Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَجْمَعُ لِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَالَ ﷺ: (بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الأخلاق). وقال الشاعر:

Ca‘fer es-Sâdık şöyle demiştir: “Allah bu ayette Peygamberine ahlakın güzelliklerini emretmiştir. Kur'an'da güzel ahlakı bu ayetten daha fazla kendinde toplayan başka bir ayet yoktur.” [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الأخلاق» «Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.» Şair de şöyle demiştir:

كُلُّ الْأُمُورِ تَزُولُ عَنْكَ وَتَنْقَضِي ... إِلَّا الثَّنَاءَ فَإِنَّهُ لَكَ بَاقِي

Bütün işler senden yok olup gider ve sona erer... Övgü müstesna; çünkü o senin için bakidir.

وَلَوْ أَنَّنِي خُيِّرْتُ كُلَّ فَضِيلَةٍ ... مَا اخْتَرْتُ غَيْرَ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ

Bütün erdemler arasında muhayyer bırakılsaydım, Güzel ahlaktan başkasını seçmezdim.

وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى بطور سيناء. قيل له: بأي شي أَوْصَاكَ؟ قَالَ: بِتِسْعَةِ أَشْيَاءَ، الْخَشْيَةُ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ، وَكَلِمَةُ الْحَقِّ فِي الرِّضَا وَالْغَضَبِ، وَالْقَصْدُ فِي الْفَقْرِ وَالْغِنَى، وَأَمَرَنِي أَنْ أَصِلَ مَنْ قَطَعَنِي، وَأُعْطِيَ مَنْ حَرَمَنِي، وَأَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَنِي، وَأَنْ يَكُونَ نُطْقِي ذِكْرًا، وَصَمْتِي فِكْرًا، وَنَظَرِي عِبْرَةً. قُلْتُ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ، (أَمَرَنِي رَبِّي بِتِسْعٍ الْإِخْلَاصِ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ وَالْعَدْلِ فِي الرِّضَا وَالْغَضَبِ وَالْقَصْدِ فِي الْغِنَى وَالْفَقْرِ وَأَنْ أَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَنِي وَأَصِلَ مَنْ قَطَعَنِي وَأُعْطِيَ مَنْ حَرَمَنِي وَأَنْ يكون نطقي ذكرا وصمتي فكرا نظري عِبْرَةً (. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:" خُذِ الْعَفْوَ" أَيِ الزَّكَاةُ، لِأَنَّهَا يَسِيرٌ مِنْ كَثِيرٍ. وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّهُ مِنْ عَفَا إِذَا دَرَسَ. وَقَدْ يُقَالُ: خُذِ الْعَفْوَ مِنْهُ، أَيْ لَا تُنْقِصْ عَلَيْهِ وَسَامِحْهُ. وَسَبَبُ النُّزُولِ يَرُدُّهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَإِنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُ بِمُحَاجَّةِ الْمُشْرِكِينَ دَلَّهُ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، فَإِنَّهَا سَبَبُ جَرِّ الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْإِيمَانِ. أَيِ اقْبَلْ مِنَ النَّاسِ مَا عَفَا لَكَ مِنْ أَخْلَاقِهِمْ وَتَيَسَّرَ، تَقُولُ: أَخَذْتُ حَقِّي عَفْوًا صَفْوًا، أَيْ سَهْلًا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ) أَيْ بِالْمَعْرُوفِ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" الْعُرُفِ" بِضَمَّتَيْنِ، مِثْلَ الْحُلُمِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَالْعُرْفُ وَالْمَعْرُوفُ وَالْعَارِفَةُ: كُلُّ خَصْلَةٍ حَسَنَةٍ تَرْتَضِيهَا الْعُقُولُ، وَتَطْمَئِنُّ إِلَيْهَا النُّفُوسُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Sehl b. Abdillâh şöyle demiştir: Allah, Sînâ Dağı'nda Mûsâ ile konuştu. Ona: “Sana neyi tavsiye etti?” diye soruldu. O da şöyle dedi: “Dokuz şeyi: Gizlide ve açıkta [Allah'tan] korkmayı, rıza ve öfke anında hak sözü söylemeyi, fakirlikte ve zenginlikte itidalli olmayı; benimle bağını koparanla irtibat kurmamı, beni mahrum bırakana vermemi, bana zulmedeni affetmemi; konuşmamın zikir, susmamın tefekkür, bakışımın ibret olmasını emretti.” Derim ki: Peygamberimiz Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Rabbim bana dokuz şeyi emretti: Gizlide ve açıkta ihlaslı olmayı, rıza ve öfke anında adaleti gözetmeyi, zenginlikte ve fakirlikte itidalli olmayı; bana zulmedeni affetmemi, benimle bağını koparanla irtibat kurmamı, beni mahrum bırakana vermemi; konuşmamın zikir, susmamın tefekkür, bakışımın da ibret olmasını.” { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen af yolunu tut” buyruğunun zekat anlamına geldiği de söylenmiştir; zira zekat çoktan az [bir miktardır]. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü bu, silinip yok olmak anlamına gelen afv kökünden gelir. Bazen de: “Ondan afvı al”, yani ona güçlük çıkarma ve ona müsamaha göster denilir. Nüzul sebebi de bunu reddeder, en doğrusunu Allah bilir. Çünkü Yüce Allah müşriklere karşı delil getirmesini emrettiğinde, onu güzel ahlaka yönlendirmiştir; zira güzel ahlak müşrikleri imana çekmenin sebebidir. Yani insanların ahlakından sana kolay gelen ve fazladan olanı kabul et. Nitekim: “Hakkımı afven safven (kolaylıkla ve zahmetsizce) aldım” denir. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “iyiliği emret” buyruğu, yani ma'ruf olanı [emret] demektir. Îsâ b. Ömer bu kelimeyi hulum (حُلُم) vezninde iki ötre ile { الْعُرُفِ } şeklinde okumuştur; her ikisi de birer lehçedir. Örf (الْعُرْفُ), ma'ruf (الْمَعْرُوفُ) ve arife (الْعَارِفَةُ); akılların beğendiği ve nefislerin kendisiyle mutmain olduğu her güzel huydur. Şair şöyle demiştir:

مَنْ يَفْعَلِ الْخَيْرَ لَا يَعْدَمْ جَوَازِيَهُ ... لَا يَذْهَبُ الْعُرْفُ بَيْنَ اللَّهِ وَالنَّاسِ

Kim iyilik yaparsa onun karşılığını kaybetmez... Allah ile insanlar arasında iyilik asla zayi olmaz.

وَقَالَ عَطَاءٌ:" وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ" يَعْنِي بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ) أَيْ إِذَا أَقَمْتَ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةَ وَأَمَرْتَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ فَجَهِلُوا عَلَيْكَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ، صِيَانَةً لَهُ عَلَيْهِمْ وَرَفْعًا لِقَدْرِهِ عَنْ مُجَاوَبَتِهِمْ. وَهَذَا وَإِنْ

Atâ: “İyiliği emret” buyruğu, yani “Lâ ilâhe illallâh” [kelimesini emret] demektir, demiştir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden yüz çevir” buyruğu; yani onlara karşı delili ortaya koyup iyiliği emrettiğinde sana karşı cahillik ederlerse, onlara karşı Peygamberi korumak ve onun kadrini onlara cevap vermekten yüce tutmak için onlardan yüz çevir demektir. Bu hitap,

كَانَ خِطَابًا لِنَبِيِّهِ ﵇ فَهُوَ تَأْدِيبٌ لِجَمِيعِ خَلْقِهِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَعَطَاءٌ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: هِيَ مُحْكَمَةٌ، وَهُوَ الصَّحِيحُ لِمَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَدِمَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنِ بْنِ حُذَيْفَةَ بْنِ بَدْرٍ فَنَزَلَ عَلَى ابْنِ أَخِيهِ الْحُرِّ بْنِ قَيْسِ بْنِ حِصْنٍ، وَكَانَ مِنَ النَّفَرِ الَّذِينَ يُدْنِيهِمْ عُمَرُ، وَكَانَ الْقُرَّاءُ أَصْحَابُ مَجَالِسِ عُمَرَ وَمُشَاوَرَتِهِ، كُهُولًا كَانُوا أَوْ شُبَّانًا. فَقَالَ عُيَيْنَةُ لِابْنِ أَخِيهِ: يا بن أَخِي، هَلْ لَكَ وَجْهٌ عِنْدَ هَذَا الْأَمِيرِ، فَتَسْتَأْذِنُ لِي عَلَيْهِ. قَالَ سَأَسْتَأْذِنُ لَكَ عَلَيْهِ، فاستأذن لعيينة. فلما دخل قال: يا بن الْخَطَّابِ، وَاللَّهِ مَا تُعْطِينَا الْجَزْلَ، وَلَا تَحْكُمُ بَيْنَنَا بِالْعَدْلِ! قَالَ: فَغَضِبَ عُمَرُ حَتَّى هَمَّ بِأَنْ يَقَعَ بِهِ. فَقَالَ الْحُرُّ، يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِنَبِيِّهِ ﵇ (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ) وَإِنَّ هَذَا مِنَ الْجَاهِلِينَ. فَوَاللَّهِ مَا جَاوَزَهَا عُمَرُ حِينَ تَلَاهَا عَلَيْهِ، وَكَانَ وَقَّافًا عِنْدَ كِتَابِ اللَّهِ ﷿. قُلْتُ: فَاسْتِعْمَالُ عُمَرَ ﵁ لِهَذِهِ الْآيَةِ وَاسْتِدْلَالُ الْحُرِّ بِهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ لَا مَنْسُوخَةٌ. وَكَذَلِكَ اسْتَعْمَلَهَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵄، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَإِذَا كَانَ الْجَفَاءُ عَلَى السُّلْطَانِ تَعَمُّدًا وَاسْتِخْفَافًا بِحَقِّهِ فَلَهُ تَعْزِيرُهُ. وَإِذَا كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَالْإِعْرَاضُ وَالصَّفْحُ وَالْعَفْوُ، كَمَا فَعَلَ الْخَلِيفَةُ العدل.

Peygamberi (aleyhisselâm)'a yönelik olsa da, bütün yaratılmışlarını terbiye etme amacı taşır. İbn Zeyd ve Atâ: “Bu ayet kılıç ayetiyle nesh edilmiştir” demişlerdir. Mücâhid ve Katâde ise: “Muhkemdir” demişlerdir; doğru olan da budur. Zira Buhârî'nin Abdullah b. Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Uyeyne b. Hısn b. Huzeyfe b. Bedr Medine'ye geldi ve yeğeni el-Hurr b. Kays b. Hısn'a misafir oldu. Hurr, Ömer'in kendisine yakın tuttuğu kimselerdendi; kurrâ (âlimler) ise yaşlı olsun genç olsun Ömer'in meclis ve istişare arkadaşları idiler. Uyeyne yeğenine: “Ey kardeşimin oğlu! Bu emirin yanında bir itibarın var mıdır, benim için onun huzuruna girmeye izin alsan?” dedi. O da: “Senin için izin isteyeceğim” dedi ve Uyeyne için izin istedi. Uyeyne huzura girince: “Ey Hattâb'ın oğlu! Vallahi sen bize bolca vermiyorsun ve aramızda adaletle hükmetmiyorsun!” dedi. [Râvi] dedi ki: Ömer o derece öfkelendi ki neredeyse ona ceza verecekti. Bunun üzerine el-Hurr: “Ey müminlerin emiri! Şüphesiz ki Allah Peygamberi (aleyhisselâm)'a: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” buyurmuştur. Şüphesiz bu adam da o cahillerdendir” dedi. Vallahi Hurr bu ayeti ona okuyunca Ömer onu aşamadı (hemen durdu). O, Azîz ve Celîl olan Allah'ın Kitabı karşısında son derece saygılı ve durmasını bilen bir kimseydi. Derim ki: Ömer (radıyallâhu anh)'ın bu ayeti tatbik etmesi ve el-Hurr'un onunla delil getirmesi, bu ayetin mensuh değil muhkem olduğuna delalet eder. Aynı şekilde Hasan b. Alî b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anhümâ) da açıklaması geleceği üzere bu ayeti tatbik etmiştir. Şayet yöneticiye karşı kabalık kasten ve onun hakkını hafife alarak yapılmışsa yönetici onu cezalandırma hakkına sahiptir. Eğer böyle değilse, âdil halifenin yaptığı gibi yüz çevirmek, müsamaha göstermek ve affetmek gerekir.

[سورة الأعراف (٧): آية ٢٠٠]

[A'râf Suresi (7): Ayet 200]

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠)

{ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse, hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (200)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (خُذِ الْعَفْوَ) قَالَ ﵇:" كَيْفَ يَا رَبِّ وَالْغَضَبُ" فَنَزَلَتْ:" وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ ٢٠٠" وَنَزْغُ الشَّيْطَانِ: وَسَاوِسُهُ. وَفِيهِ لُغَتَانِ: نَزْغٌ وَنَغْزٌ، يُقَالُ: إِيَّاكَ وَالنَّزَّاغَ وَالنَّغَّازَ، وَهُمُ الْمُوَرِّشُونَ. الزجاج: النزغ أدنى حركة تكون، ومن

Bunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen af yolunu tut” buyruğu indiğinde [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: « كَيْفَ يَا رَبِّ وَالْغَضَبُ » «Peki ya öfke anında nasıl olacak ya Rabbi?» diye sordu. Bunun üzerine: { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ } “Eğer [şeytandan gelen bir kışkırtma] seni dürtecek olursa...” (A'râf 200) ayeti indi. Şeytanın *nezğ*i (نَزْغ), onun vesveseleridir. Bu kelimede iki söyleyiş vardır: *Nezğ* (نَزْغ) ve *neğz* (نَغْز). Nitekim şöyle denilir: « إِيَّاكَ وَالنَّزَّاغَ وَالنَّغَّازَ » «Nezzâğdan ve nağğâzdan sakın!» Bunlar, *el-müverrişûn* (insanların arasını bozan kışkırtıcılar) demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: *Nezğ*, meydana gelen en ufak harekettir; şeytandan olanı ise

الشَّيْطَانِ أَدْنَى وَسْوَسَةٍ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: شَهِدْتُ عُثْمَانَ وَعَلِيًّا وَكَانَ بَيْنَهُمَا نَزْغٌ مِنَ الشَّيْطَانِ فَمَا أَبْقَى وَاحِدٌ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ شَيْئًا، ثُمَّ لَمْ يَبْرَحَا حَتَّى اسْتَغْفَرَ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ. وَمَعْنَى (يَنْزَغَنَّكَ) ٢٠٠: يُصِيبَنَّكَ وَيَعْرِضُ لَكَ عِنْدَ الْغَضَبِ وَسْوَسَةٌ بِمَا لَا يَحِلُّ. (فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ) ٢٠٠ أَيِ اطْلُبِ النَّجَاةَ مِنْ ذَلِكَ بِاللَّهِ. فأمر تعالى أن يدفع الْوَسْوَسَةُ بِالِالْتِجَاءِ إِلَيْهِ وَالِاسْتِعَاذَةِ بِهِ، وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى. فَلَا يُسْتَعَاذُ مِنَ الْكِلَابِ إِلَّا بِرَبِّ الْكِلَابِ. وَقَدْ حُكِيَ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ أَنَّهُ قَالَ لِتِلْمِيذِهِ: مَا تَصْنَعُ بِالشَّيْطَانِ إِذَا سَوَّلَ لَكَ الْخَطَايَا؟ قَالَ: أُجَاهِدُهُ. قَالَ: فَإِنْ عَادَ؟ قَالَ: أُجَاهِدُهُ. قَالَ: فَإِنْ عَادَ؟ قَالَ: أُجَاهِدُهُ. قَالَ: هَذَا يَطُولُ، أَرَأَيْتَ لَوْ مَرَرْتَ بِغَنَمٍ فنبحك كلبها ومنع مِنَ الْعُبُورِ مَا تَصْنَعُ؟ قَالَ: أُكَابِدُهُ وَأَرُدُّهُ جَهْدِي. قَالَ: هَذَا يَطُولُ عَلَيْكَ، وَلَكِنِ اسْتَغِثْ بِصَاحِبِ الْغَنَمِ يَكُفُّهُ عَنْكَ. الثَّانِيَةُ- النَّغْزُ وَالنَّزْغُ وَالْهَمْزُ وَالْوَسْوَسَةُ سَوَاءٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ " وَقَالَ:" مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ ". وَأَصْلُ النَّزْغِ الْفَسَادُ، يُقَالُ: نَزَغَ بَيْنَنَا، أَيْ أَفْسَدَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي " أَيْ أَفْسَدَ. وَقِيلَ: النَّزْغُ الْإِغْوَاءُ وَالْإِغْرَاءُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. قُلْتُ: وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَأْتِي الشَّيْطَانُ أَحَدَكُمْ فَيَقُولُ لَهُ مَنْ خَلَقَ كَذَا وَكَذَا حَتَّى يَقُولَ لَهُ مَنْ خَلَقَ رَبُّكَ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ فَلْيَسْتَعِذْ بِاللَّهِ وَلْيَنْتَهِ (. وَفِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنِ الْوَسْوَسَةِ قَالَ:) تِلْكَ مَحْضُ الْإِيمَانِ (. وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ:) ذَلِكَ صَرِيحُ الْإِيمَانِ) وَالصَّرِيحُ الْخَالِصُ. وَهَذَا لَيْسَ عَلَى ظَاهِرِهِ، إِذْ لَا يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ الْوَسْوَسَةُ نَفْسُهَا هِيَ الْإِيمَانَ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ الْيَقِينُ، وَإِنَّمَا الْإِشَارَةُ إِلَى مَا وَجَدُوهُ مِنَ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُعَاقَبُوا عَلَى مَا وَقَعَ فِي أَنْفُسِهِمْ. فَكَأَنَّهُ قَالَ جَزَعُكُمْ مِنْ هَذَا هُوَ مَحْضُ الْإِيمَانِ وَخَالِصُهُ، لِصِحَّةِ إِيمَانِكُمْ، وَعِلْمِكُمْ بِفَسَادِهَا. فَسَمَّى الْوَسْوَسَةَ إِيمَانًا لَمَّا كَانَ دَفْعُهَا وَالْإِعْرَاضُ عَنْهَا والرد لها وعدم قبولها

...şeytandan olanı ise en küçük vesvesedir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Osman ile Ali'ye şahit oldum; aralarında şeytandan kaynaklanan bir kışkırtma vuku bulmuştu ve ikisi de birbirine [söylemedik] bir şey bırakmadılar. Sonra her ikisi de diğeri için mağfiret dileyinceye kadar oradan ayrılmadılar. { يَنْزَغَنَّكَ } “[şeytandan gelen bir kışkırtma] seni dürterse” (200) ifadesinin anlamı: Öfke anında helal olmayan şeylere dair bir vesvese sana isabet eder ve karşına çıkarsa demektir. { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Hemen Allah'a sığın” (200) yani bundan kurtuluşu Allah'tan iste. Yüce Allah vesvesenin, Kendisine iltica edilerek ve Kendisine sığınılarak savuşturulmasını emretmiştir. -En yüce misal Allah'a aittir.- Zira köpeklerden ancak köpeklerin sahibine sığınılır. Nitekim Selef'ten bazılarının talebesine şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Şeytan sana günahları süslediğinde ne yaparsın?” Talebe: “Onunla mücadele ederim” dedi. [Hoca]: “Peki tekrar dönerse?” dedi. Talebe: “Onunla mücadele ederim” dedi. [Hoca]: “Peki tekrar dönerse?” deyince, [talebe yine]: “Onunla mücadele ederim” dedi. Bunun üzerine [hoca] şöyle dedi: “Bu iş uzar. Söyle bakalım; bir koyun sürüsünün yanından geçerken sürünün köpeği sana havlasa ve geçmene engel olsa ne yaparsın?” Talebe: “Onunla uğraşır ve gücüm yettiğince onu savmaya çalışırım” dedi. [Hoca] dedi ki: “Bu sana güç gelir ve uzar; fakat sen koyunların sahibinden yardım iste ki onu senden uzaklaştırsın.” İkinci [Mesele]- Negz, nezğ, hemz ve vesvese aynı anlamdadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Ve de ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım!” ve { مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ } “Sinsice fısıldayan o vesvesecinin şerrinden...” buyurmuştur. Nezğ (نَزْغ) kelimesinin aslı bozgunculuktur. Nitekim “Aramızı bozdu/ifsat etti” anlamında (نَزَغَ بَيْنَنَا) denir. { نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي } “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozdu” yani aramıza fesat soktu ayeti de bundandır. Nezğ kelimesinin azdırma ve kışkırtma olduğu da söylenmiştir; anlamlar birbirine yakındır. Derim ki: Bu ayetin bir benzeri de Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edilen şu hadistir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « يَأْتِي الشَّيْطَانُ أَحَدَكُمْ فَيَقُولُ لَهُ مَنْ خَلَقَ كَذَا وَكَذَا حَتَّى يَقُولَ لَهُ مَنْ خَلَقَ رَبُّكَ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ فَلْيَسْتَعِذْ بِاللَّهِ وَلْيَنْتَهِ » «Şeytan birinize gelir ve ona: 'Şunu kim yarattı, bunu kim yarattı?' der; hatta en sonunda: 'Rabbini kim yarattı?' der. Durum bu noktaya varınca o kimse hemen Allah'a sığınsın ve [bu düşünceden] vazgeçsin.» Yine [Sahîh-i Müslim]'de Abdullah'tan şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) vesvese hakkında soruldu; o da: « تِلْكَ مَحْضُ الْإِيمَانِ » «İşte bu, imanın ta kendisidir (katıksız imandır)» buyurdu. Ebû Hüreyre hadisinde ise: « ذَلِكَ صَرِيحُ الْإِيمَانِ » «Bu, apaçık (halis) imandır» buyrulmuştur. Sarîh (صَرِيح), halis ve katıksız demektir. Bu [ifadeler] zahirî anlamı üzere değildir; zira vesvesenin bizzat kendisinin iman olması sahih olmaz; çünkü iman yakîndir (kesin bilgidir). Burada kastedilen, içlerinden geçen şeyden ötürü cezalandırılmaktan dolayı Yüce Allah'tan duydukları korkudur. Sanki [Peygamber] şöyle demiştir: “İmanınızın doğruluğundan ve bu düşüncelerin bâtıllığını bilmenizden dolayı bundan duyduğunuz endişe, katıksız ve halis imandır.” Böylece [vesveseyi] defetmek, ondan yüz çevirmek, onu geri püskürtmek ve kabul etmemek...

وَالْجَزَعُ مِنْهَا صَادِرًا عَنِ الْإِيمَانِ. وَأَمَّا أَمْرُهُ بِالِاسْتِعَاذَةِ فَلِكَوْنِ تِلْكَ الْوَسَاوِسِ مِنْ آثَارِ الشَّيْطَانِ. وَأَمَّا الْأَمْرُ بِالِانْتِهَاءِ فَعَنِ الرُّكُونِ إِلَيْهَا وَالِالْتِفَاتِ نَحْوَهَا. فَمَنْ كَانَ صَحِيحَ الْإِيمَانِ وَاسْتَعْمَلَ مَا أَمَرَهُ بِهِ رَبُّهُ وَنَبِيُّهُ نَفَعَهُ وَانْتَفَعَ بِهِ. وَأَمَّا مَنْ خَالَجَتْهُ الشُّبْهَةُ وَغَلَبَ عَلَيْهِ الْحِسُّ وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى الِانْفِكَاكِ عَنْهَا فَلَا بُدَّ مِنْ مُشَافَهَتِهِ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ، كَمَا قَالَ ﷺ لِلَّذِي خَالَطَتْهُ شُبْهَةُ الْإِبِلِ الْجُرْبِ حِينَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لَا عَدْوَى". وَقَالَ أَعْرَابِيٌّ: فَمَا بَالُ الْإِبِلِ تَكُونُ فِي الرَّمْلِ كَأَنَّهَا الظِّبَاءُ فَإِذَا دَخَلَ فِيهَا الْبَعِيرُ الْأَجْرَبُ أَجْرَبَهَا؟ فَقَالَ ﷺ:" فَمَنْ أَعْدَى الْأَوَّلَ" فَاسْتَأْصَلَ الشُّبْهَةَ مِنْ أَصْلِهَا. فَلَمَّا يَئِسَ الشَّيْطَانُ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْإِغْرَاءِ وَالْإِضْلَالِ أَخَذَ يُشَوِّشُ عَلَيْهِمْ أَوْقَاتَهُمْ بِتِلْكَ الْأُلْقِيَاتِ. وَالْوَسَاوِسُ: التُّرَّهَاتُ، فَنَفَرَتْ عَنْهَا قُلُوبُهُمْ وَعَظُمَ عَلَيْهِمْ وُقُوعُهَا عِنْدَهُمْ فَجَاءُوا- كَمَا فِي الصَّحِيحِ- فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا نَجِدُ فِي أَنْفُسِنَا مَا يَتَعَاظَمُ أَحَدُنَا أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهِ. قَالَ:" أو قد وَجَدْتُّمُوهُ"؟ قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ: (ذَلِكَ صَرِيحُ الْإِيمَانِ رَغْمًا لِلشَّيْطَانِ حَسَبَ مَا نَطَقَ بِهِ الْقُرْآنُ فِي قَوْلِهِ:" إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ ". فَالْخَوَاطِرُ الَّتِي لَيْسَتْ بِمُسْتَقِرَّةٍ وَلَا اجْتَلَبَتْهَا الشُّبْهَةُ فَهِيَ الَّتِي تُدْفَعُ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهَا، وَعَلَى مِثْلِهَا يُطْلَقُ اسْمُ الْوَسْوَسَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ مَضَى فِي آخِرِ الْبَقَرَةِ هَذَا الْمَعْنَى، وَالْحَمْدُ لله.

ve ondan endişe duymak imandan kaynaklandığı için vesvese 'iman' olarak adlandırılmıştır. Sığınmayı emretmesi ise, bu vesveselerin şeytanın eserlerinden olması sebebiyledir. [Vesveseye] son verme emri ise, ona meyletmekten ve ona yönelmekten vazgeçmek içindir. İmanı sahih olan ve Rabbinin ve Peygamberinin kendisine emrettiği şeyi uygulayan kimseye bu fayda verir ve o bundan yararlanır. Ancak zihnini şüphe bürüyen, hisleri kendisine galip gelen ve bundan sıyrılamayan kimseye gelince; onunla akli delille yüz yüze konuşmak gerekir. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Hastalık bulaşması yoktur” buyurduğunda, uyuz develer şüphesine kapılan adama böyle yapmıştır. Bir bedevi: “O halde develere ne oluyor da kumda ceylan gibi dururken aralarına uyuz bir deve girince onları da uyuz ediyor?” dediğinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Peki ilkine kim bulaştırdı?” buyurarak şüpheyi kökünden söküp atmıştır. Şeytan, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabını kışkırtıp saptırmaktan ümidini kesince, bu tür vesvese telkinleriyle onların vakitlerini bulandırmaya başladı. Vesveseler ise asılsız kuruntulardır; bu yüzden kalpleri ondan nefret etti ve böyle bir şeyin kendilerinde meydana gelmesi onlara pek ağır geldi. Sahih'te geçtiği üzere gelip: “Ey Allah'ın Resulü! İçimizde öyle şeyler buluyoruz ki, birimiz onu söylemeyi bile büyük bir günah sayar” dediler. [Peygamber]: “Bunu gerçekten hissettiniz mi?” buyurdu. Onlar: “Evet” dediler. O da: “İşte bu, Kur'an'ın: ‘Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hakimiyetin yoktur’ buyruğunda dile getirdiği üzere, şeytana inat katıksız imandır” buyurdu. Zihinde yerleşik olmayan ve bir şüpheden kaynaklanmayan akla gelen düşünceler (havâtır), kendisinden yüz çevrilmekle defedilen düşüncelerdir ve işte böylesine vesvese adı verilir. En doğrusunu Allah bilir. Bu mana Bakara Suresi'nin sonunda geçmişti, Allah'a hamdolsun.

[سورة الأعراف (٧): الآيات ٢٠١ الى ٢٠٢]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 201-202]

إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ (٢٠٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ (٢٠٢) } “Şüphesiz [Allah'a karşı gelmekten] sakınanlar, kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman iyice düşünürler; bir de bakarsın ki onlar doğruyu görüp kavramışlardır. [Şeytanların] kardeşlerine gelince, [şeytanlar] onları sapıklıkta sürüklerler; sonra da bundan hiç geri durmazlar.” (201-202)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا) ٢٠ يُرِيدُ الشِّرْكَ وَالْمَعَاصِيَ. (إِذَا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ) هَذِهِ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَأَهْلِ مَكَّةَ. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ" طَائِفٌ". وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ" طَيِّفٌ" بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: كَلَامُ الْعَرَبِ فِي مِثْلِ هَذَا" طَيْفٌ" بِالتَّخْفِيفِ، عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مِنْ طَافَ يَطِيفُ. قال الكسائي:

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Şüphesiz [Allah'a karşı gelmekten] sakınanlar” buyruğudur; şirkten ve günahlardan [sakınanları] kastetmektedir. { إِذَا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ } “Kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman” [ibaresi]; Basra ve Mekke ehlinin kıraatidir. Medine ve Kûfe ehlinin kıraati ise “tâif” (طَائِفٌ) şeklindedir. Saîd b. Cübeyr'den ise ye harfinin şeddelenmesiyle “tayyif” (طَيِّفٌ) şeklinde rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Arapların dilinde böylesi durumlarda [kullanılan], طَافَ - يَطِيفُ (tâfe-yetîfu) fiilinin masdarı olmak üzere şeddesiz olarak ‘tayf’ (طَيْفٌ) kelimesidir.” el-Kisâî ise şöyle demiştir:

هُوَ مُخَفَّفٌ مِنْ" طَيِّفٍ" مِثْلُ مَيِّتٍ وَمَيْتٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمَعْنَى" طَيْفٌ" فِي اللُّغَةِ مَا يُتَخَيَّلُ فِي الْقَلْبِ أَوْ يُرَى فِي النَّوْمِ، وَكَذَا مَعْنَى طَائِفٍ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: سَأَلْتُ الْأَصْمَعِيَّ عَنْ طَيْفٍ، فَقَالَ: لَيْسَ فِي الْمَصَادِرِ فَيْعَلٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَيْسَ هُوَ بِمَصْدَرٍ، وَلَكِنْ يَكُونُ بِمَعْنَى طَائِفٍ. وَالْمَعْنَى إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوُا المعاصي إذا لحقهم شي تَفَكَّرُوا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ ﷿ وَفِي إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ فَتَرَكُوا الْمَعْصِيَةَ، وَقِيلَ: الطَّيْفُ وَالطَّائِفُ مَعْنَيَانِ مُخْتَلِفَانِ فَالْأَوَّلُ- التَّخَيُّلُ. وَالثَّانِي- الشَّيْطَانُ نَفْسُهُ. فَالْأَوَّلُ مَصْدَرُ طَافَ الْخَيَالُ يَطُوفُ طَيْفًا، وَلَمْ يَقُولُوا مِنْ هَذَا طَائِفٌ فِي اسْمِ الْفَاعِلِ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: لِأَنَّهُ تَخَيُّلٌ لَا حَقِيقَةَ لَهُ. فَأَمَّا قَوْلُهُ:" فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ " فَلَا يُقَالُ فِيهِ: طَيْفٌ، لِأَنَّهُ اسْمُ فَاعِلٍ حَقِيقَةً، وَيُقَالُ: إِنَّهُ جِبْرِيلُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: طُفْتُ عَلَيْهِمْ أَطُوفُ، وَطَافَ الْخَيَالُ يَطِيفُ. وَقَالَ حَسَّانُ:

O, meyyit (مَيِّت) ve meyt (مَيْت) kelimelerinde olduğu gibi tayyif (طَيِّف) kelimesinin hafifletilmiş halidir. Nehhas der ki: Sözlükte tayf (طَيْفٌ) kelimesinin anlamı kalpte hayal edilen veya uykuda görülen şeydir; tâif (طَائِفٌ) kelimesinin anlamı da böyledir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Asmaî'ye tayf kelimesini sordum; o: “Masdarlar arasında fey'al (فَيْعَل) kalıbı yoktur” dedi. Nehhas der ki: O masdar değildir, fakat tâif anlamındadır. Manası şudur: Günahlardan sakınanlara [şeytandan] bir şey dokunduğunda, Azîz ve Celîl olan Allah'ın kudretini ve kendilerine olan nimetlerini düşünürler ve günahı terk ederler. Tayf ve tâif kelimelerinin iki farklı anlamda olduğu da söylenmiştir: Birincisi hayal/vesvese, ikincisi ise bizzat şeytandır. Birincisi, tâfe'l-hayâlü yetûfu tayfen (طَافَ الْخَيَالُ يَطُوفُ طَيْفًا) ifadesinin masdarıdır; fail ismi olarak bundan tâif (طَائِف) dememişlerdir. Süheylî der ki: Çünkü o, hakikati olmayan bir hayaldir. Yüce Allah'ın: “Derken Rabbin tarafından dolaşan bir kuşatıcı (afet) onu sarıverdi” ayetine gelince, burada 'tayf' denilmez; çünkü o hakikaten fail ismidir ve onun Cebrail olduğu söylenir. Zeccâc: Onları dolaştım anlamında “طُفْتُ عَلَيْهِمْ أَطُوفُ”, hayal dolaştı anlamında ise “طَافَ الْخَيَالُ يَطِيفُ” denir, demiştir. Hassân şöyle demiştir:

فَدَعْ هَذَا وَلَكِنْ مَنْ لِطَيْفٍ ... يُؤَرِّقُنِي إِذَا ذَهَبَ الْعِشَاءُ

Bunu bırak, lakin yatsı vakti geçip gittiğinde... Beni uykusuz bırakan o hayale kim çare bulacak?

مُجَاهِدٌ: الطَّيْفُ الْغَضَبُ. وَيُسَمَّى الْجُنُونُ وَالْغَضَبُ وَالْوَسْوَسَةُ طَيْفًا، لِأَنَّهُ لَمَّةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تُشَبَّهُ بِلَمَّةِ الْخَيَالِ. (فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ) أَيْ مُنْتَهُونَ. وَقِيلَ: فَإِذَا هُمْ عَلَى بَصِيرَةٍ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:" تَذَكَّرُوا ٢٠" بِتَشْدِيدِ الذَّالِ. وَلَا وَجْهَ لَهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. الثَّانِيَةُ- قَالَ عِصَامُ بْنُ الْمُصْطَلِقِ: دَخَلْتُ الْمَدِينَةَ فَرَأَيْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ ﵉، فَأَعْجَبَنِي سَمْتُهُ وَحُسْنُ رُوَائِهِ، فَأَثَارَ مِنِّي الْحَسَدُ مَا كَانَ يُجِنُّهُ صَدْرِي لِأَبِيهِ مِنَ الْبُغْضِ، فَقُلْتُ: أَنْتَ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ! قَالَ نَعَمْ. فَبَالَغْتُ فِي شَتْمِهِ وَشَتْمِ أَبِيهِ، فَنَظَرَ إِلَيَّ نَظْرَةَ عَاطِفٍ رَءُوفٍ، ثُمَّ قَالَ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ" خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ" فَقَرَأَ إِلَى قَوْلِهِ:" فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ ٢٠" ثُمَّ قَالَ لِي: خَفِّضْ عَلَيْكَ، أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِي وَلَكَ إِنَّكَ لو استعنتنا أعناك، ولو استرفدتنا أرفدناك،

Mücâhid şöyle demiştir: Tayf (طَيْف), öfke demektir. Delilik, öfke ve vesveseye de şeytandan gelen ve hayal görüntüsüne (lemmetü'l-hayâl) benzeyen bir vesvese/dokunuş (lemme) olduğu için "tayf" adı verilir. { فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüp [günahtan] vazgeçmişlerdir” yani [günahtan] vazgeçenlerdir. [Bir görüşe göre] de: “O anda onlar basiret sahibidirler” demektir. Saîd b. Cübeyr ise zel (ذ) harfini şeddeli olarak "tezekkerû" (تَذَكَّرُوا) şeklinde okumuştur. Fakat Nehhas'ın belirttiğine göre bunun Arapçada bir tutar tarafı / açıklaması yoktur. İkinci [Mesele]- Isâm b. el-Mustalık şöyle demiştir: Medine'ye girdim ve Hasan b. Ali'yi (radıyallâhu anhümâ) gördüm. Duruşu ve güzel görünüşü hoşuma gitti. Fakat içimdeki haset, babasına karşı göğsümde gizlediğim buğzu alevlendirdi. Bunun üzerine: “Sen Ebû Tâlib'in oğlu musun?” dedim. O: “Evet” dedi. Ben de ona ve babasına aşırı derecede hakaretler yağdırdım. O ise bana şefkatli ve merhametli bir bakışla baktı; sonra şöyle dedi: “Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm Bismillâhirrahmânirrahîm: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir”” [diyerek] { فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar basiret sahibi olmuşlardır” kavline kadar okudu. Sonra bana şöyle dedi: “Sakin ol! Kendim ve senin için Allah'tan bağışlanma dilerim. Şayet bizden yardım isteseydin sana yardım ederdik; bizden bağış ve ihsan dileseydin sana ihsanda bulunurduk;

وَلَوِ اسْتَرْشَدْتَنَا أَرْشَدْنَاكَ. فَتَوَسَّمَ فِيَّ النَّدَمَ عَلَى مَا فَرَطَ مِنِّي فَقَالَ:" لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ " أَمِنْ أَهْلِ الشَّأْمِ أَنْتَ؟ قُلْتُ نَعَمْ. فَقَالَ:

bizden yol göstermemizi isteseydin sana yol gösterirdik.” Benden sadır olan davranıştan dolayı pişmanlık duyduğumu sezince şöyle dedi: “Bugün size kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir”. “Şam ehlinden misin?” dedi. Ben: “Evet” dedim. Bunun üzerine şöyle dedi:

شِنْشِنَةٌ أَعْرِفُهَا مِنْ أَخْزَمَ

Bu, Ahzem'den bildiğim bir huydur.

حَيَّاكَ اللَّهُ وَبَيَّاكَ، وَعَافَاكَ، وَآدَاكَ، انْبَسِطْ إِلَيْنَا فِي حَوَائِجِكَ وَمَا يَعْرِضُ لَكَ، تَجِدْنَا عِنْدَ أَفْضَلِ ظَنِّكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَالَ عِصَامٌ: فَضَاقَتْ عَلَيَّ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، وَوَدِدْتُ أَنَّهَا سَاخَتْ بِي، ثُمَّ تَسَلَّلْتُ مِنْهُ لِوَاذًا، وَمَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْهُ وَمِنْ أَبِيهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ) ٢٠ قِيلَ: الْمَعْنَى وَإِخْوَانُ الشَّيَاطِينِ وَهُمُ الْفُجَّارُ مِنْ ضُلَّالِ الْإِنْسِ تَمُدُّهُمُ الشَّيَاطِينُ فِي الْغَيِّ. وَقِيلَ لِلْفُجَّارِ إِخْوَانُ الشَّيَاطِينِ لِأَنَّهُمْ يَقْبَلُونَ مِنْهُمْ. وَقَدْ سبق فهذه الْآيَةِ ذِكْرُ الشَّيْطَانِ. هَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَالْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ وَمَعْنَى" لَا يُقْصِرُونَ ٢٠" أَيْ لَا يَتُوبُونَ وَلَا يَرْجِعُونَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْمَعْنَى: وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ لَكُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ، وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ، لِأَنَّ الْكُفَّارَ إِخْوَانُ الشَّيَاطِينِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا مَسَّهُ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَنَبَّهَ عَنْ قُرْبٍ، فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَيَمُدُّهُمُ الشَّيْطَانُ. وَ" لَا يُقْصِرُونَ ٢٠" قِيلَ: يَرْجِعُ إِلَى الْكُفَّارِ عَلَى الْقَوْلَيْنِ جَمِيعًا. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الشَّيْطَانِ. قَالَ قَتَادَةُ: الْمَعْنَى ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ عَنْهُمْ وَلَا يَرْحَمُونَهُمْ. وَالْإِقْصَارُ: الِانْتِهَاءُ عَنِ الشَّيْءِ، أَيْ لَا تُقْصِرُ الشَّيَاطِينُ فِي مَدِّهِمُ الْكُفَّارَ بِالْغَيِّ. وَقَوْلُهُ:" فِي الغَيِّ ٢٠" يَجُوزُ أَنْ يكون متصلا بقوله:

“Allah sana hayırlı ömür versin, seni sevindirip güldürsün, sana afiyet ve güç versin! İhtiyaçların ve karşına çıkan meseleler hususunda bize karşı çekinmeyi bırak [rahat ol]; Allah'ın izniyle bizi hüsnüzannının da fevkinde bulacaksın.” Isâm dedi ki: “Bunun üzerine yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana dar geldi; yerin beni yutmasını arzuladım. Sonra gizlenerek oradan sıvışıp gittim. [Oysa o anda] yeryüzünde bana ondan ve babasından daha sevimli hiç kimse yoktu.” Yüce Allah'ın: { وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar.” buyruğuna gelince; şöyle denilmiştir: Bunun anlamı, şeytanların kardeşleri olan insanlığın azgın sapıklarını, şeytanların sapıklık içinde ileri götürmesidir. İsyankâr günahkârlara şeytanların kardeşleri denilmiştir; çünkü onlar şeytanların telkinlerini kabul etmektedirler. Nitekim bu ayetten önce de şeytan zikredilmişti. Bu konuda söylenenlerin en güzeli budur; bu aynı zamanda Katâde, el-Hasan ve ed-Dahhâk'ın görüşüdür. { لَا يُقْصِرُونَ } “Geri durmazlar” ifadesinin anlamı; tevbe etmezler ve [haktan] dönmezler demektir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: “Sözde bir takdim ve tehir (öteleme ve öne alma) vardır. Anlamı şudur: O'ndan başka yalvardıklarınız size yardım edemezler, kendilerine de yardım edemezler; onların kardeşleri ise onları sapıklığa sürükler. Çünkü kâfirler şeytanların kardeşleridir.” Ayetin anlamı şudur: Mümin kimseye şeytandan bir vesvese dokunduğunda hemen gerçeği fark eder; müşriklere gelince, şeytan onları sapıklıkta sürükleyip durur. { لَا يُقْصِرُونَ } “Geri durmazlar” ifadesinin her iki görüşe göre de kâfirlere raci olduğu söylenmiştir. Şeytana raci olmasının caiz olduğu da söylenmiştir. Katâde şöyle demiştir: “Bunun manası; sonra şeytanlar onlardan el çekmezler ve onlara merhamet de etmezler, demektir.” el-İksâr (الْإِقْصَارُ); bir şeyden vazgeçip son vermek demektir. Yani şeytanlar, kâfirleri sapıklığa sürüklemekten geri durmazlar. Yüce Allah'ın: { فِي الْغَيِّ } “Sapıklıkta” buyruğunun,

" يَمُدُّونَهُمْ ٢٠" وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِالْإِخْوَانِ. وَالْغَيُّ: الْجَهْلُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ" يُمِدُّونَهُمْ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ. وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْمِيمِ. وَهُمَا لُغَتَانِ مَدَّ وَأَمَدَّ. وَمَدَّ أَكْثَرُ، بِغَيْرِ الْأَلِفِ، قَالَهُ مَكِّيٌّ. النَّحَّاسُ: وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ يُنْكِرُونَ قِرَاءَةَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، مِنْهُمْ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ، قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَا أَعْرِفُ لَهَا وَجْهًا، إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَزِيدُونَهُمْ فِي الْغَيِّ. وَحَكَى جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ مِنْهُمْ أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّهُ يُقَالُ إِذَا كَثَّرَ شي شَيْئًا بِنَفْسِهِ مَدَّهُ، وَإِذَا كَثَّرَهُ بِغَيْرِهِ قِيلَ أَمَدَّهُ، نَحْو" يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ". وَحُكِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّهُ احْتَجَّ لِقِرَاءَةِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالَ: يُقَالُ مَدَدْتُ لَهُ فِي كَذَا أَيْ زَيَّنْتُهُ لَهُ واستدعيته أن يفعله. وأمددته فكذا أَيْ أَعَنْتُهُ بِرَأْيٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَالِاخْتِيَارُ الْفَتْحُ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: مَدَدْتُ فِي الشَّرِّ، وَأَمْدَدْتُ فِي الْخَيْرِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ ". فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ الْفَتْحِ فِي هَذَا الْحَرْفِ، لِأَنَّهُ فِي الشَّرِّ، وَالْغَيُّ هُوَ الشَّرُّ، وَلِأَنَّ الْجَمَاعَةَ عَلَيْهِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ" يُمَادُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ". وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" يَقْصُرُونَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الصاد وتخفيف القاف. الباقون" يقصرون" بضده، وَهُمَا لُغَتَانِ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

{ يَمُدُّونَهُمْ } buyruğuna veya “ihvân” (kardeşler) kelimesine bitişik olması da caizdir. Gayy (الْغَيُّ): Cahillik demektir. Nâfi', yâ harfinin ötresi ve mîm harfinin kesresiyle { يُمِدُّونَهُمْ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise yâ harfinin fethası ve mîm harfinin ötresiyle okumuşlardır. Bunlar medde (مَدَّ) ve emedde (أَمَدَّ) olmak üzere iki lehçedir. Elifsiz olan medde daha yaygındır; bunu Mekkî söylemiştir. Nehhas der ki: Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd de dahil olmak üzere Arap dili âlimlerinden bir grup Medine ehlinin kıraatini reddetmektedir. Ebû Hâtim: “Onları sapıklıkta artırırlar anlamında olması dışında buna bir gerekçe göremiyorum” demiştir. Ebû Ubeyd'in de aralarında bulunduğu bir grup dil bilgini şöyle nakletmiştir: Bir şey kendi kendine çoğaldığı zaman “meddehû” (مَدَّهُ); başkası vasıtasıyla çoğaltıldığı zaman “emeddehû” (أَمَدَّهُ) denir; nitekim: “Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir” ayetinde böyledir. Muhammed b. Yezîd'den, Medine ehlinin kıraatini şu şekilde savunduğu nakledilmiştir: “Ona falanca konuda mühlet verdim/onu yaydım” anlamında “مَدَدْتُ لَهُ فِي كَذَا” denilir, yani onu kendisine süslü gösterdim ve onu yapmaya sevk ettim demektir. “Ona yardım ettim” anlamında ise “أَمْدَدْتُهُ فِي كَذَا” denilir, yani ona bir görüşle veya başka bir şeyle yardım ettim demektir. Mekkî der ki: Tercih edilen fetha ile okumaktır; çünkü şerde “مَدَدْتُ فِي الشَّرِّ”, hayırda ise “أَمْدَدْتُ فِي الْخَيْرِ” denilir. Yüce Allah: “Ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken sürükler” buyurmuştur. Bu da bu kelimede fetha ile okuyuşun kuvvetine delalet eder; çünkü ayet şer hakkındadır ve gayy da şerrin ta kendisidir; ayrıca çoğunluğun kıraati de böyledir. Âsım el-Cahderî: { يُمَادُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ } şeklinde okumuştur. Îsâ b. Ömer, yâ harfinin fethası, sâd harfinin ötresi ve kâf harfinin şeddesiz haliyle { يَقْصُرُونَ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise { يُقْصِرُونَ } şeklinde bunun zıddıyla okumuşlardır ki ikisi de birer lehçedir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

سَمَا لَكَ شوق بعد ما كان أقصرا

Sona erdikten sonra bir arzu sana yeniden belirdi.

[سورة الأعراف (٧): آية ٢٠٣]

[A'râf Suresi (7): Ayet 203]

وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣)

{ وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Onlara bir ayet getirmediğin zaman: ‘Onu derleyip toplasaydın ya!’ derler. De ki: ‘Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım. Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (gönül gözlerini açan deliller)dir ve inanan bir kavim için bir hidayet ve bir rahmettir.’” (203)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ) ٢٠ أي تقرؤها عليهم. (قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها) ٢٠ لَوْلَا بِمَعْنَى هَلَّا، وَلَا يَلِيهَا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى إِلَّا الْفِعْلُ ظَاهِرًا أَوْ مُضْمَرًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا فِي الْبَقَرَةِ مُسْتَوْفًى. وَمَعْنَى" اجْتَبَيْتَها ٢٠" اخْتَلَقْتَهَا مِنْ نَفْسِكَ. فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ الآيات من قبل الله

Yüce Allah'ın: { وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ } “Onlara bir ayet getirmediğin zaman” buyruğu; yani onlara okuyacağın [bir ayet getirmediğinde] demektir. { قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها } “‘Onu derleyip toplasaydın ya!’ derler.” [Buradaki] “levlâ” (لَوْلَا), “hellâ” (هَلَّا - ...saydın ya / etseydin ya) anlamındadır ve bu manada kullanıldığında ardından açık yahut gizli bir fiilden başkası gelmez. Buna dair açıklama el-Bakara Suresi'nde eksiksiz bir şekilde geçmişti. “İctebeytehâ” (اجْتَبَيْتَها) ifadesinin anlamı ise: Onu kendiliğinden uydursaydın [ya!] demektir. Böylece [Allah], ayetlerin Allah katından olduğunu...

عَزَّ وَجَلَّ، وَأَنَّهُ لَا يَقْرَأُ عَلَيْهِمْ إِلَّا مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ. يُقَالُ: اجْتَبَيْتَ الْكَلَامَ أَيِ ارْتَجَلْتَهُ وَاخْتَلَقْتَهُ وَاخْتَرَعْتَهُ إِذَا جِئْتَ بِهِ مِنْ عِنْدِ نَفْسِكَ. (قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي) ٢٠ أَيْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا مِنْ عِنْدِ نَفْسِي. (هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ) ٢٠ يَعْنِي الْقُرْآنَ، جَمْعُ بَصِيرَةٍ، هِيَ الدَّلَالَةُ وَالْعِبْرَةُ. أَيْ هَذَا الَّذِي دَلَلْتُكُمْ بِهِ عَلَى أن وَجَلَّ وَاحِدٌ. بَصَائِرُ، أَيْ يُسْتَبْصَرُ بِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" بَصائِرُ ١٠" أَيْ طُرُقٌ. وَالْبَصَائِرُ طُرُقُ الدِّينِ. قَالَ الْجُعْفِيُّ:

katından olduğunu ve kendilerine yalnızca kendisine indirilenleri okuduğunu bildirdi. Kendiliğinden bir söz getirdiğin zaman: “Sözü irticalen söyledin, uydurdun ve icat ettin” anlamında “اجْتَبَيْتَ الْكَلَامَ” denilir. { قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } “De ki: ‘Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım’” yani kendi yanımdan değil, Allah katından [gelene uyarım]. { هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Bu, Rabbinizden gelen basiretlerdir” buyruğuyla Kur'an'ı kastetmektedir. [Basâir], delil ve ibret anlamına gelen basîret (بَصِيرَة) kelimesinin çoğuludur. Yani Azîz ve Celîl olan Allah'ın bir olduğuna dair size kendisiyle delil getirdiğim bu şey, kendisiyle basiret sahibi olunan apaçık delillerdir. Zeccâc: { بَصائِرُ } “yollar demektir; basâir dinin yollarıdır” demiştir. el-Cu'fî şöyle demiştir:

رَاحُوا بَصَائِرُهُمْ عَلَى أَكْتَافِهِمْ ... وَبَصِيرَتِي يَعْدُو بِهَا عَتِد وَأَيَّ

Basiretleri (zırh ve kalkanları) omuzlarında çekip gittiler... Benim basiretimi ise güçlü ve süratli bir at koşturur.

" وَهُدىً" رُشْدٌ وَبَيَانٌ." وَرَحْمَةٌ" أي ونعمة.

{ وَهُدىً } doğru yol ve açıklamadır. { وَرَحْمَةٌ } yani ve bir nimettir.

[سورة الأعراف (٧): آية ٢٠٤]

[A'râf Suresi (7): Ayet 204]

وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)

{ وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.” (204)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا) ٢٠ قِيلَ: إِنَّ هَذَا نَزَلَ فِي الصَّلَاةِ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَالزَّهْرِيِّ وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرٍ وَعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ. قَالَ سَعِيدٌ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَأْتُونَ رسول الله ﷺ إذا صَلَّى، فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ بِمَكَّةَ:" لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ ". فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ جَوَابًا لَهُمْ" وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا ٢٠". وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْخُطْبَةِ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَالْقَاسِمُ بْنُ مُخَيْمِرَةَ وَمُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ وَشَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ. وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ فِيهَا قَلِيلٌ، وَالْإِنْصَاتُ يَجِبُ فِي جَمِيعِهَا، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. النَّقَّاشُ: وَالْآيَةُ مَكِّيَّةٌ، وَلَمْ يَكُنْ بِمَكَّةَ خُطْبَةٌ وَلَا جُمُعَةٌ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَيْضًا أَنَّ هَذَا فِي الْإِنْصَاتِ يَوْمَ الْأَضْحَى وَيَوْمَ الْفِطْرِ وَيَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَفِيمَا يَجْهَرُ بِهِ الْإِمَامُ فَهُوَ عَامٌّ. وهو الصحيح

Bu ayette iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” buyruğudur. Bunun namaz hakkında indiği söylenmiştir. Bu [görüş], İbn Mes'ûd, Ebû Hüreyre, Câbir, ez-Zührî, Ubeydullah b. Umeyr, Atâ b. Ebî Rabâh ve Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edilmiştir. Saîd şöyle demiştir: Müşrikler, namaz kıldığı zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelirler ve Mekke'de birbirlerine: { لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda anlamsız sesler çıkarıp yaygara koparın” derlerdi. Bunun üzerine Yüce ve Aziz olan Allah, onlara bir cevap olarak: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” [ayetini] indirdi. Bu ayetin hutbe hakkında indiği de söylenmiştir; bunu Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Atâ, Amr b. Dînâr, Zeyd b. Eslem, el-Kâsım b. Muhaymire, Müslim b. Yesâr, Şehr b. Havşeb ve Abdullah b. el-Mübârek söylemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu [görüş] zayıftır; çünkü hutbede Kur'an azdır, oysa hutbenin tamamında susmak vaciptir. en-Nakkâş ise şöyle der: Ayet Mekkîdir; Mekke'de ise ne hutbe ne de cuma [namazı] vardı. et-Taberî, Saîd b. Cübeyr'den bunun Kurban bayramı, Ramazan bayramı ve cuma gününde susmak ile imamın açıktan okuduğu namazlar hakkında olduğunu da zikretmiştir; dolayısıyla [ayet] geneldir (âmm). Doğru olan da budur;

لِأَنَّهُ يَجْمَعُ جَمِيعَ مَا أَوْجَبَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ وَغَيْرُهَا مِنَ السُّنَّةِ فِي الْإِنْصَاتِ. قَالَ النَّقَّاشُ: أَجْمَعَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ أَنَّ هَذَا الِاسْتِمَاعَ فِي الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ وَغَيْرِ الْمَكْتُوبَةِ. النَّحَّاسُ: وَفِي اللُّغَةِ يجب أن يكون في كل شي، إلا أن يدل دليل على اختصاص شي. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا ٢٠" اعْمَلُوا بِمَا فِيهِ وَلَا تُجَاوِزُوهُ. وَالْإِنْصَاتُ: السُّكُوتُ لِلِاسْتِمَاعِ وَالْإِصْغَاءِ وَالْمُرَاعَاةِ. أَنْصَتَ يُنْصِتُ إِنْصَاتًا، وَنَصَتَ أَيْضًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

çünkü bu ayetin ve susma konusundaki diğer sünnet hükümlerinin vacip kıldığı her şeyi kapsamaktadır. Nakkâş şöyle demiştir: Tefsir ehli, bu dinlemenin farz ve farz dışındaki namazlarda olduğu konusunda icma etmiştir. Nehhas der ki: Dilde ise, belirli bir şeyi tahsis eden bir delil bulunmadıkça her şeyde [dinleme ve susmanın] geçerli olması gerekir. Zeccâc: { فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } buyruğunun “onun içindekilerle amel edin ve onun sınırlarını aşmayın” anlamına gelmesi de mümkündür, demiştir. İnsât (الْإِنْصَاتُ): Dinlemek, kulak vermek ve riayet etmek için susmaktır. “أنصت ينصت إنصاتا” şeklinde kullanıldığı gibi “نصت” şeklinde de kullanılır. Şair şöyle demiştir:

قَالَ الْإِمَامُ عَلَيْكُمْ أَمْرُ سَيِّدِكُمْ ... فَلَمْ نُخَالِفْ وَأَنْصَتْنَا كَمَا قَالَا

İmam: “Efendinizin emrine uyun” dedi... Biz de karşı gelmedik ve onun dediği gibi sustuk.

وَيُقَالُ: أَنْصِتُوهُ وَأَنْصِتُوا لَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Hem “أَنْصِتُوهُ” hem de “أَنْصِتُوا لَهُ” denilir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا قَالَتْ حَذَامُ فَأَنْصِتُوهَا ... فَإِنَّ الْقَوْلَ مَا قَالَتْ حَذَامُ

Hazâm konuştuğu zaman onu dinleyip susun... Çünkü söz, ancak Hazâm'ın söylediği sözdür.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي قَوْلِهِ" فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا ٢٠": كَانَ هَذَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ خَاصًّا لِيَعِيَهُ عَنْهُ أَصْحَابُهُ. قُلْتُ: هَذَا فِيهِ بُعْدٌ، وَالصَّحِيحُ الْقَوْلُ بِالْعُمُومِ، لِقَوْلِهِ:" لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ" وَالتَّخْصِيصُ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ. وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ أَحْمَدَ فِي فَوَائِدِ الْقُرْآنِ لَهُ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يُكْثِرُونَ اللَّغَطَ وَالشَّغَبَ تفنتا وَعِنَادًا، عَلَى مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ:" وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ". فَأَمَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ حَالَةَ أَدَاءِ الْوَحْيِ أَنْ يَكُونُوا عَلَى خِلَافِ هَذِهِ الْحَالَةِ وَأَنْ يَسْتَمِعُوا، وَمَدَحَ الْجِنَّ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ:" وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ " الْآيَةَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَرَأَ فِي الصَّلَاةِ أَجَابَهُ مَنْ وَرَاءَهُ، إِذَا قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، قَالُوا مِثْلَ قَوْلِهِ، حَتَّى يَقْضِيَ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَالسُّورَةِ. فَلَبِثَ بِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَلْبَثَ، فَنَزَلَ:" وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ٢٠" فَأَنْصِتُوا. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَعْنِيَّ بِالْإِنْصَاتِ تَرْكُ الْجَهْرِ عَلَى مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ مِنْ مُجَاوَبَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ قَتَادَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: كَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي وَهُمْ فِي الصَّلَاةِ فَيَسْأَلُهُمْ كَمْ صَلَّيْتُمْ، كَمْ بَقِيَ، فَأَنْزَلَ اللَّهِ تَعَالَى:" وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا ٢٠".

Onlardan bazıları: { فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Onu dinleyin ve susun” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu, sahâbîlerinin ondan iyice kavrayıp bellenmesi için sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustu. Ben derim ki: Bu görüşte bir uzaklık vardır; doğru olan ise { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz” buyruğu gereğince hükmün umumi (genel) olduğunu söylemektir. Zira tahsis (hükmü özele has kılmak) delile muhtaçtır. Abdülcebbâr b. Ahmed, Fevâidü'l-Kur'ân adlı eserinde şöyle demiştir: Müşrikler, Allah'ın onlardan naklettiği: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “İnkâr edenler: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara yapın, belki galip gelirsiniz' dediler” buyruğunda olduğu gibi, fesat çıkarmak ve inatlaşmak maksadıyla gürültü ve kargaşayı çokça yaparlardı. Bunun üzerine Allah, vahyin tebliğ edilmesi esnasında Müslümanlara bu durumun aksine davranmalarını ve dinlemelerini emretti; ayrıca cinleri de bu hususta överek şöyle buyurdu: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ } “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik” ayeti. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazda okuduğunda, arkasındakiler ona mukabele ederdi; o “Bismillâhirrahmânirrahîm” deyince onlar da onun söylediği gibi söylerler, ta ki Fâtiha'yı ve sureyi bitirinceye kadar [böyle devam ederlerdi]. Allah'ın dilediği bir müddet bu minval üzere kaldılar; nihayet: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” buyruğu indi ve [bunun üzerine] sustular. Bu durum göstermektedir ki susmaktan (insat) kasıt, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşılık vermek suretiyle yaptıkları gibi sesli okumayı (cehri) terk etmektir. Katâde ise bu ayet hakkında şöyle demiştir: Kişi gelir, onlar namazda iken kendilerine “Kaç [rekât] kıldınız?”, “Kaç [rekât] kaldı?” diye sorardı; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” buyruğunu indirdi.

وعن مجاهد هذا أَيْضًا: كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ فِي الصَّلَاةِ بِحَاجَتِهِمْ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ". وَقَدْ مَضَى فِي الْفَاتِحَةِ الِاخْتِلَافُ فِي قِرَاءَةِ الْمَأْمُومِ خَلْفَ الْإِمَامِ. وَيَأْتِي فِي" الْجُمُعَةِ " حُكْمُ الْخُطْبَةِ، إِنْ شَاءَ الله تعالى.

Mücâhid'den de şu rivayet edilmiştir: Namazda ihtiyaçlarını konuşurlardı; bunun üzerine Yüce Allah'ın: “Ki size merhamet edilsin” buyruğu indi. İmama uyan kimsenin imamın arkasında kıraatte bulunması konusundaki görüş ayrılığı Fâtiha Suresi'nde geçmişti. Hutbenin hükmü ise Allah Teâlâ dilerse Cuma Suresi'nde gelecektir.

[سورة الأعراف (٧): آية ٢٠٥]

[A'râf Suresi (7): Ayet 205]

وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ (٢٠٥)

{ وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “Rabbini, içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam zikret ve gafillerden olma!” (205)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً) ٢٠ نَظِيرُهُ" ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً " وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَلَمْ يُخْتَلَفْ فِي مَعْنَى" وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ ٢٠" أَنَّهُ فِي الدُّعَاءِ. قُلْتُ: قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ يَعْنِي بِالذِّكْرِ الْقِرَاءَةَ فِي الصَّلَاةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى اقْرَأِ الْقُرْآنَ بِتَأَمُّلٍ وَتَدَبُّرٍ." تَضَرُّعاً" مَصْدَرٌ، وَقَدْ يَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ." وَخِيفَةً" مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ. وَجَمْعُ خِيفَةٍ خِوَفٌ، لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْخَوْفِ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَأَصْلُ خِيفَةٍ خِوْفَةٌ، قُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا. خَافَ الرَّجُلُ يَخَافُ خَوْفًا وَخِيفَةً وَمَخَافَةً، فَهُوَ خَائِفٌ، وَقَوْمٌ خُوَّفٌ عَلَى الْأَصْلِ، وَخُيَّفٌ عَلَى اللَّفْظِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ أَنَّهُ يُقَالُ أَيْضًا فِي جمع خيفة خيف. قال الجوهري: والجيفة الْخَوْفُ، وَالْجَمْعُ خِيَفٌ، وَأَصْلُهُ الْوَاوُ. (وَدُونَ الْجَهْرِ) ٢٠ أَيْ دُونَ الرَّفْعِ فِي الْقَوْلِ. أَيْ أَسْمِعْ نَفْسَكَ، كَمَا قَالَ:" وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا ١١٠" أَيْ بَيْنَ الْجَهْرِ وَالْمُخَافَتَةِ. وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ مَمْنُوعٌ. عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. (بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ) ٢٠ قَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: الْآصَالُ الْعَشِيَّاتُ. وَالْغُدُوُّ جَمْعُ غدوة. وقرا أبو مجلز" بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ ٢٠" وَهُوَ مَصْدَرُ آصَلْنَا، أَيْ دَخَلْنَا فِي الْعَشِيِّ. وَالْآصَالُ جَمْعُ أُصُلٍ، مِثْلَ طُنُبٍ وَأَطْنَابٍ، فَهُوَ جمع الجمع، والواحد أصيل، جميع على أصل، عن الزجاج.

Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “Rabbini, içinden yalvararak ve korkarak... zikret” buyruğunun benzeri: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvararak ve gizlice dua edin” [ayetidir] ve [açıklaması] daha önce geçmişti. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } “Rabbini içinden zikret” buyruğunun dua hakkında olduğu hususunda ihtilaf edilmemiştir. Ben derim ki: İbn Abbâs'tan, buradaki zikirden kastın namazdaki kıraat olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; Kur'an'ı teemmül ve tedebbür ile (düşünüp anlayarak) oku, demektir. “Tadarruan” (تَضَرُّعاً) kelimesi masdardır; hâl (durum belirteci) konumunda da olabilir. “Ve hîfeten” (وَخِيفَةً) ise ona matuftur. Hîfe (خِيفَة) kelimesinin çoğulu hivaf (خِوَف)’tır; çünkü havf (korku) anlamındadır, bunu Nehhâs zikretmiştir. Hîfe (خِيفَة) kelimesinin aslı ise hivfe (خِوْفَة)’dir; kendisinden önceki harf kesreli olduğu için vâv harfi yâ’ya dönüştürülmüştür. [Nitekim] bir kimse korktuğunda “hâfe'r-raculü yehâfu havfen ve hîfeten ve mehâfeten” (خَافَ الرَّجُلُ يَخَافُ خَوْفًا وَخِيفَةً وَمَخَافَةً) denir. O kimse “hâif” (خَائِف), topluluk ise asıl kıyasa göre “huvvef” (خُوَّف), lafza göre ise “huyyef” (خُيَّف) diye adlandırılır. Ferrâ, hîfe (خِيفَة) kelimesinin çoğulu olarak “hıyef” (خِيَف) de dendiğini nakletmiştir. Cevherî şöyle demiştir: Hîfe (الْخِيفَةُ), havf (korku) demektir; çoğulu “hıyef” (خِيَف) olup aslı vâv iledir. { وَدُونَ الْجَهْرِ } “Yüksek olmayan bir sesle” yani sözde sesi yükseltmeksizin [zikret]. Yani kendi kulağına duyur; nitekim [Allah Teâlâ]: { وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “Bu ikisi arasında bir yol tut” (İsrâ 17/110) buyurmuştur; yani açıktan okumak ile gizli okumak arasında [bir yol tut] demektir. Bu da, daha önce birçok yerde geçtiği üzere, zikir esnasında sesi yükseltmenin yasak olduğuna delalet etmiştir. { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “Sabah akşam” buyruğu hakkında Katâde ve İbn Zeyd: “Âsâl (الْآصَالُ), akşam vakitleridir.” demişlerdir. Gudüvv (الْغُدُوُّ), gadve (غَدْوَة) kelimesinin çoğuludur. Ebû Miclez [bu kelimeyi]: { بِالْغُدُوِّ وَالْإِيصَالِ } “Bi'l-ğuduvvi ve'l-îsâl” şeklinde okumuştur. Bu da akşam vaktine girdik anlamındaki “âsalnâ” (آصَلْنَا) fiilinin masdarıdır. Âsâl (الْآصَالُ) kelimesi, tunub (طُنُب) ve etnâb (أَطْنَاب) kelimelerinde olduğu gibi usul (أُصُل) kelimesinin çoğuludur; dolayısıyla çoğulun çoğuludur (cemu'l-cem'). Tekili ise “asîl” (أَصِيل) olup “usul” (أُصُل) şeklinde çoğul yapılır; bu açıklama Zeccâc'dan nakledilmiştir.

الْأَخْفَشُ: الْآصَالُ جَمْعُ أَصِيلٍ، مِثْلَ يَمِينٍ وَأَيْمَانٍ. الْفَرَّاءُ: أُصُلٌ جَمْعُ أَصِيلٍ، وَقَدْ يَكُونُ أُصُلٌ وَاحِدًا، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Ahfeş: Âsâl (الْآصَالُ), yemîn (يَمِين) ve eymân (أَيْمَان) kelimelerinde olduğu gibi asîl (أَصِيل) kelimesinin çoğuludur, demiştir. Ferrâ: Usul (أُصُل), asîl kelimesinin çoğuludur; bazen usul tekil de olabilir, nitekim şair şöyle demiştir:

وَلَا بِأَحْسَنَ مِنْهَا إِذْ دَنَا الْأُصُلُ

Akşam vakti yaklaştığında ondan daha güzeli yoktur.

الْجَوْهَرِيُّ: الْأَصِيلُ الْوَقْتُ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَجَمْعُهُ أُصُلٌ وَآصَالٌ وَأَصَائِلُ، كَأَنَّهُ جَمْعُ أَصِيلَةٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Cevherî der ki: Asîl (الْأَصِيلُ), ikindiden sonra akşam vaktine kadar olan zamandır. Çoğulu usul (أُصُل), âsâl (آصَال) ve sanki asîle kelimesinin çoğuluymuş gibi asâil (أَصَائِل) şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:

لَعَمْرِي لَأَنْتَ الْبَيْتُ أُكْرِمُ أَهْلَهُ ... وَأَقْعُدُ فِي أَفْيَائِهِ بِالْأَصَائِلِ

Ömrüme yemin olsun ki sen öyle bir evsin ki halkına ikram ederim... Ve akşam vakitlerinde onun gölgelerinde otururum.

وَيُجْمَعُ أَيْضًا عَلَى أُصْلَانَ، مِثْلَ بَعِيرٍ وَبُعْرَانَ، ثُمَّ صَغَّرُوا الْجَمْعَ فَقَالُوا أُصَيْلَانُ، ثُمَّ أَبْدَلُوا مِنَ النُّونِ لَامًا فَقَالُوا أُصَيْلَالُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةُ:

Ayrıca baîr (بَعِير) ve bu'rân (بُعْرَان) kelimelerinde olduğu gibi uslân (أُصْلَان) şeklinde de çoğul yapılır; sonra bu çoğulu küçülterek (ism-i tasgir yaparak) useylân (أُصَيْلَان) demişler, ardından nûn harfini lâm harfine dönüştürerek useylâl (أُصَيْلَال) demişlerdir. Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:

وَقَفْتُ فِيهَا أُصَيْلَالًا أُسَائِلُهَا ... عَيَّتْ جَوَابًا وَمَا بِالرَّبْعِ مِنْ أَحَدِ

Akşamcık vaktinde o yurtta durup ona sorular sordum... Cevap vermekten aciz kaldı; oysa yurtta kimsecikler yoktu.

وَحَكَى اللِّحْيَانِيُّ: لَقِيتُهُ أُصَيْلَالًا. (وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ) أَيْ عَنِ الذكر.

Lihyânî: “Onunla akşamcık vaktinde karşılaştım” anlamında “لَقِيتُهُ أُصَيْلَالًا” denildiğini nakletmiştir. { وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “Ve gafillerden olma!” yani zikirden [gafil olma].

[سورة الأعراف (٧): آية ٢٠٦]

[A'râf Suresi (7): Ayet 206]

إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “Şüphesiz Rabbinin katındakiler O'na kulluk etmekten büyüklenmezler, O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler.” (206)

فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ) ٢٠ يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ بِإِجْمَاعٍ. وَقَالَ:" عِنْدَ رَبِّكَ ٢٠" وَاللَّهُ تَعَالَى بِكُلِّ مَكَانٍ لِأَنَّهُمْ قَرِيبُونَ مِنْ رَحْمَتِهِ، وَكُلُّ قَرِيبٍ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ ﷿ فَهُوَ عِنْدَهُ، عَنِ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ غَيْرُهُ لِأَنَّهُمْ فِي مَوْضِعٍ لَا يَنْفُذُ فِيهِ إِلَّا حُكْمُ اللَّهِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ رُسُلُ اللَّهِ، كَمَا يُقَالُ: عِنْدَ الْخَلِيفَةِ جَيْشٌ كَثِيرٌ. وَقِيلَ: هَذَا عَلَى جِهَةِ التَّشْرِيفِ لَهُمْ، وَأَنَّهُمْ بِالْمَكَانِ الْمُكَرَّمِ، فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ قُرْبِهِمْ فِي الْكَرَامَةِ لَا فِي الْمَسَافَةِ." وَيُسَبِّحُونَهُ ٢٠" أَيْ وَيُعَظِّمُونَهُ وَيُنَزِّهُونَهُ عَنْ كُلِّ سُوءٍ." وَلَهُ يَسْجُدُونَ ٢٠" قِيلَ: يُصَلُّونَ. وَقِيلَ: يَذِلُّونَ، خِلَافَ أَهْلِ الْمَعَاصِي.

Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } "Şüphesiz Rabbinin katındakiler" buyruğudur; icmâ ile melekler kastedilmektedir. Allah Teâlâ her yerde olduğu halde "Rabbinin katındakiler" buyurması, onların O'nun rahmetine yakın olmalarındandır. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre, Allah Azze ve Celle'nin rahmetine yakın olan herkes O'nun katındadır. Başkaları ise şöyle demiştir: Çünkü onlar, yalnızca Allah'ın hükmünün geçerli olduğu bir mekandadırlar. Şöyle de denilmiştir: Onlar Allah'ın elçileri oldukları içindir; nitekim "Halifenin nezdinde çok sayıda ordu vardır" denir. Yine şöyle denilmiştir: Bu, onlara bir şeref vermek ve onların ikram edilmiş bir makamda olduklarını belirtmek içindir; dolayısıyla bu, mesafe bakımından değil, keramet (şeref) bakımından bir yakınlıktır. { وَيُسَبِّحُونَهُ } "O'nu tesbih ederler" yani O'nu yüceltirler ve her türlü noksanlıktan tenzih ederler. { وَلَهُ يَسْجُدُونَ } "ve yalnız O'na secde ederler." [Burada geçen secde için] "Namaz kılarlar" denildiği gibi, günahkarların aksine "Boyun eğerler/itaat ederler" de denilmiştir.

الثَّانِيَةُ: وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ هَذَا مَوْضِعُ سُجُودٍ لِلْقَارِئِ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ سُجُودِ الْقُرْآنِ، فَأَقْصَى مَا قِيلَ: خَمْسَ عَشْرَةَ. أَوَّلُهَا خَاتِمَةُ الْأَعْرَافِ، وَآخِرُهَا خَاتِمَةُ الْعَلَقِ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ حَبِيبٍ وَابْنِ وَهْبٍ- فِي رِوَايَةٍ- وَإِسْحَاقَ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ زَادَ سَجْدَةَ الْحِجْرِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَعَلَى هَذَا تَكُونُ سِتَّ عَشْرَةَ. وَقِيلَ: أَرْبَعَ عَشْرَةَ، قَالَهُ ابْنُ وَهْبٍ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى عَنْهُ. فَأَسْقَطَ ثَانِيَةَ الْحَجِّ. وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَالصَّحِيحُ سُقُوطُهَا، لِأَنَّ الْحَدِيثَ لَمْ يَصِحَّ بِثُبُوتِهَا. وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ وَأَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِمَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُنَيْنٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ كُلَالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَقْرَأَهُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَجْدَةً فِي الْقُرْآنِ، مِنْهَا ثَلَاثٌ فِي الْمُفَصَّلِ، وَفِي الْحَجِّ سَجْدَتَانِ. وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنَيْنٍ لَا يُحْتَجُّ بِهِ، قَالَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ. وَذَكَرَ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفِي سُورَةِ الْحَجِّ سَجْدَتَانِ؟. قَالَ:" نَعَمْ وَمَنْ لَمْ يَسْجُدْهُمَا فَلَا يَقْرَأْهُمَا". فِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ لَهِيعَةَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا. وَأَثْبَتَهُمَا الشَّافِعِيُّ وَأَسْقَطَ سَجْدَةَ ص. وَقِيلَ: إِحْدَى عَشْرَةَ سَجْدَةً، وَأَسْقَطَ آخِرَةَ الْحَجِّ وَثَلَاثَ الْمُفَصَّلِ. وَهُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَغَيْرِهِمْ. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: سَجَدْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ إِحْدَى عَشْرَةَ سَجْدَةً لَيْسَ فِيهَا مِنَ الْمُفَصَّلِ شي، الْأَعْرَافُ وَالرَّعْدُ وَالنَّحْلُ وَبَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَرْيَمُ وَالْحَجُّ سَجْدَةٌ وَالْفُرْقَانُ وَسُلَيْمَانُ سُورَةَ النَّمْلِ وَالسَّجْدَةُ وَص وَسَجْدَةُ الْحَوَامِيمِ. وَقِيلَ: عَشْرٌ، وَأُسْقِطَ آخِرَةَ الْحَجِّ وَص وَثَلَاثَ الْمُفَصَّلِ، ذُكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وقيل: إنها أربع، سجدة آلم تنزيل وحم تَنْزِيلٌ وَالنَّجْمُ وَالْعَلَقُ. وَسَبَبُ الْخِلَافِ اخْتِلَافُ النَّقْلِ في الأحاديث والعمل، واختلافهم في الأم الْمُجَرَّدِ بِالسُّجُودِ فِي الْقُرْآنِ، هَلِ الْمُرَادُ بِهِ سُجُودُ التِّلَاوَةِ أَوْ سُجُودُ الْفَرْضِ فِي الصَّلَاةِ؟ الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ سُجُودِ التِّلَاوَةِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: لَيْسَ بِوَاجِبٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: هُوَ وَاجِبٌ. وَتَعَلَّقَ بِأَنَّ مُطْلَقَ الْأَمْرِ بِالسُّجُودِ عَلَى الْوُجُوبِ، وَبِقَوْلِهِ ﵇:" إِذَا قَرَأَ ابْنُ آدَمَ سَجْدَةً فَسَجَدَ اعْتَزَلَ الشَّيْطَانُ يَبْكِي يَقُولُ يَا وَيْلَهُ". وفي رواية

İkincisi: Âlimlerin cumhuru, buranın okuyan kimse için bir secde yeri olduğu görüşündedir. Kur'an'daki secdelerin sayısı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda söylenen en yüksek sayı on beştir. Bunların ilki A'râf'ın sonu, sonuncusu ise Alak'ın sonudur. Bu, İbn Habîb'in, -bir rivayette- İbn Vehb'in ve İshâk'ın görüşüdür. Âlimlerden bazıları, Yüce Allah'ın { وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “ve secde edenlerden ol” buyruğu gereğince -inşâallahu teâlâ açıklaması geleceği üzere- Hicr [suresindeki] secdeyi de ilave etmişlerdir. Buna göre [secde sayısı] on altı olur. On dört olduğu da söylenmiştir; bunu kendisinden gelen diğer rivayette İbn Vehb söylemiş ve Hac [suresinin] ikinci secdesini düşürmüştür (saymamıştır). Bu, re'y ehlinin görüşüdür. Sahih olan da onun düşürülmesidir; zira onun sübutuna dair hadis sahih olmamıştır. İbn Mâce ve Ebû Dâvûd Sünen'lerinde, Abdülkelâl oğullarından Abdullah b. Müneyn kanalıyla Amr b. el-Âs'tan rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine Kur'an'da üçü Mufassal'da, ikisi Hac [suresinde] olmak üzere on beş secde [ayeti] okutmuştur. Abdullah b. Müneyn ise kendisiyle delil getirilemeyecek [bir râvi]dir; bunu Ebû Muhammed Abdülhak söylemiştir. Ebû Dâvûd ayrıca Ukbe b. Âmir'in şu hadisini zikretmiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Hac suresinde iki secde mi var?" Şöyle buyurdu: « نَعَمْ وَمَنْ لَمْ يَسْجُدْهُمَا فَلَا يَقْرَأْهُمَا » «Evet, kim o ikisinde secde etmeyecekse onları okumasın.» Bunun isnadında Abdullah b. Lehîa vardır ki o çok zayıftır. Şâfiî bu iki secdeyi de sabit kabul etmiş, Sâd [suresinin] secdesini ise düşürmüştür. On bir secde olduğu da söylenmiş olup Hac [suresinin] son [secdesi] ile Mufassal'daki üç secde düşürülmüştür. Bu, Mâlik'in meşhur mezhebidir. İbn Abbâs, İbn Ömer ve başkalarından da rivayet edilmiştir. İbn Mâce'nin Sünen'inde Ebû'd-Derdâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte aralarında Mufassal'dan hiçbir şey bulunmayan on bir secde yaptım: A'râf, Ra'd, Nahl, Benî İsrâîl (İsrâ), Meryem, Hac'dan bir secde, Furkân, Neml suresi yani Süleymân, Secde, Sâd ve Hâmîm'lerin secdesi (Fussilet)." On olduğu da söylenmiş; Hac [suresinin] son [secdesi], Sâd ve Mufassal'daki üç [secde] düşürülmüştür; bu İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Bunların dört olduğu da söylenmiştir: Elif-lâm-mîm tenzîl (Secde), Hâ-mîm tenzîl (Fussilet), Necm ve Alak secdeleridir. İhtilafın sebebi; hadislerdeki ve uygulamadaki nakil farklılığı ile Kur'an'da yer alan yalın secde emrinden kastedilenin tilavet secdesi mi yoksa namazdaki farz olan secde mi olduğu hususundaki ihtilaflarıdır. Üçüncüsü: Tilavet secdesinin vücubiyeti (farz/vacip oluşu) konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî: "Vacip değildir" demiştir. Ebû Hanîfe ise: "Vaciptir" demiştir. [Ebû Hanîfe], mutlak secde emrinin vücubiyet ifade etmesine ve [Nebi] aleyhisselâm'ın: « إِذَا قَرَأَ ابْنُ آدَمَ سَجْدَةً فَسَجَدَ اعْتَزَلَ الشَّيْطَانُ يَبْكِي يَقُولُ يَا وَيْلَهُ » «Âdemoğlu secde [ayetini] okuyup da secde ettiği zaman şeytan ağlayarak bir kenara çekilir ve: 'Yazıklar olsun ona!' der.» buyruğuna dayanmıştır. Bir rivayette...

أَبِي كُرَيْبٍ" يَا وَيْلِي"، وَبِقَوْلِهِ ﵇ إِخْبَارًا عَنْ إِبْلِيسَ لَعَنَهُ اللَّهُ:" أُمِرَ ابْنُ آدَمَ بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَأُمِرْتُ بِالسُّجُودِ فَأَبَيْتُ فَلِيَ النَّارُ" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُحَافِظُ عَلَيْهِ. وَعَوَّلَ عُلَمَاؤُنَا عَلَى حَدِيثِ عُمَرَ الثَّابِتِ- خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ- أَنَّهُ قَرَأَ آيَةَ سَجْدَةٍ عَلَى الْمِنْبَرِ (فَنَزَلَ) فَسَجَدَ وَسَجَدَ النَّاسُ مَعَهُ، ثُمَّ قَرَأَهَا فِي الْجُمُعَةِ الْأُخْرَى فَتَهَيَّأَ النَّاسُ لِلسُّجُودِ، فَقَالَ:" أَيُّهَا النَّاسُ عَلَى رِسْلِكُمْ! إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَكْتُبْهَا عَلَيْنَا إِلَّا أَنْ نَشَاءَ". وَذَلِكَ بِمَحْضَرِ الصَّحَابَةِ ﵃ أَجْمَعِينَ) مِنْ الْأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرِينَ. فَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ فَثَبَتَ الْإِجْمَاعُ به في ذلك. وأما قول:" أُمِرَ ابْنُ آدَمَ بِالسُّجُودِ" فَإِخْبَارٌ عَنِ السُّجُودِ الْوَاجِبِ. وَمُوَاظَبَةُ النَّبِيِّ ﷺ تَدُلُّ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ! وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ سُجُودَ الْقُرْآنِ يَحْتَاجُ إِلَى مَا تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الصَّلَاةُ مِنْ طَهَارَةِ حَدَثٍ وَنَجَسٍ وَنِيَّةٍ وَاسْتِقْبَالِ قِبْلَةٍ وَوَقْتٍ. إِلَّا مَا ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَسْجُدُ عَلَى غَيْرِ طَهَارَةٍ. وَذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الشَّعْبِيِّ. وَعَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ هَلْ يَحْتَاجُ إِلَى تَحْرِيمٍ وَرَفْعِ يَدَيْنِ عِنْدَهُ وَتَكْبِيرٍ وَتَسْلِيمٍ؟ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ، فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِلَى أَنَّهُ يُكَبِّرُ وَيَرْفَعُ لِلتَّكْبِيرِ لَهَا. وَقَدْ رُوِيَ فِي الْأَثَرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا سَجَدَ كَبَّرَ، وَكَذَلِكَ إِذَا رَفَعَ كَبَّرَ. وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهُ يُكَبِّرُ لَهَا فِي الْخَفْضِ وَالرَّفْعِ فِي الصَّلَاةِ. وَاخْتُلِفَ عَنْهُ فِي التَّكْبِيرِ لَهَا فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ، وَبِالتَّكْبِيرِ لِذَلِكَ قَالَ عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ، وَلَا سَلَامَ لَهَا عِنْدَ الْجُمْهُورِ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ وَإِسْحَاقُ إِلَى أَنَّهُ يُسَلِّمُ مِنْهَا. وَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ يَتَحَقَّقُ أَنَّ التَّكْبِيرَ فِي أَوَّلِهَا لِلْإِحْرَامِ. وَعَلَى قَوْلِ مَنْ لَا يُسَلِّمُ يَكُونُ لِلسُّجُودِ فَحَسْبُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِقَوْلِهِ ﵇:" مِفْتَاحُ الصَّلَاةِ الطَّهُورُ وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ" وَهَذِهِ عِبَادَةٌ لَهَا تَكْبِيرٌ، فَكَانَ لَهَا تَحْلِيلٌ كَصَلَاةِ الْجِنَازَةِ بَلْ أَوْلَى، لِأَنَّهَا فِعْلٌ وَصَلَاةُ الْجِنَازَةِ قَوْلٌ. وَهَذَا اخْتِيَارُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الْخَامِسَةُ- وَأَمَّا وَقْتُهُ فَقِيلَ: يَسْجُدُ فِي سَائِرِ الْأَوْقَاتِ مُطْلَقًا، لِأَنَّهَا صَلَاةٌ لِسَبَبٍ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَجَمَاعَةٍ. وَقِيلَ: مَا لَمْ يُسْفِرِ الصُّبْحُ، أَوْ مَا لَمْ تَصْفَرَّ الشَّمْسُ بعد العصر.

Ebû Kureyb'in [rivayetinde ise]: "Vay başıma gelenlere!" şeklindedir. Ve [aynı şekilde] Nebî aleyhisselâm'ın, Allah'ın lanet ettiği İblis'ten haber vererek buyurduğu: « أُمِرَ ابْنُ آدَمَ بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَأُمِرْتُ بِالسُّجُودِ فَأَبَيْتُ فَلِيَ النَّارُ » «Âdemoğluna secde emredildi; o da secde etti ve cenneti hak etti. Bana da secde emredildi; ancak ben direndim, cehennem de benim oldu!» hadisidir. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Bir de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buna devam etmesidir. Âlimlerimiz ise Ömer'in -ki Buhârî rivayet etmiştir- minberde secde ayetini okuduğu, (inip) secde ettiği ve insanların da onunla birlikte secde ettiği, sonraki cuma günü yine o ayeti okuyup da insanların secdeye hazırlandıklarını görünce şöyle dediği sabit olan hadisine dayanmışlardır: « أَيُّهَا النَّاسُ عَلَى رِسْلِكُمْ! إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَكْتُبْهَا عَلَيْنَا إِلَّا أَنْ نَشَاءَ » «Ey insanlar, sakin olun! Şüphesiz Allah, biz dilemedikçe onu üzerimize farz kılmamıştır.» Bu da Ensâr ve Muhâcirler'den ashâbın -radıyallâhu anhum ecmaîn- huzurunda cereyan etmiştir. İçlerinden hiç kimse ona itiraz etmemiş, böylece bu hususta icmâ sabit olmuştur. "Âdemoğluna secde emredildi..." buyruğu ise farz olan secdeden haber vermektedir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in [tilâvet secdesine] devam etmesi ise müstehab olduğuna delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncüsü: Kur'an tilâvet secdesinin; hadesten ve necasetten taharet, niyet, kıbleye yönelmek ve vakit gibi namazın ihtiyaç duyduğu şeylere ihtiyaç duyduğu hususunda görüş ayrılığı yoktur. Ancak Buhârî'nin İbn Ömer'den aktardığı, abdestsiz secde ettiği rivayeti ile İbnü'l-Münzir'in Şa'bî'den naklettiği rivayet müstesnadır. Cumhurun görüşüne göre; [tilâvet secdesi için] iftitah tekbirine (ihrama), bu esnada elleri kaldırmaya, tekbire ve selama gerek var mıdır? Bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî, Ahmed ve İshâk; [secdeye inerken] tekbir getirileceği ve bu tekbir için ellerin kaldırılacağı görüşüne varmışlardır. Nitekim İbn Ömer'den gelen eserde, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in secde ettiği zaman tekbir getirdiği, aynı şekilde [secdeden] kalktığı zaman da tekbir getirdiği rivayet edilmiştir. Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüş; namaz içinde iken secdeye inerken de [secdeden] kalkarken de tekbir getirileceğidir. Namaz dışında tekbir getirilip getirilmeyeceği hususunda ise ondan farklı rivayetler nakledilmiştir. Fakihlerin geneli [namaz dışında da] bunun için tekbir getirileceğini söylemişlerdir. Cumhura göre tilâvet secdesinde selam yoktur. Selef'ten bir grup ile İshâk ise secdeden sonra selam verileceği görüşüne varmışlardır. Bu mezhebe göre baştaki tekbirin ihram (iftitah) tekbiri olduğu sabit olur. Selam verilmeyeceğini söyleyenlerin görüşüne göre ise bu sadece secde tekbiridir. Birinci görüş daha uygundur; zira Nebî aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « مِفْتَاحُ الصَّلَاةِ الطَّهُورُ وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ » «Namazın anahtarı temizlik, haram kılıcısı (başlangıcı) tekbir, helal kılıcısı (sonu) ise selamdır.» Bu da tekbiri olan bir ibadettir; dolayısıyla cenaze namazı gibi -hatta fiil olması, cenaze namazının ise sözden ibaret olması sebebiyle ondan daha evleviyetle- bunun da bir tahlili (selamı) olmalıdır. Bu, İbnü'l-Arabî'nin de tercihidir. Beşincisi: Vaktine gelince; sebep bağlantılı bir namaz olduğu için her vakitte mutlak olarak secde edilir, denilmiştir. Bu, Şâfiî'nin ve bir cemaatin görüşüdür. Sabah aydınlanmadıkça yahut ikindiden sonra güneş sararmadıkça [secde edilir] de denilmiştir.

وَقِيلَ: لَا يَسْجُدُ بَعْدَ الصُّبْحِ وَلَا بَعْدَ الْعَصْرِ. وَقِيلَ: يَسْجُدُ بَعْدَ الصُّبْحِ وَلَا يَسْجُدُ بَعْدَ الْعَصْرِ. وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ الْأَقْوَالُ فِي مَذْهَبِنَا. وَسَبَبُ الْخِلَافِ مُعَارَضَةُ مَا يَقْتَضِيهِ سَبَبُ قِرَاءَةِ السَّجْدَةِ مِنَ السُّجُودِ الْمُرَتَّبِ عَلَيْهَا لِعُمُومِ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ. وَاخْتِلَافُهُمْ فِي الْمَعْنَى الَّذِي لِأَجْلِهِ نُهِيَ عَنِ الصَّلَاةِ فِي هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- فَإِذَا سَجَدَ يَقُولُ فِي سُجُودِهِ: اللَّهُمَّ احْطُطْ عَنِّي بِهَا وِزْرًا، وَاكْتُبْ لِي بِهَا أَجْرًا، وَاجْعَلْهَا لِي عِنْدَكَ ذُخْرًا. رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، ذَكَرَهُ ابْنُ مَاجَهْ. السَّابِعَةُ- فَإِنْ قَرَأَهَا فِي صَلَاةٍ، فَإِنْ كَانَ فِي نَافِلَةٍ سَجَدَ إِنْ كَانَ مُنْفَرِدًا أَوْ فِي جَمَاعَةٍ وَأَمِنَ التَّخْلِيطَ فِيهَا. وَإِنْ كَانَ فِي جَمَاعَةٍ لَا يَأْمَنُ ذَلِكَ فِيهَا فَالْمَنْصُوصُ جَوَازُهُ. وَقِيلَ: لَا يَسْجُدُ. وَأَمَّا فِي الْفَرِيضَةِ فَالْمَشْهُورُ عَنْ مَالِكٍ النَّهْيُ عَنْهُ فِيهَا، سَوَاءٌ كَانَتْ صَلَاةَ سِرٍّ أَوْ جَهْرٍ، جَمَاعَةً أَوْ فُرَادَى. وَهُوَ مُعَلَّلٌ بِكَوْنِهَا زِيَادَةً فِي أَعْدَادِ سُجُودِ الْفَرِيضَةِ. وَقِيلَ: مُعَلَّلٌ بِخَوْفِ التَّخْلِيطِ عَلَى الْجَمَاعَةِ، وَهَذَا أَشْبَهُ. وَعَلَى هَذَا لَا يُمْنَعُ مِنْهُ الْفُرَادَى وَلَا الْجَمَاعَةُ الَّتِي يَأْمَنُ فِيهَا التَّخْلِيطَ. الثَّامِنَةُ- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي رَافِعٍ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ الْعَتَمَةَ، فَقَرَأَ" إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ" فَسَجَدَ، فَقُلْتُ: مَا هَذِهِ؟ قَالَ: سَجَدْتُ بِهَا خَلْفَ أَبِي الْقَاسِمِ ﷺ، فَلَا أَزَالُ أَسْجُدُ فِيهَا حَتَّى أَلْقَاهُ. انْفَرَدَ بِإِخْرَاجِهِ. وَفِيهِ:" وَقِيلَ لِعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ: الرَّجُلُ يَسْمَعُ السَّجْدَةَ وَلَمْ يَجْلِسْ لَهَا؟ قَالَ: أَرَأَيْتَ لَوْ قَعَدَ لَهَا! كَأَنَّهُ لَا يُوجِبُهُ عَلَيْهِ. وَقَالَ سَلْمَانُ: مَا لِهَذَا غَدَوْنَا. وَقَالَ عُثْمَانُ: إِنَّمَا السَّجْدَةُ عَلَى مَنِ اسْتَمَعَهَا. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: لَا يَسْجُدُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ طَاهِرًا، فَإِذَا سَجَدْتَ وَأَنْتَ فِي حَضَرٍ فَاسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ، فَإِنْ كُنْتَ رَاكِبًا فَلَا عَلَيْكَ، حَيْثُ كَانَ وَجْهُكَ. وَكَانَ السَّائِبُ لَا يسجد لسجود القاص " والله أعلم.

Bir görüşe göre: Sabah [namazından] sonra da ikindi [namazından] sonra da secde etmez. Bir diğer görüşe göre: Sabah [namazından] sonra secde eder, ikindi [namazından] sonra secde etmez. Bu üç görüş mezhebimizde mevcuttur. İhtilafın sebebi; secde ayetinin okunmasının gerektirdiği secde hükmünün, ikindiden ve sabahtan sonra namaz kılmayı yasaklayan genel nehiy ile çelişmesidir. Bir diğer sebep de bu iki vakitte namaz kılmanın yasaklanış illetinde (sebebinde) ihtilaf etmeleridir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncısı: Secde ettiği zaman secdesinde şöyle der: « اللَّهُمَّ احْطُطْ عَنِّي بِهَا وِزْرًا، وَاكْتُبْ لِي بِهَا أَجْرًا، وَاجْعَلْهَا لِي عِنْدَكَ ذُخْرًا » «Allahım! Bununla benden bir günahı sil, bana bununla bir mükâfat yaz ve bunu benim için katında bir azık kıl!» Bunu İbn Abbâs, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiş olup İbn Mâce zikretmiştir. Yedincisi: Eğer secde ayetini namazda okursa; şayet nafile namazda ise, tek başına kılıyorsa yahut cemaat halinde kılıp da [namazda] karışıklık çıkmasından emin ise secde eder. Şayet karışıklık çıkmasından emin olunamayacak bir cemaatte ise, nasta açıkça belirtilen hüküm caiz olduğudur. Bir görüşe göre ise secde etmez. Farz namaza gelince; Mâlik'ten meşhur olan görüş, gerek gizli okunan gerekse açıktan okunan, gerek cemaatle gerekse tek başına kılınan namaz olsun, onda secde etmekten nehyedildiğidir. Bunun illeti, farzın secde sayılarına bir ilave teşkil etmesidir. Bir görüşe göre de illeti cemaatin namazını karıştırma endişesidir ki bu görüş daha uygundur. Buna göre, tek başına kılan kimse ile karışıklık çıkmasından emin olunan cemaat bundan menedilmez. Sekizincisi: Buhârî, Ebû Râfi'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Hureyre ile birlikte yatsı namazını kıldım. { إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ } “Gök yarıldığı zaman” [suresini] okudu ve secde etti. Ben: "Bu nedir?" dedim. O da: "Ben Ebü'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında bu surede secde ettim; O'na kavuşuncaya kadar da bu surede secde etmeye devam edeceğim" dedi. [Buhârî] bu rivayeti tahric etmekte tek kalmıştır. [Buhârî'de] yine şöyle yer almaktadır: İmrân b. Husayn'a: "Bir kimse secde ayetini işitir de onun için oturup [dinlemezse ne olur]?" denildi. O da: "Ya onun için oturmuş olsaydı ne dersin!" diyerek sanki bunu ona vacip kılmıyor gibi cevap verdi. Selmân: "Biz bunun için sabah erkenden çıkmadık" demiştir. Osmân ise: "Secde ancak onu [kasten] dinleyen kimseye gerekir" demiştir. Zührî de şöyle demiştir: "Kişi ancak abdestli (tahir) olduğu takdirde secde eder. Mukim iken secde ettiğinde kıbleye dön. Şayet binek üzerinde isen, yüzün nereye dönük olursa olsun fark etmez." Sâib de vâizin/kıssacının secdesi sebebiyle secde etmezdi. Doğrusunu en iyi Allah bilir.