[محمد: ٣٥]. وَقِيلَ: لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ، بَلْ أَرَادَ قَبُولَ الْجِزْيَةِ مِنْ أَهْلِ الْجِزْيَةِ. وَقَدْ صَالَحَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي زَمَنِ عمر بن الخطاب ﵁ ومن بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ كَثِيرًا مِنْ بِلَادِ الْعَجَمِ، عَلَى مَا أَخَذُوهُ مِنْهُمْ، وَتَرَكُوهُمْ عَلَى مَا هُمْ فِيهِ، وَهُمْ قَادِرُونَ عَلَى اسْتِئْصَالِهِمْ. وَكَذَلِكَ صَالَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ الْبِلَادِ عَلَى مَالٍ يُؤَدُّونَهُ، مِنْ ذَلِكَ خَيْبَرُ، رَدَّ أَهْلَهَا إِلَيْهَا بَعْدَ الْغَلَبَةِ عَلَى أَنْ يَعْمَلُوا وَيُؤَدُّوا النِّصْفَ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: قَالَ مُجَاهِدٌ عَنَى بِهَذِهِ الْآيَةِ قُرَيْظَةَ، لِأَنَّ الْجِزْيَةَ تُقْبَلُ مِنْهُمْ، فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فلا يقبل منهم شي. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ.: مَعْنَى الْآيَةِ إِنْ دَعَوْكَ إِلَى الصُّلْحِ فَأَجِبْهُمْ. وَلَا نَسْخَ فِيهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَبِهَذَا يَخْتَلِفُ الْجَوَابُ عَنْهُ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ ﷿:" فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ" [محمد: ٣٥]. فَإِذَا كَانَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى عِزَّةٍ وَقُوَّةٍ وَمَنَعَةٍ، وَجَمَاعَةً عَدِيدَةً، وَشِدَّةً شَدِيدَةً فَلَا صُلْحَ، كَمَا قَالَ:
[Muhammed, 35] [ayetidir demiştir]. Şöyle de denilmiştir: [Ayet] mensuh değildir, bilakis cizye ehlinden cizyenin kabul edilmesini kastetmiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh zamanında ve ondan sonraki devlet başkanları döneminde, Acem beldelerinin birçoğu ile onlardan aldıkları [cizye] karşılığında sulh yapmışlar ve köklerini kazımaya güçleri yettiği halde onları kendi hallerinde bırakmışlardır. Aynı şekilde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de pek çok belde halkıyla ödeyecekleri bir mal karşılığında sulh yapmıştır; Hayber bunlardandır. Oranın halkını mağlup ettikten sonra, çalışmaları ve [çıkan mahsulün] yarısını ödemeleri şartıyla oraya geri bırakmıştır. İbn İshâk der ki: Mücâhid, bu ayetle Kurayza'nın kastedildiğini söylemiştir; çünkü onlardan cizye kabul edilir, müşriklerden ise hiçbir şey kabul edilmez. es-Süddî ve İbn Zeyd ise: Ayetin anlamı; şayet seni sulha çağırırlarsa onlara icabet et, demektir ve onda nesih yoktur, demişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle der: İşte bu sebeple ona verilecek cevap farklılaşır. Nitekim Allah celle ve cellâluhu: { فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ } “Sakın gevşemeyin ve siz üstün durumda iken barışa çağırmayın; Allah sizinle beraberdir” [Muhammed, 35] buyurmuştur. Dolayısıyla Müslümanlar izzet, kuvvet, caydırıcılık, sayıca çokluk ve büyük bir kudret üzere olduklarında sulh yoktur; nitekim [şair] şöyle demiştir:
فَلَا صُلْحَ حَتَّى تُطَعْنَ الْخَيْلُ بِالْقَنَا ... وَتُضْرَبَ بِالْبِيضِ الرِّقَاقِ الْجَمَاجِمُ
Atlar mızraklarla dürtülüp kafatasları yalın ve keskin kılıçlarla parçalanmadıkça sulh olmaz!
وَإِنْ كَانَ لِلْمُسْلِمِينَ مَصْلَحَةٌ فِي الصُّلْحِ، لِنَفْعٍ يَجْتَلِبُونَهُ، أَوْ ضَرَرٍ يَدْفَعُونَهُ، فَلَا بَأْسَ أَنْ يَبْتَدِئَ الْمُسْلِمُونَ [بِهِ] إِذَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ. وَقَدْ صَالَحَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهَلَّ خَيْبَرَ عَلَى شُرُوطٍ نَقَضُوهَا فَنَقَضَ صُلْحَهُمْ. وَقَدْ صَالَحَ الضَّمْرِيَّ وَأُكَيْدِرَ دَوْمَةَ وَأَهْلَ نَجْرَانَ، وَقَدْ هَادَنَ قُرَيْشًا لِعَشْرَةِ أَعْوَامٍ حَتَّى نَقَضُوا عَهْدَهُ. وَمَا زَالَتِ الْخُلَفَاءُ وَالصَّحَابَةُ عَلَى هَذِهِ السَّبِيلِ الَّتِي شَرَعْنَاهَا سَالِكَةً، وَبِالْوُجُوهِ الَّتِي شَرَحْنَاهَا عَامِلَةً. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: إِذَا كَانَتِ الْقُوَّةُ لِلْمُسْلِمِينَ فَيَنْبَغِي أَلَّا تَبْلُغَ الْهُدْنَةُ سَنَةً. وَإِذَا كَانَتِ الْقُوَّةُ لِلْكُفَّارِ جَازَ مُهَادَنَتُهُمْ عَشْرَ سِنِينَ، وَلَا تَجُوزُ الزِّيَادَةُ. وَقَدْ هَادَنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهَلَّ مكة عشر سنين. قال ابن النذر: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رسول الله صلى الله عليه وَبَيْنَ أَهْلِ مَكَّةَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، فَقَالَ عُرْوَةُ: كَانَتْ أَرْبَعَ سِنِينَ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَتْ ثلاث سنين. وقال ابن إسحاق: كانت
Eğer elde edecekleri bir fayda veya savuşturacakları bir zarar sebebiyle sulh yapmakta müslümanlar için bir maslahat varsa, ihtiyaç duyduklarında müslümanların [bunu] başlatmalarında bir sakınca yoktur. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hayber ehliyle birtakım şartlar üzere sulh yapmış; onlar bu şartları bozunca sulh anlaşmalarını geçersiz kılmıştır. Yine o, ed-Damrî, Devme [hâkimi] Ükeydir ve Necran ehliyle sulh yapmış; Kureyş ile de onlar anlaşmasını bozuncaya kadar on yıllığına mütareke (ateşkes) akdetmiştir. Halifeler ve sahabe de açıkladığımız bu yolda yürümeye ve izah ettiğimiz bu cihetlerle amel etmeye devam etmişlerdir. Kuşeyrî şöyle demiştir: Güç müslümanlarda ise mütarekenin bir yıla ulaşmaması gerekir. Güç kâfirlerde ise onlarla on yıl süreyle mütareke yapılması caiz olur, bundan fazlası ise caiz değildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Mekke ehliyle on yıllığına mütareke yapmıştır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İlim ehli, Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Mekke ehli arasındaki [mütareke] süresi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Urve: "Dört yıldı." demiştir. İbn Cüreyc: "Üç yıldı." demiştir. İbn İshâk ise şöyle demiştir: [Bu süre]...
عَشْرَ سِنِينَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا تَجُوزُ مُهَادَنَةُ الْمُشْرِكِينَ أَكْثَرَ مِنْ عَشْرِ سِنِينَ، عَلَى مَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، فَإِنْ هُودِنَ الْمُشْرِكُونَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهِيَ مُنْتَقَضَةٌ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فَرْضُ قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا أَوْ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ عَنْ مَالِكٍ ﵁: تَجُوزُ مُهَادَنَةُ الْمُشْرِكِينَ السَّنَةَ وَالسَّنَتَيْنِ وَالثَّلَاثَ، وَإِلَى غَيْرِ مُدَّةٍ. قَالَ الْمُهَلَّبُ: إِنَّمَا قَاضَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ هَذِهِ الْقَضِيَّةَ الَّتِي ظَاهِرُهَا الْوَهَنُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، لِسَبَبِ حَبْسِ اللَّهِ نَاقَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ مَكَّةَ، حِينَ تَوَجَّهَ إِلَيْهَا فَبَرَكَتْ. وَقَالَ: (حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ). عَلَى مَا خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ. وَدَلَّ عَلَى جَوَازِ صُلْحِ الْمُشْرِكِينَ وَمُهَادَنَتِهِمْ دُونَ مَالٍ يُؤْخَذُ مِنْهُمْ، إِذَا رَأَى ذَلِكَ الْإِمَامُ وَجْهًا. وَيَجُوزُ عِنْدَ الْحَاجَةِ لِلْمُسْلِمِينَ عَقْدُ الصُّلْحِ بِمَالٍ يَبْذُلُونَهُ لِلْعَدُوِّ، لِمُوَادَعَةِ النَّبِيِّ ﷺ عُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ الْفَزَارِيِّ، وَالْحَارِثِ بْنِ عَوْفٍ الْمُرِّيِّ يَوْمَ الْأَحْزَابِ، عَلَى أَنْ يُعْطِيَهُمَا ثُلُثَ ثَمَرِ الْمَدِينَةِ، وَيَنْصَرِفَا بِمَنْ مَعَهُمَا مِنْ غَطَفَانَ وَيَخْذُلَا قُرَيْشًا، وَيَرْجِعَا بِقَوْمِهِمَا عَنْهُمْ. وَكَانَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةُ مُرَاوَضَةً وَلَمْ تَكُنْ عَقْدًا. فَلَمَّا رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مِنْهُمَا أَنَّهُمَا قَدْ أَنَابَا وَرَضِيَا اسْتَشَارَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ وَسَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، فَقَالَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا أَمْرٌ تُحِبُّهُ فَنَصْنَعُهُ لَكَ، أو شي أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ فَنَسْمَعُ لَهُ وَنُطِيعُ، أَوْ أَمْرٌ تَصْنَعُهُ لَنَا؟ فَقَالَ: (بَلْ أَمْرٌ أَصْنَعُهُ لَكُمْ فَإِنَّ الْعَرَبَ قَدْ رَمَتْكُمْ عَنْ قَوْسٍ وَاحِدَةٍ)، فَقَالَ لَهُ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَاللَّهِ قَدْ كُنَّا نَحْنُ وَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عَلَى الشِّرْكِ وَعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، لَا نَعْبُدُ اللَّهَ وَلَا نَعْرِفُهُ، وَمَا طَمِعُوا قَطُّ أَنْ يَنَالُوا مِنَّا ثَمَرَةً، إِلَّا شِرَاءً أَوْ قِرًى، فَحِينَ أَكْرَمَنَا اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ، وَهَدَانَا لَهُ وَأَعَزَّنَا بِكَ، نُعْطِيهِمْ أَمْوَالَنَا! وَاللَّهِ لَا نُعْطِيهِمْ إِلَّا السَّيْفَ، حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ. فَسُرَّ بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (أَنْتُمْ وَذَاكَ). وَقَالَ لِعُيَيْنَةَ وَالْحَارِثِ: (انْصَرِفَا فَلَيْسَ لَكُمَا عِنْدَنَا إِلَّا السَّيْفُ). وَتَنَاوَلَ سَعْدٌ الصَّحِيفَةَ، وَلَيْسَ فِيهَا شَهَادَةُ [أَنْ لَا إِلَهَ إلا الله] فمحاها.
... on yıl boyunca [antlaşma yapmıştı]. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Müşriklerle, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye yılında yaptığı gibi on yıldan fazla bir süre için mütareke (barış antlaşması) yapmak caiz değildir. Şayet müşriklerle bundan daha uzun bir süre için antlaşma yapılırsa bu antlaşma geçersizdir; çünkü asıl olan, iman edinceye veya cizye verinceye kadar müşriklerle savaşmanın farz oluşudur. İbn Habîb'in Mâlik'ten radıyallâhu anh aktardığına göre ise müşriklerle bir yıl, iki yıl, üç yıl ve herhangi bir süreyle sınırlandırılmaksızın antlaşma yapmak caizdir. el-Mühelleb şöyle demiştir: Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, zahirde Müslümanlar için bir zafiyet gibi görünen bu antlaşmayı onlarla yapması, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem devesinin Mekke'ye yöneldiğinde çöküp kalması üzerine Allah'ın onu Mekke'den alıkoyması sebebiyledir. Nitekim o: «Onu, fili alıkoyan [kudret] alıkoydu» buyurmuştur. Bu, Buhârî'nin Misver b. Mahreme hadisinden rivayet ettiği şekildedir. Bu durum, devlet başkanı bir maslahat gördüğü takdirde, onlardan bir mal alınmaksızın müşriklerle sulh ve mütareke yapmanın caiz olduğuna delalet etmiştir. İhtiyaç halinde Müslümanların düşmana verecekleri bir mal karşılığında sulh antlaşması yapmaları da caizdir; zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb (Hendek) gününde Uyeyne b. Hısn el-Fezârî ve el-Hâris b. Avf el-Mürrî ile, Medine'nin meyve/hurma mahsulünün üçte birini kendilerine vermesi, buna karşılık onların da Gatafân'dan beraberlerindekilerle birlikte geri dönüp Kureyş'i yalnız bırakmaları ve kavimlerini onlardan çekip götürmeleri şartıyla bir uzlaşma girişiminde bulunmuştu. Bu konuşma bir mürâvaza (ön görüşme mahiyetinde nabız yoklama) idi, kesinleşmiş bir akit değildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların bu teklife meylettiklerini ve razı olduklarını görünce Sa'd b. Muâz ve Sa'd b. Ubâde ile istişare etti. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu senin arzu ettiğin bir şey midir, öyleyse senin için yapalım; yoksa Allah'ın sana emrettiği ve bizim de dinleyip itaat edeceğimiz bir emir midir; yahut bizim için yaptığın bir şey midir?" dediler. O da: «Bilakis sizin için yaptığım bir şeydir; zira bütün Araplar size tek bir yaydan ok atmıştır (birleşip size karşı cephe almıştır)» buyurdu. Bunun üzerine Sa'd b. Muâz ona şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Vallahi biz de bu kavim de şirk ve putperestlik üzere iken, Allah'a kulluk etmez ve O'nu tanımazken bile onlar satın alma veya misafirlik dışında bizden tek bir hurma dahi koparmayı umamazlardı. Şimdi Allah bizi İslâm ile şereflendirmiş, bizi ona hidayet etmiş ve seninle bize izzet vermişken mi mallarımızı onlara vereceğiz! Vallahi Allah bizimle onlar arasında hükmünü verinceye kadar onlara kılıçtan başkasını vermeyiz!" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu söze sevindi ve: «Siz nasıl isterseniz öyle olsun» buyurdu. Uyeyne ve el-Hâris'e de: «Dönüp gidin; bizim yanımızda sizin için kılıçtan başkası yoktur» buyurdu. Sa'd da sayfayı/yazılı metni aldı —ki henüz içinde ["Allah'tan başka ilâh yoktur" şahitliği] yoktu— ve onu sildi.
[سورة الأنفال (٨): الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 62-63]
وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣)
{ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣) } “Eğer seni aldatmak isterlerse şüphesiz Allah sana yeter. Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur. Ve onların kalplerini birbirine kaynaştırdı. Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın yine de onların kalplerini kaynaştıramazdın; fakat Allah onların arasını kaynaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ) أَيْ بِأَنْ يُظْهِرُوا لَكَ السِّلْمَ، وَيُبْطِنُوا الْغَدْرَ وَالْخِيَانَةَ، فَاجْنَحْ فَمَا عَلَيْكَ مِنْ نِيَّاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ. (فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ) كَافِيكَ اللَّهُ، أَيْ يَتَوَلَّى كِفَايَتَكَ وَحِيَاطَتَكَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ } “Eğer seni aldatmak isterlerse” yani sana barış gösterip içlerinde hıyanet ve vefasızlığı gizleyerek [seni aldatmak isterlerse], sen yine de [barışa] meylet; onların bu bozuk niyetlerinden sana bir zarar gelmez. { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } “Şüphesiz Allah sana yeter” yani senin kâfin O'dur; senin muhafazan ve himayeni O üstlenir. Şair şöyle demiştir:
إِذَا كَانَتِ الْهَيْجَاءُ وَانْشَقَّتِ الْعَصَا ... فَحَسْبُكَ وَالضَّحَّاكُ سَيْفٌ مُهَنَّدٌ
Savaş kızışıp da birlik dağıldığı vakit, sana da Dahhâk'e de keskin bir Hint kılıcı yeter!
أَيْ كَافِيكَ وَكَافِي الضَّحَّاكِ سَيْفٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ) أَيْ قَوَّاكَ بِنَصْرِهِ. يُرِيدُ يَوْمَ بَدْرٍ. (وَبِالْمُؤْمِنِينَ) قَالَ النُّعْمَانُ بْنُ بَشِيرٍ: نَزَلَتْ فِي الْأَنْصَارِ. (وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ) أَيْ جَمَعَ بَيْنَ قُلُوبِ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ. وَكَانَ تَأَلُّفُ الْقُلُوبِ مَعَ الْعَصَبِيَّةِ الشَّدِيدَةِ فِي الْعَرَبِ مِنْ آيَاتِ النَّبِيِّ ﷺ وَمُعْجِزَاتِهِ، لِأَنَّ أَحَدَهُمْ كَانَ يُلْطَمُ اللَّطْمَةَ فَيُقَاتِلُ عَنْهَا حَتَّى يَسْتَقِيدَهَا. وَكَانُوا أَشَدَّ خَلْقِ اللَّهِ حَمِيَّةً، فَأَلَّفَ اللَّهُ بِالْإِيمَانِ بَيْنَهُمْ، حَتَّى قَاتَلَ الرَّجُلُ أَبَاهُ وَأَخَاهُ بِسَبَبِ الدِّينِ. وَقِيلَ: أَرَادَ التَّأْلِيفَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ. وَالْمَعْنَى متقارب.
Yani sana da Dahhâk'e de bir kılıç kâfidir. Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ } “Seni yardımıyla destekleyen O'dur” yani yardımıyla seni güçlendirmiştir. Bununla Bedir gününü kastetmektedir. { وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “Ve müminlerle” [ifadesi hakkında] en-Nu'mân b. Beşîr: Ensar hakkında nazil oldu, demiştir. { وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “Ve onların kalplerini birbirine kaynaştırdı” yani Evs ve Hazrec'in kalplerini bir araya getirdi. Araplardaki aşırı kabilecilik taassubuna rağmen kalplerin birbirine ısındırılması, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayetlerinden ve mucizelerindendi. Çünkü onlardan birine bir tokat atılsa, kısasını alıncaya kadar uğruna savaşırdı. Onlar Allah'ın yarattıkları arasında taassubu en şiddetli olanlardı; Allah iman vasıtasıyla aralarını öyle kaynaştırdı ki, kişi din uğruna babasıyla ve kardeşiyle savaşır hale geldi. [Ayetle] Muhacirler ile Ensar'ın arasının kaynaştırılmasının kastedildiği de söylenmiştir; anlam birbirine yakındır.
[سورة الأنفال (٨): آية ٦٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 64]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤) } “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.”
لَيْسَ هَذَا تَكْرِيرًا فَإِنَّهُ قَالَ فِيمَا سَبَقَ: (وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ) وَهَذِهِ كِفَايَةٌ خَاصَّةٌ. وَفِي قَوْلِهِ: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ) أَرَادَ التَّعْمِيمَ، أَيْ حَسْبُكَ اللَّهُ فِي كُلِّ حَالٍ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي إِسْلَامِ عُمَرَ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ أَسْلَمَ مَعَهُ ثَلَاثَةٌ وَثَلَاثُونَ رَجُلًا وَسِتُّ نِسْوَةٍ، فَأَسْلَمَ عُمَرُ وَصَارُوا أَرْبَعِينَ. وَالْآيَةُ مَكِّيَّةٌ، كُتِبَتْ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في سُورَةٍ مَدَنِيَّةٍ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ.
Bu bir tekrar değildir; zira daha önce: { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } buyurmuştu ki bu, [aldatılma haline mahsus] özel bir kâfi geliştir. { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ } buyruğunda ise genelleme murat edilmiştir; yani her durumda Allah sana yeter, demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Ömer'in İslâm'a girmesi hakkında nazil olmuştur. Çünkü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz üç erkek ve altı kadın Müslüman olmuştu; Ömer Müslüman olunca kırk kişi oldular. Bu ayet Mekkî olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle Medenî olan bir sureye yazılmıştır; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir.
قُلْتُ: مَا ذَكَرَهُ مِنْ إِسْلَامِ عُمَرَ ﵁ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَقَدْ وَقَعَ فِي السِّيرَةِ خِلَافُهُ. عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: (مَا كُنَّا نَقْدِرُ عَلَى أَنْ نُصَلِّيَ عِنْدَ الْكَعْبَةِ حَتَّى أَسْلَمَ عُمَرُ، فَلَمَّا أَسْلَمَ قَاتَلَ قُرَيْشًا حَتَّى صَلَّى عِنْدَ الْكَعْبَةِ وَصَلَّيْنَا مَعَهُ. وَكَانَ إِسْلَامُ عُمَرَ بَعْدَ خُرُوجِ مَنْ خَرَجَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْحَبَشَةَ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَكَانَ جَمِيعُ مَنْ لَحِقَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ وَهَاجَرَ إِلَيْهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، سِوَى أَبْنَائِهِمُ الَّذِينَ خَرَجُوا بِهِمْ صِغَارًا أَوْ وُلِدُوا بِهَا، ثَلَاثَةً وَثَمَانِينَ رَجُلًا، إِنْ كَانَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ مِنْهُمْ. وَهُوَ يَشُكُّ فِيهِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتِ الْآيَةُ بِالْبَيْدَاءِ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ قَبْلَ الْقِتَالِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) قِيلَ: الْمَعْنَى حَسْبُكَ اللَّهُ، وَحَسْبُكَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى كَافِيكَ اللَّهُ، وَكَافِي مَنْ تَبِعَكَ، قَالَهُ الشَّعْبِيُّ وَابْنُ زَيْدٍ. وَالْأَوَّلُ عَنِ الْحَسَنِ. وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ. فَ"- مَنِ" عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، عَطْفًا عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. عَلَى مَعْنَى: فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ وَأَتْبَاعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَعَلَى الثَّانِي عَلَى إِضْمَارٍ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ ﷺ: (يَكْفِينِيهِ اللَّهُ وَأَبْنَاءُ قَيْلَةَ). وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ [الْمَعْنَى] " وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" حَسْبُهُمُ اللَّهُ، فَيُضْمَرُ الْخَبَرُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" مَنِ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، عَلَى مَعْنَى: يَكْفِيكَ اللَّهُ وَيَكْفِي مَنِ اتبعك.
Ben derim ki: [Müellifin] İbn Abbâs'tan naklettiği Ömer radıyallâhu anh'ın İslâm'a girişiyle ilgili bu rivayetin aksi Sîret'te yer almıştır. Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Ömer Müslüman oluncaya kadar Kâbe'nin yanında namaz kılmaya güç yetiremezdik. O Müslüman olunca Kâbe'nin yanında namaz kılıncaya kadar Kureyş'le mücadele etti, biz de onunla birlikte namaz kıldık.» Ömer'in İslâm'a girişi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Habeşistan'a hicret edenlerin çıkışından sonra olmuştur. İbn İshâk şöyle demiştir: Yanlarında küçükken götürdükleri yahut orada doğan çocukları hariç, Habeş topraklarına ulaşıp oraya hicret eden Müslümanların toplamı -şayet Ammâr b. Yâsir de aralarındaysa- seksen üç erkekti. O, Ammâr hususunda şüphe etmektedir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Bu ayet, Bedir Gazvesi'nde savaştan önce Beydâ mevkiinde nazil olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Anlamı, 'Allah sana yeter; Muhacirler ile Ensar da sana yeter' demektir. Şa'bî ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: 'Anlamı, Allah sana kâfidir ve sana uyanlara da kâfidir, demektir.' İlk görüş el-Hasan'dan nakledilmiş olup en-Nehhâs ve başkaları da bunu tercih etmiştir. İlk görüşe göre “men (مَنِ)” lafzı, Yüce Allah'ın ismine matuf olarak ref mahallindedir; yani 'Sana Allah ve müminlerden sana uyan kimseler yeter' manasındadır. İkinci görüşe göre ise takdir (izmar) üzeredir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « يَكْفِينِيهِ اللَّهُ وَأَبْنَاءُ قَيْلَةَ » «Bana karşı ona Allah ve Kayle'nin oğulları kâfidir.» buyruğu da böyledir. Yine şöyle denilmiştir: [Anlamın] { وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } 'Müminlerden sana uyanlara da Allah yeter' şeklinde olması caizdir; bu takdirde haber gizlenmiş (hazfedilmiş) olur. “Men (مَنِ)” lafzının: 'Allah sana kâfidir ve sana uyanlara da kâfidir' manasında nasb mahallinde olması da caizdir.
[سورة الأنفال (٨): الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 65-66]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦) } “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Ve eğer sizden yüz kişi olursa, kâfirlerden bin kişiyi yenerler. Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur. Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler. Ve eğer sizden bin kişi olursa, Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir.”
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦) قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ) أَيْ حُثَّهُمْ وَحُضَّهُمْ. يُقَالُ: حَارَضَ عَلَى الْأَمْرِ وَوَاظَبَ وَوَاصَبَ وَأَكَبَّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَالْحَارِضُ: الَّذِي قَدْ قَارَبَ الْهَلَاكَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷿:" حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً" [يوسف: ٨٥] أَيْ تَذُوبُ غَمًّا، فَتُقَارِبُ الْهَلَاكَ فَتَكُونُ مِنَ الْهَالِكِينَ (إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ) لَفْظُ خَبَرٍ، ضِمْنُهُ وَعْدٌ بِشَرْطٍ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ إِنْ يَصْبِرْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ. وَعِشْرُونَ وَثَلَاثُونَ وَأَرْبَعُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا اسْمٌ مَوْضُوعٌ عَلَى صُورَةِ الْجَمْعِ لِهَذَا الْعَدَدِ. وَيَجْرِي هَذَا الِاسْمُ مَجْرَى فِلَسْطِينَ. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لِمَ كُسِرَ أَوَّلُ عِشْرِينَ وَفُتِحَ أَوَّلُ ثَلَاثِينَ وَمَا بَعْدَهُ إِلَى الثَّمَانِينَ إِلَّا سِتِّينَ؟ فَالْجَوَابُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ أَنَّ عِشْرِينَ مِنْ عَشَرَةٍ بِمَنْزِلَةِ اثْنَيْنِ مِنْ وَاحِدٍ، فَكُسِرَ أَوَّلُ عِشْرِينَ كَمَا كُسِرَ اثْنَانِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا قَوْلُهُمْ: سِتُّونَ وَتِسْعُونَ، كَمَا قِيلَ: سِتَّةٌ وَتِسْعَةٌ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ" إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ" فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، حِينَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَلَّا يَفِرَّ وَاحِدٌ مِنْ عَشَرَةٍ، ثُمَّ إِنَّهُ جَاءَ التَّخْفِيفُ فَقَالَ:" الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ" [قَرَأَ أَبُو تَوْبَةَ [إِلَى قَوْلِهِ:" مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ". قَالَ: فَلَمَّا خَفَّفَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ مِنَ الْعَدَدِ نَقَصَ مِنَ الصَّبْرِ بِقَدْرِ مَا خُفِّفَ عَنْهُمْ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ قَوْمٌ إِنَّ هَذَا كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ وَنُسِخَ. وَهَذَا خَطَأٌ مِنْ قَائِلِهِ. وَلَمْ يُنْقَلْ قط أن المشركين صافوا المسلمين
{ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦) } “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi mağlup eder; eğer sizden bin kişi olursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi mağlup eder. Allah sabredenlerle beraberdir.” Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ } “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et” buyruğu; yani onları teşvik et, gayrete getir demektir. Bir işe harada (حَارَضَ عَلَى الْأَمْرِ), vâzaba (وَاظَبَ), vâsaba (وَاصَبَ) ve ekebbe (أَكَبَّ) [kelimeleri] aynı anlamdadır (sürekli ve ısrarla sarıldı). Hârıd (الْحَارِضُ) ise helake yaklaşan kimsedir. Yüce Allah'ın: { حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } [Yûsuf: 85] “tâ ki eriyip bitesiye (helak olma derecesine gelesiye) kadar” buyruğu da bu köktendir. Yani kederden erir, helake yaklaşırsın da helak olanlardan olursun. { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi mağlup ederler” [ifadesi], lafız bakımından haber olup içeriğinde şartla bağlı bir vaat barındırmaktadır. Çünkü bunun anlamı: "Eğer sizden sabırlı yirmi kişi sabrederse iki yüz kişiyi mağlup ederler" demektir. İşrûn (عِشْرُونَ / yirmi), selâsûn (ثَلَاثُونَ / otuz) ve erbaûn (أَرْبَعُونَ / kırk) kelimelerinin her biri, bu sayılar için cem (çoğul) kalıbında konulmuş birer isimdir. Bu isimler "Filistîn" [kelimesi] gibi işlem görür. Eğer birisi: "Niçin 'işrîn'in ilk harfi kesreli, 'sittîn' hariç 'selâsîn'den seksene kadarkilerin ilk harfi fethalıdır?" diye soracak olursa, Sîbeveyh'e göre cevap şudur: "İşrûn"un "aşere"ye (on sayısına) nispeti, "isneyn"in (iki) "vâhid"e (bir) nispeti gibidir. Bu sebeple "isneyn"in başı kesreli olduğu gibi "işrîn"in de başı kesreli kılınmıştır. Bunun delili de tıpkı "sitte" (altı) ve "tis'a" (dokuz) denildiği gibi "sittûn" ve "tis'ûn" denilmesidir. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi mağlup ederler” [ayeti] nazil olunca, Allah'ın bir kişinin on kişiden kaçmamasını kendilerine farz kılması müslümanlara ağır geldi. Sonra hafifletme geldi de: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } “Şimdi Allah sizden hafifletti...” buyurdu. [Ebû Tevbe { مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi mağlup eder” buyruğuna kadar okudu.] [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Teâlâ onlardan sayıyı hafifletince, kendilerinden hafifletilen miktar kadar sabırdan da eksilmiş oldu." İbnü'l-Arabî dedi ki: Bir topluluk bunun Bedir günü olduğunu ve neshedildiğini söylemiştir. Ancak bunu söyleyen yanılmıştır. Çünkü müşriklerin müslümanlarla saf tuttuğu (karşı karşıya geldiği) hiçbir zaman nakledilmemiştir...
عليها، ولكن الباري ﷿ فَرَضَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ أَوَّلًا، وَعَلَّقَ ذَلِكَ بِأَنَّكُمْ تَفْقَهُونَ مَا تُقَاتِلُونَ عَلَيْهِ، وَهُوَ الثَّوَابُ. وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ مَا يُقَاتِلُونَ عَلَيْهِ. قُلْتُ: وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ فَرْضٌ. ثُمَّ لَمَّا شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ حَطَّ الْفَرْضَ إِلَى ثُبُوتِ الْوَاحِدِ لِلِاثْنَيْنِ، فَخَفَّفَ عَنْهُمْ وَكَتَبَ عَلَيْهِمْ أَلَّا يَفِرَّ مِائَةٌ مِنْ مِائَتَيْنِ، فَهُوَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَخْفِيفٌ لَا نَسْخٌ. وَهَذَا حَسَنٌ. وَقَدْ ذَكَرَ الْقَاضِي ابْنُ الطَّيِّبِ أَنَّ الْحُكْمَ إِذَا نُسِخَ بَعْضُهُ أَوْ بَعْضُ أَوْصَافِهِ، أَوْ غُيِّرَ عَدَدُهُ فَجَائِزٌ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ نُسِخَ، لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ لَيْسَ بِالْأَوَّلِ، بَلْ هُوَ غيره. وذكر في ذلك خلافا.
fakat Yüce Yaratıcı bunu öncelikle onlara farz kılmış ve bunu sizin ne uğruna savaştığınızı yani sevabı biliyor olmanıza, onların ise ne uğruna savaştıklarını bilmemelerine bağlamıştır. Derim ki: İbn Abbâs'ın hadisi de bunun bir farz olduğuna delalet etmektedir. Sonra bu durum onlara ağır gelince, farzı bire iki oranında sebat etmeye indirerek onlardan yükü hafifletmiş ve iki yüz kişiden yüz kişinin kaçmamasını onlara hükme bağlamıştır. Bu görüşe göre söz konusu durum bir nesih değil, bir tahfiftir (hafifletmedir). Bu da güzel bir izahtır. Kādî İbnü't-Tayyib ise bir hükmün bir kısmı yahut bazı vasıfları nesh edildiğinde veya sayısı değiştirildiğinde onun neshedildiğinin söylenmesinin caiz olduğunu belirtmiştir; çünkü o artık ilk hüküm değildir, bilakis ondan başkasıdır. Bu husustaki ihtilafı da zikretmiştir.
[سورة الأنفال (٨): آية ٦٧]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 67]
مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧)
{ مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧) } “Yeryüzünde ağır basıp düşmanı sindirmedikçe hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz geçici dünya malını istiyorsunuz; Allah ise ahireti kazanmanızı istiyor. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَسْرى " جَمْعُ أَسِيرٍ، مِثْلُ قَتِيلٍ وَقَتْلَى وَجَرِيحٍ وَجَرْحَى. وَيُقَالُ فِي جَمْعِ أَسِيرٍ أَيْضًا: أُسَارَى (بِضَمِّ الْهَمْزَةِ) وَأَسَارَى (بِفَتْحِهَا) وَلَيْسَتْ بِالْعَالِيَةِ. وَكَانُوا يَشُدُّونَ الْأَسِيرَ بِالْقَدِّ وَهُوَ الْإِسَارُ، فَسُمِّيَ كُلُّ أَخِيذٍ وَإِنْ لَمْ يُؤْسَرْ أَسِيرًا. قَالَ الْأَعْشَى:
Bunda beş mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { أَسْرى } lafzı, قَتِيلٌ kelimesinin çoğulunun قَتْلَى, جَرِيحٌ kelimesinin çoğulunun جَرْحَى gelişi gibi أَسِيرٌ (esir) kelimesinin çoğuludur. أَسِيرٌ kelimesinin çoğulunda hemzenin dammesiyle أُسَارَى ve hemzenin fethasıyla أَسَارَى da denir; ancak fethalı olanı yaygın ve fasih lehçe değildir. Araplar esiri köseleden yapılmış bağ ile ki bu إِسَارٌ kelimesidir, bağlarlardı; bu sebeple yakalanıp esir edilen her kimseye, bizzat bağlanmasa dahi esir (أَسِير) denilmiştir. el-A'şâ şöyle demiştir:
وَقَيَّدَنِي الشِّعْرُ فِي بَيْتِهِ ... كَمَا قَيَّدَ الْآسِرَاتُ الْحِمَارَا
Kadınların eşeği bağlayıp esir ettiği gibi, şiir de beni kendi evinde bağlayıp hapsetti!
وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ". وَقَالَ أَبُو عمر بن العلاء: الأسرى هم غير الموثقين عند ما يُؤْخَذُونَ، وَالْأُسَارَى هُمُ الْمُوثَقُونَ رَبْطًا. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ أَنَّهُ سَمِعَ هَذَا مِنَ الْعَرَبِ. الثَّانِيَةُ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ يَوْمَ بَدْرٍ، عِتَابًا مِنَ اللَّهِ ﷿ لِأَصْحَابِ نَبِيِّهِ ﷺ. وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ يَنْبَغِي لَكُمْ أَنْ تَفْعَلُوا هَذَا الْفِعْلَ الَّذِي أَوْجَبَ أَنْ يكون للنبي
Bu [husus] daha önce Bakara Sûresi'nde geçmişti. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: el-Esrâ (الْأَسْرَى), yakalandıklarında henüz bağlanmamış olanlardır; el-usârâ (الْأُسَارَى) ise iple bağlanmış olanlardır. Ebû Hâtim, bunu Araplardan bizzat işittiğini nakletmiştir. İkinci Mesele: Bu ayet Bedir günü, Yüce Allah'tan Nebîsi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına bir itap (sitem) olarak inmiştir. [Ayetteki] mana şudur: Nebî
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَسْرَى قَبْلَ الْإِثْخَانِ. وَلَهُمْ هَذَا الْإِخْبَارُ بِقَوْلِهِ" تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا". وَالنَّبِيُّ ﷺ لَمْ يَأْمُرْ بِاسْتِبْقَاءِ الرِّجَالِ وَقْتَ الْحَرْبِ، وَلَا أَرَادَ قَطُّ عَرَضَ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا فَعَلَهُ جُمْهُورُ مُبَاشِرِي الْحَرْبِ، فَالتَّوْبِيخُ وَالْعِتَابُ إِنَّمَا كَانَ مُتَوَجِّهًا بِسَبَبِ مَنْ أَشَارَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِأَخْذِ الْفِدْيَةِ. هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَصِحُّ غَيْرُهُ. وَجَاءَ ذِكْرُ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْآيَةِ حِينَ لَمْ يَنْهَ عَنْهُ حِينَ رَآهُ مِنَ الْعَرِيشِ وإذ كره سعد ابن مُعَاذٍ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، وَلَكِنَّهُ ﵇ شَغَلَهُ بَغْتُ الْأَمْرِ وَنُزُولُ النَّصْرِ فَتَرَكَ النَّهْيَ عَنْ الِاسْتِبْقَاءِ، وَلِذَلِكَ بَكَى هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ حِينَ نَزَلَتِ الْآيَاتُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. رَوَى مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَوَّلُهُ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَهَذَا تَمَامُهُ. قَالَ أَبُو زَمِيلٍ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَلَمَّا أَسَرُوا الْأُسَارَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ: (مَا تَرَوْنَ فِي هَؤُلَاءِ الْأُسَارَى)؟ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هُمْ بَنُو الْعَمِّ وَالْعَشِيرَةُ، أَرَى أَنْ تَأْخُذَ مِنْهُمْ فِدْيَةً، فَتَكُونَ لَنَا قُوَّةً عَلَى الْكُفَّارِ، فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُمْ لِلْإِسْلَامِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا تَرَى يَا بْنَ الْخَطَّابِ)؟ قُلْتُ: لَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا أَرَى الَّذِي رَأَى أَبُو بَكْرٍ، وَلَكِنِّي أرى أن تمكنا فَنَضْرِبَ أَعْنَاقَهُمْ، فَتُمَكِّنُ عَلِيًّا مِنْ عَقِيلٍ فَيُضْرَبُ عنقه، وتمكني مِنْ فُلَانٍ (نَسِيبًا لِعُمَرَ) فَأَضْرِبُ عُنُقَهُ، فَإِنَّ هَؤُلَاءِ أَئِمَّةُ الْكُفْرِ وَصَنَادِيدُهَا. فَهَوِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَهْوَ مَا قُلْتُ، فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ جِئْتُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ قَاعِدَيْنِ يَبْكِيَانِ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَخْبِرْنِي مِنْ أَيِّ شي تَبْكِي أَنْتَ وَصَاحِبُكَ، فَإِنْ وَجَدْتُ بُكَاءً بَكَيْتُ، وَإِنْ لَمْ أَجِدْ بُكَاءً تَبَاكَيْتُ لِبُكَائِكُمَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَبْكِي لِلَّذِي عَرَضَ عَلَيَّ أَصْحَابُكَ مِنْ أَخْذِهِمُ الْفِدَاءَ لَقَدْ عُرِضَ عَلَيَّ عَذَابُهُمْ أَدْنَى مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ) (شَجَرَةٍ قَرِيبَةٍ كَانَتْ مِنْ نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ وَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ" إِلَى قَوْلِهِ تعالى:" فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً" [الأنفال: ٦٩] فَأَحَلَّ اللَّهُ الْغَنِيمَةَ لَهُمْ. وَرَوَى يَزِيدُ بْنُ هارون
[...Nebî] sallallâhu aleyhi ve sellem'in [ashabının] düşmanı sindirip ezmeden önce esirler alması sebebiyleydi. { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya menfaatini istiyorsunuz” buyruğuyla yapılan bu haber onlaradır. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem savaş vaktinde adamların sağ bırakılmasını emretmemişti ve hiçbir zaman dünya menfaatini de istememişti. Bunu ancak bizzat savaşa katılanların çoğunluğu yapmıştı. Dolayısıyla azarlama ve sitem, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e fidye almayı tavsiye eden kimseler sebebiyle yöneltilmiştir. Müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur ve bundan başkası da sahih değildir. Ayette Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikredilmesi ise, Sa'd b. Muâz, Ömer b. el-Hattâb ve Abdullah b. Revâha bundan hoşlanmadıkları hâlde kendisi çadırdan [bu durumu] gördüğünde buna engel olmamasından ötürüdür. Fakat olayın aniliği ve zaferin inmesi onu meşgul etmiş, bu yüzden sağ bırakmayı yasaklamayı terk etmiştir. Bundan dolayı ayetler indiğinde kendisi ve Ebû Bekir ağlamışlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Müslim, Ömer b. el-Hattâb'ın hadisinden rivayet etmiştir; hadisin baş tarafı Âl-i İmrân [Suresi'nde] geçmişti, bu ise tamamıdır: Ebû Zümeyl dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Esirleri esir aldıklarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir ve Ömer'e: « مَا تَرَوْنَ فِي هَؤُلَاءِ الْأُسَارَى » «Bu esirler hakkında ne düşünüyorsunuz?» buyurdu. Ebû Bekir: “Ey Allah'ın Resûlü, onlar amcaoğulları ve aşirettir; onlardan fidye almanı uygun görüyorum. Böylece [bu fidye] kâfirlere karşı bize bir güç olur, umulur ki Allah da onlara İslâm'a girmeyi nasip eder” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَا تَرَى يَا بْنَ الْخَطَّابِ » «Ey Hattâb oğlu, sen ne düşünüyorsun?» buyurdu. Ben de: “Hayır, vallahi ey Allah'ın Resûlü! Ben Ebû Bekir'in gördüğü gibi görmüyorum. Fakat ben bize imkân vermeni ve boyunlarını vurmamızı uygun görüyorum; Ali'ye Akîl üzerinde imkân ver, boynunu vursun; bana da filan kimse (Ömer'in bir akrabası) üzerinde imkân ver, boynunu vurayım. Çünkü bunlar küfrün önderleri ve ileri gelenleridir” dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'in söylediğini beğendi, benim söylediğimi ise beğenmedi. Ertesi gün olduğunda geldim; bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir oturmuş ağlıyorlar. “Ey Allah'ın Resûlü, sen ve arkadaşın neden ağlıyorsunuz bana haber ver. Eğer ağlayabilirsem ağlarım, ağlayamazsam da ikinizin ağlayışından ötürü ağlar gibi yaparım” dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أَبْكِي لِلَّذِي عَرَضَ عَلَيَّ أَصْحَابُكَ مِنْ أَخْذِهِمُ الْفِدَاءَ لَقَدْ عُرِضَ عَلَيَّ عَذَابُهُمْ أَدْنَى مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ » «Arkadaşlarının bana fidye alma konusunu teklif etmelerinden dolayı ağlıyorum. Andolsun ki onların uğrayacağı azap bana şu ağaçtan daha yakın olarak gösterildi.» (Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yakınında bulunan bir ağaçtı). Ve Yüce Allah: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde düşmanı tamamen sindirip ezmedikçe, hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz...” ayetinden Yüce [Allah'ın]: { فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً } “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin” [el-Enfâl: 69] buyruğuna kadar indirdi. Böylece Allah ganimeti onlara helal kıldı. Yezîd b. Hârûn rivayet etti...
قَالَ: أَخْبَرَنَا يَحْيَى قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا كان يوم بدر جئ بِالْأُسَارَى وَفِيهِمُ الْعَبَّاسُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا تَرَوْنَ فِي هَؤُلَاءِ الْأُسَارَى) فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَوْمُكَ وَأَهْلُكَ، اسْتَبْقِهِمْ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ عُمَرُ: كَذَّبُوكَ وَأَخْرَجُوكَ وَقَاتَلُوكَ، قَدِّمْهُمْ فَاضْرِبْ أَعْنَاقَهُمْ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ: انْظُرْ وَادِيًا كَثِيرَ الْحَطَبِ فَأَضْرِمْهُ عَلَيْهِمْ. فَقَالَ الْعَبَّاسُ وَهُوَ يَسْمَعُ: قَطَعْتَ رَحِمَكَ. قَالَ: فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ شَيْئًا. فَقَالَ أُنَاسٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ ﵁. وَقَالَ أُنَاسٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ عُمَرَ. وَقَالَ أُنَاسٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ. فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (إِنَّ اللَّهَ لَيُلِينُ قُلُوبَ رِجَالٍ فِيهِ حَتَّى تَكُونَ أَلْيَنَ مِنَ اللَّبَنِ وَيَشْدُدُ قُلُوبَ رِجَالٍ فِيهِ حَتَّى تَكُونَ أَشَدَّ مِنَ الْحِجَارَةِ). مَثَلُكَ يَا أَبَا بَكْرٍ مَثَلُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ" فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ" [إبراهيم: ٣٦] وَمَثَلُكَ يَا أَبَا بَكْرٍ مَثَلُ عِيسَى إِذْ قَالَ" إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" [المائدة: ١١٨]. وَمَثَلُكَ يَا عُمَرُ كَمَثَلِ نُوحٍ ﵇ إِذْ قَالَ" رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً" [نوح: ٢٦]. وَمَثَلُكَ يَا عُمَرُ مَثَلُ مُوسَى ﵇ إِذْ قَالَ" رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ" [يونس: ٨٨] أَنْتُمْ عَالَةٌ فَلَا يَنْفَلِتَنَّ أَحَدٌ إِلَّا بِفِدَاءٍ أَوْ ضَرْبَةِ عُنُقٍ (. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: إِلَّا سُهَيْلَ بْنَ بَيْضَاءَ فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَذْكُرُ الْإِسْلَامَ. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. قَالَ: فَمَا رَأَيْتُنِي أَخْوَفَ أَنْ تَقَعَ عَلَيَّ الْحِجَارَةُ مِنَ السَّمَاءِ مِنِّي فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ" إِلَى آخِرِ الْآيَتَيْنِ. فِي رِوَايَةٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إن كَادَ لَيُصِيبُنَا فِي خِلَافِ ابْنِ الْخَطَّابِ عَذَابٌ وَلَوْ نَزَلَ عَذَابٌ مَا أَفْلَتَ إِلَّا عُمَرُ). وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَأَخَذَ- يَعْنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْفِدَاءَ، أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ" إِلَى قَوْلِهِ" لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ"- مِنَ الْفِدَاءِ-" عَذابٌ عَظِيمٌ" [الأنفال: ٦٨]. ثُمَّ أَحَلَّ الْغَنَائِمَ. وَذَكَرَ الْقُشَيْرِيُّ أَنَّ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهُ أول وقعة لنا مع المشركين
[Râvî] dedi ki: Bize Yahyâ haber verip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah [b. Mes‘ûd]'dan şöyle rivayet etti: Bedir günü olunca esirler getirildi; aralarında el-Abbâs da vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَا تَرَوْنَ فِي هَؤُلَاءِ الْأُسَارَى » «Bu esirler hakkında ne düşünüyorsunuz?» buyurdu. Ebû Bekir: "Ey Allah'ın Resûlü! [Onlar] senin kavmin ve akrabalarındır. Onları sağ bırak, umulur ki Allah onların tevbelerini kabul buyurur" dedi. Ömer ise: "Seni yalanladılar, seni [yurdundan] çıkardılar ve seninle savaştılar. Onları öne çıkar ve boyunlarını vur!" dedi. Abdullah b. Revâha da: "Odunu bol bir vadi bul ve orayı üzerlerine ateşe ver!" dedi. Bunu işiten el-Abbâs: "Akrabalık bağını kopardın" dedi. [Abdullah] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdi ve onlara hiçbir şey söylemedi. Bunun üzerine kimi insanlar: "Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın sözünü tutacak" dedi; kimileri: "Ömer'in sözünü tutacak" dedi; kimileri de: "Abdullah b. Revâha'nın sözünü tutacak" dedi. Derken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıkıp şöyle buyurdu: « إِنَّ اللَّهَ لَيُلِينُ قُلُوبَ رِجَالٍ فِيهِ حَتَّى تَكُونَ أَلْيَنَ مِنَ اللَّبَنِ وَيَشْدُدُ قُلُوبَ رِجَالٍ فِيهِ حَتَّى تَكُونَ أَشَدَّ مِنَ الْحِجَارَةِ » «Şüphesiz Allah, bazı adamların kalplerini O'nun yolunda öyle yumuşatır ki sütten daha yumuşak olur; bazı adamların kalplerini de O'nun yolunda öyle sertleştirir ki taştan daha sert olur.» [Sonra şöyle buyurdu:] «Senin misalin ey Ebû Bekir, İbrâhim'in misali gibidir; o şöyle demişti:» { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Artık kim bana uyarsa, o bendendir. Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.” [İbrâhîm 14/36] «Ve senin misalin ey Ebû Bekir, Îsâ'nın misali gibidir; o vakit o şöyle demişti:» { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz sen Mutlak Güç Sahibisin, Hüküm ve Hikmet Sahibisin.” [el-Mâide 5/118] «Senin misalin de ey Ömer, Nûh aleyhisselâm'ın misali gibidir; o vakit o şöyle demişti:» { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimseyi bırakma!” [Nûh 71/26] «Ve senin misalin de ey Ömer, Mûsâ aleyhisselâm'ın misali gibidir; o vakit o şöyle demişti:» { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Rabbimiz! Mallarını sil süpür ve kalplerini sık; çünkü onlar o elem verici azabı görünceye kadar iman etmeyecekler.” [Yûnus 10/88] « أَنْتُمْ عَالَةٌ فَلَا يَنْفَلِتَنَّ أَحَدٌ إِلَّا بِفِدَاءٍ أَوْ ضَرْبَةِ عُنُقٍ » «Sizler darlık ve yoksulluk içindesiniz; bu sebeple hiçbir kimse fidye vermeksizin ya da boynu vurulmaksızın [elinizden] kurtulup kaçmasın!» Abdullah dedi ki: "Süheyl b. Beyzâ müstesna; çünkü ben onun İslâm'dan bahsettiğini duymuştum." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. [Abdullah] dedi ki: "O gün üzerime gökten taş yağmasından korktuğum kadar hiçbir zaman korktuğumu görmedim." Bunun üzerine Yüce Allah: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde düşmanı sindirip etkisiz hale getirinceye kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” ayetinden itibaren her iki ayetin sonuna kadar indirdi. Bir rivayette ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنْ كَادَ لَيُصِيبُنَا فِي خِلَافِ ابْنِ الْخَطَّابِ عَذَابٌ وَلَوْ نَزَلَ عَذَابٌ مَا أَفْلَتَ إِلَّا عُمَرُ » «İbnü'l-Hattâb'a muhalefetimiz sebebiyle az kalsın başımıza bir azap gelecekti; şayet bir azap inseydi Ömer'den başkası kurtulamazdı.» Ebû Dâvûd, Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: Bedir günü olup da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fidyeyi alınca, Yüce Allah: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde düşmanı sindirip etkisiz hale getirinceye kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” buyruğundan { لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “aldığınız şeyden (fidyeden) ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” [el-Enfâl 8/68] buyruğuna kadar indirdi. Sonra da ganimetleri helal kıldı. el-Kuşeyrî, Sa‘d b. Muâz'ın şöyle dediğini nakletmiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu, müşriklerle [girdiğimiz] ilk savaştır..."
فَكَانَ الْإِثْخَانُ أَحَبَّ إِلَيَّ. وَالْإِثْخَانُ: كَثْرَةُ الْقَتْلِ، عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. أَيْ يُبَالِغُ فِي قَتْلِ الْمُشْرِكِينَ. تَقُولُ الْعَرَبُ: أَثْخَنَ فُلَانٌ فِي هَذَا الْأَمْرِ أَيْ بَالَغَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: حَتَّى يُقْهَرَ وَيُقْتَلَ. وَأَنْشَدَ الْمُفَضَّلُ:
bu sebeple düşmanı kırmak ve sindirmek bana daha sevimli geliyordu. Mücâhid ve başkalarından nakledildiğine göre el-İshân (الْإِثْخَانُ); öldürmenin çok olması demektir. Yani müşrikleri öldürmede ileri gitmektir. Araplar: أَثْخَنَ فُلَانٌ فِي هَذَا الْأَمْرِ derler ki, falan kimse bu işte son noktaya vardı, ileri gitti, demektir. Bazıları da: [Düşman] kahredilip öldürülünceye kadar, demiştir. el-Mufaddal şu şiiri okumuştur:
تُصَلِّي الضُّحَى مَا دَهْرُهَا بِتَعَبُّدٍ ... وَقَدْ أَثْخَنْتَ فِرْعَوْنَ فِي كُفْرِهِ كُفْرًا
Kuşluk vaktinde ibadetle alakası olmayan bir kadın namaz kılıyor; oysa sen Firavun'un küfrünü küfürle iyice pekiştirip sindirdin!
وَقِيلَ:" حَتَّى يُثْخِنَ" يَتَمَكَّنُ. وَقِيلَ: الْإِثْخَانُ الْقُوَّةُ وَالشِّدَّةُ. فَأَعْلَمَ اللَّهُ ﷾ أَنَّ قَتْلَ الْأَسْرَى الَّذِينَ فُودُوا بِبَدْرٍ كَانَ أَوْلَى مِنْ فِدَائِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: كَانَ هَذَا يَوْمَ بَدْرٍ وَالْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ قَلِيلٌ، فَلَمَّا كَثُرُوا وَاشْتَدَّ سُلْطَانُهُمْ أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ بَعْدَ هَذَا فِي الْأُسَارَى:" فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً" [محمد: ٤] عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْقِتَالِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا عُوتِبُوا لِأَنَّ قَضِيَّةَ بَدْرٍ كَانَتْ عَظِيمَةَ الْمَوْقِعِ وَالتَّصْرِيفِ فِي صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ وَأَشْرَافِهِمْ وَسَادَاتِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ بِالْقَتْلِ وَالِاسْتِرْقَاقِ وَالتَّمَلُّكِ. وَذَلِكَ كُلُّهُ عَظِيمُ الْمَوْقِعِ فَكَانَ حَقُّهُمْ أَنْ يَنْتَظِرُوا الْوَحْيَ وَلَا يَسْتَعْجِلُوا، فَلَمَّا اسْتَعْجَلُوا وَلَمْ يَنْتَظِرُوا تَوَجَّهَ عَلَيْهِمْ مَا تَوَجَّهَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- أَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ أن رسول الله ﷺ قَالَ لِلنَّاسِ: (إِنْ شِئْتُمْ أَخَذْتُمْ فِدَاءَ الْأُسَارَى وَيُقْتَلُ مِنْكُمْ فِي الْحَرْبِ سَبْعُونَ عَلَى عَدَدِهِمْ وَإِنْ شِئْتُمْ قُتِلُوا وَسَلِمْتُمْ). فَقَالُوا: نَأْخُذُ الْفِدَاءَ وَيُسْتَشْهَدُ مِنَّا سَبْعُونَ. وَذَكَرَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ بِسَنَدِهِ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ نَزَلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِتَخْيِيرِ النَّاسِ هَكَذَا. وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" الْقَوْلُ فِي هَذَا. وَقَالَ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ: طَلَبُوا الْخِيَرَتَيْنِ كِلْتَيْهِمَا، فَقُتِلَ مِنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ سَبْعُونَ. وَيَنْشَأُ هُنَا إِشْكَالٌ وَهِيَ:- الرَّابِعَةُ- وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِذَا كَانَ التَّخْيِيرُ فَكَيْفَ وَقَعَ التَّوْبِيخُ بِقَوْلِهِ" لَمَسَّكُمْ". فَالْجَوَابُ- أَنَّ التَّوْبِيخَ وَقَعَ أَوَّلًا لِحِرْصِهِمْ عَلَى أَخْذِ الْفِدَاءِ، ثُمَّ وَقَعَ التَّخْيِيرُ بَعْدَ ذَلِكَ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الْمِقْدَادَ قَالَ حِينَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَتْلِ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ: أَسِيرِي يَا رَسُولَ اللَّهِ. وَقَالَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ الَّذِي أَسَرَ أَخَاهُ: شُدَّ عَلَيْهِ يَدَكَ، فإن له أما
{ حَتَّى يُثْخِنَ } “yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar” ifadesinin, [düşmana karşı] hâkimiyet kuruncaya kadar, anlamına geldiği de söylenmiştir. el-İshân (الإِثْخَان) kelimesinin güç ve şiddet anlamına geldiği de belirtilmiştir. Allah celle ve celâluhu, Bedir'de fidye karşılığı serbest bırakılan esirlerin öldürülmesinin fidye alınmasından daha evlâ olduğunu bildirmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu [hüküm], Bedir günü Müslümanlar henüz az sayıdayken idi. Sayıları çoğalıp hâkimiyetleri güçlenince Allah azze ve celle bundan sonra esirler hakkında: { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً } “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverir ya da fidye alırsınız” (Muhammed Suresi: 4) ayetini indirdi. Bu hususun açıklaması inşâallahu teâlâ Kıtâl [Muhammed] Suresi'nde gelecektir. Şöyle de denilmiştir: Onların kınanmasının sebebi; Bedir meselesinin, Kureyş'in ileri gelenleri, eşrafı ve önderleri ile malları hakkında öldürme, köleleştirme ve mülk edinme tasarrufunda bulunma bakımından çok büyük ve mühim bir mevki teşkil etmesiydi. Bütün bunlar son derece önemli olduğundan, hakları vahyi beklemek ve acele etmemekti. Onlar acele edip [vahyi] beklemeyince haklarında bu sitem vârid oldu. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- Taberî ve başkaları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanlara şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنْ شِئْتُمْ أَخَذْتُمْ فِدَاءَ الْأُسَارَى وَيُقْتَلُ مِنْكُمْ فِي الْحَرْبِ سَبْعُونَ عَلَى عَدَدِهِمْ وَإِنْ شِئْتُمْ قُتِلُوا وَسَلِمْتُمْ » «Dilerseniz esirlerin fidyesini alırsınız, buna karşılık savaşta onların sayısınca sizden yetmiş kişi öldürülür; dilerseniz onlar öldürülür, siz de selamet bulursunuz.» Bunun üzerine [ashab]: “Fidyeyi alalım, bizden de yetmiş kişi şehit edilsin” dediler. Abd b. Humeyd kendi isnadıyla, Cebrâîl aleyhisselâm'ın insanları bu şekilde muhayyer bırakmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indiğini zikretmiştir. Bu husustaki açıklama Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. Ubeyde es-Selmânî şöyle demiştir: Onlar iki tercihin her ikisini de istediler; böylece Uhud günü onlardan yetmiş kişi öldürüldü. Burada şöyle bir müşkil ortaya çıkmaktadır ki bu da: Dördüncü [Mesele]- Eğer muhayyer bırakılmışlarsa, { لَمَسَّكُمْ } “size mutlaka dokunurdu” buyruğuyla azarlama ve kınama nasıl gerçekleşmiştir? denilmesidir. Cevap şudur: Kınama, önce onların fidye alma konusundaki hırslarından ötürü gerçekleşmiş, muhayyer bırakılma ise daha sonra vuku bulmuştur. Buna delalet eden hususlardan biri de şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ukbe b. Ebî Muayt'ın öldürülmesini emrettiğinde Mikdâd: “O benim esirimdir ey Allah'ın Resûlü!” demiştir. Öz kardeşini esir alan Mus'ab b. Umeyr de [onu esir alan sahâbîye]: “Onun elini sıkı bağla, zira onun zengin bir annesi vardır...”
مُوسِرَةً. إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ قَصَصِهِمْ وَحِرْصِهِمْ عَلَى أَخْذِ الْفِدَاءِ. فَلَمَّا تَحَصَّلَ الْأُسَارَى وَسِيقُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَنْفَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْقَتْلَ فِي النَّضْرِ وَعُقْبَةَ وَغَيْرِهِمَا وَجَعَلَ يَرْتَئِي فِي سَائِرِهِمْ نَزَلَ التَّخْيِيرُ مِنَ اللَّهِ ﷿، فَاسْتَشَارَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصْحَابَهُ حِينَئِذٍ، فَمَرَّ عُمَرُ عَلَى أَوَّلِ رَأْيِهِ فِي الْقَتْلِ، وَرَأَى أَبُو بَكْرٍ الْمَصْلَحَةَ فِي قُوَّةِ الْمُسْلِمِينَ بِمَالِ الْفِدَاءِ. وَمَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى رَأْيِ أَبِي بَكْرٍ. وَكِلَا الرَّأْيَيْنِ اجْتِهَادٌ بَعْدَ تَخْيِيرٍ. فَلَمْ يَنْزِلْ بَعْدُ عَلَى هَذَا شي مِنْ تَعْنِيتٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: قَالَ مَالِكٌ كَانَ بِبَدْرٍ أُسَارَى مُشْرِكُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ" مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ". وَكَانُوا يَوْمَئِذٍ مُشْرِكِينَ وَفَادَوْا وَرَجَعُوا، وَلَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ لَأَقَامُوا وَلَمْ يَرْجِعُوا. وَكَانَ عِدَّةُ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةً وَأَرْبَعِينَ رَجُلًا، وَمِثْلُهُمْ أُسِرُوا. وَكَانَ الشهداء قليلا. وقال عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: إِنَّ الْقَتْلَى كَانُوا سَبْعِينَ، وَالْأَسْرَى كَذَلِكَ. وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ الْمُسَيِّبِ وَغَيْرُهُمْ. وَهُوَ الصَّحِيحُ كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، فَقَتَلُوا يَوْمَئِذٍ سَبْعِينَ وَأَسَرُوا سَبْعِينَ. وَذَكَرَ البيهقي قالوا: فجئ بِالْأُسَارَى وَعَلَيْهِمْ شُقْرَانُ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ تِسْعَةٌ وَأَرْبَعُونَ رَجُلًا الَّذِينَ أُحْصُوا، وَهُمْ سَبْعُونَ فِي الْأَصْلِ، مُجْتَمَعٌ عَلَيْهِ لَا شَكَّ فِيهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّمَا قَالَ مَالِكٌ" وَكَانُوا مُشْرِكِينَ" لِأَنَّ الْمُفَسِّرِينَ رَوَوْا أَنَّ الْعَبَّاسَ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنِّي مُسْلِمٌ. وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّ الْأُسَارَى قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: آمَنَّا بِكَ. وَهَذَا كُلُّهُ ضَعَّفَهُ مَالِكٌ، وَاحْتَجَّ عَلَى إِبْطَالِهِ بِمَا ذُكِرَ مِنْ رُجُوعِهِمْ وَزِيَادَةٍ عَلَيْهِ أَنَّهُمْ غَزَوْهُ فِي أُحُدٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: اخْتَلَفُوا فِي وَقْتِ إِسْلَامِ الْعَبَّاسِ، فَقِيلَ: أَسْلَمَ قَبْلَ يَوْمِ بَدْرٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ ﷺ: (مَنْ لَقِيَ الْعَبَّاسَ فَلَا يَقْتُلْهُ فَإِنَّمَا أُخْرِجَ كَرْهًا). وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ: (إِنَّ أُنَاسًا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَغَيْرِهِمْ قَدْ أُخْرِجُوا كَرْهًا لَا حَاجَةَ لَهُمْ بِقِتَالِنَا فَمَنْ لَقِيَ مِنْكُمْ أَحَدًا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ فَلَا يَقْتُلْهُ وَمَنْ لَقِيَ أَبَا الْبَخْتَرِيّ فَلَا يَقْتُلْهُ وَمَنْ لَقِيَ الْعَبَّاسَ فَلَا يَقْتُلْهُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا أُخْرِجَ مُسْتَكْرَهًا) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَذَكَرَ أَنَّهُ أَسْلَمَ حِينَ أُسِرَ يَوْمَ بَدْرٍ. وَذُكِرَ أَنَّهُ أَسْلَمَ عَامَ خيبر، وكان يكتب
...zengin [olduklarında]. Onların kıssalarına ve fidye alma hususundaki hırslarına dair daha başka rivayetler de vardır. Esirler ele geçirilip Medine'ye sevk edilince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Nadr, Ukbe ve diğerleri hakkındaki öldürme hükmünü infaz etti ve geri kalanlar hakkında da bir görüş belirlemeye başladı. Bunun üzerine Allah celle ve azze tarafından muhayyerlik indirildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o vakit ashabı ile istişare etti. Ömer, öldürme konusundaki ilk görüşünde sebat etti. Ebû Bekir ise fidye malı ile Müslümanların güçlenmesinde maslahat gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Ebû Bekir'in görüşüne meyletti. Her iki görüş de [Allah'ın muhayyer bırakmasından] sonra ortaya konan bir içtihattır. Bundan sonra bunun üzerine herhangi bir kınama/zorlama niteliğinde bir şey inmedi. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşinci [Mesele]- İbn Vehb dedi ki: Mâlik şöyle demiştir: Bedir'de müşrik esirler vardı. Bunun üzerine Allah: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde iyice sindirip hâkimiyet kurmadıkça hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” [ayetini] indirdi. Onlar o gün müşriktiler; fidye verip geri döndüler. Şayet Müslüman olsalardı [Medine'de] kalırlar ve geri dönmezlerdi. Onlardan öldürülenlerin sayısı kırk dört kişiydi, bir o kadarı da esir alındı. Şehitler ise az sayıdaydı. Amr b. el-Alâ ise: Öldürülenler yetmiş kişiydi, esirler de aynı şekildeydi, demiştir. İbn Abbâs, İbnü'l-Müseyyeb ve başkaları da böyle söylemiştir. Sahîh-i Müslim'de geçtiği üzere doğru olan da budur; nitekim o gün yetmiş kişiyi öldürdüler, yetmiş kişiyi de esir aldılar. Beyhakî ise şöyle nakletmiştir: Dediler ki: Başlarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Şukrân olduğu halde esirler getirildi; bunlar sayılan kırk dokuz kişiydi. Aslında ise yetmiş kişiydiler ki bu husus üzerinde icmâ edilmiş olup bunda hiçbir şüphe yoktur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mâlik'in "Onlar müşriktiler" demesinin sebebi şudur: Müfessirler Abbâs'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ben Müslümanım" dediğini rivayet etmişlerdir. Bir rivayette de esirlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Sana iman ettik" dedikleri [nakledilmiştir]. Mâlik bunların hepsini zayıf saymış ve yukarıda zikredildiği gibi onların geri dönmüş olmalarını ve buna ilaveten Uhud'da ona karşı savaşmış olmalarını bunun geçersizliğine delil göstermiştir. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: Abbâs'ın ne zaman Müslüman olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bedir gününden önce Müslüman olduğu söylenmiştir; nitekim [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem bu sebeple: « مَنْ لَقِيَ الْعَبَّاسَ فَلَا يَقْتُلْهُ فَإِنَّمَا أُخْرِجَ كَرْهًا » «Kim Abbâs ile karşılaşırsa onu öldürmesin; zira o ancak zorla [savaşa] çıkarılmıştır» buyurmuştur. İbn Abbâs'tan [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü şöyle buyurmuştur: « إِنَّ أُنَاسًا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَغَيْرِهِمْ قَدْ أُخْرِجُوا كَرْهًا لَا حَاجَةَ لَهُمْ بِقِتَالِنَا فَمَنْ لَقِيَ مِنْكُمْ أَحَدًا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ فَلَا يَقْتُلْهُ وَمَنْ لَقِيَ أَبَا الْبَخْتَرِيّ فَلَا يَقْتُلْهُ وَمَنْ لَقِيَ الْعَبَّاسَ فَلَا يَقْتُلْهُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا أُخْرِجَ مُسْتَكْرَهًا » «Hâşimoğulları'ndan ve başkalarından bazı kimseler zorla [savaşa] çıkarılmışlardır, onların bizimle savaşmaya niyetleri yoktur. Sizden kim Hâşimoğulları'ndan biriyle karşılaşırsa onu öldürmesin. Kim Ebu'l-Bahterî ile karşılaşırsa onu öldürmesin. Kim Abbâs ile karşılaşırsa onu öldürmesin; zira o ancak zorlanarak çıkarılmıştır» ve hadisi zikretti. Bedir günü esir edildiği vakit Müslüman olduğu da zikredilmiştir. Hayber yılında Müslüman olduğu ve [Mekke'de] yazmakta olduğu da zikredilmiştir...
لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَخْبَارِ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ يُحِبُّ أَنْ يُهَاجِرَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أمكث بمكة فمقامك بها أنفع لنا).
hicret etmeyi çok arzu ederdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (Mekke'de kal; zira senin orada ikamet etmen bizim için daha faydalıdır) diye yazmıştır.
[سورة الأنفال (٨): آية ٦٨]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 68]
لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٦٨)
{ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٦٨) } “Eğer Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ" فِي أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ قَوْمًا حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي كِتَابِ اللَّهِ السَّابِقِ عَلَى أَقْوَالٍ، أَصَحُّهَا مَا سَبَقَ مِنْ إِحْلَالِ الْغَنَائِمِ، فَإِنَّهَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَى مَنْ قَبْلَنَا. فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ، أَسْرَعَ النَّاسُ إِلَى الْغَنَائِمِ فأنزل الله ﷿" لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ" أَيْ بِتَحْلِيلِ الْغَنَائِمِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ: حَدَّثَنَا سَلَّامٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ تَعَجَّلَ النَّاسُ إِلَى الْغَنَائِمِ فَأَصَابُوهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ الْغَنِيمَةَ لا تحل لاحد سود الرؤوس غيركم). فكان النبي ﷺ وَأَصْحَابُهُ إِذَا غَنِمُوا الْغَنِيمَةَ جَمَعُوهَا وَنَزَلَتْ نَارٌ من السماء فأكلتها، فأنزل الله تعالى:" لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ" إِلَى آخِرِ الْآيَتَيْنِ. وأخرجه الترمذي وقال: حديث حسن صحيح، وقاله مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ. وَعَنْهُمَا أَيْضًا وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْكِتَابُ السَّابِقُ هُوَ مَغْفِرَةُ اللَّهِ لِأَهْلِ بَدْرٍ، مَا تَقَدَّمَ أَوْ تَأَخَّرَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْكِتَابُ السَّابِقُ هُوَ عَفْوُ اللَّهِ عَنْهُمْ فِي هَذَا الذَّنْبِ، مُعَيَّنًا. وَالْعُمُومُ أَصَحُّ، لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِعُمَرَ فِي أَهْلِ بَدْرٍ: (وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَقِيلَ: الْكِتَابُ السَّابِقُ هُوَ أَلَّا يُعَذِّبَهُمْ وَمُحَمَّدٌ ﵇ فِيهِمْ. وَقِيلَ: الْكِتَابُ السَّابِقُ هُوَ أَلَّا يُعَذِّبَ أَحَدًا بِذَنْبٍ أَتَاهُ جَاهِلًا حَتَّى يَتَقَدَّمَ إِلَيْهِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْكِتَابُ السَّابِقُ هُوَ مِمَّا قَضَى اللَّهُ مِنْ مَحْوِ الصَّغَائِرِ بِاجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ. وَذَهَبَ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَعَانِيَ كُلَّهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ اللَّفْظِ وَأَنَّهُ يَعُمُّهَا، وَنَكَبَ عَنْ تخصيص معنى دون معنى.
Bu [ayette] iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Eğer Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı” buyruğu, [Allah'ın] sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça bir topluluğa azap etmeyeceği hakkındadır. İnsanlar, Allah'ın geçmiş hükmü (kitabı) hususunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir; bunların en sahih olanı, ganimetlerin helal kılınmış olduğuna dair önceden geçmiş olan hükümdür. Zira ganimetler bizden öncekilere haramdı. Bedir günü olunca insanlar ganimetlere koştular; bunun üzerine aziz ve celil olan Allah, ganimetlerin helal kılındığına dair { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Eğer Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı” ayetini indirdi. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde rivayet edip şöyle dedi: Bize Sellâm, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü olunca insanlar ganimetlere acele edip onlardan aldılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّ الْغَنِيمَةَ لا تحل لاحد سود الرؤوس غيركم » «Şüphesiz ganimet sizden başka hiçbir siyah başlıya (insanoğluna) helal kılınmamıştır» buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı bir ganimet elde ettiklerinde onu toplarlardı, gökten bir ateş iner ve onu yerdi (yakardı). Bunun üzerine Yüce Allah: { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Eğer Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı” ayetinden itibaren iki ayetin sonuna kadar indirdi. Bunu Tirmizî de tahric etmiş ve: "Hasen-sahih bir hadistir" demiştir. Mücâhid ve el-Hasan da bu görüşü belirtmiştir. Yine onlardan ve Saîd b. Cübeyr'den [gelen bir diğer rivayete göre]: Geçmiş hüküm, Allah'ın Bedir ehline yönelik, onların geçmiş veya gelecek günahlarını bağışlamış olmasıdır. Bir topluluk da şöyle demiştir: Geçmiş hüküm, Allah'ın bu günahı hususi olarak onlardan affetmiş olmasıdır. [Fakat bu bağışlanmanın] umumi olması daha sahihtir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir ehli hakkında Ömer'e şöyle buyurmuştur: « وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ » «Nereden bileceksin, belki de Allah Bedir ehline muttali olmuş ve: 'Dilediğinizi yapın, muhakkak ki ben sizi bağışladım' buyurmuştur.» Bunu Müslim tahric etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Geçmiş hüküm, Muhammed aleyhisselâm onların arasındayken Allah'ın onlara azap etmeyeceğidir. Şöyle de denilmiştir: Geçmiş hüküm, kendisine önceden bir uyarı yapılmadıkça bilmeyerek işlediği bir günahtan ötürü Allah'ın hiç kimseye azap etmeyeceğidir. Bir grup da şöyle demiştir: Geçmiş hüküm, büyük günahlardan kaçınmak suretiyle küçük günahların silineceğine dair Allah'ın hükmettiği şeylerdendir. Taberî ise bu anlamların tamamının lafzın kapsamına girdiğini, lafzın hepsini içine aldığını kabul etmiş ve bir anlamı diğerine tercih edip tahsis etmekten kaçınmıştır.
الثَّانِيَةُ- ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا اقْتَحَمَ مَا يَعْتَقِدُهُ حَرَامًا مِمَّا هُوَ فِي عِلْمِ اللَّهُ حَلَالٌ لَهُ لَا عُقُوبَةَ عَلَيْهِ، كَالصَّائِمِ إِذَا قَالَ: هَذَا يَوْمُ نَوْبِي فَأُفْطِرُ الْآنَ. أَوْ تَقُولُ الْمَرْأَةُ: هَذَا يَوْمُ حَيْضَتِي فَأُفْطِرُ، فَفَعَلَا ذَلِكَ، وَكَانَ النَّوْبُ وَالْحَيْضُ الْمُوجِبَانِ لِلْفِطْرِ، فَفِي الْمَشْهُورِ مِنَ الْمَذْهَبِ فِيهِ الْكَفَّارَةُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ، وَهِيَ الرِّوَايَةُ الْأُخْرَى. وَجْهُ الرِّوَايَةِ الْأُولَى أَنَّ طُرُوَّ الْإِبَاحَةِ لَا يُثْبِتُ عُذْرًا فِي عُقُوبَةِ التَّحْرِيمِ عِنْدَ الْهَتْكِ، كَمَا لَوْ وَطِئَ امْرَأَةً ثُمَّ نَكَحَهَا. وَجْهُ الرِّوَايَةِ الثَّانِيَةِ أَنَّ حُرْمَةَ الْيَوْمِ سَاقِطَةٌ عِنْدَ اللَّهِ ﷿ فَصَادَفَ الْهَتْكُ مَحَلًّا لَا حُرْمَةَ لَهُ فِي عِلْمِ اللَّهِ، فَكَانَ بمنزلة ما لو قصد وطئ امْرَأَةٍ قَدْ زُفَّتْ إِلَيْهِ وَهُوَ يَعْتَقِدُهَا أَنَّهَا لَيْسَتْ بِزَوْجَتِهِ فَإِذَا هِيَ زَوْجَتُهُ. وَهَذَا أَصَحُّ. وَالتَّعْلِيلُ الْأَوَّلُ لَا يَلْزَمُ، لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ ﷾ مَعَ عِلْمِنَا قَدِ اسْتَوَى فِي مَسْأَلَةِ التَّحْرِيمِ، وَفِي مَسْأَلَتِنَا اخْتَلَفَ فِيهَا عِلْمُنَا وَعِلْمُ اللَّهِ فَكَانَ الْمُعَوَّلُ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ. كما قال:" لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ".
İkinci Mesele- İbnü'l-Arabî şöyle der: Bu ayette, kulun Allah'ın ilminde kendisine helal olup da kendisinin haram zannettiği bir fiili işlemesi durumunda cezalandırılmayacağına delil vardır. Tıpkı oruçlunun: Bu benim [nöbetli] hastalığımın geleceği gündür, o halde orucumu bozayım, demesi yahut kadının: Bu benim hayız günümün geleceği gündür, o halde orucumu bozayım, demesi ve bunu yapmaları, ardından da orucun bozulmasını gerektiren nöbet ve hayzın vuku bulması gibi. Mezhepte meşhur olan görüşe göre bunda kefaret gerekir; Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise: Ona kefaret gerekmez, demiştir ki diğer rivayet de budur. Birinci rivayetin gerekçesi şudur: [Yasağı] çiğneme esnasında sonradan ortaya çıkan mübahlık, haramlığın cezasında bir mazeret teşkil etmez; nitekim bir adam bir kadınla zina edip sonra onunla evlense [durum böyledir]. İkinci rivayetin gerekçesi ise şudur: O günün hürmeti Allah celle ve azze katında sakıttır; dolayısıyla yasağın çiğnenmesi Allah'ın ilminde hürmeti bulunmayan bir mahalle rast gelmiştir. Bu durum, kendisine gelin olarak getirilen bir kadınla, onun kendi eşi olmadığını zannettiği halde cinsel ilişkide bulunmayı kasteden fakat kadının bizzat kendi eşi çıkması durumuna benzer. Bu [ikinci rivayet] daha sahihtir. Birinci gerekçelendirme ise bağlayıcı değildir; çünkü haramlık meselesinde bizim ilmimiz ile Allah celle ve azze'nin ilmi eşit durumdadır; bizim bu meselemizde ise bizim ilmimiz ile Allah'ın ilmi farklılaşmıştır, dolayısıyla itibar edilecek olan Allah'ın ilmidir. Nitekim O: { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } buyurmuştur.
[سورة الأنفال (٨): آية ٦٩]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 69]
فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩)
{ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩) } “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan korkup sakının. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
يَقْتَضِي ظَاهِرُهُ أَنْ تَكُونَ الْغَنِيمَةُ كُلُّهَا لِلْغَانِمِينَ، وَأَنْ يَكُونُوا مُشْتَرِكِينَ فِيهَا عَلَى السَّوَاءِ، إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ" [الأنفال: ٤١] بَيْنَ وُجُوبِ إِخْرَاجِ الْخُمُسِ مِنْهُ وَصَرْفُهُ إِلَى الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي هَذَا مستوفى.
Zahirine göre ganimetin tamamının ganimet elde edenlere ait olmasını ve onda eşit şekilde ortak bulunmalarını gerektirmektedir. Ancak Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'a aittir” [el-Enfâl, 41] buyruğu, ondan beşte birin (humusun) çıkarılmasının ve zikredilen yerlere sarf edilmesinin vacip olduğunu açıklamıştır. Bu husustaki açıklama daha önce eksiksiz olarak geçmişti.
[سورة الأنفال (٨): الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 70-71]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١) } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, bundan önce Allah'a hıyanet etmişlerdi de [Allah] onlara karşı [sana] imkân vermişti. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
فيه ثلاث مسائل:
Bunda üç mesele vardır:
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى) قِيلَ: الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ. وَقِيلَ: لَهُ وَحْدَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: الْأَسْرَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَبَّاسٌ وَأَصْحَابُهُ. قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: آمَنَّا بِمَا جِئْتَ بِهِ، وَنَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، لَنَنْصَحَنَّ لَكَ عَلَى قَوْمِكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بُطْلَانُ هَذَا مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَعَلَ فِدَاءَ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ يَوْمَ بَدْرٍ أَرْبَعَمِائَةٍ. وَعَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ: بَعَثَتْ قُرَيْشٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي فِدَاءِ أَسْرَاهُمْ، فَفَدَى كُلُّ قَوْمٍ أَسِيرَهُمْ بِمَا رَضُوا. وَقَالَ الْعَبَّاسُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي قَدْ كُنْتُ مُسْلِمًا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِسْلَامِكَ فَإِنْ يَكُنْ كَمَا تَقُولُ فَاللَّهُ يَجْزِيكَ بِذَلِكَ فَأَمَّا ظَاهِرُ أَمْرِكَ فَكَانَ عَلَيْنَا فَافْدِ نَفْسَكَ وَابْنَيْ أَخَوَيْكَ نَوْفَلَ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَعَقِيلَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَحَلِيفَكَ عُتْبَةَ بْنَ عَمْرٍو أَخَا بَنِي الْحَارِثِ بْنِ فِهْرٍ (. وَقَالَ: مَا ذَاكَ عِنْدِي يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ:) فَأَيْنَ الْمَالُ الَّذِي دَفَنْتَهُ أَنْتَ وَأُمُّ الْفَضْلِ فَقُلْتَ لَهَا إِنْ أُصِبْتُ فِي سَفَرِي هَذَا فَهَذَا الْمَالُ لِبَنِي الْفَضْلِ وَعَبْدِ اللَّهِ وَقُثَمٍ (؟ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ مَا عَلِمَهُ غَيْرِي وَغَيْرُ أُمِّ الْفَضْلِ، فَاحْسِبْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَصَبْتُمْ مِنِّي عِشْرِينَ أُوقِيَّةً مِنْ مَالٍ كَانَ مَعِي. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا ذَاكَ شي أَعْطَانَا اللَّهُ مِنْكَ). فَفَدَى نَفْسَهُ وَابْنَيْ أَخَوَيْهِ وَحَلِيفَهُ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ:" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى " الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَكَانَ أَكْثَرُ الْأُسَارَى فِدَاءً الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، لِأَنَّهُ كَانَ رَجُلًا مُوسِرًا، فَافْتَدَى نَفْسَهُ بِمِائَةِ أُوقِيَّةٍ مِنْ ذَهَبٍ. وَفِي الْبُخَارِيِّ: وَقَالَ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ رِجَالًا مِنَ الْأَنْصَارِ اسْتَأْذَنُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، ائْذَنْ لَنَا فَلْنَتْرُكْ لِابْنِ أُخْتِنَا عَبَّاسٍ فِدَاءَهُ. فَقَالَ: (لَا وَاللَّهِ لَا تَذَرُونَ دِرْهَمًا). وَذَكَرَ النَّقَّاشُ وَغَيْرُهُ أَنَّ فِدَاءَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأُسَارَى كَانَ أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً، إِلَّا الْعَبَّاسَ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (أَضْعِفُوا الْفِدَاءَ عَلَى الْعَبَّاسِ) وَكَلَّفَهُ أَنْ يَفْدِيَ ابْنَيْ أخويه عقيل بن أبي طالب ونوفل
Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki” buyruğunda hitabın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına olduğu söylenmiştir. Sadece kendisine olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu ayetteki esirler Abbâs ve arkadaşlarıdır. Onlar Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: Getirdiğin şeylere iman ettik ve şahitlik ederiz ki sen Allah'ın Resûlüsün; kavmine karşı kesinlikle senin yanında yer alacağız, dediler ve bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Mâlik'in sözünden bunun batıl olduğu daha önce geçmişti. Ebû Dâvûd'un Musannef'inde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü cahiliye ehlinin fidyesini dört yüz [dirhem] olarak belirlemiştir. İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre: Kureyş, esirlerinin fidyesi hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e elçi gönderdi; her kabile kendi esirini razı oldukları bedelle kurtardı. el-Abbâs: Ey Allah'ın Resûlü, ben zaten Müslümandım, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Senin İslâm'ını Allah daha iyi bilir; eğer dediğin gibi ise Allah bunun karşılığını sana verir. Ancak senin zahir halin bizim aleyhimizeydi. Bu sebeple kendinin, iki kardeşinin oğulları Nevfel b. el-Hâris b. Abdilmuttalib ile Akîl b. Ebî Tâlib'in ve müttefikin olan Hâris b. Fihr oğullarının kardeşi Utbe b. Amr'ın fidyesini ver) buyurdu. el-Abbâs: Yanımda o kadar mal yok ey Allah'ın Resûlü, dedi. [Resûlullah:] (Peki senin ve Ümmü'l-Fadl'ın gömdüğü, ona da: Bu seferimde başıma bir şey gelirse bu mal el-Fadl, Abdullah ve Kusem'indir, dediğin o mal nerede?) buyurdu. el-Abbâs: Ey Allah'ın Resûlü, kesinlikle biliyorum ki sen Allah'ın Resûlüsün; zira bunu benden ve Ümmü'l-Fadl'dan başka hiç kimse bilmiyordu. Ey Allah'ın Resûlü, yanımda bulunup da benden aldığınız yirmi ukıyye malı hesabımdan düş, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Hayır, o Allah'ın senden bize nasip ettiği bir şeydir) buyurdu. Böylece kendisinin, iki kardeşinin oğullarının ve müttefikinin fidyesini ödedi. Allah da onun hakkında: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى } ayetini indirdi. İbn İshâk der ki: Esirler arasında en çok fidye veren Abbâs b. Abdilmuttalib idi; çünkü o zengin bir adamdı ve kendisini yüz ukıyye altın karşılığında fidye ile kurtardı. Buhârî'de yer aldığına göre Mûsâ b. Ukbe şöyle demiştir: İbn Şihâb dedi ki: Bana Enes b. Mâlik, Ensar'dan bazı adamların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteyerek: Ey Allah'ın Resûlü, bize izin ver de kız kardeşimizin oğlu Abbâs'ın fidyesini bağışlayalım, dediklerini nakletti. O da: (Hayır vallahi, tek bir dirhemi dahi bırakmayacaksınız) buyurdu. en-Nakkâş ve başkaları her bir esirin fidyesinin kırk ukıyye olduğunu, el-Abbâs'ın ise bundan müstesna tutulduğunu zikretmişlerdir; zira Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: (Abbâs'a fidyeyi iki kat yapın) buyurmuş ve ona iki kardeşinin oğulları Akîl b. Ebî Tâlib ile Nevfel
ابن الْحَارِثِ فَأَدَّى عَنْهُمَا ثَمَانِينَ أُوقِيَّةً، وَعَنْ نَفْسِهِ ثَمَانِينَ أُوقِيَّةً وَأُخِذَ مِنْهُ عِشْرُونَ [أُوقِيَّةً] وَقْتَ الْحَرْبِ. وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ أَحَدَ الْعَشَرَةِ الَّذِينَ ضَمِنُوا الْإِطْعَامَ لِأَهْلِ بَدْرٍ، فَبَلَغَتِ النَّوْبَةُ إِلَيْهِ يَوْمَ بَدْرٍ فَاقْتَتَلُوا قَبْلَ أَنْ يُطْعِمَ، وَبَقِيَتِ الْعِشْرُونَ مَعَهُ فَأُخِذَتْ مِنْهُ وَقْتَ الْحَرْبِ، فَأُخِذَ مِنْهُ يَوْمَئِذٍ مِائَةُ أُوقِيَّةٍ وَثَمَانُونَ أُوقِيَّةً. فَقَالَ الْعَبَّاسُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: لَقَدْ تَرَكْتَنِي مَا حَيِيتُ أَسْأَلُ قُرَيْشًا بِكَفِّي. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَيْنَ الذَّهَبُ الَّذِي تَرَكْتَهُ عِنْدَ امْرَأَتِكَ أُمِّ الْفَضْلِ)؟ فَقَالَ الْعَبَّاسُ: أَيُّ ذَهَبٍ؟ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّكَ قُلْتَ لَهَا لَا أَدْرِي مَا يُصِيبُنِي فِي وَجْهِي هَذَا فَإِنْ حَدَثَ بِي حَدَثٌ فَهُوَ لَكِ وَلِوَلَدِكِ) فَقَالَ: يَا بْنَ أَخِي، مَنْ أَخْبَرَكَ بِهَذَا؟ قَالَ: (اللَّهُ أَخْبَرَنِي). قَالَ الْعَبَّاسُ: أَشْهَدُ أَنَّكَ صَادِقٌ، وَمَا عَلِمْتُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ قَطُّ إِلَّا الْيَوْمَ، وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ لَمْ يُطْلِعْكَ عَلَيْهِ إِلَّا عَالِمُ السَّرَائِرِ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّكَ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَكَفَرْتُ بِمَا سِوَاهُ. وَأَمَرَ ابْنَيْ أَخَوَيْهِ فَأَسْلَمَا، فَفِيهِمَا نَزَلَتْ" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى ". وَكَانَ الَّذِي أَسَرَ الْعَبَّاسَ أَبَا الْيُسْرِ كَعْبَ بْنَ عَمْرٍو أَخَا بَنِي سَلَمَةَ، وَكَانَ رَجُلًا قَصِيرًا، وَكَانَ الْعَبَّاسُ ضَخْمًا طَوِيلًا، فَلَمَّا جَاءَ بِهِ إِلَى النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: (لَقَدْ أَعَانَكَ عَلَيْهِ مَلَكٌ). الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً) أَيْ إِسْلَامًا. يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ) أَيْ مِنَ الْفِدْيَةِ. قِيلَ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ فِي الْآخِرَةِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ لَمَّا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ مَالٌ مِنْ الْبَحْرَيْنِ قَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: إِنِّي فَادَيْتُ نَفْسِي وَفَادَيْتُ عَقِيلًا. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (خُذْ) فَبَسَطَ ثَوْبَهُ وَأَخَذَ مَا اسْتَطَاعَ أَنْ يَحْمِلَهُ. مُخْتَصَرٌ. فِي غَيْرِ الصَّحِيحِ: فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ هَذَا خَيْرٌ مِمَّا أُخِذَ مِنِّي، وَأَنَا بَعْدُ أَرْجُو أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي. قَالَ الْعَبَّاسُ: وَأَعْطَانِي زَمْزَمَ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا جَمِيعَ أَمْوَالِ أَهْلِ مَكَّةَ. وَأَسْنَدَ الطَّبَرِيُّ إِلَى
b. el-Hâris'in fidyelerini de ödemesini yüklemiştir. O da bu ikisi için seksen ukıyye, kendisi için de seksen ukıyye ödemiştir; savaş esnasında da kendisinden yirmi [ukıyye] alınmıştı. Bunun sebebi; Bedir ehline yemek yedirmeyi taahhüt eden on kişiden biri olmasıydı. Bedir günü nöbet ona gelmişti; fakat yemek yediremeden savaşa tutuştular ve o yirmi ukıyye yanında kaldı, savaş vaktinde de kendisinden alındı. Böylece o gün kendisinden yüz seksen ukıyye alınmış oldu. Bunun üzerine el-Abbâs, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: Yaşadığım müddetçe beni Kureyş'e el açıp dilenecek halde bıraktın, dedi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: (Eşin Ümmü'l-Fadl'ın yanında bıraktığın o altınlar nerede?) buyurdu. el-Abbâs: Hangi altınlar? dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (Hani sen ona: Bu gidişimde başıma ne geleceğini bilmiyorum; şayet başıma bir hal gelirse bu [altınlar] senin ve çocuklarınındır, demiştin ya!) buyurdu. el-Abbâs: Ey kardeşimin oğlu, bunu sana kim haber verdi? dedi. (Allah bana haber verdi) buyurdu. el-Abbâs: Şahitlik ederim ki sen doğrusun; bugüne kadar senin Allah'ın Resûlü olduğunu hiç [bu kadar kesin] bilmemiştim; bildim ki bunu sana gaybları bilenden başkası bildirmiş olamaz. Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur, sen de O'nun kulu ve Resûlüsün; O'ndan başkasını da inkâr ettim, dedi. İki kardeşinin oğluna da emretti, onlar da Müslüman oldular. İşte haklarında: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى } ayeti nazil oldu. el-Abbâs'ı esir alan kişi, Selemeoğullarının kardeşi Ebü'l-Yusr Kâ'b b. Amr idi. O kısa boylu bir adamdı; el-Abbâs ise iri cüsseli ve uzun boyluydu. Onu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiğinde [Nebi] ona: (Ona karşı sana bir melek yardım etti) buyurdu. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً } “Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse” yani İslâm olduğunu bilirse, { يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ } “Sizden alınandan daha hayırlısını size verir” yani fidyeden daha hayırlısını verir. Dünyada [verir], denilmiştir. Ahirette [verir], de denilmiştir. Sahîh-i Müslim'de yer aldığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Bahreyn'den mal geldiğinde el-Abbâs ona: Ben hem kendimin hem de Akîl'in fidyesini ödedim, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (Al) buyurdu. O da elbisesini serip taşıyabileceği kadar aldı (hadisin muhtasarıdır). Sahih dışındaki bir rivayette: el-Abbâs ona: Bu, benden alınandan daha hayırlıdır; bundan sonra da Allah'ın beni bağışlamasını umuyorum, dedi. el-Abbâs dedi ki: Bana Zemzem'i de verdi ki, ona karşılık bütün Mekke ehlinin mallarının benim olmasını istemezdim. et-Taberî
الْعَبَّاسِ أَنَّهُ قَالَ: فِيَّ نَزَلَتْ حِينَ أَعْلَمْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِإِسْلَامِي، وَسَأَلْتُهُ أَنْ يُحَاسِبَنِي بِالْعِشْرِينَ أُوقِيَّةً الَّتِي أُخِذَتْ مِنِّي قَبْلَ الْمُفَادَاةِ فَأَبَى. وقال: (ذلك في) فَأَبْدَلَنِي اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ عِشْرِينَ عَبْدًا كُلُّهُمْ تَاجَرَ بِمَالِي. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ
Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: [Bu ayet] benim hakkımda indi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müslüman olduğumu bildirdiğim ve fidyeleşmeden önce benden alınan yirmi ukıyyeyi [fidyeden] saymasını talep ettiğim zaman o bunu kabul etmedi ve: «(O, ...)» buyurdu. Allah da bana buna karşılık, hepsi benim malımla ticaret yapan yirmi köle lütfetti. Ebû Dâvûd'un el-Musannef'inde...
عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: لَمَّا بَعَثَ أَهْلُ مَكَّةَ فِي فِدَاءِ أَسْرَاهُمْ بَعَثَتْ زَيْنَبُ فِي فِدَاءِ أَبِي الْعَاصِ بِمَالٍ، وَبَعَثَتْ فِيهِ بِقِلَادَةٍ لَهَا كَانَتْ عِنْدَ خَدِيجَةَ أَدْخَلَتْهَا بِهَا عَلَى أَبِي الْعَاصِ. قَالَتْ: فَلَمَّا رَآهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَقَّ لَهَا رِقَّةً شَدِيدَةً وَقَالَ: (إِنْ رَأَيْتُمْ أَنْ تُطْلِقُوا لَهَا أَسِيرَهَا وَتَرُدُّوا عَلَيْهَا الَّذِي لَهَا)؟ فَقَالُوا: نَعَمْ. وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ أَخَذَ عَلَيْهِ أَوْ وَعَدَهُ أَنْ يُخَلِّيَ سَبِيلَ زَيْنَبَ إِلَيْهِ. وَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَيْدُ بْنَ حَارِثَةَ وَرَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ: (كُونَا بِبَطْنِ يَأْجَجَ حَتَّى تَمُرَّ بِكُمَا زَيْنَبُ فَتَصْحَبَاهَا حَتَّى تَأْتِيَا بِهَا). قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَذَلِكَ بَعْدَ بَدْرٍ بِشَهْرٍ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ: حُدِّثْتُ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّهَا قَالَتْ: لَمَّا قَدِمَ أَبُو الْعَاصِ مَكَّةَ قَالَ لِي: تَجَهَّزِي، فَالْحَقِي بِأَبِيكِ. قَالَتْ: فَخَرَجْتُ أَتَجَهَّزُ فَلَقِيَتْنِي هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ فَقَالَتْ: يَا بِنْتَ مُحَمَّدٍ، أَلَمْ يَبْلُغْنِي أَنَّكِ تُرِيدِينَ اللُّحُوقَ بِأَبِيكِ؟ فَقُلْتُ لَهَا: مَا أَرَدْتُ ذَلِكَ. فَقَالَتْ، أَيْ بِنْتَ عَمِّ، لَا تَفْعَلِي، إِنِّي امْرَأَةٌ مُوسِرَةٌ وَعِنْدِي سِلَعٌ مِنْ حَاجَتِكَ، فَإِنْ أَرَدْتِ سِلْعَةً بِعْتُكِهَا، أَوْ قَرْضًا مِنْ نَفَقَةٍ أَقْرَضْتُكِ، فَإِنَّهُ لَا يَدْخُلُ بَيْنَ النِّسَاءِ مَا بَيْنَ الرِّجَالِ. قَالَتْ: فَوَاللَّهِ مَا أَرَاهَا قَالَتْ ذَلِكَ إِلَّا لِتَفْعَلَ، فَخِفْتُهَا فَكَتَمْتُهَا وَقُلْتُ: مَا أُرِيدُ ذَلِكَ. فَلَمَّا فَرَغَتْ زَيْنَبُ مِنْ جِهَازِهَا ارْتَحَلَتْ وَخَرَجَ بِهَا حَمُوهَا يَقُودُ بِهَا نَهَارًا كِنَانَةُ بْنُ الرَّبِيعِ. وَتَسَامَعَ بِذَلِكَ أَهْلُ مَكَّةَ، وَخَرَجَ فِي طَلَبِهَا هَبَّارُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَنَافِعُ بْنُ عَبْدِ الْقَيْسِ الْفِهْرِيُّ، وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ مبق إِلَيْهَا هَبَّارٌ فَرَوَّعَهَا بِالرُّمْحِ وَهِيَ فِي هَوْدَجِهَا. وَبَرَكَ كِنَانَةُ وَنَثَرَ نَبْلَهُ، ثُمَّ أَخَذَ قَوْسَهُ وَقَالَ: وَاللَّهِ لَا يَدْنُو مِنِّي رَجُلٌ إِلَّا وَضَعْتُ فِيهِ سَهْمًا. وَأَقْبَلَ أَبُو سُفْيَانَ فِي أَشْرَافِ قُرَيْشٍ فَقَالَ: يَا هَذَا، أَمْسِكْ عَنَّا نَبْلَكَ حَتَّى نُكَلِّمَكَ، فَوَقَفَ عَلَيْهِ أَبُو سُفْيَانَ وَقَالَ: إِنَّكَ لَمْ تَصْنَعْ شَيْئًا، خَرَجْتَ بِالْمَرْأَةِ عَلَى رُءُوسِ النَّاسِ، وَقَدْ عَرَفْتَ مُصِيبَتَنَا الَّتِي أَصَابَتْنَا بِبَدْرٍ فَتَظُنُّ الْعَرَبُ وَتَتَحَدَّثُ أَنَّ هَذَا وَهَنٌ مِنَّا وَضَعْفٌ خُرُوجُكَ إِلَيْهِ بِابْنَتِهِ عَلَى رُءُوسِ النَّاسِ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِنَا. ارْجِعْ بِالْمَرْأَةِ فَأَقِمْ بِهَا أَيَّامًا، ثُمَّ سُلَّهَا سَلًّا رَفِيقًا فِي اللَّيْلِ فَأَلْحِقْهَا بِأَبِيهَا، فَلَعَمْرِي مَا لَنَا
Âişe radıyallâhu anhâ'dan [şöyle dediği rivayet edilmiştir]: Mekkeliler esirlerinin fidyelerini göndermeye başlayınca Zeyneb de Ebi'l-Âs'ın fidyesi için bir miktar mal ve içinde [annesi] Hadice'nin yanında bulunan ve kendisini Ebi'l-Âs ile evlendirirken taktığı bir gerdanlığı gönderdi. Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gerdanlığı görünce ona karşı kalbi son derece inceldi (pek duygulandı) ve şöyle buyurdu: «Eğer uygun görürseniz onun esirini serbest bırakın ve ona ait olan [bu gerdanlığı da] kendisine geri verin?» Onlar da: "Evet [olur]" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyneb'in yolunu açıp kendisine göndermesi hususunda [Ebi'l-Âs'tan] söz almış veya [Ebi'l-Âs] ona bu yönde söz vermişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyd b. Hârise ile Ensâr'dan bir adamı gönderip şöyle buyurdu: «Ye'cec vâdisinde bulunun; Zeyneb yanınıza uğrayıncaya kadar [bekleyin], sonra onu yanınıza alıp buraya getirin.» İbn İshâk der ki: Bu, Bedir'den bir ay sonra idi. Abdullah b. Ebî Bekr şöyle demiştir: Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Zeyneb'den onun şöyle dediği anlatıldı: Ebi'l-Âs Mekke'ye geldiğinde bana: "Hazırlan, babanın yanına kavuş" dedi. Zeyneb dedi ki: Bunun üzerine ben de hazırlanmak üzere çıktım. Yolda Utbe'nin kızı Hind ile karşılaştım. Bana dedi ki: "Ey Muhammed'in kızı! Babanın yanına gitmek istediğin haberi bana ulaşmadı mı sanıyorsun?" Ben de ona: "Böyle bir şey istemedim" dedim. Bunun üzerine o şöyle dedi: "Ey amcamın kızı, öyle yapma! Ben varlıklı bir kadınım ve yanımda ihtiyacın olan eşyalar var. Bir eşya istersen onu sana satayım, yahut yol harçlığı olarak borç istersen sana borç vereyim; zira kadınların arası erkeklerin arası gibi [düşmanlıkla dolu] olmaz." Zeyneb dedi ki: "Vallahi onun bunu sırf [yardım etmek] için söylediğini düşündüm; fakat yine de ondan korkup niyetimi gizledim ve: 'Böyle bir şey istemiyorum' dedim." Zeyneb hazırlığını tamamlayınca yola koyuldu; kayınbiraderi Kinâne b. er-Rabî‘ gündüz vakti devesini çekerek onu yola çıkardı. Mekkeliler bunu işittiler. Onu yakalamak için Hebbâr b. el-Esved ile Nâfi‘ b. Abdilkays el-Fihrî peşine düştü. Ona ilk yetişen Hebbâr oldu ve hevdecinde (deve mahmilinde) iken onu mızrağıyla korkuttu. Kinâne devesini çöktürdü, oklarını önüne saçtı, ardından yayını alıp: "Vallahi bana yaklaşan her adama mutlaka bir ok saplarım!" dedi. Bunun üzerine Ebû Süfyân Kureyş'in ileri gelenleriyle birlikte geldi ve: "Hey adam! Seninle konuşuncaya kadar oklarını bizden uzak tut!" dedi. Ebû Süfyân onun yanına kadar gelip şöyle dedi: "Sen doğru bir iş yapmadın! Kadını herkesin gözü önünde alıp çıkardın. Bedir'de başımıza gelen musibeti biliyorsun. Kadını aramızdan alıp herkesin gözü önünde babasına götürmen sebebiyle Araplar bizim zayıf düştüğümüzü ve acze uğradığımızı zannedip bunu dillerine dolayacaklardır. Kadını geri götür, onunla birkaç gün kal; sonra geceleyin onu usulca sıvıştırıp babasına ulaştır. Ömrüme andolsun ki bizim...
بِحَبْسِهَا عَنْ أَبِيهَا مِنْ حَاجَةٍ، وَمَا لَنَا فِي ذَلِكَ الْآنَ مِنْ ثَؤْرَةٍ فِيمَا أَصَابَ مِنَّا، فَفَعَلَ فَلَمَّا مَرَّ بِهِ يَوْمَانِ أَوْ ثَلَاثَةٌ سَلَّهَا، فَانْطَلَقَتْ حَتَّى قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَذَكَرُوا أَنَّهَا قَدْ كَانَتْ أَلْقَتْ- لِلرَّوْعَةِ الَّتِي أَصَابَتْهَا حِينَ رَوَّعَهَا هَبَّارُ بْنُ أُمِّ دِرْهَمٍ- مَا فِي بَطْنِهَا. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" لَمَّا أُسِرَ مَنْ أُسِرَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ تَكَلَّمَ قَوْمٌ مِنْهُمْ بِالْإِسْلَامِ وَلَمْ يُمْضُوا فِيهِ عَزِيمَةً وَلَا اعْتَرَفُوا بِهِ اعْتِرَافًا جَازِمًا. وَيُشْبِهُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَقْرُبُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَلَا يَبْعُدُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنْ تَكَلَّمَ الْكَافِرُ بِالْإِيمَانِ فِي قَلْبِهِ وَبِلِسَانِهِ وَلَمْ يُمْضِ فِيهِ عَزِيمَةً لَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا. وَإِذَا وُجِدَ مِثْلُ ذَلِكَ مِنَ الْمُؤْمِنِ كَانَ كَافِرًا، إِلَّا مَا كَانَ مِنَ الْوَسْوَسَةِ الَّتِي لَا يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِهَا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ عَفَا عَنْهَا وَأَسْقَطَهَا. وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ ﷺ الْحَقِيقَةَ فقال: (وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ) أَيْ إِنْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ خِيَانَةً وَمَكْرًا" فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ" بِكُفْرِهِمْ ومكر هم بِكَ وَقِتَالِهِمْ لَكَ. وَإِنْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ خَيْرًا وَيَعْلَمُهُ اللَّهُ فَيَقْبَلُ مِنْهُمْ ذَلِكَ وَيُعَوِّضُهُمْ خَيْرًا مِمَّا خَرَجَ عَنْهُمْ وَيَغْفِرُ لَهُمْ مَا تَقَدَّمَ مِنْ كُفْرِهِمْ وَخِيَانَتِهِمْ وَمَكْرِهِمْ". وَجَمْعُ خِيَانَةٍ خَيَائِنُ، وَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ: خَوَائِنُ لِأَنَّهُ مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ، إِلَّا أَنَّهُمْ فَرَّقُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ جَمْعِ خَائِنَةٍ. وَيُقَالُ: خَائِنٌ وَخَوَّانٌ وخونة وخانة.
bizim onu babasından alıkoymaya bir ihtiyacımız yoktur; babasının bizden aldıklarına karşılık şu anda onda bir intikamımız da yoktur. [Kinâne] öyle yaptı; iki veya üç gün geçince onu gizlice yola çıkardı, o da gidip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına ulaştı. Anlattıklarına göre Hebbâr b. Ümmi Dirhem onu korkuttuğu zaman geçirdiği korku sebebiyle karnındaki çocuğunu düşürmüştü. Üçüncü Mesele- İbnü'l-Arabî şöyle der: Müşriklerden esir alınanlar esir edildiğinde, onlardan bir topluluk İslâm'dan söz etti; ancak bu konuda kesin bir azim göstermediler ve bunu kesin bir ikrarla itiraf etmediler. Görünen o ki onlar Müslümanlara yakın durmak, müşriklerden de uzaklaşmamak istiyorlardı. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Şayet kâfir kalbinden ve diliyle imandan söz eder de onda kesin bir azim göstermezse mümin olamaz. Benzer bir durum müminden sadır olursa kâfir olur; ancak savmaya güç yetiremediği vesveseler müstesnadır, zira Allah bunları affetmiş ve düşürmüştür. Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e hakikati beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ } “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse” yani onların bu sözü bir hıyanet ve tuzak ise; { فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ } “Bundan önce Allah'a hıyanet etmişlerdi” [yani] inkârları, sana kurdukları tuzaklar ve seninle savaşmalarıyla [hıyanet etmişlerdi]. Şayet bu sözleri samimi bir hayır ise ve Allah bunu biliyorsa, bunu onlardan kabul eder, ellerinden çıkan şeyden daha hayırlısıyla onları mükâfatlandırır ve geçmişteki küfürlerini, hıyanetlerini ve tuzaklarını bağışlar. خِيَانَةٌ kelimesinin çoğulu خَيَائِنُ gelir; vav harfi içeren kökten geldiği için خَوَائِنُ denilmesi gerekirdi, fakat خَائِنَةٌ kelimesinin çoğulu ile bunun arasını ayırmışlardır. خَائِنٌ, خَوَّانٌ, خَوَنَةٌ ve خَانَةٌ da denir.
[سورة الأنفال (٨): الآيات ٧٢ الى ٧٥]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 72-75]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥) } “İman edip hicret eden, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler ile [hicret edenleri] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridir. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar sizin onların üzerinde hiçbir velayet hakkınız yoktur. Şayet din hususunda sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluğa karşı olmamak şartıyla [onlara] yardım etmek üzerinize farzdır. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (72) İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir. Eğer bunu (müminlerin birbirini dost edinmesi emrini) yerine getirmezseniz, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat meydana gelir. (73) İman edip hicret eden, Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir. Onlar için bir bağışlanma ve şerefli (tükenmez) bir rızık vardır. (74) Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle birlikte cihad edenler de sizdendir. Rahim sahipleri (akrabalar) ise Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındır. Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla bilendir. (75)”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا) خَتَمَ السُّورَةَ بِذِكْرِ الْمُوَالَاةِ لِيَعْلَمَ كُلُّ فَرِيقٍ وَلِيَّهُ الَّذِي يَسْتَعِينُ بِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ لُغَةً وَمَعْنًى. (وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا) مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ. وَهُمُ الْأَنْصَارُ الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَانْضَوَى إِلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﷺ وَالْمُهَاجِرُونَ. (أُولئِكَ) رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ. (بَعْضُهُمْ) ابْتِدَاءٌ ثَانٍ (أَوْلِياءُ بَعْضٍ) خَبَرُهُ، وَالْجَمِيعُ خَبَرُ" إِنَّ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" أَوْلِياءُ بَعْضٍ" فِي الْمِيرَاثِ، فَكَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِالْهِجْرَةِ، وَكَانَ لَا يَرِثُ مَنْ آمَنَ وَلَمْ يُهَاجِرْ من هاجر فنسخ الله ذلك بقوله:" وَأُولُوا الْأَرْحامِ" الْآيَةَ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَصَارَ الْمِيرَاثُ لِذَوِي الْأَرْحَامِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَلَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ شَيْئًا. ثُمَّ جَاءَ قَوْلُهُ ﵇: (أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا) عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي آيَةِ الْمَوَارِيثِ. وَقِيلَ: لَيْسَ هُنَا نَسْخٌ، وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ فِي النُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ". (وَالَّذِينَ آمَنُوا) ابْتِدَاءٌ وَالْخَبَرُ (مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ) وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ" مِنْ وَلايَتِهِمْ" بِكَسْرِ الْوَاوِ. وَقِيلَ هِيَ لُغَةٌ. وَقِيلَ: هِيَ مِنْ وَلَّيْتُ الشَّيْءَ، يُقَالُ: وَلِيٌّ بَيِّنُ الْوَلَايَةِ. وَوَالٍ بَيِّنُ الْوَلَايَةِ. وَالْفَتْحُ فِي هَذَا أَبْيَنُ وَأَحْسَنُ، لِأَنَّهُ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ وَالنَّسَبِ. وَقَدْ تُطْلَقُ الْوَلَايَةُ والولاية بمعنى الامارة.
Bunda yedi mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler” buyruğu: [Cenâb-ı Hak], her fırkanın yardım isteyeceği dostunu bilmesi için sureyi dostluk ve yardımlaşmayı zikrederek bitirmiştir. Hicret ve cihadın hem lügat hem de mana bakımından anlamı daha önce geçmişti. { وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا } “Ve barındırıp yardım edenler” buyruğu, önceki kısma atfedilmiştir. Bunlar, kendilerinden önce yurdu [Medine'yi] ve imanı yurt edinmiş olan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile muhacirlerin kendilerine sığındığı ensardır. { أُولئِكَ } “İşte onlar” kelimesi mübteda (özne) olarak merfûdur. { بَعْضُهُمْ } “Birbirlerinin” ifadesi ikinci mübteda, { أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Dostlarıdır / velileridir” ifadesi ise onun haberidir (yüklemidir). Bu cümlenin tamamı ise "inne" edatının haberidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: { أَوْلِياءُ بَعْضٍ } ifadesi mirastadır. Onlar hicret sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı; iman edip de hicret etmemiş olan kimse hicret edene mirasçı olamıyordu. Allah Teâlâ bu hükmü: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ } “Akrabalar...” ayetiyle neshetti. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Böylece miras müminlerden akraba olanlara geçti. İki ayrı dine mensup olanlar ise birbirlerine hiçbir şekilde mirasçı olamazlar. Daha sonra [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: « أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا » «Belirlenmiş payları (ferâizi) hak sahiplerine veriniz» hadisi, miras ayetinde daha önce açıklandığı üzere gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Burada bir nesih yoktur; bunun anlamı Nisâ Suresi'nde daha önce geçtiği üzere yalnızca yardım etme ve destektir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” mübteda, haberi ise { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” kısmıdır. Yahyâ b. Vessâb, el-A‘meş ve Hamza { مِنْ وَلايَتِهِمْ } kelimesini vav harfinin kesresiyle [vilâyetihim şeklinde] okumuşlardır. Bunun bir lehçe olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre bu, "bir işi üstlendim/yönettim" anlamındaki "velleytü'ş-şey'e" (وَلَّيْتُ الشَّيْءَ) ifadesinden gelir; nitekim dostluğu/velayeti belirgin olan için "veliyyün beyyinu'l-velâye" (وَلِيٌّ بَيِّنُ الْوَلَايَةِ), yöneticiliği belirgin olan için "vâlin beyyinu'l-vilâye" (وَوَالٍ بَيِّنُ الْوَلَايَةِ) denilir. Bu ayette fetha ile [velâyet şeklinde] okumak daha açık ve daha uygundur; çünkü bu, yardım ve nesep (soy) anlamındadır. Kimi zaman hem velâyet hem de vilâyet kelimeleri yöneticilik (emirlik) anlamında da kullanılır.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ) يُرِيدُ إِنْ دَعَوْا هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ لَمْ يُهَاجِرُوا مِنْ أَرْضِ الْحَرْبِ عَوْنَكُمْ بِنَفِيرٍ أَوْ مَالٍ لِاسْتِنْقَاذِهِمْ فَأَعِينُوهُمْ، فَذَلِكَ فَرْضٌ عَلَيْكُمْ فَلَا تخذلوهم. إلا أن يستنصر وكم عَلَى قَوْمٍ كُفَّارٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَلَا تنصر وهم عَلَيْهِمْ، وَلَا تَنْقُضُوا الْعَهْدَ حَتَّى تَتِمَّ مُدَّتُهُ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِلَّا أَنْ يَكُونُوا [أُسَرَاءَ] مُسْتَضْعَفِينَ فَإِنَّ الْوَلَايَةَ مَعَهُمْ قَائِمَةٌ وَالنُّصْرَةَ لَهُمْ وَاجِبَةٌ، حَتَّى لَا تَبْقَى مِنَّا عَيْنٌ تَطْرِفُ حَتَّى تخرج إلى استنقاذ هم إِنْ كَانَ عَدَدُنَا يَحْتَمِلُ ذَلِكَ، أَوْ نَبْذُلُ جَمِيعَ أَمْوَالِنَا فِي اسْتِخْرَاجِهِمْ حَتَّى لَا يَبْقَى لِأَحَدٍ دِرْهَمٌ. كَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ وَجَمِيعُ الْعُلَمَاءِ، فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، عَلَى مَا حَلَّ بِالْخَلْقِ فِي تَرْكِهِمْ إِخْوَانَهُمْ فِي أَسْرِ الْعَدُوِّ وَبِأَيْدِيهِمْ خَزَائِنُ الْأَمْوَالِ، وَفُضُولُ الْأَحْوَالِ وَالْقُدْرَةُ وَالْعَدَدُ وَالْقُوَّةُ وَالْجَلَدُ. الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ" فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ" بِالنَّصْبِ عَلَى الْإِغْرَاءِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ) قَطَعَ اللَّهُ الْوِلَايَةُ بَيْنَ الْكُفَّارِ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَجَعَلَ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ، وَالْكُفَّارَ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ، يَتَنَاصَرُونَ بِدِينِهِمْ وَيَتَعَامَلُونَ بِاعْتِقَادِهِمْ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا فِي الْكَافِرَةِ يَكُونُ لَهَا الْأَخُ الْمُسْلِمُ: لَا يُزَوِّجُهَا، إِذْ لَا وِلَايَةَ بَيْنَهُمَا، وَيُزَوِّجُهَا أَهْلُ مِلَّتِهَا. فَكَمَا لَا يُزَوِّجُ الْمُسْلِمَةَ إِلَّا مُسْلِمٌ فَكَذَلِكَ الْكَافِرَةُ لَا يُزَوِّجُهَا إِلَّا كَافِرٌ قَرِيبٌ لَهَا، أَوْ أُسْقُفٌ، وَلَوْ مِنْ مُسْلِمٍ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ مُعْتَقَةً، فَإِنْ عَقَدَ عَلَى غَيْرِ الْمُعْتَقَةِ فُسِخَ إِنْ كَانَ لِمُسْلِمٍ، وَلَا يَعْرِضُ لِلنَّصْرَانِيِّ. وَقَالَ أَصْبَغُ: لَا يُفْسَخُ، عَقْدُ الْمُسْلِمِ أَوْلَى وَأَفْضَلُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا تَفْعَلُوهُ) الضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى الْمُوَارَثَةِ وَالْتِزَامِهَا. الْمَعْنَى: إِلَّا تَتْرُكُوهُمْ يَتَوَارَثُونَ كَمَا كَانُوا يَتَوَارَثُونَ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ: هِيَ عَائِدَةٌ عَلَى التَّنَاصُرِ وَالْمُؤَازَرَةِ وَالْمُعَاوَنَةِ وَاتِّصَالِ الْأَيْدِي. ابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُ: وَهَذَا إِنْ لَمْ يُفْعَلْ تَقَعُ الْفِتْنَةُ عَنْهُ عَنْ قَرِيبٍ، فَهُوَ آكَدُ مِنَ الْأَوَّلِ. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ هُرْمُزَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَسَعْدٍ ابْنَيْ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ الْمُزَنِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إذا جاءكم من ترضون
İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ } “Eğer dinde sizden yardım isterlerse” buyruğu; dârülharpte olup hicret etmemiş bulunan bu müminler, kendilerini kurtarmanız için sizden seferberlik yahut mal ile yardım talep ederlerse onlara yardım edin, demektir. Zira bu üzerinize bir farzdır; onları yardımsız bırakmayın. Şayet aranızda anlaşma bulunan kâfir bir kavme karşı sizden yardım isterlerse, onlara karşı yardım etmeyin ve süresi doluncaya kadar anlaşmayı bozmayın. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ancak onların mustaz'af [ve] [esirler] olmaları müstesnadır; zira onlarla velayet bağı bakidir ve sayımız buna elveriyorsa onları kurtarmaya çıkıncaya kadar içimizden göz kırpan tek bir canlı dahi kalmayacak [şekilde] yahut hiç kimsede tek bir dirhem dahi kalmayacak derecede onları kurtarmak uğruna bütün mallarımızı harcayana kadar onlara yardım etmek farzdır. Mâlik ve bütün âlimler de böyle demiştir. İnsanların kardeşlerini düşman esaretinde bırakırken ellerinde mal hazineleri, servet fazlalıkları, güç, sayı, kuvvet ve dayanıklılık bulunması karşısında uğradıkları bu durum sebebiyle: “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz” (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn). Zeccâc şöyle demiştir: { فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } ifadesinin iğrâ (teşvik) üzere mansub okunması da caizdir. Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “İnkâr edenler ise birbirlerinin velileridir” buyruğuyla Allah, kâfirlerle müminler arasındaki velayeti kesmiş; müminleri birbirinin velisi, kâfirleri de birbirinin velisi kılmıştır; dinleri uğruna birbirlerine yardım eder ve inançlarına göre muamelede bulunurlar. Âlimlerimiz, Müslüman erkek kardeşi bulunan gayrimüslim bir kadın hakkında şöyle demiştir: Aralarında velayet bulunmadığı için onu [Müslüman kardeşi] evlendiremez; onu kendi dininden olan kimseler evlendirir. Müslüman kadını ancak bir Müslüman evlendirebildiği gibi, gayrimüslim kadını da -bir Müslüman ile evlenecek dahi olsa- ancak yakın akrabası olan bir kâfir yahut bir piskopos evlendirir; azatlı cariye olması ise müstesnadır. Şayet [Müslüman veli], azatlı olmayan [gayrimüslim kadın] adına nikâh akdi yaparsa, [koca] Müslüman ise nikâh feshedilir; Hristiyan [koca] için ise buna müdahale edilmez. Asbağ ise şöyle demiştir: Nikâh feshedilmez; Müslümanın yaptığı akit daha evlâ ve daha faziletlidir. Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { إِلَّا تَفْعَلُوهُ } “Eğer bunu yapmazsanız” buyruğundaki zamir, miraslaşmaya ve buna riayet etmeye aittir. Manası şudur: Şayet siz onları eskiden miraslaştıkları gibi miraslaşır halde bırakmazsanız... Bunu İbn Zeyd söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu zamir; yardımlaşmaya, arka çıkmaya, el uzatmaya ve dayanışmaya racidir. İbn Cüreyc ve başkaları şöyle demiştir: Bu yapılmadığı takdirde çok geçmeden fitne ortaya çıkar; dolayısıyla bu [ikinci mana], birincisinden daha kuvvetlidir. Tirmizî, Abdullah b. Müslim b. Hürmüz'den, o Muhammed ve Sa'd b. Ubeyd'den, onlar da Ebû Hâtim el-Müzenî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: { إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ }
دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَأَنْكِحُوهُ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ (. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَإِنْ كَانَ فِيهِ؟ قَالَ:) إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَأَنْكِحُوهُ) ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. قَالَ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى حِفْظِ الْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ:" إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ". وَهَذَا وَإِنْ لَمْ يُفْعَلْ فَهُوَ الْفِتْنَةُ نَفْسُهَا. وَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى النَّصْرِ لِلْمُسْلِمِينَ فِي الدِّينِ. وَهُوَ مَعْنَى الْقَوْلِ الثَّانِي. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: جَعَلَ اللَّهُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ أَهْلَ وَلَايَتِهِ فِي الدِّينِ دُونَ مَنْ سِوَاهُمْ، وَجَعَلَ الْكَافِرِينَ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ. ثُمَّ قَالَ:" إِلَّا تَفْعَلُوهُ" وَهُوَ أَنْ يَتَوَلَّى الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ." تَكُنْ فِتْنَةٌ" أَيْ مِحْنَةٌ بِالْحَرْبِ، وَمَا انْجَرَّ مَعَهَا مِنَ الْغَارَاتِ وَالْجَلَاءِ وَالْأَسْرِ. وَالْفَسَادُ الْكَبِيرُ: ظُهُورُ الشِّرْكِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَيَجُوزُ النَّصْبُ فِي قَوْلِهِ:" تَكُنْ فِتْنَةٌ" عَلَى مَعْنَى تَكُنْ فِعْلَتُكُمْ فِتْنَةً وَفَسَادًا كَبِيرًا. (حَقًّا) مَصْدَرٌ، أَيْ حَقَّقُوا إِيمَانَهُمْ بِالْهِجْرَةِ وَالنُّصْرَةِ. وَحَقَّقَ اللَّهُ إِيمَانَهُمْ بِالْبِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ) أَيْ ثَوَابٌ عَظِيمٌ فِي الْجَنَّةِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا) يُرِيدُ مِنْ بَعْدِ الْحُدَيْبِيَةِ وَبَيْعَةِ الرِّضْوَانِ. وَذَلِكَ أَنَّ الْهِجْرَةَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ كَانَتْ أَقَلَّ رُتْبَةً مِنَ الْهِجْرَةِ الْأُولَى. وَالْهِجْرَةُ الثَّانِيَةُ هِيَ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا الصُّلْحُ، وَوَضَعَتِ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا نَحْوَ عَامَيْنِ ثُمَّ كَانَ فَتْحُ مَكَّةَ. وَلِهَذَا قَالَ ﵇: (لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ). فَبَيَّنَ أَنَّ مَنْ آمَنَ وَهَاجَرَ مِنْ بَعْدُ يُلْتَحَقُ بِهِمْ. وَمَعْنَى" مِنْكُمْ" أَيْ مِثْلَكُمْ في النصر والموالاة. السادسة- قوله تعالى: (وَأُولُوا الْأَرْحامِ) ابْتِدَاءٌ. وَالْوَاحِدُ ذُو، وَالرَّحِمُ مُؤَنَّثَةٌ، وَالْجَمْعُ أرحام. والمراد بها ها هنا الْعَصَبَاتُ دُونَ الْمَوْلُودِ بِالرَّحِمِ. وَمِمَّا يُبَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالرَّحِمِ الْعَصَبَاتُ قَوْلُ الْعَرَبِ: وَصَلَتْكَ رَحِمٌ. لَا يُرِيدُونَ قَرَابَةَ الْأُمِّ. قَالَتْ قَتِيلَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ- أُخْتُ النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ- كَذَا قَالَ ابْنُ هِشَامٍ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: الصَّحِيحُ أَنَّهَا بِنْتُ النَّضْرِ لَا أُخْتَهُ، كَذَا وَقَعَ فِي كِتَابِ الدَّلَائِلِ- تَرْثِي أَبَاهَا حِينَ قَتَلَهُ النَّبِيُّ ﷺ صبرا- بالصفراء:
«...dinini ve ahlakını beğendiğiniz kimse size geldiğinde onu evlendirin. Eğer böyle yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar.» Sahabîler: “Ey Allah'ın Resulü! Şayet onda [mali veya soyca bir noksanlık] varsa da mı?” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:] «Dinini ve ahlakını beğendiğiniz kimse size geldiğinde onu evlendirin!» buyruğunu üç defa tekrarladı. [Tirmizî]: “Bu garib bir hadistir” dedi. Bir görüşe göre de bu [zamir], { إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ } “Ancak aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olursa müstesnadır” buyruğunun içerdiği ahid ve misaka riayet etmeye racidir. Bu yapılmadığı takdirde asıl fitne işte budur. Bir diğer görüşe göre de dinde Müslümanlara yardım etmeye racidir ki bu da ikinci görüşün manasıdır. İbn İshâk şöyle demiştir: “Yüce Allah, diğerlerini hariç tutarak muhacirleri ve ensarı dindeki velileri kılmış; kâfirlerin de birbirlerinin velisi olduğunu bildirmiştir. Ardından: { إِلَّا تَفْعَلُوهُ } “Eğer bunu yapmazsanız” buyurmuştur ki bu, müminin müminleri bırakıp kâfiri veli/dost edinmesidir. { تَكُنْ فِتْنَةٌ } “Bir fitne kopar” yani savaşla, savaşın beraberinde getirdiği baskınlar, sürgün ve esaretle bir imtihan baş gösterir. { وَفَسَادٌ كَبِيرٌ } “Büyük bir fesat” ise şirkin galebe çalmasıdır.” el-Kisâî şöyle demiştir: { تَكُنْ فِتْنَةٌ } ifadesinde nasb ile [fitneten] okunması da caizdir; bu durumda mana, “sizin bu yaptığınız bir fitne ve büyük bir fesat olur” takdirindedir. { حَقًّا } “Hakkıyla / gerçek” kelimesi mastardır; yani hicret ve nusretle imanlarını tahakkuk ettirip pekiştirdiler demektir. Allah da onların imanını, { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “Onlar için bir bağışlanma ve bol/değerli bir rızık vardır” buyruğundaki müjde ile tescillemiştir; yani cennette büyük bir mükâfat vardır. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا } “Daha sonra iman edip hicret edenler” buyruğu; Hudeybiye ve Rıdvân Biatı'ndan sonrasını kastetmektedir. Zira bundan sonraki hicret, ilk hicretten derece bakımından daha aşağıdadır. İkinci hicret, barışın sağlandığı ve yaklaşık iki yıl boyunca savaşın sona erdiği, ardından da Mekke'nin fethinin gerçekleştiği döneme rastlar. Nitekim Peygamber aleyhisselâm bundan dolayı: «Fetih'ten sonra hicret yoktur» buyurmuştur. Böylece daha sonra iman edip hicret eden kimselerin de [fazilet bakımından] onlara katılacağı açıklanmıştır. “Sizdendirler” ifadesinin manası ise yardım ve dostlukta sizin gibidirler demektir. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { وَأُولُو الْأَرْحَامِ } “Akrabalar” buyruğu mübtedadır. Tekili 'zû'dur; 'rahm' kelimesi müennestir, çoğulu da 'erhâm' gelir. Burada kastedilen ise ana rahminden doğanlar [anne tarafı akrabaları] değil, asabe (baba tarafından olan akrabalar)dır. 'Rahim' ile asabenin kastedildiğini gösteren delillerden biri de Arapların: “Sana bir rahim (akraba) ulaştı / bağ kurdu” sözüdür; bununla annenin akrabalarını kastetmezler. İbn Hişâm'ın belirttiğine göre Nadr b. el-Hâris'in kız kardeşi Kuteyle binti'l-Hâris -es-Süheylî ise doğru olanın, Delâilü'n-Nübüvve kitabında geçtiği üzere onun kız kardeşi değil kızı olduğu yönünde olduğunu belirtmiştir- Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem esir iken babasını Safrâ'da öldürttüğü zaman söylediği mersiyesinde şöyle demiştir:
يَا رَاكِبًا إِنَّ الْأَثِيلَ مَظِنَّةٌ ... مِنْ صُبْحِ خَامِسَةٍ وَأَنْتَ مُوَفَّقُ
Ey binitli yolcu! Beşinci günün sabahında el-Esîl'e varman kuvvetle muhtemeldir ve sen muvaffak kılınmışsındır!
أَبْلِغْ بِهَا مَيْتًا بِأَنَّ تَحِيَّةً ... مَا إِنْ تَزَالُ بِهَا النَّجَائِبُ تَخْفِقُ
Oradaki ölüye ulaştır ki, soylu binek develeri hızla yol aldıkça ona bir selam vardır,
مِنِّي إِلَيْكَ وَعَبْرَةٌ مَسْفُوحَةٌ ... جَادَتْ بِوَاكِفِهَا وَأُخْرَى تَخْنُقُ
Benden sana [ulaşsın], bardaktan boşanırcasına akan gözyaşları ve [boğazı] düğümleyen bir diğeri!
هَلْ يَسْمَعُنِي النَّضْرُ إِنْ نَادَيْتُهُ ... أَمْ كَيْفَ يَسْمَعُ مَيِّتٌ لَا يَنْطِقُ
Seslensem en-Nadr beni işitir mi? Yoksa konuşamayan bir ölü nasıl işitir ki?
أَمُحَمَّدُ يَا خَيْرَ ضِنْءِ كَرِيمَةٍ ... فِي قَوْمِهَا وَالْفَحْلُ فَحْلٌ مُعْرِقٌ
Ey Muhammed! Ey kavmi içindeki asil bir kadının en hayırlı evladı ve soyu temiz bir babanın [oğlu]!
مَا كَانَ ضَرَّكَ لَوْ مَنَنْتَ وَرُبَّمَا ... من الفتى وهو المغيط الْمُحْنَقُ
Lütufta bulunup [onu] bağışlasaydın sana ne zarar verirdi ki? Bazen yiğit kişi, içi öfke ve hınçla dolu olduğu halde lütufta bulunur.
لَوْ كُنْتُ قَابِلَ فِدْيَةٍ لَفَدَيْتُهُ ... بِأَعَزِ مَا يُفْدَى بِهِ مَا يُنْفِقُ
Şayet sen fidye kabul edecek olsaydın, feda edilebilecek ve harcanabilecek en değerli şeyle onun fidyesini verirdim.
فَالنَّضْرُ أَقْرَبُ مَنْ أَسَرْتُ قَرَابَةً ... وَأَحَقُّهُمْ إِنْ كَانَ عِتْقٌ يُعْتَقُ
en-Nadr, esir aldıklarının akrabalıkça en yakınıydı; şayet bir azat etme söz konusu olsaydı [buna] en layık olanıydı.
ظَلَّتْ سُيُوفُ بَنِي أَبِيهِ تَنُوشُهُ ... لِلَّهِ أَرْحَامٌ هُنَاكَ تُشَقَّقُ
Baba oğullarının kılıçları onu durmaksızın vurup doğradı; Allah için, orada ne akrabalık bağları parçalandı!
صَبْرًا يُقَادُ إِلَى الْمَنِيَّةِ مُتْعَبًا ... رَسْفَ الْمُقَيَّدِ وَهْوَ عَانٍ مُوثَقُ
Bağlı bir esir olduğu halde bukağılı kişinin ağır adımlarıyla, bitkin bir vaziyette esir olarak ölüme sürüklendi.
السَّابِعَة وَاخْتَلَفَ السَّلَفُ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي تَوْرِيثِ ذَوِي الْأَرْحَامِ- وَهُوَ مَنْ لَا سَهْمَ لَهُ فِي الْكِتَابِ- مِنْ قَرَابَةِ الْمَيِّتِ وَلَيْسَ بِعَصَبَةٍ، كَأَوْلَادِ الْبَنَاتِ، وَأَوْلَادِ الْأَخَوَاتِ، وَبَنَاتِ الْأَخِ، وَالْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ، وَالْعَمِّ أَخِ الْأَبِ لِلْأُمِّ، وَالْجَدِّ أَبِي الْأُمِّ، وَالْجَدَّةِ أُمِّ الْأُمِّ، وَمَنْ أَدْلَى بِهِمْ. فَقَالَ قَوْمٌ: لَا يَرِثُ مَنْ لَا فَرْضَ لَهُ مِنْ ذَوِي الْأَرْحَامِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَرِوَايَةٌ عَنْ عَلِيٍّ، وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَرُوِيَ عَنْ مَكْحُولٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁. وَقَالَ بِتَوْرِيثِهِمْ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَمُعَاذٌ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ وَعَائِشَةُ وَعَلِيٌّ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. وَاحْتَجُّوا بِالْآيَةِ، وَقَالُوا: وَقَدِ اجْتَمَعَ فِي ذَوِي الْأَرْحَامِ سَبَبَانِ الْقَرَابَةُ وَالْإِسْلَامُ، فَهُمْ أَوْلَى مِمَّنْ لَهُ سَبَبٌ وَاحِدٌ وَهُوَ الْإِسْلَامُ. أَجَابَ الْأَوَّلُونَ فَقَالُوا: هَذِهِ آيَةٌ مُجْمَلَةٌ جَامِعَةٌ، وَالظَّاهِرُ بِكُلِّ رَحِمٍ قَرُبَ أَوْ بَعُدَ، وَآيَاتُ الْمَوَارِيثِ مُفَسَّرَةٌ وَالْمُفَسَّرُ قَاضٍ عَلَى الْمُجْمَلِ وَمُبَيِّنٌ. قَالُوا: وَقَدْ جَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ الولاء سببا ثابتا، أقام
Yedinci [Mesele]: Selef ve onlardan sonra gelenler, zevi’l-erhâmın —ki bunlar, Kitap’ta kendilerine belirli bir pay (farz) takdir edilmemiş olan ve kızların çocukları, kız kardeşlerin çocukları, erkek kardeşin kızları, hala, teyze, babanın anne bir erkek kardeşi olan amca, annenin babası olan dede, annenin annesi olan nene ve bunlar vasıtasıyla bağlananlar gibi asabe de olmayan ölenin akrabalarıdır— mirasçı kılınması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk: “Zevi’l-erhâmdan farz payı bulunmayan kimse mirasçı olamaz” demiştir. Bu görüş Ebû Bekir es-Sıddîk, Zeyd b. Sâbit ve İbn Ömer’den rivayet edilmiştir; Ali’den gelen bir rivayet de bu yöndedir. Medinelilerin görüşü de budur; Mekhûl ve el-Evzâî’den de rivayet edilmiştir. Şâfiî radıyallâhu anh da bu görüşü benimsemiştir. Ömer b. el-Hattâb, İbn Mes‘ûd, Muâz, Ebû’d-Derdâ, Âişe ve kendisinden gelen bir rivayette Ali ise onların mirasçı kılınacağını söylemişlerdir. Kûfelilerin, Ahmed’in ve İshâk’ın görüşü de budur. Onlar bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: “Zevi’l-erhâmda hem akrabalık hem de İslâm olmak üzere iki sebep bir araya gelmiştir; binaenaleyh onlar, sadece İslâm olmak üzere tek bir sebebi bulunan kimseden [mirasa] daha layıktır.” İlk görüştekiler ise şöyle cevap vermişlerdir: “Bu [ayet], mücmel ve genel kapsamlı bir ayettir. Zahirine göre yakın olsun uzak olsun her akrabayı kapsar. Miras ayetleri ise müfesserdir; müfesser olan ise mücmel olana hâkimdir ve onu açıklayıcıdır.” Ayrıca şöyle demişlerdir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem velâ bağını sabit bir sebep kılmış,
الْمَوْلَى فِيهِ مَقَامَ الْعَصَبَةِ فَقَالَ: (الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ). وَنَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلَاءِ وَعَنْ هِبَتِهِ. احْتَجَّ الْآخَرُونَ بِمَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الْمِقْدَامِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ تَرَكَ كَلًّا فَإِلَيَّ- وَرُبَّمَا قَالَ فَإِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ- وَمَنْ تَرَكَ مَالًا فَلِوَرَثَتِهِ فَأَنَا وَارِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ أَعْقِلُ عَنْهُ وَأَرِثُهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ يَعْقِلُ عَنْهُ وَيَرِثُهُ (. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂:) اللَّهُ مَوْلَى مَنْ لَا مَوْلَى لَهُ، وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ (. مَوْقُوفٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:) الْخَالُ وَارِثٌ (. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ مِيرَاثِ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ فَقَالَ (لَا أَدْرِي حَتَّى يَأْتِيَنِي جِبْرِيلُ) ثُمَّ قَالَ: (أَيْنَ السَّائِلُ عَنْ مِيرَاثِ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ)؟ قَالَ: فَأَتَى الرَّجُلُ فَقَالَ: (سَارَّنِي جِبْرِيلُ أَنَّهُ لا شي لَهُمَا). قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَمْ يُسْنِدْهُ غَيْرُ مَسْعَدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَالصَّوَابُ مُرْسَلٌ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ قَالَ زِيَادُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ لِجَلِيسِهِ: هَلْ تَدْرِي كَيْفَ قَضَى عُمَرُ فِي الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ؟ قَالَ لَا. قَالَ: إِنِّي لَأَعْلَمُ خَلْقِ اللَّهِ كَيْفَ قَضَى فِيهِمَا عُمَرُ، جَعَلَ الْخَالَةَ بِمَنْزِلَةِ الْأُمِّ، وَالْعَمَّةَ بمنزلة الأب.
azat eden efendiyi onda asabe makamına yerleştirerek: (Velâ, azat eden kimseye aittir) buyurmuştur. Velânın satılmasını ve hibe edilmesini de yasaklamıştır." Diğerleri ise Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî'nin Mikdâm'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (Kim bakıma muhtaç bir aile bırakırsa onun bakımı banadır —bazen de: Allah'a ve Resûlü'nedir, demiştir— kim de bir mal bırakırsa o mirasçılarınadır. Ben, mirasçısı olmayanın mirasçısıyım; onun yerine diyet öder ve ona mirasçı olurum. Dayı da mirasçısı olmayanın mirasçısıdır; onun yerine diyet öder ve ona mirasçı olur). ed-Dârekutnî Tâvûs'tan, Âişe radıyallâhu anhâ'nın şöyle dediğini rivayet etmiştir: (Allah, mevlası olmayanın mevlasıdır; dayı da mirasçısı olmayanın mirasçısıdır). Bu rivayet mevkûftur. Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Dayı mirasçıdır) buyurduğu da rivayet edilmiştir. Yine Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e halanın ve teyzenin mirası soruldu da: (Cibrîl bana gelinceye kadar bilemem) buyurdu. Sonra: (Hala ve teyzenin mirasını soran nerede?) dedi. [Ravi] dedi ki: Adam geldi, bunun üzerine [Resûlullah]: (Cibrîl bana fısıldadı ki o ikisi için hiçbir pay yoktur) buyurdu. ed-Dârekutnî: "Bunu Muhammed b. Amr'dan Mes'ade dışında hiç kimse isnadlı rivayet etmemiştir, o da zayıftır; doğrusu mürsel olmasıdır" demiştir. Şa'bî'den şöyle rivayet edilmiştir: Ziyâd b. Ebî Süfyân meclis arkadaşına: "Ömer'in hala ve teyze hakkında nasıl hükmettiğini biliyor musun?" dedi. O da: "Hayır" dedi. [Ziyâd] dedi ki: "Ömer'in onlar hakkında nasıl hükmettiğini Allah'ın kulları arasında en iyi bilen muhakkak ki benim; o, teyzeyi anne makamında, halayı da baba makamında tuttu."