا". خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمَا مِنَ الْأَئِمَّةِ. أَتُرَى هَذَا الْأَعْرَابِيَّ عَرَفَ اللَّهَ بِالدَّلِيلِ وَالْبُرْهَانِ وَالْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ؟ وَأَنَّ رَحْمَتَهُ وسعت كل شي، وَكَمْ مِنْ مِثْلِهِ مَحْكُومٌ لَهُ بِالْإِيمَانِ. بَلِ اكْتَفَى ﷺ مِنْ كَثِيرٍ مِمَّنْ أَسْلَمَ بِالنُّطْقِ بِالشَّهَادَتَيْنِ، وَحَتَّى إِنَّهُ اكْتَفَى بِالْإِشَارَةِ فِي ذَلِكَ. أَلَا تَرَاهُ لَمَّا قَالَ لِلسَّوْدَاءِ:" أَيْنَ اللَّهُ"؟ قَالَتْ: فِي السَّمَاءِ. قَالَ:" مَنْ أَنَا"؟ قَالَتْ:

Allah'tan başka ilah yoktur ve şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir; Muhammed'in getirdiği her şey haktır ve İslam dinine aykırı olan her dinden beriyim’ dediği takdirde onun Müslüman olduğuna icmâ etmiştir. Şayet bundan sonra döner ve küfrünü açığa vurursa mürted olur ve mürtede gereken hükümler ona da uygulanır. Ebû Hafs ez-Zencanî demiştir ki: Şeyhimiz Kādî Ebû Ca'fer Ahmed b. Muhammed es-Simnânî şöyle derdi: “İlk vacip; Allah'a, Resûlü'ne ve getirdiği her şeye iman etmektir; sonra da Allah Teâlâ'yı tanımaya götüren nazar ve istidlâldir. Dolayısıyla ona göre Allah Teâlâ'ya imanın vücûbiyeti, Allah'ı bilmekten (marifetten) önce gelir.” Devamla şöyle dedi: “Bu görüş doğruya daha yakın ve yaratılmışlara karşı daha merhametlidir; çünkü insanların çoğu marifetin, nazarın ve istidlâlin hakikatini bilmezler. Şayet ‘İlk vacip Allah'ı bilmektir’ deseydik, bu durum büyük bir çoğunluğun ve sayısız insanın tekfir edilmesine ve cennete ancak tek tük insanların girebilmesine yol açardı. Oysa bu uzak bir ihtimaldir; zira Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) cennet ehlinin çoğunluğunun kendi ümmeti olduğunu, bütün peygamberlerin ümmetlerinin tek bir saf, kendi ümmetinin ise seksen saf teşkil edeceğini kesin bir dille bildirmiştir. Bu husus gayet açıktır ve onda hiçbir kapalılık yoktur. Allah'a hamdolsun.” Üçüncü Mesele- Kelâmcılardan mütekaddimîn ve müteahhirîn bazı kimseler; Allah Teâlâ'yı kendi geliştirdikleri yöntemlerle ve incelikle tahlil ettikleri araştırmalarla bilmeyen kimsenin imanının sahih olmayacağını ve onun kâfir olduğunu iddia etmişlerdir. Bu görüşe göre Müslümanların çoğunu tekfir etmek gerekir; kişinin tekfir etmeye başlayacağı ilk kimseler de kendi anne-babaları, geçmişleri ve komşuları olur. Nitekim onlardan birine bu durum itiraz olarak yöneltildiğinde: “Cehennem ehlinin çokluğuyla beni korkutamazsınız” veya buna benzer bir ifade kullanmıştır. Ben derim ki: Bu söz ancak Allah'ın Kitabı'ndan ve Peygamberi'nin sünnetinden habersiz cahil bir kimseden sadır olabilir. Çünkü o, Allah'ın geniş rahmetini kelâmcılardan oluşan küçük bir zümreye hasretmiş ve Müslümanların avamını tekfir etme cüretini göstermiştir. Bu kimsenin tavrı, küçük abdestini bozmak için avret yerini açan ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabı kendisini azarlayınca: “Allah'ım! Bana ve Muhammed'e merhamet et, bizimle beraber başka hiç kimseye merhamet etme!” diyen bedevînin sözüne ne kadar da benzemektedir. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Geniş olan şeyi daralttın” buyurmuştur. Bunu Buhârî, Tirmizî ve diğer hadis imamları rivayet etmiştir. Acaba bu bedevî Allah'ı delil ile, bürhan ile, hüccet ve beyan ile mi bildi? Ve O'nun rahmetinin her şeyi kuşattığını [bu yolla mı kavradı]? Oysa onun gibi nice kimselerin imanına hükmedilmiştir. Hatta Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müslüman olan pek çok kimseden sadece kelime-i şehâdeti telaffuz etmesini yeterli görmüş, hatta bu hususta işareti dahi yeterli kabul etmiştir. Görmez misin, siyahi cariyeye: “Allah nerede?” diye sorduğunda o: “Göktedir” dedi. “Ben kimim?” diye sorunca kadın:

أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ. قَالَ:" أَعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ". وَلَمْ يَكُنْ هُنَاكَ نَظَرٌ وَلَا اسْتِدْلَالٌ، بَلْ حَكَمَ بِإِيمَانِهِمْ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ، وَإِنْ كَانَ هُنَاكَ عَنِ النَّظَرِ وَالْمَعْرِفَةِ غَفْلَةٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- وَلَا يَكُونُ النَّظَرُ أَيْضًا وَالِاعْتِبَارُ فِي الْوُجُوهِ الْحِسَانِ مِنَ الْمُرْدِ وَالنِّسْوَانِ. قَالَ أَبُو الْفَرْجِ الْجَوْزِيُّ: قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ طَاهِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّبَرِيُّ بَلَغَنِي عَنْ هَذِهِ الطَّائِفَةِ الَّتِي تَسْمَعُ السَّمَاعَ أَنَّهَا تُضِيفُ إِلَيْهِ النَّظَرَ إِلَى وَجْهِ الْأَمْرَدِ، وَرُبَّمَا زَيَّنَتْهُ بِالْحُلِيِّ وَالْمُصَبَّغَاتِ مِنَ الثِّيَابِ، وَتَزْعُمُ أَنَّهَا تَقْصِدُ بِهِ الِازْدِيَادَ فِي الْإِيمَانِ بِالنَّظَرِ وَالِاعْتِبَارِ وَالِاسْتِدْلَالِ بِالصَّنْعَةِ عَلَى الصَّانِعِ. وَهَذِهِ النِّهَايَةُ فِي مُتَابَعَةِ الْهَوَى وَمُخَادَعَةِ الْعَقْلِ وَمُخَالَفَةِ الْعِلْمِ. قَالَ أَبُو الْفَرْجِ: وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْوَفَاءِ بْنُ عُقَيْلٍ لَمْ يُحِلِ الله النظر إلا على صور لَا مَيْلَ لِلنَّفْسِ إِلَيْهَا، وَلَا حَظَّ لِلْهَوَى فِيهَا، بَلْ عِبْرَةٌ لَا يُمَازِجُهَا شَهْوَةٌ، وَلَا يُقَارِنُهَا لَذَّةٌ. وَلِذَلِكَ مَا بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ امْرَأَةً بِالرِّسَالَةِ، وَلَا جَعَلَهَا قَاضِيًا وَلَا إِمَامًا وَلَا مُؤَذِّنًا، كُلُّ ذَلِكَ لِأَنَّهَا مَحَلُّ شَهْوَةٍ وَفِتْنَةٍ. فَمَنْ قَالَ: أَنَا أَجِدُ مِنَ الصُّوَرِ الْمُسْتَحْسَنَةِ عِبَرًا كَذَّبْنَاهُ. وَكُلُّ مَنْ مَيَّزَ نَفْسَهُ بِطَبِيعَةٍ تُخْرِجُهُ عَنْ طِبَاعِنَا كَذَّبْنَاهُ، وَإِنَّمَا هَذِهِ خُدَعُ الشَّيْطَانِ لِلْمُدَّعِينَ. وَقَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: كُلُّ شي فِي الْعَالَمِ الْكَبِيرِ لَهُ نَظِيرٌ فِي الْعَالَمِ الصَّغِيرِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى:" لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ" وَقَالَ:" وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ ". وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ التَّمْثِيلِ فِي أَوَّلِ" الْأَنْعَامِ ". فَعَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى نَفْسِهِ ومتفكر فِي خَلْقِهِ مِنْ حِينِ كَوْنِهِ مَاءً دَافِقًا إِلَى كَوْنِهِ خَلْقًا سَوِيًّا، يُعَانُ بِالْأَغْذِيَةِ وَيُرَبَّى بِالرِّفْقِ، وَيُحْفَظُ بِاللِّينِ حَتَّى يَكْتَسِبَ الْقُوَى، وَيَبْلُغَ الْأَشُدَّ. وَإِذَا هُوَ قَدْ قَالَ: أَنَا، وَأَنَا، وَنَسِيَ حِينَ أَتَى عَلَيْهِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا، وَسَيَعُودُ مَقْبُورًا، فَيَا وَيْحَهُ إِنْ كَانَ مَحْسُورًا. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ. ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ"- إِلَى قَوْلِهِ-" تُبْعَثُونَ " فَيَنْظُرُ أَنَّهُ عَبْدٌ مَرْبُوبٌ مُكَلَّفٌ، مُخَوَّفٌ بِالْعَذَابِ إِنْ قَصَّرَ، مُرْتَجِيًا بِالثَّوَابِ إِنِ ائْتَمَرَ، فَيُقْبِلُ عَلَى عِبَادَةِ مَوْلَاهُ (فَإِنَّهُ) وَإِنْ كان لا يراه يراه

“Sen Allah'ın Resûlüsün” dedi. Bunun üzerine: “Onu azat et, çünkü o mümin bir kadındır” buyurdu. Orada ne bir nazar ne de bir istidlâl vardı; aksine —nazar ve marifetten bir gaflet bulunsa dahi— ilk andan itibaren onların imanına hükmetmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncü Mesele- Nazar ve ibret almak, bıyığı yeni terlemiş delikanlıların (emred) ve kadınların güzel yüzlerine bakmakla da olmaz. Ebû'l-Ferec İbnü'l-Cevzî şöyle demiştir: Ebû't-Tayyib Tâhir b. Abdillâh et-Taberî demiştir ki: “Semâ dinleyen bu topluluk hakkında, onların bu dinlemeye bıyığı yeni terlemiş delikanlının yüzüne bakmayı da ekledikleri, hatta bazen onu takılar ve boyalı elbiselerle süsledikleri ve sanat eserinden Sanatkâr'a akıl yürütüp ibret nazarıyla bakarak imanı artırmayı kastettiklerini iddia ettikleri kulağıma geldi. Bu ise hevasına uymanın, aklı aldatmanın ve ilme muhalefet etmenin son noktasıdır.” Ebû'l-Ferec der ki: İmam Ebû'l-Vefâ İbn Akîl şöyle demiştir: “Allah, ibret nazarıyla bakmayı ancak nefsin kendisine meyli ve hevanın onda payı bulunmayan, bilakis içine şehvet karışmayan ve kendisine haz eşlik etmeyen suretler üzerinde helal kılmıştır. İşte bundan dolayı Allah Sübhânehu hiçbir kadını peygamber olarak göndermemiş; kadını ne kadı, ne imam, ne de müezzin kılmıştır. Bütün bunlar kadının bir şehvet ve fitne mahalli olmasından ötürüdür. Dolayısıyla kim ‘Ben güzel suretlerde ibretler buluyorum’ derse onu yalanlarız. Kim de kendisini bizim yaratılışımızın dışına çıkaracak farklı bir tabiat ile temayüz ettirirse onu da yalanlarız. Bunlar ancak şeytanın iddia sahiplerine kurduğu tuzaklardır.” Bazı hikmet ehli şöyle demiştir: “Büyük âlemdeki her şeyin küçük âlemde (insanda) bir benzeri vardır. İşte bundan dolayı Yüce Allah: ‘Biz insanı en güzel kıvamda yarattık’ ve ‘Kendi nefislerinizde de [deliller var], görmüyor musunuz?’ buyurmuştur.” Biz bunun temsil yönünü En'âm Suresi'nin başında açıklamıştık. Akıl sahibine düşen; atılan bir nutfe olduğu andan düzgün bir insan haline geldiği, gıdalarla beslenip şefkatle büyütüldüğü, güç kazanıp ergenlik çağına ulaşıncaya dek lütufla korunduğu zamana kadar kendi nefsine bakıp yaratılışı üzerinde düşünmesidir. Oysa insan hemen ‘Ben, ben’ deyivermiş; üzerinden, kendisinin anılmaya değer bir şey olmadığı bir zamanın geçtiğini ve nihayetinde kabre döneceğini unutuvermiştir. Şayet ziyana uğrayanlardan olursa vay onun haline! Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Andolsun biz insanı çamurdan süzülmüş bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargâhta nutfe kıldık...” —“Diriltileceksiniz” buyruğuna kadar—. İnsan baksın ki o; yaratılmış, mükellef kılınmış, kusur ettiğinde azapla korkutulmuş, emre itaat ettiğinde sevabı uman bir kuldur; böylece Mevlâsına ibadete yönelsin. Çünkü o O'nu görmese de O kendisini görmektedir

و (لا) يخشى الناس

ve insanlardan çekinmemelidir

وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يَخْشَاهُ، وَلَا يَتَكَبَّرَ عَلَى أَحَدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ مُؤَلَّفٌ مِنْ أَقْذَارٍ، مَشْحُونٌ مِنْ أَوْضَارٍ، صَائِرٌ إِلَى جَنَّةٍ إِنْ أَطَاعَ أَوْ إِلَى نَارٍ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَانَ شُيُوخُنَا يَسْتَحِبُّونَ أَنْ يَنْظُرَ الْمَرْءُ فِي الْأَبْيَاتِ الْحِكَمِيَّةِ الَّتِي جَمَعَتْ هَذِهِ الْأَوْصَافَ العلمية:

oysa korkulmaya en layık olan Allah'tır. Allah'ın kullarından hiç kimseye karşı kibirlenmesin; zira o pisliklerden terkip edilmiş, kirlerle doldurulmuş ve itaat ederse cennete, isyan ederse cehenneme gidecek olan bir varlıktır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Hocalarımız, kişinin bu ilmi vasıfları toplayan şu hikmetli beyitler üzerinde düşünmesini müstehap görürlerdi:

كَيْفَ يَزْهُو مَنْ رَجِيعُهُ ... أَبَدَ الدَّهْرِ ضَجِيعُهُ

Kendi dışkısı bütün ömrü boyunca Yatak arkadaşı olan kimse nasıl böbürlenir?

فَهُوَ مِنْهُ وَإِلَيْهِ ... وَأَخُوهُ وَرَضِيعُهُ

O [dışkı] ondandır ve yine onadır, Onun kardeşi ve süt emzirdiği yavrusudur.

وَهْوَ يَدْعُوهُ إلى الحش ... بصغر فيعطيه

O [dışkı] onu helaya çağırır da, Küçülerek ona [istediğini] verir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ) مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، أَيْ وَفِيمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ. (وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ) أَيْ وَفِي آجَالِهِمُ الَّتِي عَسَى أَنْ تَكُونَ قَدْ قَرُبَتْ، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ بِاقْتِرَابِ الْأَجَلِ يَوْمَ بَدْرٍ وَيَوْمَ أُحُدٍ. (فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ) أَيْ بِأَيِّ قُرْآنٍ غَيْرَ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ) يُصَدِّقُونَ. وَقِيلَ: الْهَاءُ لِلْأَجَلِ، عَلَى مَعْنَى بِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ الْأَجَلِ يُؤْمِنُونَ حِينَ لَا يَنْفَعُ الْإِيمَانُ، لِأَنَّ الْآخِرَةَ ليست بدار تكليف.

Yüce Allah'ın: { وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'ın yarattığı şeylere” buyruğu kendisinden öncesine matuftur; yani Allah'ın yarattığı şeylere de [bakmadılar mı?]. { وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } “ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine” buyruğu; yani yaklaşmış olması muhtemel bulunan ecelleri üzerinde de [düşünmediler mi demektir]; cer konumunda olup kendisinden öncesine matuftur. İbn Abbas: “Ecelin yaklaşmasından Bedir ve Uhud gününü kastetmiştir” demiştir. { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?”; yani Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in getirdiğinden başka hangi Kur'an'ı tasdik edecekler? Bir görüşe göre zamir ecele racidir; yani imanın fayda vermeyeceği o ecelden sonra hangi söze inanacaklar? Çünkü ahiret mükellefiyet yurdu değildir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨٦]

[A'râf Suresi (7): Ayet 186]

مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)

{ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦) } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. O, onları taşkınlıkları içinde şaşkın bir halde bocalar bırakır.”

بَيَّنَ أَنَّ إِعْرَاضَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ أَضَلَّهُمْ. وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. (وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ) بالرفع على الاستئناف. وقرى بِالْجَزْمِ حَمْلًا عَلَى مَوْضِعِ الْفَاءِ وَمَا بَعْدَهَا. (يَعْمَهُونَ) أَيْ يَتَحَيَّرُونَ. وَقِيلَ: يَتَرَدَّدُونَ. وَقَدْ مَضَى في أول البقرة مستوفى.

[Allah Teâlâ], onların [haktan] yüz çevirmelerinin sebebinin Allah'ın kendilerini saptırmış olması olduğunu beyan etmiştir. Bu da Kaderiyye'ye bir reddiyedir. { (وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ) } istînâf (yeni bir cümle) olarak merfû [okunmuştur]. Fâ harfinin ve sonrasının [mahallî] konumuna hamledilerek meczûm olarak da okunmuştur. { (يَعْمَهُونَ) } yani şaşırıp bocalar dururlar demektir. Tereddüt ederler, diye de söylenmiştir. Bu husus Bakara'nın başında etraflıca geçmişti.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨٧]

[A'râf Suresi (7): Ayet 187]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٧)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٧) } “Sana kıyametin ne zaman kopacağını soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Vaktini O'ndan başkası açıklayamaz. O, göklerde ve yerde ağırlaşmıştır; size ancak ansızın gelir.' Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها) " أَيَّانَ" سُؤَالٌ عَنِ الزَّمَانِ، مِثْلَ مَتَى. قَالَ الرَّاجِزُ:

Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } “Sana kıyametin ne zaman kopacağını soruyorlar” buyruğundaki “Eyyâne (أَيَّانَ)”, tıpkı “metâ (ne zaman)” gibi zaman hakkında bir soru [edatı]dır. Recez şairi şöyle demiştir:

أَيَّانَ تَقْضِي حَاجَتِي أَيَّانَا ... أَمَا تَرَى لِنَجْحِهَا أَوَانَا

Ne zaman göreceksin ihtiyacımı ne zaman? Görmüyor musun onun gerçekleşmesi için bir vakit?

وَكَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا فَأَخْبِرْنَا عَنِ السَّاعَةِ مَتَى تَقُومُ. وَرُوِيَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا ذَلِكَ لِفَرْطِ الإنكار. و" مُرْساها" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَالْخَبَرُ" أَيَّانَ". وَهُوَ ظَرْفٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، بُنِيَ لأن فيه معنى الاستفهام. و" مُرْساها" بِضَمِّ الْمِيمِ، مِنْ أَرْسَاهَا اللَّهُ، أَيْ أَثْبَتَهَا، أَيْ مَتَى مُثْبَتُهَا، أَيْ مَتَى وُقُوعُهَا. وَبِفَتْحِ الْمِيمِ مِنْ رَسَتْ، أَيْ ثَبَتَتْ وَوَقَفَتْ، وَمِنْهُ" وَقُدُورٍ راسِياتٍ ". قَالَ قَتَادَةُ: أَيْ ثَابِتَاتٌ. (قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ لَمْ يُبَيِّنْهَا لِأَحَدٍ، حَتَّى يَكُونَ الْعَبْدُ أَبَدًا عَلَى حَذَرٍ (لَا يُجَلِّيها) أَيْ لَا يُظْهِرُهَا." لِوَقْتِها" أَيْ فِي وَقْتِهَا" إِلَّا هُوَ" وَالتَّجْلِيَةُ: إِظْهَارُ الشَّيْءِ، يُقَالُ: جَلَّا لِي فُلَانٌ الْخَبَرَ إذا أظهره وأوضحه. ومعنى (ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ خَفِيَ عِلْمُهَا عَلَى أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ). وَكُلُّ مَا خَفِيَ، عِلْمُهُ فَهُوَ ثَقِيلٌ عَلَى الْفُؤَادِ. وَقِيلَ: كَبُرَ مَجِيئُهَا عَلَى أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. ابْنُ جُرَيْجٍ وَالسُّدِّيُّ: عَظُمَ وَصْفُهَا عَلَى أَهْلِ السماوات والأرض. وقال قتادة: وغيره: المعنى تُطِيقُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ لِعِظَمِهَا: لِأَنَّ السَّمَاءَ تَنْشَقُّ وَالنُّجُومَ تَتَنَاثَرُ وَالْبِحَارَ تَنْضُبُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى ثَقُلَتِ الْمَسْأَلَةُ عَنْهَا. (لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً) أَيْ فجأة، مصدر في موضع الحال (يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ)

Yahudiler Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer bir peygambersen bize kıyametin ne zaman kopacağını haber ver!" diyorlardı. Müşriklerin ise bunu aşırı inkârlarından ötürü söyledikleri rivayet edilmiştir. Sîbeveyh’e göre “mürsâhâ (مُرْسَاهَا)” lafzı, mübteda (özne) olarak merfû konumundadır; haberi (yüklemi) ise “eyyâne (أَيَّانَ)”dir. Bu [eyyâne], fetha üzere mebni bir zarftır; soru anlamı taşıdığı için mebni kılınmıştır. “Mürsâhâ” kelimesi mîm harfinin dammesiyle okunduğunda, Allah’ın onu sabitleştirmesi/belirlemesi anlamına gelen “ersâhâllâh (أَرْسَاهَا اللَّهُ)” fiilindendir; yani “onun sabit kılınması ne zamandır, vuku bulması ne zamandır?” demektir. Mîm harfinin fethasıyla okunduğunda ise sabit oldu ve durdu anlamındaki “reset (رَسَتْ)” fiilinden gelir. { وَقُدُورٍ راسِياتٍ } “ve sabit kazanlar” ayetindeki kullanım da bundandır. Katâde: “Yani yerinden kımıldamayan sabit [kazanlar]” demiştir. { قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } “De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır” ayeti mübteda ve haberdir; yani kulun daima sakınma ve teyakkuz halinde olması için Allah onu hiç kimseye açıklamamıştır. { لَا يُجَلِّيها } “Onu açığa çıkaramaz” yani ortaya çıkaramaz; { لِوَقْتِها } “kendi vaktinden başka bir zamanda”, { إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiç kimse”. Tecliye (تَجْلِيَة), bir şeyi açığa çıkarmak demektir. Bir kimse haberi açığa çıkarıp izah ettiğinde: “Falan kişi haberi bana tecliye etti (açıkladı)” denilir. { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ağır geldi” ifadesinin anlamı ise: “Onun bilgisi göklerin ve yerin ehline gizli kaldı” demektir. Bilgisi gizli kalan her şey ise kalbe ağır gelir. Hasan[-ı Basrî] ve başkalarından nakledildiğine göre: “Onun gelişi göklerin ve yerin ehline pek büyük/korkutucu geldi” denilmiştir. İbn Cüreyc ve es-Süddî şöyle demiştir: “Onun niteliği göklerin ve yerin ehline çok dehşetli geldi.” Katâde ve başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; büyüklüğü sebebiyle göklerin ve yerin ona dayanamamasıdır [güç yetirememesidir]. Zira [kıyamet koptuğunda] gök yarılır, yıldızlar dökülüp saçılır ve denizler kurur/kaynar. Bir diğer görüşe göre anlam: “Onun hakkında soru sormak [insanlara] ağır geldi” demektir. { لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } “O size ancak ansızın gelecektir”; yani birdenbire gelecektir. [Bağteten kelimesi] hâl konumunda bir mastardır. { يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ } “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar”

عَنْهَا) أَيْ عَالِمٌ بِهَا كَثِيرُ السُّؤَالِ عَنْهَا. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْحَفِيُّ الْعَالِمُ بِالشَّيْءِ. وَالْحَفِيُّ الْمُسْتَقْصِي فِي السُّؤَالِ. قَالَ الْأَعْشَى:

{ عَنْها } “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi [sana soruyorlar]”; yani onu iyi bilen ve onun hakkında çok soru soran biriymişsin gibi. İbn Fâris şöyle demiştir: Hafiyy (حَفِيّ), bir şeyi bilen kimsedir. Hafiyy, aynı zamanda sormakta son derece ısrarcı davranan demektir. el-A'şâ şöyle demiştir:

فَإِنْ تَسْأَلِي عني فيأرب سائل ... خفي عَنِ الْأَعْشَى بِهِ حَيْثُ أَصْعَدَا

Eğer beni sorarsan, nice soran kimse vardır ki, A'şâ'nın nereye yükseldiğini [nerede bulunduğunu] iyi bilmektedir.

يُقَالُ: أَحْفَى فِي الْمَسْأَلَةِ وَفِي الطَّلَبِ، فَهُوَ مُحْفٍ وَحَفِيٌّ عَلَى التَّكْثِيرِ، مِثْلَ مُخْصِبٍ وَخَصِيبٍ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: الْمَعْنَى يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ بِالْمَسْأَلَةِ عَنْهَا، أَيْ مُلِحٌّ. يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: هُوَ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَالْمَعْنَى: يَسْأَلُونَكَ عَنْهَا كَأَنَّكَ حَفِيٌّ بِهِمْ أَيْ حَفِيٌّ بِبِرِّهِمْ وَفَرِحٌ بِسُؤَالِهِمْ. وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ قَرَابَةٌ فَأَسِرَّ إِلَيْنَا بِوَقْتِ السَّاعَةِ. (قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ) ليس هذا تكريرا، ولكن أحد المسلمين لوقوعها والآخر لكنهها.

Sormada ve aramada ısrarcı olunduğunda “Ehfâ fi'l-mes'eleti ve fi't-taleb” denilir; bu durumda fail, tıpkı “mühsıb” ve “hasîb” kelimelerinde olduğu gibi, çokluk ifade etmek üzere “muhfin” ve “hafiyy” şeklinde gelir. Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir: Anlam, “Sanki sen onun hakkında soruyu çokça araştıran, yani ısrarcı olan biriymişsin gibi sana soruyorlar” demektir. O, sözde bir takdim ve tehir (yer değiştirme) olmadığı görüşündedir. İbn Abbas ve başkaları ise şöyle demiştir: [Ayet] takdim ve tehir üzeredir. Mana: “Sanki sen onlara karşı çok lütufkârmışsın; yani onların iyiliğini çok gözeten ve onların sorusundan memnun olan biriymişsin gibi sana ondan soruyorlar” şeklindedir. Çünkü onlar: “Bizimle senin aranda akrabalık bağı vardır, öyleyse kıyametin vaktini bize gizlice bildir” demişlerdi. { قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.'” Bu bir tekrar değildir; aksine [iki ifadeden] biri kıyametin vuku bulma zamanına, diğeri ise onun hakikatine/künhüne dairdir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٨٨]

[A'râf Suresi (7): Ayet 188]

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨)

{ قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) } “De ki: 'Allah dilemedikçe ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı savabilirim. Eğer gaybı bilseydim elbette hayrı artırırdım ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı. Ben, inanan bir topluluk için bir uyarıcı ve müjdeleyiciden başkası değilim.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا) أَيْ لَا أَمْلِكُ أَنْ أَجْلِبَ إِلَى نَفْسِي خَيْرًا وَلَا أَدْفَعَ عَنْهَا شَرًّا، فَكَيْفَ أَمْلِكُ عِلْمَ السَّاعَةِ. وَقِيلَ: لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي الْهُدَى وَالضَّلَالَ. (إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالِاسْتِثْنَاءِ. وَالْمَعْنَى: إِلَّا مَا شاء الله أن يملكني يمكنني مِنْهُ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا } “De ki: 'Ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı savabilirim'” buyruğu; yani kendime bir hayır celbetmeye ve kendimden bir şerri defetmeye güç yetiremem; o halde kıyametin bilgisine nasıl malik olabilirim, demektir. Bir görüşe göre: “Kendim için ne hidayete ne de dalalete malik değilim” demektir. { إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna” [ifadesi] istisna olmak üzere nasb konumundadır. Anlam şudur: Ancak Allah'ın bana malik kılmayı dilediği ve beni muktedir kıldığı şeyler müstesnadır. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:

مَهْمَا شَاءَ بِالنَّاسِ يَفْعَلُ

İnsanlara ne dilerse onu yapar

وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ) الْمَعْنَى لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ ﷿ مِنِّي مِنْ قَبْلِ أَنْ يُعَرِّفَنِيهِ لَفَعَلْتُهُ. وَقِيلَ: لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ مَتَى يَكُونُ لِيَ النَّصْرُ فِي الْحَرْبِ لَقَاتَلْتُ فَلَمْ أُغْلَبْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ سَنَةَ الْجَدْبِ لَهَيَّأْتُ لَهَا فِي زَمَنِ الْخَصْبِ مَا يَكْفِينِي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ التِّجَارَةَ التي تنفق لاشتريتها وقت كسادها. وقيل:

{ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ } “Eğer gaybı bilseydim, elbette daha çok hayır elde ederdim” [buyruğunun] anlamı: Allah Azze ve Celle'nin bana bildirmesinden önce benden ne dilediğini bilseydim onu mutlaka yapardım, demektir. Bir görüşe göre: “Savaşta zaferin ne zaman benim tarafımda olacağını bilseydim savaşırdım ve asla mağlup olmazdım” demektir. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: “Kıtlık yılını [önceden] bilseydim, bolluk zamanında bana yetecek olanı onun için hazırlardım.” Bir görüşe göre anlam: “Revaç bulacak ticareti [önceden] bilseydim, kesat (durgunluk) vaktinde onu satın alırdım” demektir. Bir görüşe göre de:

الْمَعْنَى لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ مَتَى أَمُوتُ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ، عَنِ الْحَسَنِ وَابْنِ جُرَيْجٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَأَجَبْتُ عَنْ كُلِّ مَا أُسْأَلُ عَنْهُ. وَكُلُّهُ مُرَادٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. (وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) هَذَا اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ، أَيْ لَيْسَ بِي جُنُونٌ، لِأَنَّهُمْ نَسَبُوهُ إِلَى الْجُنُونِ. وَقِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ، وَالْمَعْنَى لَوْ عَلِمْتُ الْغَيْبَ لَمَا مَسَّنِي سُوءٌ وَلَحَذِرْتُ،" وَدَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ ".

Anlam: Ne zaman öleceğimi bilseydim salih ameli çoğaltırdım, demektir; bu görüş Hasan ve İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre anlam: Gaybı bilseydim bana sorulan her şeye cevap verirdim, demektir. Bunların hepsi kastedilmiş olabilir; en doğrusunu Allah bilir. { وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı. Ben, inanan bir topluluk için bir uyarıcı ve müjdeleyiciden başkası değilim” ifadesi yeni bir cümledir (istînâftır); yani bende delilik yoktur. Çünkü onlar onu delilikle itham etmişlerdi. Bir görüşe göre bu [önceki söze] bağlıdır ve mana şöyledir: Gaybı bilseydim bana hiçbir kötülük dokunmazdı ve sakınırdım. Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna delalet etmektedir: “Ben apaçık bir uyarıcıdan başkası değilim”.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٨٩ الى ١٩٠]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 189-190]

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠)

{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠) } “O, sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var edendir. Eşini örtüp bürüyünce o hafif bir yük yüklendi ve bununla [bir süre] geçirdi. Ağırlaşınca ikisi Rableri olan Allah'a şöyle dua ettiler: 'Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen, andolsun şükredenlerden olacağız.' Fakat Allah kendilerine kusursuz bir çocuk verince, kendilerine verdiği bu çocuk hususunda O'na ortaklar koştular. Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir.”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلِهِ تَعَالَى: (هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ) قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ بِالنَّفْسِ الْوَاحِدَةِ آدَمُ. (وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها) يَعْنِي حَوَّاءَ. (لِيَسْكُنَ إِلَيْها) لِيَأْنَسَ بِهَا وَيَطْمَئِنَّ، وكان هذا كله في الجنة. ثُمَّ ابْتَدَأَ بِحَالَةٍ أُخْرَى هِيَ فِي الدُّنْيَا بَعْدَ هُبُوطِهِمَا فَقَالَ: (فَلَمَّا تَغَشَّاها) كِنَايَةً عَنِ الْوِقَاعِ. (حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً) كُلُّ مَا كَانَ فِي بَطْنٍ أَوْ عَلَى رَأْسِ شَجَرَةٍ فَهُوَ حَمْلٌ بِالْفَتْحِ. وَإِذَا كَانَ عَلَى ظَهْرٍ أَوْ عَلَى رَأْسٍ فَهُوَ حِمْلٌ بِالْكَسْرِ. وَقَدْ حَكَى يَعْقُوبُ فِي حَمْلِ النَّخْلَةِ الْكَسْرَ. وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ السِّيرَافِيُّ: يُقَالُ فِي حَمْلِ الْمَرْأَةِ حَمْلٌ وجمل، يُشَبَّهُ مَرَّةً لِاسْتِبْطَانِهِ بِحَمْلِ الْمَرْأَةِ، وَمَرَّةً لِبُرُوزِهِ وَظُهُورِهِ بِحِمْلِ الدَّابَّةِ. وَالْحَمْلُ أَيْضًا مَصْدَرُ حَمَلَ عَلَيْهِ يَحْمِلُ حَمْلًا إِذَا صَالَ. (فَمَرَّتْ بِهِ) يَعْنِي الْمَنِيَّ، أَيِ اسْتَمَرَّتْ بِذَلِكَ الْحَمْلِ الْخَفِيفِ. يَقُولُ: تَقُومُ وَتَقْعُدُ وَتَقَلَّبُ، وَلَا تَكْتَرِثُ بِحَمْلِهِ إِلَى أَنْ ثَقُلَ، عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا. وقيل:

Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten yaratan...dır” buyruğudur. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Tek nefisten maksat Âdem'dir. { وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها } “...ve ondan da eşini var eden” buyruğunda kastedilen ise Havvâ'dır. { لِيَسْكُنَ إِلَيْها } “...kendisiyle huzur bulsun diye” yani ona alışıp ünsiyet kursun ve sükûnet bulsun diye [demektir]. Bütün bunlar cennette idi. Sonra onların [yeryüzüne] inmelerinden sonra dünyada cereyan eden diğer bir durumla [söze] başlayarak şöyle buyurdu: { فَلَمَّا تَغَشَّاها } “Eşini örtüp bürüyünce (onunla birleşince)” ifadesi, cinsel ilişkiden kinayedir. { حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً } “...hafif bir yük yüklendi (hamile kaldı)”. Karında veya ağacın tepesinde olan her şeye fetha ile “haml (حَمْل)” denir. Sırtta veya baş üstünde taşınan şeye ise kesra ile “hıml (حِمْل)” denir. Ya'kûb, hurma ağacının yükü/meyvesi için kesralı okunuşu da nakletmiştir. Ebû Saîd es-Sîrâfî şöyle demiştir: Kadının hamileliği hakkında “haml” ve “hıml” denilir; içte ve gizli olması yönüyle kadının hamileliğine (haml), belirgin ve dışta görünür olması yönüyle de binek hayvanının yüküne (hıml) benzetilir. “Haml” kelimesi aynı zamanda, hücum ettiği vakit kullanılan “hamele aleyhi yahmilu hamlen” fiilinin masdarıdır. { فَمَرَّتْ بِهِ } “...ve onu taşımaya devam etti” [ifadesindeki zamir], meniyi kastetmektedir; yani o hafif yükle [hayatına] devam etti. Hasan, Mücâhid ve başkalarından [nakledildiğine göre] bu; [hamileliği] ağırlaşıncaya kadar kalkıyor, oturuyor, dönüp dolaşıyor ve onun ağırlığına aldırış etmiyordu, demektir. Şöyle de denilmiştir:

الْمَعْنَى فَاسْتَمَرَّ بِهَا الْحَمْلُ، فَهُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ، كَمَا تَقُولُ: أَدْخَلْتُ الْقَلَنْسُوَةَ فِي رَأْسِي. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ" فَمَارَتْ بِهِ" بِأَلِفٍ وَالتَّخْفِيفِ، مِنْ مَارَ يَمُورُ إِذَا ذَهَبَ وَجَاءَ وَتَصَرَّفَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَيَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ" فَمَرَتْ بِهِ" خَفِيفَةً مِنَ الْمِرْيَةِ، أَيْ شَكَّتْ فِيمَا أَصَابَهَا، هَلْ هُوَ حَمْلٌ أَوْ مَرَضٌ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا أَثْقَلَتْ) صَارَتْ ذَاتَ ثِقْلٍ، كَمَا تَقُولُ: أَثْمَرَ النَّخْلُ. وَقِيلَ: دَخَلَتْ فِي الثِّقْلِ، كَمَا تَقُولُ: أَصْبَحَ وَأَمْسَى. (دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما) الضَّمِيرُ فِي" دَعَوَا" عَائِدٌ عَلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ. وَعَلَى هَذَا القول رُوِيَ فِي قَصَصِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ حَوَّاءَ لَمَّا حَمَلَتْ أَوَّلَ حَمْلٍ لَمْ تَدْرِ مَا هُوَ. وَهَذَا يُقَوِّي قِرَاءَةَ مَنْ قَرَأَ" فَمَرَتْ بِهِ" بِالتَّخْفِيفِ. فَجَزِعَتْ بِذَلِكَ، فَوَجَدَ إِبْلِيسُ السَّبِيلَ إِلَيْهَا. قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ إِبْلِيسَ أَتَى حَوَّاءَ فِي صُورَةِ رَجُلٍ لَمَّا أَثْقَلَتْ فِي أَوَّلِ مَا حَمَلَتْ فَقَالَ: مَا هَذَا الَّذِي فِي بَطْنِكِ؟ قَالَتْ: مَا أَدْرِي! قَالَ: إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ بَهِيمَةً. فَقَالَتْ ذَلِكَ لِآدَمَ ﵇. فَلَمْ يَزَالَا فِي هَمٍّ مِنْ ذَلِكَ. ثُمَّ عَادَ إِلَيْهَا فَقَالَ: هُوَ مِنَ اللَّهِ بِمَنْزِلَةٍ، فَإِنْ دَعَوْتُ اللَّهَ فَوَلَدْتِ إِنْسَانًا أَفَتُسَمِّينَهُ بِي؟ قَالَتْ نَعَمْ. قَالَ: فَإِنِّي أَدْعُو اللَّهَ. فَأَتَاهَا وَقَدْ وَلَدَتْ فَقَالَ: سَمِّيهِ بِاسْمِي. فَقَالَتْ: وَمَا اسْمُكَ؟ قَالَ: الْحَارِثُ- وَلَوْ سَمَّى لَهَا نَفْسَهُ لَعَرَفَتْهُ- فَسَمَّتْهُ عَبْدَ الْحَارِثِ. وَنَحْوَ هَذَا مَذْكُورٌ مِنْ ضَعِيفِ الْحَدِيثِ، فِي التِّرْمِذِيِّ وَغَيْرِهِ. وَفِي الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ كَثِيرٌ لَيْسَ لَهَا ثَبَاتٌ، فَلَا يعول عليها من لم قَلْبٌ، فَإِنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ وَإِنْ غَرَّهُمَا بِاللَّهِ الْغَرُورُ فَلَا يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ، عَلَى أَنَّهُ قَدْ سُطِّرَ وَكُتِبَ. قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" خَدَعَهُمَا مَرَّتَيْنِ (خَدَعَهُمَا) فِي الْجَنَّةِ وَخَدَعَهُمَا فِي الْأَرْضِ". وَعُضِّدَ هَذَا بِقِرَاءَةِ السُّلَمِيِّ" أَتُشْرِكُونَ" بِالتَّاءِ. وَمَعْنَى (صَالِحًا) يُرِيدُ وَلَدًا سَوِيًّا. (فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما) ١٩٠ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ الشِّرْكِ الْمُضَافِ إِلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ، وَهِيَ: الثَّالِثَةُ- قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ شركا في التسمية والصفة، لا في العباد وَالرُّبُوبِيَّةِ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: إِنَّهُمَا لَمْ يَذْهَبَا إِلَى أَنَّ الْحَارِثَ رَبُّهُمَا بِتَسْمِيَتِهِمَا وَلَدَهُمَا عَبْدَ الحارث،

Anlam şudur: Gebelik onda devam edip gitti. Bu ifade maklûb (kelimelerin yer değiştirdiği) türdendir; nitekim: "Külahı başıma soktum" (başımı külaha soktum yerine) demen gibidir. Abdullah b. Ömer [bu ifadeyi], elif ile ve şeddesiz olarak, gidip gelmek ve hareket etmek anlamına gelen mâre-yemûru fiilinden { فَمَارَتْ بِهِ } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ve Yahyâ b. Ya'mer ise şüphe anlamına gelen el-mirye (الْمِرْيَة) kökünden şeddesiz olarak { فَمَرَتْ بِهِ } şeklinde okumuşlardır; yani başına gelen şeyin hamilelik mi, hastalık mı yoksa benzeri bir şey mi olduğu hususunda şüpheye düştü demektir. İkincisi- Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَثْقَلَتْ } “Ağırlaşınca” buyruğu, [çocuğun büyümesiyle] ağırlık sahibi oldu demektir; nitekim "Hurma ağacı meyve verdi (ağırlaştı)" demen gibidir. Şöyle de denilmiştir: Ağırlık [dönemin]e girdi; nitekim sabah veya akşam vaktine girildiğinde "asbaha ve emsâ" denilmesi gibidir. { دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما } “Rableri olan Allah'a yalvardılar” buyruğundaki { دَعَوَا } tesniye (ikil) fiilinin zamiri Âdem ve Havva'ya dönmektedir. Bu görüşe göre, bu ayetin tefsirinde rivayet edildiğine göre Havva ilk defa hamile kaldığında bunun ne olduğunu bilemedi. Bu durum, şeddesiz olarak "femerat bihî" şeklinde okuyan kimsenin kıraatini güçlendirmektedir. Bundan dolayı Havva endişeye kapıldı ve İblis de ona [vesvese verecek] bir yol buldu. el-Kelbî şöyle demiştir: İblis, ilk hamileliğinde ağırlaştığı sırada Havva'ya bir adam suretinde gelerek: "Karnındaki bu şey nedir?" dedi. Havva: "Bilmiyorum!" dedi. İblis: "Ben onun bir hayvan olmasından korkuyorum" dedi. Havva bunu Âdem aleyhisselâm'a söyledi. Bundan dolayı ikisi de derin bir endişe içinde kaldılar. Sonra İblis Havva'ya tekrar gelerek şöyle dedi: "O [çocuk] Allah katında [değerli] bir mertebeye sahiptir; eğer ben Allah'a dua eder de bir insan doğurursan, ona benim adımı verir misin?" Havva: "Evet" dedi. İblis: "O halde ben Allah'a dua ediyorum" dedi. Havva doğum yapınca İblis ona gelip: "Ona benim adımı ver" dedi. Havva: "Adın nedir?" diye sordu. İblis: "el-Hâris" dedi -şayet ona kendi [asıl] adını söyleseydi Havva onu tanırdı-. Bunun üzerine ona "Abdülhâris" (el-Hâris'in kulu) adını verdi. Buna benzer hususlar zayıf bir hadis olarak Tirmizî ve diğer eserlerde zikredilmiştir. İsrailiyyat türü rivayetlerde de buna dair aslı esası olmayan pek çok rivayet vardır; kalbi (aklı) olan kimse bunlara itimat etmez. Zira Âdem ve Havva aleyhimesselâm'ı o çok aldatıcı [şeytan] Allah ile kandırmış olsa bile, mümin bir delikten iki defa ısırılmaz. Bununla birlikte bu rivayet yazılıp kaydedilmiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « خَدَعَهُمَا مَرَّتَيْنِ (خَدَعَهُمَا) فِي الْجَنَّةِ وَخَدَعَهُمَا فِي الْأَرْضِ » «[Şeytan] onları iki defa aldattı; onları cennette aldattı, bir de yeryüzünde aldattı.» Bu husus, es-Sülemî'nin "tâ" harfiyle okuduğu { أَتُشْرِكُونَ } “Ortak mı koşuyorsunuz?” kıraatiyle de desteklenmiştir. { صَالِحاً } “Kusursuz (salih)” kelimesinin anlamı, azaları tam ve düzgün bir çocuk demektir. { فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما } “Fakat Allah kendilerine kusursuz bir çocuk verince, kendilerine verdiği bu çocuk hususunda O'na ortaklar koştular” (el-A'râf 7/190). Âlimler Âdem ve Havva'ya nispet edilen şirk konusunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir ki bu da: Üçüncüsü- Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu şirk ibadet ve rubûbiyette değil, isimlendirme ve vasıflandırmada bir şirk idi. Meanî ehli ise şöyle demiştir: Onlar çocuklarına Abdülhâris adını vermekle Hâris'in kendi rableri olduğuna inanmış değillerdi;

لَكِنَّهُمَا قَصَدَا إِلَى أَنَّ الْحَارِثَ كَانَ سَبَبَ نَجَاةِ الْوَلَدِ فَسَمَّيَاهُ بِهِ كَمَا يُسَمِّي الرَّجُلُ نَفْسَهُ عَبْدَ ضَيْفِهِ عَلَى جِهَةِ الْخُضُوعِ لَهُ، لَا عَلَى أَنَّ الضَّيْفَ رَبُّهُ، كَمَا قَالَ حَاتِمٌ:

Aksine onlar Hâris'in, çocuğun kurtuluşuna bir sebep olduğunu kastetmişler ve ona bu adı vermişlerdir; tıpkı bir kimsenin, misafirin rabbi olduğuna inandığından değil, ona boyun eğme ve tevazu gösterme babından kendisine “misafirinin kulu/hizmetçisi” adını vermesi gibi. Nitekim Hâtim şöyle demiştir:

وَإِنِّي لَعَبْدُ الضَّيْفِ مَا دَامَ ثَاوِيًا ... وَمَا فِيَّ إِلَّا تِيكَ مِنْ شِيمَةِ الْعَبْدِ

Kaldığı müddetçe ben misafirin kulu/kölesiyim, Bende kölelik vasfından bundan başkası da yoktur.

وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ هَذَا رَاجِعٌ إِلَى جِنْسِ الْآدَمِيِّينَ وَالتَّبْيِينِ عَنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ ﵇، وَهُوَ الَّذِي يُعَوَّلُ عَلَيْهِ. فَقَوْلُهُ:" جَعَلا لَهُ ١٩٠" يَعْنِي الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى الْكَافِرَيْنِ، ويعنى به الجنسان. وَدَلَّ عَلَى هَذَا (فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ) وَلَمْ يَقُلْ يُشْرِكَانِ. وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى" هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ" مِنْ هَيْئَةٍ وَاحِدَةٍ وَشَكْلٍ وَاحِدٍ" وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها" أَيْ مِنْ جِنْسِهَا" فَلَمَّا تَغَشَّاها" يَعْنِي الْجِنْسَيْنِ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَا يَكُونُ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ ذِكْرٌ فِي الْآيَةِ، فَإِذَا آتَاهُمَا الْوَلَدَ صَالِحًا سَلِيمًا سَوِيًّا كَمَا أَرَادَاهُ صَرَفَاهُ عَنِ الْفِطْرَةِ إِلَى الشِّرْكِ، فَهَذَا فِعْلُ الْمُشْرِكِينَ. قَالَ ﷺ" مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلَّا يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ- فِي رِوَايَةٍ (عَلَى هذه) الملة- أبواه يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ وَيُمَجِّسَانِهِ". قَالَ عِكْرِمَةُ: لَمْ يَخُصَّ بِهَا آدَمَ، وَلَكِنْ جَعَلَهَا عَامَّةً لِجَمِيعِ الْخَلْقِ بَعْدَ آدَمَ. وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: وَهَذَا أَعْجَبُ إِلَى أَهْلِ النَّظَرِ، لِمَا فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مِنَ الْمُضَافِ مِنَ الْعَظَائِمِ بِنَبِيِّ اللَّهِ آدَمَ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٌ" شِرْكًا" عَلَى التَّوْحِيدِ. وَأَبُو عَمْرٍو وَسَائِرُ أَهْلِ الْكُوفَةِ بِالْجَمْعِ، عَلَى مِثْلِ فُعَلَاءَ، جَمْعُ شَرِيكٍ. وَأَنْكَرَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى، وَهِيَ صَحِيحَةٌ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ جَعَلَا لَهُ ذَا شِرْكٍ، مِثْلَ" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" فَيَرْجِعُ الْمَعْنَى إِلَى أَنَّهُمْ جَعَلُوا لَهُ شُرَكَاءَ. الرَّابِعَةُ- وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْحَمْلَ مَرَضٌ مِنَ الْأَمْرَاضِ. رَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ وَيَحْيَى عَنْ مَالِكٍ قَالَ: أَوَّلُ الْحَمْلِ يُسْرٌ»

Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu ifade Âdemoğulları cinsine ve Âdem (aleyhisselâm)'ın zürriyetinden olan müşriklerin durumunun beyanına racidir ve itimat edilmesi gereken görüş de budur. Ayetteki { جَعَلا لَهُ } “O'na koştular” buyruğunda kastedilen kâfir erkek ile kâfir kadındır; bununla iki cins kastedilmiştir. { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir” buyruğu da buna delalet eder; zira “yüşrikâni (ikisinin ortak koştuğu)” dememiş, [çoğul olarak “yüşrikûn” demiştir]. Bu güzel bir görüştür. Bir görüşe göre anlam: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır” yani tek bir heyet ve tek bir şekilden [yarattı]; { وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها } “ondan eşini var etti” yani kendi cinsinden; { فَلَمَّا تَغَشَّاها } “onu örtüp bürüyünce” yani iki cinsi [kastediyor]. Bu görüşe göre ayette Âdem ve Havva'nın zikri geçmemektedir. Allah onlara diledikleri gibi salih, kusursuz ve düzgün bir çocuk verince, onu fıtrattan saptırıp şirke yöneltirler; işte bu, müşriklerin fiilidir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her doğan çocuk fıtrat üzere —bir rivayette: bu din üzere— doğar; sonra anne-babası onu yahudileştirir, hristiyanlaştırır veya mecusileştirir.” İkrime şöyle demiştir: [Bu hitap] Âdem'e has kılınmamış, aksine Âdem'den sonraki bütün yaratılmışlar için genel yapılmıştır. el-Hüseyin b. el-Fadl ise: “İlk görüşte Allah'ın peygamberi Âdem'e isnat edilen fahiş isnatlar bulunduğundan, bu görüş ehli nazar katında daha beğenilendir” demiştir. Medine ehli ve Âsım tekil olarak “şirken (شِرْكًا)” şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve diğer Kûfe ehli ise “şerîk”in çoğulu olan “fu'alâ” vezninde çoğul olarak [“şürekâe” şeklinde] okumuşlardır. el-Ahfeş Saîd birinci kıraati reddetmiştir; oysa o, muzafın hazfi takdiriyle sahihtir; yani “ve's'eli'l-karyete” [ayetinde] olduğu gibi “ve ce'alâ lehû zâ şirkin (O'na ortaklık sahibi bir şey kıldılar)” takdirindedir. Böylece mana, onların O'na ortaklar kıldıkları şekline döner. Dördüncüsü- Ayet, hamileliğin bir tür hastalık olduğuna delalet etmiştir. İbnü'l-Kāsım ve Yahyâ, Mâlik'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Hamileliğin başlangıcı kolaylık

وَسُرُورٌ، وَآخِرُهُ مَرَضٌ مِنَ الْأَمْرَاضِ. وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ مَالِكٌ:" إِنَّهُ مَرَضٌ مِنَ الْأَمْرَاضِ" يُعْطِيهِ ظَاهِرُ قَوْلِهِ:" دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما" وَهَذِهِ الْحَالَةُ مُشَاهَدَةٌ فِي الْحُمَّالِ، وَلِأَجْلِ عِظَمِ الْأَمْرِ وَشِدَّةِ الْخَطْبِ جُعِلَ مَوْتُهَا شَهَادَةً، كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ.

[... ve] sevinçtir; sonu ise hastalıklardan bir hastalıktır. Mâlik'in: “O, hastalıklardan bir hastalıktır” şeklindeki bu sözünü, { دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا } “Rableri olan Allah'a dua ettiler” buyruğunun zahiri de vermektedir. Bu durum, hamile kadınlarda bizzat müşahede edilmektedir. Meselenin büyüklüğü ve durumun vehameti sebebiyle, hadiste de varit olduğu üzere [hamile kadının] ölümü şehadet sayılmıştır.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ فَحَالُ الْحَامِلِ حَالُ الْمَرِيضِ فِي أَفْعَالِهِ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْأَمْصَارِ أَنَّ فِعْلَ الْمَرِيضِ فِيمَا يَهَبُ وَيُحَابِي فِي ثُلُثِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ: وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ فِي الْحَامِلِ بِحَالِ الطَّلْقِ، فَأَمَّا قَبْلَ ذَلِكَ فَلَا. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ الْحَمْلَ عَادَةٌ وَالْغَالِبُ فِيهِ السَّلَامَةُ. قُلْنَا: كَذَلِكَ أَكْثَرُ الْأَمْرَاضِ غَالِبُهُ السَّلَامَةُ، وَقَدْ يَمُوتُ مَنْ لَمْ يَمْرَضْ. الْخَامِسَةُ- قَالَ مَالِكٌ: إِذَا مَضَتْ لِلْحَامِلِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ مِنْ يَوْمِ حَمَلَتْ لَمْ يَجُزْ لَهَا قَضَاءٌ فِي مَالِهَا إِلَّا فِي الثُّلُثِ. وَمَنْ طَلَّقَ زَوْجَتَهُ وَهِيَ حَامِلٌ طَلَاقًا بَائِنًا فَلَمَّا أَتَى عَلَيْهَا سِتَّةُ أَشْهُرٍ فَأَرَادَ ارْتِجَاعَهَا لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ، لِأَنَّهَا مَرِيضَةٌ ونكاح المريضة لا يصح. السادسة- قَالَ يَحْيَى: وَسَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ فِي الرَّجُلِ يَحْضُرُ الْقِتَالَ: إِنَّهُ إِذَا زَحَفَ فِي الصَّفِّ لِلْقِتَالِ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَقْضِيَ فِي ما له شَيْئًا إِلَّا فِي الثُّلُثِ، وَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْحَامِلِ وَالْمَرِيضِ الْمَخُوفُ عَلَيْهِ مَا كَانَ بِتِلْكَ الْحَالِ. وَيُلْتَحَقُ بِهَذَا الْمَحْبُوسُ لِلْقَتْلِ فِي قِصَاصٍ. وَخَالَفَ فِي هَذَا أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُمَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَإِذَا اسْتَوْعَبْتَ النَّظَرَ لَمْ تُرَتِّبْ فِي أَنَّ الْمَحْبُوسَ عَلَى الْقَتْلِ أَشَدُّ حَالًا مِنَ الْمَرِيضِ، وَإِنْكَارُ ذَلِكَ غَفْلَةٌ فِي النَّظَرِ، فَإِنَّ سَبَبَ الْمَوْتِ مَوْجُودٌ عِنْدَهُمَا، كَمَا أَنَّ الْمَرَضَ سَبَبُ الْمَوْتِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ". وَقَالَ رُوَيْشِدُ الطَّائِيُّ:

Bu durum ayetin zahirinden sabit olunca, hamile kadının tasarruflarındaki hali, hastanın hali gibidir. Şehirlerin fıkıh âlimleri arasında hastanın hibe ve bağış gibi tasarruflarının ancak malının üçte birinde geçerli olduğu konusunda görüş ayrılığı yoktur. Ebû Hanîfe ve Şâfiî şöyle demişlerdir: Bu durum hamile kadın için ancak doğum sancısı (doğum hali) esnasında geçerlidir; bundan önce ise geçerli değildir. Onlar hamileliğin alışılagelmiş tabii bir durum olduğunu ve çoğunlukla selametle neticelendiğini delil getirmişlerdir. Biz deriz ki: Aynı şekilde hastalıkların çoğunda da galip olan selamettir; nitekim hiç hasta olmayan kişi de ölebilmektedir. Beşincisi- Mâlik şöyle demiştir: Hamile kadının hamile kaldığı günden itibaren altı ayı geçtiğinde, malı üzerindeki tasarrufu ancak üçte birinde caiz olur. Karısını hamileyken bâin talakla boşayan kimse, kadın altı ayı doldurduktan sonra ona geri dönmek istese buna hakkı yoktur; çünkü kadın hastadır ve hasta kadının nikâhı sahih olmaz. Altıncısı- Yahyâ şöyle demiştir: Mâlik'in savaşa katılan adam hakkında şöyle dediğini işittim: Savaş için safta ilerlediğinde, malında üçte birden fazlasında tasarruf yapması caiz olmaz; o, bu hal üzere bulunduğu sürece tıpkı hamile kadın ve hayatından endişe edilen hasta gibidir. Kısas sebebiyle öldürülmek üzere hapsedilen kişi de buna dahil edilir. Ebû Hanîfe, Şâfiî ve başkaları bu hususta muhalefet etmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İncelemeyi etraflıca yaptığında, idam için hapsedilen kişinin durumunun hastadan daha şiddetli olduğunda şüphe etmezsin. Bunu inkâr etmek bakışta bir gaflettir; zira tıpkı hastalığın ölüm sebebi olması gibi, her ikisinde de ölüm sebebi mevcuttur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Andolsun ki siz ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz.” Ruveyşid et-Tâî de şöyle demiştir:

يَا أَيُّهَا الرَّاكِبُ الْمُزْجِي مَطِيَّتَهُ ... سَائِلٌ بَنِي أَسَدٍ مَا هَذِهِ الصَّوْتُ

Ey bineğini sürüp sevk eden süvari! Esedoğullarına sor, bu ses de nedir?

وَقُلْ لَهُمْ بَادِرُوا بِالْعُذْرِ وَالْتَمِسُوا ... قَوْلًا يُبَرِّئُكُمْ إِنِّي أَنَا الْمَوْتُ

Onlara de ki: Özür dilemekte acele edin ve arayın Sizi aklayacak bir söz; çünkü ben ölümün ta kendisiyim!

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ ١٠". فَكَيْفَ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: الْحَالُ الشَّدِيدَةُ إِنَّمَا هِيَ الْمُبَارَزَةُ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ عَنْ مُقَاوَمَةِ الْعَدُوِّ وَتَدَانِي الْفَرِيقَيْنِ بِهَذِهِ الْحَالَةِ الْعُظْمَى مِنْ بُلُوغِ الْقُلُوبِ الْحَنَاجِرَ، وَمِنْ سُوءِ الظُّنُونِ بِاللَّهِ، ومن زلزلة القلوب واضطرابها،

Buna delalet eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “Hani onlar size hem üstünüzden hem de alt tarafınızdan gelmişlerdi; hani gözler kaymış, yürekler gırtlaklara dayanmıştı...” [Ahzâb 33/10]. Şâfiî ve Ebû Hanîfe nasıl olur da: “Şiddetli durum ancak teke tek vuruşmadır (mübâreze)” diyebilirler? Oysa Allah azze ve celle, düşmana karşı koyma ve iki topluluğun birbirine yaklaşması halini; yüreklerin gırtlaklara dayanması, Allah hakkında kötü zanlara kapılınması, kalplerin sarsılıp çalkalanması şeklindeki bu pek büyük durum ile haber vermiştir.

هَلْ هَذِهِ حَالَةٌ تُرَى عَلَى الْمَرِيضِ أَمْ لَا؟ هَذَا مَا لَا يَشُكُّ فِيهِ مُنْصِفٌ، وَهَذَا لِمَنْ ثَبَتَ فِي اعْتِقَادِهِ، وَجَاهَدَ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ، وَشَاهَدَ الرَّسُولَ وَآيَاتِهِ، فَكَيْفَ بِنَا؟ السَّابِعَةُ- وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي رَاكِبِ الْبَحْرِ وَقْتَ الْهَوْلِ، هَلْ حُكْمُهُ حُكْمُ الصَّحِيحِ أَوِ الْحَامِلِ. فَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: حُكْمُهُ حُكْمُ الصَّحِيحِ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ وَأَشْهَبُ: حُكْمُهُ حُكْمُ الْحَامِلِ إِذَا بَلَغَتْ سِتَّةَ أَشْهُرٍ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ: وَقَوْلُهُمَا أَقْيَسُ، لِأَنَّهَا حَالَةُ خَوْفٍ عَلَى النَّفْسِ كَإِثْقَالِ الْحَمْلِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَابْنُ الْقَاسِمِ لَمْ يَرْكَبِ الْبَحْرَ، وَلَا رَأَى دُودًا عَلَى عُودٍ. وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُوقِنَ بِاللَّهِ أَنَّهُ الْفَاعِلُ وَحْدَهُ لَا فَاعِلَ مَعَهُ، وَأَنَّ الْأَسْبَابَ ضَعِيفَةٌ لَا تَعَلُّقَ لِمُوقِنٍ بِهَا، ويتحقق التوكل والتفويض فليركب البحر.

Bu, hastada görülen bir hal midir, değil midir? İnsaf sahibi hiç kimse bunda şüphe etmez. Bu durum, inancında sebat eden, Allah yolunda hakkıyla cihat eden, Peygamber'i ve onun mucizelerini bizzat görenler içindir; peki ya bizler için nasıldır? Yedincisi- Âlimlerimiz dehşet ve fırtına anındaki deniz yolcusunun hükmünün sağlıklı kimsenin hükmü gibi mi yoksa hamile kadın gibi mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Kāsım: “Hükmü sağlıklı kimsenin hükmüdür” demiştir. İbn Vehb ve Eşheb ise: “Altı ayı dolduran hamile kadının hükmündedir” demişlerdir. Kādı Ebû Muhammed şöyle demiştir: “Bu ikisinin görüşü kıyasa daha uygundur; çünkü bu, hamileliğin ağırlaşması gibi can için bir korku halidir.” İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “İbnü'l-Kāsım denize binmemiş ve bir tahta parçası üzerindeki kurtçukları görmemiştir. Kim tek failin Allah olduğunu, O'nunla birlikte başka fail bulunmadığını, sebeplerin ise zayıf olup yakin sahibi kimsenin onlara bel bağlamayacağını kesin olarak bilmek, tevekkül ve tefvîzi tam anlamıyla gerçekleştirmek isterse denize binsin.”

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٩١ الى ١٩٢]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 191-192]

أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢)

{ أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) } “Hiçbir şeyi yaratamayan ve kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar? Onlar ne bunlara bir yardımda bulunabilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً) أَيْ أَيَعْبُدُونَ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ شَيْءٍ. (وَهُمْ يُخْلَقُونَ) أَيِ الْأَصْنَامُ مَخْلُوقَةٌ. وَقَالَ:" يُخْلَقُونَ" بِالْوَاوِ وَالنُّونِ لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْأَصْنَامَ تَضُرُّ وَتَنْفَعُ، فَأُجْرِيَتْ مَجْرَى النَّاسِ، كَقَوْلِهِ:" فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ". وقوله:" يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ". (وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ) أَيْ إِنَّ الأصنام، لا تنصر ولا تنتصر.

Yüce Allah'ın: { أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً } “Hiçbir şeyi yaratamayan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” buyruğu; yani hiçbir şeyi yaratmaya güç yetiremeyen şeylere mi kulluk ediyorlar, demektir. { وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Ve kendileri yaratılmış olan” yani putlar yaratılmıştır. Putların zarar ve fayda verdiğine inandıkları için [akıl sahiplerine mahsus olan] vâv ve nûn ile “yuhlekûn (يُخْلَقُونَ)” buyurmuş ve onlar insanlar mesabesinde kılınmıştır; nitekim: { فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “bir yörüngede yüzmektedirler” ve: { يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ } “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin” buyruklarında da böyledir. { وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ } “Onlar ne bunlara bir yardımda bulunabilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur”; yani putlar ne yardım edebilirler ne de kendi intikamlarını alıp kendilerini savunabilirler.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٩٣]

[A'râf Suresi (7): Ayet 193]

وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (١٩٣)

{ وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (١٩٣) } “Onları doğru yola çağırırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız ha susmuşsunuz, sizin için birdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ) قَالَ الْأَخْفَشُ: أي وإن تدعو الْأَصْنَامَ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ. (سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ) قال أحمد

Yüce Allah'ın: { إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ } “Onları doğru yola çağırırsanız size uymazlar” buyruğu hakkında el-Ahfeş şöyle demiştir: Yani putları doğru yola çağırsanız da size uymazlar. { سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları ha çağırmışsınız ha susmuşsunuz, sizin için birdir” [buyruğu hakkında] Ahmed

ابن يَحْيَى: لِأَنَّهُ رَأْسُ آيَةٍ. يُرِيدُ أَنَّهُ قَالَ:" أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ" وَلَمْ يَقُلْ أَمْ صَمَتُّمْ. وَصَامِتُونَ وَصَمَتُّمْ عِنْدَ سِيبَوَيْهَ وَاحِدٌ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَنْ سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ. وقرى" لَا يَتَّبِعُوكُمْ" مُشَدَّدًا وَمُخَفَّفًا" لُغَتَانِ بِمَعْنًى. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ:" أَتْبَعَهُ"- مُخَفَّفًا- إِذَا مَضَى خَلْفَهُ وَلَمْ يُدْرِكْهُ. وَ" اتَّبَعَهُ"- مُشَدَّدًا- إِذَا مضى خلفه فأدركه.

b. Yahyâ: “Çünkü bu bir ayet sonudur” demiştir. Bununla ayette “em samettüm (yoksa sustunuz mu)” demeyip { أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “yoksa susanlar mısınız” buyurulduğunu kastetmektedir. Sîbeveyh'e göre “sāmitûn” ile “samettüm” birdir. Bir görüşe göre kastedilenler, Allah'ın ilminde iman etmeyecekleri kesinleşmiş olan kimselerdir. { لَا يَتَّبِعُوكُمْ } ifadesi şeddeli ve şeddesiz olarak okunmuştur ki her ikisi aynı anlamda iki kullanımdır. Bazı lügat âlimleri ise şöyle demiştir: Şeddesiz olarak “etbe'ahû”, arkasından gidip ona yetişemediği durumlar için; şeddeli olarak “ittebe'ahû” ise arkasından gidip ona yetiştiği durumlar için kullanılır.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٩٤ الى ١٩٦]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 194-196]

إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٩٤) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥) إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٩٤) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥) إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) } “Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlüler iseniz onları çağırın da size icabet etsinler! Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, ya da görecek gözleri mi var, yahut işitecek kulakları mı var? De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana mühlet de vermeyin! Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır. O, salihleri gözetip korur.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ) حَاجَّهُمْ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ." تَدْعُونَ" تَعْبُدُونَ. وَقِيلَ: تَدْعُونَهَا آلِهَةً." مِنْ دُونِ اللَّهِ" أَيْ مِنْ غَيْرِ اللَّهِ. وَسُمِّيَتِ الْأَوْثَانُ عباد الأنها مَمْلُوكَةٌ لِلَّهِ مُسَخَّرَةٌ. الْحَسَنُ: الْمَعْنَى أَنَّ الْأَصْنَامَ مخلوقة أمثالكم. وَلَمَّا اعْتَقَدَ الْمُشْرِكُونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَضُرُّ وَتَنْفَعُ أَجْرَاهَا مَجْرَى النَّاسِ فَقَالَ: (فَادْعُوهُمْ)

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır” buyruğunda putlara ibadet etmeleri hususunda onlarla delillerle tartışmıştır. “Ted'ûne (yalvardıklarınız)” yani ibadet ettiğiniz şeylerdir. Bir görüşe göre “ilâh diye çağırdıklarınız” demektir. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } yani Allah'tan başka. Putlara “ibâd (kullar)” denilmesi, onların Allah'ın mülkü ve O'nun emrine boyun eğmiş olmalarındandır. el-Hasan: “Mana, putların da sizin gibi yaratılmış olduğudur” demiştir. Müşrikler putların zarar ve fayda verdiğine inandıklarından dolayı [Allah Teâlâ] onlara insanlar gibi muamele etmiş ve: { فَادْعُوهُمْ } “Onları çağırın”

وَلَمْ يَقُلْ فَادْعُوهُنَّ. وَقَالَ:" عِبَادٌ"، وَقَالَ:" إِنَّ الَّذِينَ" وَلَمْ يَقُلْ إِنَّ الَّتِي. وَمَعْنَى" فَادْعُوهُمْ" أَيْ فَاطْلُبُوا منهم النفع والضر. أن عبادة الأصنام تنفع. قال ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَى فَادْعُوهُمْ فَاعْبُدُوهُمْ. ثُمَّ وَبَّخَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَسَفَّهَ عُقُولَهُمْ فَقَالَ:" أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها" الْآيَةَ. أَيْ أَنْتُمْ أَفْضَلُ مِنْهُمْ فَكَيْفَ تَعْبُدُونَهُمْ. وَالْغَرَضُ بَيَانُ جَهْلِهِمْ، لِأَنَّ الْمَعْبُودَ يَتَّصِفُ بِالْجَوَارِحِ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:" إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ اأمثالكم" بتخفيف" إن" وكسرها لالتقاء الساكنين، ونصب" عباد ا" بِالتَّنْوِينِ،" أَمْثَالَكُمْ" بِالنَّصْبِ. وَالْمَعْنَى: مَا الَّذِينَ تَدْعُونَ من دون الله عباد اأمثالكم، أَيْ هِيَ حِجَارَةٌ وَخَشَبٌ، فَأَنْتُمْ تَعْبُدُونَ مَا أنتم أشرف منه.

[Yüce Allah akılsız varlıklar için kullanılan zamirle] “Fed'ûhunne” dememiştir. Yine { عِبَادٌ } ve { إِنَّ الَّذِينَ } buyurmuş, { إِنَّ الَّتِي } dememiştir. { فَادْعُوهُمْ } buyruğunun anlamı; yani onlardan fayda ve zarar [vermelerini] isteyin, [bakalım] putlara ibadetin bir faydası olacak mı [demektir]. İbn Abbâs şöyle demiştir: { فَادْعُوهُمْ } ifadesinin manası, “Onlara ibadet edin” demektir. Sonra Yüce Allah onları kınamış ve akıllarını beyinsizlik sayarak şöyle buyurmuştur: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها } “Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, ya da görecek gözleri mi var veya işitecek kulakları mı var?” ayetin sonuna kadar. Yani: Siz onlardan daha üstünsünüz, öyleyken onlara nasıl ibadet ediyorsunuz? Buradaki maksat onların cehaletini ortaya koymaktır; zira ibadet edilen varlık organlarla nitelenir. Saîd b. Cübeyr ise bu ayeti, “in” harfini şeddesiz ve iki sakinin bir araya gelmesinden ötürü kesreli, { عِبَادًا } kelimesini tenvin ile mansub ve { أَمْثَالَكُمْ } kelimesini de mansub olarak [şöyle] okumuştur: { إِنِ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادًا أَمْثَالَكُمْ }. Bunun anlamı şudur: “Allah'tan başka yalvardıklarınız sizin gibi kullar değildir.” Yani onlar taş ve ağaç parçalarıdır; dolayısıyla siz kendisinden daha üstün olduğunuz şeylere ibadet etmektesiniz.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ لَا يَنْبَغِي أَنْ يقرأ بها من ثلاث جهات: أحدها: أَنَّهَا مُخَالِفَةٌ لِلسَّوَادِ. وَالثَّانِيَةُ- أَنَّ سِيبَوَيْهَ يَخْتَارُ الرَّفْعَ فِي خَبَرِ إِنْ إِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى مَا، فَيَقُولُ: إِنْ زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ، لِأَنَّ عَمَلَ" مَا" ضَعِيفٌ، وَ" إِنْ" بِمَعْنَاهَا فَهِيَ أَضْعَفُ مِنْهَا. وَالثَّالِثَةُ- أَنَّ الْكِسَائِيَّ زَعَمَ أَنَّ" إِنْ" لَا تَكَادُ تَأْتِي فِي كَلَامِ الْعَرَبِ بِمَعْنَى" مَا"، إِلَّا أَنْ يَكُونَ بَعْدَهَا إِيجَابٌ، كَمَا قَالَ ﷿:" إِنِ الْكَافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ "." فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ" الْأَصْلُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ مَكْسُورَةً، فَحُذِفَتِ الْكَسْرَةُ لِثِقَلِهَا. ثُمَّ قِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، الْمَعْنَى: فَادْعُوهُمْ إِلَى أَنْ يَتَّبِعُوكُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ أَنَّهُمْ آلِهَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ" أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطُشُونَ بِهَا" بِضَمِّ الطَّاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ. وَالْيَدُ والرجل الإذن مُؤَنَّثَاتُ يُصَغَّرْنَ بِالْهَاءِ. وَتُزَادُ فِي الْيَدِ يَاءٌ فِي التَّصْغِيرِ، تُرَدُّ إِلَى أَصْلِهَا فَيُقَالُ: يُدَيَّةٌ بِالتَّشْدِيدِ لِاجْتِمَاعِ الْيَاءَيْنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ) أَيِ الْأَصْنَامُ. (ثُمَّ كِيدُونِ) أَنْتُمْ وَهِيَ. (فَلَا تُنْظِرُونِ) أَيْ فَلَا تُؤَخِّرُونِ. وَالْأَصْلُ" كِيدُونِي" حُذِفَتِ الْيَاءُ لِأَنَّ الْكَسْرَةَ تَدُلُّ عَلَيْهَا. وَكَذَا" فَلَا تُنْظِرُونِ". وَالْكَيْدُ الْمَكْرُ. وَالْكَيْدُ الْحَرْبُ، يُقَالُ: غَزَا فَلَمْ يَلْقَ كَيْدًا. (إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ) أَيِ الَّذِي يَتَوَلَّى نَصْرِي وَحِفْظِي اللَّهُ. وَوَلِيُّ الشَّيْءِ: الَّذِي يَحْفَظُهُ وَيَمْنَعُ عَنْهُ الضَّرَرَ. وَالْكِتَابُ: الْقُرْآنُ. (وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ) أَيْ يَحْفَظُهُمْ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جِهَارًا غَيْرَ مَرَّةٍ يَقُولُ:" أَلَا إِنَّ آلَ أَبِي- يَعْنِي فُلَانًا- لَيْسُوا لِي بِأَوْلِيَاءَ إِنَّمَا وَلِيِّيَ اللَّهُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ". وقال الأخفش: وقرى" إِنَّ وَلِيَّ اللَّهِ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ" يَعْنِي جِبْرِيلَ. النَّحَّاسُ. هِيَ قِرَاءَةُ عَاصِمٍ الْجَحْدَرِيِّ. وَالْقِرَاءَةُ الأولى أبين، لقوله:" وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ".

en-Nehhâs şöyle demiştir: Üç sebepten dolayı bu kıraatle okunması uygun değildir: Birincisi: Mushaf hattına (sevâda) aykırıdır. İkincisi: Sîbeveyh, olumsuzluk bildiren “mâ” anlamında olduğunda “in” edatının haberinde ref'i (ötreyi) tercih eder ve: “İn Zeydün müntalikun (Zeyd gidici değildir)” der. Çünkü “mâ” edatının ameli zayıftır; “in” ise onun anlamında olup amel bakımından ondan daha da zayıftır. Üçüncüsü: el-Kisâî, Arap kelâmında ardından bir olumlama (istisna gibi bir îcâb) gelmedikçe “in” edatının “mâ” anlamında neredeyse hiç gelmediğini ileri sürmüştür; nitekim Yüce ve Aziz olan Allah şöyle buyurmuştur: { إِنِ الْكَافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ } “Kâfirler sadece bir aldanış içindedirler”. { فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ } buyruğunda asıl olan lâm harfinin kesreli (esreli) olmasıdır; telaffuzdaki ağırlığından dolayı kesre hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Sonra şöyle denilmiştir: Sözde bir hazif vardır; anlamı: “Onları kendinize uymaya çağırın; şayet onların ilah olduğu iddianızda doğru sözlü iseniz hadi size cevap versinler!” demektir. Ebû Ca'fer ve Şeybe: { أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطُشُونَ بِهَا } ayetindeki fiili, tı (ط) harfinin zammıyla “yebtüşûne” şeklinde okumuşlardır ki bu da bir lehçedir. El (el-yed), ayak (er-ricl) ve kulak (el-üzün) kelimeleri müennestir (dişildir); ism-i tasgirleri (küçültme formları) hâ harfiyle yapılır. El (el-yed) kelimesinin tasgirinde ise aslına döndürülerek bir yâ harfi ilave edilir ve iki yâ harfi bir araya geldiğinden şeddeli olarak “yudeyyetün” denilir. Yüce Allah'ın: { قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } “De ki: Ortaklarınızı çağırın” buyruğundaki ortaklar, putlardır. { ثُمَّ كِيدُونِ } “Sonra bana tuzak kurun” yani siz ve onlar [birlikte tuzak kurun]. { فَلَا تُنْظِرُونِ } “Bana mühlet de vermeyin” yani beni ertelemeyin, [elinizden geleni ardınıza koymayın]. Fiilin aslı “kîdûnî” olup sondaki kesre ona delalet ettiği için yâ hazfedilmiştir. { فَلَا تُنْظِرُونِ } lafzı da böyledir. Keyd; tuzak ve hile demektir. Keyd aynı zamanda harp/savaş anlamına da gelir; nitekim “Gazaya çıktı da bir keyd (çatışma/savaş) ile karşılaşmadı” denilir. { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ } “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır” buyruğu; bana yardım etmeyi ve beni korumayı üstlenen Allah'tır demektir. Bir şeyin velisi; onu koruyan ve ona gelecek zarara engel olandır. Kitap ise Kur'ân'dır. { وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “O, salihleri dost edinir” yani onları koruyup gözetir. Sahîh-i Müslim'de Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıkça birden fazla defa şöyle buyurduğunu işittim: « أَلَا إِنَّ آلَ أَبِي- يَعْنِي فُلَانًا- لَيْسُوا لِي بِأَوْلِيَاءَ إِنَّمَا وَلِيِّيَ اللَّهُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ » «Haberiniz olsun ki babamın ailesi -yani falanı kastediyor- benim dostlarım ve velilerim değildir. Benim dostum ve velim ancak Allah ve salih müminlerdir.» el-Ahfeş şöyle demiştir: Ayet { إِنَّ وَلِيَّ اللَّهِ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ } şeklinde de okunmuştur ki bununla Cibrîl kastedilmektedir. en-Nehhâs: “Bu, Âsım el-Cahderî'nin kıraatidir” demiştir. Birinci kıraat ise: { وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “O, salihleri dost edinir” buyruğundan ötürü daha açıktır.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ١٩٧ الى ١٩٨]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 197-198]

وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨)

{ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨) } “O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım etmeye güç yetirebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur. Onları doğru yola çağırırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ) كَرَّرَهُ لَيُبَيِّنُ أَنَّ مَا يَعْبُدُونَهُ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ. (وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى) شَرْطٌ، والجواب (لا يَسْمَعُوا). (وَتَراهُمْ) مستأنف. (يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ) فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. يَعْنِي الْأَصْنَامَ. وَمَعْنَى النَّظَرِ فتح العينين الْمَنْظُورِ إِلَيْهِ، وَتَرَاهُمْ كَالنَّاظِرِينَ إِلَيْكَ. وَخَبَّرَ عَنْهُمْ بِالْوَاوِ وَهِيَ جَمَادٌ لَا تُبْصِرُ، لِأَنَّ الْخَبَرَ جَرَى عَلَى فِعْلِ مَنْ يَعْقِلُ. وَقِيلَ: كَانَتْ لَهُمْ أَعْيُنٌ مِنْ جَوَاهِرَ مَصْنُوعَةٍ فَلِذَلِكَ قَالَ" وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ" وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ، أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُبْصِرُونَ حِينَ لَمْ يَنْتَفِعُوا بأبصارهم.

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka yalvardıklarınız” buyruğu, taptıkları şeylerin fayda ve zarar vermediğini beyan etmek için tekrarlanmıştır. { وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى } “Onları doğru yola çağırırsanız” şart; { لَا يَسْمَعُوا } “işitmezler” ise cevaptır. { وَتَراهُمْ } “onları görürsün” müstakil bir cümledir (istînâftır). { يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ } “sana bakıyorlar” ifadesi hal konumundadır. Putları kastetmektedir. Bakmanın anlamı, gözleri bakılan şeye doğru açmaktır; onları sana bakan kimseler gibi görürsün. Putlar görmeyen cansız varlıklar olduğu halde onlar hakkında vâv ile [akıl sahipleri zamiriyle] haber verilmiştir; çünkü haber, akıl sahiplerinin fiili üzerinden yürütülmüştür. Bir görüşe göre: Onların yapma mücevherlerden gözleri vardı, bundan ötürü “Onların baktıklarını görürsün” buyurmuştur. Bir görüşe göre de: Bununla müşrikler kastedilmiştir; gözlerinden faydalanmadıkları için onların görmedikleri haber verilmiştir.

[سورة الأعراف (٧): آية ١٩٩]

[A'râf Suresi (7): Ayet 199]

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ (١٩٩)

{ خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ (١٩٩) } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir.”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ ثَلَاثِ كَلِمَاتٍ، تَضَمَّنَتْ قَوَاعِدَ الشَّرِيعَةِ فِي الْمَأْمُورَاتِ وَالْمَنْهِيَّاتِ. فَقَوْلُهُ: (خُذِ الْعَفْوَ) دَخَلَ فِيهِ صِلَةُ الْقَاطِعِينَ، وَالْعَفْوُ عَنِ الْمُذْنِبِينَ، وَالرِّفْقُ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُطِيعِينَ وَدَخَلَ فِي قَوْلِهِ: (وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ) صِلَةُ الْأَرْحَامِ، وَتَقْوَى اللَّهِ فِي الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَغَضُّ الْأَبْصَارِ، وَالِاسْتِعْدَادُ لِدَارِ الْقَرَارِ. وَفِي قَوْلِهِ (وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ) الْحَضُّ عَلَى التَّعَلُّقِ بِالْعِلْمِ، وَالْإِعْرَاضُ عَنْ أَهْلِ الظُّلْمِ، وَالتَّنَزُّهُ عَنْ مُنَازَعَةِ السُّفَهَاءِ، وَمُسَاوَاةِ الْجَهَلَةِ الْأَغْبِيَاءِ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ وَالْأَفْعَالِ الرَّشِيدَةِ. قُلْتُ: هَذِهِ الْخِصَالُ تَحْتَاجُ إِلَى بَسْطٍ، وَقَدْ جَمَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِجَابِرِ بْنِ سُلَيْمٍ. قَالَ جَابِرُ بْنُ سُلَيْمٍ أَبُو جُرَيٍّ: رَكِبْتُ قَعُودِي ثُمَّ أَتَيْتُ إِلَى مَكَّةَ فَطَلَبْتُ رَسُولَ اللَّهِ

Burada üç mesele vardır: Birincisi- Bu ayet üç kelimeden ibaret olup emirler ve yasaklar hususunda şeriatın temel esaslarını kapsamaktadır. Yüce Allah'ın: { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen af yolunu tut” buyruğuna; ilişkiyi kesenlerle bağı sürdürmek, günahkârları bağışlamak, müminlere yumuşak davranmak ve itaatkâr kimselerin ahlakından olan diğer hususlar dahildir. { وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “iyiliği emret” buyruğuna; akrabalık bağını gözetmek, helal ve haramda Allah'tan korkmak, gözleri [harama] yummak ve ebediyet yurduna hazırlanmak dahildir. { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden yüz çevir” buyruğunda ise ilme sarılmaya teşvik, zalimlerden yüz çevirme, sefihlerle çekişmekten ve ahmak cahillerle bir olmaktan uzak durma ve diğer övgüye değer ahlaklar ile doğru fiiller yer almaktadır. Derim ki: Bu hasletlerin tafsilata ihtiyacı vardır; nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunları Câbir b. Süleym için bir araya getirmiştir. Ebû Cürey Câbir b. Süleym şöyle demiştir: Genç deveme bindim, sonra Mekke'ye gelip Resûlullah

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَأَنَخْتُ قَعُودِي بِبَابِ الْمَسْجِدِ، فَدَلُّونِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَيْهِ بُرْدٌ مِنْ صُوفٍ فِيهِ طَرَائِقُ حُمْرٍ، فَقُلْتُ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ:" وَعَلَيْكَ السَّلَامُ". فَقُلْتُ: إِنَّا مَعْشَرُ أَهْلِ الْبَادِيَةِ، قَوْمٌ فِينَا الْجَفَاءُ، فَعَلِّمْنِي كَلِمَاتٍ يَنْفَعُنِي اللَّهُ بِهَا. قَالَ:" ادْنُ" ثَلَاثًا، فَدَنَوْتُ فَقَالَ:" أَعِدْ عَلَيَّ" فَأَعَدْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ: (اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تَحْقِرَنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَيْئًا وَأَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ مُنْبَسِطٍ وَأَنْ تُفْرِغَ مِنْ دَلْوِكَ فِي إِنَاءِ الْمُسْتَسْقِي وَإِنِ امْرُؤٌ سَبَّكَ بِمَا لَا يَعْلَمُ مِنْكَ فَلَا تَسُبُّهُ بِمَا تَعْلَمُ فِيهِ فَإِنَّ اللَّهَ جَاعِلٌ لَكَ أَجْرًا وَعَلَيْهِ وِزْرًا وَلَا تَسُبَّنَّ شَيْئًا مِمَّا خَوَّلَكَ اللَّهُ تَعَالَى (. قَالَ أَبُو جُرَيٍّ: فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، مَا سَبَبْتُ بَعْدَهُ شَاةً وَلَا بَعِيرًا. أَخْرَجَهُ أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ فِي مُسْنَدِهِ بِمَعْنَاهُ. وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" إِنَّكُمْ لَا تَسَعُونَ النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ وَلَكِنْ يَسَعُهُمْ مِنْكُمْ بَسْطُ الْوَجْهِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ". وَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ إِلَّا فِي أَخْلَاقِ النَّاسِ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ:" خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ" قَالَ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ إِلَّا فِي أَخْلَاقِ النَّاسِ. وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ جِبْرِيلَ نَزَلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيَّ ﷺ:" مَا هَذَا يَا جِبْرِيلُ"؟ فَقَالَ:" لَا أَدْرِي حَتَّى أَسْأَلَ الْعَالِمَ" فِي رِوَايَةٍ" لَا أَدْرِي حَتَّى أَسْأَلَ رَبِّيَ" فَذَهَبَ فَمَكَثَ سَاعَةً ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ:" إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَكَ وَتُعْطِيَ مَنْ حَرَمَكَ وَتَصِلَ مَنْ قَطَعَكَ". فَنَظَمَهُ بَعْضُ الشُّعَرَاءِ فَقَالَ:

(sallallâhu aleyhi ve sellem)'i aradım. Devemi mescidin kapısına çöktürdüm. Bana Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i gösterdiler. Bir de baktım ki o, üzerinde kırmızı çizgileri olan yünden bir bürde bulunduğu halde oturmaktadır. Ben: “Es-selâmü aleyke yâ Resûlallah” dedim. O: “Ve aleyke's-selâm” buyurdu. Ben: “Bizler çöl halkından bir topluluğuz, bizde kabalık vardır; bana Allah'ın kendisiyle beni faydalandıracağı sözler öğret” dedim. Üç defa: “Yaklaş” buyurdu. Yaklaştım. “Sözünü bana tekrar et” buyurdu; ben de ona tekrar ettim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Allah'tan kork; iyilikten hiçbir şeyi küçük görme; din kardeşini güler yüzle karşıla; su isteyenin kabına kendi kovandan boşalt; eğer bir kimse sende olduğunu bilmediği bir kusurla sana söverse, sen onda bildiğin bir kusurla ona sövme! Zira Allah sana bir mükafat verecek, onun aleyhine de günah yükleyecektir. Yüce Allah'ın sana bahşettiği hiçbir şeye de asla sövme!” Ebû Cürey şöyle demiştir: Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, bundan sonra ne bir koyuna ne de bir deveye sövdüm. Bunu Ebû Bekir el-Bezzâr Müsned'inde manasıyla rivayet etmiştir. Ebû Saîd el-Makburî babasından, o da Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Siz mallarınızla insanları kuşatamazsınız (yetemezsiniz); fakat güler yüzünüz ve güzel ahlakınız onları kuşatır.” İbnü'z-Zübeyr şöyle demiştir: “Allah bu ayeti ancak insanların ahlakı hakkında indirmiştir.” Buhârî, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den: “Af yolunu tut, iyiliği emret” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Allah bu ayeti ancak insanların ahlakı hakkında indirmiştir.” Süfyân b. Uyeyne eş-Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Cebrail Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e indi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: “Bu nedir ey Cebrail?” dedi. Cebrail: “Bilen [Allah]'a soruncaya kadar bilmiyorum” —bir rivayette: “Rabbime soruncaya kadar bilmiyorum”— dedi. Gidip bir süre kaldı, sonra dönüp şöyle dedi: “Yüce Allah sana; sana zulmedeni affetmeni, seni mahrum bırakana vermeni ve seninle bağını koparanla irtibat kurmanı emrediyor.” Şairlerden biri bunu nazmederek şöyle demiştir:

مَكَارِمُ الأخلاق في ثلاثة ... وممن كَمُلَتْ فِيهِ فَذَلِكَ الْفَتَى

Ahlakın güzellikleri üç şeydedir... Kimde bunlar kemale ererse, işte yiğit odur:

إِعْطَاءُ مَنْ تَحْرِمُهُ وَوَصْلُ مَنْ ... تَقْطَعُهُ وَالْعَفْوُ عَمَّنِ اعْتَدَى

Seni mahrum bırakana vermen, seninle bağını koparanla İlişkiyi sürdürmen ve sana haddi aşarak kötülük edeni affetmendir.