لَكَ الْمِرْبَاعُ مِنْهَا وَالصَّفَايَا ... وَحُكْمُكَ وَالنَّشِيطَةُ وَالْفُضُولُ
Ganimetten dörtte bir pay (mırba'), seçkin mallar (safâyâ), hükmün, yağmadan önce ele geçenler (neşîta) ve artakalanlar (fudûl) senindir.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
مِنَّا الَّذِي رَبَعَ الْجُيُوشَ، لِصُلْبِهِ ... عِشْرُونَ وَهْوَ يعد في الأحياء
"Orduların [ganimetinden] dörtte birini alan o kimse bizdendir; henüz hayattakiler arasında sayılırken sulbünden yirmi [oğlu] vardı."
يُقَالُ: رَبَعَ الْجَيْشَ يَرْبَعُهُ رَبَاعَةً إِذَا أَخَذَ رُبُعَ الْغَنِيمَةِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: رُبُعٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَخُمُسٌ فِي الْإِسْلَامِ، فَكَانَ يَأْخُذُ بِغَيْرِ شَرْعٍ وَلَا دِينٍ الرُّبُعَ مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَيَصْطَفِي مِنْهَا، ثم يتحكم بعد الصفي في أي شي أَرَادَ، وَكَانَ مَا شَذَّ مِنْهَا وَمَا فَضَلَ مِنْ خُرْثِيٍّ وَمَتَاعٍ لَهُ. فَأَحْكَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الدِّينَ بِقَوْلِهِ:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ". وَأَبْقَى سَهْمَ الصَّفِيِّ لِنَبِيِّهِ ﷺ وَأَسْقَطَ حُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ. وَقَالَ عَامِرٌ الشَّعْبِيُّ: كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَهْمٌ يُدْعَى الصَّفِيَّ إِنْ شَاءَ عَبْدًا أَوْ أَمَةً أَوْ فَرَسًا يَخْتَارُهُ قَبْلَ الْخُمُسِ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: فَيَلْقَى الْعَبْدَ فَيَقُولُ: (أَيْ فُلْ أَلَمْ أُكْرِمْكَ وَأُسَوِّدْكَ وَأُزَوِّجْكَ وَأُسَخِّرْ لَكَ الْخَيْلَ وَالْإِبِلَ وَأَذَرْكَ تَرْأَسُ وَتَرْبَعُ) الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ." تَرْبَعُ" بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ مِنْ تَحْتِهَا: تَأْخُذُ الْمِرْبَاعَ، أَيِ الرُّبُعَ مِمَّا يَحْصُلُ لِقَوْمِكَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَالْكَسْبِ. وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ ﵁ إِلَى أَنَّ خُمُسَ الْخُمُسِ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَصْرِفُهُ فِي كِفَايَةِ أَوْلَادِهِ وَنِسَائِهِ، وَيَدَّخِرُ مِنْ ذَلِكَ قُوتَ سَنَتِهِ، وَيَصْرِفُ الْبَاقِيَ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ. وَهَذَا يَرُدُّهُ مَا رَوَاهُ عُمَرُ قَالَ: كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفْ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ بِخَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ، فَكَانَتْ لِلنَّبِيِّ ﷺ خَاصَّةً، فَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْهَا قُوتَ سَنَةٍ، وَمَا بَقِيَ جَعَلَهُ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ عُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَقَالَ: (وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ). الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى دَلَالَةٌ عَلَى تَفْضِيلِ الْفَارِسِ عَلَى الرَّاجِلِ، بَلْ فِيهِ أَنَّهُمْ سَوَاءٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْأَرْبَعَةَ أَخْمَاسٍ لَهُمْ وَلَمْ يَخُصَّ رَاجِلًا مِنْ فَارِسٍ. وَلَوْلَا الْأَخْبَارُ الْوَارِدَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَكَانَ الْفَارِسُ كَالرَّاجِلِ، وَالْعَبْدُ كَالْحُرِّ، وَالصَّبِيُّ كَالْبَالِغِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قِسْمَةِ الْأَرْبَعَةِ الْأَخْمَاسِ، فالذي عليه عامة أهل
[Arapçada] ordunun ganimetinden dörtte bir pay aldığı zaman «رَبَعَ الْجَيْشَ يَرْبَعُهُ رَبَاعَةً» denilir. Asmaî şöyle demiştir: "Cahiliye döneminde dörtte bir (rubu'), İslam'da ise beşte bir (humus) vardı." [Cahiliye lideri] herhangi bir şeriat veya dine dayanmaksızın ganimetin dörtte birini alır, ayrıca ganimetten dilediğini seçip ayırır (safiyy), safiyyden sonra da istediği şey üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunurdu. Ganimetten geriye kalan döküntü mallar, ev eşyası ve teçhizat da ona ait olurdu. Yüce Allah: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a aittir...” buyruğu ile dini muhkem kıldı. Safiyy payını Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem için baki bıraktı, Cahiliye hükmünü ise kaldırdı. Âmir eş-Şa'bî şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in humustan önce dilerse bir köle, dilerse bir cariye veya dilerse bir at seçip aldığı ve 'safiyy' adı verilen bir payı vardı." Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Ebû Hüreyre'nin hadisinde ise [Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «[Allah Teâlâ kıyamet gününde] kul ile karşılaşır ve şöyle buyurur: 'Ey filan! Ben sana ikramda bulunup seni başkan yapmadım mı? Seni evlendirip atları ve develeri senin hizmetine vermedim mi? Seni topluluğuna reislik yapıp [ganimetten] dörtte bir pay alır halde bırakmadım mı?'» Hadisin devamını zikretti. Bunu Müslim rivayet etmiştir. [Hadisteki] "Terbe'u" (تَرْبَعُ) kelimesi alttan tek noktalı bâ (ب) harfiyledir; kavminin elde ettiği ganimet ve kazançtan mirbâ'ı yani dörtte biri alman demektir. Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- bazı ashabı, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in humusun humusunu (beşte birin beşte birini) çocuklarının ve hanımlarının ihtiyacına harcadığı, bundan bir yıllık azığını ayırdığı ve kalanını da atlara ve silahlara sarf ettiği görüşüne varmışlardır. Bu görüşü Ömer'in rivayet ettiği şu hadis reddetmektedir: "Benî Nadîr'in malları, Müslümanların üzerine at ve deve sürmedikleri, Allah'ın Resûlü'ne fey olarak bahşettiği mallardandı. Bu mallar sadece Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e aitti. O, bunlardan kendisine bir yıllık azık harcar, geri kalanını da Allah yolunda hazırlık olmak üzere atlara ve silahlara tahsis ederdi." Bunu Müslim rivayet etmiştir. [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] ayrıca: «Beşte bir pay da size iade edilmiştir» buyurmuştur. On Dördüncü [Mesele]- Allah Teâlâ'nın Kitab'ında süvarinin piyadeye üstün tutulduğuna dair bir delalet yoktur; bilakis orada onların eşit olduğu yer almaktadır. Çünkü Yüce Allah beşte dört hisseyi onlara tahsis etmiş, süvari ile piyade arasında bir ayrım yapmamıştır. Şayet Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen haberler olmasaydı, süvari piyade gibi, köle hür gibi, çocuk da ergen gibi [eşit pay sahibi] olurdu. İlim ehli beşte dördün taksiminde ihtilaf etmişlerdir; ilim ehlinin çoğunluğunun
الْعِلْمِ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ أَنَّهُ يُسْهَمُ لِلْفَارِسِ سَهْمَانِ، وَلِلرَّاجِلِ سَهْمٌ. وَمِمَّنْ قَالَ ذَلِكَ مالك ابن أَنَسٍ وَمَنْ تَبِعَهُ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَكَذَلِكَ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ. وَكَذَلِكَ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ. وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَمَنْ تَبِعَهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ. وَكَذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ وَأَصْحَابُهُ. وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَيَعْقُوبُ وَمُحَمَّدٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا خَالَفَ فِي ذَلِكَ إِلَّا النُّعْمَانَ فَإِنَّهُ خَالَفَ فِيهِ السُّنَنَ وَمَا عَلَيْهِ جُلُّ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَدِيمِ وَالْحَدِيثِ. قَالَ: لَا يُسْهَمُ لِلْفَارِسِ إِلَّا سَهْمٌ وَاحِدٌ. قُلْتُ: وَلَعَلَّهُ شُبِّهَ عَلَيْهِ بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَعَلَ لِلْفَارِسِ سَهْمَيْنِ، وَلِلرَّاجِلِ سَهْمًا. خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ: قَالَ الرَّمَادِيُّ كَذَا يَقُولُ ابْنُ نُمَيْرٍ قَالَ لَنَا النَّيْسَابُورِيُّ: هَذَا عِنْدِي وَهْمٌ مِنَ ابْنِ أَبِي شَيْبَةَ أَوْ مِنَ الرَّمَادِيِّ، لِأَنَّ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ بِشْرٍ وَغَيْرَهُمَا رَوَوْهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ [﵄ [بِخِلَافِ هَذَا، وَهُوَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَسْهَمَ لِلرَّجُلِ وَلِفَرَسِهِ ثَلَاثَةَ أَسْهُمٍ، سَهْمًا لَهُ وَسَهْمَيْنِ لفرسه، هكذا رواه عبد الرحمن ابن بِشْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَعَلَ لِلْفَرَسِ سَهْمَيْنِ وَلِصَاحِبِهِ سَهْمًا. وَهَذَا نَصٌّ. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعَةٌ أَسْهُمٍ يَوْمَ بَدْرٍ، سَهْمَيْنِ لِفَرَسِي وَسَهْمًا لِي وَسَهْمًا لِأُمِّي مِنْ ذَوِي الْقَرَابَةِ. وَفِي رِوَايَةٍ: وَسَهْمًا لِأُمِّهِ سَهْمُ ذَوِي القربى. وخرج عن بشير بن عمرو ابن مُحْصَنٍ قَالَ: أَسْهَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِفَرَسِي أَرْبَعَةَ أَسْهُمٍ، وَلِي سَهْمًا، فَأَخَذْتُ خَمْسَةَ أَسْهُمٍ. وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى اجْتِهَادِ الْإِمَامِ، فَيَنْفُذُ مَا رَأَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- لَا يُفَاضِلُ بَيْنَ الْفَارِسِ وَالرَّاجِلِ بِأَكْثَرَ مِنْ فَرَسٍ وَاحِدٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُسْهَمُ لِأَكْثَرَ مِنْ فرس واحد، لأنه أكثر عنا وأعظم منفعة،
...ilim [ehli nezdinde İbnü'l-Münzir'in zikrettiğine göre kural], süvariye iki pay, yayaya bir pay verilmesidir. Bunu söyleyenler arasında Mâlik b. Enes ve Medine ehlinden ona tâbi olanlar vardır. Evzâî ve Şam ehlinden ona muvafakat edenler de böyle demiştir. Sevrî ve Irak ehlinden ona muvafakat edenler de böyle demiştir. Leys b. Sa'd ve Mısır ehlinden ona tâbi olanların görüşü de budur. Şâfiî radıyallâhu anh ve mezhepdaşları da böyle demiştir. Ahmed b. Hanbel, İshâk, Ebû Sevr, Ya'kûb ve Muhammed de bu görüştedir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Nu'mân (Ebû Hanîfe) hariç, bu konuda muhalefet eden hiçbir kimse bilmiyoruz. Zira o, bu hususta sünnetlere ve geçmişte ve günümüzde ilim ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüşe muhalefet etmiştir. O: 'Süvariye ancak tek bir pay verilir' demiştir." Ben derim ki: İbn Ömer'in, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in süvariye iki pay, yayaya bir pay takdir ettiğine dair rivayeti sebebiyle bu durum ona kapalı kalmış olabilir. Bunu ed-Dârekutnî tahric etmiş ve şöyle demiştir: er-Remâdî, "İbn Nümeyr böyle diyor" dedi. en-Nîsâbûrî bize şöyle dedi: "Bana göre bu, İbn Ebî Şeybe'den yahut er-Remâdî'den kaynaklanan bir vehimdir; zira Ahmed b. Hanbel, Abdurrahman b. Bişr ve diğerleri bunu İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] bundan farklı olarak, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kişiye ve atına üç pay; bir pay kendisine, iki pay da atına hisse verdiği şeklinde rivayet etmişlerdir." Abdurrahman b. Bişr, Abdullah b. Nümeyr'den, o Ubeydullah b. Ömer'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den bu şekilde rivayet etmiş ve hadisi zikretmiştir. Sahîh-i Buhârî'de İbn Ömer'den gelen rivayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ata iki pay, sahibine ise bir pay takdir ettiği sabittir. Bu ise açık bir nasstır. ed-Dârekutnî, ez-Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü bana dört pay verdi: İki pay atıma, bir pay bana ve bir pay da akrabalık hissesi olarak anneme." Bir rivayette ise: "ve annesine akrabalık payı olarak bir hisse" şeklindedir. Yine Beşîr b. Amr b. Mihsan'dan da şöyle tahric etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atıma dört pay, bana da bir pay verdi; böylece beş pay aldım." Bunun devlet başkanının (imamın) ictihadına bağlı olduğu, dolayısıyla uygun gördüğü hükmü infaz edeceği de söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir. On Beşinci [Mesele]: Tek bir attan fazlası için süvari ile yaya arasında fazladan bir pay farkı gözetilmez; Şâfiî bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Birden fazla at için pay verilir; çünkü bu, daha çok zahmet ve daha büyük bir fayda [sağlar]...
وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْجَهْمِ مِنْ أَصْحَابِنَا، وَرَوَاهُ سَحْنُونُ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ. وَدَلِيلُنَا أَنَّهُ لَمْ تَرِدْ رِوَايَةً عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنْ يُسْهَمَ لِأَكْثَرَ مِنْ فَرَسٍ وَاحِدٍ، وَكَذَلِكَ الْأَئِمَّةُ بَعْدَهُ، وَلِأَنَّ الْعَدُوَّ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَاتِلَ إِلَّا عَلَى فَرَسٍ وَاحِدٍ، وَمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ فَرَفَاهِيَةٌ وَزِيَادَةُ عُدَّةٍ، وَذَلِكَ لَا يُؤَثِّرُ فِي زِيَادَةِ السُّهْمَانِ، كَالَّذِي مَعَهُ زِيَادَةُ سُيُوفٍ أَوْ رِمَاحٍ، وَاعْتِبَارًا بِالثَّالِثِ وَالرَّابِعِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى أَنَّهُ يُسْهَمُ لِمَنْ كَانَ عِنْدَهُ أَفْرَاسٌ، لِكُلِّ فَرَسٍ سَهْمٌ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- لَا يُسْهَمُ إِلَّا لِلْعِتَاقِ مِنَ الْخَيْلِ، لِمَا فِيهَا مِنَ الْكَرِّ وَالْفَرِّ، وَمَا كَانَ مِنَ الْبَرَاذِينِ وَالْهُجُنِ بِمَثَابَتِهَا فِي ذَلِكَ. وَمَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ يُسْهَمْ له. وقيل: إن أجازهم الْإِمَامُ أَسْهَمَ لَهَا، لِأَنَّ الِانْتِفَاعَ بِهَا يَخْتَلِفُ بِحَسَبِ الْمَوْضِعِ، فَالْهُجُنُ وَالْبَرَاذِينُ تَصْلُحُ لِلْمَوَاضِعِ الْمُتَوَعِّرَةِ كَالشِّعَابِ وَالْجِبَالِ، وَالْعِتَاقُ تَصْلُحُ لِلْمَوَاضِعِ الَّتِي يَتَأَتَّى فِيهَا الْكَرُّ وَالْفَرُّ، فَكَانَ ذَلِكَ مُتَعَلِّقًا بِرَأْيِ الْإِمَامِ. وَالْعِتَاقُ: خَيْلُ الْعَرَبِ. وَالْهُجُنُ وَالْبَرَاذِينُ: خَيْلُ الرُّومِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي الْفَرَسِ الضَّعِيفِ، فَقَالَ أَشْهَبُ وَابْنُ نَافِعٍ: لَا يُسْهَمُ لَهُ، لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ الْقِتَالُ عَلَيْهِ فَأَشْبَهَ الْكَسِيرَ. وَقِيلَ: يُسْهَمُ لَهُ لِأَنَّهُ يُرْجَى بُرْؤُهُ. ولا يسهم للا عجف إِذَا كَانَ فِي حَيِّزِ مَا لَا يُنْتَفَعُ بِهِ، كَمَا لَا يُسْهَمُ لِلْكَسِيرِ. فَأَمَّا الْمَرِيضُ مَرَضًا خَفِيفًا مِثْلَ الرَّهِيصِ، وَمَا يَجْرِي مَجْرَاهُ مِمَّا لَا يَمْنَعُهُ الْمَرَضُ عَنْ حُصُولِ الْمَنْفَعَةِ الْمَقْصُودَةِ مِنْهُ فَإِنَّهُ يُسْهَمُ لَهُ. وَيُعْطَى الْفَرَسُ الْمُسْتَعَارُ وَالْمُسْتَأْجَرُ، وَكَذَلِكَ الْمَغْصُوبُ، وَسَهْمُهُ لِصَاحِبِهِ. وَيَسْتَحِقُّ السَّهْمَ لِلْخَيْلِ وَإِنْ كَانَتْ فِي السُّفُنِ وَوَقَعَتِ الغنيمة في البحر، لأنها معدة لنزول إِلَى الْبَرِّ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- لَا حَقَّ فِي الْغَنَائِمِ لِلْحَشْوَةِ كَالْأُجَرَاءِ وَالصُّنَّاعِ الَّذِينَ يَصْحَبُونَ الْجَيْشَ لِلْمَعَاشِ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَقْصِدُوا قِتَالًا وَلَا خَرَجُوا مُجَاهِدِينَ. وَقِيلَ: يُسْهَمُ لَهُمْ، لِقَوْلِهِ ﷺ: (الْغَنِيمَةُ لِمَنْ شَهِدَ الْوَقْعَةَ). أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ لِأَنَّهُ جَاءَ بيانا
Ashâbımızdan İbnü'l-Cahm da bu görüştedir; bunu Sahnûn, İbn Vehb'den rivayet etmiştir. Bizim delilimiz ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den birden fazla ata pay verileceğine dair hiçbir rivayetin nakledilmemiş olmasıdır; ondan sonraki devlet başkanları [hulefâ-yi râşidîn] da aynı şekilde uygulamıştır. Ayrıca düşmanla ancak tek bir at üzerinde savaşılabilir. Bundan fazlası ise bir lüks ve teçhizat fazlalığıdır; bu da fazladan kılıç veya mızrak bulunduran kimsede olduğu gibi payların artmasına etki etmez. Üçüncü ve dördüncü ata pay verilmemesine kıyasla da [hüküm böyledir]. Süleyman b. Mûsâ'dan ise yanında birden çok at bulunan kimseye, her bir at için birer pay verileceği rivayet edilmiştir. On Altıncı Mesele: Atlar arasında sadece, ileri atılma ve geri çekilme (kerr ü ferr) kabiliyetine sahip safkan Arap atlarına (ıtâk) ve bu hususta onların konumunda olan melez (hücun) ve yabancı cins (berâzîn) atlara pay verilir. Bu nitelikte olmayanlara ise pay verilmez. Bir görüşe göre, şayet devlet başkanı onların [savaşa] katılmalarına izin vermişse bunlara da pay verir; çünkü bunlardan yararlanma imkânı bulunulan yere göre değişir. Melez ve yabancı cins atlar dağ yolları ve sarp dağlar gibi engebeli arazilere elverişlidir; asil Arap atları ise hücum ve ric'atın rahatça yapılabileceği düz alanlara uygundur. Dolayısıyla bu durum devlet başkanının takdirine bağlıdır. Itâk (العِتَاق): Arap atlarıdır. Hücun (الهُجُن) ve berâzîn (البَرَاذِين) ise: Rum (yabancı) atlarıdır. On Yedinci Mesele: Âlimlerimiz zayıf düşmüş at konusunda ihtilaf etmişlerdir. Eşheb ve İbn Nâfi‘: “Üzerinde savaşılması mümkün olmadığından sakat ata benzediği için ona pay verilmez” demişlerdir. İyileşmesi umulduğundan dolayı ona pay verileceği de söylenmiştir. Kendisinden yararlanılamayacak derecede aşırı zayıf olan ata ise, tıpkı sakat atta olduğu gibi pay verilmez. Tırnak ezilmesi (rehîs) gibi hafif hastalığı olan ve hastalığı kendisinden hedeflenen faydanın elde edilmesine engel teşkil etmeyen atlara ise pay verilir. Ödünç alınan ve kiralanan ata da pay verilir; aynı şekilde gasp edilen atın payı da sahibine aittir. Gemilerde bulunup ganimet denizde elde edilse bile, karaya çıkmak üzere hazırlandıkları için atlara pay ayrılması hak edilir. On Sekizinci Mesele: Sırf geçimlerini temin etmek maksadıyla orduya refakat eden ücretliler ve sanatkârlar gibi ayak takımının (haşve) ganimetlerde hiçbir hakkı yoktur; zira onlar savaşmayı hedeflememiş ve mücahid olarak yola çıkmamışlardır. Bir görüşe göre ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « الْغَنِيمَةُ لِمَنْ شَهِدَ الْوَقْعَةَ » «Ganimet, savaşa fiilen katılan kimseye aittir.» hadisinden dolayı onlara da pay verilir. (Bunu Buhârî rivayet etmiştir.) Ancak bu hadiste onlar lehine bir delil yoktur; zira bu ifade bizzat
لِمَنْ بَاشَرَ الْحَرْبَ وَخَرَجَ إِلَيْهِ، وَكَفَى بِبَيَانِ اللَّهِ ﷿ الْمُقَاتِلِينَ وَأَهْلَ الْمَعَاشِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ حَيْثُ جَعَلَهُمْ فِرْقَتَيْنِ مُتَمَيِّزَتَيْنِ، لِكُلِّ وَاحِدَةٍ حَالُهَا فِي حُكْمِهَا، فَقَالَ:" عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ" [المزمل: ٢٠] إِلَّا أَنَّ هَؤُلَاءِ إِذَا قَاتَلُوا لَا يَضُرُّهُمْ كَوْنُهُمْ عَلَى مَعَاشِهِمْ، لِأَنَّ سَبَبَ الِاسْتِحْقَاقِ قَدْ وُجِدَ مِنْهُمْ. وَقَالَ أَشْهَبُ: لَا يَسْتَحِقُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ وَإِنْ قَاتَلَ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْقَصَّارِ فِي الْأَجِيرِ: لَا يُسْهَمُ لَهُ وَإِنْ قَاتَلَ. وَهَذَا يَرُدُّهُ حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ قَالَ: كُنْتُ تَبِيعًا لِطَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ أَسْقِي فَرَسَهُ وَأَحُسُّهُ وَأَخْدُمُهُ وَآكُلُ مِنْ طَعَامِهِ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: ثُمَّ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَهْمَيْنِ، سَهْمَ الْفَارِسِ وَسَهْمَ الرَّاجِلِ، فَجَمَعَهُمَا لِي. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَاحْتَجَّ ابْنُ الْقَصَّارِ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ بِحَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَفِيهِ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ: (هَذِهِ الثَّلَاثَةُ الدَّنَانِيرُ حَظُّهُ وَنَصِيبُهُ مِنْ غَزْوَتِهِ فِي أَمْرِ دُنْيَاهُ وَآخِرَتِهِ). التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- فَأَمَّا الْعَبِيدُ وَالنِّسَاءُ فَمَذْهَبُ الْكِتَابِ أَنَّهُ لَا يُسْهَمُ لَهُمْ وَلَا يُرْضَخُ. وَقِيلَ: يُرْضَخُ لَهُمْ، وَبِهِ قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِنْ قَاتَلَتِ الْمَرْأَةُ أُسْهِمَ لَهَا. وَزَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَسْهَمَ لِلنِّسَاءِ يَوْمَ خَيْبَرَ. قَالَ: وَأَخَذَ الْمُسْلِمُونَ بِذَلِكَ عِنْدَنَا. وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ مَالَ ابْنُ حَبِيبٍ مِنْ أَصْحَابِنَا. خَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ فِي كِتَابِهِ إِلَى نَجْدَةَ: تَسْأَلُنِي هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَغْزُو بِالنِّسَاءِ؟ وَقَدْ كَانَ يَغْزُو بِهِنَّ فَيُدَاوِينَ الْجَرْحَى وَيُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَأَمَّا بِسَهْمٍ فَلَمْ يُضْرَبْ لَهُنَّ. وَأَمَّا الصِّبْيَانُ فَإِنْ كَانَ مُطِيقًا لِلْقِتَالِ فَفِيهِ عِنْدَنَا ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ: الْإِسْهَامُ وَنَفْيُهُ حَتَّى يَبْلُغَ، لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ. وَالتَّفْرِقَةُ بَيْنَ أَنْ يُقَاتِلَ فَيُسْهَمَ لَهُ أَوْ يُقَاتِلَ فَلَا يُسْهَمَ لَهُ. وَالصَّحِيحُ
...savaşa bizzat katılan ve onun için [sefere] çıkan kimse içindir. Allah Azze ve Celle'nin, Müslümanlardan savaşanlar ile geçim derdinde olanları iki ayrı zümre kılarak her birinin hükmünü kendi haline bağlamış olması açıklama olarak yeterlidir. Nitekim O şöyle buyurmuştur: { عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “[Allah] bildi ki içinizden hastalar olacak, diğer bir kısmı yeryüzünde dolaşıp Allah'ın lütfundan [rızık] arayacak, diğer bir kısmı da Allah yolunda savaşacaktır.” [Müzzemmil: 20] Şu var ki bu kimseler savaştıkları takdirde maişet peşinde olmaları kendilerine zarar vermez; çünkü [pay] hak ediş sebebi kendilerinde gerçekleşmiştir. Eşheb ise şöyle demiştir: "Savaşsalar dahi onlardan hiçbiri pay hak edemez." İbnü'l-Kassâr da ücretle tutulan kimse (ecîr) hakkında aynı görüşü belirterek: "Savaşsa bile ona pay verilmez" demiştir. Fakat bu görüşü, Seleme b. el-Ekva'ın şu hadisi reddetmektedir: "Ben Talha b. Ubeydullâh'ın uşağı idim; atını sular, onu tımar ederdim, ona hizmet eder ve yemeğinden yerdim..." -hadisin devamında- "Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana biri süvari payı, diğeri piyade payı olmak üzere iki pay verdi ve ikisini benim için birleştirdi." demiştir. Bunu Müslim rivayet etmiştir. İbnü'l-Kassâr ve onun görüşünü paylaşanlar ise Abdürrezzâk'ın zikrettiği Abdurrahman b. Avf hadisini delil getirmişlerdir. Bu hadiste [şöyle geçmektedir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdurrahman'a: « هَذِهِ الثَّلَاثَةُ الدَّنَانِيرُ حَظُّهُ وَنَصِيبُهُ مِنْ غَزْوَتِهِ فِي أَمْرِ دُنْيَاهُ وَآخِرَتِهِ » «Bu üç dinar, dünyası ve ahireti hususunda onun bu gazvesinden payı ve nasibidir.» buyurmuştur. On dokuzuncusu- Köleler ve kadınlara gelince; Kitâb'ın [el-Müdevvene'nin] benimsediği görüşe göre kendilerine [müstakil bir] pay (sehm) verilmez ve az bir bağışta (radh) da bulunulmaz. Kendilerine az bir bağış verileceği de söylenmiştir ki ulemanın cumhuru bu görüştedir. Evzâî ise şöyle demiştir: "Kadın savaşırsa ona pay verilir." O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber günü kadınlara pay verdiğini ileri sürmüş ve "Bizim oradaki Müslümanlar bu uygulamayı benimsemiştir" demiştir. Ashabımızdan İbn Habîb de bu görüşe meyletmiştir. Müslim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, onun Necde'ye yazdığı mektupta şöyle yer almaktaydı: "Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınlarla savaşa gidip gitmediğini soruyorsun; o kadınlarla savaşa giderdi, onlar da yaralıları tedavi eder ve kendilerine ganimetten bir miktar bahşiş (huzve) verilirdi; ancak onlar için [müstakil bir] pay ayrılmazdı." Çocuklara gelince; eğer savaşmaya güç yetirebiliyorsa, bu hususta mezhebimizde üç görüş vardır: Pay verilmesi; İbn Ömer hadisinden dolayı büluğa erene kadar pay verilmesinin nefyedilmesi -ki Ebû Hanîfe ve Şâfiî de bu görüştedir- ve fiilen savaştığında pay verilmesi ile [yalnızca hazır bulunup] fiilen savaşmadığında pay verilmemesi arasında ayrım yapılmasıdır. Sahih olan...
الْأَوَّلُ، لِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ أَنْ يُقْتَلَ مِنْهُمْ مَنْ أَنْبَتَ وَيُخَلَّى مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُنْبِتْ. وهذه مراعاة لا طاقة الْقِتَالِ لَا لِلْبُلُوغِ. وَقَدْ رَوَى أَبُو عُمَرَ فِي الِاسْتِيعَابِ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعْرَضُ عَلَيْهِ الْغِلْمَانُ مِنَ الْأَنْصَارِ فَيُلْحِقُ مَنْ أَدْرَكَ مِنْهُمْ، فَعُرِضْتُ عَلَيْهِ عَامًا فَأَلْحَقَ غُلَامًا وَرَدَّنِي، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلْحَقْتَهُ وَرَدَدْتَنِي، وَلَوْ صَارَعَنِي صَرَعْتُهُ قَالَ: فَصَارَعَنِي فَصَرَعْتُهُ فَأَلْحَقَنِي. وَأَمَّا الْعَبِيدُ فَلَا يُسْهَمُ لَهُمْ أَيْضًا وَيُرْضَخُ لهم. الموفية عشرين- الْكَافِرُ إِذَا حَضَرَ بِإِذْنِ الْإِمَامِ وَقَاتَلَ فَفِي الْإِسْهَامِ لَهُ عِنْدَنَا ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ: الْإِسْهَامُ وَنَفْيُهُ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَابْنُ الْقَاسِمِ. زَادَ ابْنُ حَبِيبٍ: وَلَا نَصِيبَ لَهُمْ. وَيُفَرَّقُ فِي الثَّالِثِ- وَهُوَ لِسَحْنُونَ- بَيْنَ أَنْ يَسْتَقِلَّ الْمُسْلِمُونَ بِأَنْفُسِهِمْ فَلَا يُسْهَمُ لَهُ، أَوْ لَا يَسْتَقِلُّوا وَيَفْتَقِرُوا إِلَى مَعُونَتِهِ فَيُسْهَمُ لَهُ. فَإِنْ لَمْ يُقَاتِلْ فَلَا يَسْتَحِقُّ شَيْئًا. وَكَذَلِكَ الْعَبِيدُ مَعَ الْأَحْرَارِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا اسْتُعِينَ بِأَهْلِ الذِّمَّةِ أُسْهِمَ لَهُمْ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا يُسْهَمُ لَهُمْ، وَلَكِنْ يُرْضَخُ لَهُمْ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: يَسْتَأْجِرُهُمُ الْإِمَامُ مِنْ مَالٍ لَا مَالِكَ لَهُ بِعَيْنِهِ. فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ أَعْطَاهُمْ سَهْمَ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: يُرْضَخُ لِلْمُشْرِكِينَ إِذَا قَاتَلُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: اتَّفَقَ الْجَمِيعُ أَنَّ الْعَبْدَ، وَهُوَ مِمَّنْ يَجُوزُ أَمَانُهُ، إِذَا قَاتَلَ لَمْ يُسْهَمْ لَهُ وَلَكِنْ يُرْضَخُ، فَالْكَافِرُ بِذَلِكَ أَوْلَى أَلَّا يُسْهَمَ لَهُ. الْحَادِيَةَ وَالْعِشْرُونَ- لَوْ خَرَجَ الْعَبْدُ وَأَهْلُ الذِّمَّةِ لُصُوصًا وَأَخَذُوا مَالَ أَهْلِ الْحَرْبِ فَهُوَ لَهُمْ وَلَا يُخَمَّسُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَدْخُلْ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ ﷿:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ" أَحَدٌ مِنْهُمْ وَلَا مِنَ النِّسَاءِ. فَأَمَّا الْكُفَّارُ فَلَا مَدْخَلَ لَهُمْ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ. وَقَالَ سَحْنُونُ. لَا يُخَمَّسُ مَا يَنُوبُ الْعَبْدَ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يُخَمَّسُ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَأْذَنَ لَهُ سَيِّدُهُ فِي الْقِتَالِ وَيُقَاتِلَ عَلَى الدِّينِ، بِخِلَافِ الْكَافِرِ. وَقَالَ أَشْهَبُ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: إِذَا خَرَجَ الْعَبْدُ وَالذِّمِّيُّ من الجيش وغنما فالغنيمة للجيش دونهم.
... birincisidir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Benî Kurayza hakkındaki emri, onlardan kıl bitenlerin (ergenliğe erenlerin) öldürülmesi, bitmeyenlerin ise serbest bırakılması yönündeydi. Bu ise bülûğ için değil, savaş gücünü gözetmek içindir. Ebû Ömer el-İstîâb'da Semure b. Cündeb'den şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ensâr'ın gençleri arz olunur, o da yetişkinliğe erenleri [orduya] dahil ederdi. Bir yıl ona arz olundum; bir çocuğu orduya aldı, beni ise geri çevirdi. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onu orduya aldın, beni geri çevirdin; oysa o benimle güreşse onu yenerim' dedim. [Semure] dedi ki: 'Bunun üzerine o benimle güreşti ve ben onu yendim, o da beni [orduya] kattı.'" Kölelere gelince; onlara da pay verilmez, ancak kendilerine radh (gönül alıcı bir bahşiş) verilir. Yirmincisi- Kâfir, imamın izniyle savaşa katılır ve savaşırsa, ona ganimetten pay verilmesi hususunda mezhebimizde üç görüş vardır: Pay verilmesi ve verilmemesi; Mâlik ile İbnü'l-Kāsım bu [ikinci] görüştedir. İbn Habîb şunu da eklemiştir: "Onlara hiçbir hisse verilmez." Üçüncü görüşte ise -ki bu Sahnûn'a aittir- ayrım yapılır: Eğer Müslümanlar kendi başlarına yeterli iseler ona pay verilmez; şayet yeterli olmayıp onun yardımına muhtaç iseler ona pay verilir. Eğer savaşmamışsa hiçbir şey hak etmez. Hürlerle birlikte olan köleler de böyledir. Sevrî ve Evzâî şöyle demişlerdir: "Ehl-i zimmetten yardım alınırsa onlara pay verilir." Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demiştir: "Onlara pay verilmez, ancak kendilerine radh verilir." Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: "İmam onları belirli bir sahibi olmayan bir maldan (beytülmâlden) ücretle tutar. Bunu yapmazsa onlara Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in payından verir." Bir başka yerde de şöyle demiştir: "Müşrikler Müslümanlarla birlikte savaştıklarında kendilerine radh verilir." Ebû Ömer şöyle demiştir: "Herkes icma etmiştir ki; köle -ki o [verdiği] emânı geçerli sayılan kimselerdendir- savaştığında kendisine pay verilmez, ancak radh verilir. Durum böyle olunca, kâfire pay verilmemesi evleviyetle gerekir." Yirmi birincisi- Şayet köle ve zimmîler eşkıya (baskıncı) olarak çıkıp harbîlerin malını ele geçirseler, bu mal onlarındır ve humusu (beşte biri) alınmaz. Çünkü Allah azze ve celle'nin: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'ındır...” buyruğunun umûmî kapsamına ne onlardan hiçbiri ne de kadınlar girer. Kâfirlere gelince; ihtilafsız olarak onların bu kapsama girişi yoktur. Sahnûn: "Kölenin payına düşenden humus alınmaz" demiştir. İbnü'l-Kāsım ise: "Humus alınır; çünkü kâfirin aksine, efendisinin ona savaş için izin vermesi ve onun da din uğruna savaşması caizdir" demiştir. Eşheb, Kitâbü Muhammed'de şöyle demiştir: "Köle ve zimmî ordudan ayrılıp ganimet elde ederlerse, ganimet onlara değil orduya ait olur."
الثَّانِيَةَ وَالْعِشْرُونَ- سَبَبُ اسْتِحْقَاقِ السَّهْمِ شُهُودُ الْوَقْعَةِ لِنَصْرِ الْمُسْلِمِينَ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. فَلَوْ شَهِدَ آخِرَ الْوَقْعَةِ اسْتَحَقَّ. وَلَوْ حَضَرَ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْقِتَالِ فَلَا. وَلَوْ غَابَ بِانْهِزَامٍ فَكَذَلِكَ. فَإِنْ كَانَ قَصَدَ التَّحَيُّزَ إِلَى فِئَةٍ فَلَا يَسْقُطُ اسْتِحْقَاقُهُ. رَوَى الْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ أَبَانَ بْنَ سَعِيدٍ عَلَى سَرِيَّةٍ مِنَ الْمَدِينَةِ قِبَلَ نَجْدٍ، فَقَدِمَ أَبَانُ بْنُ سَعِيدٍ وَأَصْحَابُهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِخَيْبَرَ بَعْدَ أَنْ فَتَحَهَا، وَإِنَّ حُزُمَ خَيْلِهِمْ لِيفٌ، فَقَالَ أَبَانٌ: اقْسِمْ لَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: [فَقُلْتُ [ لَا تَقْسِمْ لَهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ أَبَانٌ: أَنْتَ بِهَا يا وبرا تَحَدَّرَ عَلَيْنَا مِنْ رَأْسٍ ضَالٍّ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اجْلِسْ يَا أَبَانُ) وَلَمْ يَقْسِمْ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. الثَّالِثَةَ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ خَرَجَ لِشُهُودِ الْوَقْعَةِ فَمَنَعَهُ الْعُذْرُ مِنْهُ كَمَرَضٍ، فَفِي ثُبُوتِ الْإِسْهَامِ لَهُ وَنَفْيِهِ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ: يُفَرَّقُ فِي الثَّالِثِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ، فَيُثْبِتُهُ إِنْ كَانَ الضَّلَالُ قَبْلَ الْقِتَالِ وَبَعْدَ الْإِدْرَابِ، وَهُوَ الْأَصَحُّ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَيَنْفِيهِ إِنْ كَانَ قَبْلَهُ. وَكَمَنَ بَعَثَهُ الْأَمِيرُ مِنَ الْجَيْشِ فِي أَمْرٍ مِنْ مَصْلَحَةِ الْجَيْشِ فَشَغَلَهُ ذَلِكَ عَنْ شُهُودِ الْوَقْعَةِ فَإِنَّهُ يُسْهَمُ لَهُ، قَالَهُ ابْنُ الْمَوَّازِ، وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ. وَرُوِيَ لَا يُسْهَمُ لَهُ بَلْ يُرْضَخُ لَهُ لِعَدَمِ السَّبَبِ الَّذِي يَسْتَحِقُّ بِهِ السَّهْمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ أَشْهَبُ: يُسْهَمُ لِلْأَسِيرِ وَإِنْ كَانَ فِي الْحَدِيدِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا يُسْهَمُ لَهُ، لِأَنَّهُ مِلْكٌ مُسْتَحَقٌّ بِالْقِتَالِ، فَمَنْ غَابَ أَوْ حَضَرَ مَرِيضًا كَمَنْ لَمْ يَحْضُرْ. الرَّابِعَةَ وَالْعِشْرُونَ- الْغَائِبُ الْمُطْلَقُ لَا يُسْهَمُ لَهُ، وَلَمْ يُسْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِغَائِبٍ قَطُّ إِلَّا يَوْمَ خَيْبَرَ، فَإِنَّهُ أَسْهَمَ لِأَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ مَنْ حَضَرَ مِنْهُمْ وَمَنْ غَابَ، لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها" [الفتح: ٢٠]، قَالَهُ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ. وَقَسَمَ يَوْمَ بَدْرٍ لِعُثْمَانَ وَلِسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَطَلْحَةَ، وَكَانُوا غَائِبِينَ، فَهُمْ
Yirmi İkinci [Mesele]- [Ganimetten] pay almayı hak etmenin sebebi, daha önce geçtiği üzere Müslümanlara yardım etmek maksadıyla savaşa bizzat katılmaktır. Dolayısıyla bir kimse savaşın sonuna yetişse bile pay almaya hak kazanır. Fakat savaş bittikten sonra gelirse pay alamaz. Bozguna uğrayıp kaçarak uzaklaşırsa da hüküm böyledir. Ancak [tekrar savaşmak üzere] bir birliğe katılma niyetindeyse pay alma hakkı düşmez. Buhârî ve Ebû Dâvûd'un rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebân b. Saîd'i Medine'den Necid tarafına bir seriyyenin başında göndermişti. Ebân b. Saîd ve arkadaşları, Hayber'i fethettikten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiler; atlarının göğüslükleri liften idi. Ebân: "Ey Allah'ın Resûlü, bize de pay ver!" dedi. Ebû Hureyre dedi ki: [Bunun üzerine ben:] "Ey Allah'ın Resûlü, onlara pay verme!" dedim. Ebân: "Sen de mi buradasın ey kaya tavşanı (veber)! Bir dağın tepesindeki yabani hünnap (dâl) ağacından başımıza yuvarlanıp geldin!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Otur ey Ebân!» buyurdu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara pay vermedi. Yirmi Üçüncü [Mesele]- İlim adamları, savaşa katılmak üzere yola çıkıp da hastalık gibi bir mazeret sebebiyle katılamayan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ona pay verilip verilmeyeceği hususunda üç görüş vardır: Üçüncü görüşte ayrım yapılır ki meşhur olan da budur; yolunu şaşırma/kaybolma, savaştan önce fakat düşman arazisine girdikten (idrâb) sonra olmuşsa ona pay verilir. İbnü'l-Arabî'nin belirttiğine göre en sahih görüş budur. Eğer bundan önce olmuşsa pay verilmez. Komutanın, ordunun menfaatine olan bir iş için ordudan ayırıp görevlendirdiği ve bu iş sebebiyle savaşa katılamayan kimseye de pay verilir; İbnü'l-Mevvâz böyle demiştir. İbn Vehb ve İbn Nâfi' de bunu Mâlik'ten rivayet etmişlerdir. Pay verilmeyeceği, ancak pay almayı hak ettiren sebep bulunmadığı için kendisine az bir bahşiş (radh) verileceği de rivayet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Eşheb: "Esire zincirde olsa bile pay verilir." demiştir. Sahih olan ise ona pay verilmemesidir; zira ganimet, savaşmakla hak edilen bir mülkiyettir. Dolayısıyla orada bulunmayan veya hasta olarak bulunan kimse, hiç katılmamış kimse gibidir. Yirmi Dördüncü [Mesele]- Savaştan tamamen uzakta olan (mutlak gâib) kimseye pay verilmez. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü hariç [savaşa katılmayan] bir gâibe kesinlikle pay vermemiştir. Zira Hayber günü, Hudeybiye ehlinden katılanlara da katılmayanlara da pay vermiştir; çünkü Allah azze ve celle: { وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها } “Allah size elde edeceğiniz birçok ganimet vadetti.” [el-Feth: 20] buyurmuştur. Mûsâ b. Ukbe böyle demiştir. Bu, selef âlimlerinden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. Resûlullah Bedir günü ise Osman'a, Saîd b. Zeyd'e ve Talha'ya pay ayırmıştır; onlar hazır bulunmamışlardı. Onlar
كَمَنْ حَضَرَهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَأَمَّا عُثْمَانُ فَإِنَّهُ تَخَلَّفَ عَلَى رُقَيَّةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَمْرِهِ مِنْ أَجْلِ مَرَضِهَا. فَضَرَبَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِسَهْمِهِ وَأَجْرِهِ، فَكَانَ كَمَنْ شَهِدَهَا. وَأَمَّا طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ فَكَانَ بِالشَّامِ فِي تِجَارَةٍ فَضَرَبَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِسَهْمِهِ وَأَجْرِهِ، فَيُعَدُّ لِذَلِكَ فِي أَهْلِ بَدْرٍ. وَأَمَّا سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ فَكَانَ غَائِبًا بِالشَّامِ أَيْضًا فَضَرَبَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِسَهْمِهِ وَأَجْرِهِ. فَهُوَ مَعْدُودٌ فِي الْبَدْرِيِّينَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا أَهْلُ الْحُدَيْبِيَةِ فَكَانَ مِيعَادًا مِنَ اللَّهِ اخْتَصَّ بِهِ أُولَئِكَ النَّفَرَ فَلَا يُشَارِكُهُمْ فِيهِ غَيْرُهُمْ. وَأَمَّا عُثْمَانُ وَسَعِيدٌ وَطَلْحَةُ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَسْهَمَ لَهُمْ مِنَ الْخُمُسِ، لِأَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ مَنْ بَقِيَ لِعُذْرٍ فَلَا يُسْهَمُ لَهُ. قُلْتُ: الظَّاهِرُ أَنَّ ذَلِكَ مَخْصُوصٌ بِعُثْمَانَ وَطَلْحَةَ وَسَعِيدٍ فَلَا يُقَاسُ عَلَيْهِمْ غَيْرُهُمْ. وَأَنَّ سَهْمَهُمْ كَانَ مِنْ صُلْبِ الْغَنِيمَةِ كَسَائِرِ مَنْ حَضَرَهَا لَا مِنَ الْخُمُسِ. هَذَا الظَّاهِرُ مِنَ الْأَحَادِيثِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا تَغَيَّبَ عُثْمَانُ عَنْ بَدْرٍ فَإِنَّهُ كَانَ تَحْتَهُ ابْنَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَتْ مَرِيضَةً، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ لَكَ أَجْرَ رَجُلٍ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمَهُ). الْخَامِسَةَ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى" إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ" قَالَ الزَّجَّاجُ عَنْ فِرْقَةٍ: الْمَعْنَى فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ إِنْ كُنْتُمْ، فَ (إِنْ) مُتَعَلِّقَةٌ بِهَذَا الْوَعْدِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: إِنَّ (إِنْ) مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ" وَاعْلَمُوا" يَتَضَمَّنُ الْأَمْرَ بِالِانْقِيَادِ وَالتَّسْلِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ فِي الْغَنَائِمِ، فَعَلَّقَ (إِنْ) بِقَوْلِهِ:" وَاعْلَمُوا" عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ فَانْقَادُوا وَسَلِّمُوا لِأَمْرِ اللَّهِ فِيمَا أَعْلَمَكُمْ به من حال قسمة الغنيمة. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ) (مَا) فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَطْفٌ عَلَى اسْمِ اللَّهِ" يَوْمَ الْفُرْقانِ" أَيِ الْيَوْمُ الَّذِي فَرَّقْتُ فِيهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَهُوَ يَوْمُ بَدْرٍ. (يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ) حِزْبُ اللَّهِ وَحِزْبُ الشَّيْطَانِ. (وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ).
İnşâallâhu teâlâ savaşa katılmış kimse gibi [olur]. Osman'a gelince; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Rukiyye'nin hastalığı sebebiyle [Peygamber'in] emriyle geride kalmıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için [ganimetten] payını ve ecrini ayırdı. Dolayısıyla o da savaşa bizzat katılan kimse gibi oldu. Talha b. Ubeydullah'a gelince; o ticaret için Şam'da bulunuyordu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için de payını ve ecrini ayırdı; bundan dolayı o da Bedir ehlinden sayılır. Saîd b. Zeyd'e gelince; o da yine Şam'da bulunuyordu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için de payını ve ecrini ayırdı. O da Bedir ehlinden sayılmıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Hudeybiye ehline gelince; bu, Allah'ın o topluluğa has kıldığı bir vaat idi, bu sebeple onlara başkası ortak olamaz. Osman, Saîd ve Talha'ya gelince; Resûlullah'ın onlara humustan (beşte birden) pay vermiş olması muhtemeldir; zira ümmet, mazereti sebebiyle geride kalan kimseye [asıl ganimetten] pay verilmeyeceği hususunda icmâ etmiştir." Ben [Kurtubî] derim ki: Zahir olan şudur ki bu durum Osman, Talha ve Saîd'e mahsustur, dolayısıyla başkaları onlara kıyas edilemez. Onların payı ise humustan değil, savaşa bizzat katılan diğer kimseler gibi ganimetin aslından idi. Hadislerin zahirinden anlaşılan budur; doğrusunu en iyi Allah bilir. Nitekim Buhârî, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: "Osman Bedir'e katılamamıştı; zira nikâhı altında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı vardı ve o hastaydı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Şüphesiz senin için Bedir'e katılan bir kimsenin ecri ve onun [ganimetten] payı vardır» buyurdu." Yirmi beşincisi- Yüce Allah'ın { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a iman etmişseniz” buyruğudur. ez-Zeccâc bir topluluktan naklen şöyle demiştir: Mana, "Eğer [iman etmişseniz] Allah'ın sizin mevlanız olduğunu bilin" şeklindedir. Dolayısıyla "in" (şart edatı) bu vaade bağlıdır. Bir diğer topluluk ise şöyle demiştir: "İn" edatı, { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } "Bilin ki ganimet aldığınız şeyler..." buyruğuna bağlıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Sahih olan da budur; çünkü { وَاعْلَمُوا } "Bilin ki" emri, ganimetler hususunda Allah'ın emrine boyun eğmeyi ve teslim olmayı içermektedir. Bu sebeple (şart edatı olan) "in", bu mana üzere { وَاعْلَمُوا } sözüne bağlanmıştır. Yani 'Eğer Allah'a iman etmiş müminler iseniz, ganimetin taksimi hususunda size bildirdiği şeylerde Allah'ın emrine boyun eğin ve teslim olun' demektir." Yüce Allah'ın { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ } “ve Furkan günü kulumuza indirdiğimize [iman etmişseniz]” buyruğundaki { ما } kelimesi cer mahallinde olup Allah'ın ismine matuftur. { يَوْمَ الْفُرْقانِ } "Furkan günü", yani hak ile batılın arasını ayırdığım gündür ki o da Bedir günüdür. { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “İki ordunun karşılaştığı gün”; yani Allah'ın taraftarları ile şeytanın taraftarlarının [karşılaştığı gün]. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.”
[سورة الأنفال (٨): آية ٤٢]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 42]
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢)
{ إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz, onlar da uzak yamacında idiler; kervan ise sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakit ve yerde mutlaka ihtilafa düşerdiniz. Fakat Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek, helak olanın apaçık bir delille helak olması, yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması için [böyle yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (42)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى) أَيْ أَنْزَلْنَا إِذْ أَنْتُمْ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ. أَوْ يَكُونُ الْمَعْنَى: وَاذْكُرُوا إذ أنتم. والعدوة: جانب الوادي. وقرى بِضَمِّ الْعَيْنِ وَكَسْرِهَا، فَعَلَى الضَّمِّ يَكُونُ الْجَمْعُ عُدًى وَعَلَى الْكَسْرِ عِدًى، مِثْلَ لِحْيَةٍ وَلِحًى، وَفِرْيَةٍ وَفِرًى. وَالدُّنْيَا: تَأْنِيثُ الْأَدْنَى. وَالْقُصْوَى: تَأْنِيثُ الْأَقْصَى. مِنْ دَنَا يَدْنُو، وَقَصَا يَقْصُو. وَيُقَالُ: الْقُصْيَا، وَالْأَصْلُ الْوَاوُ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ قُصْوَى. فَالدُّنْيَا كَانَتْ مِمَّا يَلِي الْمَدِينَةَ، وَالْقُصْوَى مِمَّا يَلِي مَكَّةَ. أَيْ إِذْ أَنْتُمْ نُزُولٌ بِشَفِيرِ الْوَادِي بِالْجَانِبِ الْأَدْنَى إِلَى الْمَدِينَةِ، وَعَدُوُّكُمْ بِالْجَانِبِ الْأَقْصَى. (وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ) يَعْنِي رَكْبَ أَبِي سُفْيَانَ وَغَيْرِهِ. كَانُوا فِي مَوْضِعٍ أَسْفَلَ مِنْهُمْ إِلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فِيهِ الْأَمْتِعَةُ. وَقِيلَ: هِيَ الْإِبِلُ الَّتِي كَانَتْ تَحْمِلُ أَمْتِعَتَهُمْ، وَكَانَتْ فِي مَوْضِعٍ يَأْمَنُونَ عَلَيْهَا تَوْفِيقًا مِنَ اللَّهِ ﷿ لهم، فذكرهم نعمه عليهم." الرَّكْبُ" ابْتِدَاءٌ" أَسْفَلَ مِنْكُمْ" ظَرْفٌ فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ. أَيْ مَكَانًا أَسْفَلَ مِنْكُمْ. وَأَجَازَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ" وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ" أَيْ أَشَدُّ تَسَفُّلًا مِنْكُمْ. وَالرَّكْبُ جَمْعُ رَاكِبٍ. وَلَا تَقُولُ الْعَرَبُ: رَكْبٌ إِلَّا لِلْجَمَاعَةِ الرَّاكِبِي الْإِبِلَ. وَحَكَى ابْنُ السِّكِّيتِ وَأَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهُ لَا يُقَالُ رَاكِبٌ وَرَكْبٌ إِلَّا لِلَّذِي عَلَى الْإِبِلِ، وَلَا يُقَالُ لِمَنْ كَانَ عَلَى فَرَسٍ أَوْ غَيْرِهَا رَاكِبٌ. وَالرَّكْبُ وَالْأَرْكُبُ وَالرُّكْبَانُ وَالرَّاكِبُونَ لَا يَكُونُونَ إِلَّا عَلَى جِمَالٍ، عَنِ ابْنِ فَارِسٍ. (وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ) أَيْ لَمْ يَكُنْ يَقَعُ الِاتِّفَاقُ لِكَثْرَتِهِمْ وَقِلَّتِكُمْ، فَإِنَّكُمْ لَوْ عَرَفْتُمْ كَثْرَتَهُمْ لَتَأَخَّرْتُمْ فَوَفَّقَ اللَّهُ ﷿ لَكُمْ. (لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا) مِنْ نَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِظْهَارِ الدِّينِ. وَاللَّامُ فِي (لِيَقْضِيَ) مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ وَالْمَعْنَى: جَمَعَهُمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ، ثُمَّ كَرَّرَهَا فقال:" لِيَهْلِكَ"
Yüce Allah'ın: { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz, onlar da uzak yamacında idiler” buyruğu; yani siz bu durumda iken [yardımımızı] indirdik demektir. Yahut anlamı: "Hani siz [o durumda] iken [o vakti] hatırlayın" şeklindedir. el-Udveh (العدوة); vadinin kenarı, yamacı demektir. Ayn harfinin ötresiyle ve esresiyle [udveh ve ıdveh şeklinde] okunmuştur. Ötreli okunuşa göre çoğulu "udâ" (عُدًى), esreli okunuşa göre ise tıpkı "lihye" (لِحْيَة) kelimesinin çoğulunun "lihâ" (لِحًى) ve "firye" (فِرْيَة) kelimesinin çoğulunun "firâ" (فِرًى) gelmesi gibi "ıdâ" (عِدًى) gelir. ed-Dünyâ (الدُّنْيَا), el-ednâ (الْأَدْنَى) kelimesinin müennesidir (dişilidir). el-Kusvâ (الْقُصْوَى) ise el-aksâ (الْأَقْصَى) kelimesinin müennesidir. Bunlar "denâ-yednû" (دَنَا يَدْنُو) ve "kasâ-yaksû" (قَصَا يَقْصُو) fiillerinden türemiştir. "el-Kusyâ" (الْقُصْيَا) da denir; aslı vâv iledir ve Hicaz ehlinin lehçesi "kusvâ" (قُصْوَى) şeklindedir. Dünyâ (yakın olan), Medine tarafında bulunan; kusvâ (uzak olan) ise Mekke tarafında bulunandı. Yani: Hani siz vadinin kenarında Medine'ye daha yakın olan tarafta konaklamış vaziyette idiniz, düşmanınız ise en uzak tarafında idi. { وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “Kervan ise sizden daha aşağıda idi”; yani Ebû Süfyân ve beraberindekilerin kervanı kastedilmektedir. Onlar, deniz sahiline doğru, eşyaların bulunduğu, onlardan daha aşağı bir mevkide idiler. Bir görüşe göre de bu, onların eşyalarını taşıyan develerdi; Allah azze ve celle'nin kendilerine bir lütfu olarak emniyette oldukları bir yerde bulunuyordu. Böylece [Allah] onlara olan nimetlerini hatırlatmıştır. "er-Rakb" (الرَّكْبُ) mübteda (özne), "esfele minküm" (أَسْفَلَ مِنْكُمْ) ise haber (yüklem) konumunda zarftır. Yani: "Sizden daha aşağı bir mekânda idi" demektir. el-Ahfeş, el-Kisâî ve el-Ferrâ: "Ve'r-rakbu esfele minküm" ifadesine "yani sizden daha da aşağıda idiler" anlamı vermeyi caiz görmüşlerdir. er-Rakb (الرَّكْبُ), râkib (binici) kelimesinin çoğuludur. Araplar "rakb" kelimesini sadece deveye binen topluluk için kullanırlar. İbnü's-Sikkît ve lügat ehlinin çoğunluğu, "râkib" ve "rakb" kelimelerinin ancak deve üzerindeki kimse için kullanıldığını, ata veya başka bir bineğe binen kimseye "râkib" denilmeyeceğini nakletmişlerdir. İbn Fâris'ten nakledildiğine göre ise "er-rakb", "el-erküb", "er-rukbân" ve "er-râkibûn" kelimeleri ancak develere binenler için kullanılır. { وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakitte mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz”; yani onların çokluğu ve sizin azlığınız sebebiyle bir ittifak gerçekleşmezdi. Çünkü siz onların çokluğunu bilseydiniz geri kalırdınız; fakat Allah azze ve celle size [bu durumu] kolaylaştırdı. { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا } “Fakat Allah, yerine getirilmesi gereken bir emri gerçekleştirmek için [böyle yaptı]”; müminlere yardım etmek ve dini üstün kılmak gibi. "Li-yakdiye" (لِيَقْضِيَ) ifadesindeki lâm harfi hazfedilmiş bir fiile müteallıktır (bağlıdır). Anlamı: "Allah [o emri] yerine getirsin diye onları bir araya getirdi" şeklindedir. Sonra bunu tekrarlayarak: "Li-yehlike" (لِيَهْلِكَ) buyurmuştur.
أَيْ جَمَعَهُمْ هُنَالِكَ لِيَقْضِيَ أَمْرًا. (لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ) (مَنْ) في موضع رفع. (وَيَحْيى) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَطْفٌ عَلَى لِيَهْلِكَ. وَالْبَيِّنَةُ إِقَامَةُ الْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ. أَيْ لِيَمُوتَ مَنْ يَمُوتُ عَنْ بَيِّنَةٍ رَآهَا وَعِبْرَةٍ عَايَنَهَا، فَقَامَتْ عَلَيْهِ الْحُجَّةُ. وَكَذَلِكَ حَيَاةُ مَنْ يَحْيَا. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: لِيَكْفُرَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ حُجَّةٍ قَامَتْ عَلَيْهِ وَقَطَعَتْ عُذْرَهُ، وَيُؤْمِنُ مَنْ آمَنَ عَلَى ذلك. وقرى" من حيي" بيائين عَلَى الْأَصْلِ. وَبِيَاءٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ، الْأُولَى قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْبَزِّيِّ وَأَبِي بَكْرٍ. وَالثَّانِيَةُ قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِأَنَّهَا كَذَلِكَ وقعت في المصحف.
Yani bir emri yerine getirmek üzere onları orada bir araya getirdi. { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ } “Helak olanın helak olması için.” (مَنْ - men) ref mahallindedir. { وَيَحْيى } ise "لِيَهْلِكَ" fiiline matuf olarak nasb mahallindedir. Beyyine (الْبَيِّنَةُ); delil ve burhanın ikame edilmesidir. Yani ölecek olan kimsenin gördüğü apaçık bir delil ve bizzat müşahede ettiği bir ibret üzere ölmesi ve böylece aleyhine hüccetin ikame edilmiş olması içindir. Yaşayacak kimsenin hayatı da böyledir. İbn İshâk şöyle demiştir: "Aleyhine hüccet ikame edilip mazereti ortadan kalktıktan sonra küfre sapanın küfretmesi, iman edenin de bu delil üzere iman etmesi içindir." Aslına uygun olarak iki yâ ile (مَنْ حَيِيَ - men hayiye) ve tek şeddeli yâ ile (مَنْ حَيَّ - men hayye) okunmuştur; birincisi Medine ehli, Bezzî ve Ebû Bekr'in kıraatidir. İkincisi ise geri kalanların kıraatidir ki Mushaf'ta bu şekilde yazıldığı için Ebû Ubeyd'in tercihi de budur.
[سورة الأنفال (٨): آية ٤٣]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 43]
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣)
{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Hani Allah sana onları uykunda az gösteriyordu. Eğer sana onları çok gösterseydi, mutlaka korkaklık gösterir ve bu konuda çekişirdiniz. Fakat Allah [sizi] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (43)
قَالَ مُجَاهِدٌ: رَآهُمُ النَّبِيُّ ﷺ فِي مَنَامِهِ قَلِيلًا، فَقَصَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِهِ، فَثَبَّتَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: عُنِيَ بِالْمَنَامِ مَحَلُّ النَّوْمِ وَهُوَ الْعَيْنُ، أَيْ فِي مَوْضِعِ مَنَامِكَ، فَحَذَفَ، عَنِ الْحَسَنِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا مَذْهَبٌ حَسَنٌ، وَلَكِنَّ الْأُولَى أَسْوَغُ فِي الْعَرَبِيَّةِ، لِأَنَّهُ قَدْ جَاءَ" وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ" فَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ رُؤْيَةُ الِالْتِقَاءِ، وَأَنَّ تِلْكَ رُؤْيَةُ النَّوْمِ. وَمَعْنَى (لَفَشِلْتُمْ) لَجَبُنْتُمْ عَنِ الْحَرْبِ. (وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ) اخْتَلَفْتُمْ. (وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ) أَيْ سَلَّمَكُمْ مِنَ الْمُخَالَفَةِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: مِنَ الْفَشَلِ. وَيَحْتَمِلُ مِنْهُمَا. وَقِيلَ: سَلَّمَ أَيْ أَتَمَّ أمر المسلمين بالظفر.
Mücâhid şöyle demiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onları rüyasında az gördü ve bunu ashabına anlattı; Allah da bu sayede onlara sebat verdi." Hasen'den nakledildiğine göre: Menâm (uyku yeri) ile uykunun mahalli olan göz kastedilmiştir; yani "gözünün gördüğü yerde" demektir ve muzâf hazfedilmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Bu güzel bir yaklaşımdır ancak birincisi Arap dili açısından daha uygundur; çünkü { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu” buyruğu gelmiştir; bu da birinin karşılaşma anındaki görme, diğerinin ise rüyadaki görme olduğuna delalet etmiştir." { لَفَشِلْتُمْ } buyruğunun manası: Savaştan korkup çekinirdiniz demektir. { وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } : İhtilafa düşerdiniz. { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } : Yani Allah sizi ihtilaftan kurtardı. İbn Abbâs: "Korkaklıktan [kurtardı]" demiştir. İkisinden de kurtarmış olması muhtemeldir. Şöyle de denilmiştir: 'Kurtardı', yani Müslümanların işini zaferle tamamladı demektir.
[سورة الأنفال (٨): آية ٤٤]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 44]
وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)
{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Hani karşılaştığınızda Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek için onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” (44)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا) هَذَا فِي الْيَقِظَةِ. يَجُوزُ حَمْلُ الْأُولَى عَلَى الْيَقِظَةِ أَيْضًا إِذَا قُلْتَ: الْمَنَامُ مَوْضِعُ النَّوْمِ، وَهُوَ الْعَيْنُ، فَتَكُونُ الْأُولَى عَلَى هَذَا خَاصَّةً بِالنَّبِيِّ ﷺ، وَهَذِهِ لِلْجَمِيعِ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: قُلْتُ لِإِنْسَانٍ كَانَ بِجَانِبِي
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا } “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyordu” buyruğu uyanıklık haline aittir. "Menâm uykunun yeridir, o da gözdür" dendiğinde, önceki ayeti de uyanıklık haline hamletmek caizdir; bu takdirde önceki ayet Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus, bu ayet ise herkes için olur. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Bedir günü yanımda bulunan bir adama:
يَوْمَ بَدْرٍ: أَتَرَاهُمْ سَبْعِينَ؟ فَقَالَ: هُمْ نَحْوَ الْمِائَةِ. فَأَسَرْنَا رَجُلًا فَقُلْنَا: كَمْ كُنْتُمْ؟ فَقَالَ: كُنَّا أَلْفًا. (وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ) كَانَ هَذَا فِي ابْتِدَاءِ الْقِتَالِ حَتَّى قَالَ أَبُو جَهْلٍ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ: إِنَّمَا هُمْ أَكَلَةُ جَزُورٍ، خُذُوهُمْ أَخْذًا وَارْبِطُوهُمْ بِالْحِبَالِ. فَلَمَّا أَخَذُوا فِي الْقِتَالِ عَظُمَ الْمُسْلِمُونَ فِي أَعْيُنِهِمْ فَكَثُرُوا، كَمَا قال:" يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ" [آل عمران: ١٣] حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ فِي (آلِ عِمْرَانَ) بَيَانُهُ. (لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا) تَكَرَّرَ هَذَا، لِأَنَّ الْمَعْنَى فِي الْأَوَّلِ مِنَ اللِّقَاءِ، وَفِي الثَّانِي مِنْ قَتْلِ الْمُشْرِكِينَ وَإِعْزَازِ الدِّينِ، وَهُوَ إِتْمَامُ النِّعْمَةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. (وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ) أي مصيرها ومردها إليه.
"Onları yetmiş kişi görüyor musun?" dedim. O da: "Yüz kişi civarındalar" dedi. Sonra [onlardan] bir adamı esir aldık ve: "Kaç kişiydiniz?" diye sorduk; o da: "Bin kişiydik" dedi. { وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } “Sizi de onların gözlerinde azaltıyordu”: Bu durum savaşın başlangıcındaydı; öyle ki Ebû Cehl o gün: "Onlar sadece bir deveyi yiyecek kadardırlar; onları yakalayın ve iplerle bağlayın!" demişti. Savaşa tutuştuklarında ise Müslümanlar onların gözünde büyüdü ve çok göründüler; nitekim Âl-i İmrân'da açıklaması geçtiği üzere: { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ } “Onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı” [Âl-i İmrân: 13] buyurmuştur. { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } “Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek için...” Bu ifade tekrarlanmıştır; çünkü birincisinde kastedilen anlam karşılaşmadır, ikincisinde ise müşriklerin öldürülmesi ve dinin aziz kılınmasıdır ki bu da Müslümanlar üzerindeki nimetin tamamlanmasıdır. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür”: Yani varışları ve dönüşleri yalnız O'nadır.
[سورة الأنفال (٨): آية ٤٥]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 45]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz.” (45)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً) أَيْ جَمَاعَةً (فَاثْبُتُوا) أَمْرٌ بِالثَّبَاتِ عِنْدَ قِتَالِ الْكُفَّارِ، كَمَا فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا النَّهْيُ عَنِ الْفِرَارِ عَنْهُمْ، فَالْتَقَى الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ عَلَى سَوَاءٍ. وَهَذَا تَأْكِيدٌ عَلَى الْوُقُوفِ لِلْعَدُوِّ وَالتَّجَلُّدِ لَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا الذِّكْرِ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- اذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ جَزَعِ قُلُوبِكُمْ، فَإِنَّ ذِكْرَهُ يُعِينُ عَلَى الثَّبَاتِ فِي الشَّدَائِدِ. الثَّانِي- اثْبُتُوا بِقُلُوبِكُمْ، وَاذْكُرُوهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ، فَإِنَّ الْقَلْبَ لَا يَسْكُنُ عِنْدَ اللِّقَاءِ وَيَضْطَرِبُ اللِّسَانُ، فَأَمَرَ بِالذِّكْرِ حَتَّى يَثْبُتَ الْقَلْبُ عَلَى الْيَقِينِ، وَيَثْبُتَ اللِّسَانُ عَلَى الذِّكْرِ، وَيَقُولَ مَا قَالَهُ أَصْحَابُ طَالُوتَ:" رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ" [البقرة: ٢٥٠]. وَهَذِهِ الْحَالَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا عَنْ قُوَّةِ الْمَعْرِفَةِ، وَاتِّقَادِ الْبَصِيرَةِ، وَهِيَ الشُّجَاعَةُ الْمَحْمُودَةُ فِي النَّاسِ. الثَّالِثُ- اذْكُرُوا مَا عِنْدَكُمْ مِنْ وَعْدِ اللَّهِ لَكُمْ فِي ابْتِيَاعِهِ أَنْفُسَكُمْ وَمُثَامَنَتِهِ لَكُمْ.
Yüce Allah’ın: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً) { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman” yani bir cemaatle [karşılaştığınızda], (فَاثْبُتُوا) { فَاثْبُتُوا } “sebat edin” buyruğu, kâfirlerle savaşırken sebat etmeyi emretmektedir. Nitekim bundan önceki ayette de onlardan kaçmak yasaklanmıştı. Böylece emir ile nehiy aynı doğrultuda birleşmiş oldu. Bu ise düşmana karşı durmayı ve ona karşı direnç göstermeyi pekiştirmektedir. Yüce Allah’ın: (وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) { وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz” buyruğundaki bu zikir hakkında ilim ehlinin üç görüşü vardır: Birincisi: Kalpleriniz korku ve telaşa kapıldığında Allah'ı zikredin; zira O'nun zikri, şiddet ve sıkıntı anlarında sebat göstermeye yardımcı olur. İkincisi: Kalplerinizle sebat gösterin, dillerinizle de O'nu zikredin. Çünkü [düşmanla] karşılaşma anında kalp yatışmaz ve dil bocalar. Bu sebeple kalp yakîn üzere sebat bulsun, dil zikir üzerinde sabit kalsın ve Tâlût'un ashabının söylediği şu sözü söylesin diye zikir emredilmiştir: { رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!” [Bakara: 250]. Bu durum ise ancak güçlü bir marifet ve basiret uyanıklığı ile meydana gelir ki insanlar arasında övülen cesaret de budur. Üçüncüsü: Nefislerinizi satın alması ve size bedel takdir etmesi hususunda Allah'ın size olan vaadini hatırlayın.
قُلْتُ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ ذِكْرُ اللِّسَانِ الْمُوَافِقُ لِلْجَنَانِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: لَوْ رُخِّصَ لِأَحَدٍ فِي تَرْكِ الذِّكْرِ لَرُخِّصَ لِزَكَرِيَّا، يَقُولُ اللَّهِ ﷿:" أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً" [آل عمران: ٤١]. وَلَرُخِّصَ لِلرَّجُلِ يَكُونُ فِي الْحَرْبِ، يَقُولُ اللَّهِ ﷿:" إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً". وقال قتادة: افترض الله ﷿ ذِكْرَهُ عَلَى عِبَادِهِ، أَشْغَلَ مَا يَكُونُونَ عِنْدَ الضِّرَابِ بِالسُّيُوفِ. وَحُكْمُ هَذَا الذِّكْرِ أَنْ يَكُونَ خَفِيًّا، لِأَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ فِي مَوَاطِنِ الْقِتَالِ ردئ مَكْرُوهٌ إِذَا كَانَ الذَّاكِرُ وَاحِدًا. فَأَمَّا إِذَا كَانَ مِنَ الْجَمِيعِ عِنْدَ الْحَمَلَةِ فَحَسَنٌ، لِأَنَّهُ يَفُتُّ فِي أَعْضَادِ الْعَدُوِّ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَكْرَهُونَ الصَّوْتَ عِنْدَ الْقِتَالِ. وَرَوَى أَبُو بُرْدَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلَ ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُكْرَهُ التَّلَثُّمُ عِنْدَ الْقِتَالِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَبِهَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ اسْتَنَّ الْمُرَابِطُونَ بِطَرْحِهِ عِنْدَ الْقِتَالِ عَلَى صيانتهم به.
Derim ki: En zahir olanı, bunun kalbe muvafık olan dil zikri olmasıdır. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: "Şayet bir kimseye zikri terk etme konusunda ruhsat verilecek olsaydı, Zekeriyyâ'ya ruhsat verilirdi; zira Allah azze ve celle: { أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً } “İnsanlarla üç gün işaretleşmek dışında konuşmaman ve Rabbini çokça zikretmendir” [Âl-i İmrân: 41] buyurmaktadır. Yine savaşta bulunan bir adama ruhsat verilirdi; nitekim Allah azze ve celle: { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin” buyurmaktadır." Katâde şöyle demiştir: "Allah azze ve celle, kılıçların çarpıştığı en meşgul anlarında dahi kullarına Kendisini zikretmeyi farz kılmıştır." Bu zikrin hükmü gizli yapılmasıdır; çünkü savaş meydanlarında zikreden tek bir kişi olduğunda sesini yükseltmesi kötü ve mekruhtur. Ancak hücum anında topluca yapıldığında bu güzeldir; çünkü düşmanın azmini kırar. Ebû Dâvûd'un Kays b. Abbâd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı savaş anında [bağırıp] ses çıkarmaktan hoşlanmazlardı." Ebû Bürde de babasından, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer bir rivayet aktarmıştır. İbn Abbâs: "Savaş esnasında yüzü örtmek (teleessüm) mekruhtur" demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Allah en doğrusunu bilir ya, Murâbıtlar normalde örtündükleri halde savaş anında yüz örtüsünü atmayı bu rivayete dayandırmışlardır."
[سورة الأنفال (٨): آية ٤٦]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 46]
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦)
{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra korkaklaşırsınız ve rüzgarınız (gücünüz) gider. Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.” (46)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا) هَذَا اسْتِمْرَارٌ عَلَى الْوَصِيَّةِ لَهُمْ، وَالْأَخْذِ عَلَى أَيْدِيهِمْ في اختلافهم في أم بَدْرٍ وَتَنَازُعِهِمْ. (فَتَفْشَلُوا) نُصِبَ بِالْفَاءِ فِي جَوَابِ النَّهْيِ. وَلَا يُجِيزُ سِيبَوَيْهِ حَذْفَ الْفَاءِ وَالْجَزْمِ وأجازه الكسائي. وقرى" تَفْشِلُوا" بِكَسْرِ الشِّينِ. وَهُوَ غَيْرُ مَعْرُوفٍ. (وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ) أَيْ قُوَّتُكُمْ وَنَصْرُكُمْ، كَمَا تَقُولُ: الرِّيحُ لِفُلَانٍ، إِذَا كَانَ غَالِبًا فِي الْأَمْرِ قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin” buyruğu, onlara yapılan tavsiyenin devamı ve Bedir ganimetleri hususundaki ihtilafları ile çekişmelerini önlemeye yöneliktir. { فَتَفْشَلُوا } lafzı, nehyin cevabında fâ harfi ile nasb edilmiştir. Sîbeveyh fâ harfinin hazfedilip meczum kılınmasını caiz görmezken, el-Kisâî caiz görmüştür. Şîn harfinin kesresiyle "تَفْشِلُوا" şeklinde de okunmuştur; ancak bu meşhur değildir. { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “Ve rüzgarınız (gücünüz) gider”: Yani kuvvetiniz ve zaferiniz gider; nitekim bir işte galip geldiği zaman: "Rüzgar filandan yana esiyor" denilir. Şair şöyle demiştir:
إِذَا هَبَّتْ رِيَاحُكَ فَاغْتَنِمْهَا ... فَإِنَّ لِكُلِّ خَافِقَةٍ سكون
Rüzgârların estiğinde onu ganimet bil (fırsat bil)... Çünkü her esip dalgalanan rüzgâr için bir durulma [ve sükûnet] vardır.
وَقَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ نَصْرٌ قَطُّ إِلَّا بِرِيحٍ تَهُبُّ فَتَضْرِبُ فِي وُجُوهِ الْكُفَّارِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇: (نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ). قَالَ الْحَكَمُ:" وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ" يَعْنِي الصَّبَا، إِذْ بِهَا نُصِرَ مُحَمَّدٌ ﵊ وَأُمَّتُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: وَذَهَبَتْ رِيحُ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ حِينَ نَازَعُوهُ يَوْمَ أُحُدٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ) أَمْرٌ بِالصَّبْرِ، وَهُوَ مَحْمُودٌ فِي كُلِّ الْمَوَاطِنِ وَخَاصَّةً مَوْطِنَ الْحَرْبٍ، كما قال:" إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا".
Katâde ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: "Hiçbir zafer yoktur ki mutlaka kafirlerin yüzüne çarpan esen bir rüzgarla gerçekleşmiş olmasın." Resûlullah aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ } “Bana sabâ (doğu) rüzgarı ile yardım edildi; Âd kavmi ise debûr (batı) rüzgarı ile helak edildi.” el-Hakem: "'Rüzgarınız gider' ifadesinden kasıt sabâ rüzgarıdır; çünkü Muhammed aleyhisselâm ve ümmetine onunla yardım edilmiştir" demiştir. Mücâhid: "Uhud günü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile çekiştikleri vakit onun ashabının rüzgarı (üstünlüğü) gitmişti" demiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” buyruğu sabretmeyi emretmektedir. Sabır her durumda, bilhassa savaş anında övülmüştür; nitekim { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا } “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin” buyurmuştur.
[سورة الأنفال (٨): آية ٤٧]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 47]
وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧)
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar gibi olmayın. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır.” (47)
يَعْنِي أَبَا جَهْلٍ وَأَصْحَابَهُ الْخَارِجِينَ يَوْمَ بَدْرٍ لِنُصْرَةِ الْعِيرِ. خَرَجُوا بِالْقِيَانِ وَالْمُغَنِّيَاتِ وَالْمَعَازِفِ، فَلَمَّا وَرَدُوا الْجُحْفَةَ بَعَثَ خُفَافُ الْكِنَانِيُّ- وَكَانَ صَدِيقًا لِأَبِي جَهْلٍ- بِهَدَايَا إِلَيْهِ مَعَ ابْنٍ لَهُ، وَقَالَ: إِنْ شِئْتَ أَمْدَدْتُكَ بِالرِّجَالِ، وَإِنْ شِئْتَ أَمْدَدْتُكَ بِنَفْسِي مَعَ مَنْ خَفَّ مِنْ قَوْمِي. فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: إِنْ كُنَّا نُقَاتِلُ اللَّهَ كَمَا يَزْعُمُ مُحَمَّدٌ، فَوَاللَّهِ مَا لَنَا بِاللَّهِ مِنْ طَاقَةٍ. وَإِنْ كُنَّا نُقَاتِلُ النَّاسَ فَوَاللَّهِ إِنَّ بِنَا عَلَى النَّاسِ لَقُوَّةً، وَاللَّهِ لَا نَرْجِعُ عَنْ قِتَالِ مُحَمَّدٍ حَتَّى نَرِدَ بَدْرًا فَنَشْرَبَ فِيهَا الْخُمُورَ، وَتَعْزِفَ عَلَيْنَا الْقِيَانُ، فَإِنَّ بَدْرًا مَوْسِمٌ مِنْ مَوَاسِمِ الْعَرَبِ، وَسُوقٌ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ، حَتَّى تَسْمَعَ الْعَرَبُ بمخرجنا فتهابنا آخر الأبد. فوردوا بدرا و [لكن] جَرَى مَا جَرَى مِنْ هَلَاكِهِمْ. وَالْبَطَرُ فِي اللُّغَةِ. التَّقْوِيَةُ بِنِعَمِ اللَّهِ ﷿ وَمَا أَلْبَسَهُ مِنَ الْعَافِيَةِ عَلَى الْمَعَاصِي. وَهُوَ مَصْدَرٌ في موضع الحال. أي خرجوا بطرين مراءين صادين. وصدهم إضلال الناس.
Bununla, Bedir günü kervana yardım etmek için çıkan Ebû Cehil ve arkadaşlarını kastetmektedir. Onlar şarkıcı cariyelerle, kadın şarkıcılar ve çalgı aletleriyle yola çıktılar. Cuhfe'ye vardıklarında, Ebû Cehil'in dostu olan Hufâf el-Kinânî, oğluyla birlikte ona hediyeler gönderdi ve şöyle dedi: «İstersen sana adamla yardım edeyim, istersen kavmimden hafif [teçhizatlı] olanlarla birlikte bizzat kendim geleyim.» Ebû Cehil dedi ki: «Eğer Muhammed'in iddia ettiği gibi Allah ile savaşıyorsak, vallâhi bizim Allah'a karşı koyacak gücümüz yoktur. Şayet insanlarla savaşıyorsak, vallâhi bizim insanlara karşı elbette gücümüz yeter. Vallâhi Bedir'e varıp orada şaraplar içmedikçe ve şarkıcı cariyeler bize çalgı çalmadıkça Muhammed ile savaşmaktan geri dönmeyeceğiz. Çünkü Bedir, Arapların panayırlarından bir panayır ve pazarlarından bir pazardır; böylece Araplar bizim sefere çıktığımızı duyar da ebediyen bizden korkarlar.» Böylece Bedir'e vardılar; [fakat] helak olmaları hususunda vuku bulan şeyler vuku buldu. Lügatte batar (بَطَر); aziz ve celil olan Allah'ın nimetlerini ve bahşettiği afiyeti günah işlemeye vasıta kılmak demektir. Bu kelime hâl konumunda bir masdardır. Yani onlar böbürlenerek, gösteriş yaparak ve [insanları Allah'ın yolundan] alıkoyarak çıktılar. Onların alıkoyması ise insanları saptırmalarıdır.
[سورة الأنفال (٨): آية ٤٨]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 48]
وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤٨)
{ وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Hani şeytan onlara amellerini süslemiş ve: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de kesinlikle sizin yanınızdayım (himayenizdeyim)» demişti. İki topluluk birbirini görünce de arkasına dönüp kaçtı ve: «Ben sizden uzağım; şüphesiz ben sizin görmediğinizi görüyorum, ben Allah'tan korkarım. Allah'ın cezası pek çetindir» dedi.” (48)
رُوِيَ أَنَّ الشَّيْطَانَ تَمَثَّلَ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي صُورَةِ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، وَهُوَ مِنْ بَنِي بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ، وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَخَافُ مِنْ بَنِي بَكْرٍ أَنْ يَأْتُوهُمْ مِنْ وَرَائِهِمْ، لِأَنَّهُمْ قَتَلُوا رَجُلًا مِنْهُمْ. فَلَمَّا تَمَثَّلَ لَهُمْ قَالَ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ بِهِ عَنْهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: جَاءَهُمْ إِبْلِيسُ يَوْمَ بَدْرٍ بِرَايَتِهِ وَجُنُودِهِ، وَأَلْقَى فِي قُلُوبِهِمْ أَنَّهُمْ لَنْ يُهْزَمُوا وَهُمْ يُقَاتِلُونَ عَلَى دِينِ آبَائِهِمْ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَمَدَّ اللَّهُ نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَكَانَ جِبْرِيلُ ﵇ فِي خَمْسِمِائَةٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُجَنِّبَةٍ، وَمِيكَائِيلُ فِي خَمْسِمِائَةٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُجَنِّبَةٍ. وَجَاءَ إِبْلِيسُ فِي جُنْدٍ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَمَعَهُ رَايَةٌ فِي صُورَةِ رِجَالٍ مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ، وَالشَّيْطَانُ فِي صُورَةِ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ. فَقَالَ الشَّيْطَانُ لِلْمُشْرِكِينَ: لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌّ لَكُمْ، فَلَمَّا اصْطَفَّ الْقَوْمُ قَالَ أَبُو جَهْلٍ: اللَّهُمَّ أَوْلَانَا بِالْحَقِّ فَانْصُرْهُ. وَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدَهُ فقال: (يا رب إنك تَهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةُ فَلَنْ تُعْبَدَ فِي الْأَرْضِ أَبَدًا). فَقَالَ جِبْرِيلُ: (خُذْ قَبْضَةً مِنَ التُّرَابِ) فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنَ التُّرَابِ فَرَمَى بِهَا وُجُوهَهُمْ، فَمَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا أَصَابَ عَيْنَيْهِ وَمَنْخِرَيْهِ وَفَمَهُ. فَوَلَّوْا مُدْبِرِينَ، وَأَقْبَلَ جِبْرِيلُ ﵇ إِلَى إِبْلِيسَ فَلَمَّا رَآهُ كَانَتْ يَدُهُ فِي يَدِ رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ انْتَزَعَ إِبْلِيسُ يَدَهُ ثُمَّ وَلَّى مُدْبِرًا وَشِيعَتُهُ، فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: يَا سُرَاقَةُ، أَلَمْ تَزْعُمْ أَنَّكَ لنا جار، قال: إني برئ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ. ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ. وَفِي مُوَطَّأِ مَالِكٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي عَبْلَةَ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ كُرَيْزٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى الله
Rivayet edildiğine göre şeytan o gün onlara Kinâne oğullarından Benî Bekr kabilesine mensup Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum sûretinde temessül etti (göründü). Kureyş ise [daha önce] onlardan bir adam öldürdükleri için Benî Bekr'in arkalarından saldırmasından korkuyordu. [Şeytan] onlara bu sûrette görününce, Allah'ın kendisinden haber verdiği o sözleri söyledi. ed-Dahhâk şöyle demiştir: İblis, Bedir günü sancağı ve ordularıyla birlikte onlara geldi ve babalarının dini uğruna savaştıkları müddetçe asla mağlup olmayacakları düşüncesini kalplerine attı. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri bin melekle destekledi. Cebrâîl aleyhisselâm kanat birliğindeki beş yüz meleğin içinde, Mîkâîl de diğer kanat birliğindeki beş yüz meleğin içindeydi. İblis de şeytanlardan oluşan bir ordu içinde, yanında bir sancak olduğu hâlde Müdlic oğullarından birtakım adamlar sûretinde geldi; şeytan ise Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum sûretindeydi. Şeytan müşriklere: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur ve ben kesinlikle sizin yanınızdayım» dedi. İki ordu saf bağlayıp karşı karşıya gelince Ebû Cehil: «Allahım! İki taraftan hangimiz hakka daha layıksa ona yardım et!» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ellerini kaldırıp şöyle dua etti: «Ey Rabbim! Eğer bu topluluk helak olursa, yeryüzünde Sana asla ibadet edilmez.» Bunun üzerine Cebrâîl: «Bir avuç toprak al» dedi. O da bir avuç toprak alıp onların yüzlerine doğru attı. Müşriklerden gözlerine, burun deliklerine ve ağzına o topraktan isabet etmeyen hiçbir kimse kalmadı. Arkalarını dönüp kaçtılar. Cebrâîl aleyhisselâm İblis'e doğru yöneldi. İblis onu görünce —ki o sırada eli müşriklerden bir adamın elindeydi— elini çekip kopardı, ardından o ve taraftarları arkalarını dönüp kaçtılar. O adam ona: «Ey Sürâka! Sen bizim yanımızda olduğunu, bizi koruyacağını iddia etmemiş miydin?» dedi. O da: «Ben sizden uzağım, şüphesiz ben sizin görmediğinizi görüyorum» dedi. Bunu el-Beyhakî ve başkaları zikretmiştir. Mâlik'in Muvatta'ında İbrâhîm b. Ebî Able'den, onun da Talha b. Ubeydillâh b. Küreyz'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: (مَا رَأَى الشَّيْطَانُ نَفْسَهُ يَوْمًا هُوَ فِيهِ أَصْغَرَ وَلَا أَحْقَرَ وَلَا أَدْحَرَ وَلَا أَغْيَظَ مِنْهُ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِمَا رَأَى مِنْ تَنَزُّلِ الرَّحْمَةِ وَتَجَاوُزِ اللَّهِ عَنِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِلَّا مَا رَأَى يَوْمَ بَدْرٍ) قِيلَ: وَمَا رَأَى يَوْمَ بَدْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ (أَمَا إِنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ يَزَعُ الْمَلَائِكَةَ). وَمَعْنَى نَكَصَ: رَجَعَ بِلُغَةِ سُلَيْمٍ، عَنْ مُؤَرِّجٍ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
şöyle buyurmuştur: { مَا رَأَى الشَّيْطَانُ نَفْسَهُ يَوْمًا هُوَ فِيهِ أَصْغَرَ وَلَا أَحْقَرَ وَلَا أَدْحَرَ وَلَا أَغْيَظَ مِنْهُ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِمَا رَأَى مِنْ تَنَزُّلِ الرَّحْمَةِ وَتَجَاوُزِ اللَّهِ عَنِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِلَّا مَا رَأَى يَوْمَ بَدْرٍ } “Şeytanın, Bedir günü gördüğü müstesna, Arefe günündeki kadar kendisini daha küçük, daha hakir, daha kovulmuş ve daha öfkeli gördüğü başka hiçbir gün olmamıştır. Bu da ancak rahmetin indiğini ve Allah'ın büyük günahları bağışladığını görmesinden dolayıdır.” 'Bedir günü ne görmüştü ey Allah'ın Resûlü?' denildi. { أَمَا إِنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ يَزَعُ الْمَلَائِكَةَ } “Haberiniz olsun ki o, Cebrâîl'i melekleri sevk ve idare ederken görmüştü” buyurdu. Müerric ve başkalarından nakledildiğine göre, Süleym kabilesinin lehçesinde "نَكَصَ" (nekasa) kelimesinin manası: "Geri döndü" demektir. Şair şöyle demiştir:
لَيْسَ النُّكُوصُ عَلَى الْأَدْبَارِ مَكْرُمَةً ... إِنَّ الْمَكَارِمَ إِقْدَامٌ عَلَى الْأَسَلِ
Geriye dönüp kaçmak bir erdem değildir; şüphesiz erdemler mızraklara doğru atılmaktır.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَمَا يَنْفَعُ الْمُسْتَأْخِرِينَ نُكُوصُهُمْ ... وَلَا ضَرَّ أَهْلَ السَّابِقَاتِ التقدم
Geri kalanlara kaçıp dönmeleri fayda vermez; önde gidenlere de ileri atılmak zarar vermemiştir.
وليس ها هنا قَهْقَرَى بَلْ هُوَ فِرَارٌ، كَمَا قَالَ: (إِذَا سَمِعَ الْأَذَانَ أَدْبَرَ وَلَهُ ضُرَاطٌ). (إِنِّي أَخافُ اللَّهَ) قِيلَ: خَافَ إِبْلِيسُ أَنْ يَكُونَ يَوْمُ بَدْرٍ الْيَوْمَ الَّذِي أُنْظِرَ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: كَذَبَ إِبْلِيسُ فِي قَوْلِهِ:" إِنِّي أَخافُ اللَّهَ" وَلَكِنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا قُوَّةَ لَهُ. وَيُجْمَعُ جَارٌ على أجوار وجيران، وفي القليل جيرة.
Buradaki durum gerisin geriye adım adım çekilmek değil, bilakis: { إِذَا سَمِعَ الْأَذَانَ أَدْبَرَ وَلَهُ ضُرَاطٌ } “Ezânı işittiği zaman arkasını dönüp yellenerek kaçar” hadisinde buyrulduğu gibi düpedüz bir kaçıştır. { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } “Ben Allah'tan korkarım”: İblis'in, Bedir gününün kendisine mühlet verilen son gün olmasından korktuğu söylenmiştir. İblis'in: "Ben Allah'tan korkarım" sözünde yalan söylediği, fakat kendisine güç yetiremeyeceğini anladığı da söylenmiştir. Câr (جَارٌ - komşu/himaye eden) kelimesinin çoğulu ecvâr (أَجْوَارٌ) ve cîrân (جِيرَانٌ) şeklinde gelir; azlık çoğulunda ise cîreh (جِيرَةٌ) denir.
[سورة الأنفال (٨): آية ٤٩]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 49]
إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩)
{ إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: «Bunları dinleri aldattı» diyorlardı. Kim Allah'a tevekkül ederse bilsin ki, şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (49)
قِيلَ: الْمُنَافِقُونَ: الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَأَبْطَنُوا الْكُفْرَ. وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ: الشَّاكُّونَ، وَهُمْ دُونَ الْمُنَافِقِينَ، لِأَنَّهُمْ حَدِيثُو عَهْدٍ بِالْإِسْلَامِ، وَفِيهِمْ بَعْضُ ضَعْفِ نِيَّةٍ. قَالُوا عِنْدَ الْخُرُوجِ إِلَى الْقِتَالِ وَعِنْدَ الْتِقَاءِ الصَّفَّيْنِ: غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ. وَقِيلَ: هُمَا وَاحِدٌ، وَهُوَ أَوْلَى. أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ ﷿:" الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ" [البقرة: ٣] ثُمَّ قَالَ" وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ" [البقرة: ٤] وهما لواحد.
Şöyle denilmiştir: Münafıklar; imanı açığa vurup küfrü gizleyenlerdir. Kalplerinde hastalık bulunanlar ise şüphe içinde olanlardır. Bunlar münafıklardan daha aşağı derecededir; çünkü İslâm'a henüz yeni girmiş kimselerdir ve niyetlerinde bir miktar zayıflık bulunmaktadır. Savaşa çıkış esnasında ve iki saf karşılaştığında: { غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ } “Bunları dinleri aldattı” dediler. Her ikisinin aynı [zümre] olduğu da söylenmiştir ki evlâ olan da budur. Nitekim aziz ve celil olan Allah'ın: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Onlar gayba iman ederler” [el-Bakara 2/3] buyruğuna, ardından da: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene de iman ederler” [el-Bakara 2/4] buyurmasına bakmaz mısın? Hâlbuki her ikisi de aynı kimseler hakkındadır.
[سورة الأنفال (٨): الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Enfâl Suresi (8): Âyetler 50-51]
وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٥١)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٥١) } “Melekler kafirlerin canlarını alırken, onların yüzlerine ve arkalarına vurarak: «Tadın yakıcı azabı!» derken bir görseydin! (50) Bu, ellerinizin önden gönderdiği (yaptığınız) şeyler yüzündendir. Şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir. (51)”
قِيلَ: أَرَادَ مَنْ بَقِيَ وَلَمْ يُقْتَلْ يَوْمَ بَدْرٍ. وَقِيلَ: هِيَ فِيمَنْ قُتِلَ بِبَدْرٍ. وَجَوَابُ" لَوْ" مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَظِيمًا. (يَضْرِبُونَ) فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. (وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ) أَيْ أَسْتَاهَهُمْ، كَنَّى عَنْهَا بِالْأَدْبَارِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. الْحَسَنُ: ظُهُورَهُمْ، وَقَالَ: إِنَّ رَجُلًا قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي رَأَيْتُ بِظَهْرِ أَبِي جَهْلٍ مِثْلَ الشِّرَاكِ؟ قَالَ: (ذَلِكَ ضَرْبُ الْمَلَائِكَةِ). وَقِيلَ: هَذَا الضَّرْبُ يَكُونُ عِنْدَ الْمَوْتِ. وَقَدْ يَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ يَصِيرُونَ بِهِمْ إِلَى النَّارِ. (وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ) قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَيَقُولُونَ ذُوقُوا، فَحُذِفَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، تَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ: ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ. وَرُوِيَ أَنَّ فِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ أَنَّهُ كَانَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ، كُلَّمَا ضَرَبُوا الْتَهَبَتِ النَّارُ فِي الْجِرَاحَاتِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ". وَالذَّوْقُ يَكُونُ مَحْسُوسًا وَمَعْنًى. وَقَدْ يُوضَعُ مَوْضِعَ الِابْتِلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ، تَقُولُ: ارْكَبْ هَذَا الْفَرَسَ فَذُقْهُ. وَانْظُرْ فُلَانًا فَذُقْ مَا عِنْدَهُ. قَالَ الشَّمَّاخُ يَصِفُ فَرَسًا:
Bedir günü hayatta kalıp öldürülmeyenlerin kastedildiği söylenmiştir. Bedir'de öldürülenler hakkında olduğu da söylenmiştir. "لَوْ" (lev) edatının cevabı hazfedilmiştir; takdiri: "Büyük bir iş görürdün" şeklindedir. { يَضْرِبُونَ } hal konumundadır. { وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } “Onların yüzlerine ve arkalarına”: Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'in belirttiğine göre arkalar ifadesiyle onların makatları kastedilmiş ve kinaye yoluyla arkalar denilmiştir. Hasen ise: "Sırtlarına [vurarak]" demiş ve şöyle anlatmıştır: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Allah'ın Resûlü! Ebû Cehl'in sırtında ayakkabı bağı gibi izler gördüm?" deyince, [Nebi]: { ذَلِكَ ضَرْبُ الْمَلَائِكَةِ } “O, meleklerin vuruşudur” buyurdu. Bu vuruşun ölüm anında olduğu da söylenmiştir. Kıyamet günü onları cehennem ateşine sevk ettikleri sırada olması da mümkündür. { وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Ve tadın yakıcı azabı!”: el-Ferrâ: Anlamı "Tadın derler" şeklindedir ve [fiil] hazfedilmiştir, demiştir. Hasen ise şöyle demiştir: Bu kıyamet günündedir; cehennem bekçileri onlara: "Tadın yakıcı azabı!" derler. Bazı tefsirlerde meleklerin yanında demirden kamçılar bulunduğu, onlar vurdukça yaralarda ateşin alevlendiği ve Allah'ın: "Tadın yakıcı azabı!" buyruğunun bundan ibaret olduğu rivayet edilmiştir. Tatmak (zevk); hem hissi hem de manevi olur. Bazen sınama ve deneme yerine de konulur; nitekim: "Şu ata bin de tadına bak (dene)", "Filana bak da neyi var neyi yok tadına bak (öğren)" dersin. Şemmâh bir atı tavsif ederken şöyle demiştir:
فَذَاقَ فَأَعْطَتْهُ مِنَ اللِّينِ جَانِبًا ... كَفَى وَلَهًا أَنْ يُغْرِقَ السَّهْمَ حَاجِزُ
Tadına baktı (denedi), o da ona yumuşak bir taraf sundu; okun hedefe tam girmesini engelleyen bir set kafi geldi.
وَأَصْلُهُ مِنَ الذَّوْقِ بِالْفَمِ. (ذلِكَ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيِ الْأَمْرُ ذَلِكَ. أَوْ" ذلِكَ" جَزَاؤُكُمْ. (بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ) أَيِ اكْتَسَبْتُمْ مِنَ الْآثَامِ. (وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ) إِذْ قَدْ أَوْضَحَ السَّبِيلَ وَبَعَثَ الرُّسُلَ، فَلِمَ خَالَفْتُمْ؟." وَأَنَّ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَطْفٌ عَلَى" مَا" وَإِنْ شِئْتَ نَصَبْتَ، بِمَعْنَى وَبِأَنَّ، وَحُذِفَتِ الْبَاءُ. أَوْ بِمَعْنَى: وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ نَسَقًا عَلَى ذلك.
Bunun aslı ise ağızla tatmaktan (tatma duyusundan) gelmektedir. { ذلِكَ } “[İşte] bu” ifadesi ref konumundadır; yani durum budur. Veya “İşte bu sizin cezanızdır” [takdirindedir]. { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “Kendi ellerinizin önden gönderdiği (yaptığı) şeyler sebebiyledir”, yani işlediğiniz günahlar yüzündendir. { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Ve şüphesiz Allah, kullarına asla zulmedici değildir”; çünkü O, yolu açıkça göstermiş ve peygamberler göndermiştir. O halde niçin muhalefet ettiniz? “وَأَنَّ” (ve enne) lafzı, “مَا” (mâ) üzerine atıfla cer (hafz) konumundadır. Dilersen “وَبِأَنَّ” (ve bi-enne) manasında olup [harf-i cer olan] “bâ” hazfedilerek nasb konumunda da sayabilirsin. Veya “Ve bu, Allah'ın... olması sebebiyledir” manasındadır. “ذلِكَ” (zâlike) üzerine atfedilerek ref konumunda olması da caizdir.
[سورة الأنفال (٨): آية ٥٢]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 52]
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٥٢)
{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٥٢) } “[Onların durumu,] tıpkı Firavun hânedânı ile onlardan öncekilerin âdeti gibidir: Allah'ın âyetlerini inkâr ettiler de Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, cezası pek çetindir.”
الدَّأْبُ الْعَادَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ". أَيِ الْعَادَةُ فِي تَعْذِيبِهِمْ عِنْدَ قَبْضِ الْأَرْوَاحِ وَفِي الْقُبُورِ كَعَادَةِ آلِ فِرْعَوْنَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى جُوزِيَ هَؤُلَاءِ بِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ كَمَا جُوزِيَ آلُ فِرْعَوْنَ بِالْغَرَقِ. أَيْ دَأْبُهُمْ كدأب آل فرعون.
ed-De'b (الدَّأْبُ), âdet demektir. Bunun açıklaması daha önce Âl-i İmrân [Suresi'nde] geçmişti. Yani canları kabzedilirken ve kabirlerinde onlara azap edilmesindeki âdet, tıpkı Firavun hânedânının âdeti gibidir. Şöyle de denilmiştir: Mana, Firavun hânedânı boğulmakla cezalandırıldığı gibi bunlar da öldürülmek ve esir edilmekle cezalandırıldılar, demektir. Yani onların âdeti de Firavun hânedânının âdeti gibidir.
[سورة الأنفال (٨): آية ٥٣]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 53]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣)
{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) } “Bu, bir kavim kendilerinde bulunanı değiştirmedikçe Allah'ın onlara ihsan ettiği bir nimeti değiştirmeyeceğinden ve şüphesiz Allah'ın hakkıyla işiten, kemaliyle bilen olmasındandır.”
تَعْلِيلٌ. أَيْ هَذَا الْعِقَابُ، لِأَنَّهُمْ غَيَّرُوا وَبَدَّلُوا، وَنِعْمَةُ اللَّهِ عَلَى قُرَيْشٍ الْخِصْبُ وَالسَّعَةُ، وَالْأَمْنُ وَالْعَافِيَةُ." أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ" [العنكبوت: ٦٧] الْآيَةَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نِعْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ مُحَمَّدٌ ﷺ فَكَفَرُوا بِهِ، فَنُقِلَ إلى المدينة وحل بالمشركين العقاب.
[Bu ayet bir] gerekçelendirmedir. Yani bu azap, onların [tutumlarını] değiştirip bozdukları içindir. Allah'ın Kureyş üzerindeki nimeti ise bolluk, refah, güvenlik ve afiyetti. Nitekim: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Çevrelerindeki insanlar kapılıp yağmalanırken, bizim orayı güvenli bir harem yaptığımızı görmediler mi?” [el-Ankebût, 67] buyrulmuştur. es-Süddî şöyle demiştir: Allah'ın onlara olan nimeti Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem idi; fakat onlar onu inkâr ettiler, bunun üzerine [Peygamber] Medine'ye göç ettirildi ve müşriklerin üzerine de azap indi.
[سورة الأنفال (٨): آية ٥٤]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 54]
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ (٥٤)
{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ (٥٤) } “Tıpkı Firavun hânedânı ile onlardan öncekilerin âdeti gibi; onlar da Rablerinin âyetlerini yalanladılar, biz de günahları sebebiyle onları helâk ettik ve Firavun hânedânını suda boğduk. Onların hepsi de zalim kimselerdi.”
لَيْسَ هَذَا بِتَكْرِيرٍ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ لِلْعَادَةِ فِي التَّكْذِيبِ، وَالثَّانِيَ لِلْعَادَةِ فِي التغيير، وباقي الآية بين.
Bu bir tekrar değildir; çünkü birincisi yalanlamadaki âdetleri hakkında, ikincisi ise [nimetleri] değiştirmedeki âdetleri hakkındadır. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
[سورة الأنفال (٨): الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[Enfâl Suresi (8): Âyetler 55-56]
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦)
{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } (٥٥) “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler.” { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } (٥٦) “Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında hiç çekinmeden antlaşmalarını bozan kimselerdir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ) أَيْ مَنْ يَدِبُّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فِي عِلْمِ اللَّهِ وَحُكْمِهِ. (الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ) نَظِيرُهُ" الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ" [الأنفال: ٢٢]. ثم وصفهم فقال: (الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ) أَيْ لَا يَخَافُونَ الِانْتِقَامَ. وَ" مِنْ" فِي قَوْلِهِ" مِنْهُمْ" للتبعيض، لان العهد إنما كان يَجْرِي مَعَ أَشْرَافِهِمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَهُ. وَالْمَعْنِيُّ بِهِمْ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ، فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. نَقَضُوا الْعَهْدَ فَأَعَانُوا مُشْرِكِي مَكَّةَ بِالسِّلَاحِ، ثُمَّ اعْتَذَرُوا فَقَالُوا: نَسِينَا، فَعَاهَدَهُمْ ﵇ ثَانِيَةً فَنَقَضُوا يوم الخندق.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü” buyruğu, yani Allah'ın ilminde ve hükmünde yeryüzünde debelenenlerin en kötüsü [demektir]. { الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler” ifadesinin benzeri: { الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir” [el-Enfâl, 22] ayetidir. Sonra onları nitelendirerek şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } “Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında hiç çekinmeden antlaşmalarını bozan kimselerdir”, yani intikamdan korkmazlar. { مِنْهُمْ } “onlardan” buyruğundaki { مِنْ } edatı teb'îz (kısmîlik) içindir; çünkü antlaşma sadece onların ileri gelenleriyle yapılıyor, sonra onlar bunu bozuyorlardı. Mücâhid ve başkalarının görüşüne göre bunlarla kastedilenler Kurayza ve Nadîr [kabileleri]dir. Onlar antlaşmayı bozarak Mekke müşriklerine silah yardımı yaptılar, sonra da özür dileyip: "Unuttuk" dediler. [Nebi] aleyhisselâm onlarla ikinci kez antlaşma yaptı, fakat onlar Hendek günü antlaşmayı yine bozdular.
[سورة الأنفال (٨): آية ٥٧]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 57]
فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧)
{ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) } “Onları savaşta yakalayacak olursan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini cezalandır ki ibret alsınlar.”
شَرْطٌ وَجَوَابُهُ. وَدَخَلَتِ النُّونُ تَوْكِيدًا لَمَّا دَخَلَتْ مَا، هَذَا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: تَدْخُلُ النُّونُ الثَّقِيلَةُ وَالْخَفِيفَةُ مَعَ" إِمَّا" فِي الْمُجَازَاةِ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الْمُجَازَاةِ وَالتَّخْيِيرِ. ومعنى" تثقفنهم" تأسر هم وتجعلهم في ثقاف، أو تلقا هم بِحَالِ ضَعْفٍ، تَقْدِرُ عَلَيْهِمْ فِيهَا وَتَغْلِبُهُمْ. وَهَذَا لَازِمٌ مِنَ اللَّفْظِ، لِقَوْلِهِ:" فِي الْحَرْبِ". وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: تُصَادِفَنَّهُمْ وَتَلْقَاهُمْ. يُقَالُ: ثَقِفْتُهُ أَثْقَفُهُ ثَقَفًا، أَيْ وَجَدْتُهُ. وَفُلَانٌ ثَقِفٌ لَقِفٌ أَيْ سَرِيعُ الْوُجُودِ لِمَا يُحَاوِلُهُ وَيَطْلُبُهُ. وَثَقْفٌ لَقْفٌ. وَامْرَأَةٌ ثَقَافٌ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِارْتِبَاطِهِ بِالْآيَةِ كَمَا بَيَّنَّا. وَالْمُصَادَفُ قَدْ يُغْلَبُ فَيُمْكِنُ التَّشْرِيدُ بِهِ، وَقَدْ لَا يُغْلَبُ. وَالثِّقَافُ فِي اللُّغَةِ: مَا يُشَدُّ بِهِ الْقَنَاةُ وَنَحْوُهَا. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
Bu bir şart ve cevabıdır. Basralıların görüşüne göre "mâ" edatı dahil olduğu için tekid nûnu girmiştir. Kûfeliler ise şöyle demiştir: Şart ile muhayyerlik arasını ayırt etmek için şarta "immâ" ile birlikte şeddeli (sakîle) veya şeddesiz (hafîfe) nûn dahil olur. "تثقفنهم" ifadesinin manası; onları esir alır ve bağlarsın yahut onları zayıf bir halde yakalarsın, kendilerine güç yetirir ve onları mağlup edersin demektir. Bu, { فِي الْحَرْبِ } “savaşta” buyruğu sebebiyle lafzın zorunlu gereğidir. Bazıları da: Onlara rastlar ve karşılaşırsan, demiştir. ثَقِفْتُهُ أَثْقَفُهُ ثَقَفًا (onu buldum/yakaladım) denilir; yani onu buldum demektir. فُلَانٌ ثَقِفٌ لَقِفٌ denildiğinde; bir kimsenin amaçladığı ve aradığı şeyi çabucak bulması kastedilir. ثَقْفٌ لَقْفٌ şeklinde de söylenir. Bir kadına da امْرَأَةٌ ثَقَافٌ (maharetli kadın) denir. Birinci görüş, açıkladığımız üzere ayetle olan irtibatı sebebiyle daha evladır; zira tesadüfen karşılaşılan kimse mağlup edilebilir ve onunla ibret verilebilir, bazen de mağlup edilemeyebilir. Dilbilgisinde es-Sikâf (الثِّقَافُ); mızrak ve benzeri şeylerin doğrultulduğu alettir. Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır:
تَدْعُو قُعَيْنَا وَقَدْ عَضَّ الْحَدِيدَ بِهَا ... عَضَّ الثِّقَافِ عَلَى صُمِّ الْأَنَابِيبِ
Kusaynoğullarını yardıma çağırıyorsun; halbuki demir onda öyle bir kenetlenmiştir ki, tıpkı doğrultucunun sert kamışlara kenetlendiği gibi.
(فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ) قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمَعْنَى أَنْذِرْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: هِيَ لُغَةُ قُرَيْشٍ، شَرِّدْ بِهِمْ سَمِّعْ بِهِمْ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: نَكِّلْ بِهِمْ. الزَّجَّاجُ: افْعَلْ بِهِمْ فعلا
{ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ } “Onlarla arkalarındakileri darmadağın et” ayeti hakkında Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Manası; onlarla arkalarındakileri korkutup uyar, demektir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bu, Kureyş lehçesidir; şerrid bihim (شَرِّدْ بِهِمْ), semmi‘ bihim (سَمِّعْ بِهِمْ - ibretlik durumlarını herkese duyur) demektir. Dahhâk: “Onları ibretlik bir cezaya çarptır” demiştir. ez-Zeccâc ise: “Onlara öyle bir [öldürme] muamelesi yap ki...” [demiştir].
مِنَ الْقَتْلِ تُفَرِّقْ بِهِ مَنْ خَلْفَهُمْ. وَالتَّشْرِيدُ فِي اللُّغَةِ: التَّبْدِيدُ وَالتَّفْرِيقُ، يُقَالُ: شَرَّدْتُ بَنِي فُلَانٍ قَلَعْتُهُمْ عَنْ مَوَاضِعِهِمْ وَطَرَدْتُهُمْ عَنْهَا حَتَّى فَارَقُوهَا. وَكَذَلِكَ الْوَاحِدُ، تَقُولُ: تَرَكْتُهُ شَرِيدًا عَنْ وَطَنِهِ وَأَهْلِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ مِنْ هُذَيْلٍ:
onunla arkalarındakileri dağıtasın [demiştir]. Dilbilgisinde et-Teşrîd (التَّشْرِيدُ); darmadağın etmek ve dağıtmak demektir. Şöyle denir: شَرَّدْتُ بَنِي فُلَانٍ (Filanoğullarını darmadağın ettim); yani onları yerlerinden söküp attım ve oralardan ayrılıncaya kadar sürgün ettim. Tekil için de aynı şekilde: تَرَكْتُهُ شَرِيدًا عَنْ وَطَنِهِ وَأَهْلِهِ (Onu vatanından ve ailesinden sürülmüş bir avare olarak bıraktım) dersin. Hüzeyl kabilesinden bir şair şöyle demiştir:
أُطَوِّفُ فِي الْأَبَاطِحِ كُلَّ يَوْمٍ ... مَخَافَةَ أَنْ يُشَرِّدَ بِي حَكِيمٌ
Hakîm beni sürgün edip dağıtır korkusuyla her gün geniş vadilerde dolaşıp duruyorum.
وَمِنْهُ شَرَدَ الْبَعِيرُ وَالدَّابَّةُ إِذَا فارق صاحبه. و" مَنْ" بمعنى الذي، قال الْكِسَائِيُّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ" فَشَرِّذْ" بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: التَّشْرِيذُ (بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ) التَّنْكِيلُ. وَبِالدَّالِ الْمُهْمَلَةِ التَّفْرِيقُ، حَكَاهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: الذَّالُ لَا وَجْهَ لَهَا، إِلَّا أَنْ تَكُونَ بَدَلًا مِنَ الدَّالِ الْمُهْمَلَةِ لِتَقَارُبِهِمَا، ولا يعرف في اللغة" فشرذ". وقرى" من خلفهم" بكسر الميم والفاء. (لعلهم يدكرون) أَيْ يَتَذَكَّرُونَ بِوَعْدِكَ إِيَّاهُمْ. وَقِيلَ: هَذَا يَرْجِعُ إِلَى مَنْ خَلْفَهُمْ، [لِأَنَّ مَنْ قُتِلَ لَا يَتَذَكَّرُ أَيْ شَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ [ مَنْ عمل بمثل عملهم.
Devenin ve binek hayvanının sahibinden kaçıp uzaklaşması durumunda söylenen شَرَدَ الْبَعِيرُ (deve ürküp kaçtı) ifadesi de bundandır. el-Kisâî'nin belirttiğine göre "مَنْ" lafzı "الَّذِي" (o kimseler ki) anlamındadır. İbn Mes'ûd'dan noktalı zâl ile "فَشَرِّذْ" şeklinde de rivayet edilmiştir; bunlar iki ayrı lehçedir. Kutrub şöyle demiştir: Noktalı zâl ile et-Teşrîz (التَّشْرِيذُ), ibret verici ceza uygulamaktır. Noktasız dâl ile ise dağıtmaktır. Bunu es-Sa'lebî nakletmiştir. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: Birbirlerine olan yakınlıkları sebebiyle noktasız dâl harfinden bedel olması dışında noktalı zâl ile okunmasının hiçbir izahı yoktur ve Arap dilinde "فشرذ" lafzı bilinmemektedir. { مِنْ خَلْفِهِمْ } şeklinde mîm ve fâ harflerinin kesresiyle de okunmuştur. { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “ki ibret alsınlar”: Yani senin onlara yönelik tehdidinle akıllarını başlarına alsınlar. Şöyle de denilmiştir: Bu, arkalarındakilere racidir; [çünkü öldürülen kimse ibret alamaz. Yani onların yaptıklarının benzerini yapan] arkalarındakileri onlarla ibretlik şekilde dağıt.
[سورة الأنفال (٨): آية ٥٨]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 58]
وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨)
{ وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨) } “Eğer bir topluluğun hıyanet etmesinden korkarsan, sen de aynı şekilde antlaşmayı bozduğunu kendilerine bildir. Çünkü Allah hainleri sevmez.”
فيه ثلاث مسائل: الاولى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً) أَيْ غِشًّا وَنَقْضًا لِلْعَهْدِ. (فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ) وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ وَبَنِي النَّضِيرِ. وَحَكَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يَظْهَرُ فِي أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ أن أم بَنِي قُرَيْظَةَ انْقَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ" فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ" ثُمَّ ابْتَدَأَ ﵎ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَمْرِهِ فِيمَا يَصْنَعُهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مَعَ مَنْ يَخَافُ مِنْهُ خِيَانَةً، فَتَتَرَتَّبُ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ. [وَبَنُو قُرَيْظَةَ لَمْ يَكُونُوا فِي حَدِّ مَنْ تُخَافُ خِيَانَتُهُ [، وَإِنَّمَا كَانَتْ خِيَانَتُهُمْ ظَاهِرَةً] مَشْهُورَةً [. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَجُوزُ نَقْضُ الْعَهْدِ مَعَ خَوْفِ الْخِيَانَةِ، وَالْخَوْفُ ظَنٌّ لَا يَقِينَ مَعَهُ، فَكَيْفَ يَسْقُطُ يَقِينُ الْعَهْدِ مَعَ ظَنِّ الْخِيَانَةِ. فَالْجَوَابُ من
Bu âyette üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً } “Eğer bir topluluğun hıyanet etmesinden korkarsan” yani hile yapıp ahdi bozmalarından [endişe edersen], { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } “sen de aynı şekilde antlaşmayı bozduğunu kendilerine bildir” buyruğudur. Bu âyet, Benî Kurayza ve Benî Nadîr hakkında inmiştir. Bunu Taberî, Mücâhid'den nakletmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Kur'an'ın lafızlarından anlaşılan şudur ki Benî Kurayza meselesi { فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ } “onların arkasındakileri de ürkütüp dağıt” buyruğu ile sona ermiştir. Sonra [Allah] azze ve celle bu âyette, gelecekte kendisinden hıyanet korkulan kimselere karşı ne yapacağı hususundaki emrine başlamıştır; dolayısıyla bu âyet onlar hakkında geçerli olur. [Benî Kurayza ise hıyanetinden korkulacak durumda değildi; aksine onların hıyaneti açık] ve meşhurdu. İkincisi: İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: "Eğer, 'Hıyanet korkusuyla antlaşmayı bozmak nasıl caiz olur? Korku bir zandır, onunla birlikte kesin bilgi (yakîn) bulunmaz. O halde zannî bir hıyanet ile kesin olan ahit nasıl hükümsüz kılınabilir?' denilirse, buna cevap
وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ الْخَوْفَ قَدْ يَأْتِي بِمَعْنَى الْيَقِينِ، كَمَا قَدْ يَأْتِي الرَّجَاءُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً" [نوح: ١٣]. الثَّانِي- إِذَا ظَهَرَتْ آثَارُ الْخِيَانَةِ وَثَبَتَتْ دَلَائِلُهَا، وَجَبَ نَبْذُ الْعَهْدِ لِئَلَّا يُوقِعَ التَّمَادِي عَلَيْهِ فِي الْهَلَكَةِ، وَجَازَ إِسْقَاطُ الْيَقِينِ هُنَا ضَرُورَةً. وَأَمَّا إِذَا عُلِمَ الْيَقِينُ فَيُسْتَغْنَى عَنْ نَبْذِ الْعَهْدِ إِلَيْهِمْ، وَقَدْ سَارَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ، لَمَّا اشْتُهِرَ مِنْهُمْ نَقْضُ الْعَهْدِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ. وَالنَّبْذُ: الرَّمْيُ وَالرَّفْضُ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: مَعْنَاهُ إِذَا عَاهَدْتَ قَوْمًا فَعَلِمْتَ مِنْهُمُ النَّقْضَ بِالْعَهْدِ فَلَا تُوقِعْ بِهِمْ سَابِقًا إِلَى النَّقْضِ حَتَّى تُلْقِيَ إِلَيْهِمْ أَنَّكَ قَدْ نقضت العهد والموادعة، فَيَكُونُوا فِي عِلْمِ النَّقْضِ مُسْتَوِيِينَ، ثُمَّ أَوْقِعْ بِهِمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا مِنْ مُعْجِزِ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِمَّا لَا يُوجَدُ فِي الْكَلَامِ مِثْلُهُ عَلَى اخْتِصَارِهِ وَكَثْرَةِ مَعَانِيهِ. وَالْمَعْنَى: وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ عَهْدٌ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمُ الْعَهْدَ، أَيْ قُلْ لَهُمْ قَدْ نَبَذْتُ إِلَيْكُمْ عَهْدَكُمْ، وَأَنَا مُقَاتِلُكُمْ، لِيَعْلَمُوا ذَلِكَ فَيَكُونُوا مَعَكَ فِي الْعِلْمِ سَوَاءً، وَلَا تُقَاتِلْهُمْ وَبَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ عَهْدٌ وَهُمْ يَثِقُونَ بِكَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ خِيَانَةً وَغَدْرًا. ثُمَّ بَيَّنَ هَذَا بِقَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ". قُلْتُ: مَا ذَكَرَهُ الْأَزْهَرِيُّ وَالنَّحَّاسُ مِنْ إِنْبَاذِ الْعَهْدِ مَعَ الْعِلْمِ بِنَقْضِهِ يَرُدُّهُ فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِي فَتْحِ مَكَّةَ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا نَقَضُوا لَمْ يُوَجِّهْ إِلَيْهِمْ بَلْ قَالَ: (اللهم اقطع خبر عَنْهُمْ) وَغَزَاهُمْ. وَهُوَ أَيْضًا مَعْنَى الْآيَةِ، لِأَنَّ فِي قَطْعِ الْعَهْدِ مِنْهُمْ وَنَكْثِهِ مَعَ الْعِلْمِ بِهِ حُصُولُ نَقْضِ عَهْدِهِمْ وَالِاسْتِوَاءِ مَعَهُمْ. فَأَمَّا مَعَ غَيْرِ الْعِلْمِ بِنَقْضِ الْعَهْدِ مِنْهُمْ فَلَا يَحِلُّ وَلَا يَجُوزُ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: كَانَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ وَالرُّومِ عَهْدٌ وَكَانَ يَسِيرُ نَحْوَ بِلَادِهِمْ لِيَقْرُبَ حَتَّى إِذَا انْقَضَى الْعَهْدُ غَزَاهُمْ، فَجَاءَهُ رَجُلٌ عَلَى فَرَسٍ أَوْ بِرْذَوْنٍ وَهُوَ يَقُولُ: اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، [وَفَاءٌ لَا غَدْرُ [، فَنَظَرُوا فَإِذَا هُوَ عَمْرُو بْنُ عَنْبَسَةَ، فَأَرْسَلَ إليه معاومة فسأله فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمٍ عَهْدٌ فَلَا يَشُدَّ عُقْدَةً وَلَا يَحُلَّهَا حَتَّى يَنْقَضِيَ أَمَدُهَا أَوْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ) فَرَجَعَ مُعَاوِيَةُ بِالنَّاسِ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حسن صحيح. والسواء: المساواة والاعتدال.
[Bu ifadenin] iki veçhi vardır: Birincisi: Havf (korku) bazen yakîn (kesin bilgi) manasına gelebilir; nitekim recâ (ümit) kelimesi de ilim (bilgi) manasında kullanılabilir. Nitekim Yüce Allah: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } “Size ne oluyor ki, Allah için bir büyüklük ummuyorsunuz (bunu bilip takdir etmiyorsunuz)?” [Nûh: 13] buyurmuştur. İkincisi: Hıyanet emareleri açığa çıkıp delilleri sabit olduğunda, antlaşmayı sürdürmenin helake sürüklememesi için antlaşmayı bozup [onlara] bildirmek vacip olur ve bir zaruretten ötürü burada kesin bilgi şartı düşürülebilir. Kesin bilgiye ulaşıldığında ise antlaşmayı bozduğunu [ayrıca] onlara bildirmeye gerek kalmaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Fetih yılında Mekkelilerin antlaşmayı bozdukları kesin olarak ortaya çıkınca, antlaşmalarını bozduğunu kendilerine [önceden] bildirmeksizin onların üzerine yürümüştür. Nebz (نَبْذ), fırlatıp atmak ve reddetmek demektir. el-Ezherî şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Bir toplulukla antlaşma yaptığında onların antlaşmayı bozduklarını öğrenirsen, antlaşmayı ve barışı bozduğunu onlara açıkça bildirip taraflar antlaşmanın bozulduğu bilgisinde eşit hale gelmedikçe antlaşmayı bozmada onlardan önce davranarak ansızın üzerlerine saldırma; sonra onların üzerine hücum et. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, lafzının kısalığına ve manalarının çokluğuna rağmen bir benzeri insan kelamında bulunmayan, Kur'an'ın muciz ifadelerindendir. Manası şudur: Aranızda bir antlaşma bulunan bir topluluğun hıyanet etmesinden korkarsan antlaşmayı onlara geri at; yani onlara: "Antlaşmanızı size geri bıraktım, artık sizinle savaşacağım" de ki bunu bilsinler ve böylece seninle bilgide eşit olsunlar. Aranızda bir antlaşma bulunup onlar da sana güvenirken onlarla savaşma; zira bu bir hıyanet ve vefasızlık (kalleşlik) olur. Sonra bunu: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ } “Şüphesiz Allah hainleri sevmez” buyruğuyla beyan etmiştir. Derim ki: el-Ezherî ve en-Nehhâs'ın antlaşmanın bozulduğu bilindiği halde antlaşmayı bozduğunu [ayrıca] bildirmek gerektiğine dair zikrettikleri hususu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'nin fethindeki fiili reddetmektedir. Çünkü onlar antlaşmayı bozduklarında [Allah Resûlü] onlara haberci göndermemiş, bilakis: «Allah'ım, onlardan haberleri kes!» demiş ve üzerlerine gazaya gitmiştir. Ayetin anlamı da böyledir; zira onların antlaşmayı bozmaları ve ahitlerini çiğnemeleri [Müslümanlar tarafından] bilindiğinde, zaten onların antlaşmayı bozdukları gerçekleşmiş ve onlarla [bilgide] eşitlik hâsıl olmuştur. Onların antlaşmayı bozdukları bilinmediği takdirde ise [bunu bildirmeden saldırmak] helal ve caiz değildir. Tirmizî ve Ebû Dâvûd, Süleym b. Âmir'den şöyle rivayet etmişlerdir: Muâviye ile Bizanslılar arasında bir antlaşma vardı. O da antlaşma süresi bittiğinde hemen üzerlerine gazaya çıkabilmek için [onlara] yaklaşmak üzere yurtlarına doğru ilerliyordu. Derken at veya beygir üzerinde bir adam gelip: “Allâhu ekber, Allâhu ekber! Vefa gösterilmeli, vefasızlık/hıyanet edilmemelidir!” diyordu. Baktılar ki o, Amr b. Abese'dir. Muâviye ona haber gönderip sordurunca şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمٍ عَهْدٌ فَلَا يَشُدَّ عُقْدَةً وَلَا يَحُلَّهَا حَتَّى يَنْقَضِيَ أَمَدُهَا أَوْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ » «Kiminle bir kavim arasında bir antlaşma bulunursa, süresi doluncaya veya eşitlik üzere antlaşmayı bozduğunu kendilerine bildirinceye kadar hiçbir bağı sıkmasın da gevşetmesin de (hiçbir hazırlık yapmasın).» Bunun üzerine Muâviye insanlarla birlikte geri döndü. Tirmizî: "Bu hadis hasen sahihtir" demiştir. es-Sevâ' (السَّوَاء); eşitlik ve denklik manasındadır.
وَقَالَ الرَّاجِزُ:
Recez şairi şöyle demiştir:
فَاضْرِبْ وُجُوهَ الْغُدَّرِ الْأَعْدَاءِ ... حَتَّى يُجِيبُوكَ إِلَى السَّوَاءِ
Vur hain düşmanların yüzlerine / Tâ ki seninle denkliğe (adalete) boyun eğinceye kadar.
وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: السَّوَاءُ الْعَدْلُ. وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْوَسَطِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فِي سَواءِ الْجَحِيمِ" [الصافات: ٥٥]. وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ:
el-Kisâî şöyle demiştir: es-Sevâ' (السَّوَاءُ), adalet demektir. Bazen de orta (merkez) anlamında kullanılır; Yüce Allah'ın şu buyruğu bundandır: { فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “çılgın alevin tam ortasında” [es-Sâffât, 55]. Hassân'ın şu beyti de bundandır:
يَا وَيْحَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ وَرَهْطِهِ ... بَعْدَ الْمُغَيَّبِ فِي سَوَاءِ الْمُلْحَدِ
Yazık oldu Peygamber'in ashabına ve onun cemaatine / Lahdin tam ortasında gözlerden kaybolduktan sonra!
الْفَرَّاءُ: وَيُقَالُ" فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ" جَهْرًا لَا سِرًّا. الثَّالِثَةُ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرْفَعُ لَهُ بِقَدْرِ غَدْرِهِ أَلَا وَلَا غَادِرَ أَعْظَمَ غَدْرًا مِنْ أَمِيرِ عَامَّةٍ). قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: إِنَّمَا كَانَ الْغَدْرُ فِي حَقِّ الْإِمَامِ أَعْظَمَ وَأَفْحَشَ مِنْهُ فِي غَيْرِهِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَفْسَدَةِ، فَإِنَّهُمْ إِذَا غَدَرُوا وَعُلِمَ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَلَمْ يَنْبِذُوا بِالْعَهْدِ لَمْ يَأْمَنْهُمُ الْعَدُوُّ عَلَى عَهْدٍ وَلَا صُلْحٍ، فَتَشْتَدُّ شَوْكَتُهُ وَيَعْظُمُ ضَرَرُهُ، وَيَكُونُ ذَلِكَ مُنَفِّرًا عَنِ الدُّخُولِ فِي الدِّينِ، وَمُوجِبًا لِذَمِّ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ. فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْعَدُوِّ عَهْدٌ فَيَنْبَغِي أَنْ يُتَحَيَّلَ عَلَيْهِ بِكُلِّ حِيلَةٍ، وَتُدَارَ عَلَيْهِ كُلُّ خَدِيعَةٍ. وَعَلَيْهِ يُحْمَلُ قَوْلُهُ ﷺ: (الْحَرْبُ خُدْعَةٌ). وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ يُجَاهَدُ مَعَ الْإِمَامِ الْغَادِرِ، عَلَى قَوْلَيْنِ. فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ لَا يُقَاتَلُ مَعَهُ، بِخِلَافِ الْخَائِنِ وَالْفَاسِقِ. وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى الجهاد معه. والقولان في مذهبنا.
el-Ferrâ: "فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ" ifadesinin, gizlice değil açıkça [bildir] şeklinde söylendiğini belirtmiştir. Üçüncü Mesele- Müslim, Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: { لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرْفَعُ لَهُ بِقَدْرِ غَدْرِهِ أَلَا وَلَا غَادِرَ أَعْظَمَ غَدْرًا مِنْ أَمِيرِ عَامَّةٍ } (Kıyamet gününde her hain için hıyanetinin büyüklüğü nispetinde dikilen bir sancak olacaktır. Dikkat edin! Toplumun yöneticisinden daha büyük bir hain yoktur). Âlimlerimiz -Allah onlara rahmet etsin- şöyle demiştir: Hıyanetin devlet başkanı hakkında başkalarından daha büyük ve çirkin olmasının sebebi, bunda bulunan büyük fesattır. Zira onlar hıyanet eder ve bu kendilerinden bilinirse ve antlaşmayı usulünce feshetmezlerse, düşman onlara hiçbir antlaşma ve barış hususunda güvenmez; böylece düşmanın gücü artar, zararı büyür, bu durum insanları dine girmekten uzaklaştırır ve Müslümanların önderlerinin yerilmesine sebep olur. Düşmanla aralarında bir antlaşma bulunmadığı takdirde ise her türlü hileye başvurulmalı ve her türlü harp taktiği yürütülmelidir. [Nebi] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { الْحَرْبُ خُدْعَةٌ } (Harp hiledir) hadisi de buna hamledilir. Âlimler, hıyanet eden bir önder ile birlikte cihad edilip edilmeyeceği hususunda iki görüşe ayrılmışlardır. Çoğunluk, hain ve fasık kimseden farklı olarak [ahdini bozan böyle bir önderle] birlikte savaşılamayacağı görüşüne varmıştır. Bazıları ise onunla birlikte cihad edilebileceği görüşündedir. Bu iki görüş mezhebimizde de mevcuttur.
[سورة الأنفال (٨): آية ٥٩]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 59]
وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩)
{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩) } “İnkâr edenler asla kurtulup geçtiklerini sanmasınlar; şüphesiz onlar [bizi] âciz bırakamazlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا) أَيْ مَنْ أَفَلَتْ مِنْ وَقْعَةِ بَدْرٍ سَبَقَ إِلَى الْحَيَاةِ. ثُمَّ اسْتَأْنَفَ فَقَالَ:" إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ" أَيْ فِي الدُّنْيَا حَتَّى يُظَفِّرَكَ اللَّهُ بِهِمْ. وَقِيلَ: يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ. وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ" يَحْسَبَنَّ" بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، عَلَى أَنْ يَكُونَ فِي الْفِعْلِ ضَمِيرُ الْفَاعِلِ. وَ" الَّذِينَ كَفَرُوا" مَفْعُولٌ أَوَّلُ. وَ" سَبَقُوا" مَفْعُولٌ ثَانٍ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْيَاءِ فَزَعَمَ جَمَاعَةٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ مِنْهُمْ أبو حاتم
Yüce Allah'ın: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا } “İnkâr edenler asla kurtulup geçtiklerini sanmasınlar” buyruğu; yani Bedir Savaşı'ndan kaçıp kurtulanlar hayatta kalma hususunda öne geçtiklerini [sanmasınlar], demektir. Sonra yeni bir cümleye başlayarak (isti'nâf ile) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz onlar [bizi] âciz bırakamazlar”; yani Allah seni onlara muzaffer kılıncaya kadar dünyada [kaçıp kurtulamazlar]. Bir görüşe göre de: Âhirette [kurtulamazlar] demektir ki bu, el-Hasan'ın görüşüdür. İbn Âmir, Hafs ve Hamza "يَحْسَبَنَّ" lafzını yâ ile [yahsebenne], diğer [kıraat imamları] ise fiilde fâil zamirinin bulunması üzere tâ ile [tahsebenne] okumuşlardır. [Bu kıraate göre] "الَّذِينَ كَفَرُوا" birinci mef'ûl (nesne), "سَبَقُوا" ise ikinci mef'ûldür. Yâ ile okunuşa gelince; içlerinde Ebû Hâtim'in de bulunduğu nahivcilerden bir grup iddia etmişlerdir ki
أَنَّ هَذَا لَحْنٌ لَا تَحِلُّ الْقِرَاءَةُ بِهِ، ولا تسع لِمَنْ عَرَفَ الْإِعْرَابَ أَوْ عُرِّفَهُ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لِأَنَّهُ لَمْ يَأْتِ لِ"- يَحْسَبَنَّ" بِمَفْعُولٍ وَهُوَ يَحْتَاجُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا تَحَامُلٌ شَدِيدٌ، وَالْقِرَاءَةُ تَجُوزُ وَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَلَا يَحْسَبَنَّ مَنْ خَلْفَهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا، فَيَكُونُ الضَّمِيرُ يَعُودُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، إِلَّا أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالتَّاءِ أَبْيَنُ. الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ فِي الْفِعْلِ ضَمِيرُ النَّبِيِّ ﷺ، وَيَكُونَ" الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا" الْمَفْعُولَيْنِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" الَّذِينَ كَفَرُوا" فَاعِلًا، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، الْمَعْنَى: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسَهُمْ سَبَقُوا. مَكِّيٌّ: وَيَجُوزُ أَنْ يُضْمَرَ مَعَ سَبَقُوا أَنْ، فَيَسُدَّ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ سَبَقُوا، فهو مثل" أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا" [العنكبوت: ٢] فِي سَدِّ أَنْ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ. وَاسْتَبْعَدَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَإِنَّمَا يَجُوزُ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدٍ لَا يَجُوزُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ الْبَصْرِيِّينَ، [لَا يَجُوزُ] حَسِبْتُ زَيْدًا أَنَّهُ خَارِجٌ، إِلَّا بِكَسْرِ الْأَلِفِ، وَإِنَّمَا لَمْ يَجُزْ لِأَنَّهُ فِي مَوْضِعِ الْمُبْتَدَأِ، كَمَا تَقُولُ: حَسِبْتُ زَيْدًا [أَبُوهُ خَارِجٌ، وَلَوْ فَتَحْتَ لَصَارَ الْمَعْنَى حَسِبْتُ زَيْدًا] خُرُوجَهُ. وَهَذَا مُحَالٌ، وَفِيهِ أَيْضًا مِنَ الْبُعْدِ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لِمَا قَالَهُ يَصِحُّ بِهِ مَعْنًى، إِلَّا أَنْ يَجْعَلَ" لَا" زَائِدَةً، وَلَا وَجْهَ لِتَوْجِيهِ حَرْفٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿ إِلَى التَّطَوُّلِ بِغَيْرِ حُجَّةٍ يَجِبُ التَّسْلِيمُ لَهَا. وَالْقِرَاءَةُ جَيِّدَةٌ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: لِأَنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونِ. مَكِّيٌّ: فَالْمَعْنَى لَا يَحْسَبَنَّ الْكُفَّارُ أَنْفُسَهُمْ فَاتُوا لِأَنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونِ، أَيْ لَا يَفُوتُونَ. فَ"- أَنَّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِحَذْفِ اللَّامِ، أَوْ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى إِعْمَالِ اللَّامِ لِكَثْرَةِ حَذْفِهَا مَعَ" أَنَّ"، وَهُوَ يُرْوَى عَنِ الْخَلِيلِ وَالْكِسَائِيِّ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ" إِنَّ" عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَالْقَطْعِ مِمَّا قَبْلَهُ، وَهُوَ الِاخْتِيَارُ، لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى التَّأْكِيدِ، وَلِأَنَّ الْجَمَاعَةَ عَلَيْهِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مُحَيْصِنٍ أَنَّهُ قَرَأَ" لَا يُعَجِّزُونِ" بِالتَّشْدِيدِ وَكَسْرِ النُّونِ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا خَطَأٌ من وجهين: أحدهما-
[tâ ile okuyanlar] bunun, kendisiyle kıraat caiz olmayan ve irabı bilen veya kendisine irap öğretilen kimse için caiz olmayan bir lahn (dil hatası) olduğu [iddiasıyla böyle okumuşlardır]. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Çünkü [fiil] iki mef'ûle (nesneye) ihtiyaç duyduğu halde 'yahsebenne' fiiline mef'ûl getirmemiştir." en-Nehhâs ise şöyle demiştir: "Bu aşırı bir haksızlıktır/önyargıdır; bu kıraat caizdir ve mana: 'Onların arkasındakiler, inkâr edenlerin kurtulup geçtiklerini sanmasın' şeklinde olur. Böylece zamir daha önce geçene raci olur; ancak tâ ile okunan kıraat daha açıktır." el-Mehdevî şöyle demiştir: "Yâ ile okuyan kimsenin kıraatinde, fiilde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait bir zamirin bulunması ve 'inkâr edenlerin kurtulup geçtikleri' [ifadesinin] de iki mef'ûl olması muhtemeldir. 'İnkâr edenler' ifadesinin fâil (özne), birinci mef'ûlün ise mahzuf (düşürülmüş) olması da caizdir. [Bu takdirde] mana: 'İnkâr edenler kendilerinin kurtulup geçtiklerini sanmasınlar' şeklinde olur." Mekkî şöyle demiştir: " 'Sebekû' fiiliyle birlikte 'en' harfinin gizli kabul edilmesi de caizdir; bu durumda iki mef'ûlün yerine geçer. Takdiri ise: 'İnkâr edenler kurtulup geçtiklerini sanmasınlar' şeklindedir. Bu, 'en' harfinin iki mef'ûlün yerine geçmesi bakımından: { أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا } “İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?” [Ankebût: 2] ayeti gibidir." İbn Âmir, { إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } ibaresini hemzenin fethasıyla ['ennehüm' şeklinde] okumuştur. Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd bu kıraati uzak [bir ihtimal] görmüşlerdir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: "Bu [kıraat], ancak mananın: 'İnkâr edenlerin beni âciz bırakamayacaklarını sanma' şeklinde olması halinde caiz olur." en-Nehhâs şöyle demiştir: "Ebû Ubeyd'in zikrettiği husus Basralı nahivcilere göre caiz değildir. [Caiz değildir]; elifin kesresi olmaksızın 'Zeyd'in dışarı çıktığını sandım (حَسِبْتُ زَيْدًا أَنَّهُ خَارِجٌ)' denilemez. Caiz olmaması ise mübtedâ konumunda bulunmasından ötürüdür. Nitekim sen: 'Zeyd'in babasının dışarı çıktığını sandım' dersin; [eğer fethalı okursan mana: 'Zeyd'in çıkışını sandım' şeklinde olurdu.] Bu ise imkânsızdır. Ayrıca bunda, [Ebû Ubeyd'in] söylediğinin mana bakımından sahih olabileceği hiçbir yönün bulunmaması gibi bir uzaklık da vardır; meğerki 'lâ' harfi zâide (fazlalık) sayılsın. Allah Azze ve Celle'nin kitabındaki bir harfi, boyun eğilmesi gereken kesin bir delil olmaksızın zâide saymaya yönlendirmenin hiçbir geçerli tarafı yoktur. Oysa mana 'Çünkü onlar beni âciz bırakamazlar' şeklinde kabul edildiğinde kıraat gayet güzeldir." Mekkî şöyle demiştir: "O halde mana: 'Kâfirler, kendilerinin kurtulup kaçtıklarını sanmasınlar; çünkü onlar beni âciz bırakamazlar (yani kurtulup kaçamazlar)' şeklindedir. 'Enne' lafzı, 'lâm' harf-i cerinin hazfedilmesiyle nasb mahallindedir veya 'enne' ile birlikte çokça hazfedilmesinden ötürü 'lâm'ın amel etmesi sebebiyle cer (hafz) mahallindedir. Bu [görüş], el-Halîl ve el-Kisâî'den rivayet edilmiştir." Diğer kurrâ ise 'İnne' lafzını, kendisinden öncesinden kopuk bir istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesi olarak hemzenin kesresiyle okumuşlardır. Tercih edilen de budur; zira bunda tekit manası vardır ve çoğunluk (cumhûr) bu kıraat üzerindedir. İbn Muhaysın'dan ise şedde ve nûn'un kesresiyle 'lâ yü'accizûni' şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu iki yönden hatalıdır: Birincisi-"
أَنَّ مَعْنَى عَجَّزَهُ ضَعَّفَهُ وَضَعَّفَ أَمْرَهُ. وَالْآخَرُ- أَنَّهُ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِنُونَيْنِ. وَمَعْنَى أَعْجَزَهُ سَبَقَهُ وَفَاتَهُ حَتَّى لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ.
عَجَّزَهُ lafzının manası; onu zayıf düşürdü ve işini aksattı demektir. İkincisi ise iki nûn ile olması gerekirdi. أَعْجَزَهُ lafzının manası ise; onu geçip kurtuldu ve kendisine güç yetirilemeyecek şekilde geride bıraktı demektir.
[سورة الأنفال (٨): آية ٦٠]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 60]
وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠)
{ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠) } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili cihad atları hazırlayın; bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve bunlardan başka sizin bilmeyip de Allah'ın bildiği diğer düşmanları korkutup caydırırsınız. Allah yolunda her ne harcarsanız, mükâfatı size eksiksiz olarak ödenir ve asla haksızlığa uğratılmazsınız.”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَعِدُّوا لَهُمْ" أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِإِعْدَادِ الْقُوَّةِ لِلْأَعْدَاءِ بَعْدَ أَنْ أَكَّدَ تَقْدِمَةَ التَّقْوَى. فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَوْ شَاءَ لَهَزَمَهُمْ بِالْكَلَامِ وَالتَّفْلِ فِي وُجُوهِهِمْ وَبِحَفْنَةٍ مِنْ تُرَابٍ، كَمَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَبْتَلِيَ بَعْضَ النَّاسِ بِبَعْضٍ بِعِلْمِهِ السَّابِقِ وَقَضَائِهِ النافذ. وكلما تَعُدُّهُ لِصَدِيقِكَ مِنْ خَيْرٍ أَوْ لِعَدُوِّكَ مِنْ شَرٍّ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي عُدَّتِكَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْقُوَّةُ هَاهُنَا السِّلَاحُ وَالْقِسِيُّ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وهو عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ: (وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ). وَهَذَا نَصٌّ رَوَاهُ عَنْ عُقْبَةَ أَبُو عَلِيٍّ ثُمَامَةُ بْنُ شُفَيٍّ الْهَمْدَانِيُّ، وَلَيْسَ لَهُ فِي الصَّحِيحِ غَيْرُهُ. وَحَدِيثٌ آخَرُ فِي الرَّمْيِ عَنْ عُقْبَةَ أَيْضًا قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (سَتُفْتَحُ عَلَيْكُمْ أَرْضُونَ وَيَكْفِيكُمُ اللَّهُ فَلَا يَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَلْهُوَ بِأَسْهُمِهِ). وَقَالَ ﷺ: (كُلُّ شي يَلْهُو بِهِ الرَّجُلُ بَاطِلٌ إِلَّا رَمْيَهُ بِقَوْسِهِ وَتَأْدِيبَهُ فَرَسَهُ وَمُلَاعَبَتَهُ أَهْلَهُ فَإِنَّهُ مِنَ الْحَقِّ). وَمَعْنَى هَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ: أَنَّ كُلَّ مَا يَتَلَهَّى بِهِ الرَّجُلُ مِمَّا لَا يُفِيدُهُ فِي الْعَاجِلِ وَلَا فِي الْآجِلِ فَائِدَةً فَهُوَ بَاطِلٌ، وَالْإِعْرَاضُ عَنْهُ أَوْلَى. وَهَذِهِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ فَإِنَّهُ وَإِنْ كَانَ يَفْعَلُهَا عَلَى أَنَّهُ يَتَلَهَّى بِهَا وَيَنْشَطُ، فَإِنَّهَا حَقٌّ لِاتِّصَالِهَا بِمَا قَدْ يُفِيدُ، فَإِنَّ الرَّمْيَ بِالْقَوْسِ وَتَأْدِيبَ الْفَرَسِ جَمِيعًا مِنْ معاون القتال. وملاعبة
Bunda altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ } “Onlara karşı hazırlayın” buyruğudur. Allah Sübhânehu, takvanın öncelenmesini vurguladıktan sonra müminlere düşmanlara karşı kuvvet hazırlamalarını emretmiştir. Çünkü Allah Sübhânehu dileseydi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı gibi onları sadece bir sözle, yüzlerine tükürmekle ve bir avuç toprakla da hezimete uğratırdı. Fakat O, ezelî ilmi ve geçerli kazası gereğince insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla imtihan etmeyi murat etmiştir. Dostun için hayır adına hazırladığın veya düşmanın için şer adına hazırladığın her şey senin hazırlığına [ve techizatına] dâhildir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Buradaki kuvvet, silah ve yaylardır. Sahîh-i Müslim'de Ukbe b. Âmir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minber üzerinde şöyle buyururken işittim: « وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ » «“Onlara karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet hazırlayın.” Dikkat edin, kuvvet [ok] atmaktır; dikkat edin, kuvvet [ok] atmaktır; dikkat edin, kuvvet [ok] atmaktır!» Bu, Ukbe'den Ebû Alî Sümâme b. Şüfey el-Hemdânî'nin rivayet ettiği bir nasstır; Sahîh'te onun bundan başka rivayeti yoktur. Yine Ukbe'den atıcılıkla ilgili bir başka hadiste şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « سَتُفْتَحُ عَلَيْكُمْ أَرْضُونَ وَيَكْفِيكُمُ اللَّهُ فَلَا يَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَلْهُوَ بِأَسْهُمِهِ » «Size nice diyarlar fethedilecek ve Allah size yetecektir. Bu sebeple sizden biriniz oklarıyla meşgul olmaktan acizlik göstermesin.» [Nebi] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle de buyurmuştur: « كُلُّ شي يَلْهُو بِهِ الرَّجُلُ بَاطِلٌ إِلَّا رَمْيَهُ بِقَوْسِهِ وَتَأْدِيبَهُ فَرَسَهُ وَمُلَاعَبَتَهُ أَهْلَهُ فَإِنَّهُ مِنَ الْحَقِّ » «Kişinin eğlendiği her şey bâtıldır; ancak yayıyla ok atması, atını eğitmesi ve eşiyle şakalaşması müstesnadır; çünkü bunlar haktandır.» Bunun anlamı -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Kişinin dünyada veya ahirette kendisine fayda sağlamayacak şeylerle oyalanması bâtıldır ve ondan yüz çevirmek daha evladır. Bu üç hususa gelince; her ne kadar kişi bunları eğlenmek ve neşelenmek gayesiyle yapıyor olsa da fayda sağlayabilecek hususlarla bağlantılı olmasından ötürü haktır. Zira yayla ok atmak ve atı eğitmek, savaşa yardımcı olan unsurlardandır. Eşiyle
الْأَهْلِ قَدْ تُؤَدِّي إِلَى مَا يَكُونُ عَنْهُ وَلَدٌ يُوَحِّدُ اللَّهَ وَيَعْبُدُهُ، فَلِهَذَا كَانَتْ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ مِنَ الْحَقِّ. وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيِّ وَالنَّسَائِيِّ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَّ الله يُدْخِلُ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ الْجَنَّةَ بِسَهْمٍ وَاحِدٍ صَانِعَهُ يَحْتَسِبُ فِي صَنَعْتِهِ الْخَيْرَ وَالرَّامِيَ وَمُنْبِلَهُ (. وَفَضْلُ الرَّمْيِ عَظِيمٌ وَمَنْفَعَتُهُ عَظِيمَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ، وَنِكَايَتُهُ شَدِيدَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ. قَالَ ﷺ:) يَا بَنِي إِسْمَاعِيلَ ارْمُوا فَإِنَّ أَبَاكُمْ كَانَ رَامِيًا (. وَتَعَلُّمُ الْفُرُوسِيَّةِ وَاسْتِعْمَالُ الْأَسْلِحَةِ فَرْضُ كِفَايَةٍ. وَقَدْ يَتَعَيَّنُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ" وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَأَبُو حَيْوَةَ" وَمِنْ رُبُطِ الْخَيْلِ" بِضَمِّ الرَّاءِ وَالْبَاءِ، جَمْعُ رِبَاطٍ، كَكِتَابٍ وَكُتُبٍ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ: الرِّبَاطُ مِنَ الْخَيْلِ الْخَمْسُ فَمَا فَوْقَهَا، وَجَمَاعَتُهُ رُبُطٌ. وَهِيَ الَّتِي تَرْتَبِطُ، يُقَالُ مِنْهُ: رَبَطَ يَرْبِطُ رَبْطًا. وَارْتَبَطَ يَرْتَبِطُ ارْتِبَاطًا. وَمَرْبِطُ الْخَيْلِ وَمَرَابِطُهَا وَهِيَ ارْتِبَاطُهَا بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah'ı birleyen ve O'na ibadet eden bir çocuğun doğmasına vesile olabilir; işte bu yüzden bu üç şey haktan sayılmıştır. Sünen-i Ebî Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'de Ukbe b. Âmir'den ve onun da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre [şöyle buyurmuştur]: { أَنَّ الله يُدْخِلُ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ الْجَنَّةَ بِسَهْمٍ وَاحِدٍ صَانِعَهُ يَحْتَسِبُ فِي صَنَعْتِهِ الْخَيْرَ وَالرَّامِيَ وَمُنْبِلَهُ } (Şüphesiz Allah tek bir ok sebebiyle üç kişiyi cennete koyar: Onu yaparken hayır uman ustasını, o oku atanı ve atana oku uzatanı). Ok atmanın fazileti pek büyük, Müslümanlar için faydası pek muazzam ve kâfirler üzerindeki tahribatı pek çetindir. [Nebi] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: { يَا بَنِي إِسْمَاعِيلَ ارْمُوا فَإِنَّ أَبَاكُمْ كَانَ رَامِيًا } (Ey İsmâiloğulları! Ok atın; çünkü sizin atanız da iyi bir okçuydu). Binicilik öğrenmek ve silahları kullanmak farz-ı kifâyedir; bazen de farz-ı ayn haline gelebilir. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } “ve besili cihad atları [hazırlayın]” buyruğu: el-Hasen, Amr b. Dînâr ve Ebû Hayve, kitab ve kütüb vezninde ribât kelimesinin çoğulu olarak râ ve bâ'nın dammesiyle "وَمِنْ رُبُطِ الْخَيْلِ" şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim, İbn Zeyd'den şöyle dediğini nakletmiştir: Ribât, beş ve daha fazla sayıda olan atlardır; çoğulu ise rubuttur. Bunlar [cihad için] bağlanan atlardır. Nitekim bundan türetilerek: رَبَطَ يَرْبِطُ رَبْطًا (bağladı) ve ارْتَبَطَ يَرْتَبِطُ ارْتِبَاطًا (bağlayıp besledi) denir. Atların bağlandığı yere مَرْبِطُ الْخَيْلِ ve çoğuluna مَرَابِطُهَا denir ki bu, atların düşman karşısında bağlanıp hazır tutulmasıdır. Şair şöyle demiştir:
أَمَرَ الْإِلَهُ بِرَبْطِهَا لِعَدُوِّهِ ... فِي الْحَرْبِ إِنَّ اللَّهَ خَيْرُ مُوَفِّقِ
İlah olan Allah, düşmanına karşı savaşta o atların bağlanıp hazır tutulmasını emretti; şüphesiz Allah muvaffak kılanların en hayırlısıdır.
وَقَالَ مَكْحُولُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ:
Mekhûl b. Abdillâh ise şöyle demiştir:
تَلُومُ عَلَى رَبْطِ الْجِيَادِ وَحَبْسِهَا ... وَأَوْصَى بِهَا اللَّهُ النَّبِيَّ مُحَمَّدًا
Soylu atların bağlanıp beslenmesini kınıyor; oysa Allah onları Peygamber Muhammed'e tavsiye etmiştir.
وَرِبَاطُ الْخَيْلِ فَضْلٌ عَظِيمٌ وَمَنْزِلَةٌ شَرِيفَةٌ. وَكَانَ لِعُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ سَبْعُونَ فَرَسًا مُعَدَّةٌ لِلْجِهَادِ. وَالْمُسْتَحَبُّ منها الإناث، قاله عِكْرِمَةُ وَجَمَاعَةٌ. وَهُوَ صَحِيحٌ، فَإِنَّ الْأُنْثَى بَطْنُهَا كَنْزٌ وَظَهْرُهَا عِزٌّ. وَفَرَسُ جِبْرِيلَ كَانَ أُنْثَى. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (الْخَيْلُ ثَلَاثَةٌ لِرَجُلٍ أَجْرٌ وَلِرَجُلٍ سِتْرٌ وَلِرَجُلٍ وِزْرٌ) الْحَدِيثَ. وَلَمْ يَخُصَّ ذَكَرًا مِنْ أُنْثَى. وَأَجْوَدُهَا أَعْظَمُهَا أَجْرًا وَأَكْثَرُهَا نَفْعًا. وَقَدْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَيُّ الرِّقَابِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ: (أَغْلَاهَا ثَمَنًا وَأَنْفَسُهَا عِنْدَ أَهْلِهَا). وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي وَهْبٍ الْجُشَمِيِّ- وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ- قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (تَسَمُّوا بِأَسْمَاءِ الْأَنْبِيَاءِ وَأَحَبُّ الْأَسْمَاءِ إِلَى اللَّهِ ﷿ عَبْدُ اللَّهِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَارْتَبِطُوا الْخَيْلَ
Cihad için at besleyip hazır bulundurmak büyük bir fazilet ve şerefli bir makamdır. Urve el-Bârıkî'nin cihad için hazırlanmış yetmiş atı vardı. İkrime ve bir topluluğun belirttiğine göre atlardan müstehap olanı dişi olanlarıdır. Bu da doğrudur; çünkü dişinin karnı hazine, sırtı ise izzettir. Cibrîl'in atı da dişiydi. İmamlar Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: { الْخَيْلُ ثَلَاثَةٌ لِرَجُلٍ أَجْرٌ وَلِرَجُلٍ سِتْرٌ وَلِرَجُلٍ وِزْرٌ } (Atlar üç kısımdır: Bir adam için ecir, bir adam için örtü/kalkan, bir adam için de günahtır...) hadisi. Burada erkek ile dişi arasında ayrım yapmamıştır. Atların en üstünü, ecri en büyük ve faydası en çok olanıdır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Hangi köle [azat etmek için] daha faziletlidir?" diye sorulduğunda: { أَغْلَاهَا ثَمَنًا وَأَنْفَسُهَا عِنْدَ أَهْلِهَا } (Fiyatı en pahalı ve ailesi katında en değerli olanıdır) buyurmuştur. Nesâî, sahabî olan Ebû Vehb el-Cüşemî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: { تَسَمُّوا بِأَسْمَاءِ الْأَنْبِيَاءِ وَأَحَبُّ الْأَسْمَاءِ إِلَى اللَّهِ ﷿ عَبْدُ اللَّهِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَارْتَبِطُوا الْخَيْلَ } (Peygamberlerin isimleriyle isimlenin. Aziz ve Celil olan Allah'a en sevimli gelen isimler Abdullah ve Abdurrahman'dır. Cihad için atlar besleyin,
وَامْسَحُوا بِنَوَاصِيهَا وَأَكْفَالِهَا وَقَلِّدُوهَا وَلَا تُقَلِّدُوهَا الْأَوْتَارَ وَعَلَيْكُمْ بِكُلِّ كُمَيْتٍ أَغَرَّ مُحَجَّلٍ أَوْ أَشْقَرَ أَغَرَّ مُحَجَّلٍ أَوْ أَدْهَمَ أَغَرَّ مُحَجَّلٍ (. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:) خَيْرُ الْخَيْلِ الْأَدْهَمُ الْأَقْرَحُ الْأَرْثَمُ [ثُمَّ الْأَقْرَحُ الْمُحَجَّلُ] طَلْقُ الْيَمِينِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَدْهَمَ فَكُمَيْتٌ عَلَى هَذِهِ الشِّيَةِ (. وَرَوَاهُ الدَّارِمِيُّ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ أَيْضًا، أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَشْتَرِيَ فَرَسًا، فَأَيُّهَا أَشْتَرِي؟ قَالَ: (اشْتَرِ أَدْهَمَ أَرْثَمَ مُحَجَّلًا طَلْقَ الْيَدِ الْيُمْنَى أَوْ مِنَ الْكُمَيْتِ عَلَى هَذِهِ الشِّيَةِ تَغْنَمُ وَتَسْلَمْ). وَكَانَ ﷺ يَكْرَهُ الشِّكَالَ مِنَ الْخَيْلِ. وَالشِّكَالُ: أَنْ يَكُونَ الْفَرَسُ فِي رِجْلِهِ الْيُمْنَى بَيَاضٌ وَفِي يَدِهِ الْيُسْرَى، أَوْ فِي يَدِهِ الْيُمْنَى وَرِجْلِهِ الْيُسْرَى. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁. وَيُذْكَرُ أَنَّ الْفَرَسَ الَّذِي قُتِلَ عَلَيْهِ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ ﵄ كَانَ أَشْكَلَ. الثَّالِثَةُ- فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ" وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ" كَانَ يَكْفِي، فَلِمَ خَصَّ الرَّمْيَ وَالْخَيْلَ بِالذِّكْرِ؟ قِيلَ لَهُ: إِنَّ الْخَيْلَ لَمَّا كَانَتْ أَصْلَ الْحُرُوبِ وَأَوْزَارَهَا الَّتِي عُقِدَ الْخَيْرُ فِي نَوَاصِيهَا، وَهِيَ أَقْوَى الْقُوَّةِ وَأَشَدُّ الْعُدَّةِ وَحُصُونُ الْفُرْسَانِ، وَبِهَا يُجَالُ فِي الْمَيْدَانِ، خَصَّهَا بِالذِّكْرِ تَشْرِيفًا، وَأَقْسَمَ بِغُبَارِهَا تَكْرِيمًا. فقال:" وَالْعادِياتِ ضَبْحاً" [العاديات: ١] الْآيَةَ. وَلَمَّا كَانَتِ السِّهَامُ مِنْ أَنْجَعِ مَا يُتَعَاطَى فِي الْحُرُوبِ وَالنِّكَايَةِ فِي الْعَدُوِّ وَأَقْرَبِهَا تَنَاوُلًا لِلْأَرْوَاحِ، خَصَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالذِّكْرِ لَهَا وَالتَّنْبِيهِ عَلَيْهَا. وَنَظِيرُ هذا في التنزيل،" وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ" [البقرة: ٩٨] وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. الرَّابِعَةُ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُ عُلَمَائِنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى جَوَازِ وَقْفِ الْخَيْلِ وَالسِّلَاحِ، وَاتِّخَاذِ الْخَزَائِنِ وَالْخُزَّانِ لَهَا عُدَّةً لِلْأَعْدَاءِ. وَقَدِ اختلف العلماء في جواز وقف الحيوان
«... alınlarını ve sağrılarını sıvazlayın, onlara gerdanlık takın; ancak onlara kiriş bağlamayın. Alnı ve ayakları sekili koyu doruya, ya da alnı ve ayakları sekili açık doruya, ya da alnı ve ayakları sekili yağız ata sarılın.» Tirmizî, Ebû Katâde'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Atların en hayırlısı; yağız, alnında ufak akıtması olan, üst dudağı beyaz, [ardından alnında ufak akıtması ve ayaklarında sekileri olan], sağ ön ayağı sekisiz olandır. Eğer yağız olmazsa, bu vasıfları taşıyan doru attır.» Dârimî de bunu yine Ebû Katâde'den rivayet etmiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir at satın almak istiyorum; hangisini satın alayım?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Üst dudağı beyaz, ayakları sekili, sağ ön ayağı sekisiz yağız bir at veya bu vasıfları taşıyan doru bir at satın al; ganimet elde eder ve esenlikte olursun.» sallallâhu aleyhi ve sellem atlardan şikâl olanı sevmezdi. Şikâl; atın sağ arka ayağı ile sol ön ayağında veya sağ ön ayağı ile sol arka ayağında beyazlık olmasıdır. Bunu Müslim, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan tahric etmiştir. Hüseyin b. Ali radıyallâhu anhümâ'nın üzerinde şehit edildiği atın da eşkel (şikâl vasfında) olduğu zikredilir. Üçüncü [Mesele]- Eğer: "{ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet hazırlayın” buyruğu yeterliydi; öyleyse neden özellikle ok atmayı ve atları zikretti?" denilecek olursa; ona şöyle cevap verilir: Atlar, savaşların esası ve yükleri olduğu, alınlarına hayır bağlandığı, kuvvetin en güçlüsü, hazırlığın en çetini, süvarilerin kaleleri olduğu ve meydanda onlarla cevelan edildiği için şereflendirmek maksadıyla onları özellikle zikretmiş ve tazim amacıyla tozlarına yemin ederek: { وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا } “Andolsun soluk soluğa koşanlara” [el-Âdiyât: 1] ayetini buyurmuştur. Oklar da savaşlarda başvurulan, düşmanı hezimete uğratmada en etkili ve canları almaya en yakın vasıtalardan olduğu için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara dikkat çekmek ve uyarmak amacıyla özellikle zikretmiştir. Bunun Kur'an'daki benzeri: { وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ } “Cibrîl'i ve Mîkâl'i” [el-Bakara: 98] ayetidir ve benzerleri pek çoktur. Dördüncü [Mesele]- Bazı âlimlerimiz bu ayeti, atların ve silahların vakfedilmesinin, düşmanlara hazırlık amacıyla bunlar için depolar ve görevliler tutulmasının caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Âlimler hayvan vakfetmenin caiz olup olmadığında...
كَالْخَيْلِ وَالْإِبِلِ عَلَى قَوْلَيْنِ: الْمَنْعُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَالصِّحَّةُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁. وَهُوَ أَصَحُّ، لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ فِي الْفَرَسِ الَّذِي حَمَلَ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَوْلِهِ ﵇ فِي حَقِّ خَالِدٍ: (وَأَمَّا خَالِدٌ فَإِنَّكُمْ تَظْلِمُونَ خَالِدًا فَإِنَّهُ قَدِ احْتَبَسَ أَدْرَاعَهُ وَأَعْتَادَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) الْحَدِيثَ. وَمَا رُوِيَ أَنَّ امْرَأَةً جَعَلَتْ بَعِيرًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَأَرَادَ زَوْجُهَا الْحَجَّ، فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (ادْفَعِيهِ إِلَيْهِ لِيَحُجَّ عَلَيْهِ فَإِنَّ الْحَجَّ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ). وَلِأَنَّهُ مَالٌ يُنْتَفَعُ بِهِ فِي وَجْهِ قُرْبَةٍ، فَجَازَ أَنْ يُوقَفَ كَالرُّبَاعِ. وَقَدْ ذَكَرَ السُّهَيْلِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَسْمِيَةَ خَيْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَآلَةَ حَرْبِهِ. مَنْ أَرَادَهَا وَجَدَهَا فِي كِتَابِ الْأَعْلَامِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ) يعني تخيفون به [عدو الله و] عدوكم مِنَ الْيَهُودِ وَقُرَيْشٍ وَكُفَّارِ الْعَرَبِ. (وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ) يَعْنِي فَارِسَ وَالرُّومَ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: الْجِنُّ. وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ كُلُّ مَنْ لَا تُعْرَفُ عَدَاوَتُهُ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: قيل لهم قُرَيْظَةُ. وَقِيلَ: هُمْ مِنَ الْجِنِّ. وَقِيلَ غَيْرُ ذلك. ولا ينبغي أن يقال فيهم شي، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ:" وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ"، فَكَيْفَ يَدَّعِي أَحَدٌ عِلْمًا بِهِمْ، إِلَّا أَنْ يَصِحَّ حَدِيثٌ جَاءَ فِي ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُوَ قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: (هُمُ الْجِنُّ). ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَخْبِلُ أَحَدًا فِي دَارٍ فِيهَا فَرَسٌ عَتِيقٌ) وَإِنَّمَا سُمِّيَ عَتِيقًا لِأَنَّهُ قَدْ تَخَلَّصَ مِنَ الْهَجَّانَةِ. وَهَذَا الْحَدِيثُ أَسْنَدَهُ الْحَارِثُ بْنُ أَبِي أُسَامَةَ عَنِ ابْنِ الْمُلَيْكِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَرُوِيَ: أَنَّ الْجِنَّ لَا تَقْرَبُ دَارًا فِيهَا فَرَسٌ، وَأَنَّهَا تَنْفِرُ مِنْ صَهِيلِ الْخَيْلِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ) أَيْ تَتَصَدَّقُوا. وَقِيلَ: تُنْفِقُوهُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوْ خَيْلِكُمْ. (فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ) فِي الْآخِرَةِ، الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ [ضِعْفٍ]، إِلَى أضعاف كثيرة. (وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ).
...at ve deve gibi [taşınır malların vakfedilmesi hususunda] iki görüş bulunmaktadır: Biri caiz olmadığıdır ki Ebû Hanîfe bu görüştedir. Diğeri ise caiz olduğudur ki Şâfiî radıyallâhu anh bu görüştedir. Bu ayet sebebiyle, İbn Ömer'in Allah yolunda [cihad için] bağışladığı at hakkındaki hadisi sebebiyle ve Peygamber aleyhisselâm'ın Hâlid hakkında söylediği: « وَأَمَّا خَالِدٌ فَإِنَّكُمْ تَظْلِمُونَ خَالِدًا فَإِنَّهُ قَدِ احْتَبَسَ أَدْرَاعَهُ وَأَعْتَادَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ » «Hâlid'e gelince; şüphesiz siz Hâlid'e haksızlık ediyorsunuz. Zira o, zırhlarını ve savaş techizatını Allah yolunda vakfetmiştir.» hadisi sebebiyle daha sahih olan da bu [ikinci] görüştür. Bir de bir kadının Allah yoluna bir deve adadığı, kocasının ise hacca gitmek istediği ve [kadının] durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorması üzerine: « ادْفَعِيهِ إِلَيْهِ لِيَحُجَّ عَلَيْهِ فَإِنَّ الْحَجَّ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ » «Hacca gitmesi için deveyi ona ver; zira hac da Allah yolundandır.» buyurduğuna dair rivayet dolayısıyladır. Ayrıca bu, ibadet ve taat maksadıyla kendisinden faydalanılan bir mal olduğu için gayrimenkuller gibi vakfedilmesi caizdir. Süheylî bu ayetin tefsirinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in atlarının ve savaş techizatının isimlerini zikretmiştir. Bunları öğrenmek isteyen kimse el-A‘lâm adlı kitapta bulabilir. Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın { تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “Bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz” buyruğudur. Yani bununla [Allah'ın düşmanı ve] Yahudilerden, Kureyş'ten ve Arap kâfirlerinden olan sizin düşmanınızı korkutursunuz. { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ } “Onlardan başka diğerlerini de...” Yani Fars ve Rumları [korkutursunuz]. Bunu es-Süddî söylemiştir. Bunların cinler olduğu da söylenmiştir ki Taberî'nin tercihi budur. Düşmanlığı bilinmeyen herkesin kastedildiği de söylenmiştir. Süheylî şöyle demiştir: Bunların Kurayza olduğu söylenmiştir, cinlerden oldukları söylenmiştir ve bundan başka şeyler de söylenmiştir. Ancak onlar hakkında [kesin bir] şey söylenmemelidir; zira Allah Teâlâ: { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de...” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu konuda sahih bir hadis gelmedikçe bir kimse onlar hakkında nasıl bilgi sahibi olduğunu iddia edebilir? Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayet hakkındaki: « هُمُ الْجِنُّ » «Onlar cinlerdir.» buyruğu nakledilmiştir. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَخْبِلُ أَحَدًا فِي دَارٍ فِيهَا فَرَسٌ عَتِيقٌ » «Şeytan, içinde asil (atîk) bir at bulunan evde kimsenin aklını çelip ifsat edemez.» Bir ata «atîk» denilmesi melezlikten (kusurdan) arınmış olmasındandır. Bu hadisi el-Hâris b. Ebî Üsâme, İbnü'l-Müleykî'den, o babasından, o dedesinden, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Cinlerin içinde at bulunan bir eve yaklaşmadıkları ve atın kişnemesinden ürküp kaçtıkları da rivayet edilmiştir. Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ } “Her ne infak ederseniz” yani sadaka olarak verirseniz. Kendi nefislerinize veya atlarınıza infak ederseniz şeklinde de açıklanmıştır. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “Allah yolunda; karşılığı size tastamam ödenir.” Ahirette bir sevaba on katından yedi yüz kata ve daha birçok katlara kadar [tastamam verilir]. { وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ } “Ve siz hiçbir haksızlığa uğratılmazsınız.”
[سورة الأنفال (٨): آية ٦١]
[Enfâl Suresi (8): Âyet 61]
وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١)
{ وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١) } “Eğer onlar barışa meylederlerse sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, kemaliyle bilendir.”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الاولى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها" إِنَّمَا قَالَ" لَها" لِأَنَّ السَّلْمَ مُؤَنَّثَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّأْنِيثُ لِلْفَعْلَةِ. وَالْجُنُوحُ الْمَيْلُ. يَقُولُ: إِنْ مَالُوا- يَعْنِي الَّذِينَ نُبِذَ إِلَيْهِمْ عَهْدُهُمْ- إِلَى الْمُسَالَمَةِ، أَيِ الصُّلْحُ، فَمِلْ إِلَيْهَا. وَجَنَحَ الرَّجُلُ إِلَى الْآخَرِ: مَالَ إِلَيْهِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْأَضْلَاعِ جَوَانِحُ، لِأَنَّهَا مَالَتْ عَلَى الْحَشْوَةِ. وَجَنَحَتِ الْإِبِلُ: إِذَا مَالَتْ أَعْنَاقُهَا فِي السَّيْرِ. وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
Bu ayette iki mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } “Eğer onlar barışa meylederlerse sen de ona meylet” buyruğu: "لَهَا" (ona [dişil zamir]) buyurmasının sebebi, es-selm (السَّلْمُ) lafzının müennes olmasıdır. Müennesliğin fiil köküne (fe'le veznine) ait olması da caizdir. el-Cünûh (الْجُنُوحُ); meyletmektir. Şöyle buyurmaktadır: Eğer onlar -yani antlaşmaları kendilerine bildirilenler- müsalemeye, yani sulha meylederlerse sen de ona meylet. جَنَحَ الرَّجُلُ إِلَى الْآخَرِ ifadesi; bir adam diğerine meylettiğinde kullanılır. Kaburga kemiklerine جَوَانِحُ denilmesi de bundandır; çünkü iç organlara doğru meyletmişlerdir. جَنَحَتِ الْإِبِلُ ifadesi; develer yürüyüş esnasında boyunlarını eğip uzattıklarında söylenir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
إِذَا مَاتَ فَوْقَ الرَّحْلِ أَحْيَيْتُ رُوحَهُ ... بِذِكْرَاكَ وَالْعِيسُ الْمَرَاسِيلُ جُنَّحُ
Semerin üzerinde bitkin düşüp kendinden geçtiğinde, senin yâdınla onun ruhunu canlandırdım; o esnada hızlı giden develer de boyunlarını uzatıp koşuyorlardı.
وَقَالَ النَّابِغَةُ:
en-Nâbiğa da şöyle demiştir:
جَوَانِحُ قَدْ أَيْقَنَّ أَنَّ قَبِيلَةَ ... إِذَا مَا الْتَقَى الْجَمْعَانِ أَوَّلُ غَالِبِ
İki ordu karşılaştığında, ilk galip gelecek fırkanın kim olduğunu kesinlikle bilip aşağıya doğru kanat süzenler...
يَعْنِي الطَّيْرَ. وَجَنَحَ اللَّيْلُ إِذَا أَقْبَلَ وَأَمَالَ أَطْنَابَهُ عَلَى الْأَرْضِ. وَالسِّلْمُ وَالسَّلَامُ هُوَ الصُّلْحُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَأَبُو بَكْرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْمُفَضَّلُ" لِلسَّلْمِ" بِكَسْرِ السِّينِ. الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى ذَلِكَ فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. وَقَدْ يَكُونُ السَّلَامُ مِنَ التَّسْلِيمِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" فَاجْنَحْ" بِفَتْحِ النُّونِ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ. وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ" فَاجْنَحْ" بِضَمِّ النُّونِ، وَهِيَ لُغَةُ قَيْسٍ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: وَهَذِهِ اللُّغَةُ هِيَ الْقِيَاسُ. الثَّانِيَةُ- وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، هَلْ هِيَ مَنْسُوخَةٌ أَمْ لَا. فَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: نَسَخَهَا" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ" [التوبة: ٥]." وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً" [التوبة: ٣٦] وَقَالَا: نَسَخَتْ بَرَاءَةٌ كُلَّ مُوَادَعَةٍ، حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: النَّاسِخُ لها" فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ"
[Şair] kuşları kastetmektedir. Gece gelip çadır iplerini yeryüzüne sarkıttığında "جَنَحَ اللَّيْلُ" denilir. es-Silm (السِّلْم) ve es-Selâm (السَّلَام) ise barış/sulh demektir. el-A‘meş, Ebû Bekr, İbn Muhaysın ve el-Mufaddal sîn harfinin kesresiyle "لِلسِّلْمِ" şeklinde okumuşlardır. Geriye kalanlar ise fetha ile okumuşlardır. Bunun anlamı daha önce el-Bakara [Suresi'nde] etraflıca geçmişti. es-Selâm kelimesi teslîm (teslim olmak) manasında da olabilir. Cumhur, nûn harfinin fethasıyla { فَاجْنَحْ } şeklinde okumuştur ki bu Temîm kabilesinin lehçesidir. el-Eşheb el-Ukaylî ise nûn harfinin dammesiyle "فَاجْنُحْ" şeklinde okumuştur ki bu da Kays kabilesinin lehçesidir. İbn Cinnî: "Kıyasa uygun olan lehçe budur" demiştir. İkinci [Mesele]- Bu ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Katâde ve İkrime şöyle demiştir: Onu { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe: 5] ile { وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın” [et-Tevbe: 36] ayetleri neshetmiştir. Onlar şöyle de demişlerdir: Berâe [Suresi], [müşrikler] 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar [yapılan] her türlü anlaşmayı neshetmiştir. İbn Abbâs ise: "Onu nesheden { فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ }