[سورة الأنفال (٨): آية ٢٤]
[el-Enfâl Suresi (8), 24. Ayet]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) } “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resul'e icabet edin. Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve muhakkak O'nun huzurunda toplanacaksınız. (24)”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ) هَذَا الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ الْمُصَدِّقِينَ بِلَا خِلَافٍ. وَالِاسْتِجَابَةُ: الْإِجَابَةُ. وَ (يُحْيِيكُمْ) أَصْلُهُ يُحْيِيُكُمْ، حُذِفَتِ الضَّمَّةُ مِنَ الْيَاءِ لِثِقَلِهَا. وَلَا يَجُوزُ الْإِدْغَامُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَى" اسْتَجِيبُوا" أَجِيبُوا، وَلَكِنْ عُرْفُ الْكَلَامُ أَنْ يَتَعَدَّى اسْتَجَابَ بِلَامٍ، وَيَتَعَدَّى أَجَابَ دُونَ لام. قال الله تعالى:" يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ ". وَقَدْ يَتَعَدَّى اسْتَجَابَ بِغَيْرِ لَامٍ، وَالشَّاهِدُ لَهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resul'e icabet edin” buyruğudur. Bu hitap, ittifakla tasdik eden müminleredir. İsticabe (الاستجابة), icabet etmek (cevap vermek) demektir. { يُحْيِيكُمْ } kelimesinin aslı Yuhyiyukum (يُحْيِيُكُمْ)'dur; ağırlığından dolayı ye (ي) harfinin zammesi hazfedilmiştir. İdgam caiz değildir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "İsticîbû (اسْتَجِيبُوا)" kelimesinin manası "ecîbû (cevap verin)" demektir; ancak dilin örfünde istecebe (اسْتَجَابَ) fiili lâm (ل) ile geçişli olur, ecâbe (أَجَابَ) fiili ise lâm harfi olmadan geçişli olur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine icabet edin”. Bazen istecebe (اسْتَجَابَ) fiili lâm harfi olmaksızın da geçişli olabilir. Şairin şu sözü buna şahittir:
وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النِّدَى ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ
Bir davetçi çağırdı: 'Ey cömertliğe icabet eden kimse!' diye / Fakat o anda ona hiçbir cevap veren icabet etmedi.
تَقُولُ: أَجَابَهُ وَأَجَابَ عَنْ سُؤَالِهِ. وَالْمَصْدَرُ الْإِجَابَةُ. وَالِاسْمُ الْجَابَةُ، بِمَنْزِلَةِ الطَّاقَةِ وَالطَّاعَةِ. تَقُولُ: أَسَاءَ سَمْعًا فَأَسَاءَ جَابَةً. هَكَذَا يُتَكَلَّمُ بِهَذَا الْحَرْفِ. وَالْمُجَاوَبَةُ وَالتَّجَاوُبُ: التَّحَاوُرُ. وَتَقُولُ: إِنَّهُ لَحَسَنُ الْجِيبَةِ (بِالْكَسْرِ) أَيِ الْجَوَابُ. (لِما يُحْيِيكُمْ) مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ:" اسْتَجِيبُوا". الْمَعْنَى: اسْتَجِيبُوا لِمَا يُحْيِيكُمْ إِذَا دَعَاكُمْ. وَقِيلَ: اللَّامُ بِمَعْنَى إِلَى، أَيْ إِلَى مَا يُحْيِيكُمْ، أَيْ يُحْيِي دِينَكُمْ وَيُعَلِّمُكُمْ. وَقِيلَ: أَيْ إِلَى مَا يُحْيِي بِهِ قُلُوبَكُمْ فَتُوَحِّدُوهُ، وَهَذَا إِحْيَاءٌ مُسْتَعَارٌ، لِأَنَّهُ مِنْ مَوْتِ الْكُفْرِ وَالْجَهْلِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْجُمْهُورُ: الْمَعْنَى اسْتَجِيبُوا لِلطَّاعَةِ وَمَا تَضَمَّنَهُ الْقُرْآنُ مِنْ أَوَامِرَ وَنَوَاهِي، فَفِيهِ الْحَيَاةُ الْأَبَدِيَّةُ، وَالنِّعْمَةُ السَّرْمَدِيَّةُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ" لِما يُحْيِيكُمْ" الْجِهَادُ، فَإِنَّهُ سَبَبُ الْحَيَاةِ فِي الظَّاهِرِ، لِأَنَّ الْعَدُوَّ إِذَا لَمْ
Şöyle dersin: Ecâbehu (أَجَابَهُ - ona icabet etti/cevap verdi) ve ecâbe 'an suâlihî (أَجَابَ عَنْ سُؤَالِهِ - sorusunu cevapladı). Masdarı el-icâbe (الْإِجَابَةُ)'dir. İsmi ise et-tâkat (الطَّاقَةِ) ve et-tâat (الطَّاعَةِ) vezninde el-câbe (الْجَابَةُ)'dir. Nitekim: Esâe sem'an feesâe câbeten (أَسَاءَ سَمْعًا فَأَسَاءَ جَابَةً - Yanlış işitti, bu yüzden yanlış cevap verdi) dersin. Bu lafızla bu şekilde konuşulur. El-Mücâvebe (الْمُجَاوَبَةُ) ve et-tecâvüb (التَّجَاوُبُ) ise et-tehâvur (karşılıklı konuşmak/diyalog) demektir. Yine şöyle dersin: İnnehû le-hasenu'l-cîbeti (إِنَّهُ لَحَسَنُ الْجِيبَةِ - [cîbe kelimesi] kesre iledir); yani cevabı güzeldir. { لِما يُحْيِيكُمْ } buyruğu, { اسْتَجِيبُوا } “İcabet edin” buyruğuna müteallıktır (bağlıdır). Anlamı: 'Sizi çağırdığı zaman, size hayat verecek şeylere icabet edin' demektir. Şöyle de denilmiştir: [Buradaki] lâm (لِـ) harf-i cerri ilâ (إِلَى) anlamındadır; yani 'size hayat verecek şeye', diğer bir ifadeyle 'dininizi ihya edecek ve size öğretecek şeye [icabet edin]' demektir. Şöyle de denilmiştir: 'Kendisiyle kalplerinizi dirilteceği şeye [icabet edin] ki O'nu bir bilesiniz (tevhid edesiniz).' Bu, istiare yoluyla bir diriltmedir; çünkü bu, küfür ve cehalet ölümünden [kurtarıp diriltmektir]. Mücâhid ve cumhur şöyle demiştir: Mana; itaate ve Kur'an'ın içerdiği emir ve yasaklara icabet edin demektir; zira bunda ebedî hayat ve bitimsiz nimet vardır. Şöyle de denilmiştir: { لِما يُحْيِيكُمْ } ifadesiyle kastedilen cihattır; çünkü cihat zahiren hayatın sebebidir. Zira düşmana...
يُغْزَ غَزَا، وَفِي غَزْوِهِ الْمَوْتُ، وَالْمَوْتُ فِي الْجِهَادِ الْحَيَاةُ الْأَبَدِيَّةُ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ " وَالصَّحِيحُ الْعُمُومُ كَمَا قَالَ الْجُمْهُورُ. الثَّانِيَةُ- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى قَالَ: كُنْتُ أُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ فَدَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ أُجِبْهُ، ثُمَّ أَتَيْتُهُ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي كُنْتُ أُصَلِّي. فَقَالَ:" أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ ﷿" اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ الْفَرْضَ أَوِ الْقَوْلَ الْفَرْضَ إِذَا أُتِيَ بِهِ فِي الصَّلَاةِ لَا تَبْطُلُ، لِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْإِجَابَةِ وَإِنْ كَانَ فِي الصَّلَاةِ. قُلْتُ: وَفِيهِ حُجَّةٌ لِقَوْلِ الْأَوْزَاعِيِّ: لَوْ أَنَّ رَجُلًا يُصَلِّي فَأَبْصَرَ غُلَامًا يُرِيدُ أَنْ يَسْقُطَ فِي، بِئْرٍ فَصَاحَ بِهِ وَانْصَرَفَ إِلَيْهِ وَانْتَهَرَهُ لَمْ يكن بذلك بأس. والله أعلم. الثالثة- قوله تَعَالَى: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ) قِيلَ: إِنَّهُ يَقْتَضِي النَّصَّ مِنْهُ عَلَى خَلْقِهِ تَعَالَى الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ فَيَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ الْكَافِرِ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ الَّذِي أَمَرَهُ بِهِ، فَلَا يَكْتَسِبُهُ إذا لَمْ يُقَدِرْهُ عَلَيْهِ بَلْ أَقْدَرَهُ عَلَى ضِدِّهِ وَهُوَ الْكُفْرُ. وَهَكَذَا الْمُؤْمِنُ يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكُفْرِ. فَبَانَ بِهَذَا النَّصِّ أَنَّهُ تَعَالَى خَالِقٌ لِجَمِيعِ اكْتِسَابِ الْعِبَادِ خَيْرِهَا وَشَرِّهَا. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇:" لَا، وَمُقَلِّبِ الْقُلُوبِ". وَكَانَ فِعْلُ اللَّهِ تَعَالَى ذَلِكَ عَدْلًا فِيمَنْ أَضَلَّهُ وَخَذَلَهُ، إِذْ لَمْ يَمْنَعْهُمْ حَقًّا وَجَبَ عَلَيْهِ فَتَزُولَ صِفَةُ الْعَدْلِ، وَإِنَّمَا مَنَعَهُمْ مَا كَانَ لَهُ أَنْ يَتَفَضَّلَ بِهِ عَلَيْهِمْ لَا مَا وَجَبَ لَهُمْ. قَالَ السُّدِّيُّ: يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ فَلَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَلَا يَكْفُرَ أَيْضًا إِلَّا بِإِذْنِهِ، أَيْ بِمَشِيئَتِهِ. وَالْقَلْبُ مَوْضِعُ الْفِكْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ " بَيَانُهُ. وَهُوَ بِيَدِ اللَّهِ، مَتَى شَاءَ حَالَ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَهُ بِمَرَضٍ أَوْ آفَةٍ كَيْلَا يَعْقِلَ. أَيْ بَادِرُوا إِلَى الِاسْتِجَابَةِ قَبْلَ أَلَّا تَتَمَكَّنُوا مِنْهَا بِزَوَالِ الْعَقْلِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى يحول بين المرء
[savaşa çağrıldığında] gazaya çıkar, gazasında ise ölüm vardır; cihatta ölüm ise ebedî hayattır. Nitekim Allah Azze ve Celle: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanmayın; bilakis onlar diridirler” buyurmuştur. Doğru olan ise cumhurun belirttiği gibi [lafzın] umumi (genel) olmasıdır. İkinci [Mesele]- Buhârî, Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Ben mescitte namaz kılıyordum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çağırdı, fakat ona icabet edemedim (cevap veremedim). Sonra yanına gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben namaz kılıyordum" dedim. Bunun üzerine [şöyle] buyurdu: «Allah Azze ve Celle { اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah'a ve Resul'e icabet edin” buyurmadı mı?» Sonra hadisin devamını zikretti. Bu hadis daha önce el-Fâtiha [Suresi'nin tefsirinde] geçmişti. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu, farz olan bir fiil veya farz olan bir söz namaz içinde yerine getirildiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazda olmasına rağmen icabet etmeyi emretmesinden ötürü namazın bozulmayacağına delildir. Ben (Kurtubî) derim ki: Bunda, el-Evzâî'nin şu sözüne de delil vardır: Bir kimse namaz kılarken kuyuya düşmek üzere olan bir çocuğu görse, ona bağırsa, ona doğru yönelip onu menetse (sakındırsa) bunda bir beis (sakınca) yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ) “Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer” buyruğu: Denildi ki: Bu buyruk, Yüce Allah'ın küfrü ve imanı yarattığına dair O'ndan gelen açık bir nassı iktiza eder. Zira O, kâfir kişi ile emrettiği iman arasına girer; dolayısıyla kul, Allah onu buna muktedir kılmadığı takdirde onu kesbedemez (elde edemez), bilakis onu zıddı olan küfre muktedir kılmıştır. Mümin için de durum böyledir; onunla küfür arasına girer. Böylece bu nass ile Yüce Allah'ın, kulların hayır ve şer bütün kesblerinin yaratıcısı olduğu açıkça ortaya çıkmıştır. Resûlullah aleyhisselâm'ın: « لَا، وَمُقَلِّبِ الْقُلُوبِ » «Hayır, kalpleri evirip çevirene [andolsun]» buyruğunun anlamı da budur. Yüce Allah'ın bunu yapması, saptırdığı ve yardımsız bıraktığı kimseler hakkında adalettir; zira O, üzerlerine vacip olan bir hakkı onlardan engellememiştir ki adalet sıfatı zail olsun. O sadece kendilerine lütufta bulunabileceği şeyi esirgemiştir, onlar için vacip olan bir şeyi değil. es-Süddî şöyle demiştir: "Kişi ile kalbi arasına girer; öyle ki O'nun izni olmaksızın iman etmeye güç yetiremez ve yine O'nun izni, yani meşiyeti (dilemesi) olmaksızın küfre de sapamaz." Kalp, düşünce merkezidir. Bunun açıklaması daha önce "el-Bakara [Suresi'nde]" geçmişti. Kalp Allah'ın elindedir; dilediği vakit kul ile kalbi arasına hastalık veya bir illet sokarak akledemez hale getirir. Yani aklın zail olması sebebiyle icabet edemez duruma düşmeden önce [Allah'ın ve Resulünün çağrısına] icabet etmeye koşun. Mücâhid ise şöyle demiştir: [Bu ifadenin] anlamı, kişi ile
وَعَقْلِهِ حَتَّى لَا يَدْرِي مَا يَصْنَعُ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ ٥٠: ٣٧" أَيْ عَقْلٌ. وَقِيلَ: يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ بِالْمَوْتِ، فَلَا يُمْكِنُهُ اسْتِدْرَاكُ مَا فَاتَ. وَقِيلَ: خَافَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ بَدْرٍ كَثْرَةَ الْعَدُوِّ فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّهُ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ بِأَنْ يُبَدِّلَهُمْ بَعْدَ الْخَوْفِ أَمْنًا، وَيُبَدِّلَ عَدُوَّهُمْ مِنَ الْأَمْنِ خَوْفًا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يُقَلِّبُ الْأُمُورَ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَهَذَا جَامِعٌ. وَاخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ ﷿ بِأَنَّهُ أَمْلَكُ لِقُلُوبِ الْعِبَادِ مِنْهُمْ، وَأَنَّهُ يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهَا إِذَا شَاءَ، حَتَّى لَا يُدْرِكَ الْإِنْسَانُ شَيْئًا إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ ﷿. (وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) عَطْفٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوِ اسْتَأْنَفْتَ فَكَسَرْتَ،" وَأَنَّهُ ١٣٠" كَانَ صَوَابًا.
aklı arasına girer, öyle ki ne yaptığını bilemez demektir. Kur'an'da şöyle buyrulmaktadır: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ ٥٠: ٣٧ } “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır (Kāf, 50:37)” yani aklı olan. Şöyle de denilmiştir: Ölüm ile kişi ile kalbi arasına girer, böylece kaçırdığı şeyleri telafi etmesi mümkün olmaz. Şöyle de denilmiştir: Müslümanlar Bedir günü düşmanın çokluğundan korkmuşlardı; Allah da onlara, korkunun ardından kendilerine güven vererek ve düşmanlarının güvenini de korkuya çevirerek kişi ile kalbi arasına girdiğini bildirmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; işleri bir halden diğer bir hale çevirir demektir ve bu kapsamlı bir açıklamadır. Taberî'nin tercihi ise bunun, Aziz ve Celil olan Allah'ın, kulların kalplerine kendilerinden daha çok mâlik olduğunu ve dilediğinde onlar ile kalpleri arasına girdiğini, öyle ki insanın Aziz ve Celil olan Allah'ın dilemesi olmaksızın hiçbir şeyi idrak edemeyeceğini bildirmesidir. { وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “ve muhakkak O'nun huzurunda toplanacaksınız” ifadesi atıftır. Ferrâ şöyle demiştir: Şayet yeni bir cümleye başlayıp hemzeyi esreli olarak 'Ve innehu' okusaydın, bu da doğru olurdu.
[سورة الأنفال (٨): آية ٢٥]
[el-Enfâl Suresi (8), 25. Ayet]
وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥)
{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥) } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak bir fitneden sakının ve bilin ki şüphesiz Allah'ın azabı pek çetindir. (25)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَلَّا يُقِرُّوا الْمُنْكَرَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ فَيَعُمُّهُمُ الْعَذَابُ. وَكَذَلِكَ تَأَوَّلَ فِيهَا الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ فَإِنَّهُ قَالَ يَوْمَ الْجَمَلِ، وَكَانَ سَنَةَ سِتٍّ وَثَلَاثِينَ: مَا عَلِمْتُ أَنَّا أُرِدْنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا الْيَوْمَ، وَمَا كُنْتُ أَظُنُّهَا إِلَّا فِيمَنْ خُوطِبَ ذَلِكَ الْوَقْتَ. وَكَذَلِكَ تَأَوَّلَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا. قَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتِ (الْآيَةُ) فِي أَهْلِ بَدْرٍ خَاصَّةً، فَأَصَابَتْهُمُ الْفِتْنَةُ يَوْمَ الْجَمَلِ فَاقْتَتَلُوا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: وَقَالَ: أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَلَّا يُقِرُّوا الْمُنْكَرَ فِيمَا بَيْنَهُمْ فَيَعُمُّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ. وَعَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَكُونُ بَيْنَ نَاسٍ مِنْ أَصْحَابِي فِتْنَةٌ يَغْفِرُهَا اللَّهُ لَهُمْ بِصُحْبَتِهِمْ إِيَّايَ يَسْتَنُّ بِهِمْ فِيهَا نَاسٌ بَعْدَهُمْ يُدْخِلُهُمُ اللَّهُ بِهَا النَّارَ (. قُلْتُ: وَهَذِهِ التَّأْوِيلَاتُ هِيَ الَّتِي تُعَضِّدُهَا الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ، فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ أَنَّهَا سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَهْلِكُ وفينا
Bu [ayette] iki mesele vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah, müminlere aralarında kötülüğün yerleşmesine göz yummamalarını emretmiştir; aksi takdirde azap hepsini kuşatır." Zübeyr b. el-Avvâm da bu ayeti aynı şekilde tevil etmiştir. Nitekim o, hicrî otuz altı yılındaki Cemel Günü'nde şöyle demiştir: "Bu ayetle bizim kastedildiğimizi ancak bugün anladım; ben bu ayetin sadece o dönemde kendilerine hitap edilen kimseler hakkında olduğunu sanıyordum." Hasan-ı Basrî, Süddî ve başkaları da [ayeti] bu şekilde tevil etmiştir. Süddî şöyle demiştir: "[Bu] ayet özellikle Bedir ehli hakkında inmiştir; Cemel Günü fitne onlara isabet etmiş ve birbirleriyle savaşmışlardır." İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da şöyle demiştir: "Bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hakkında inmiştir." Ve: "Allah müminlere, aralarında kötülüğün yerleşmesine göz yummamalarını emretmiştir; aksi takdirde Allah onların hepsini azapla kuşatır" demiştir. Huzeyfe b. el-Yemân'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يَكُونُ بَيْنَ نَاسٍ مِنْ أَصْحَابِي فِتْنَةٌ يَغْفِرُهَا اللَّهُ لَهُمْ بِصُحْبَتِهِمْ إِيَّايَ يَسْتَنُّ بِهِمْ فِيهَا نَاسٌ بَعْدَهُمْ يُدْخِلُهُمُ اللَّهُ بِهَا النَّارَ » «Ashabımdan birtakım kimseler arasında bir fitne olacaktır. Benimle olan sohbetleri (arkadaşlıkları) sebebiyle Allah onları bağışlayacaktır. Onlardan sonra birtakım insanlar bu hususta onları örnek alacak ve Allah bu sebeple onları cehenneme sokacaktır.» Derim ki: Sahih hadislerin desteklediği teviller de işte bunlardır. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Zeyneb bint Cahş'tan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Ey Allah'ın Resûlü! İçimizde
الصَّالِحُونَ؟ قَالَ: (نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ". وَفِي صَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ:) إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ وَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِهِ) وَقَدْ تَقَدَّمَتْ هَذِهِ الْأَحَادِيثُ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَالتِّرْمِذِيِّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" مَثَلُ الْقَائِمِ عَلَى حُدُودِ اللَّهِ وَالْوَاقِعِ فِيهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلَاهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ الْمَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا في نصيبنا خرقا ولم نوذ مَنْ فَوْقَنَا فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا". فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ تَعْذِيبُ الْعَامَّةِ بِذُنُوبِ الْخَاصَّةِ. وَفِيهِ اسْتِحْقَاقُ الْعُقُوبَةِ بِتَرْكِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَالْفِتْنَةُ إِذَا عملت هَلَكَ الْكُلُّ. وَذَلِكَ عِنْدَ ظُهُورِ الْمَعَاصِي وَانْتِشَارِ الْمُنْكَرِ وَعَدَمِ التَّغْيِيرِ، وَإِذَا لَمْ تُغَيَّرْ وَجَبَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الْمُنْكِرِينَ لَهَا بِقُلُوبِهِمْ هِجْرَانُ تِلْكَ الْبَلْدَةِ وَالْهَرَبُ مِنْهَا. وَهَكَذَا كَانَ الْحُكْمُ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَنَا مِنَ الْأُمَمِ، كَمَا فِي قِصَّةِ السَّبْتِ حِينَ هَجَرُوا الْعَاصِينَ وَقَالُوا لَا نُسَاكِنُكُمْ. وَبِهَذَا قَالَ السَّلَفُ ﵃. رَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: تُهْجَرُ الْأَرْضُ الَّتِي يُصْنَعُ فِيهَا الْمُنْكَرُ جِهَارًا وَلَا يُسْتَقَرُّ فِيهَا. وَاحْتَجَّ بِصَنِيعِ أَبِي الدَّرْدَاءِ فِي خُرُوجِهِ عَنْ أَرْضِ مُعَاوِيَةَ حِينَ أَعْلَنَ بِالرِّبَا، فَأَجَازَ بَيْعَ سِقَايَةِ الذَّهَبِ بِأَكْثَرَ مِنْ وَزْنِهَا. خَرَّجَهُ الصَّحِيحُ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِذَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِقَوْمٍ عَذَابًا أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ ثُمَّ بُعِثُوا عَلَى أَعْمَالِهِمْ". فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهَلَاكَ الْعَامَّ مِنْهُ مَا يَكُونُ طُهْرَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَمِنْهُ مَا يَكُونُ نِقْمَةً لِلْفَاسِقِينَ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: عَبِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي مَنَامِهِ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، صَنَعْتَ شَيْئًا فِي مَنَامِكَ لَمْ تَكُنْ تَفْعَلُهُ؟ فَقَالَ: (الْعَجَبُ، أَنَّ نَاسًا مِنْ أُمَّتِي يَؤُمُّونَ هَذَا الْبَيْتَ بِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدْ لَجَأَ بِالْبَيْتِ حَتَّى إِذَا كَانُوا بِالْبَيْدَاءِ خُسِفَ بِهِمْ". فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ الطَّرِيقَ
... salih kimseler varken de mi?] O: «Evet, kötülük ve günahlar çoğaldığı zaman» buyurdu. Tirmizî'nin Sahîh'inde [şöyle geçmektedir]: «İnsanlar zalimi görüp de ona engel olmazlarsa, Allah'ın katından göndereceği bir ceza ile hepsini kuşatması pek yakındır.» Bu hadisler daha önce geçmişti. Buhârî ve Tirmizî'nin Sahîh'inde Nu'mân b. Beşîr'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın koyduğu sınırlara riayet eden kimse ile o sınırları çiğneyen kimsenin durumu, bir gemiye binmek üzere kura çeken bir topluluğa benzer. Onlardan kimi geminin üst kısmına, kimi de alt kısmına düşmüştür. Alt kısımda bulunanlar su almak istediklerinde üsttekilerin yanından geçiyorlardı. Bunun üzerine: 'Kendi payımıza düşen yerden bir delik açsak da üstümüzdeki kimselere eziyet vermesek' dediler. Şayet [üsttekiler] onları istedikleriyle baş başa bırakırlarsa hepsi birden helak olurlar; eğer onların ellerinden tutarlar [ve engel olurlar]sa hem kendileri kurtulur hem de hepsi birden kurtulmuş olur.» Bu hadiste, avamın (halkın) havasın (özel kimselerin) günahları sebebiyle azaba uğraması meselesi vardır. Yine bunda emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri terk etmek sebebiyle cezayı hak etme durumu bulunmaktadır. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Fitne işlendiğinde herkes helak olur. Bu da günahlar açığa çıktığında, münker yayıldığında ve engellenmediğinde vuku bulur. Eğer [münker] değiştirilmezse, kalpleriyle onu reddeden müminlere o beldeyi terk etmek (hicret etmek) ve oradan kaçmak vacip olur. Bizden önceki ümmetlerde de hüküm böyleydi; nitekim Cumartesi ehlinde (Ashâb-ı Sebt kıssasında) asilere küsüp orayı terk ettiklerinde: 'Sizinle aynı yerde oturmayız' demişlerdi. Selef -Allah onlardan razı olsun- de bu görüştedir. İbn Vehb, Mâlik'ten şunu rivayet etmiştir: 'İçinde açıktan münker işlenen yer terk edilir ve orada ikamet edilmez.' [İmam Mâlik] Ebü'd-Derdâ'nın, Muâviye'nin faizi açıkça ilan edip altın su kabının kendi ağırlığından fazlasına satışına cevaz verdiğinde onun bulunduğu topraklardan çıkıp gitmesini delil getirmiştir. Bunu es-Sahîh rivayet etmiştir. Buhârî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah bir kavme azap indirdiği zaman, o azap onların içinde bulunan herkese isabet eder; sonra amellerine göre diriltilirler.» Bu da göstermektedir ki umumi helaktan öyleleri vardır ki müminler için temizlenme (kefaret), fasıklar için ise bir intikam (ceza) olur. Müslim'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uykusunda çırpındı (vücudunu hareket ettirdi). Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Uykunda daha önce hiç yapmadığın bir şey yaptın?' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Şaşılacak şey! Ümmetimden birtakım insanlar, Kâbe'ye sığınmış Kureyşli bir adama karşı [savaşmak için] bu Beyt'i hedef alacaklar; nihayet Beydâ mevkiine geldiklerinde yerin dibine batırılacaklar.» Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü, şüphesiz yol...
قَدْ يَجْمَعُ النَّاسَ. قَالَ:" نَعَمْ، فِيهِمُ الْمُسْتَبْصِرُ والمحبور وَابْنُ السَّبِيلِ يَهْلِكُونَ مَهْلِكًا وَاحِدًا وَيَصْدُرُونَ مَصَادِرَ شَتَّى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى نِيَّاتِهِمْ". فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى "." كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ "." لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ ". وَهَذَا يُوجِبُ أَلَّا يُؤْخَذَ أَحَدٌ بِذَنْبِ أَحَدٍ، وَإِنَّمَا تَتَعَلَّقُ الْعُقُوبَةُ بِصَاحِبِ الذَّنْبِ. فَالْجَوَابُ أَنَّ النَّاسَ إِذَا تَظَاهَرُوا بِالْمُنْكَرِ فَمِنَ الْفَرْضِ عَلَى كُلِّ مَنْ رَآهُ أَنْ يُغَيِّرَهُ، فَإِذَا سَكَتَ عَلَيْهِ فَكُلُّهُمْ عَاصٍ. هَذَا بِفِعْلِهِ وَهَذَا بِرِضَاهُ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ فِي حُكْمِهِ وَحِكْمَتِهِ الرَّاضِيَ بِمَنْزِلَةِ الْعَامِلِ، فَانْتَظَمَ فِي الْعُقُوبَةِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَهُوَ مَضْمُونُ الْأَحَادِيثِ كَمَا ذَكَرْنَا. وَمَقْصُودُ الْآيَةِ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً تَتَعَدَّى الظَّالِمَ، فَتُصِيبُ الصَّالِحَ وَالطَّالِحَ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي دُخُولِ النُّونِ فِي" لَا تُصِيبَنَّ". قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِكَ: انْزِلْ عَنِ الدَّابَّةِ لَا تَطْرَحَنَّكَ، فَهُوَ جَوَابُ الْأَمْرِ بِلَفْظِ النَّهْيِ، أَيْ إِنْ تَنْزِلْ عَنْهَا لَا تَطْرَحَنَّكَ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ ". أَيْ إِنْ تَدْخُلُوا لَا يَحْطِمَنَّكُمْ، فَدَخَلَتِ النُّونُ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْجَزَاءِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ خَرَجَ مَخْرَجَ الْقَسَمِ، وَالنُّونُ لا تدخل إلا على فعل النهي ألا على جَوَابِ الْقَسْمِ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ: إِنَّهُ نَهْيٌ بَعْدَ أَمْرٍ، وَالْمَعْنَى النَّهْيُ لِلظَّالِمِينَ، أَيْ لَا تَقْرَبُنَّ الظُّلْمَ. وَحَكَى سِيبَوَيْهَ: لَا أَرَيَنَّكَ ها هنا، أي لا تكن ها هنا، فإنه من كان ها هنا رَأَيْتُهُ. وَقَالَ الْجُرْجَانِيُّ: الْمَعْنَى اتَّقُوا فِتْنَةً تُصِيبُ الَّذِينَ ظَلَمُوا خَاصَّةً. فَقَوْلُهُ" لَا تُصِيبَنَّ" نَهْيٌ فِي مَوْضِعِ وَصْفِ النَّكِرَةِ، وَتَأْوِيلُهُ الْإِخْبَارُ بِإِصَابَتِهَا الَّذِينَ ظَلَمُوا. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ" لَتُصِيبَنَّ" بِلَا أَلِفٍ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: مَنْ قَرَأَ" لَتُصِيبَنَّ" جَازَ أَنْ يَكُونَ مَقْصُورًا مَنْ" لَا تُصِيبَنَّ" حُذِفَتِ الْأَلِفُ كَمَا حُذِفَتْ مِنْ" مَا" وَهِيَ أُخْتُ" لَا" فِي نَحْوِ أَمَ وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ، وَشِبْهِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تكون مخالقة لِقِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهَا تُصِيبُ الظَّالِمَ خاصة.
[Yol] insanları bir araya getirebilir." Şöyle buyurdu: «Evet, içlerinde gerçeği bilerek kasten yapan da, mecbur bırakılan (zorlanan) da, yolcu da bulunur. Hepsi tek bir şekilde helak olurlar, fakat [kabirlerinden] farklı farklı durumlarda çıkarlar; Allah Teâlâ onları niyetlerine göre diriltir.» Eğer: "Allah Teâlâ { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez”, { كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ } “Her nefis, kazandığına karşılık bir rehindir”, { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [iyilik] kendi lehine, işlediği [kötülük] ise kendi aleyhinedir” buyurmuştur. Bu da hiç kimsenin bir başkasının günahından dolayı cezalandırılmamasını, cezanın ancak günah sahibine yönelik olmasını gerektirir" denilirse; Buna cevap şudur: İnsanlar açıkça münker (kötülük) işlediklerinde, onu gören herkese onu değiştirmek farz olur. Eğer buna sessiz kalırsa, hepsi âsi (günahkâr) olur; kimi bu fiili bizzat işlemekle, kimi de buna rıza göstermekle [sorumlu olur]. Allah kendi hükmü ve hikmeti gereği [kötülüğe] razı olanı bizzat işleyen konumunda kılmıştır; dolayısıyla o da cezada yerini almıştır. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Belirttiğimiz üzere hadislerin muhtevası da budur. Ayetin kastı ise şudur: "Sadece zalimle sınırlı kalmayıp iyiye de kötüye de isabet edecek olan bir fitneden sakının." İkincisi: Nahiv âlimleri { لَا تُصِيبَنَّ } lafzındaki nun [harfinin / şeddeli tekit nûnunun] dahil olması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, senin: "Binekten in, seni atmasın" demen gibidir. Bu, nehiy lafzıyla gelen emrin cevabıdır; yani "Ondan inersen seni yere atmaz." Allah Teâlâ'nın: { ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ } “Yuvalarınıza girin, sizi ezmesin” buyruğu da böyledir. Yani "Eğer girerseniz sizi ezmez." Buradaki nun harfi, ceza (şartın cevabı) anlamı taşıdığı için dahil olmuştur. Bir görüşe göre: Yemin üslubunda geldiği için dahil olmuştur; çünkü nun [harfi] ancak nehiy fiiline veya yeminin cevabına dahil olur. Ebu'l-Abbâs el-Müberred ise şöyle demiştir: Bu, emirden sonra gelen bir nehiydir. Anlamı ise zalimlere yönelik bir nehiydir; yani "Zulme asla yaklaşmayın" demektir. Sîbeveyh şöyle aktarmıştır: "لَا أَرَيَنَّكَ ها هنا" (Seni sakın burada görmeyeyim), yani "Burada bulunma; zira burada kim bulunursa onu görürüm" demektir. Cürcânî ise şöyle demiştir: Anlamı şudur: "Özellikle zulmedenlere isabet edecek olan bir fitneden sakının." Buna göre { لَا تُصِيبَنَّ } lafzı, nekire (belirsiz) bir ismin sıfatı konumunda bir nehiydir; tevili ise onun zulmedenlere isabet edeceğini bildirmektir. Ali, Zeyd b. Sâbit, Übey ve İbn Mes'ûd ise elifsiz olarak "لَتُصِيبَنَّ" şeklinde okumuşlardır. Mehdevî şöyle demiştir: Kim "لَتُصِيبَنَّ" şeklinde okursa, bu "لَا تُصِيبَنَّ" lafzından maksur (kısaltılmış) olabilir; nitekim tıpkı "لَا"nın dengi olan "مَا" lafzından "أَمَا وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ" (Yemin olsun ki Allah'a andolsun elbette yapacağım) vb. yerlerde elifin hazfedildiği gibi burada da elif hazfedilmiştir. Bu kıraatin çoğunluğun kıraatine muhalif olması da caizdir; bu durumda mana, o fitnenin sadece zalime isabet edeceği şeklinde olur.
[سورة الأنفال (٨): آية ٢٦]
[el-Enfâl Suresi (8), 26. Ayet]
وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦)
{ وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦) } “Hatırlayın o zamanı ki siz yeryüzünde azdınız, zayıf bırakılmıştınız, insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz. Derken O sizi barındırdı, yardımıyla sizi destekledi ve temiz şeylerden sizi rızıklandırdı; ta ki şükredesiniz. (26)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ) قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي الْمُهَاجِرِينَ، يَعْنِي وَصْفَ حَالِهِمْ قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَفِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ. (مُسْتَضْعَفُونَ) نَعْتٌ. (فِي الْأَرْضِ) أَيْ أَرْضِ مَكَّةَ. (تَخافُونَ) نَعْتٌ. (أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ) في موضع نصب. والخطب: الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ. (النَّاسُ) رُفِعَ عَلَى الْفَاعِلِ. قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: هُمْ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ. وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: فَارِسُ وَالرُّومُ. (فَآواكُمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِلَى الْأَنْصَارِ. السُّدِّيُّ: إِلَى الْمَدِينَةِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. آوَى إِلَيْهِ (بِالْمَدِّ): ضَمَّ إِلَيْهِ. وَأَوَى إِلَيْهِ (بِالْقَصْرِ): انْضَمَّ إِلَيْهِ. (وَأَيَّدَكُمْ) قَوَّاكُمْ. (بِنَصْرِهِ) أَيْ بِعَوْنِهِ. وَقِيلَ: بِالْأَنْصَارِ. وَقِيلَ: بِالْمَلَائِكَةِ يَوْمَ بَدْرٍ. (وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ) أَيِ الْغَنَائِمَ. (لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) قَدْ تقدم معناه.
Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } “Hatırlayın o zamanı ki siz azdınız” buyruğu hakkında Kelbî şöyle demiştir: Muhacirler hakkında inmiştir; yani hicretten önceki ve İslam'ın başlangıcındaki hallerinin nitelenmesidir. { مُسْتَضْعَفُونَ } “zayıf bırakılmıştınız” sıfattır. { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” yani Mekke toprağında. { تَخافُونَ } “korkuyordunuz” sıfattır. { أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ } “sizi kapıp götürmesinden” nasb mahallindedir. el-Hataf (الخطف): Hızlıca çekip almaktır. { النَّاسُ } “insanların” fail olarak merfûdur. Katâde ve İkrime: Onlar Kureyş müşrikleridir, demişlerdir. Vehb b. Münebbih: Fars ve Rumlar, demiştir. { فَآواكُمْ } “Derken O sizi barındırdı” buyruğunda İbn Abbâs: 'Ensarın yanına' demiştir. Süddî: 'Medine'ye' demiştir; mana birdir. Âvâ ileyhi (med ile): Onu yanına kattı, barındırdı demektir. Evâ ileyhi (kasr ile): Ona sığındı, katıldı demektir. { وَأَيَّدَكُمْ } “ve sizi güçlendirdi / destekledi”. { بِنَصْرِهِ } “yardımıyla” yani kendi yardımıyla. Şöyle de denilmiştir: Ensar ile. Şöyle de denilmiştir: Bedir günü meleklerle. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “ve temiz şeylerden sizi rızıklandırdı” yani ganimetlerden. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ta ki şükredesiniz” ifadesinin manası daha önce geçmişti.
[سورة الأنفال (٨): آية ٢٧]
[el-Enfâl Suresi (8), 27. Ayet]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resul'e hainlik etmeyin; bile bile kendi emanetlerinize de hainlik etmeyin. (27)”
رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي لُبَابَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُنْذِرِ حِينَ أَشَارَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ بِالذَّبْحِ. قَالَ أَبُو لُبَابَةَ: وَاللَّهِ مَا زَالَتْ قَدَمَايَ حَتَّى عَلِمْتُ أَنِّي قَدْ خُنْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. فَلَمَّا نَزَلَتْ شَدَّ نَفْسَهُ إِلَى سَارِيَةٍ مِنْ سِوَارِي الْمَسْجِدِ، وَقَالَ: وَاللَّهِ لَا أَذُوقُ طَعَامًا وَلَا شَرَابًا حَتَّى أَمُوتَ، أَوْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيَّ. الْخَبَرُ مَشْهُورٌ. وَعَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: لَمَّا كَانَ شَأْنُ قُرَيْظَةَ بَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ عَلِيًّا ﵁ فِيمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنَ النَّاسِ، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَيْهِمْ وَقَعُوا فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى فَرَسٍ أَبْلَقَ فَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: فَلَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَمْسَحُ الْغُبَارَ عَنْ وَجْهِ
Bu ayetin, Benî Kurayza'ya [boğazını işaret ederek] boğazlanacaklarını ima ettiği sırada Ebû Lübâbe b. Abdimünzir hakkında indiği rivayet edilmiştir. Ebû Lübâbe şöyle demiştir: «Vallahi Allah'a ve Resulü'ne hainlik ettiğimi anlayıncaya kadar iki ayağım yerinden kıpırdamamıştı.» Bunun üzerine bu ayet indi. Ayet inince kendisini mescidin direklerinden birine bağladı ve: «Vallahi ölünceye yahut Allah tevbemi kabul edinceye kadar ne bir yiyecek ne de bir içecek tadacağım» dedi. Bu haber meşhurdur. İkrime'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kurayza hadisesi vuku bulunca Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali radıyallâhu anh'ı yanında bulunan insanlarla birlikte gönderdi. Onların yanına vardığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ileri geri konuştular (hakaret ettiler). Derken Cebrail aleyhisselâm alaca bir at üzerinde geldi. Âişe radıyallâhu anhâ şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i
جِبْرِيلَ ﵉، فَقُلْتُ: هَذَا دِحْيَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ:" هَذَا جِبْرِيلُ ﵇". قَالَ:" يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يَمْنَعُكَ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ (؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" فَكَيْفَ لِي بِحِصْنِهِمْ" فَقَالَ جِبْرِيلُ:" فَإِنِّي أُدْخِلُ فَرَسِي هَذَا عَلَيْهِمْ". فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَرَسًا مُعْرَوْرًى، فَلَمَّا رَآهُ عَلِيٌّ ﵁ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَا عَلَيْكَ أَلَّا تَأْتِيَهُمْ، فَإِنَّهُمْ يَشْتُمُونَكَ. فَقَالَ:" كَلَّا إِنَّهَا سَتَكُونُ تَحِيَّةً". فَأَتَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: (يَا إِخْوَةَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ) فَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ، مَا كُنْتَ فَحَّاشًا! فَقَالُوا: لَا نَنْزِلُ عَلَى حُكْمِ مُحَمَّدٍ، وَلَكِنَّا نَنْزِلُ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، فَنَزَلَ. فَحَكَمَ فِيهِمْ أَنْ تُقْتَلَ مُقَاتِلَتُهُمْ وَتُسْبَى ذَرَارِيُّهُمْ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" بِذَلِكَ طَرَقَنِي الْمَلَكُ سَحَرًا". فَنَزَلَ فِيهِمْ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ". نَزَلَتْ فِي أَبِي لُبَابَةَ، أَشَارَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ حِينَ قَالُوا: نَنْزِلُ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، لَا تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ الذَّبْحُ، وَأَشَارَ إِلَى حَلْقِهِ. وَقِيلَ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ الشَّيْءَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فَيُلْقُونَهُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَيُفْشُونَهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى بِغُلُولِ الْغَنَائِمِ. وَنِسْبَتُهَا إِلَى اللَّهِ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَمَرَ بِقِسْمَتِهَا. وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّهُ الْمُؤَدِّي عَنِ اللَّهِ ﷿ وَالْقَيِّمُ بِهَا. وَالْخِيَانَةُ: الْغَدْرُ وَإِخْفَاءُ الشَّيْءِ، وَمِنْهُ: (يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ) ٤٠: ١٩ وَكَانَ ﵇ يَقُولُ: (اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْجُوعِ فَإِنَّهُ بِئْسَ الضَّجِيعُ ومن الخيانة فإنها بئست الْبِطَانَةُ). خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ، فَذَكَرَهُ. (وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ)
Cebrail aleyhisselâm'ın yüzündeki tozu sildiğini görür gibiyim. Ben: «Ey Allah'ın Resulü, bu Dıhye midir?» dedim. O: «Bu Cebrail aleyhisselâm'dır» buyurdu. [Cebrail]: «Ey Allah'ın Resulü, Benî Kurayza'nın üzerine gitmekten seni alıkoyan nedir?» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onların kaleleri karşısında ne yapabilirim ki?» buyurdu. Cebrail: «Ben bu atımı onların üzerine sokarım» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem semersiz, çıplak bir ata bindi. Ali radıyallâhu anh onu görünce: «Ey Allah'ın Resulü, onların yanına varmasan olmaz mı? Zira onlar sana sövüyorlar» dedi. Şöyle buyurdu: «Hayır! Muhakkak ki bu bir selamlaşma olacaktır.» Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına vardı ve: «Ey maymunların ve domuzların kardeşleri!» buyurdu. Onlar: «Ey Ebü'l-Kāsım, sen asla ağzı bozuk biri değildin!» dediler ve eklediler: «Biz Muhammed'in hükmüne razı olup teslim olmayız; fakat Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı oluruz.» Böylece Sa'd geldi. Onlar hakkında, savaşabilecek erkeklerinin öldürülmesine, çoluk çocuklarının da esir edilmesine hükmetti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Melek seher vaktinde bana bunu bildirmişti» buyurdu. Onlar hakkında: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resul'e hainlik etmeyin; bile bile kendi emanetlerinize de hainlik etmeyin” ayeti indi. Bu ayet, Benî Kurayza 'Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olarak inelim mi?' dediklerinde, 'Bunu yapmayın, çünkü bu boğazlanmaktır' diyerek boğazına işaret eden Ebû Lübâbe hakkında inmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayet, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey işitip onu müşriklere ulaştıran ve yayan kimseler hakkında inmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana, ganimet mallarına hıyanet etmektir. Bunun Allah'a nispet edilmesi, ganimetlerin taksimini emredenin O olması sebebiyledir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet edilmesi ise, onun Aziz ve Celil olan Allah adına bunu yerine getiren ve taksimini üstlenen kişi olması sebebiyledir. Hıyanet (الخيانة); ahdi bozmak (vefasızlık etmek) ve bir şeyi gizlemektir; nitekim { يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ ٤٠: ١٩ } “Gözlerin hain bakışını bilir (Mü'min, 40:19)” ayetinde de bu köktendir. Aleyhisselâm şöyle dua ederdi: 'Allah'ım! Açlıktan sana sığınırım; çünkü o ne kötü bir yataktır. Hıyanetten de sana sığınırım; çünkü o ne kötü bir sırdaştır (iç elbisedir).' Bunu Nesâî, Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir; o: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle derdi...' diyerek hadisi zikretmiştir. { وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } “ve emanetlerinize de hainlik etmeyin” ifadesi,
فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ، نَسَقًا عَلَى الْأَوَّلِ. وَقَدْ يَكُونُ عَلَى الْجَوَابِ، كَمَا يُقَالُ: لَا تَأْكُلِ السَّمَكَ وَتَشْرَبِ اللَّبَنَ. وَالْأَمَانَاتُ: الْأَعْمَالُ الَّتِي ائْتَمَنَ اللَّهُ عَلَيْهَا الْعِبَادَ. وَسُمِّيَتْ أَمَانَةٌ لِأَنَّهَا يُؤْمَنُ مَعَهَا مِنْ مَنْعِ الحق، مأخوذ مِنَ الْأَمْنِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" الْقَوْلُ فِي أَدَاءِ الْأَمَانَاتِ وَالْوَدَائِعِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. (وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) أَيْ مَا فِي الْخِيَانَةِ مِنَ الْقُبْحِ والعار. وقيل: تعلمون أنها أمانة.
[Bu fiil], birincisine atıfla meczum konumundadır. Nitekim: «Balık yiyip [aynı anda] süt içme» denilmesinde olduğu gibi cevap [mânâsında] da olabilir. Emanetler ise Allah'ın kulları üzerine emin kıldığı amellerdir. Emanet diye isimlendirilmesi, onun sayesinde hakkın engellenmesinden emin olunması sebebiyledir; [bu kelime] el-emn (güven) kökünden alınmıştır. Emanetlerin, vediaların ve benzeri şeylerin eda edilmesi hakkındaki açıklama daha önce en-Nisâ [Suresi'nde] geçmişti. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” [ifadesi], yani hainlikteki çirkinliği ve utancı bildiğiniz halde [demektir]. 'Onların emanet olduğunu bildiğiniz halde' anlamında olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنفال (٨): آية ٢٨]
[el-Enfâl Suresi (8), 28. Ayet]
وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨)
{ وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨) } “Bilin ki mallarınız ve çocuklarınız ancak birer imtihandır ve büyük mükâfat ise şüphesiz Allah'ın katındadır. (28)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ)
Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Bilin ki mallarınız ve çocuklarınız ancak birer imtihandır” buyruğudur.
كَانَ لِأَبِي لُبَابَةَ أَمْوَالٌ وَأَوْلَادٌ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ: وَهُوَ الَّذِي حَمَلَهُ عَلَى مُلَايَنَتِهِمْ، فَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى ذَلِكَ. (فِتْنَةٌ) ١٠
Ebû Lübâbe'nin Benî Kurayza içinde malları ve çocukları vardı; onu onlara yumuşak davranmaya sevk eden de bu olmuştu. İşte bu ayet buna bir işarettir. { فِتْنَةٌ }
أَيِ اخْتِبَارٌ، امْتَحَنَهُمْ بِهَا. (وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ)
Yani bir sınamadır; [Allah] onlar sebebiyle kendilerini imtihan etmiştir. { وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “ve büyük mükâfat ise şüphesiz Allah'ın katındadır”.
فآثروا حقه على حقكم.
O halde O'nun hakkını kendi hakkınıza tercih ediniz.
[سورة الأنفال (٨): آية ٢٩]
[el-Enfâl Suresi (8), 29. Ayet]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) } “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız (takva sahibi olursanız), O size hakkı batıldan ayırt edecek bir furkan verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir. (29)”
قد تَقَدَّمَ مَعْنَى" التَّقْوَى". وَكَانَ اللَّهُ عَالِمًا بِأَنَّهُمْ يَتَّقُونَ أَمْ لَا يَتَّقُونَ. فَذُكِرَ بِلَفْظِ الشَّرْطِ، لِأَنَّهُ خَاطَبَ الْعِبَادَ بِمَا يُخَاطِبُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. فَإِذَا اتَّقَى الْعَبْدُ رَبَّهُ- وَذَلِكَ بِاتِّبَاعِ أَوَامِرِهِ وَاجْتِنَابِ نَوَاهِيهِ- وَتَرْكِ الشُّبُهَاتِ مَخَافَةَ الْوُقُوعِ فِي الْمُحَرَّمَاتِ، وَشَحْنِ قَلْبِهِ بِالنِّيَّةِ الْخَالِصَةِ، وَجَوَارِحِهِ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَتَحَفَّظَ مِنْ شَوَائِبِ الشِّرْكِ الْخَفِيِّ وَالظَّاهِرِ بِمُرَاعَاةِ غَيْرِ اللَّهِ فِي الْأَعْمَالِ، وَالرُّكُونِ إِلَى الدُّنْيَا بِالْعِفَّةِ عَنِ الْمَالِ، جَعَلَ لَهُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ فُرْقَانًا، وَرَزَقَهُ فِيمَا يُرِيدُ مِنَ الْخَيْرِ إِمْكَانًا. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: سَأَلْتُ مَالِكًا عَنْ قَوْلِهِ ﷾:" إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً" قَالَ: مَخْرَجًا، ثُمَّ قَرَأَ" وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً ". وَحَكَى ابْنُ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ مِثْلَهُ سَوَاءً، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ قَبْلَهُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
"Takva"nın manası daha önce geçmişti. Allah onların takva sahibi olup olmayacaklarını zaten bilmekteydi. Şart lafzıyla zikredilmesi, kullara birbirleriyle konuştukları üslupla hitap etmesinden ötürüdür. Kul Rabbinden sakındığı takdirde -bu da O'nun emirlerine uyup yasaklarından kaçınmakla-, haramlara düşme korkusuyla şüpheli şeyleri terk ettiğinde, kalbini ihlaslı niyetle, azalarını salih amellerle doldurduğunda, amellerde Allah'tan başkasını gözetmek şeklindeki gizli ve açık şirkin şaibelerinden korunduğunda ve mala karşı iffetli davranarak dünyaya meyletmekten sakındığında; [Allah] ona hak ile batıl arasında bir furkan (ayırt edici bir nur) verir ve istediği hayır hususunda ona imkân bahşeder. İbn Vehb şöyle demiştir: Mâlik'e Yüce Allah'ın: { إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } “Eğer Allah'tan sakınırsanız, O size bir furkan verir” buyruğunu sordum; 'Bir çıkış yolu [verir]' dedi ve ardından: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً } “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu sağlar” ayetini okudu. İbnü'l-Kāsım ve Eşheb de Mâlik'ten aynısını nakletmişlerdir; ondan önce Mücâhid de böyle demiştir. Şair şöyle demiştir:
مَا لَكَ مِنْ طُولِ الْأَسَى فُرْقَانُ ... بَعْدَ قَطِينٍ رَحَلُوا وَبَانُوا
Göç edip ayrılan o sakinlerin ardından / Uzun süren hüznünden bir kurtuluş (furkan) yoktur sana.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَكَيْفَ أُرَجِّي الْخُلْدَ وَالْمَوْتُ طَالِبِي ... وَمَا لِي مِنْ كَأْسِ الْمَنِيَّةِ فُرْقَانُ
Ölüm peşimdeyken nasıl ebedîlik umarım? / Benim ecel kadehinden bir kurtuluşum (furkanım) yoktur.
ابْنُ إِسْحَاقَ:" فُرْقاناً" فَصْلًا بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وقال ابن زيد. السُّدِّيُّ: نَجَاةً. الْفَرَّاءُ: فَتْحًا وَنَصْرًا. وَقِيلَ: فِي الآخرة، فيدخلكم الجنة ويدخل الكفار النار.
İbn İshâk [şöyle demiştir]: "Furkan (فُرْقاناً)"; hak ile bâtılın arasını ayıran [bir ölçü] demektir. İbn Zeyd de böyle demiştir. es-Süddî: "Bir kurtuluş." el-Ferrâ: "Bir fetih ve zafer." [demiştir.] Şöyle de denilmiştir: "Ahirette [olup], sizi cennete girdirmesi ve kâfirleri de cehenneme sokmasıdır."
[سورة الأنفال (٨): آية ٣٠]
[el-Enfâl Suresi (8), 30. Ayet]
وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠)
{ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠) } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp tutmak yahut öldürmek ya da sürüp çıkarmak için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır. (30)”
هَذَا إِخْبَارٌ بِمَا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ الْمَكْرِ بِالنَّبِيِّ ﷺ فِي دَارِ النَّدْوَةِ، فَاجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ عَلَى قتله فبيتوه، ورصدوه على باب منزل طُولَ لَيْلَتِهِمْ لِيَقْتُلُوهُ إِذَا خَرَجَ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَنْ يَنَامَ عَلَى فِرَاشِهِ، وَدَعَا اللَّهَ ﷿ أَنْ يُعَمِّيَ عَلَيْهِمْ أَثَرَهُ، فَطَمَسَ اللَّهُ عَلَى أَبْصَارِهِمْ، فَخَرَجَ وَقَدْ غَشِيَهُمُ النَّوْمُ، فوضع على رؤوسهم تُرَابًا وَنَهَضَ. فَلَمَّا أَصْبَحُوا خَرَجَ عَلَيْهِمْ عَلِيٌّ فَأَخْبَرَهُمْ أَنْ لَيْسَ فِي الدَّارِ أَحَدٌ، فَعَلِمُوا أن رسول الله ﷺ قَدْ فَاتَ وَنَجَا. الْخَبَرُ مَشْهُورٌ فِي السِّيرَةِ وَغَيْرِهَا. وَمَعْنَى" لِيُثْبِتُوكَ ٣٠" لِيَحْبِسُوكَ، يُقَالُ: أَثْبَتُّهُ إِذَا حَبَسْتُهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" لِيُثْبِتُوكَ ٣٠" وِثَاقًا. وَعَنْهُ أَيْضًا وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَثِيرٍ: لِيَسْجِنُوكَ. وَقَالَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ وَأَبُو حَاتِمٍ: لِيُثْخِنُوكَ بِالْجِرَاحَاتِ وَالضَّرْبِ الشَّدِيدِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Bu, müşriklerin Dârü'n-Nedve'de Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e tuzak kurmak üzere toplanıp ittifak ettikleri şeyin haber verilmesidir. Onların görüşü onu öldürmek üzerinde birleşti; böylece geceleyin ona tuzak kurdular ve çıktığında onu öldürmek için bütün gece evinin kapısında onu gözetlediler. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali b. Ebî Tâlib'e kendi yatağında yatmasını emretti ve Aziz ve Celil olan Allah'a onların gözünden izini gizlemesi için dua etti. Allah da onların gözlerini kör etti (görmez kıldı); o da onlar uykuya dalmışken çıktı, başlarına toprak saçtı ve gitti. Sabah olunca Ali onların karşısına çıktı ve evde kimsenin olmadığını onlara bildirdi; böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ellerinden kaçıp kurtulduğunu anladılar. Bu haber siyerde ve diğer kaynaklarda meşhurdur. { لِيُثْبِتُوكَ } lafzının manası: Seni hapsetmek için demektir. Bir kimseyi hapsettiğinde 'Esbettuhu (أَثْبَتُّهُ)' denir. Katâde: "Liyusbitûke" bağlamak için demektir, demiştir. Yine ondan ve Abdullah b. Kesîr'den: Seni zindana atmak için, manası nakledilmiştir. Ebân b. Tağlib ve Ebû Hâtim ise: Seni yaralamak ve şiddetle dövmek suretiyle etkisiz hale getirmek için, demişlerdir. Şair şöyle demiştir:
فَقُلْتُ وَيْحَكُمَا مَا فِي صَحِيفَتِكُمْ ... قَالُوا الْخَلِيفَةُ أَمْسَى مُثْبَتًا وَجِعَا
Dedim ki: 'Yazıklar olsun size, sahifenizde ne var?' / Dediler ki: 'Halife ağır yaralı ve acı çeker bir halde sabahladı.'
(أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ) ٣٠ عَطْفٌ. (وَيَمْكُرُونَ) ٣٠ مُسْتَأْنَفٌ. وَالْمَكْرُ: التَّدْبِيرُ فِي الْأَمْرِ فِي خِفْيَةٍ. (وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَالْمَكْرُ مِنَ اللَّهِ هُوَ جَزَاؤُهُمْ بِالْعَذَابِ عَلَى مَكْرِهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يشعرون.
{ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ } “yahut öldürmek ya da sürüp çıkarmak için” ifadesi atıftır. { وَيَمْكُرُونَ } “Onlar tuzak kuruyorlardı” müsteneftir (yeni cümledir). Mekr (المكر): Bir işte gizlice tedbir almak (tuzak kurmak)tır. { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” mübteda ve haberdir. Allah'ın mekr (tuzak kurma) fiili ise, onların hiç farkında olmadıkları bir yerden tuzaklarına karşılık onları azapla cezalandırmasıdır.
[سورة الأنفال (٨): آية ٣١]
[el-Enfâl Suresi (8), 31. Ayet]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) } “Ayetlerimiz onlara okunduğu zaman: «İşittik, dilersek biz de bunun benzerini elbette söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir» derlerdi. (31)”
نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، كَانَ خَرَجَ إِلَى الْحِيرَةِ فِي التِّجَارَةِ فَاشْتَرَى أَحَادِيثَ كَلِيلَةَ وَدِمْنَةَ، وَكِسْرَى وَقَيْصَرَ، فَلَمَّا قَصَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَخْبَارَ مَنْ مَضَى قَالَ النَّضْرُ: لَوْ شِئْتُ لَقُلْتُ مِثْلَ هَذَا. وَكَانَ هَذَا وَقَاحَةً وَكَذِبًا. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ تَوَهَّمُوا أَنَّهُمْ
Bu ayet Nadr b. el-Hâris hakkında indi. O, ticaret için Hîre'ye gitmiş, Kelîle ve Dimne ile Kisrâ ve Kayser'in hikâyelerini satın almıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geçmişlerin kıssalarını anlattığında Nadr: 'Dilesem ben de bunun benzerini söylerdim' derdi. Bu ise bir yüzsüzlük ve yalandı. Şöyle de denilmiştir: Onlar,
يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ، كَمَا تَوَهَّمَتْ سَحَرَةُ مُوسَى، ثُمَّ رَامُوا ذَلِكَ فَعَجَزُوا عَنْهُ وَقَالُوا عِنَادًا: إِنْ هذا إلا أساطير الأولين. وقد تقدم.
tıpkı Mûsâ'nın sihirbazlarının sandığı gibi, kendilerinin de onun bir benzerini getirebileceklerini zannettiler; sonra buna yeltendiler ama bundan âciz kaldılar ve inatlaşarak: 'Bu öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' dediler. Bu konu daha önce geçmişti.
[سورة الأنفال (٨): آية ٣٢]
[el-Enfâl Suresi (8), 32. Ayet]
وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢)
{ وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) } “Hani onlar: «Allah'ım! Eğer bu gerçekten senin katından gelmiş bir hak ise gökten üzerimize taş yağdır yahut bize elem verici bir azap getir» demişlerdi. (32)”
الْقُرَّاءُ عَلَى نَصْبِ" الْحَقِّ" عَلَى خَبَرِ (كانَ). وَدَخَلَتْ (هُوَ) لِلْفَصْلِ. وَيَجُوزُ (هُوَ الْحَقَّ) بِالرَّفْعِ. (مِنْ عِنْدِكَ) قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَرَأَ بِهَا. وَلَا اخْتِلَافَ بَيْنَ النَّحْوِيِّينَ فِي إِجَازَتِهَا وَلَكِنَّ الْقِرَاءَةَ سُنَّةٌ، لَا يُقْرَأُ فِيهَا إِلَّا بِقِرَاءَةٍ مَرْضِيَّةٍ. وَاخْتُلِفَ فِيمَنْ قَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُبَيْرٍ: قَائِلُ هَذَا هُوَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ. أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: قَائِلُهُ أَبُو جَهْلٍ، رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: قَالُوهُ لِشُبْهَةٍ كَانَتْ فِي صُدُورِهِمْ، أَوْ عَلَى وَجْهِ الْعِنَادِ وَالْإِبْهَامِ عَلَى النَّاسِ أَنَّهُمْ عَلَى بَصِيرَةٍ، ثُمَّ حَلَّ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ مَا سَأَلُوا حُكِيَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لَقِيَهُ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: مِمَّنْ أَنْتَ؟ قَالَ: مِنْ قُرَيْشٍ. فَقَالَ: أَنْتَ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ قَالُوا:" اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ" الْآيَةَ. فَهَلَّا عَلَيْهِمْ أَنْ يَقُولُوا: إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَاهْدِنَا لَهُ! إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ يَجْهَلُونَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَأَنْتَ يَا إِسْرَائِيلِيُّ، مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ لَمْ تَجِفَّ أَرْجُلَهُمْ مِنْ بَلَلِ الْبَحْرِ الَّذِي أُغْرِقُ فِيهِ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ، وَأَنْجَى مُوسَى وَقَوْمَهُ، حَتَّى قَالُوا:" اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ " فَقَالَ لَهُمْ مُوسَى:" إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ" فَأَطْرَقَ الْيَهُودِيُّ مُفْحَمًا. (فَأَمْطِرْ) أَمْطَرَ فِي الْعَذَابِ. وَمَطَرَ فِي الرَّحْمَةِ، عَنْ أَبِي عبيدة. وقد تقدم.
Kıraat âlimleri { الْحَقَّ } kelimesini { كانَ }'nin haberi olarak nasb ile okuma hususunda ittifak etmişlerdir. { هُوَ } zamiri ise fasıl (ayırma) için girmiştir. Merfû olarak { هُوَ الْحَقُّ } okunması da caizdir. { مِنْ عِنْدِكَ } “senin katından” ifadesi hakkında Zeccâc: 'Bunu bu şekilde [yani merfû] okuyan bir kimse bilmiyorum. Nahivciler arasında bunun caiz olduğu hususunda ihtilaf yoktur; ancak kıraat sünnettir, onda ancak makbul bir kıraat ile okunur' demiştir. Bu sözü kimin söylediği hususunda ihtilaf edilmiştir: Mücâhid ve İbn Cübeyr: 'Bunu söyleyen Nadr b. el-Hâris'tir' demişlerdir. Enes b. Mâlik ise: 'Bunu söyleyen Ebû Cehil'dir' demiştir; bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. Ayrıca şöyle de denilebilir: Onlar bunu ya göğüslerindeki bir şüpheden dolayı yahut inatlaşarak ve insanlara kendilerinin bir basiret üzere olduğunu hissettirmek amacıyla söylemişlerdir; sonra da Bedir günü istedikleri şey başlarına gelmiştir. Rivayet edildiğine göre İbn Abbâs'a Yahudilerden bir adam rastladı ve Yahudi: 'Sen kimlerdensin?' diye sordu. O: 'Kureyş'tenim' dedi. Yahudi: 'Sen: «Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise...» ayetini söyleyen o kavimden misin? Onların: «Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise bizi ona ilet!» demeleri gerekmez miydi? Şüphesiz bunlar cahil bir topluluktur' dedi. İbn Abbâs: 'Sen de ey İsrailoğlu! Firavun ve kavminin içinde boğulduğu, Mûsâ ve kavminin ise kurtulduğu o denizin ıslaklığı henüz ayaklarından kurumamışken: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” diyen ve bunun üzerine Mûsâ'nın kendilerine: { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Şüphesiz siz cahillik eden bir kavimsiniz” dediği o kavimdensin!' dedi. Bunun üzerine Yahudi söyleyecek söz bulamayıp başını öne eğdi. { فَأَمْطِرْ } “yağdır” fiili; Emtara (أَمْطَرَ) azap hakkında, Matara (مَطَرَ) ise rahmet hakkında kullanılır; bu, Ebû Ubeyde'den nakledilmiştir. Ve daha önce geçmişti.
[سورة الأنفال (٨): آية ٣٣]
[el-Enfâl Suresi (8), 33. Ayet]
وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣)
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi” { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “ve onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edici değildir.” (33)
لَمَّا قَالَ أَبُو جَهْلٍ:" اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ" الْآيَةَ، نَزَلَتْ" وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ" كَذَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يعذب أهل قرية حتى يخرج النبي ﷺ مِنْهَا وَالْمُؤْمِنُونَ، يَلْحَقُوا بِحَيْثُ أُمِرُوا. (وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا يَقُولُونَ فِي الطَّوَافِ: غُفْرَانَكَ. وَالِاسْتِغْفَارُ وَإِنْ وَقَعَ مِنَ الْفُجَّارِ يُدْفَعُ بِهِ ضَرْبٌ مِنَ الشُّرُورِ وَالْأَضْرَارِ. وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِغْفَارَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ هُمْ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ. أَيْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَفِيهِمْ مَنْ يَسْتَغْفِرُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا خَرَجُوا عَذَّبَهُمُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ وَغَيْرَهُ،. قَالَهُ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِغْفَارَ هُنَا يُرَادُ بِهِ الْإِسْلَامُ. أَيْ" وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ" أَيْ يُسْلِمُونَ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ. وَقِيلَ:" وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ" أَيْ فِي أَصْلَابِهِمْ مَنْ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ. رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا. وَقِيلَ: مَعْنَى" يَسْتَغْفِرُونَ" لَوِ اسْتَغْفَرُوا. أَيْ لَوِ اسْتَغْفَرُوا لَمْ يُعَذَّبُوا. اسْتَدْعَاهُمْ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ الْمَدَائِنِيُّ عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُسْرِفًا عَلَى نَفْسِهِ، لَمْ يَكُنْ يَتَحَرَّجُ، فَلَمَّا أَنْ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ ﷺ لَبِسَ الصُّوفَ وَرَجَعَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ، وَأَظْهَرَ الدِّينَ وَالنُّسُكَ. فَقِيلَ لَهُ: لَوْ فَعَلْتَ هَذَا وَالنَّبِيُّ ﷺ حَيٌّ لَفَرِحَ بِكَ. قَالَ: كَانَ لِي أَمَانَانِ، فَمَضَى وَاحِدٌ وَبَقِيَ الْآخَرُ، قَالَ اللَّهُ ﵎:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ" فَهَذَا أَمَانٌ. وَالثَّانِي" وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ".
Ebû Cehil: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Allah'ım! Eğer bu gerçekten senin katından gelmiş bir hak ise...” ayetini söylediğinde: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi” ayeti indi; bu, Sahih-i Müslim'de böyledir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler oradan çıkıp emrolundukları yere ulaşmadıkça hiçbir belde halkına azap edilmemiştir. { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir” buyruğunda İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar tavaf esnasında 'Gufrâneke (Senin bağışlamanı dileriz)' derlerdi. İstiğfar fasıklardan sadır olsa bile onunla bazı şer ve zararlar defedilir. Şöyle de denilmiştir: İstiğfar onların aralarında bulunan Müslümanlara aittir. Yani içlerinde Müslümanlardan istiğfar edenler varken Allah onlara azap edecek değildi; onlar oradan çıktıklarında ise Allah Bedir gününde ve diğer zamanlarda onlara azap etti. Bunu Dahhâk ve başkaları söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki istiğfardan kasıt İslam'dır. Yani: { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken” yani Müslüman oluyorlarken [Allah onlara azap edecek değildi]; bunu Mücâhid ve İkrime söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: { وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } yani onların sulblerinde (soylarında) Allah'tan bağışlanma dileyecek kimseler varken demektir; bu da Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: { يَسْتَغْفِرُونَ } kelimesinin manası, 'şayet istiğfar etselerdi' demektir; yani şayet istiğfar etselerdi azap olunmazlardı; onları istiğfara çağırmıştır; bunu Katâde ve İbn Zeyd söylemiştir. Medâinî bazı âlimlerden şöyle nakletmiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Araplardan biri nefsine uyup aşırı gitmişti, günahlardan çekinmezdi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince yün elbise giydi, eski halinden vazgeçti ve din ile ibadeti açığa vurdu. Kendisine: 'Bunu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem hayattayken yapsaydın sana çok sevinirdi' denildi. O da şöyle dedi: 'Benim iki güvencem vardı; biri gitti, diğeri kaldı. Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi”; işte bu birinci güvencedir. İkincisi ise: { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetidir.'
[سورة الأنفال (٨): آية ٣٤]
[el-Enfâl Suresi (8), 34. Ayet]
وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤)
{ وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤) } “Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururlarken ve onun dostları (hizmetkârları) da değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun dostları ancak takva sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler. (34)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ) الْمَعْنَى: وَمَا يَمْنَعُهُمْ مِنْ أَنْ يُعَذَّبُوا. أَيْ إِنَّهُمْ مُسْتَحِقُّونَ الْعَذَابَ لِمَا ارْتَكَبُوا مِنَ الْقَبَائِحِ وَالْأَسْبَابِ، وَلَكِنْ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ، فَعَذَّبَهُمُ اللَّهُ
Yüce Allah'ın: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara ne diye azap etmesin?” buyruğunun anlamı: Onların azap edilmelerine ne engel var ki? demektir. Yani onlar işledikleri çirkinlikler ve sebepler yüzünden azabı hak etmişlerdir; fakat her ecelin bir yazısı (vakti) vardır. Bunun üzerine Allah onlara
بِالسَّيْفِ بَعْدَ خُرُوجِ النَّبِيِّ ﷺ. وَفِي ذَلِكَ نَزَلَتْ:" سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ٧٠: ١" وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ" إِنْ" زَائِدَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَرَفَعَ" يُعَذِّبَهُمُ"." وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ" أَيْ إِنَّ الْمُتَّقِينَ أولياؤه.
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıkışından sonra kılıçla azap etti. Bu hususta: { سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ } “Bir isteyen gerçekleşecek bir azabı istedi” [el-Meâric 70:1] ayeti inmiştir. Ahfeş şöyle demiştir: 'Buradaki [«en»] (أَنْ) zaiddir (pekiştirme içindir).' Nehhas şöyle der: 'Eğer onun dediği gibi olsaydı, { يُعَذِّبَهُمُ } kelimesini merfu (ötreli) okurdu.' { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” yani takva sahiplerinin O'nun velileri olduğunu [bilmezler].
[سورة الأنفال (٨): الآيات ٣٥ الى ٣٧]
[el-Enfâl Suresi (8), 35 - 37. Ayetler]
وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧)
{ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧) } “Onların Beyt'in (Kâbe'nin) yanındaki namazları (duaları) ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O halde küfretmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı! (35) Şüphesiz inkâr edenler, mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onu harcayacaklar; sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır. (36) [Bu], Allah'ın murdarı temizden ayırması, murdarları birbiri üzerine koyup hepsini yığarak cehenneme atması içindir. İşte onlar, ziyana uğrayanların ta kendileridir. (37)”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ قُرَيْشٌ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرَاةً، يُصَفِّقُونَ وَيُصَفِّرُونَ، فَكَانَ ذَلِكَ عِبَادَةً فِي ظَنِّهِمْ وَالْمُكَاءُ: الصَّفِيرُ. وَالتَّصْدِيَةُ: التَّصْفِيقُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ عُمَرَ ﵃. وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
İbn Abbas şöyle demiştir: Kureyş Beyt'i çıplak tavaf eder, el çırpar ve ıslık çalarlardı; zanlarınca bu bir ibadetti. Mukâ' (مُكاء), ıslık çalmaktır. Tasdiye (تَصْدِيَة) ise el çırpmaktır; bunu Mücâhid, Süddî ve İbn Ömer radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Antere'nin şu sözü de bundandır:
وَحَلِيلُ غَانِيَةٍ تَرَكْتُ مُجَدَّلًا ... تَمْكُو فَرِيصَتُهُ كَشِدْقِ الْأَعْلَمِ
Nice güzel kadınların kocasını yere serilmiş bıraktım ... Boyun damarı üst dudağı yarık kimsenin avurdu gibi ses çıkarıyordu (ıslık gibi ötüyordu)
أَيْ تُصَوِّتُ. وَمِنْهُ مَكَتَ اسْتُ الدَّابَّةِ إِذَا نُفِخَتْ بِالرِّيحِ. قَالَ السُّدِّيُّ: الْمُكَاءُ الصَّفِيرُ، عَلَى لَحْنِ طَائِرٍ أَبْيَضَ بِالْحِجَازِ يُقَالُ لَهُ الْمَكَّاءُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yani ses çıkarıyordu. Hayvanın arkası rüzgârla şişip ses çıkardığında söylenen 'Meket istu'd-dâbbe' ifadesi de bundandır. Süddî şöyle demiştir: Mukâ', Hicaz'da 'mekkâ'' denilen beyaz bir kuşun ötüşü tarzında ıslık çalmaktır. Şair şöyle demiştir:
إِذَا غَرَّدَ الْمَكَّاءُ فِي غَيْرِ رَوْضَةٍ ... فَوَيْلٌ لِأَهْلِ الشَّاءِ وَالْحُمُرَاتِ
Mekkâ' kuşu bahçe dışında öttüğü vakit ... Vay koyun ve eşek sahiplerinin haline!
قَتَادَةُ: الْمُكَاءُ ضَرْبٌ بِالْأَيْدِي، وَالتَّصْدِيَةُ صِيَاحٌ. وَعَلَى التَّفْسِيرَيْنِ فَفِيهِ رَدٌّ عَلَى الْجُهَّالِ مِنَ الصُّوفِيَّةِ الَّذِينَ يَرْقُصُونَ وَيُصَفِّقُونَ (وَيُصْعَقُونَ). وَذَلِكَ كُلُّهُ مُنْكَرٌ يَتَنَزَّهُ عَنْ مِثْلِهِ الْعُقَلَاءُ، وَيَتَشَبَّهُ فَاعِلُهُ بِالْمُشْرِكِينَ فِيمَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ عِنْدَ الْبَيْتِ. وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ وَابْنُ أَبِي نجيح عن مجاهد أنه
Katâde [şöyle demiştir]: Mukâ' el çırpmak, tasdiye ise bağırmaktır. Her iki yoruma göre de bunda, raks eden, el çırpan (ve kendinden geçen) cahil sûfîlere bir reddiye bulunmaktadır. Bütün bunlar, akıl sahiplerinin benzerinden uzak duracağı münker şeylerdir; bunu yapan kimse de müşriklerin Beyt'in yanında yaptıkları şeylerde onlara benzemiş olur. İbn Cüreyc ile İbn Ebî Necîh'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o,
قَالَ: الْمُكَاءُ إِدْخَالُهُمْ أَصَابِعَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ. وَالتَّصْدِيَةُ: الصَّفِيرُ، يُرِيدُونَ أَنْ يَشْغَلُوا بِذَلِكَ مُحَمَّدًا ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ. حَكَى أَبُو عُبَيْدٍ وَغَيْرُهُ أَنَّهُ يُقَالُ: مكا يمكو ومكاء إِذَا صَفَّرَ. وَصَدَّى يُصَدِّي تَصْدِيَةً إِذَا صَفَّقَ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ الْإِطْنَابَةِ:
şöyle demiştir: 'Mukâ', parmaklarını ağızlarına sokmalarıdır. Tasdiye ise ıslık çalmaktır; bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i namazdan alıkoymak istiyorlardı.' Nehhas şöyle der: 'Arap dilinde bilinen, İbn Ömer'den rivayet edilen görüştür.' Ebû Ubeyd ve başkaları; ıslık çaldığında 'Mekâ yemkû mükâen', el çırptığında ise 'Saddâ yusaddî tasdiyeten' denildiğini nakletmişlerdir. Amr b. el-İtnâbe'nin şu sözü de bundandır:
وَظَلُّوا جَمِيعًا لَهُمْ ضَجَّةُ ... مُكَاءٍ لَدَى الْبَيْتِ بِالتَّصْدِيَهْ
Hep birlikte Beyt'in yanında el çırparak ... Islık gürültüsü çıkarmayı sürdürdüler
أَيْ بِالتَّصْفِيقِ. سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَابْنُ زَيْدٍ: مَعْنَى التَّصَدِّيَةِ صَدُّهُمْ عَنِ الْبَيْتِ، فَالْأَصْلُ عَلَى هَذَا تصدده، فأبدل من أحد الدالين ياء. (لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) أَيِ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ شي، من الأعمال والنفقات وغير ذلك.
Yani el çırparak. Said b. Cübeyr ve İbn Zeyd: 'Tasdiyenin anlamı, onların Beyt'ten alıkoymalarıdır. Bu görüşe göre kelimenin aslı tasaddedir (تصدده); iki dal harfinden biri ya harfine dönüştürülmüştür' demişlerdir. { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Allah'ın murdarı temizden ayırması için” yani mümini kâfirden ayırması içindir. Şöyle de denilmiştir: Bu amel, infak ve diğer her şey hususunda geneldir.
[سورة الأنفال (٨): آية ٣٨]
[el-Enfâl Suresi (8), 38. Ayet]
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨)
{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki [günahları] bağışlanır. Şayet [inkâra ve savaşa] dönerlerse, öncekilerin sünneti (uğradıkları helak kanunu) geçmişti zaten. (38)”
فيه مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا) أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ أَنْ يَقُولَ لِلْكُفَّارِ هَذَا الْمَعْنَى، وَسَوَاءٌ قَالَ بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ أَوْ غَيْرِهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَوْ كَانَ كَمَا ذَكَرَ الْكِسَائِيُّ أَنَّهُ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ" قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ تَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَكُمْ" لَمَّا تَأَدَّتِ الرِّسَالَةُ إِلَّا بِتِلْكَ الْأَلْفَاظِ بِعَيْنِهَا، هَذَا بِحَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ الْأَلْفَاظُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ يَنْتَهُوا) يُرِيدُ عَنِ الْكُفْرِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا بُدَّ، وَالْحَامِلُ عَلَى ذَلِكَ جَوَابُ الشَّرْطِ" يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ" وَمَغْفِرَةُ مَا قَدْ سَلَفَ لَا تَكُونُ إِلَّا لِمُنْتَهٍ عَنِ الْكُفْرِ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْقَائِلُ أَبُو سَعِيدِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّبَيْرِيُّ:
Bunda [birkaç] mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere söyle” buyruğudur. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâfirlere bu manayı söylemesini emretmiştir; ister bu lafızla söylesin ister başkasıyla. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Şayet Kisâî'nin zikrettiği gibi Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ تَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَكُمْ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerseniz bağışlanırsınız” şeklinde olsaydı, elçilik görevi ancak bu lafızların bizzat kendisiyle yerine getirilmiş olurdu; bu da lafızların gerektirdiği kadarıyladır.' İkincisi- Yüce Allah'ın: { إِنْ يَنْتَهُوا } “Eğer vazgeçerlerse” buyruğudur; küfürden [vazgeçerlerse] demektir. İbn Atiyye şöyle der: 'Böyle olması zorunludur; buna sevk eden delil ise: { يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişteki [günahları] bağışlanır” şartın cevabıdır. Geçmiştekilerin bağışlanması ise ancak küfürden vazgeçen kimse için söz konusudur.' Şu sözü söyleyen Ebû Said Ahmed b. Muhammed ez-Zübeyrî ne güzel söylemiştir:
يَسْتَوْجِبُ الْعَفْوَ الْفَتَى إِذَا اعْتَرَفْ ... ثُمَّ انْتَهَى عَمَّا أَتَاهُ وَاقْتَرَفْ
Kişi itiraf ettiği zaman affı hak eder ... Sonra da işleyip kazandığı şeyden vazgeçtiğinde
لِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ فِي الْمُعْتَرِفْ ... إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ
Yüce [Allah]'ın itiraf eden kimse hakkındaki: { إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “Eğer vazgeçerlerse, geçmişte yaptıkları kendilerine bağışlanır” buyruğundan dolayı.
رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي شَمَّاسَةَ الْمَهْرِيِّ قَالَ: حَضَرْنَا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَهُوَ فِي سِيَاقَةِ الْمَوْتِ يَبْكِي طَوِيلًا. الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَمَّا عَلِمْتَ أَنَّ الْإِسْلَامَ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ وَأَنَّ الْهِجْرَةَ تَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهَا وَأَنَّ الْحَجَّ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ" الْحَدِيثَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذِهِ لَطِيفَةٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مَنَّ بِهَا عَلَى الْخَلْقِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ يَقْتَحِمُونَ الْكُفْرَ وَالْجَرَائِمَ، وَيَرْتَكِبُونَ الْمَعَاصِيَ وَالْمَآثِمَ، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ يُوجِبُ مُؤَاخَذَةً لَهُمْ لَمَا اسْتَدْرَكُوا أَبَدًا تَوْبَةً وَلَا نَالَتْهُمْ مَغْفِرَةٌ. فَيَسَّرَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ قَبُولَ التَّوْبَةِ عِنْدَ الْإِنَابَةِ، وَبَذْلَ الْمَغْفِرَةِ بِالْإِسْلَامِ، وَهَدَمَ جَمِيعَ مَا تَقَدَّمَ، لِيَكُونَ ذَلِكَ أَقْرَبَ لِدُخُولِهِمْ فِي الدِّينِ، وَأَدْعَى إِلَى قَبُولِهِمْ لِكَلِمَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَوْ عَلِمُوا أَنَّهُمْ يُؤَاخَذُونَ لَمَا تَابُوا وَلَا أَسْلَمُوا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: أَنَّ رَجُلًا فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا ثُمَّ سَأَلَ هَلْ لَهُ مِنْ تَوْبَةٍ فَجَاءَ عَابِدًا فَسَأَلَ هَلْ لَهُ مِنْ تَوْبَةٍ فَقَالَ: لَا تَوْبَةَ لَكَ فَقَتَلَهُ فَكَمَّلَ بِهِ مِائَةً، الْحَدِيثَ. فَانْظُرُوا إِلَى قَوْلِ الْعَابِدِ: لَا تَوْبَةَ لك، فلما علم أنه قد أيئسه قَتَلَهُ، فِعْلُ الْآيِسِ مِنَ الرَّحْمَةِ. فَالتَّنْفِيرُ مَفْسَدَةٌ للخليفة، وَالتَّيْسِيرُ مَصْلَحَةٌ لَهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ كَانَ إِذَا جَاءَ إِلَيْهِ رَجُلٌ لَمْ يَقْتُلْ فَسَأَلَ: هَلْ لِقَاتِلٍ مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَيَقُولُ: لَا تَوْبَةَ، تَخْوِيفًا وَتَحْذِيرًا. فَإِذَا جَاءَهُ مَنْ قَتَلَ فَسَأَلَهُ: هَلْ لِقَاتِلٍ مِنْ تَوْبَةٍ؟ قَالَ لَهُ: لَكَ تَوْبَةٌ، تَيْسِيرًا وَتَأْلِيفًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ فِيمَنْ طَلَّقَ فِي الشِّرْكِ ثُمَّ أَسْلَمَ: فَلَا طَلَاقَ لَهُ. وَكَذَلِكَ مَنْ حَلَفَ فَأَسْلَمَ فَلَا حِنْثَ عَلَيْهِ. وَكَذَا مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ، فَذَلِكَ مَغْفُورٌ لَهُ. فَأَمَّا مَنِ افْتَرَى عَلَى مُسْلِمٍ ثُمَّ أَسْلَمَ أَوْ سَرَقَ ثُمَّ أَسْلَمَ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ لِلْفِرْيَةِ وَالسَّرِقَةِ. وَلَوْ زَنَى وَأَسْلَمَ، أَوِ اغتصب مسلمة سَقَطَ عَنْهُ الْحَدُّ. وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا يَعْنِي اللَّهُ ﷿ مَا قَدْ مَضَى قَبْلَ الْإِسْلَامِ، مِنْ مَالٍ أو دم أو شي. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ، لِمَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ عُمُومِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ"، وَقَوْلُهُ: (الْإِسْلَامُ يَهْدِمُ مَا قَبْلَهُ)، وَمَا بَيَّنَّاهُ مِنَ الْمَعْنَى مِنَ التَّيْسِيرِ وَعَدَمِ التَّنْفِيرِ. قُلْتُ: أَمَّا الْكَافِرُ الْحَرْبِيُّ فَلَا خِلَافَ فِي إِسْقَاطِ مَا فَعَلَهُ فِي حَالِ كُفْرِهِ فِي دَارِ الْحَرْبِ. وَأَمَّا إِنْ دَخَلَ إِلَيْنَا بِأَمَانٍ فَقَذَفَ مُسْلِمًا فَإِنَّهُ يُحَدُّ، وَإِنْ سَرَقَ قُطِعَ. وَكَذَلِكَ الذِّمِّيُّ إِذَا قَذَفَ
Müslim, Ebû Şemâse el-Mehrî'den şöyle rivayet etmiştir: Amr b. el-Âs'ın yanına vardık, ölüm döşeğindeyken uzun uzun ağlıyordu... Hadisi nakletti. İçinde şu geçer: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: { أَمَّا عَلِمْتَ أَنَّ الْإِسْلَامَ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ وَأَنَّ الْهِجْرَةَ تَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهَا وَأَنَّ الْحَجَّ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ } “Bilmez misin ki İslam kendisinden öncekini yıkar (yok eder), hicret kendisinden öncekini yıkar ve hac kendisinden öncekini yıkar?” Hadis. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu, Sübhân olan Allah'ın yaratılmışlara bahşettiği bir lütuftur. Şöyle ki; kâfirler küfre ve cürümlere dalar, günahları ve veballeri işlerler; şayet bunlar onlar için bir muaheze (hesaba çekilme) gerektirseydi, asla tövbeyi yakalayamaz ve mağfirete nail olamazlardı. Yüce Allah dine yönelme anında tövbenin kabulünü, İslam ile bağışlanmayı kolaylaştırmış ve önceden geçen her şeyi yıkıp yok etmiştir ki bu, onların dine girmelerine daha yakın ve Müslümanların çağrısını kabul etmelerine daha teşvik edici olsun. Eğer hesaba çekileceklerini bilselerdi ne tövbe eder ne de Müslüman olurlardı. Sahih-i Müslim'de şu rivayet vardır: Sizden öncekilerden bir adam doksan dokuz kişiyi öldürmüştü; sonra kendisi için tövbe olup olmadığını sordu, bir abide gelip tövbesi olup olmadığını sordu. Âbid: 'Senin için tövbe yoktur' deyince onu da öldürüp yüzü tamamladı... Hadis. Âbidin: 'Senin için tövbe yoktur' sözüne bakın; onu ümitsizliğe düşürdüğünü anlayınca onu öldürdü; bu, rahmetten ümidini kesmiş kimsenin fiilidir. İnsanları nefret ettirmek kullar için bir fesattır, kolaylaştırmak ise onların maslahatınadır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, adam öldürmemiş biri gelip: 'Katil için tövbe var mıdır?' diye sorduğunda korkutmak ve sakındırmak maksadıyla: 'Tövbe yoktur' derdi. Adam öldürmüş biri gelip de: 'Katil için tövbe var mıdır?' diye sorduğunda ise kolaylaştırmak ve kalbini ısındırmak için ona: 'Senin için tövbe vardır' derdi. Bu daha önce geçmişti. Üçüncüsü- İbnü'l-Kāsım ve İbn Vehb, Mâlik'ten; şirk halindeyken boşayıp sonra Müslüman olan kimse hakkında: 'Onun boşaması geçerli değildir' dediğini nakletmişlerdir. Aynı şekilde yemin edip sonra Müslüman olan kimseye de yeminini bozma cezası yoktur. Üzerine bu gibi şeyler vacip olan kimse de böyledir; bunlar kendisi için bağışlanmıştır. Bir Müslümana iftira edip sonra Müslüman olan veya hırsızlık yapıp sonra Müslüman olan kimseye gelince; iftira ve hırsızlık haddi uygulanır. Eğer zina edip Müslüman olursa veya Müslüman bir kadını zorlarsa had düşer. Eşheb, Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah azze ve celle ancak İslam'dan önce geçen mal, kan veya herhangi bir şeyi kastetmektedir.' İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Doğru olan da budur; çünkü Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse geçmişteki [günahları] bağışlanır” buyruğunun umumiliği, Nebi'nin: { الْإِسْلَامُ يَهْدِمُ مَا قَبْلَهُ } “İslam kendisinden öncekini yıkar” hadisi ve açıkladığımız kolaylaştırma ve nefret ettirmeme manası bunu gerektirir.' Derim ki: Harbî (İslam'la savaş halindeki) kâfirin dârü'l-harpte küfür halindeyken yaptıklarının düşeceği konusunda ihtilaf yoktur. Eğer bize eman ile girip bir Müslümana iftira ederse had vurulur; hırsızlık yaparsa eli kesilir. Aynı şekilde zimmî de iftira ettiğinde
حُدَّ ثَمَانِينَ، وَإِذَا سَرَقَ قُطِعَ، وَإِنْ قَتَلَ قُتِلَ. وَلَا يُسْقِطُ الْإِسْلَامُ ذَلِكَ عَنْهُ لِنَقْضِهِ الْعَهْدَ حَالَ كُفْرِهِ، عَلَى رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ وَغَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَاخْتَلَفُوا فِي النَّصْرَانِيِّ يَزْنِي ثُمَّ يُسْلِمُ، وَقَدْ شَهِدَتْ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ ﵁ إِذْ هُوَ بِالْعِرَاقِ لَا حَدَّ عَلَيْهِ وَلَا تَغْرِيبَ، لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ" قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا مُوَافِقٌ لِمَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: إِذَا أَقَرَّ وَهُوَ مُسْلِمٌ أَنَّهُ زَنَى وَهُوَ كَافِرٌ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ. وَحُكِيَ عَنِ الْكُوفِيِّ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُحَدُّ. الرَّابِعَةُ- فَأَمَّا الْمُرْتَدُّ إِذَا أَسْلَمَ وَقَدْ فَاتَتْهُ صَلَوَاتٌ، وَأَصَابَ جِنَايَاتٍ وَأَتْلَفَ أَمْوَالًا، فَقِيلَ: حُكْمُهُ حُكْمُ الْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ إِذَا أَسْلَمَ، لَا يُؤْخَذُ بِشَيْءٍ مِمَّا أَحْدَثَهُ فِي حَالِ ارْتِدَادِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ: يَلْزَمُهُ كُلُّ حَقٍّ لِلَّهِ ﷿ وَلِلْآدَمِيِّ، بِدَلِيلِ أَنَّ حُقُوقَ الْآدَمِيِّينَ تَلْزَمُهُ فَوَجَبَ أَنْ تَلْزَمَهُ حُقُوقُ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: مَا كَانَ لِلَّهِ يَسْقُطُ، وَمَا كَانَ لِلْآدَمِيِّ لَا يَسْقُطُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ قَوْلُ عُلَمَائِنَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُسْتَغْنٍ عَنْ حَقِّهِ، وَالْآدَمِيُّ مُفْتَقِرٌ إِلَيْهِ. أَلَا تَرَى أَنَّ حُقُوقَ اللَّهِ ﷿ لَا تَجِبُ عَلَى الصَّبِيِّ وَتَلْزَمُهُ حُقُوقُ الْآدَمِيِّينَ. قَالُوا: وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ" عام في الحقوق لله تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يَعُودُوا) يُرِيدُ إِلَى الْقِتَالِ، لِأَنَّ لَفْظَةَ" عَادَ" إِذَا جَاءَتْ مُطْلَقَةً فَإِنَّمَا تَتَضَمَّنُ الرُّجُوعَ إِلَى حَالَةٍ كَانَ الْإِنْسَانُ عَلَيْهَا ثُمَّ انْتَقَلَ عَنْهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَسْنَا نَجِدُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ حَالَةٌ تُشْبِهُ مَا ذَكَرْنَا إِلَّا الْقِتَالَ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُتَأَوَّلَ إِلَى الْكُفْرِ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَنْفَصِلُوا عَنْهُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ فِي" عاد" إذا كانت مطلقة لأنها قد تجئ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ دَاخِلَةً عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ، فَيَكُونُ مَعْنَاهَا مَعْنَى صَارَ، كَمَا تَقُولُ: عَادَ زَيْدٌ مَلِكًا، يُرِيدُ صَارَ، وَمِنْهُ
seksen celde had vurulur; hırsızlık yaparsa eli kesilir; adam öldürürse öldürülür. İbnü'l-Kāsım ve başkalarının rivayetine göre, küfür halindeyken ahdi bozduğu için İslam bunu ondan düşürmez. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Zina edip sonra Müslüman olan ve aleyhine Müslümanlardan delil ikame edilen Hristiyan hakkında ihtilaf ettiler. Şâfiî radıyallâhu anh'tan Irak'ta iken, Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse geçmişteki [günahları] bağışlanır” buyruğu gereğince ona ne had ne de sürgün cezası olmadığı nakledilmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle der: 'Bu, Mâlik'ten rivayet edilene uygundur.' Ebû Sevr ise şöyle demiştir: 'Müslüman iken, kâfir olduğu sırada zina ettiğini itiraf ederse had uygulanır.' Kûfeli'den (Ebû Hanîfe'den) had vurulmayacağı nakledilmiştir. Dördüncüsü- İrtidat eden (dinden dönen) kimse, namazları kaçırmış, cinayetler işlemiş ve malları telef etmiş iken Müslüman olursa; hükmünün irtidat halindeyken meydana getirdiği hiçbir şeyden sorumlu tutulmayan asgarî (aslî) kâfirin hükmü gibi olduğu söylenmiştir. Şâfiî iki görüşünden birinde: 'Kul hakları kendisine lazım geldiğine göre, Allah Teâlâ'nın haklarının da lazım gelmesi gerektiği deliliyle, Allah azze ve celle'ye ve kullara ait bütün haklar ona terettüp eder' demiştir. Ebû Hanîfe ise: 'Allah'a ait olanlar düşer, kullara ait olanlar ise düşmez' demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bizim âlimlerimizin görüşü de budur; çünkü Allah Teâlâ kendi hakkından müstağnidir, kul ise hakkına muhtaçtır. Görmez misin ki Allah azze ve celle'nin hakları çocuğa vacip olmazken, kulların hakları ona terettüp eder.' Âlimler şöyle demişlerdir: 'Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse geçmişteki [günahları] bağışlanır” buyruğu Allah Teâlâ'ya ait haklar hususunda umumidir.' Beşincisi- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَعُودُوا } “Şayet dönerlerse” buyruğudur; savaşa [dönerlerse] demektir. Çünkü «âde» (عَادَ) lafzı mutlak olarak geldiğinde, insanın bulunduğu ve sonra ayrıldığı bir hale geri dönmesini ifade eder. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Bu ayette bu kâfirler için bahsettiğimize benzer savaştan başka bir durum bulamıyoruz. Bunun küfre dönmek şeklinde tevil edilmesi caiz değildir; çünkü onlar henüz ondan ayrılmamışlardı. Biz bunu «âde» lafzı mutlak olduğu zaman için söyledik; zira bu lafız Arap kelamında mübteda ve haberin başına gelebilir ve o zaman anlamı «sâre» (صَارَ - oldu) anlamında olur. Nitekim: «Âde Zeydün meliken» (Zeyd kral oldu/döndü) dersin; dönüştü demektir. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bundandır:
قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:
Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü:
تِلْكَ الْمَكَارِمُ لَا قَعْبَانِ مِنْ لَبَنٍ ... شِيبَا بِمَاءٍ فَعَادَا بَعْدُ أَبْوَالًا
İşte asıl cömertlikler bunlardır, suyla karıştırılıp ... Sonradan sidik haline gelen iki kadeh süt değil!
وَهَذِهِ لَا تَتَضَمَّنُ الرُّجُوعَ إِلَى حَالَةٍ قَدْ كَانَ الْعَائِدُ عَلَيْهَا قَبْلُ. فَهِيَ مُقَيَّدَةٌ بِخَبَرِهَا لَا يَجُوزُ الِاقْتِصَارُ دُونَهَا، فَحُكْمُهَا حُكْمُ صَارَ.
Bu kullanım, dönenin daha önce üzerinde bulunduğu bir hale geri dönmesini içermez. Haberiyle kayıtlıdır, haberi olmaksızın yetinilmesi caiz değildir; dolayısıyla hükmü «sâre» (صَارَ) fiilinin hükmüdür.
قوله تعالى: (فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ) عِبَارَةٌ تَجْمَعُ الْوَعِيدَ وَالتَّهْدِيدَ وَالتَّمْثِيلَ بِمَنْ هَلَكَ مِنَ الْأُمَمِ فِي سَالِفِ الدَّهْرِ بِعَذَابِ الله.
Yüce Allah'ın: { فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin sünneti geçmişti zaten” buyruğu; tehdidi, korkutmayı ve geçmiş çağlarda Allah'ın azabıyla helak olan ümmetleri ibret kılmayı bir araya toplayan bir ifadedir.
[سورة الأنفال (٨): الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[el-Enfâl Suresi (8), 39 - 40. Ayetler]
وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)
{ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠) } “Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (39) Eğer yüz çevirirlerse bilin ki Allah sizin mevlanızdır (dostunuz ve koruyucunuzdur). O ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır! (40)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ) أَيْ كُفْرٌ. إِلَى آخَرِ الْآيَةَ تَقَدَّمَ مَعْنَاهَا وَتَفْسِيرُ أَلْفَاظِهَا في البقرة وغيرها والحمد لله.
Yüce Allah'ın: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” buyruğu, yani küfür [kalmayıncaya kadar] demektir. Ayetin sonuna kadar olan kısmın anlamı ve lafızlarının tefsiri el-Bakara'da ve başka yerlerde geçmişti; Allah'a hamdolsun.
مصححه أبو إسحاق إبراهيم أطفيش.
Musahhih: Ebû İshak İbrâhim Atfeyyiş.
الجزء الثامن
Sekizinci Cüz
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
[تتمة تفسير سورة الأنفال]
[Enfâl Suresi Tefsirinin Devamı]
[سورة الأنفال (٨): آية ٤١]
[el-Enfâl Suresi (8), 41. Ayet]
وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١)
{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١) } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri Allah'a, Resûl'e, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışa aittir; eğer Allah'a ve furkan gününde, o iki topluluğun karşılaştığı günde kulumuza indirdiğimize iman etmişseniz. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (41)”
ققوله تَعَالَى: (وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ). فِيهِ سِتٌّ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ" الْغَنِيمَةُ فِي اللُّغَةِ مَا يَنَالُهُ الرَّجُلُ أَوِ الْجَمَاعَةُ بِسَعْيٍ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Resûl'e, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışa aittir; eğer Allah'a iman etmişseniz” buyruğu. Bunda yirmi altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şey...” buyruğudur. Ganimet lügatte, kişinin veya topluluğun gayretle elde ettiği şeydir. Şairin şu sözü de bundandır:
وَقَدْ طَوَّفْتُ فِي الْآفَاقِ حَتَّى ... رَضِيتُ مِنَ الْغَنِيمَةِ بِالْإِيَابِ
Ufuklarda öyle dolaştım ki nihayet ... [Sağ salim] geri dönmeyi ganimet bilip razı oldum
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَمُطْعَمُ الْغُنْمِ يَوْمَ الْغُنْمِ مُطْعَمُهُ ... أَنَّى تَوَجَّهَ وَالْمَحْرُومُ مَحْرُومُ
Ganimet günü ganimet yedirilen kimse ne yana yönelse rızıklanır ... Mahrum olan ise zaten mahrumdur
وَالْمَغْنَمُ وَالْغَنِيمَةُ بِمَعْنًى، يُقَالُ: غَنِمَ الْقَوْمُ غُنْمًا. وَاعْلَمْ أَنَّ الِاتِّفَاقَ حَاصِلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ" مَالُ الْكُفَّارِ إِذَا ظَفِرَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ عَلَى وَجْهِ الْغَلَبَةِ وَالْقَهْرِ. وَلَا تَقْتَضِي اللُّغَةُ هَذَا التَّخْصِيصَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، وَلَكِنَّ عُرْفَ الشَّرْعِ قَيَّدَ اللَّفْظَ بِهَذَا النَّوْعِ. وَسَمَّى الشَّرْعُ الْوَاصِلَ مِنَ الْكُفَّارِ إِلَيْنَا مِنَ الْأَمْوَالِ بِاسْمَيْنِ: غَنِيمَةً وَفَيْئًا. فَالشَّيْءُ الَّذِي يَنَالُهُ الْمُسْلِمُونَ مِنْ عَدُوِّهِمْ بِالسَّعْيِ وَإِيجَافِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ يُسَمَّى غَنِيمَةً. وَلَزِمَ هذا الاسم هذا
Magneb (مَغْنَم) ile ganîmet (غَنِيمَة) aynı anlamdadır. [Nitekim Arapçada] «غَنِمَ الْقَوْمُ غُنْمًا» (Topluluk ganimet elde etti) denilir. Bil ki Yüce Allah'ın { غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ganimet olarak aldığınız herhangi bir şey” buyruğundan kastın; Müslümanların galibiyet ve zor kullanarak kâfirlerden ele geçirdikleri mallar olduğu hususunda icma / ittifak vardır. Dil [kuralları], açıkladığımız üzere bu şekilde bir tahsisi (özel kılmayı) gerektirmez; lakin şer'î örf bu lafzı bu tür [malla] sınırlandırmıştır. Şeriat, kâfirlerden bize intikal eden malları iki isimle adlandırmıştır: Ganîmet ve fey. Müslümanların düşmanlarından gayret sarf ederek, at ve binek koşturarak elde ettikleri şeye ganîmet adı verilir. Bu isim bu
الْمَعْنَى حَتَّى صَارَ عُرْفًا. وَالْفَيْءُ مَأْخُوذٌ مِنْ فاء يفئ إِذَا رَجَعَ، وَهُوَ كُلُّ مَالٍ دَخَلَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ غَيْرِ حَرْبٍ وَلَا إِيجَافٍ. كَخَرَاجِ الْأَرْضِينَ وَجِزْيَةِ الْجَمَاجِمِ وَخُمُسِ الْغَنَائِمِ. وَنَحْوَ هَذَا قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ. وَقِيلَ: إِنَّهُمَا وَاحِدٌ، وَفِيهِمَا الْخُمُسُ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: الْفَيْءُ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مَا صَارَ لِلْمُسْلِمِينَ مِنَ الْأَمْوَالِ بِغَيْرِ قَهْرٍ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِأَوَّلِ السُّورَةِ، عِنْدَ الْجُمْهُورِ. وَقَدِ ادَّعَى ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ الْإِجْمَاعَ عَلَى أن هذه الآية نزلت بعد قوله:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ" [الْأَنْفَالِ: ١] وَأَنَّ أَرْبَعَةَ أَخْمَاسِ الْغَنِيمَةِ مَقْسُومَةٌ عَلَى الْغَانِمِينَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَأَنَّ قَوْلَهُ:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ" نَزَلَتْ فِي حِينِ تَشَاجَرَ أَهْلُ بَدْرٍ فِي غَنَائِمِ بَدْرٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ أَوَّلَ السُّورَةِ. قُلْتُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا مَا ذَكَرَهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: (لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:) مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ كَذَا وَمَنْ أَسَرَ أَسِيرًا فَلَهُ كَذَا) وَكَانُوا قَتَلُوا سَبْعِينَ، وَأَسَرُوا سَبْعِينَ، فَجَاءَ أَبُو الْيُسْرِ بْنُ عَمْرٍو بِأَسِيرَيْنِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ وَعَدْتَنَا مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ كَذَا، وَقَدْ جِئْتُ بِأَسِيرَيْنِ. فَقَامَ سَعْدٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا لَمْ يَمْنَعْنَا زِيَادَةٌ فِي الْأَجْرِ وَلَا جُبْنٌ عَنِ الْعَدُوِّ وَلَكِنَّا قُمْنَا هَذَا الْمُقَامَ خشية أن يعطف المشركون، فإنك إن تعطي هؤلاء لا يبقى لأصحابك شي. قَالَ: وَجَعَلَ هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ وَهَؤُلَاءِ يَقُولُونَ فَنَزَلَتْ" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ" [الأنفال: ١] فَسَلَّمُوا الْغَنِيمَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ نَزَلَتْ" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ" الْآيَةَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا مُحْكَمَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَأَنَّ الْغَنِيمَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَيْسَتْ مَقْسُومَةً بَيْنَ الْغَانِمِينَ، وَكَذَلِكَ لِمَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ. كَذَا حَكَاهُ الْمَازِرِيُّ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ أَصْحَابِنَا، ﵃، وَأَنَّ لِلْإِمَامِ أَنْ يُخْرِجَهَا عَنْهُمْ. وَاحْتَجُّوا بِفَتْحِ مَكَّةَ وَقِصَّةِ حُنَيْنٍ. وَكَانَ أَبُو عُبَيْدٍ يَقُولُ: افْتَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ عَنْوَةً وَمَنَّ عَلَى أَهْلِهَا فَرَدَّهَا عَلَيْهِمْ وَلَمْ يَقْسِمْهَا وَلَمْ يَجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ فَيْئًا. وَرَأَى بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ هَذَا جَائِزٌ لِلْأَئِمَّةِ بَعْدَهُ.
manayı öylesine lazımi kılmıştır ki örf haline gelmiştir. Fey (الْفَيْءُ) ise döndü anlamına gelen 'Fâe yefîü' (فاء يفئ) kökünden alınmıştır; savaş ve binek koşturma olmaksızın Müslümanlara giren her türlü maldır. Toprakların haracı, kafa cizyesi ve ganimetlerin beşte biri (humus) gibi. Süfyân es-Sevrî ve Atâ b. es-Sâib de buna benzer şeyler söylemişlerdir. İkisinin bir olduğu ve her ikisinde de beşte bir (humus) bulunduğu söylenmiştir; bunu Katâde söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Fey, zor kullanmaksızın Müslümanlara intikal eden bütün mallardan ibarettir; manalar birbirine yakındır. İkincisi- Bu ayet cumhura göre surenin başını neshetmiştir. İbn Abdilberr, bu ayetin: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana enfâli (ganimetleri) soruyorlar” [el-Enfâl 8:1] ayetinden sonra indiği ve ganimetin beşte dördünün, açıklaması geleceği üzere gazilere bölüştürüleceği hususunda icma olduğunu ileri sürmüştür; { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } ayeti ise surenin başında geçtiği gibi Bedir ehlinin Bedir ganimetleri hususunda tartıştıkları sırada inmiştir. Derim ki: Bunun doğruluğuna delalet eden şeylerden biri de İsmâil b. İshâk'ın zikrettiği şu rivayettir: Bize Muhammed b. Kesîr anlattı, bize Süfyân anlattı, bana Muhammed b. es-Sâib, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbas'tan nakletti; o şöyle dedi: (Bedir günü olunca Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:) { مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ كَذَا وَمَنْ أَسَرَ أَسِيرًا فَلَهُ كَذَا } “Kim birini öldürürse ona şu kadar vardır, kim birini esir alırsa ona şu kadar vardır.” Yetmiş kişi öldürmüşler, yetmiş kişiyi de esir almışlardı. Ebü'l-Yüsr b. Amr iki esirle geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, sen bize kim birini öldürürse ona şu kadar, kim de esir alırsa ona şu kadar vadetmiştin; işte iki esir getirdim' dedi. Bunun üzerine Sa'd kalktı ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizi [onları öldürmekten veya esir almaktan] alıkoyan şey sevap fazlalığı veya düşmandan korkaklık değildi; fakat biz müşriklerin arkadan saldırması endişesiyle bu makamda durduk. Eğer sen bunlara verirsen diğer arkadaşlarına hiçbir şey kalmaz' dedi. İbn Abbas dedi ki: Bunlar şöyle, diğerleri de böyle demeye başladılar; bunun üzerine: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ } “Sana enfâli (ganimetleri) soruyorlar. De ki: Enfâl Allah'a ve Resûl'e aittir. O halde Allah'tan korkun ve aranızı düzeltin” [el-Enfâl 8:1] ayeti indi. Ganimeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e teslim ettiler; sonra: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri Allah'a aittir” ayeti indi. Ayetin muhkem olup neshedilmediği, ganimetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olup gaziler arasında paylaştırılmayacağı, ondan sonraki devlet başkanları için de böyle olduğu söylenmiştir. Bunu Mâzerî, arkadaşlarımızın (Mâlikîlerin) radıyallâhu anhüm çoğundan nakletmiştir ve imamın ganimeti onlardan alabileceğini söylemişlerdir. Mekke'nin fethini ve Huneyn kıssasını delil getirmişlerdir. Ebû Ubeyd şöyle derdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi zorla fethetti, halkına lütufta bulunup şehri onlara geri bıraktı, onu paylaştırmadı ve onlara fey kılmadı. Bazı kimseler bunun ondan sonraki imamlar için de caiz olduğu görüşüne varmışlardır.
قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ" وَالْأَرْبَعَةُ الْأَخْمَاسِ لِلْإِمَامِ، إِنْ شَاءَ حَبَسَهَا وَإِنْ شَاءَ قَسَمَهَا بَيْنَ الْغَانِمِينَ. وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَلِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَضَافَ الْغَنِيمَةَ لِلْغَانِمِينَ فَقَالَ:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ" ثُمَّ عَيَّنَ الْخُمُسَ لِمَنْ سَمَّى فِي كِتَابِهِ، وَسَكَتَ عَنِ الْأَرْبَعَةِ الْأَخْمَاسِ، كَمَا سَكَتَ عَنِ الثُّلُثَيْنِ فِي قَوْلِهِ:" وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ" [النساء: ١١] فَكَانَ لِلْأَبِ الثُّلُثَانِ اتِّفَاقًا. وَكَذَا الْأَرْبَعَةُ الْأَخْمَاسِ لِلْغَانِمِينَ إِجْمَاعًا، عَلَى مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَالدَّاوُدِيُّ وَالْمَازِرِيُّ أَيْضًا وَالْقَاضِي عِيَاضٌ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَالْأَخْبَارُ بِهَذَا الْمَعْنَى مُتَظَاهِرَةٌ، وسيأتي بعضها. ويكون معنى قوله:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ" الْآيَةَ، مَا يُنَفِّلُهُ الْإِمَامُ لِمَنْ شَاءَ لِمَا يَرَاهُ مِنَ الْمَصْلَحَةِ قَبْلَ الْقِسْمَةِ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَالْحَسَنُ: هِيَ مَخْصُوصَةٌ بِمَا شَذَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، مِنْ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ أَوْ دَابَّةٍ، يَقْضِي فِيهَا الْإِمَامُ بِمَا أَحَبَّ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا أَنْفَالُ السَّرَايَا أَيْ غَنَائِمُهَا، إِنْ شَاءَ خَمَّسَهَا الْإِمَامُ، وَإِنْ شَاءَ نَفَّلَهَا كُلَّهَا. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ فِي الْإِمَامِ يَبْعَثُ السَّرِيَّةَ فَيُصِيبُونَ الْمَغْنَمَ: إِنْ شَاءَ الْإِمَامُ نَفَّلَهُ كُلَّهُ، وَإِنْ شَاءَ خَمَّسَهُ. وَحَكَاهُ أَبُو عُمَرَ عَنْ مَكْحُولٍ وَعَطَاءٍ. قَالَ عَلِيُّ بْنُ ثابت: سألت مكحول وَعَطَاءً عَنِ الْإِمَامِ يُنَفِّلُ الْقَوْمَ مَا أَصَابُوا، قَالَ: ذَلِكَ لَهُمْ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: مَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا تَأَوَّلَ قَوْلَ اللَّهِ ﷿:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ" [الأنفال: ١] أَنَّ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ يَضَعُهَا حَيْثُ شَاءَ. وَلَمْ يَرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ". وَقِيلَ: غَيْرُ هَذَا مِمَّا قَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهِ فِي كِتَابِ (الْقَبَسِ فِي شَرْحِ مُوَطَّإِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ). وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِيمَا أَعْلَمُ أن قوله تعالى" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ" الْآيَةَ، نَاسِخٌ لِقَوْلِهِ:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ" بَلْ قَالَ الْجُمْهُورُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ:" مَا غَنِمْتُمْ" نَاسِخٌ، وَهُمُ الَّذِينَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمُ التَّحْرِيفُ وَلَا التَّبْدِيلُ لِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى
Derim ki: Buna göre Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri Allah'a aittir” buyruğunun anlamı; geri kalan beşte dördün imama ait olduğu, dilerse onu alıkoyacağı, dilerse gaziler arasında paylaştıracağı şeklinde olur. Ancak bu görüş bir değer taşımaz; zira zikrettiğimiz üzere ve Allah Teâlâ ganimeti gazilere nispet ederek: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet aldığınız şey...” buyurmuş, sonra Kitabında ismini andığı kimselere beşte birini tayin etmiş ve beşte dörtten söz etmemiştir; tıpkı: { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } “Ona ana-babası mirasçı olursa üçte biri annesinindir” [en-Nisâ 4:11] buyruğunda üçte ikiden söz etmeyip ittifakla üçte ikinin babaya ait olması gibi. Aynı şekilde beşte dördün de gazilere ait olduğu; İbnü'l-Münzir, İbn Abdilberr, Dâvûdî, Mâzerî, Kādî İyâz ve İbnü'l-Arabî'nin zikrettiği üzere icma iledir. Bu manadaki haberler birbirini desteklemektedir, bunların bir kısmı gelecektir. { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana enfâli soruyorlar” ayetinin manası ise, imamın taksimden önce maslahat gördüğü için dilediği kimseye fazladan verdiği (nefl ettiği) paydır. Atâ ve Hasan: 'O ayet, müşriklerden Müslümanlara kaçıp gelen köle, cariye veya binek gibi sahipsiz şeylere mahsustur; imam bunlar hakkında dilediği gibi hüküm verir' demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Ondan kasıt seriyyelerin (müfrezelerin) ganimetleridir; imam dilerse beşte birini ayırır, dilerse tamamını onlara fazladan verir. İbrâhim en-Nehaî, müfreze gönderip ganimet elde eden imam hakkında: 'İmam dilerse hepsini onlara fazladan verir, dilerse beşte birini ayırır' demiştir. Ebû Ömer bunu Mekhûl ve Atâ'dan nakletmiştir. Ali b. Sâbit dedi ki: Mekhûl ve Atâ'ya, halkın elde ettiği şeyi imamın tamamen onlara fazladan vermesini sordum; 'Bu onlarındır' dediler. Ebû Ömer şöyle der: Bu görüşe varan kimse, Allah azze ve celle'nin: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “Sana enfâli soruyorlar. De ki: Enfâl Allah'a ve Resûl'e aittir” [el-Enfâl 8:1] buyruğunu, bunun dilediği yere koyması için Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu şeklinde tevil etmiştir. Bu ayetin Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } buyruğu ile neshedildiğini görmemiştir. 'el-Kabes fî Şerhi Muvatta'i Mâlik b. Enes' adlı kitabımızda ele aldığımız başka görüşler de söylenmiştir. Bildiğim kadarıyla hiçbir âlim Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } ayetinin: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } ayetini neshettiğini söylememiştir; bilakis cumhur zikrettiğimiz üzere: { مَا غَنِمْتُمْ } ayetinin nasih (hükmü koyan) olduğunu söylemiştir. Onlar da Allah Teâlâ'nın Kitabı hakkında tahrif ve tebdil caiz olmayan kimselerdir.
. وَأَمَّا قِصَّةُ فَتْحِ مَكَّةَ فَلَا حُجَّةَ فِيهَا لِاخْتِلَافِ الْعُلَمَاءِ فِي فَتْحِهَا. وَقَدْ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَلَا نَعْلَمُ مَكَّةَ يُشْبِهُهَا شي مِنَ الْبُلْدَانِ مِنْ جِهَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا أَنَّ رَسُولَ
Mekke'nin fethi kıssasına gelince; âlimlerin oranın fethi hususundaki ihtilafları sebebiyle onda [bu görüş lehine] bir delil yoktur. Nitekim Ebû Ubeyd şöyle demiştir: "İki yönden ötürü beldelerden hiçbirinin Mekke'ye benzediğini bilmiyoruz: Bunlardan birincisi; Resûl-
اللَّهِ ﷺ كَانَ اللَّهُ قَدْ خَصَّهُ مِنَ الْأَنْفَالِ وَالْغَنَائِمِ مَا لَمْ يجعله لغيره، وذلك لقوله:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ" [الْأَنْفَالِ: ١] الْآيَةَ، فَنَرَى أَنَّ هَذَا كَانَ خَاصًّا لَهُ. وَالْجِهَةُ الْأُخْرَى أَنَّهُ سَنَّ لِمَكَّةَ سُنَنًا لَيْسَتْ لِشَيْءٍ مِنَ الْبِلَادِ. وَأَمَّا قِصَّةُ حُنَيْنٍ فَقَدْ عَوَّضَ الْأَنْصَارَ لَمَّا قَالُوا: يُعْطِي الْغَنَائِمَ قُرَيْشًا وَيَتْرُكُنَا وَسُيُوفُنَا تَقْطُرُ مِنْ دِمَائِهِمْ! فَقَالَ لَهُمْ: (أَمَا تَرْضَوْنَ أَنْ يَرْجِعَ النَّاسُ بِالدُّنْيَا وَتَرْجِعُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى بُيُوتِكُمْ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَلَيْسَ لِغَيْرِهِ أَنْ يَقُولَ هَذَا الْقَوْلَ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ خَاصٌّ بِهِ عَلَى مَا قَالَهُ بَعْضُ عُلَمَائِنَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- لَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ أَنَّ قَوْلَهُ:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ" لَيْسَ عَلَى عُمُومِهِ، وَأَنَّهُ يَدْخُلُهُ الْخُصُوصُ، فَمِمَّا خَصَّصُوهُ بِإِجْمَاعٍ أَنْ قَالُوا: سَلَبُ الْمَقْتُولِ لِقَاتِلِهِ إِذَا نَادَى بِهِ الْإِمَامُ. وَكَذَلِكَ الرِّقَابُ، أَعْنِي الْأُسَارَى، الْخِيرَةُ فِيهَا إِلَى الْإِمَامِ بِلَا خِلَافٍ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَمِمَّا خُصَّ بِهِ أَيْضًا الْأَرْضُ. وَالْمَعْنَى: مَا غَنِمْتُمْ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ وَسَائِرِ الْأَمْتِعَةِ وَالسَّبْيِ. وَأَمَّا الْأَرْضُ فَغَيْرُ دَاخِلَةٍ فِي عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، لِمَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: (لَوْلَا آخِرُ النَّاسِ مَا فُتِحَتْ قَرْيَةٌ إِلَّا قَسَمْتُهَا كَمَا قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَيْبَرَ (. وَمِمَّا يُصَحِّحُ هَذَا الْمَذْهَبَ مَا رَوَاهُ الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:) مَنَعَتِ الْعِرَاقُ قَفِيزَهَا وَدِرْهَمَهَا وَمَنَعَتِ الشَّامُ مُدَّهَا وَدِينَارَهَا) الْحَدِيثَ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ:" مَنَعَتْ" بِمَعْنَى سَتَمْنَعُ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهَا لَا تَكُونُ لِلْغَانِمِينَ، لِأَنَّ مَا مَلَكَهُ الْغَانِمُونَ لَا يَكُونُ فِيهِ قَفِيزٌ وَلَا دِرْهَمٌ، وَلَوْ كَانَتِ الْأَرْضُ تُقْسَمُ مَا بقي لمن جاء بعد الغانمين شي. والله تعالى يقول:" وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ" [الحشر: ١٠] بالعطف على قوله:" لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ" [الحشر: ٨]. قَالَ: وَإِنَّمَا يُقْسَمُ مَا يُنْقَلُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: كُلُّ مَا حَصَلَ مِنَ الْغَنَائِمِ مِنْ أَهْلِ دَارِ الْحَرْبِ مِنْ شي قَلَّ أَوْ كَثُرَ مِنْ دَارٍ أَوْ أَرْضٍ أَوْ مَتَاعٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ قُسِمَ، إِلَّا الرِّجَالَ الْبَالِغِينَ فَإِنَّ الْإِمَامَ فِيهِمْ مُخَيَّرٌ أَنْ يَمُنَّ أَوْ يَقْتُلَ أَوْ يَسْبِيَ. وَسَبِيلُ مَا أُخِذَ مِنْهُمْ وَسُبِيَ سَبِيلُ الْغَنِيمَةِ. وَاحْتَجَّ بِعُمُومِ الْآيَةِ. قَالَ: وَالْأَرْضُ مَغْنُومَةٌ لَا مَحَالَةَ، فَوَجَبَ أن تقسم كسائر الغنائم. وقد قسم
...Allah'ın [Resûlü] sallallâhu aleyhi ve sellem'e, başkasına tanımadığı şekilde enfâl ve ganimetler tahsis etmiş olmasıdır. Bu da O'nun: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri sorarlar” [el-Enfâl 8/1] ayetinden dolayıdır. Dolayısıyla biz bunun O'na mahsus olduğunu görmekteyiz. Diğer yön ise, Mekke için başka hiçbir beldeye tanınmayan hükümler (sünnetler) koymuş olmasıdır. Huneyn kıssasına gelince; [Resûlullah], Ensâr'ın: 'Kılıçlarımızdan onların kanı damlarken ganimetleri Kureyş'e verip bizi bırakıyor!' demeleri üzerine onları teselli ederek şöyle buyurmuştur: « أَمَا تَرْضَوْنَ أَنْ يَرْجِعَ النَّاسُ بِالدُّنْيَا وَتَرْجِعُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى بُيُوتِكُمْ » «İnsanlar dünyalıkla dönerken, sizlerin evlerinize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile dönmenize razı olmaz mısınız?» Bunu Müslim ve diğerleri rivayet etmiştir. Bazı âlimlerimizin belirttiği üzere bu durum O'na mahsus olmakla birlikte, O'ndan başkası bu sözü söyleyemez. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- Âlimler, Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin...” buyruğunun mutlak umum ifade etmediği, ona tahsisin girdiği hususunda ihtilaf etmemişlerdir. İcma ile tahsis ettikleri hususlardan biri; imam ilan ettiği takdirde öldürülenin selebinin (üzerindeki teçhizatının) katile ait olduğunu söylemeleridir. Aynı şekilde köleler, yani esirler konusunda da muhayyerlik -ileride açıklanacağı üzere- ihtilafsız olarak imama aittir. Yine tahsis edilen hususlardan biri de topraktır. [Ayetteki] anlam: Altın, gümüş, diğer eşyalar ve esirlerden elde ettiğiniz ganimetlerdir. Toprağa gelince, bu ayetin umumuna dahil değildir. Zira Ebû Dâvûd'un rivayet ettiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: « لَوْلَا آخِرُ النَّاسِ مَا فُتِحَتْ قَرْيَةٌ إِلَّا قَسَمْتُهَا كَمَا قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَيْبَرَ » «Benden sonraki insanlar olmasaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber'i taksim ettiği gibi fetholunan her beldeyi taksim ederdim.» Bu görüşü doğrulayan hususlardan biri de Sahîh'te Ebû Hureyre'den rivayet edilen Resûl-i Ekrem sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisidir: « مَنَعَتِ الْعِرَاقُ قَفِيزَهَا وَدِرْهَمَهَا وَمَنَعَتِ الشَّامُ مُدَّهَا وَدِينَارَهَا » «Irak kafîzini ve dirhemini, Şam ise müddünü ve dinarını vermez oldu (olacaktır)...» Tahâvî şöyle demiştir: '«Vermez oldu» ifadesi, «vermeyecektir» anlamındadır. Bu da oraların gazilere ait olmayacağını gösterir. Çünkü gazilerin mülkü olan şeyde ne bir kafîz ne de bir dirhem [vergi] olur. Eğer toprak taksim edilseydi, gazilerden sonra gelenlere hiçbir şey kalmazdı. Hâlbuki Yüce Allah: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelenler” [el-Haşr 59/10] buyruğunu: { لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ } “Fakir muhacirler içindir” [el-Haşr 59/8] buyruğuna atfetmektedir.' [Tahâvî] şöyle devam etti: 'Ancak bir yerden bir yere nakledilen şeyler taksim edilir.' Şâfiî ise şöyle demiştir: 'Dârülharp ehlinden ganimet olarak elde edilen az veya çok her şey; ister ev, ister toprak, ister eşya veya başka bir şey olsun taksim edilir. Ancak baliğ erkekler müstesnadır; çünkü imam onlar hakkında lütufta bulunup serbest bırakmak, öldürmek veya esir almak konusunda muhayyerdir. Onlardan alınan ve esir edilen şeylerin hükmü ganimetin hükmü gibidir.' Şâfiî ayetin umumunu delil getirmiş ve şöyle demiştir: 'Toprak şüphesiz ganimettir; dolayısıyla diğer ganimetler gibi taksim edilmesi vaciptir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...'
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا افْتَتَحَ عَنْوَةً مِنْ خَيْبَرَ. قَالُوا: وَلَوْ جَازَ أَنْ يُدَّعَى الْخُصُوصُ فِي الْأَرْضِ جَازَ أَنْ يُدَّعَى فِي غَيْرِ الْأَرْضِ فَيَبْطُلُ حُكْمُ الْآيَةِ. وَأَمَّا آيَةُ" الْحَشْرِ" فَلَا حُجَّةَ فِيهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ فِي الْفَيْءِ لَا في الغنيمة. وقوله:" وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ" [الحشر: ١٠] اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ بِالدُّعَاءِ لِمَنْ سَبَقَهُمْ بِالْإِيمَانِ لَا لِغَيْرِ ذَلِكَ. قَالُوا: وَلَيْسَ يَخْلُو فِعْلُ عُمَرَ فِي تَوْقِيفِهِ الْأَرْضَ مِنْ أَحَدِ وَجْهَيْنِ: إِمَّا أَنْ تَكُونَ غَنِيمَةً اسْتَطَابَ أَنْفُسَ أَهْلِهَا، وَطَابَتْ بِذَلِكَ فَوَقَفَهَا. وَكَذَلِكَ رَوَى جَرِيرٌ أَنَّ عُمَرَ اسْتَطَابَ أَنْفُسَ أَهْلِهَا. وَكَذَلِكَ صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي سَبْيِ هَوَازِنَ، لَمَّا أَتَوْهُ اسْتَطَابَ أَنْفُسَ أَصْحَابِهِ عَمَّا كَانَ فِي أَيْدِيهِمْ. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَا وَقَفَهُ عُمَرُ فَيْئًا فَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى مُرَاضَاةِ أَحَدٍ. وَذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ إِلَى تَخْيِيرِ الْإِمَامِ فِي قَسْمِهَا أَوْ إِقْرَارِهَا وَتَوْظِيفِ الْخَرَاجِ عَلَيْهَا، وَتَصِيرُ مِلْكًا لَهُمْ كَأَرْضِ الصُّلْحِ: قَالَ شَيْخُنَا أَبُو الْعَبَّاسِ ﵁: وَكَأَنَّ هَذَا جَمْعٌ بَيْنَ الدَّلِيلَيْنِ وَوَسَطٌ بَيْنَ الْمَذْهَبَيْنِ، وَهُوَ الَّذِي فَهِمَهُ عُمَرُ ﵁ قَطْعًا، وَلِذَلِكَ قَالَ: لَوْلَا آخِرُ النَّاسِ، فَلَمْ يُخْبِرْ بِنَسْخِ فِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا بِتَخْصِيصِهِ بِهِمْ، غَيْرَ أَنَّ الْكُوفِيِّينَ زَادُوا عَلَى مَا فَعَلَ عُمَرُ، فَإِنَّ عُمَرَ إِنَّمَا وَقَفَهَا عَلَى مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ وَلَمْ يُمَلِّكْهَا لِأَهْلِ الصُّلْحِ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا لِلْإِمَامِ أَنْ يُمَلِّكَهَا لِأَهْلِ الصُّلْحِ. الرَّابِعَةُ- ذَهَبَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ إِلَى أَنَّ السَّلَبَ لَيْسَ لِلْقَاتِلِ، وَأَنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ الْغَنِيمَةِ، إِلَّا أَنْ يَقُولَ الْأَمِيرُ: مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ سَلَبُهُ، فَيَكُونُ حِينَئِذٍ لَهُ. وَقَالَ اللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَالطَّبَرِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ: السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، قَالَهُ الْإِمَامُ أَوْ لَمْ يَقُلْهُ. إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵁ قَالَ: إِنَّمَا يَكُونُ السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ إِذَا قَتَلَ قَتِيلًا مُقْبِلًا عَلَيْهِ: وَأَمَّا إِذَا قَتَلَهُ مُدْبِرًا عَنْهُ فَلَا. قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ سُرَيْجٍ مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ: لَيْسَ الْحَدِيثُ (مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ سَلَبُهُ) عَلَى عُمُومِهِ، لِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ أَسِيرًا أَوِ امْرَأَةً أَوْ شَيْخًا أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ سَلَبُ وَاحِدٍ مِنْهُمْ. وَكَذَلِكَ مَنْ ذَفَّفَ عَلَى جَرِيحٍ، وَمَنْ قَتَلَ مَنْ قُطِعَتْ يَدَاهُ وَرِجْلَاهُ. قَالَ: وَكَذَلِكَ الْمُنْهَزِمُ لا يمتنع في انهزامه، وهو
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'den zorla fethettiği yerleri [taksim etmiştir]. Şöyle dediler: Eğer arazide hususilik iddia etmek caiz olsaydı, arazi dışındaki şeylerde de iddia edilmesi caiz olur ve böylece ayetin hükmü iptal edilmiş olurdu. Haşr suresindeki ayete gelince; onda bir delil yoktur; çünkü o sadece fey hakkındadır, ganimet hakkında değildir. { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelenler ise...” [el-Haşr 59:10] kavli de kendilerinden önce iman edenlere dua etmeye yönelik bir söz başlangıcıdır (isti'nâf-ı kelâm), başka bir gaye için değildir. Şöyle dediler: Ömer'in araziyi vakfetmesi şu iki durumdan hali değildir: Ya [bu arazi] bir ganimettir; [Ömer] hak sahiplerinin gönlünü hoş etmiş, onların da buna rızası olmuş ve böylece onu vakfetmiştir. Nitekim Cerîr de Ömer'in hak sahiplerinin gönlünü hoş ettiğini rivayet etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Hevâzin esirleri hususunda aynısını yapmış; onlar kendisine geldiklerinde, ellerinde bulunan [esirler] hususunda ashabının gönlünü hoş etmiştir. Ya da Ömer'in vakfettiği arazi feydir ve dolayısıyla kimsenin rızasını almaya ihtiyaç duymamıştır. Kûfeliler ise devlet başkanının (imamın) araziyi taksim etmek ile yerinde bırakıp üzerine haraç koymak arasında muhayyer olduğu, böylece tıpkı sulh arazisi gibi onların mülkü haline geleceği görüşüne varmışlardır. Hocamız Ebü'l-Abbâs radıyallâhu anh şöyle demiştir: Sanki bu [yaklaşım], iki delili cem etmek ve iki mezhep arasında orta bir yoldur; Ömer radıyallâhu anh'ın kesin olarak anladığı da budur. Bu sebeple: «Sonrakiler olmasaydı...» demiş; dolayısıyla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinin neshedildiğini veya onlara tahsis edildiğini bildirmemiştir. Ancak Kûfeliler, Ömer'in yaptığından fazlasını söylemişlerdir; zira Ömer o araziyi sadece Müslümanların maslahatlarına vakfetmiş, sulh ehline mülk kılmamıştır. Oysa devlet başkanının araziyi sulh ehline mülk kılabileceğini söyleyenler onlardır. Dördüncü [Mesele]- Mâlik, Ebû Hanîfe ve Sevrî; maktulün üzerinden çıkan eşyanın (seleb) katile ait olmadığı, bilakis hükmünün ganimet hükmü gibi olduğu görüşüne varmışlardır; meğerki komutan: «Kim birini öldürürse, onun selebi kendisinindir» demiş olsun; o zaman onun olur. Leys, Evzâî, Şâfiî, İshâk, Ebû Sevr, Ebû Ubeyd, Taberî ve İbnu'l-Münzir ise şöyle demiştir: İmam bunu söylesin ya da söylemesin, seleb her hâlükârda katilindir. Şu kadar var ki Şâfiî radıyallâhu anh: «Seleb ancak katil maktulü kendisine yönelmiş [çarpışır] vaziyette öldürdüğü takdirde katile ait olur; arkasını dönüp kaçarken öldürürse ait olmaz» demiştir. Şâfiî'nin ashabından Ebü'l-Abbâs b. Süreyc şöyle demiştir: «Kim birini öldürürse, onun selebi kendisinindir» hadisi genel (umumi) hükmü üzere değildir. Zira bir esiri, kadını veya yaşlı bir adamı öldüren kimseye bunlardan birinin selebinin verilmeyeceği hususunda âlimlerin icması vardır. Aynı şekilde yaralıya son darbeyi vuran ve iki eliyle iki ayağı kesilmiş kimseyi öldüren de böyledir. Şöyle devam etti: Aynı şekilde hezimete uğrayıp kaçan kimse de kaçışı sırasında karşı koyamaz ve o
كَالْمَكْتُوفِ. قَالَ: فَعُلِمَ بِذَلِكَ أَنَّ الْحَدِيثَ إِنَّمَا جَعَلَ السَّلَبَ لِمَنْ لِقَتْلِهِ مَعْنًى زَائِدٌ، أَوْ لِمَنْ فِي قَتْلِهِ فَضِيلَةٌ، وَهُوَ الْقَاتِلُ فِي الإقبال، لما في ذلك من المئونة. وَأَمَّا مَنْ أُثْخِنَ فَلَا. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ، مُقْبِلًا قَتَلَهُ أَوْ مُدْبِرًا، هَارِبًا أَوْ مُبَارِزًا إِذَا كَانَ فِي الْمَعْرَكَةِ. وَهَذَا يَرُدُّهُ مَا ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَمُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ سَمِعْتُ نَافِعًا مَوْلَى ابْنِ عُمَرَ يَقُولُ: لَمْ نَزَلْ نَسْمَعُ إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمُونَ وَالْكُفَّارُ فَقَتَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ رَجُلًا مِنَ الْكُفَّارِ فَإِنَّ سَلَبَهُ لَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي مَعْمَعَةِ الْقِتَالِ، لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ لَا يُدْرَى مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا. فَظَاهِرُ هَذَا يَرُدُّ قَوْلَ الطَّبَرِيِّ لِاشْتِرَاطِهِ فِي السَّلَبِ الْقَتْلَ فِي الْمَعْرَكَةِ خَاصَّةً. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ: السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ فِي مَعْرَكَةٍ كَانَ أَوْ غَيْرِ مَعْرَكَةٍ، فِي الْإِقْبَالِ وَالْإِدْبَارِ وَالْهُرُوبِ وَالِانْتِهَارِ، عَلَى كُلِّ الْوُجُوهِ، لِعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: (مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ سَلَبُهُ). قُلْتُ: رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ قَالَ: (غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هَوَازِنَ فَبَيْنَا نَحْنُ نَتَضَحَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ جَاءَ رَجُلٌ عَلَى جَمَلٍ أَحْمَرَ فَأَنَاخَهُ، ثُمَّ انْتَزَعَ طَلَقًا مِنْ حَقَبِهِ فَقَيَّدَ بِهِ الْجَمَلَ، ثُمَّ تَقَدَّمَ يَتَغَدَّى مَعَ الْقَوْمِ، وَجَعَلَ يَنْظُرُ، وَفِينَا ضَعْفَةٌ وَرِقَّةٌ فِي الظَّهْرِ، وَبَعْضُنَا مُشَاةٌ، إِذْ خَرَجَ يَشْتَدُّ، فَأَتَى جَمَلَهُ فَأَطْلَقَ قَيْدَهُ ثُمَّ أَنَاخَهُ وَقَعَدَ عَلَيْهِ فَأَثَارَهُ فَاشْتَدَّ بِهِ الْجَمَلُ، فَاتَّبَعَهُ رَجُلٌ عَلَى نَاقَةٍ وَرْقَاءَ. قَالَ سَلَمَةُ: وَخَرَجْتُ أَشْتَدُّ فَكُنْتُ عِنْدَ وَرِكِ النَّاقَةِ، ثُمَّ تَقَدَّمْتُ حَتَّى كُنْتُ عِنْدَ وَرِكِ الْجَمَلِ، ثُمَّ تَقَدَّمْتُ حَتَّى أَخَذْتُ بِخِطَامِ الْجَمَلِ فَأَنَخْتُهُ، فَلَمَّا وَضَعَ رُكْبَتَهُ فِي الْأَرْضِ اخْتَرَطْتُ سَيْفِي فَضَرَبْتُ رَأْسَ الرَّجُلِ فَنَدَرَ، ثُمَّ جِئْتُ بِالْجَمَلِ أَقُودُهُ، عَلَيْهِ رَحْلُهُ وَسِلَاحُهُ، فَاسْتَقْبَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالنَّاسُ مَعَهُ فَقَالَ: (مَنْ قَتَلَ الرَّجُلَ)؟ قَالُوا: ابْنُ الْأَكْوَعِ. قَالَ: (لَهُ سَلَبَهُ أَجْمَعُ). فَهَذَا سَلَمَةُ قَتَلَهُ هَارِبًا غَيْرَ مُقْبِلٍ، وَأَعْطَاهُ سَلَبَهُ. وَفِيهِ حُجَّةٌ لِمَالِكٍ من أن السلب لا يستحقه القاتل
...elleri bağlı kimse gibi. [Şâfiî] dedi ki: Bundan anlaşıldı ki hadis, selebi ancak öldürülmesinde fazladan bir anlam bulunan veya öldürülmesinde bir fazilet olan kimseye vermiştir; o da yüz yüze çarpışırken öldürendir; çünkü bunda bir meşakkat ve tehlike vardır. Ağır yaralanıp mecalsiz bırakılmış kimseye gelince, [onun katiline seleb] verilmez. Taberî ise şöyle demiştir: İster karşı koyarken ister arkasını dönüp kaçarken, firar ederken veya teke tek vuruşurken öldürsün, savaş meydanında olduğu takdirde seleb katile aittir. Abdürrezzâk ve Muhammed b. Bekr'in İbn Cüreyc'den naklettiği şu rivayet bu görüşü reddeder: [İbn Cüreyc] dedi ki: İbn Ömer'in azatlısı Nâfi'in şöyle dediğini işittim: 'Müslümanlar ile kâfirler karşılaştığında Müslümanlardan biri kâfirlerden birini öldürürse, selebinin ona ait olduğunu işitip dururduk; meğerki savaşın en kızıştığı karmaşa anında olsun; çünkü o anda maktulü kimin öldürdüğü bilinemez.' Bu ifadenin zahiri, seleb için özellikle savaş meydanında öldürülmeyi şart koşmasından ötürü Taberî'nin görüşünü reddetmektedir. Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: İster savaş meydanında ister savaş meydanı dışında olsun; ister karşı koyarken, ister arkasını dönüp kaçarken, firar ederken veya tehdit altındayken olsun her halükârda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ سَلَبُهُ » «Kim bir kimseyi öldürürse, öldürdüğü şahsın selebi onundur» buyruğunun genel hükmü gereğince seleb katile aittir. Ben [Kurtubî] derim ki: Müslim, Seleme b. el-Ekvâ'dan şöyle rivayet etmiştir: « غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هَوَازِنَ فَبَيْنَا نَحْنُ نَتَضَحَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ جَاءَ رَجُلٌ عَلَى جَمَلٍ أَحْمَرَ فَأَنَاخَهُ، ثُمَّ انْتَزَعَ طَلَقًا مِنْ حَقَبِهِ فَقَيَّدَ بِهِ الْجَمَلَ، ثُمَّ تَقَدَّمَ يَتَغَدَّى مَعَ الْقَوْمِ، وَجَعَلَ يَنْظُرُ، وَفِينَا ضَعْفَةٌ وَرِقَّةٌ فِي الظَّهْرِ، وَبَعْضُنَا مُشَاةٌ، إِذْ خَرَجَ يَشْتَدُّ، فَأَتَى جَمَلَهُ فَأَطْلَقَ قَيْدَهُ ثُمَّ أَنَاخَهُ وَقَعَدَ عَلَيْهِ فَأَثَارَهُ فَاشْتَدَّ بِهِ الْجَمَلُ، فَاتَّبَعَهُ رَجُلٌ عَلَى نَاقَةٍ وَرْقَاءَ. قَالَ سَلَمَةُ: وَخَرَجْتُ أَشْتَدُّ فَكُنْتُ عِنْدَ وَرِكِ النَّاقَةِ، ثُمَّ تَقَدَّمْتُ حَتَّى كُنْتُ عِنْدَ وَرِكِ الْجَمَلِ، ثُمَّ تَقَدَّمْتُ حَتَّى أَخَذْتُ بِخِطَامِ الْجَمَلِ فَأَنَخْتُهُ، فَلَمَّا وَضَعَ رُكْبَتَهُ فِي الْأَرْضِ اخْتَرَطْتُ سَيْفِي فَضَرَبْتُ رَأْسَ الرَّجُلِ فَنَدَرَ، ثُمَّ جِئْتُ بِالْجَمَلِ أَقُودُهُ، عَلَيْهِ رَحْلُهُ وَسِلَاحُهُ، فَاسْتَقْبَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالنَّاسُ مَعَهُ فَقَالَ: (مَنْ قَتَلَ الرَّجُلَ)؟ قَالُوا: ابْنُ الْأَكْوَعِ. قَالَ: (لَهُ سَلَبَهُ أَجْمَعُ) » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Hevâzin gazvesine çıktık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kuşluk yemeği yerken kızıl bir deve üzerinde bir adam geldi ve devesini çöktürdü. Sonra semerinin arkasındaki ipten bir köstek çekip çıkardı ve onunla deveyi bağladı. Ardından ilerleyip toplulukla birlikte yemek yemeye başladı ve etrafa bakınmaya koyuldu. Bizde bir zayıflık, binek hayvanlarımızda da bir cılızlık vardı; bazılarımız ise yayaydı. Derken adam koşarak fırladı, devesinin yanına varıp bağını çözdü, sonra deveyi çöktürüp üzerine bindi ve onu kaldırıp hızla sürdü. Bunun üzerine kül rengi bir dişi deve üzerindeki bir adam onun peşine düştü. Seleme dedi ki: Ben de koşarak çıktım ve dişi devenin sağrısına ulaştım, sonra öne geçip kızıl devenin sağrısına vardım. Sonra daha da ilerleyip devenin yularını yakaladım ve onu çöktürdüm. Deve dizini yere koyunca kılıcımı sıyırıp adamın başına vurdum, başı koptu fırladı. Sonra üzerinde semeri ve silahı bulunan deveyi yederek getirdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve yanındaki insanlar beni karşıladı ve: 'Adamı kim öldürdü?' diye sordu. 'İbnü'l-Ekvâ'' dediler. Bunun üzerine: 'Onun selebinin tamamı onundur' buyurdu.» İşte burada Seleme, o adamı karşı koyarken değil kaçarken öldürmüş ve [Nebi de] ona selebini vermiştir. Bunda, selebin öldüren kimse tarafından [ancak]...
إِلَّا بِإِذْنِ الْإِمَامِ، إِذْ لَوْ كَانَ وَاجِبًا لَهُ بِنَفْسِ الْقَتْلِ لَمَا احْتَاجَ إِلَى تَكْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ. وَمِنْ حُجَّتِهِ أَيْضًا مَا ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ عَنِ الْأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ بِشْرِ بْنِ عَلْقَمَةَ قَالَ: بَارَزْتُ رَجُلًا يَوْمَ الْقَادِسِيَّةِ فَقَتَلْتُهُ وَأَخَذْتُ سَلَبَهُ، فَأَتَيْتُ سَعْدًا فَخَطَبَ سَعْدٌ أَصْحَابَهُ ثُمَّ قَالَ: هَذَا سَلَبُ بِشْرِ بْنِ عَلْقَمَةَ، فَهُوَ خَيْرٌ مِنَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، وَإِنَّا قَدْ نَفَّلْنَاهُ إِيَّاهُ. فَلَوْ كَانَ السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ قَضَاءً مِنَ النَّبِيِّ ﷺ مَا احْتَاجَ الْأَمْرُ أَنْ يُضِيفُوا ذَلِكَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ بِاجْتِهَادِهِمْ، وَلَأَخَذَهُ الْقَاتِلُ دُونَ أَمْرِهِمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي الصَّحِيحِ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ وَمُعَاذَ بْنَ عَفْرَاءَ ضَرَبَا أَبَا جَهْلٍ بِسَيْفَيْهِمَا حَتَّى قَتَلَاهُ، فَأَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (أَيُّكُمَا قَتَلَهُ)؟ فَقَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا: أنا قتلته. فنظر في السيفين فقال: (كلا كما قَتَلَهُ) وَقَضَى بِسَلَبِهِ لِمُعَاذِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ، وَهَذَا نَصٌّ عَلَى أَنَّ السَّلَبَ لَيْسَ لِلْقَاتِلِ، إِذْ لَوْ كَانَ لَهُ لَقَسَمَهُ النَّبِيُّ ﷺ بَيْنَهُمَا. وَفِي الصَّحِيحِ أَيْضًا عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ مَنْ خَرَجَ مَعَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ فِي غَزْوَةِ مُؤْتَةَ، وَرَافَقَنِي مَدَدِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ. وَسَاقَ الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: فَقَالَ عَوْفٌ: يَا خَالِدٌ، أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَضَى بِالسَّلَبِ لِلْقَاتِلِ؟ قَالَ: بَلَى، ولكني استكثرته. وأخرجه أبو بكر البر قانئ بِإِسْنَادِهِ الَّذِي أَخْرَجَهُ بِهِ مُسْلِمٌ، وَزَادَ فِيهِ بَيَانًا أَنَّ عَوْفَ بْنَ مَالِكٍ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لم يَكُنْ يُخَمِّسُ السَّلَبَ، وَإِنَّ مَدَدِيًّا كَانَ رَفِيقًا لَهُمْ فِي غَزْوَةِ مُؤْتَةَ فِي طَرَفٍ مِنَ الشَّامِ، قَالَ: فَجَعَلَ رُومِيٌّ مِنْهُمْ يَشْتَدُّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ عَلَى فَرَسٍ أَشْقَرَ وَسَرْجٍ مُذْهَبٍ وَمِنْطَقَةٍ مُلَطَّخَةٍ وَسَيْفٍ مُحَلًّى بِذَهَبٍ. قَالَ: فَيُغْرِي بِهِمْ، قَالَ: فَتَلَطَّفَ لَهُ الْمَدَدِيُّ حَتَّى مَرَّ بِهِ فَضَرَبَ عُرْقُوبَ فَرَسِهِ فَوَقَعَ، وَعَلَاهُ بِالسَّيْفِ فَقَتَلَهُ وَأَخَذَ سِلَاحَهُ. قَالَ: فَأَعْطَاهُ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَحَبَسَ مِنْهُ، قَالَ عَوْفٌ: فَقُلْتُ لَهُ أَعْطِهِ كُلَّهُ، أَلَيْسَ قَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ)! قَالَ: بَلَى، وَلَكِنِّي اسْتَكْثَرْتُهُ. قَالَ عَوْفٌ: وَكَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ كَلَامٌ، فَقُلْتُ لَهُ: لَأُخْبِرَنَّ رَسُولَ الله صلى الله
...ancak devlet başkanının (imamın) izniyle [olabilir]. Çünkü şayet sırf öldürme fiiliyle [seleb] ona vacip olsaydı, [Resûlullah'ın] bu sözü tekrarlamasına gerek kalmazdı. Onun delillerinden biri de Ebû Bekir b. Ebî Şeybe'nin zikrettiği şu rivayettir: Bize Ebü'l-Ahvas, el-Esved b. Kays'tan, o da Bişr b. Alkame'den nakletti; o şöyle dedi: 'Kâdisiye günü bir adamla teke tek vuruştum (mübareze yaptım), onu öldürdüm ve selebini aldım. Sonra Sa'd'a geldim. Sa'd arkadaşlarına hitap edip şöyle dedi: Bu, Bişr b. Alkame'nin selebidir; değeri on iki bin dirhemden fazladır ve biz bunu ona fazladan (nefl olarak) bağışladık.' Şayet seleb Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir hükmü olarak katilin [kesin hakkı] olsaydı, onların bu işi kendi içtihatlarına dayandırmalarına gerek kalmaz ve katil de onların emrine ihtiyaç duymaksızın onu alırdı. Doğrusunu Allah bilir. Sahîh'te [rivayet edildiğine göre], Muâz b. Amr b. el-Cemûh ile Muâz b. Afrâ, Ebû Cehil'e kılıçlarıyla vurup onu öldürdüler. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Resûlullah: « أَيُّكُمَا قَتَلَهُ » «Hanginiz onu öldürdü?» diye sordu. İkisi de: 'Onu ben öldürdüm' dedi. Resûlullah her iki kılıca da baktı ve: « كِلَاكُمَا قَتَلَهُ » «İkiniz de onu öldürmüşsünüz» buyurdu ve selebini Muâz b. Amr b. el-Cemûh'a verdi. Bu, selebin [sırf] katile ait olmadığının açık bir delilidir; zira şayet öyle olsaydı, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem selebi ikisi arasında paylaştırırdı. Yine Sahîh'te Avf b. Mâlik'ten şöyle rivayet edilmiştir: 'Mûte Gazvesi'nde Zeyd b. Hârise ile birlikte çıkan kimselerle beraber ben de çıktım. Yemen'den bir mededî (takviye askeri) bana yol arkadaşı oldu...' [Avf] hadisi nakletti; hadiste şu da geçmektedir: Avf dedi ki: 'Ey Hâlid! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in selebin katile ait olduğuna hükmettiğini bilmiyor musun?' Hâlid: 'Evet [biliyorum], fakat ben bunu çok buldum' dedi. Bunu Ebû Bekir el-Berkānî de Müslim'in tahric ettiği isnadıyla tahric etmiş ve şu açıklayıcı bilgileri ziyade etmiştir: Avf b. Mâlik dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selebten humüs (beşte bir pay) ayırmazdı. Şam taraflarında yapılan Mûte Gazvesi'nde Yemenli bir mededî (takviye askeri) onlara yoldaş olmuştu.' Avf dedi ki: 'Düşman Rumlardan biri, doru bir at üzerinde, yaldızlı bir eyer, süslü bir kemer ve altın işlemeli bir kılıçla Müslümanlara şiddetle hücum etmeye ve onlara sataşmaya başladı. Mededî (takviye askeri) kurnazca ona yaklaştı; Rum yanından geçerken atının bacak damarına kılıçla vurdu, at yere yıkıldı. O da kılıcıyla adamın üzerine çullanıp onu öldürdü ve silahını aldı.' Avf dedi ki: 'Hâlid b. el-Velîd ona [selebten bir miktar] verdi, bir kısmını ise alıkoydu.' Avf dedi ki: 'Ben Hâlid'e: Ona tamamını ver! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ » «Seleb, öldürenindir» buyurduğunu işitmedin mi? dedim. Hâlid: Evet, fakat bunu çok buldum, dedi. Avf dedi ki: Benimle onun arasında bir münakaşa geçti ve ben ona: Bunu mutlaka Resûlullah sallallâhu [aleyhi ve sellem]'e...
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. قَالَ عَوْفٌ: فَلَمَّا اجْتَمَعْنَا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ذكر عَوْفٌ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ لِخَالِدٍ: (لِمَ لَمْ تُعْطِهِ)؟ قَالَ فَقَالَ: اسْتَكْثَرْتُهُ. قَالَ: (فَادْفَعْهُ إِلَيْهِ) فَقُلْتُ لَهُ: أَلَمْ أُنْجِزْ لَكَ مَا وَعَدْتُكَ؟ قَالَ: فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (يَا خَالِدُ لَا تَدْفَعْهُ إِلَيْهِ هَلْ أَنْتُمْ تَارِكُونَ لِي أُمَرَائِي). فَهَذَا يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ السَّلَبَ لَا يَسْتَحِقُّهُ الْقَاتِلُ بِنَفْسِ الْقَتْلِ بَلْ بِرَأْيِ الْإِمَامِ وَنَظَرِهِ. وَقَالَ أَحْمَدُ ابن حَنْبَلٍ: لَا يَكُونُ السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ إِلَّا فِي الْمُبَارَزَةِ خَاصَّةً. الْخَامِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَخْمِيسِ السَّلَبِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُخَمَّسُ. وَقَالَ إِسْحَاقُ: إِنْ كَانَ السَّلَبُ يَسِيرًا فَهُوَ لِلْقَاتِلِ، وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا خُمِّسَ. وَفَعَلَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ مَعَ الْبَرَاءِ بْنِ مَالِكٍ حِينَ بَارَزَ الْمَرْزُبَانَ فَقَتَلَهُ، فَكَانَتْ قِيمَةُ مِنْطَقَتِهِ وَسِوَارَيْهِ ثَلَاثِينَ أَلْفًا فَخَمَّسَ ذَلِكَ. أَنَسٌ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ قَتَلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِائَةَ رَجُلٍ إِلَّا رَجُلًا مُبَارَزَةً، وَأَنَّهُمْ لَمَّا غَزَوُا الزَّارَةَ خَرَجَ دِهْقَانُ الزَّارَةِ فَقَالَ: رَجُلٌ وَرَجُلٌ، فَبَرَزَ الْبَرَاءُ فَاخْتَلَفَا بِسَيْفَيْهِمَا ثُمَّ اعْتَنَقَا فَتَوَرَّكَهُ الْبَرَاءُ فَقَعَدَ عَلَى كَبِدِهِ، ثُمَّ أَخَذَ السَّيْفَ فَذَبَحَهُ، وَأَخَذَ سِلَاحَهُ وَمِنْطَقَتَهُ وَأَتَى بِهِ عُمَرَ، فَنَفَّلَهُ السِّلَاحَ وَقَوَّمَ الْمِنْطَقَةَ بِثَلَاثِينَ أَلْفًا فَخَمَّسَهَا، وَقَالَ: إِنَّهَا مَالٌ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَمَكْحُولٌ: السَّلَبُ مَغْنَمٌ وَفِيهِ الْخُمُسُ. وَرُوِيَ نَحْوَهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ. وَالْحُجَّةُ لِلشَّافِعِيِّ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِّ وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَضَى فِي السَّلَبِ لِلْقَاتِلِ وَلَمْ يُخَمِّسِ السَّلَبَ. السَّادِسَةُ- ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ السَّلَبَ لَا يُعْطَى لِلْقَاتِلِ إِلَّا أَنْ يُقِيمَ الْبَيِّنَةَ على قتله. قال أكثر هم: وَيُجْزِئُ شَاهِدٌ وَاحِدٌ، عَلَى حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ. وَقِيلَ: شَاهِدَانِ أَوْ شَاهِدٌ وَيَمِينٌ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يُعْطَاهُ بِمُجَرَّدِ دَعْوَاهُ، وَلَيْسَتِ الْبَيِّنَةُ شَرْطًا فِي الِاسْتِحْقَاقِ، بَلْ إِنِ اتَّفَقَ ذَلِكَ فَهُوَ الْأَوْلَى دَفْعًا لِلْمُنَازَعَةِ. أَلَا تَرَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَى أَبَا قَتَادَةَ سَلَبَ مقتوله مِنْ غَيْرِ شَهَادَةٍ وَلَا يَمِينٍ. وَلَا تَكْفِي شهادة واحد، ولا يناط بها حكم بمجرد ها. وبه قال الليث بن سعد.
...sallallâhu aleyhi ve sellem. Avf dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda toplandığımızda Avf bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı. Bunun üzerine [Resûlullah] Hâlid'e: «Onu niçin [hak sahibine] vermedin?» buyurdu. [Hâlid]: "Çok buldum" dedi. [Resûlullah]: «Onu ona teslim et» buyurdu. [Avf] dedi ki: Ben [Hâlid'e]: "Sana vaat ettiğim şeyi yerine getirmedim mi?" dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelendi ve: «Ey Hâlid! Onu ona verme! Siz benim komutanlarımı [rahat] bırakır mısınız?» buyurdu. İşte bu, selebi katilin sırf öldürmüş olmakla değil, bilakis imamın (devlet başkanının) reyi ve takdiriyle hak edeceğine açık bir delildir. Ahmed b. Hanbel ise şöyle demiştir: Seleb, katile ancak mübâreze (teke tek vuruşma) durumuna mahsus olmak üzere verilir. Beşincisi- Âlimler selebten humus (beşte bir pay) çıkarılıp çıkarılmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî: "Humus çıkarılmaz" demiştir. İshâk ise: "Eğer seleb az ise katile aittir; şayet çok ise humus çıkarılır" demiştir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb, Berâ b. Mâlik Merzubân ile teke tek vuruşup onu öldürdüğünde böyle yapmıştır. Onun kemerinin ve iki bileziğinin değeri otuz bin idi ve [Ömer] bundan humus çıkardı. Enes'ten rivayet edildiğine göre; Berâ b. Mâlik, mübâreze yoluyla müşriklerden bir kişi hariç yüz kişi öldürmüştü. Onlar Zâre gazvesine çıktıklarında Zâre dihkanı (yöneticisi) meydana çıkıp: "Er meydanına bir adam çıksın!" dedi. Berâ meydana çıktı, kılıçlarıyla birbirlerine vurdular, ardından kucaklaştılar; Berâ onu sırt üstü yatırıp göğsünün üzerine oturdu. Sonra kılıcı alıp onu boğazladı; silahını ve kemerini alıp Ömer'e getirdi. Ömer silahı ona nafile (bağış) olarak verdi, kemere ise otuz bin değer biçip bundan humus çıkardı ve: "Şüphesiz bu büyük bir maldır" dedi. Evzâî ve Mekhûl de şöyle demişlerdir: "Seleb ganimettir ve onda humus vardır." Benzeri bir görüş Ömer b. el-Hattâb'dan da rivayet edilmiştir. Şâfiî'nin delili ise Ebû Dâvûd'un Avf b. Mâlik el-Eşcaî ve Hâlid b. el-Velîd'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selebin katile ait olduğuna hükmetmiş ve selebten humus çıkarmamıştır. Altıncısı- Âlimlerin cumhuru, katil öldürdüğüne dair kesin delil (beyyine) getirmedikçe selebin kendisine verilmeyeceği görüşüne varmışlardır. Çoğunluğu: "Ebû Katâde hadisine binaen tek bir şahit yeterlidir" demiştir. "İki şahit veya bir şahit ile yemin gerekir" de denilmiştir. Evzâî ise şöyle demiştir: "Sırf iddiasıyla [seleb] ona verilir; beyyine hak etmenin şartı değildir. Bilakis şayet delil bulunursa çekişmeyi önlemek açısından daha evladır. Görmez misin ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Katâde'ye öldürdüğü kimsenin selebini hiçbir şahit ve yemin olmaksızın vermiştir. Zira tek kişinin şahitliği yetmez ve sırf onunla bir hüküm bağlanamaz." Leys b. Sa'd da bu görüştedir.
قُلْتُ: سَمِعْتُ شَيْخَنَا الْحَافِظَ الْمُنْذِرِيَّ الشَّافِعِيَّ أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ الْعَظِيمِ يَقُولُ: إِنَّمَا أَعْطَاهُ النَّبِيُّ ﷺ السَّلَبَ بِشَهَادَةِ الْأَسْوَدِ بْنِ خُزَاعِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ. وَعَلَى هَذَا يَنْدَفِعُ النِّزَاعُ وَيَزُولُ الْإِشْكَالُ، وَيَطَّرِدُ الْحُكْمُ. وَأَمَّا الْمَالِكِيَّةُ فَيَخْرُجُ عَلَى قَوْلِهِمْ أَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ الْإِمَامُ فِيهِ إِلَى بَيِّنَةٍ، لِأَنَّهُ مِنَ الْإِمَامِ ابْتِدَاءً عَطِيَّةٌ، فَإِنْ شَرَطَ الشَّهَادَةَ كَانَ لَهُ، وَإِنْ لَمْ يَشْتَرِطْ جَازَ أَنْ يُعْطِيَهُ مِنْ غَيْرِ شَهَادَةٍ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي السَّلَبِ مَا هُوَ، فَأَمَّا السِّلَاحُ وَكُلُّ مَا يُحْتَاجُ لِلْقِتَالِ فَلَا خِلَافَ أَنَّهُ مِنَ السَّلَبِ، وَفَرَسُهُ إِنْ قَاتَلَ عَلَيْهِ وَصُرِعَ عَنْهُ. وَقَالَ أَحْمَدُ فِي الْفَرَسِ: لَيْسَ مِنَ السَّلَبِ. وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَ فِي هِمْيَانِهِ وَفِي مِنْطَقَتِهِ دَنَانِيرُ أَوْ جَوَاهِرُ أَوْ نَحْوَ هَذَا، فَلَا خِلَافَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ السَّلَبِ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا يُتَزَيَّنُ بِهِ لِلْحَرْبِ، فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: ذَلِكَ كُلُّهُ مِنَ السَّلَبِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: لَيْسَ مِنَ السَّلَبِ. وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ سَحْنُونَ ﵀، إِلَّا الْمِنْطَقَةَ فَإِنَّهَا عِنْدَهُ مِنَ السَّلَبِ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ فِي الْوَاضِحَةِ: وَالسِّوَارَانِ مِنَ السَّلَبِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ" قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: هَذَا نَاسِخٌ لِقَوْلِهِ ﷿ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ" قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ" [الأنفال: ١] وَلَمْ يُخَمِّسْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غَنَائِمَ بَدْرٍ، فَنُسِخَ حُكْمُهُ فِي تَرْكَ التَّخْمِيسِ بِهَذَا. إِلَّا أَنَّهُ يَظْهَرُ مِنْ قَوْلِ عَلِيٍّ ﵁ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ" كَانَ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَعْطَانِي شَارِفًا مِنَ الْخُمُسِ يَوْمَئِذٍ" الْحَدِيثَ- أَنَّهُ خَمَّسَ، فَإِنْ كَانَ هَذَا فَقَوْلُ أَبِي عُبَيْدٍ مَرْدُودٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْخُمُسُ الَّذِي ذَكَرَ عَلِيٌّ مِنْ إِحْدَى الْغَزَوَاتِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ بَدْرٍ وَأُحُدٍ، فَقَدْ كَانَتْ غَزْوَةُ بَنِي سُلَيْمٍ وَغَزْوَةُ بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَغَزْوَةُ ذِي أَمَرٍّ وَغَزْوَةُ بُحْرَانَ، وَلَمْ يُحْفَظْ فِيهَا قِتَالٌ، وَلَكِنْ يُمْكِنُ أَنْ غُنِمَتْ غَنَائِمُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَهَذَا التَّأْوِيلُ يَرُدُّهُ قَوْلُ عَلِيٍّ يَوْمَئِذٍ، وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى يَوْمِ قَسْمِ غَنَائِمِ بَدْرٍ، إِلَّا أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْخُمُسِ إِنْ كَانَ لَمْ يَقَعْ فِي بَدْرٍ تَخْمِيسٌ، مِنْ خُمُسِ سَرِيَّةِ عَبْدِ الله بن جحش
Ben derim ki: Şeyhimiz Hâfız el-Münzirî eş-Şâfiî Ebû Muhammed Abdülazîm'in şöyle dediğini işittim: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona selebi ancak Esved b. Huzâî ile Abdullah b. Üneys'in şahitliği üzerine vermiştir." Buna göre ihtilaf ortadan kalkar, müşkül çözülür ve hüküm tutarlı hale gelir. Mâlikîlerin görüşüne göre ise bu hususta imamın bir beyyineye (delile/şahide) ihtiyacı yoktur; çünkü bu baştan itibaren imamın bir ihsanıdır (bağışıdır). Eğer şahitliği şart koşarsa bu onun hakkıdır; şayet şart koşmazsa şahit olmaksızın da vermesi caizdir. Yedincisi- Selebin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Silah ve savaş için ihtiyaç duyulan her şeyin selebden olduğu konusunda ihtilaf yoktur; keza üzerinde savaştığı ve üzerinden düşürüldüğü atı da [böyledir]. Ahmed at hakkında: "Selebden değildir" demiştir. Aynı şekilde onun hımyânında (para kemerinde) ve kuşağında dinarlar, mücevherler yahut benzeri şeyler bulunursa, bunun selebden olmadığı hususunda da ihtilaf yoktur. Savaşa süslenmek için takınılan şeyler konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Evzâî: "Bunların hepsi selebdendir" demiştir. Bir grup ise: "Selebden değildir" demiştir. Bu görüş Sahnûn'dan (rahimehullâh) rivayet edilmiştir; ancak kuşak hariçtir, zira o Sahnûn'a göre selebdendir. İbn Habîb el-Vâdıha'da: "İki bilezik de selebdendir" demiştir. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri Allah'a aittir” buyruğu hakkında Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bu ayet, Yüce Allah'ın surenin başındaki { قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “De ki: Ganimetler Allah'a ve Resûlüne aittir” [el-Enfâl 8/1] buyruğunu neshetmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir ganimetlerini beşe bölmemişti (humus ayırmamıştı); dolayısıyla beşe bölmeyi terk etme hükmü bununla neshedilmiştir. Ne var ki Ali'nin (radıyallâhu anh) Sahîh-i Müslim'de geçen şu sözünden: « كَانَ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَعْطَانِي شَارِفًا مِنَ الْخُمُسِ يَوْمَئِذٍ » «Bedir günü ganimet payımdan bana ait yaşlı bir devem vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de o gün bana humustan yaşlı bir deve vermişti» -hadisin devamı- ganimeti beşe böldüğü anlaşılmaktadır. Eğer böyleyse Ebû Ubeyd'in sözü merduttur (geçersizdir). İbn Atıyye şöyle demiştir: Ali'nin zikrettiği humusun Bedir ile Uhud arasında vuku bulan gazvelerden birine ait olması muhtemeldir; nitekim Benî Süleym Gazvesi, Benî Mustalik Gazvesi, Zû Emer Gazvesi ve Buhrân Gazvesi gerçekleşmişti. Bu gazvelerde fiilî bir savaş kaydedilmemişse de ganimet elde edilmiş olması mümkündür. Doğrusunu Allah bilir. Ben derim ki: Bu tevili, Ali'nin "o gün" (yevmeizin) ifadesi reddeder; zira bu ifade, Bedir ganimetlerinin taksim edildiği güne işarettir. Şu kadar var ki -şayet Bedir'de humus ayrılmamışsa- bu devenin Abdullah b. Cahş seriyyesinin humusundan verilmiş olması muhtemeldir.
فَإِنَّهَا أَوَّلُ غَنِيمَةٍ غُنِمَتْ فِي الْإِسْلَامِ، وَأَوَّلُ خُمُسٍ كَانَ فِي الْإِسْلَامِ، ثُمَّ نَزَلَ الْقُرْآنُ" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ". وَهَذَا أَوْلَى مِنَ التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ-" مَا" فِي قَوْلِهِ:" مَا غَنِمْتُمْ" بِمَعْنَى الَّذِي وَالْهَاءُ مَحْذُوفَةٌ، أَيِ الَّذِي غَنِمْتُمُوهُ. وَدَخَلَتِ الْفَاءُ لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ مَعْنَى الْمُجَازَاةِ. وَ" إِنْ" الثَّانِيَةَ تَوْكِيدٌ لِلْأُولَى، وَيَجُوزُ كَسْرُهَا، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو. قَالَ الْحَسَنُ: هَذَا مِفْتَاحُ كَلَامٍ، الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ لِلَّهِ، ذَكَرَهُ النَّسَائِيُّ. وَاسْتَفْتَحَ ﷿ الْكَلَامَ فِي الْفَيْءِ وَالْخُمُسِ بِذِكْرِ نَفْسِهِ، لِأَنَّهُمَا أَشْرَفُ الْكَسْبِ، وَلَمْ يَنْسُبِ الصَّدَقَةَ إِلَيْهِ لِأَنَّهَا أَوْسَاخُ النَّاسِ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ قَسْمِ الْخُمُسِ عَلَى أَقْوَالٍ سِتَّةٍ: الْأَوَّلُ- قَالَتْ طَائِفَةٌ: يُقْسَمُ الْخُمُسُ عَلَى سِتَّةٍ، فَيُجْعَلُ السُّدُسُ لِلْكَعْبَةِ، وَهُوَ الَّذِي لِلَّهِ. وَالثَّانِي لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَالثَّالِثُ لِذَوِي الْقُرْبَى. وَالرَّابِعُ لِلْيَتَامَى. وَالْخَامِسُ لِلْمَسَاكِينِ،. وَالسَّادِسُ لِابْنِ السَّبِيلِ. وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ هَذَا الْقَوْلِ: يُرَدُّ السَّهْمُ الَّذِي لِلَّهِ عَلَى ذَوِي الْحَاجَةِ. الثَّانِي- قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعُ: تُقْسَمُ الْغَنِيمَةُ عَلَى خَمْسَةٍ، فَيُعْزَلُ مِنْهَا سَهْمٌ وَاحِدٌ، وَتُقْسَمُ الْأَرْبَعَةُ عَلَى النَّاسِ، ثُمَّ يَضْرِبُ بِيَدِهِ عَلَى السَّهْمِ الَّذِي عَزَلَهُ فَمَا قَبَضَ عَلَيْهِ من شي جَعَلَهُ لِلْكَعْبَةِ، ثُمَّ يَقْسِمُ بَقِيَّةَ السَّهْمِ الَّذِي عَزَلَهُ عَلَى خَمْسَةٍ، سَهْمٍ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَسَهْمٍ لِذَوِي الْقُرْبَى، وَسَهْمٍ لِلْيَتَامَى، وَسَهْمٍ لِلْمَسَاكِينِ، وَسَهْمٍ لِابْنِ السَّبِيلِ. الثَّالِثُ- قَالَ الْمِنْهَالُ بْنُ عَمْرٍو: سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ وَعَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عَنِ الْخُمُسِ فَقَالَ: هُوَ لَنَا. قُلْتُ لِعَلِيٍّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ" فَقَالَ: أَيْتَامُنَا وَمَسَاكِينُنَا. الرَّابِعُ- قَالَ الشَّافِعِيُّ: يُقْسَمُ عَلَى خَمْسَةٍ. وَرَأَى أَنَّ سَهْمَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاحِدٌ، وَأَنَّهُ يُصْرَفُ فِي مَصَالِحِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْأَرْبَعَةَ الْأَخْمَاسِ عَلَى الْأَرْبَعَةِ الْأَصْنَافِ الْمَذْكُورِينَ فِي الْآيَةِ.
Zira o, İslam'da elde edilen ilk ganimet ve İslam'daki ilk humustur. Daha sonra şu Kur'an ayeti nazil oldu: { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'ındır...”. Bu, birinci tevil/yorumdan daha evladır; en doğrusunu Allah bilir. Dokuzuncu [Mesele]- { مَا غَنِمْتُمْ } ifadesindeki «mâ» (مَا), «ellezî» (الَّذِي / şey) manasındadır ve [aitlik zamiri olan] «hâ» (الْهَاء) hazfedilmiştir; yani «ganimet aldığınız şey» (الَّذِي غَنِمْتُمُوهُ) demektir. Cümlede mücâzât (şart ve ceza) manası bulunduğu için [cevap kısmına] «fâ» (الْفَاء) harfi girmiştir. İkinci «enne» (أَنَّ) ise birincisini tekit içindir; [hemzesinin] kesre ile okunması da caizdir ve bu Ebû Amr'dan rivayet edilmiştir. Hasan şöyle demiştir: 'Bu bir söz başlangıcıdır; dünya da ahiret de Allah'ındır.' Bunu Nesâî zikretmiştir. Allah azze ve celle, fey ve humus hakkındaki söze kendi zatını anarak başlamıştır; çünkü bunlar kazancın en şereflisidir. Sadakayı ise kendi zatına nispet etmemiştir; zira o, insanların kiridir. Onuncu [Mesele]- Âlimler humusun taksim edilme şekli hususunda altı farklı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi- Bir grup şöyle demiştir: Humus altıya bölünür; altıda biri Kâbe'ye ayrılır ki bu Allah'a ait olan paydır. İkincisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'indir. Üçüncüsü akrabalar (zevü'l-kurbâ) içindir. Dördüncüsü yetimler içindir. Beşincisi yoksullar içindir. Altıncısı ise yolda kalmışlar içindir. Bu görüş sahiplerinden bazıları: 'Allah'a ait olan pay ihtiyaç sahiplerine verilir' demiştir. İkincisi- Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' şöyle demiştir: Ganimet beşe bölünür; bundan bir pay ayrılır ve kalan dört pay insanlara taksim edilir. Sonra [imam] ayırdığı o pay üzerine elini vurur; eline ne geçerse onu Kâbe'ye tahsis eder. Ardından ayırdığı payın kalan kısmını beşe böler: Bir pay Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bir pay akrabalara, bir pay yetimlere, bir pay yoksullara ve bir pay da yolda kalmışlara verilir. Üçüncüsü- Minhâl b. Amr şöyle demiştir: Abdullah b. Muhammed b. Ali'ye ve Ali b. el-Hüseyin'e humusu sordum, [Ali b. el-Hüseyin]: 'O bize aittir' dedi. Ben Ali'ye: 'Allah Teâlâ { وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “...yetimlerin, yoksulların ve yolda kalmışlarındır” buyuruyor' dedim. O da: 'Bizim yetimlerimiz ve bizim yoksullarımızdır' dedi. Dördüncüsü- Şâfiî şöyle demiştir: Beşe bölünür. O, Allah'ın ve Resûlü'nün payının tek bir pay olduğunu ve bunun müminlerin maslahatlarına harcanacağını, [humusun] kalan beşte dördünün de ayette zikredilen dört sınıfa taksim edileceğini kabul etmiştir.
الْخَامِسُ- قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُقْسَمُ عَلَى ثَلَاثَةٍ: الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ. وَارْتَفَعَ عِنْدَهُ حُكْمُ قَرَابَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَوْتِهِ، كَمَا ارْتَفَعَ حُكْمُ سَهْمِهِ. قَالُوا: وَيُبْدَأُ مِنَ الْخُمُسِ بِإِصْلَاحِ الْقَنَاطِرِ، وَبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ، وَأَرْزَاقِ الْقُضَاةِ وَالْجُنْدِ، وَرُوِيَ نَحْوَ هَذَا عَنِ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا. السَّادِسُ- قَالَ مَالِكٌ: هُوَ مَوْكُولٌ إِلَى نَظَرِ الْإِمَامِ وَاجْتِهَادِهِ، فَيَأْخُذُ مِنْهُ مِنْ غَيْرِ تَقْدِيرٍ، وَيُعْطِي مِنْهُ الْقَرَابَةَ بِاجْتِهَادٍ، وَيَصْرِفُ الْبَاقِيَ فِي مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ. وَبِهِ قَالَ الْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ، وَبِهِ عَمِلُوا. وَعَلَيْهِ يَدُلُّ قَوْلُهُ ﷺ: (مَا لِيَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ). فَإِنَّهُ لَمْ يَقْسِمْهُ أَخْمَاسًا وَلَا أَثْلَاثًا، وَإِنَّمَا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ مَنْ ذَكَرَ عَلَى وَجْهِ التَّنْبِيهِ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ مِنْ أَهَمِّ مَنْ يُدْفَعُ إِلَيْهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ مُحْتَجًّا لِمَالِكٍ: قَالَ اللَّهُ ﷿:" يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ" [البقرة: ٢١٥] وَلِلرَّجُلِ جَائِزٌ بِإِجْمَاعٍ أَنْ يُنْفِقَ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْأَصْنَافِ إِذَا رَأَى ذَلِكَ. وَذَكَرَ النَّسَائِيُّ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: خُمُسُ اللَّهِ وَخُمُسُ رَسُولِهِ وَاحِدٌ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يحمل منه ويعطي مِنْهُ وَيَضَعُهُ حَيْثُ شَاءَ وَيَصْنَعُ بِهِ مَا شاء. الحادية عشرة- قوله تعالى:" وَلِذِي الْقُرْبى " لَيْسَتِ اللَّامُ لِبَيَانِ الِاسْتِحْقَاقِ وَالْمِلْكِ، وَإِنَّمَا هِيَ لِبَيَانِ الْمَصْرِفِ وَالْمَحَلِّ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَنَّ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وربيعة ابن عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَتَيَا النَّبِيَّ ﷺ، فَتَكَلَّمَ أَحَدُهُمَا فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنْتَ أَبَرُّ النَّاسِ، وَأَوْصَلُ النَّاسِ، وَقَدْ بَلَغْنَا النِّكَاحَ فَجِئْنَا لِتُؤَمِّرنَا عَلَى بَعْضِ هَذِهِ الصَّدَقَاتِ، فنودي إِلَيْكَ كَمَا يُؤَدِّي النَّاسُ، وَنُصِيبُ كَمَا يُصِيبُونَ. فَسَكَتَ طَوِيلًا حَتَّى أَرَدْنَا أَنْ نُكَلِّمَهُ، قَالَ: وَجَعَلَتْ زَيْنَبُ تُلْمِعُ إِلَيْنَا مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ أَلَّا تُكَلِّمَاهُ، قَالَ: ثُمَّ قَالَ: (إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِآلِ مُحَمَّدٍ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ ادْعُوَا لِي مَحْمِيَّةَ - وَكَانَ عَلَى الْخُمُسِ- ونوفل بن الحارث بن
Beşincisi- Ebû Hanîfe şöyle demiştir: [Humus] üç [sınıf] arasında paylaştırılır: Yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar. Kendi payının hükmü kalktığı gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatıyla akrabasının payına dair hüküm de onun nezdinde yürürlükten kalkmıştır. [Hanefîler] şöyle dediler: Humustan [harcamaya] köprülerin onarımı, mescidlerin inşası, kadıların ve askerlerin maaşlarıyla başlanır. Şâfiî'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. Altıncısı- Mâlik şöyle demiştir: Bu, devlet başkanının görüşüne ve ictihadına bırakılmıştır; bundan belirli bir miktar takdir etmeksizin alır, akrabaya ictihadına göre verir ve geriye kalanı Müslümanların maslahatlarına harcar. Dört halife de böyle söylemiş ve bu şekilde amel etmişlerdir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da buna delalet etmektedir: « مَا لِيَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ » «Allah'ın size fey olarak verdiklerinden benim için humustan (beşte birden) başkası yoktur; o humus da size geri döndürülmektedir.» Zira o bunu ne beşte birlere ne de üçte birlere bölmüştür; ayette zikredilen kimseleri ise kendilerine [ödenek] verileceklerin en önemlileri olmaları sebebiyle bir dikkat çekme kabilinden zikretmiştir. ez-Zeccâc, Mâlik'in [görüşünün] delili olarak şöyle demiştir: Allah azze ve celle: { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayır olarak harcadığınız şey; ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir.'” [el-Bakara 2/215] buyurmuştur. Bir kimsenin [infakta bulunurken], uygun gördüğü takdirde bu sınıfların dışındakilere infak etmesi icmâ ile caizdir. en-Nesâî, Atâ'dan şöyle dediğini nakletmiştir: Allah'ın humusu ile Resûlü'nün humusu birdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan [binek temin edip] yük taşır/taşıtır, bundan verir, onu dilediği yere sarf eder ve onunla dilediğini yapardı. On birincisi- Yüce Allah'ın: { وَلِذِي الْقُرْبى } “ve akrabaya” buyruğundaki lâm harfi (ل), hak ediş ve mülkiyet bildirmek için değil, harcama yerini ve merciini bildirmek içindir. Bunun delili Müslim'in rivayet ettiği şu hadistir: Fazl b. Abbas ile Rebîa b. el-Hâris b. Abdilmuttalib Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. İkisinden biri söz alıp şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Sen insanların en iyisi ve akrabalık bağını en çok gözetenisin. Biz evlilik çağına geldik; bu zekâtların bir kısmına bizi memur tayin edesin de insanların [toplayıp] getirdiği gibi sana getirelim, onların [ücretten] pay aldığı gibi biz de pay alalım diye geldik." Bunun üzerine [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] uzun bir süre sessiz kaldı, hatta biz onunla [tekrar] konuşmak istedik. Dedi ki: Zeyneb perdenin arkasından bize onunla konuşmamamız için işaret ediyordu. Dedi ki: Sonra [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: « إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِآلِ مُحَمَّدٍ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ ادْعُوَا لِي مَحْمِيَّةَ » «Şüphesiz zekât Muhammed'in ailesine helal değildir; o ancak insanların [mallarının] kirleridir. Bana Mahmiye'yi çağırın» -ki o humustan sorumluydu- «ve Nevfel b. el-Hâris b. [Abdilmuttalib'i de çağırın]»
عَبْدِ الْمُطَّلِبِ) قَالَ: فَجَاءَاهُ فَقَالَ لِمَحْمِيَّةَ: (أَنْكِحْ هَذَا الْغُلَامَ ابْنَتَكَ) - لِلْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ- فَأَنْكَحَهُ. وَقَالَ لِنَوْفَلِ بْنِ الْحَارِثِ: (أَنْكِحْ هَذَا الْغُلَامَ ابْنَتَكَ) يَعْنِي رَبِيعَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ. وَقَالَ لِمَحْمِيَّةَ: (أَصْدِقْ عَنْهُمَا مِنَ الْخُمُسِ كَذَا وَكَذَا). وَقَالَ ﷺ: (مَا لِيَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ). وَقَدْ أَعْطَى جَمِيعَهُ وَبَعْضَهُ، وَأَعْطَى مِنْهُ الْمُؤَلَّفَةَ قُلُوبُهُمْ، وَلَيْسَ مِمَّنْ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِي التَّقْسِيمِ، فَدَلَّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَالْمُوَفِّقُ الْإِلَهُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَوِي الْقُرْبَى عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: قُرَيْشٌ كُلُّهَا، قَالَهُ بَعْضُ السَّلَفِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا صَعِدَ الصَّفَا جَعَلَ يَهْتِفُ: (يَا بَنِي فُلَانٍ يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَا بَنِي كَعْبٍ يَا بَنِي مُرَّةَ يَا بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ) الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي فِي" الشُّعَرَاءِ". وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَمُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ: بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَسَمَ سَهْمَ ذَوِي الْقُرْبَى بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالَ: (إِنَّهُمْ لَمْ يُفَارِقُونِي فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلَا إِسْلَامٍ إنما بنو هاشم وبنو المطلب شي وَاحِدٌ) وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ، أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَالْبُخَارِيُّ. قَالَ الْبُخَارِيُّ: قَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، وَزَادَ: وَلَمْ يَقْسِمِ النَّبِيُّ ﷺ لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَلَا لِبَنِي نَوْفَلٍ شَيْئًا. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَعَبْدُ شَمْسٍ وَهَاشِمٌ وَالْمُطَّلِبُ إِخْوَةٌ لِأُمٍّ، وَأُمُّهُمْ عَاتِكَةُ بِنْتُ مُرَّةَ. وَكَانَ نَوْفَلٌ أَخَاهُمْ لِأَبِيهِمْ. قَالَ النَّسَائِيُّ: وَأَسْهَمَ النَّبِيُّ ﷺ لِذَوِي الْقُرْبَى، وَهُمْ بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ، بَيْنَهُمُ الْغَنِيُّ وَالْفَقِيرُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ لِلْفَقِيرِ مِنْهُمْ دُونَ الْغَنِيِّ، كَالْيَتَامَى وَابْنِ السَّبِيلِ- وَهُوَ أَشْبَهُ الْقَوْلَيْنِ بِالصَّوَابِ عِنْدِي. وَاللَّهُ أَعْلَمُ- وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ وَالذَّكَرُ وَالْأُنْثَى سَوَاءٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ ذَلِكَ لَهُمْ، وَقَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِيهِمْ. وَلَيْسَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ فَضَّلَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ. الثَّالِثُ- بَنُو هَاشِمٍ خَاصَّةً، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ والثوري والأوزاعي وغيرهم.
... Abdülmuttalib) Dedi ki: Bunun üzerine ikisi ona geldiler. O da Mahmiye'ye: « أَنْكِحْ هَذَا الْغُلَامَ ابْنَتَكَ » «Kızını bu delikanlı ile evlendir» -Fadl b. Abbâs'ı kastederek- buyurdu, o da evlendirdi. Nevfel b. el-Hâris'e de: « أَنْكِحْ هَذَا الْغُلَامَ ابْنَتَكَ » «Kızını bu delikanlı ile evlendir» buyurdu; yani Rebîa b. Abdilmuttalib'i kastediyordu. Mahmiye'ye de: « أَصْدِقْ عَنْهُمَا مِنَ الْخُمُسِ كَذَا وَكَذَا » «Humustan ikisi adına şu kadar mehir ver» buyurdu. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَا لِيَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ » «Allah'ın size fey olarak verdiklerinden benim payım sadece humustur (beşte birdir); o humus da yine size geri döndürülmektedir» buyurmuştur. [Resûlullah] onun tamamını da bir kısmını da vermiş; taksimatta Allah'ın zikrettiklerinden olmadıkları halde ondan müellefe-i kulûba (kalpleri İslam'a ısındırılmak istenenlere) da vermiştir. Bu da zikrettiğimiz görüşe delalet etmektedir. Muvaffak kılan ancak Allah'tır. On ikincisi- Âlimler yakın akrabalar (zülkurbâ) konusunda üç farklı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: [Bunlar] Kureyş'in tamamıdır. Selef âlimlerinden bazıları bu görüşü benimsemiştir; zira Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesine çıktığında: « يَا بَنِي فُلَانٍ يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَا بَنِي كَعْبٍ يَا بَنِي مُرَّةَ يَا بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ » «Ey falan oğulları! Ey Abdümenâfoğulları! Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Kâ'boğulları! Ey Mürreoğulları! Ey Abdüşemsoğulları! Kendinizi cehennem ateşinden kurtarın!» diye seslenmeye başlamıştı -hadisin devamı böyledir-. Bu husus ileride Şuarâ Suresi'nde gelecektir. İkincisi: Şâfiî, Ahmed, Ebû Sevr, Mücâhid, Katâde, İbn Cüreyc ve Müslim b. Hâlid şöyle demişlerdir: [Bunlar] Hâşimoğulları ve Abdülmuttaliboğullarıdır. Zira Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, yakın akraba payını Hâşimoğulları ile Abdülmuttaliboğulları arasında taksim ettiğinde: « إِنَّهُمْ لَمْ يُفَارِقُونِي فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلَا إِسْلَامٍ إنما بنو هاشم وبنو المطلب شيء وَاحِدٌ » «Onlar ne Câhiliye döneminde ne de İslam'da benden ayrılmadılar. Hâşimoğulları ile Muttaliboğulları tek bir şeydir» buyurmuş ve parmaklarını birbirine kenetlemiştir. Bunu Nesâî ve Buhârî rivayet etmiştir. Buhârî: "Leys dedi ki: Bana Yûnus rivayet etti..." diyerek şu ziyadeyi yapmıştır: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ne Abdüşemsoğullarına ne de Nevfeloğullarına bir pay ayırmadı." İbn İshâk şöyle demiştir: Abdüşems, Hâşim ve el-Muttalib anne bir kardeşlerdir; anneleri de Âtike binti Mürre'dir. Nevfel ise onların baba bir kardeşleriydi. Nesâî şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, yakın akrabalara -ki onlar zengin ve fakirleri eşit olmak üzere Hâşimoğulları ve el-Muttaliboğullarıdır- pay ayırmıştır. Yetimler ve yolda kalmışlarda olduğu gibi bu payın zenginlere değil de sadece aralarındaki fakirlere ait olduğu da söylenmiştir; bana göre iki görüşten doğruya daha yakın olanı da budur, doğrusunu Allah bilir. Küçük ile büyük, erkek ile kadın bu hususta eşittir. Çünkü Allah Teâlâ bu hakkı onlar için kılmış, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onların arasında paylaştırmıştır. Hadiste onların bir kısmını diğerine üstün tuttuğuna dair bir bilgi yoktur. Üçüncüsü: Sadece Hâşimoğullarıdır. Bunu Mücâhid ve Ali b. el-Hüseyn söylemiştir. Mâlik, Sevrî, Evzâî ve diğerlerinin görüşü de budur.
الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ ﷿ حُكْمَ الْخُمُسِ وَسَكَتَ عَنِ الْأَرْبَعَةِ الْأَخْمَاسِ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهَا مِلْكٌ لِلْغَانِمِينَ. وَبَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (وَأَيُّمَا قَرْيَةٍ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ خُمُسَهَا لِلَّهِ ورسوله ثم هي لكم). وهذا ما لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ وَلَا بَيْنَ الْأَئِمَّةِ، عَلَى مَا حَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي (أَحْكَامِهِ) وَغَيْرُهُ. بَيْدَ أَنَّ الْإِمَامَ إِنْ رَأَى أَنْ يَمُنَّ عَلَى الْأُسَارَى بِالْإِطْلَاقِ فَعَلَ، وَبَطَلَتْ حُقُوقُ الْغَانِمِينَ فِيهِمْ، كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ بِثُمَامَةَ بْنِ أُثَالٍ وَغَيْرِهِ، وَقَالَ: (لَوْ كَانَ الْمُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ حَيًّا ثُمَّ كَلَّمَنِي فِي هَؤُلَاءِ النَّتْنَى - يَعْنِي أُسَارَى بدر- لتركته لَهُ) أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. مُكَافَأَةً لَهُ لِقِيَامِهِ فِي شَأْنِ [نَقْضِ] الصَّحِيفَةِ. وَلَهُ أَنْ يَقْتُلَ جَمِيعَهُمْ، وَقَدْ قَتَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عقبة ابن أَبِي مُعَيْطٍ مِنْ بَيْنِ الْأَسْرَى صَبْرًا، وَكَذَلِكَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ قَتَلَهُ بِالصَّفْرَاءِ صَبْرًا، وَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ. وَكَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَهْمٌ كَسَهْمِ الْغَانِمِينَ، حَضَرَ أَوْ غَابَ. وَسَهْمُ الصَّفِيِّ، يَصْطَفِي سَيْفًا أَوْ سَهْمًا أَوْ خَادِمًا أَوْ دَابَّةً. وَكَانَتْ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيٍّ مِنَ الصَّفِيِّ مِنْ غَنَائِمِ خَيْبَرَ. وَكَذَلِكَ ذُو الْفَقَارِ كَانَ مِنَ الصَّفِيِّ. وَقَدِ انْقَطَعَ بِمَوْتِهِ، إِلَّا عِنْدَ أَبِي ثَوْرٍ فَإِنَّهُ رَآهُ بَاقِيًا لِلْإِمَامِ يَجْعَلُهُ مَجْعَلَ سَهْمِ النَّبِيِّ ﷺ. وَكَانَتِ الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَرَوْنَ لِلرَّئِيسِ رُبُعَ الْغَنِيمَةِ. قَالَ شَاعِرُهُمْ:
On üçüncüsü- Allah azze ve celle humusun hükmünü açıklayıp beşte dörtten söz etmeyince, bu durum onun gazilerin mülkü olduğuna delalet etti. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَأَيُّمَا قَرْيَةٍ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ خُمُسَهَا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ هِيَ لَكُمْ } “Hangi belde Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, onun beşte biri Allah'a ve Resûlü'ne aittir; sonra gerisi sizindir.” Bu husus, İbnü'l-Arabî'nin Ahkâm'ında ve başkalarının aktardığı üzere ne ümmet ne de imamlar arasında ihtilaf konusu olmayan bir meseledir. Ancak imam esirleri serbest bırakarak onlara lütufta bulunmayı uygun görürse bunu yapar ve gazilerin onlar üzerindeki hakları düşer; nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Sümâme b. Üsâl ve başkalarına böyle yapmış ve şöyle buyurmuştur: { لَوْ كَانَ الْمُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ حَيًّا ثُمَّ كَلَّمَنِي فِي هَؤُلَاءِ النَّتْنَى لَتَرَكْتُهُمْ لَهُ } “Eğer Mut'im b. Adiyy hayatta olsaydı da şu kokuşmuş adamlar -yani Bedir esirleri- hakkında benimle konuşsaydı, onları kesinlikle ona bağışlardım.” Bunu Buhârî tahric etmiştir. [Zulüm] sahifesinin [bozulması] meselesinde yaptıklarına bir karşılık olarak böyle söylemişti. İmamın onların hepsini öldürme yetkisi de vardır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem esirler arasından Ukbe b. Ebî Muayt'ı sabran (bağlı olarak) öldürmüştür. Aynı şekilde Nadr b. el-Hâris'i de Safrâ'da sabran öldürmüştür; bu da ihtilafsız bir husustur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hazır bulunsun veya bulunmasın gazilerin payı gibi bir payı vardı. Ayrıca kılıç, ok, hizmetçi veya binek hayvanından dilediğini seçip aldığı bir safiyy (seçme hakkı) payı bulunmaktaydı. Safiyye bnt. Huyey de Hayber ganimetlerinden olan safiyy payındandı. Zülfikâr kılıcı da safiyy payındandı. Bu pay onun vefatıyla sona ermiştir; ancak Ebû Sevr bundan müstesnadır, zira o bunun imam için baki olduğunu ve onu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in payı konumuna koyacağını düşünmüştür. Bundaki hikmet şuydu: Câhiliye ehli kabile reisi için ganimetin dörtte birini hak görürlerdi. Şairleri şöyle demiştir: