Binûn

Tevbe Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة التوبة (٩) : آية ٢٩]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 29]

قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ (٢٩)

{ قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ (٢٩) } “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resulünün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyen kimselerle, boyun eğip kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar savaşın.”

مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بيان للذين مع ما في حيزه. نفى عنهم الإيمان بالله لأنّ اليهود مثنية والنصارى مثلثة. وإيمانهم باليوم الآخر لأنهم فيه على خلاف ما يجب وتحريم ما حرم الله ورسوله، لأنهم لا يحرمون ما حرم في الكتاب والسنة. وعن أبى روق: لا يعملون بما في التوراة والإنجيل، وأن يدينوا دين الحق، وأن يعتقدوا دين الإسلام الذي هو الحق وما سواه الباطل. وقيل: دين الله، يقال: فلان يدين بكذا إذا اتخذه دينه ومعتقده. سميت جزية، لأنها طائفة مما على أهل الذمة أن يجزوه أى يقضوه، أو لأنهم يجزون بها من منّ عليهم بالإعفاء عن القتل عَنْ يَدٍ إما أن يراد يد المعطى أو الآخذ فمعناه على إرادة يد المعطى حتى يعطوها عن يد: أى عن يد مؤاتية غير ممتنعة لأنّ من أبى وامتنع لم يعط يده، بخلاف المطيع المنقاد، ولذلك قالوا: أعطى، بيده، إذا انقاد وأصحب . ألا ترى إلى قولهم. نزع يده عن الطاعة، كما يقال: خلع ربقة الطاعة عن عنقه، أو حتى يعطوها عن يد إلى يد نقداً غير نسيئة، لا مبعوثا على يد أحد. ولكن عن يد المعطى إلى يد الآخذ، وأما على إرادة يد الآخذ فمعناه حتى يعطوها عن يد قاهرة مستولية، أو عن إنعام عليهم. لأن قبول الجزية منهم وترك أرواحهم

{ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden” [ifadesi], sılasıyla birlikte «الَّذِينَ» (o kimseler) ism-i mevsûlünün beyanıdır (açıklamasıdır). Onlardan Allah'a imanın nefyedilmesi (olumsuzlanması), Yahudilerin [Allah'ı] tesniye etmeleri (ikilemeleri/Uzeyr Allah'ın oğludur demeleri), Hristiyanların da teslis etmeleri (üçlemeleri) sebebiyledir. Ahiret gününe imanlarının [nefyedilmesi ise], ahiret konusunda inanılması gerekenin aksine bir inançta olmalarındandır. Allah'ın ve Resulünün haram kıldığını haram saymamaları ise Kitap ve Sünnet'te haram kılınanları haram kabul etmemeleridir. Ebû Ravk'tan şöyle nakledilmiştir: Onlar Tevrat ve İncil'de olanlarla amel etmezler. [Hak dini din edinmemeleri ise], hak olan ve dışındaki her şeyin batıl olduğu İslam dinini itikat edinmemeleridir. Şöyle de denilmiştir: [Hak din], Allah'ın dinidir; nitekim bir kimse bir şeyi din ve inanç edindiğinde «فلان يدين بكذا» (falan kimse şu dini/inancı benimsedi) denilir. Cizye olarak isimlendirilmesi; zimmîlerin ödemeleri (kazâ etmeleri) gereken miktarın bir parçası olmasındandır veya öldürülmekten muaf tutulmak suretiyle kendilerine lütufta bulunan kimselere bununla karşılık vermelerindendir (cezâ). { عَنْ يَدٍ } “Kendi elleriyle” [ifadesinde] ya verenin ya da alanın eli kastedilmiştir. Verenin eli kastedildiğinde bunun manası: 'Onu boyun eğen, direnmeyen uysal bir elden teslim edinceye kadar' demektir. Zira yüz çeviren ve direnen kimse elini vermez; itaat edip boyun eğenin aksine. Bu sebepledir ki boyun eğip uysallaştığında «أعطى بيده» (eliyle teslim etti/boyun eğdi) derler. Nitekim onların, «نزع يده عن الطاعة» (itaatten elini çekti) sözünü görmez misin? Bu, «خلع ربقة الطاعة عن عنقه» (itaat boyunduruğunu boynundan çıkardı) denmesi gibidir. Yahut da [bunun manası], onu elden ele peşin olarak, veresiye olmaksızın, bir başkasının eliyle gönderilmeksizin, bizzat verenin elinden alanın eline teslim edinceye kadar demektir. Alanın elinin kastedilmesine gelince, bunun manası; onu galip ve üstün bir ele teslim edinceye kadar yahut da kendilerine yapılan bir iyiliğin karşılığı olarak teslim edinceye kadardır. Çünkü onlardan cizyenin kabul edilmesi ve canlarının bağışlanması

لهم نعمة عظيمة عليهم وَهُمْ صاغِرُونَ أى تؤخذ منهم على الصغار والذل. وهو أن يأتى بها بنفسه ما شياً غير راكب، ويسلمها وهو قائم- والمتسلم جالس، وأن يتلتل تلتلة ويؤخذ بتلبيبه، ويقال له: أدّ الجزية، وإن كان يؤدّيها ويزخ في قفاه. وتسقط بالإسلام عند أبى حنيفة ولا يسقط به خراج الأرض. واختلف فيمن تضرب عليه، فعند أبى حنيفة: تضرب على كل كافر من ذمي ومجوسي وصابئ وحربى، إلا على مشركي العرب وحدهم. روى الزهري أن رسول الله ﷺ صالح عبدة الأوثان على الجزية، إلا من كان من العرب وقال لأهل مكة: هل لكم في كلمة إذا قلتموها دانت لكم بها العرب وأدّت إليكم العجم الجزية وعند الشافعي لا تؤخذ من مشركي العجم. والمأخوذ عند أبى حنيفة في أوّل كل سنة من الفقير الذي له كسب: اثنا عشر درهما. ومن المتوسط في الغنى: ضعفها، ومن المكثر: ضعف الضعف ثمانية وأربعون، ولا تؤخذ من فقير لا كسب له. وعند الشافعي: يؤخذ في آخر السنة من كل واحد دينار، فقيراً كان أو غنيا، كان له كسب أو لم يكن.

onlar için pek büyük bir nimettir. { وَهُمْ صاغِرُونَ } Yani onlardan küçüklük ve zillet içerisinde alınır. Bu da bizzat kendisinin bir hayvana binmeksizin yaya olarak gelmesi, alan kişi otururken kendisinin ayakta teslim etmesi, tartaklanıp yakasından tutulması ve ödediği halde kendisine 'Cizyeyi öde!' denilerek ensesine vurulmasıdır. Ebû Hanîfe'ye göre İslam'a girmekle cizye düşer, fakat toprak haracı düşmez. Cizyenin kimlere konulacağı hususunda ihtilaf edilmiştir: Ebû Hanîfe'ye göre zimmi, Mecusi, Sâbiî ve harbî olmak üzere her kâfire konulur; sadece Arap müşrikleri bundan müstesnadır. Zührî rivayet etmiştir ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Araplardan olanlar hariç, putperestlerle cizye karşılığında sulh yapmıştır' ve Mekkelilere şöyle buyurmuştur: 'Söylediğiniz takdirde Arapların size boyun eğeceği, Acemlerin de size cizye ödeyeceği bir kelimeye var mısınız?' Şâfiî'ye göre ise Acem müşriklerinden cizye alınmaz. Ebû Hanîfe'ye göre her senenin başında kazancı olan fakirden alınan miktar on iki dirhemdir. Orta halli zenginden bunun iki katı [yirmi dört dirhem], çok zenginden ise iki katının iki katı olan kırk sekiz dirhem alınır; kazancı olmayan fakirden ise alınmaz. Şâfiî'ye göre ise senenin sonunda, fakir olsun zengin olsun, kazancı bulunsun veya bulunmasın herkesden bir dinar alınır.

[سورة التوبة (٩) : آية ٣٠]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 30]

وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠)

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠) } “Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler. Hristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler. Bu, daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzeterek ağızlarıyla geveledikleri sözleridir. Allah onları kahretsin! Nasıl da [haktan] döndürülüyorlar!”

عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ مبتدأ وخبر، كقوله: المسيح ابن الله، وعزير: اسم أعجمى كعازر وعيزار وعزرائيل، ولعجمته وتعريفه: امتنع صرفه. ومن نوّن فقد جعله عربياً. وأما قول من قال:

{ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } tıpkı 'Mesih Allah'ın oğludur' sözünde olduğu gibi mübteda ve haberdir. Üzeyir; Âzer, Îzâr ve Azrâîl gibi yabancı kökenli (Arapça olmayan) bir isimdir; yabancı kökenli ve özel isim oluşundan dolayı gayr-i munsarif olmuştur (tenvin almamıştır). Tenvin ile okuyan kimse ise onu Arapça kabul etmiştir. Şöyle diyen kimsenin görüşüne gelince:

سقوط التنوين لالتقاء الساكنين كقراءة من قرأ «أحد الله» أو لأنّ الابن وقع وصفا والخبر محذوف وهو معبودنا، فتمحل عنه مندوحة، وهو قول ناس من اليهود ممن كان بالمدينة، وما هو بقول كلهم عن ابن عباس رضى الله عنه: جاء رسول الله ﷺ سلام بن مشكم ونعمان بن أوفى وشاش بن قيس ومالك بن الصيف، فقالوا ذلك. وقيل: قاله فنحاص. وسبب هذا القول أنّ اليهود قتلوا الأنبياء بعد موسى ﵇، فرفع الله عنهم التوراة ومحاها من قلوبهم، فخرج عزير وهو غلام يسيح في الأرض، فأتاه جبريل ﵇: فقال له إلى أين تذهب؟ قال: أطلب العلم فحفظه التوراة. فأملاها عليهم عن ظهر لسانه لا يخرم حرفا، فقالوا ما جمع الله التوراة في صدره وهو غلام إلا لأنه ابنه . والدليل على أن هذا القول كان

[Tenvin almaması konusunda] 'İki sakinin karşılaşması yüzünden tenvinin düşmesidir; nitekim { أَحَدُ اللَّهُ } şeklinde okuyanın kıraatinde de böyledir yahut 'ibn' kelimesi sıfat olup haber hazfedilmiştir ki o da 'mâbudumuzdur' [takdirindedir]' diyen kimsenin görüşüne gelince; bu, [gereksiz] bir zorlamadır ve bundan kaçınmak mümkündür. Bu söz, Medine'de bulunan Yahudilerden bir grubun sözüdür, hepsinin sözü değildir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Sellâm b. Mişkem, Nu'mân b. Evfâ, Şâs b. Kays ve Mâlik b. Sayf gelip bu sözü söylediler. Bir rivayette ise bunu Finhâs'ın söylediği nakledilmiştir. Bu sözün söylenmesinin sebebi şudur: Yahudiler Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra peygamberleri öldürdüler. Bunun üzerine Allah onlardan Tevrat'ı kaldırdı ve onu kalplerinden sildi. Üzeyir ise henüz bir çocukken yeryüzünde dolaşmak üzere yola çıktı. Cebrail aleyhisselâm ona gelerek: 'Nereye gidiyorsun?' diye sordu. O: 'İlim aramaya gidiyorum' dedi. Bunun üzerine [Cebrail] ona Tevrat'ı ezberletti. O da tek bir harfini dahi atlamaksızın Tevrat'ı ezberinden onlara yazdırdı. Bunun üzerine onlar: 'Allah, henüz bir çocukken Tevrat'ı onun göğsünde topladıysa, bu ancak onun O'nun oğlu olmasındandır' dediler. Bu sözün onların

فيهم: أن الآية تليت عليهم، فما أنكروا ولا كذبوا، مع تهالكهم على التكذيب. فإن قلت:

içinde var olduğuna delil şudur: Bu ayet onlara okunduğunda, yalanlamaya son derece düşkün oldukları halde ne inkâr ettiler ne de yalanladılar. Eğer:

كل قول يقال بالفم فما معنى قوله ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ؟ قلت: فيه وجهان. أحدهما: أن يراد أنه قول لا يعضده برهان، فما هو إلا لفظ يفوهون به، فارغ من معنى تحته كالألفاظ المهملة التي هي أجراس ونغم لا تدل على معان. وذلك أن القول الدال على معنى لفظه مقول بالفم ومعناه مؤثر في القلب. ومالا معنى له مقول بالفم لا غير، والثاني: أن يراد بالقول المذهب، كقولهم: قول أبى حنيفة، يريدون مذهبه وما يقول به، كأنه قيل: ذلك مذهبهم ودينهم بأفواههم لا بقلوبهم، لأنه لا حجة معه ولا شبهة حتى يؤثر في القلوب، وذلك أنهم إذا اعترفوا أنه لا صاحبة له لم تبق شبهة في انتفاء الولد يُضاهِؤُنَ لا بدّ فيه من حذف مضاف تقديره يضاهي قولهم قولهم، ثم حذف المضاف وأقيم الضمير المضاف إليه مقامه، فانقلب مرفوعا.

Her söz ağızla söylenir; öyleyse { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } sözünün manası nedir? dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Bunun hiçbir delille desteklenmeyen bir söz olduğunun kastedilmesidir; nitekim bu, altında hiçbir mana bulunmayan, manaya delalet etmeyen sesler ve nağmelerden ibaret boş laflar gibi ağızlarıyla geveledikleri bir lafızdan ibarettir. Zira bir manaya delalet eden sözün lafzı ağızla söylenir, manası ise kalbe tesir eder. Bir manası olmayan ise yalnızca ağızla söylenenden ibarettir. İkincisi: Sözden kastın mezhep olmasıdır; nitekim onların 'Ebû Hanîfe'nin sözü' derken onun mezhebini ve savunduğu görüşü kastetmeleri gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: Bu onların kalpleriyle değil, sadece ağızlarıyla benimsedikleri mezhepleri ve dinleridir; çünkü kalplere tesir edecek yanında ne bir hüccet ne de bir şüphe vardır. Zira onlar Allah'ın eşi olmadığını itiraf ettiklerinde çocuk ihtimalinin bulunmadığı hususunda hiçbir şüphe kalmaz. { يُضاهِؤُنَ } [kelimesinde] mutlaka bir muzaf takdiri vardır; takdiri 'onların sözü, ötekilerin sözüne benziyor' şeklindedir. Sonra muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh olan zamir onun yerine getirilerek merfûya dönüşmüştür.

والمعنى: أن الذين كانوا في عهد رسول الله ﷺ من اليهود والنصارى يضاهي قولهم قول قدمائهم، يعنى أنه كفر قديم فيهم غير مستحدث. أو يضاهي قول المشركين: الملائكة بنات الله تعالى الله عنه. وقيل: الضمير للنصارى، أى يضاهي قولهم: المسيح ابن الله، قول اليهود: عزير ابن الله، لأنهم أقدم منهم. وقرئ يضاهؤن بالهمز من قولهم: امرأة ضهيأ على فعيل، وهي التي ضاهأت الرجال في أنها لا تحيض وهمزتها مزيدة كما في غرقئ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أى هم أحقاء بأن يقال لهم هذا، تعجباً من شناعة قولهم، كما يقال لقوم ركبوا شنعاء: قاتلهم الله ما أعجب فعلهم أَنَّى يُؤْفَكُونَ كيف يصرفون عن الحق؟

Manası şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bulunan Yahudi ve Hristiyanların sözü, öncekilerin sözüne benzemektedir; yani bu, onların arasında yeni ortaya çıkmış olmayıp eski bir küfürdür. Yahut müşriklerin: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' -Allah bundan münezzehtir- sözüne benzemektedir. Denildi ki: Zamir Hristiyanlara aittir; yani onların 'Mesih Allah'ın oğludur' sözü, kendilerinden daha eski oldukları için Yahudilerin 'Üzeyir Allah'ın oğludur' sözüne benzemektedir. Hemze ile { يُضاهِئُونَ } şeklinde de okunmuştur; bu, onların fa'îl vezninde 'kadın dahyâ'dır (اد امرأة ضهيأ)' sözünden gelir ki o da adet görmeme hususunda erkeklere benzeyen kadındır; 'gırkı' (غرقئ) kelimesinde olduğu gibi bunun hemzesi de zâiddir (ektir). { قاتَلَهُمُ اللَّهُ } Yani sözlerinin çirkinliğine hayret edilerek kendilerine böyle söylenmeye layıktırlar; nitekim çirkin bir iş işleyen bir topluluğa hayret edilerek: 'Allah onları kahretsin, yaptıkları ne kadar da şaşırtıcı!' denir. { أَنَّى يُؤْفَكُونَ } Haktan nasıl çevriliyorlar?

[سورة التوبة (٩) : آية ٣١]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 31]

اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١)

{ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١) } “Onlar, Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa onlar, tek bir ilaha ibadet etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir.”

اتخاذهم أربابا: أنهم أطاعوهم في الأمر بالمعاصي وتحليل ما حرم الله وتحريم ما حلله، كما تطاع الأرباب في أوامرهم. ونحوه تسمية أتباع الشيطان فيما يوسوس به: عباده، بل كانوا يعبدون الجن يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ وعن عدىّ بن حاتم رضى الله عنه: انتهيت إلى رسول الله ﷺ وفي عنقي صليب من ذهب، فقال: «أليسوا يحرّمون ما أحلّ الله فتحرّمونه، ويحلون ما حرّمه فتحلونه» ؟ قلت: بلى. قال: فتلك عبادتهم . وعن فضيل رضى

Onları rabler edinmeleri; rablerin emirlerine itaat edildiği gibi, günah olan hususları emretmelerinde, Allah'ın haram kıldığını helal, helal kıldığını da haram saymalarında onlara itaat etmiş olmalarıdır. Şeytanın vesvese verdiği hususlarda ona uyanların, onun kulları/ibadet edenleri olarak isimlendirilmesi de böyledir: { بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Aksine onlar cinlere tapıyorlardı” [ve] { يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ } “Ey babacığım! Şeytana kulluk etme!” [ayetlerinde olduğu gibi]. Adiy b. Hâtim radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Boynumda altından bir haç olduğu halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «أليسوا يحرّمون ما أحلّ الله فتحرّمونه، ويحلون ما حرّمه فتحلونه» «Onlar Allah'ın helal kıldığını haram saydıklarında siz de onu haram saymıyor, O'nun haram kıldığını helal saydıklarında siz de onu helal saymıyor musunuz?» Ben: 'Evet' dedim. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «فتلك عبادتهم» «İşte bu, onlara ibadettir.» Fudayl radıyallâhu

الله عنه: ما أبالى أطعت مخلوقا في معصية الخالق، أو صليت لغير القبلة. وأمّا المسيح فحين جعلوه ابنا لله فقد أهلوه للعبادة. ألا ترى إلى قوله قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ. وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً أمرتهم بذلك أدلة العقل والنصوص في الإنجيل والمسيح ﵇: أنه من يشرك بالله فقد حرّم الله عليه الجنة سُبْحانَهُ تنزيه له عن الإشراك به، واستبعاد له. ويجوز أن يكون الضمير في وَما أُمِرُوا للمتخذين أرباباً، أى: وما أمر هؤلاء الذين هم عندهم أرباب إلا ليعبدوا الله ويوحدوه، فكيف يصح أن يكونوا أربابا وهم مأمورون مستعبدون مثلهم.

anh rivayet edildiğine göre: 'Yaratana isyan hususunda bir yaratılmışa itaat etmişim veya kıbleden başkasına doğru namaz kılmışım, hiç aldırmam.' Mesih'e gelince; onlar onu Allah'ın oğlu saydıklarında ibadete layık kılmış oldular. Şu ayeti görmez misin: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona ilk tapan ben olurdum.'” { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً } Akli deliller, İncil'deki nasslar ve Mesih aleyhisselâm onlara bunu emretmiştir: { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti haram kılmıştır.” { سُبْحانَهُ } O'na ortak koşulmasından O'nu tenzih ve bunu imkânsız görmedir. { وَما أُمِرُوا } ifadesindeki zamirin, rab edinilen kimselere ait olması da caizdir; yani: Yanlarında rab kabul edilen bu kimseler, ancak Allah'a kulluk edip O'nu birlemekle emrolunmuşlardır; öyleyse kendileri de tıpkı onlar gibi emredilen birer kul iken rab olmaları nasıl sahih olabilir?

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 32-33]

يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٣٢) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣)

{ يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٣٢) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣) } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar. Kâfirler istemese de Allah mutlaka nurunu tamamlamak ister. Bütün dinlerin üzerine çıkarsın diye Resulünü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur; müşrikler hoşlanmasa da.”

مثل حالهم في طلبهم أن يبطلوا نبوّة محمد ﷺ بالتكذيب، بحال من يريد ان ينفخ في نور عظيم منبث في الآفاق، يريد الله أن يزيده ويبلغه الغاية القصوى في الإشراق أو الإضاءة، ليطفئه بنفخه ويطمسه لِيُظْهِرَهُ ليظهر الرسول ﵇ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ على أهل الأديان كلهم. أو ليظهر دين الحق على كل دين. فإن قلت: كيف جاز، أبى الله إلا كذا، ولا يقال: كرهت أو أبغضت إلا زيداً ؟ قلت: قد أجرى «أبى» مجرى «لم يرد» ألا ترى كيف قوبل يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا بقوله وَيَأْبَى اللَّهُ وكيف أوقع موقع ولا يريد الله إلا أن يتمّ نوره.

Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetini yalanlama yoluyla iptal etme taleplerindeki durumları, Allah'ın artırmak ve parıltı veya aydınlatma bakımından en son noktaya ulaştırmak istediği, ufuklara yayılmış büyük bir nura, üfleyerek söndürmek ve onu yok etmek amacıyla üflemek isteyen kimsenin durumuna benzetilmiştir. { لِيُظْهِرَهُ } Resulü aleyhisselâm üstün kılsın diye, { عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } bütün dinlerin mensuplarına üstün kılsın diye. Yahut hak dini diğer bütün dinlere üstün kılsın diye. Eğer: 'Zeyd'den başkasını çirkin gördüm veya buğzettim' denilemezken, nasıl oldu da 'Allah şundan başkasına dayattı (ebâ)' denilebildi? dersen, derim ki: 'Ebâ' fiili 'istemedi' anlamında kullanılmıştır; görmez misin { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا } ifadesinin karşısına nasıl { وَيَأْبَى اللَّهُ } sözü getirilmiş ve nasıl 'Allah nurunu tamamlamaktan başkasını istemez' yerine konulmuştur.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 34-35]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٤) يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٤) يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥) } “Ey iman edenler! Şüphesiz din bilginlerinden (ahbâr) ve rahiplerden birçoğu insanların mallarını haksız yollarla yerler ve [insanları] Allah yolundan alıkoyarlar. Altını ve gümüşü biriktirip yığarak onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onları elem verici bir azapla müjdele! (34) O gün [biriktirilen o paralar] cehennem ateşinde kızdırılacak da bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacaktır. [Onlara şöyle denir:] «İşte bu, kendiniz için biriktirip yığdığınız şeylerdir. Artık biriktirip yığmakta olduğunuz şeyleri tadın!» (35)”

معنى أكل الأموال على وجهين: إما أن يستعار الأكل للأخذ. ألا ترى إلى قولهم: أخذ الطعام وتناوله. وإمّا على أن الأموال يؤكل بها فهي سبب الأكل. ومنه قوله:

Malların yenmesinin manası iki vecih üzeredir: Ya yemek (ekl), alma (ahz) anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; görmez misin 'Yemeği aldı ve onu yedi' sözlerini. Ya da mallar kendisiyle yiyecek alındığı içindir, dolayısıyla onlar yemenin sebebidir. Şu şairin sözü de bundandır:

إنَّ لَنَا أَحْمِرَةً عِجَافَا … يَأْكُلْنَ كُلَّ لَيْلَةٍ إكافَا

Bizim zayıf eşeklerimiz vardır... Her gece bir semer yerler.

يريد: علفاً يشترى بثمن إكاف. ومعنى أكلهم بالباطل: أنهم كانوا يأخذون الرشا في الأحكام، والتخفيف والمسامحة في الشرائع وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ يجوز أن يكون إشارة إلى الكثير من الأحبار والرهبان، للدلالة على اجتماع خصلتين مذمومتين فيهم: أخذ البراطيل.

Semer fiyatına satın alınan yemi kastetmektedir. Onların haksız yere yemelerinin manası: Hükümlerde rüşvet almaları, şeriat hükümlerinde hafifletme ve kolaylık sağlamalarıdır. { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ } ifadesinin, kendilerinde iki yerilmiş hasletin toplandığını göstermek üzere haham ve rahiplerin çoğuna işaret olması caizdir: [Bunlar] rüşvet almak

وكنز الأموال، والضنّ بها عن الإنفاق في سبيل الخير. ويجوز أن يراد المسلمون الكانزون غير المنافقين، ويقرن بينهم وبين المرتشين من اليهود والنصارى، تغليظا ودلالة على أن من يأخذ منهم السحت، ومن لا يعطى منكم طيب ماله: سواء في استحقاق البشارة بالعذاب الأليم.

ve malları biriktirip hayır yolunda infak etmekten esirgemektir. Yahut münafık olmayan, mal biriktiren Müslümanların kastedilmesi; şiddeti vurgulamak ve onlardan haram yiyen kimse ile sizden malının arınmışını vermeyen kimsenin acı bir azapla müjdelenmeyi hak etme hususunda eşit olduğuna delalet etmek üzere Yahudi ve Hristiyanların rüşvetçileriyle bunların bir arada zikredilmesi de caizdir.

وقيل: نسخت الزكاة آية الكنز. وقيل: هي ثابتة، وإنما عنى بترك الإنفاق في سبيل الله منع الزكاة. وعن النبي ﷺ «ما أدّى زكاته فليس بكنز وإن كان باطناً، وما بلغ أن يزكى فلم يزك فهو كنز وإن كان ظاهراً» وعن عمر رضى الله عنه أنّ رجلا سأله عن أرض له باعها فقال: أحرز مالك الذي أخذت، احفر له تحت فراش امرأتك. قال: أليس بكنز؟ قال: ما أدّى زكاته فليس بكنز وعن عمر رضى الله عنه: كل ما أدّيت زكاته فليس بكنز وإن كان تحت سبع أرضين، وما لم

Denildi ki: Zekât [emri], kenz (yasaklanan birikim) ayetini neshetmiştir. Denildi ki: O [hüküm] sabittir; Allah yolunda infakı terk etmekten kasıt, yalnızca zekâtın verilmemesidir. Hz. Peygamber’den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: « ما أدّى زكاته فليس بكنز وإن كان باطناً، وما بلغ أن يزكى فلم يزك فهو كنز وإن كان ظاهراً » «Zekâtı ödenen şey, yer altında [gizli] de olsa kenz değildir. Zekâtı verilecek miktara ulaşıp da zekâtı ödenmeyen şey ise açıkta [meydanda] dahi olsa kenzdir.» Hz. Ömer’den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre, bir adam sattığı bir arazisi hakkında kendisine sorunca şöyle demiştir: “Aldığın malını koruma altına al; onu hanımının yatağının altına kazıp [sakla].” Adam: “Bu kenz olmaz mı?” diye sorunca, [Ömer]: “Zekâtı ödenen şey kenz değildir” demiştir. Yine Hz. Ömer’den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: “Zekâtı ödenen her şey, yedi kat yerin altında bile olsa kenz değildir. Zekâtı ödenmeyen her şey ise

يؤدّ زكاته فهو الذي ذكر الله تعالى وإن كان على ظهر الأرض فإن قلت: فما تصنع بما روى سالم بن الجعد رضى الله عنه أنها لما نزلت قال رسول الله ﷺ: «تباً للذهب تبا للفضة» قالها ثلاثاً. فقالوا له: أىّ مال نتخذ؟ قال «لساناً ذاكراً، وقلباً خاشعاً، وزوجة تعين أحدكم على دينه وبقوله ﵊ «من ترك صفراء أو بيضاء كوى بها» وتوفى رجل فوجد في مئزره دينار، فقال رسول الله ﷺ «كية» وتوفى آخر فوجد في مئزره ديناران، فقال «كيتان» قلت: كان هذا قبل أن تفرض الزكاة، فأمّا بعد فرض الزكاة، فالله أعدل وأكرم من أن يجمع عبده مالا من حيث أذن له فيه، ويؤدّى عنه ما أوجب عليه فيه، ثم يعاقبه. ولقد كان كثير من الصحابة كعبد الرحمن بن عوف وطلحة بن عبيد الله وعبيد الله رضى الله عنهم يقتنون الأموال ويتصرفون فيها، وما عابهم أحد ممن أعرض عن القنية، لأنّ الإعراض اختيار للأفضل، وإلا دخل في الورع والزهد في الدنيا، والاقتناء مباح موسع لا يذمّ صاحبه، ولكل شيء حدّ. وما روى عن علىّ رضى الله عنه:

[...zekâtını] ödemediğin [mal] ise yeryüzünde [açıkta] olsa dahi Allah Teâlâ'nın zikrettiği [kenz / biriktirilmiş hazine]dir. Eğer dersen ki: Sâlim b. el-Ca'd'ın radıyallâhu anh rivayet ettiği; bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « تباً للذهب تبا للفضة » «Altına da yazıklar olsun, gümüşe de yazıklar olsun!» buyurduğu -bunu üç kere söyledi- bunun üzerine sahabelerin ona: "O halde hangi malı edinelim?" diye sormaları üzerine de: « لساناً ذاكراً، وقلباً خاشعاً، وزوجة تعين أحدكم على دينه » «[Allah'ı] zikreden bir dil, ürperen (huşû duyan) bir kalp ve sizden birine dini hususunda yardımcı olan bir eş.» buyurduğu rivayeti ile onun aleyhisselâm: « من ترك صفراء أو بيضاء كوى بها » «Kim sarı [altın] veya beyaz [gümüş] bırakırsa, onunla dağlanır.» buyruğunu ve bir adam vefat ettiğinde peştemalinde bir dinar bulunması üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « كية » «[Bu] bir dağlamadır.», başka biri vefat edip peştemalinde iki dinar bulununca da: « كيتان » «[Bu] iki dağlamadır.» buyurmasını nasıl açıklayacaksın? Derim ki: Bu, zekât farz kılınmadan önceydi. Zekâtın farz kılınmasından sonrasına gelince; Allah Teâlâ, kulunun kendisine izin verdiği yoldan mal toplayıp o maldan üzerine farz kıldığı şeyi [zekâtı] ödemesinden sonra onu cezalandırmayacak kadar adil ve kerem sahibidir. Nitekim Abdurrahman b. Avf, Talha b. Ubeydillâh ve Ubeydullâh radıyallâhu anhüm gibi pek çok sahabî mal edinir ve onda tasarrufta bulunurdu. Mal edinmekten yüz çevirenlerden hiç kimse de onları ayıplamamıştı; çünkü [dünyalıktan] yüz çevirmek en faziletli olanı seçmektir, aksi takdirde verâ ve dünyada zühd dairesine girer. Mal edinmek ise sahibi kınanmayan, genişlik tanınmış mubah bir durumdur ve her şeyin bir sınırı vardır. Hz. Ali'den radıyallâhu anh rivayet edilen...

أربعة آلاف فما دونها نفقة، فما زاد فهو كنز : كلام في الأفضل. فإن قلت: لم قيل: ولا ينفقونها، وقد ذكر شيئان؟ قلت: ذهاباً بالضمير إلى المعنى دون اللفظ: لأن كل واحد منهما جملة وافية وعدة كثيرة ودنانير ودراهم، فهو كقوله وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا وقيل: ذهب به إلى الكنوز. وقيل: إلى الأموال. وقيل: معناه ولا ينفقونها والذهب، كما أن معنى قوله:

'Dört bin [dirhem] ve daha azı nafakadır; ondan fazlası ise kenzdir' sözü, en faziletli olan hakkındaki bir sözdür. Eğer: 'İki şey zikredildiği halde niçin { وَلا يُنْفِقُونَها } (onu infak etmezler) denilmiştir?' dersen, derim ki: Zamir lafza değil manaya râci kılınmıştır; çünkü onların her biri tastamam bir toplam, çok sayıda miktar, dinarlar ve dirhemlerdir; nitekim şu ayet de böyledir: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle vuruşurlarsa...” Kenzlere (hazinelere) gittiği söylenmiştir. Mallara gittiği söylenmiştir. Manasının 'altını da infak etmezler' şeklinde olduğu söylenmiştir; nitekim şairin şu sözündeki mana gibi:

فَإنِّى وَقَيَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ

Şüphesiz ben ve Kayyâr orada birer garibiz

وقيار كذلك. فإن قلت: لم خصا بالذكر من بين سائر الأموال؟ قلت: لأنهما قانون التمول وأثمان الأشياء، ولا يكنزهما إلا من فضلا عن حاجته، ومن كثرا عنده حتى يكنزهما لم يعدم سائر أجناس المال، فكان ذكر كنزهما دليلا على ما سواهما، فإن قلت: ما معنى قوله يُحْمى عَلَيْها؟ وهلا قيل: تحمى، من قولك: حمى الميسم وأحميته، ولا تقول: أحميت على الحديد؟ قلت: معناه أن النار تحمى عليها، أى توقد ذات حمى وحرّ شديد، من قوله نارٌ حامِيَةٌ ولو قيل: يوم تحمى، لم يعط هذا المعنى. فإن قلت: فإذا كان الإحماء للنار، فلم ذكر الفعل؟ قلت: لأنه مسند إلى الجار والمجرور، أصله: يوم تحمى النار عليها، فلما حذفت النار قيل: يحمى عليها، لانتقال الاسناد عن النار إلى عليها، كما تقول: رفعت القصة إلى الأمير، فإن لم تذكر القصة قلت: رفع إلى الأمير. وعن ابن عامر أنه قرأ: تحمى، بالتاء. وقرأ أبو حيوة:

Kayyâr da öyledir. Eğer: 'Bütün mallar arasından niçin bu ikisi tahsis edilmiştir?' dersen, derim ki: Çünkü bu ikisi mal edinmenin esası ve eşyaların bedelidir. İhtiyacından arta kalmadıkça kimse bu ikisini biriktirmez; bu ikisi kendisinde biriktirecek kadar çok olan kimsede diğer mal türleri de eksik olmaz. Dolayısıyla bu ikisinin biriktirilmesinin zikredilmesi, bunların dışındakilere de delil olmuştur. Eğer: '{ يُحْمى عَلَيْها } sözünün manası nedir? «Demir dağlama aleti kızdı (حمى الميسم) ve ben onu kızdırdım (أحميته)» denildiği halde -ki «demire kızdırdım (أحميت على الحديد)» denilmez- niçin [müennes olarak] «tuhmâ (تحمى)» denilmemiştir?' dersen, derim ki: Manası, ateşin onların üzerine kızdırılmasıdır; yani { نارٌ حامِيَةٌ } “kızgın bir ateş” ayetinden hareketle, harareti ve yakıcılığı şiddetli olarak yakılmasıdır. Şayet 'yevme tuhmâ' denilseydi bu mana verilmiş olmazdı. Eğer: 'Kızdırma fiili ateşe ait ise, fiil niçin müzekker kılınmıştır?' dersen, derim ki: Çünkü fiil car-mecrura isnad edilmiştir; aslı: 'yevme tuhma'n-nâru aleyhâ' (ateş onların üzerinde kızdırıldığı gün) şeklindedir. 'en-Nâr' kelimesi hazfedilince isnad ateşten 'aleyhâ' ifadesine intikal ettiği için 'yuhmâ aleyhâ' denilmiştir; nitekim 'Meseleyi emire sundum' dersin, şayet meseleyi zikretmezsen 'Emire sunuldu (rufi'a ile'l-emîr)' dersin. İbn Âmir'den tâ ile { تُحْمى } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Hayve ise

فيكوى بالياء. فإن قلت: لم خصت هذه الأعضاء؟ قلت: لأنهم لم يطلبوا بأموالهم- حيث لم ينفقوها في سبيل الله- إلا الأغراضَ الدنيوية، من وجاهة عند الناس، وتقدّم، وأن يكون ماء وجوههم مصوناً عندهم، يتلقون بالجميل، ويحيون بالإكرام، ويبجلون ويحتشمون، ومن أكل طيبات يتضلعون منها وينفخون جنوبهم، ومن لبس ناعمة من الثياب يطرحونها على ظهورهم، كما ترى أغنياء زمانك هذه أغراضهم وطلباتهم من أموالهم، لا يخطرون ببالهم قول رسول الله ﷺ «ذهب أهل الدثور بالأجور» وقيل: لأنهم كانوا إذا أبصروا الفقير عبسوا، وإذا ضمهم وإياه مجلس زوروا عنه وتولوا بأركانهم وولوه ظهورهم. وقيل: معناه

[Böylece] yâ ile { فَيُكْوَى } [okunur]. Eğer: "Bu uzuvlar niçin tahsis edilmiştir?" dersen, derim ki: Çünkü onlar -mallarını Allah yolunda harcamadıkları için- mallarıyla sadece dünyevî gayeleri arzuladılar; insanlar nezdinde itibar, öne geçme, yüz sularının onların yanında korunması, güzellikle karşılanıp ikramla selamlanmaları, kendilerine saygı ve hürmet gösterilmesi, tıka basa yiyip yanlarını şişirecekleri leziz yiyecekler yemek ve sırtlarına atacakları yumuşak elbiseler giymek gibi... Nitekim kendi zamanının zenginlerini de mallarından gayeleri ve talepleri böyle görürsün; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in « ذَهَبَ أَهْلُ الدُّثُورِ بِالأُجُورِ » «Varlık sahipleri ecirleri/sevapları alıp götürdü» sözünü akıllarına bile getirmezler. Bir görüşe göre de şundan ötürüdür: Çünkü onlar bir fakiri gördüklerinde yüzlerini ekşitirler; kendileriyle o fakiri aynı meclis bir araya getirdiğinde ondan yüz çevirip bedenleriyle dönüp giderler ve sırtlarını ona dönerlerdi. Yine denildi ki, bunun anlamı:

يكون على الجهات الأربع مقاديمهم ومآخيرهم وجنوبهم هذا ما كَنَزْتُمْ على إرادة القول.

dört yönden önleri, arkaları ve yanları olacağı da söylenmiştir. { هذا ما كَنَزْتُمْ } sözün takdiri (sözün söyleneceğinin kastedilmesi) üzeredir.

وقوله لِأَنْفُسِكُمْ أى كنزتموه لننتفع به نفوسكم وتلتذ وتحصل لها الأغراض التي حامت حولها وما علمتم أنكم كنزتموه لتستضر به أنفسكم وتتعذب وهو توبيخ لهم فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ وقرئ: تكنزون، بضم النون، أى وبال المال الذي كنتم تكنزونه أو وبال كونكم كانزين.

{ لِأَنْفُسِكُمْ } sözü, yani nefislerinizin faydalanması, lezzet alması ve etrafında dönüp durduğu gayelerin ona hasıl olması için biriktirdiniz; oysa nefislerinizin zarar görmesi ve azap çekmesi için biriktirdiğinizi bilmediniz demektir ve bu onlara bir azarlamadır. { فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } Nûn'un dammesiyle 'tuknizûne' şeklinde de okunmuştur; yani biriktirmekte olduğunuz malın vebalini veya biriktirici olmanızın vebalini [tadın].

[سورة التوبة (٩) : آية ٣٦]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 36]

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦)

{ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦) } “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (hükmünde), ayların sayısı Allah katında on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bu aylarda kendinize zulmetmeyin. Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın. Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”

فِي كِتابِ اللَّهِ فيما أثبته وأوجبه من حكمه ورآه حكمة وصوابا. وقيل في اللوح أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ثلاثة سرد: ذو القعدة وذو الحجة والمحرّم، وواحد فرد وهو رجب. ومنه قوله ﵇ في خطبته في حجة الوداع: ألا إنّ الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق السموات والأرض . السنة اثنا عشر شهراً: منها أربعة حرم، ثلاث متواليات: ذو القعدة وذو الحجة، والمحرّم. ورجب مضر الذي بين جمادى وشعبان. والمعنى: رجعت الأشهر إلى ما كانت عليه، وعاد الحج في ذى الحجة، وبطل النسيء الذي كان في الجاهلية، وقد وافقت حجة الوداع ذا الحجة، وكانت حجة أبى بكر رضى الله عنه قبلها في ذى القعدة ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ يعنى أنّ تحريم الأشهر الأربعة هو الدين المستقيم، دين إبراهيم وإسماعيل، وكانت العرب قد تمسكت به وراثة منهما، وكانوا يعظمون الأشهر الحرم ويحرمون القتال فيها، حتى لو لقى الرجل قاتل أبيه أو أخيه لم يهجه، وسموا رجبا: الأصم ومنصل الأسنة، حتى أحدثت النسيء فغيروا فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ في الحرم أَنْفُسَكُمْ أى لا تجعلوا حرامها حلالا. وعن عطاء. تالله ما يحل للناس أن يغزوا في الحرم ولا في الأشهر الحرم إلا أن يقاتلوا، وما نسخت، وعن عطاء الخراساني رضى الله عنه: حلت القتال في الأشهر الحرم براءة من الله ورسوله. وقيل: معناه لا تأثموا فيهن، بيانا لعظم حرمتهن، كما عظم أشهر الحج بقوله تعالى فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ … الآية وإن كان ذلك محرما في سائر الشهور كَافَّةً حال من الفاعل أو المفعول مَعَ الْمُتَّقِينَ ناصر لهم، حثهم على التقوى بضمان النصر لأهلها.

{ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın yazısında (hükmünde)”; O'nun hükmünden tespit ve farz kıldığı, hikmet ve doğru gördüğü şeylerde [demektir]. [Bunun] Levh-i Mahfûz'da [olduğu da] söylenmiştir. { أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “Dördü haram [aylar]dır”; üçü peş peşe gelir ki bunlar Zülkade, Zilhicce ve Muharrem'dir; biri ise tek [ayrı] olup o da Recep'tir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Veda Haccı hutbesindeki şu buyruğu da bu kabildendir: « ألا إنّ الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق السموات والأرض. السنة اثنا عشر شهراً: منها أربعة حرم، ثلاث متواليات: ذو القعدة وذو الحجة، والمحرّم. ورجب مضر الذي بين جمادى وشعبان » “Haberiniz olsun ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Sene on iki aydır; bunlardan dördü haram aylardır. Üçü peş peşe gelir: Zülkade, Zilhicce ve Muharrem; bir de Cemâziyelâhir ile Şâban arasındaki Mudar kabilesinin Recep ayıdır.” Bunun manası şudur: Aylar [asıl] bulundukları duruma dönmüş, hac [tekrar] Zilhicce ayına denk gelmiş, Cahiliye devrindeki Nesî (ayları erteleme) uygulaması iptal edilmiştir. Nitekim Veda Haccı Zilhicce ayına denk gelmişti; bundan önceki Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın haccı ise Zülkade ayındaydı. { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur”; yani dört ayın haram kılınması dosdoğru din olup İbrahim ve İsmail'in dinidir. Araplar da onlardan tevarüs ederek buna tutunmuşlardı. Onlar haram ayları yüceltir ve o aylarda savaşmayı haram sayarlardı; öyle ki kişi babasının veya kardeşinin katiliyle karşılaşsa dahi ona dokunmazdı. Recep ayına el-Asamm (sağır/savaş naraları duyulmayan) ve Munsılu'l-Esinne (mızrak uçlarının çıkarıldığı ay) adını verirlerdi; ta ki Nesî uygulamasını ihdas edip [bu düzeni] değiştirene kadar. { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ } “O [ay]larda haksızlık etmeyiniz”; yani o haram aylarda, { أَنْفُسَكُمْ } “kendinize”; yani onların haramlığını helal kılmayınız. Atâ'dan şöyle nakledilmiştir: “Allah'a yemin olsun ki, saldırıya uğramadıkça insanların Harem bölgesinde ve haram aylarda savaşmaları helal değildir ve [bu hüküm] neshedilmemiştir.” Atâ el-Horasânî radıyallâhu anh'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: “Haram aylarda savaşmayı Berâe (Tevbe) Suresi helal kılmıştır.” Bir görüşe göre ayetin anlamı: Bu ayların hürmetinin büyüklüğünü beyan etmek üzere “O aylarda günah işlemeyiniz” demektir. Nitekim Yüce Allah: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ } “Kim o aylarda haccı ifa etmeyi farz kılarsa (niyet ederse), artık [hacda] kadına yaklaşmak, günah işlemek yoktur...” buyurarak, her ne kadar bu fiiller diğer aylarda da haram olsa bile hac aylarının hürmetini yüceltmiştir. { كَافَّةً } “Hep birlikte / topyekûn”; fâilden (özne) veya mef'ûlden (nesne) hâldir. { مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleriyle beraberdir”; yani onlara yardım edendir. [Allah Teâlâ], takva ehline zaferi garanti ederek onları takvaya teşvik etmiştir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٣٧]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 37]

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧)

{ إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧) } “Nesî (haram ayları ertelemek), ancak küfürde ileri gitmektir. Bununla kâfirler saptırılır. Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına uydurmak için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar da Allah'ın haram kıldığını helal ederler. Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi. Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”

والنسيء: تأخير حرمة الشهر إلى شهر آخر، وذلك أنهم كانوا أصحاب حروب وغارات، فإذا جاء الشهر الحرام وهم محاربون شق عليهم ترك المحاربة، فيحلونه ويحرمون مكانه شهراً آخر، حتى رفضوا تخصيص الأشهر الحرم بالتحريم، فكانوا يحرمون من شق شهور العام أربعة أشهر وذلك قوله تعالى لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ أى ليوافقوا العدّة التي هي الأربعة ولا يخالفوها وقد خالفوا التخصيص الذي هو أحد الواجبين، وربما زادوا في عدد الشهور فيجعلونها ثلاثة عشر أو أربعة عشر ليتسع لهم الوقت. ولذلك قال عز وعلا إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً يعنى من غير زيادة زادوها. والضمير في: يحلونه، ويحرمونه للنسيء. أى إذا أحلوا شهراً من الأشهر الحرم عاما، رجعوا فحرموه في العام القابل. وروى أنه حدث ذلك في كنانة لأنهم كانوا فقراء محاويج إلى الغارة، وكان جنادة بن عوف الكناني مطاعاً في الجاهلية، وكان يقوم على جمل في الموسم فيقول بأعلى صوته: إنّ آلهتكم قد أحلت لكم المحرم فأحلوه، ثم يقوم في القابل فيقول: إن آلهتكم قد حرمت عليكم المحرم فحرموه. جعل النسيء زيادة في الكفر، لأن الكافر كلما أحدث معصية ازداد كفراً، فزادتهم رجساً إلى رجسهم، كما أن المؤمن إذا أحدث الطاعة ازداد إيماناً فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وقرئ «يضل» على البناء للمفعول، و «يضل» بفتح الياء والضاد، ويُضَلُّ على أن الفعل لله ﷿. وقرأ الزهري:

Nesî; bir ayın haramlığını başka bir aya ertelemektir. Çünkü onlar savaş ve baskın ehli kimselerdi; haram ay gelip de onlar savaş halindeyken savaşı bırakmak kendilerine zor gelince onu helal sayarlar ve onun yerine başka bir ayı haram kılarlardı; nihayet haram ayların bizzat kendisinin haram kılınmasını hepten terk ettiler ve senenin rastgele aylarından dört ayı haram kılıyorlardı. Allah Teâlâ'nın şu sözü bundandır: { لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ } Yani dört olan sayıya denk getirsinler ve ona muhalefet etmesinler diye; oysa iki vacipten biri olan haram ayların bizzat kendilerinin belirlenmesine muhalefet etmişlerdi. Bazen de kendilerine vakit genişliği sağlamak için ayların sayısını artırarak onları on üç veya on dört aya çıkarırlardı. Bu yüzden Azîz ve Yüce olan Allah: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً } buyurdu; yani onların yaptığı ilaveler olmaksızın. { يُحِلُّونَهُ } ve { وَيُحَرِّمُونَهُ } fiillerindeki zamir nesîye aittir; yani haram aylardan bir ayı bir yıl helal kıldıklarında, dönüp bir sonraki yıl onu haram kılarlardı. Bunun Kinâne kabilesinde ortaya çıktığı rivayet edilmiştir; zira onlar fakir olup baskın yapmaya muhtaç kimselerdi. Cünâde b. Avf el-Kinânî Cahiliye döneminde sözü dinlenen biriydi; hac mevsiminde bir devenin üzerine çıkar ve olanca sesiyle: 'İlahlarınız Muharrem ayını size helal kıldı, siz de onu helal sayın' der, sonraki yıl çıkıp: 'İlahlarınız Muharrem ayını size haram kıldı, siz de onu haram sayın' derdi. Nesî küfürde bir artış kılındı; çünkü kâfir ne zaman yeni bir günah ihdas etse küfrü artar ve bu onların murdarlıklarına murdarlık katar; tıpkı mümin bir itaatte bulunduğunda imanının artması gibi: { فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ } “Bu onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinmektedirler.” Meçhul fiil olarak { يُضَلُّ }, yâ ve dâd harflerinin fethasıyla { يَضِلُّ } ve fiil Allah'a azze ve celle ait kılınarak { يُضِلُّ } şeklinde okunmuştur. Zührî ise

ليوطئوا بالتشديد. والنسيء مصدر نسأه إذا أخره. يقال نسأه نسأ ونساء ونسيئاً، كقولك:

şedde ile 'li-yuvattı'û' şeklinde okumuştur. Nesî; ertelediği zaman kullanılan 'nese'ehû' fiilinin masdarıdır. Nese'ehû nes'en, nisâen ve nesîen denir; nitekim senin:

مسه مساً ومساساً ومسيساً. وقرئ بهنّ جميعا. وقرئ النسى، بوزن الندى. والنسى بوزن النهى، وهما تخفيف النسيء والنسيء. فإن قلت: ما معنى قوله فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ؟ قلت: معناه فيحلوا بمواطأة العدّة وحدها من غير تخصيص ما حرّم الله من القتال، أو من ترك الاختصاص للأشهر بعينها زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ خذلهم الله فحسبوا أعمالهم القبيحة حسنة وَاللَّهُ لا يَهْدِي أى لا يلطف بهم بل يخذلهم. وقرئ: زين لهم سوء أعمالهم، على البناء للفاعل، وهو الله ﷿.

'Messehû messen, misâsen ve mesîsen' demen gibidir. Bunların hepsiyle de okunmuştur. 'en-Nedâ' vezninde 'en-nesyü' ve 'en-Nüha' vezninde 'en-nüsyü' şeklinde de okunmuştur ki bunlar 'en-nesî' ve 'en-nüseyyi' kelimelerinin hafifletilmiş halidir. Eğer: '{ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ } sözünün manası nedir?' dersen, derim ki: Manası, haram ayları bizzat tayin etmeksizin yalnızca sayıya uymak suretiyle Allah'ın haram kıldığı savaşı veya ayların bizzat kendilerine has kılınmasını terk etmeyi helal kılmalarıdır. { زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ } Allah onları yardımsız bıraktı da çirkin amellerini güzel sandılar. { وَاللَّهُ لا يَهْدِي } Yani onlara lütufta bulunmaz, bilakis onları yardımsız bırakır. Fâil Allah azze ve celle kılınarak mâlûm bina ile 'zeyyene lehum sûe a'mâlihim' şeklinde de okunmuştur.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٨ الى ٤١]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 38-41]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Ahireti bırakıp dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa dünya hayatının geçimliği, ahiretin yanında pek az bir şeydir. Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi acı bir azapla cezalandırır ve yerinize başka bir topluluk getirir; O'na hiçbir zarar veremezsiniz. Allah her şeye kadirdir. Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu iki kişiden biri olarak [Mekke'den] çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti. Hani onlar mağaradaydılar; hani o, arkadaşına: 'Üzülme, Allah bizimle beraberdir' diyordu. Bunun üzerine Allah ona kendi katından bir güven duygusu indirdi, onu görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin sözünü alçalttı. Yüce olan ancak Allah'ın kelimesidir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. İster hafif ister ağır olsun sefere çıkın ve Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.”

اثَّاقَلْتُمْ تثاقلتم. وبه قرأ الأعمش، أى تباطأتم وتقاعستم. وضمن معنى الميل والإخلاد فعدى بإلى. والمعنى: ملتم إلى الدنيا وشهواتها وكرهتم مشاق السفر ومتاعبه، ونحوه: أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ وقيل: ملتم إلى الإقامة بأرضكم ودياركم: وقرئ اثاقلتم؟ على الاستفهام الذي معناه الإنكار والتوبيخ. فإن قلت: فما العامل في «إذا» وحرف الاستفهام مانعة أن يعمل فيه ؟ قلت: ما دلّ عليه قوله اثَّاقَلْتُمْ أو ما في ما لَكُمْ من معنى الفعل، كأنه قيل: ما تصنعون إذا قيل لكم كما تعمله في الحال إذا قلت: مالك قائماً، وكان ذلك في غزوة تبوك في سنة عشر بعد رجوعهم من الطائف، استنفروا في وقت عسرة وقحط وقيظ مع بعد الشقة وكثرة العدو، فشق عليهم. وقيل: ما خرج رسول الله ﷺ في غزوة إلا ورّى عنها بغيرها إلا في غزوة تبوك ليستعدّ الناس تمام العدة مِنَ الْآخِرَةِ أى بدل الآخرة كقوله: لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً

{ اثَّاقَلْتُمْ } Ağırlaştınız demektir. A'meş de bu şekilde ('tesâkaltüm') okumuştur; yani yavaş davrandınız ve geri durdunuz. Meyletme ve bağlanıp kalma manasını içerdiği için 'ilâ' harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Manası: Dünyaya ve onun şehvetlerine meylettiniz, yolculuğun meşakkat ve zorluklarından hoşlanmadınız; nitekim şu ayet de böyledir: { أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ } “Yere saplanıp kaldı ve hevasına uydu.” Kendi toprağınızda ve yurtlarınızda ikamete meylettiniz de denilmiştir. İnkâr ve azarlama manası taşıyan istifham (soru) ile 'e'ssâkaltüm?' şeklinde de okunmuştur. Eğer: 'İstifham harfi kendisinden sonrasının amel etmesine engel iken «izâ» lafzında amel eden nedir?' dersen, derim ki: { اثَّاقَلْتُمْ } ifadesinin delalet ettiği mana yahut 'mâ leküm kâimen' (Ayakta dururken sana ne oluyor?) dediğinde hâlde amel ettirdiğin gibi { ما لَكُمْ } ifadesindeki fiil manasıdır; sanki 'Size denildiğinde ne yapıyorsunuz?' denilmiştir. Bu, hicretin dokuzuncu yılında Tâif'ten dönüşlerinden sonraki Tebük Gazvesi'nde idi. Mesafenin uzaklığı ve düşmanın çokluğu ile beraber bir darlık, kıtlık ve şiddetli sıcak zamanında sefere çağrıldılar da bu onlara ağır geldi. İnsanların tam bir hazırlık yapması için Tebük Gazvesi müstesna, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem çıktığı her gazvede hedefi başka bir yerle kamufle ettiği söylenmiştir. { مِنَ الْآخِرَةِ } Yani ahiretin yerine; nitekim şu ayette olduğu gibi: { لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً } “Sizin yerinize melekler kılardık”

. فِي الْآخِرَةِ في جنب الآخرة إِلَّا تَنْفِرُوا سخط عظيم على المتثاقلين حيث أوعدهم بعذاب أليم مطلق يتناول عذاب الدارين، وأنه يهلكهم ويستبدل بهم قوما آخرين خيراً منهم وأطوع، وأنه غنى عنهم في نصرة دينه، لا يقدح تثاقلهم فيها شيئاً: وقيل: الضمير للرسول: أى ولا تضروه، لأنّ الله وعده أن يعصمه من الناس وأن ينصره، ووعد الله كائن لا محالة، وقيل يريد بقوله قَوْماً غَيْرَكُمْ أهل اليمن. وقيل: أبناء فارس، والظاهر مستغن عن

[...] { فِي الْآخِرَةِ } âhiretin yanında [demektir]. { إِلَّا تَنْفِرُوا } “Eğer sefere çıkmazsanız” [ifadesi], sefere çıkmakta ağır davrananlara karşı büyük bir öfkedir; zira [Allah] onları her iki yurdun azabını kapsayan mutlak ve elem dolu bir azapla tehdit etmiş, onları helak edip yerlerine kendilerinden daha hayırlı ve daha itaatkâr başka bir topluluk getireceğini, dinine yardım hususunda onlara muhtaç olmadığını ve onların ağır davranmalarının dine hiçbir zarar vermeyeceğini bildirmiştir. Bir görüşe göre zamir Resûl’e aittir; yani "Ona hiçbir zarar veremezsiniz; çünkü Allah insanlara karşı onu koruyacağını ve ona yardım edeceğini vaat etmiştir, Allah’ın vaadi ise şüphesiz gerçekleşecektir" demektir. Bir görüşe göre de { قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Başka bir topluluk” kavliyle Yemenlileri kastetmektedir. [Diğer] bir görüşe göre Fars oğullarıdır; fakat lafzın zahiri...

للتخصيص. فإن قلت: كيف يكون قوله فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ جواباً للشرط؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: إلا تنصروه فسينصره من نصره حين لم يكن معه إلا رجل واحد ولا أقل من الواحد، فدلّ بقوله فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ على أنه ينصره في المستقبل، كما نصره في ذلك الوقت. والثاني:

bırakmaz. Eğer: '{ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } sözü şartın cevabı nasıl olur?' dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır; birincisi: Siz ona yardım etmezseniz, yanında tek bir adamdan başkası -hatta bir adamdan daha azı bile- yokken ona yardım eden Zat ona mutlaka yardım edecektir. Dolayısıyla { فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } sözüyle, tıpkı o vakitte yardım ettiği gibi gelecekte de ona yardım edeceğine delalet etmiştir. İkincisi:

أنه أوجب له النصرة وجعله منصوراً في ذلك الوقت:، فلن يخذل من بعده. وأسند الإخراج إلى الكفار كما أسند إليهم في قوله مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ لأنهم حين هموا بإخراجه أذن الله له في الخروج، فكأنهم أخرجوه ثانِيَ اثْنَيْنِ أحد اثنين، كقوله ثالِثُ ثَلاثَةٍ وهما رسول الله ﷺ وأبو بكر الصديق رضى الله عنه. يروى أنّ جبريل ﵇ لما أمره بالخروج قال: من يخرج معى؟ قال أبو بكر، وانتصابه على الحال: وقرئ ثانى اثنين، بالسكون. وإِذْ هُما بدل من إذ أخرجه. والغار: ثقب في أعلى ثور، وهو جبل في يمين مكة على مسيرة ساعة، مكثا فيه ثلاثا إِذْ يَقُولُ بدل ثان. قيل طلع المشركون فوق الغار فأشفق أبو بكر رضى الله عنه على رسول الله صلى الله تعالى عليه وعلى آله وسلم فقال: إن تصب اليوم ذهب دين الله فقال ﵊: «ما ظنك باثنين الله ثالثهما» : وقيل: لما دخلا الغار بعث الله تعالى حمامتين فباضتا في أسفله، والعنكبوت فنسجت عليه .

Allah o vakitte ona yardımı vacip kılmış ve onu muzaffer eylemiştir; dolayısıyla ondan sonra asla yardımsız bırakılmayacaktır. Çıkarma fiili kâfirlere isnad edilmiştir; tıpkı şu ayette onlara isnad edildiği gibi: { مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ } “Seni çıkaran memleketinden...” Çünkü onlar onu çıkarmaya azmettiklerinde Allah ona çıkış izni vermişti; dolayısıyla onu sanki kendileri çıkarmış gibi oldular. { ثانِيَ اثْنَيْنِ } İki kişiden biri demektir; nitekim { ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “Üçün üçüncüsü” sözü de böyledir. Bu iki kişi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir es-Sıddîk'tır radıyallâhu anh. Rivayet edildiğine göre Cebrail aleyhisselâm ona çıkmayı emrettiğinde: 'Benimle kim çıkacak?' dedi; o da: 'Ebû Bekir' dedi. Bu ifadenin nasbı hâl olmasındandır. Sükûn ile 'sâniye'sneyin' şeklinde de okunmuştur. { إِذْ هُما } ifadesi, { إِذْ أَخْرَجَهُ } ifadesinden bedeldir. Mağara; Mekke'nin sağında bir saatlik mesafede bulunan Sevr Dağı'nın tepesindeki bir oyuktur; orada üç gün kaldılar. { إِذْ يَقُولُ } ikinci bedeldir. Müşriklerin mağaranın üzerine çıktığı, bunun üzerine Ebû Bekir'in radıyallâhu anh Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için endişelenerek: 'Bugün sana bir şey olursa Allah'ın dini yok olur' dediği; onun da aleyhisselâm: 'Üçüncüleri Allah olan iki kişiyi sen ne sanıyorsun?' buyurduğu rivayet edilmiştir. Mağaraya girdiklerinde Allah Teâlâ'nın iki güvercin gönderdiği ve mağaranın ağzına yumurtladıkları, örümceğin de üzerine ağ ördüğü söylenmiştir.

وقال رسول الله ﷺ: «اللهم أعم أبصارهم » : فجعلوا يتردّدون حول الغار ولا يفطنون. وقد أخذ الله بأبصارهم عنه. وقالوا: من أنكر صحبة أبى بكر رضى الله عنه فقد كفر، لإنكاره كلام الله، وليس ذلك لسائر الصحابة سَكِينَتَهُ ما ألقى في قلبه من الأمنة التي سكن عندها وعلم أنهم لا يصلون إليه. والجنود الملائكة يوم بدر، والأحزاب وحنين. وكلمة الذين كفروا: دعوتهم إلى الكفر وَكَلِمَةُ اللَّهِ دعوته إلى الإسلام. وقرئ «كلمة الله» بالنصب، والرفع أوجه. وهِيَ فصل أو مبتدأ، وفيها تأكيد فضل كلمة الله في العلوّ، وأنها المختصة به دون سائر الكلم خِفافاً وَثِقالًا خفافا في النفور لنشاطكم له، وثقالا عنه لمشقته عليكم، أو خفافا لقلة عيالكم وأذيالكم، وثقالا لكثرتها. أو خفافا من السلاح وثقالا منه. أو ركبانا ومشاة. أو شبابا وشيوخا. أو مهازيل

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım! Onların gözlerini kör et!» diye dua etti. Bunun üzerine [müşrikler] mağaranın etrafında dönüp durmaya başladılar da [içeridekileri] fark edemediler; nitekim Allah onların gözlerini ondan çevirip perdelemişti. [Âlimler] şöyle demişlerdir: Ebû Bekir'in radıyallâhu anh [Resûlullah ile] arkadaşlığını inkâr eden kimse, Allah'ın kelamını inkâr etmiş olacağından kâfir olur. Bu [durum], diğer sahâbîler için geçerli değildir. { سَكِينَتَهُ } (sekînetini): [Allah'ın] onun kalbine lütfettiği güven duygusudur ki, bununla gönlü huzura ermiş ve [müşriklerin] kendisine asla ulaşamayacaklarını bilmiştir. [Ayet-i kerimedeki] 'ordular' ise Bedir, Ahzâb ve Huneyn günlerindeki meleklerdir. { وَكَلِمَةُ الَّذِينَ كَفَرُوا } (inkâr edenlerin kelimesi): Onların küfre olan davetleridir. { وَكَلِمَةُ اللَّهِ } (Allah'ın kelimesi) ise O'nun İslâm'a olan davetidir. { كَلِمَةُ اللَّهِ } lafzı mansûb olarak da okunmuştur; ancak merfû [okunuş] daha uygundur. [Ayet-i kerimedeki] { وَهِيَ } zamiri fasıl zamiri veya mübtedadır; bunda, Allah'ın kelimesinin yücelikteki üstünlüğünü ve bu yüceliğin diğer bütün sözlerden ayrı olarak sadece O'na mahsus olduğunu tekit etme anlamı vardır. { خِفَافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak...”: Canlı ve istekli olmanız sebebiyle sefere çıkmakta hafif, size meşakkatli geldiği için sefere çıkmakta ağır; yahut çoluk çocuğunuzun ve maişet yükünüzün azlığından ötürü hafif, çokluğundan ötürü ağır; yahut silah bakımından hafif ve ağır; yahut binitli ve yaya; yahut genç ve ihtiyar; yahut zayıf

وسمانا. أو صحاحا ومراضا. وعن ابن أمّ مكتوم أنه قال لرسول الله ﷺ: أعلىّ أن أنفر؟ قال: نعم، حتى نزل قوله لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ. وعن ابن عباس: نسخت بقوله لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وعن صفوان بن عمرو: كنت والياً على حمص، فلقيت شيخاً كبيراً قد سقط حاجباه من أهل دمشق على راحلته يريد الغزو. فقلت: يا عمّ لقد أعذر الله إليك فرفع حاجبيه وقال: يا بن أخى استنفرنا الله خفافا وثقالا، إلا أنه من يحبه الله يبتله. وعن الزهري: خرج سعيد بن المسيب إلى الغزو وقد ذهبت إحدى عينيه، فقيل له: إنك عليل صاحب ضرر، فقال: استنفرنا الله الخفيف والثقيل، فإن لم يمكني الحرب كثرت السواد وحفظت المتاع وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ إيجاب للجهاد بهما إن أمكن، أو بأحدهما على حسب الحال والحاجة

ve şişman olarak; yahut sağlıklı ve hasta olarak. İbn Ümmü Mektûm'dan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Benim de sefere çıkmam gerekir mi?' dedi. O da: 'Evet' buyurdu; nihayet { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir güçlük yoktur” ayeti indi. İbn Abbas'tan ise: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } “Zayıflara ve hastalara bir sorumluluk yoktur” ayetiyle neshedildiği rivayet edilmiştir. Safvân b. Amr'dan: 'Humus valisiydim. Şam ehlinden kaşları gözlerinin üzerine dökülmüş yaşlı bir adamla devesinin üzerinde savaşa gitmek isterken karşılaştım. «Ey amca, Allah seni mazur görmüştür» dedim. Kaşlarını kaldırıp şöyle dedi: «Ey kardeşimin oğlu! Allah bizi hafif ve ağır olarak sefere çağırdı; haberin olsun ki Allah kimi severse onu imtihan eder.»' Zührî'den: 'Saîd b. el-Müseyyeb gözlerinden biri görmez olduğu halde savaşa çıktı. Kendisine: «Sen hastasın, özür sahibisin» denilince; «Allah bizi hafifiyle ağırıyle sefere çağırdı; eğer savaşamazsam kalabalığı artırır, eşyaları korurum» dedi.' { وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } Mümkünse her ikisiyle, duruma ve ihtiyaca göre de ikisinden biriyle cihad etmenin farz kılınmasıdır.

[سورة التوبة (٩) : آية ٤٢]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 42]

لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢)

{ لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢) } “Eğer yakın bir menfaat ve orta yollu bir sefer olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi. Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla beraber: 'Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helak ediyorlar. Allah biliyor ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.”

العرض: ما عرض لك من منافع الدنيا. يقال: الدنيا عرض حاضر يأكل منه البر والفاجر، أى لو كان ما دعوا إليه غنما قريبا سهل المنال وَسَفَراً قاصِداً وسطا مقاربا الشُّقَّةُ المسافة الشاطة الشاقة. وقرأ عيسى بن عمر: بعدت عليهم الشقة، بكسر العين والشين.

Araz (عَرَض): Dünya menfaatlerinden sana arız olan (geçici olarak gelen) şeylerdir. 'Dünya hazır bir arazdır; ondan iyi de yer, kötü de' denilir. Yani şayet kendilerini davet ettikleri şey kolayca elde edilebilir yakın bir ganimet { وَسَفَراً قاصِداً } orta [derecede], yakın bir sefer olsaydı [mutlaka sana uyarlardı]. { الشُّقَّةُ } Uzak ve meşakkatli mesafedir. İsa b. Ömer ise ayeti ayn ve şîn harflerinin kesresiyle «بَعِدَتْ عَلَيْهِمُ الشِّقَّةُ» şeklinde okumuştur.

ومنه قوله:

Şairin şu sözü de bu kabildendir:

يَقُولُونَ لَا تَبْعُدْ وَهُمْ يَدْفِنُونَهُ … وَلَا بُعْدَ إلّا مَا تُوَارِى الصَّفَائِحُ

Onu defnederlerken 'Uzaklaşma!' derler... / Halbuki mezar taşlarının gizlediğinden başka uzaklık yoktur.

بِاللَّهِ متعلق بسيحلفون. أو هو من جملة كلامهم. والقول مراد في الوجهين، أى سيحلفون يعنى المختلفين عند رجوعك من غزوة تبوك معتذرين يقولون بالله لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ أو سيحلفون بالله يقولون: لو استطعنا، وقوله لَخَرَجْنا سدّ مسدّ جوابي القسم ولو جميعا، والإخبار بما سوف يكون بعد القفول من حلفهم واعتذارهم، وقد كان من جملة المعجزات.

{ بِاللَّهِ } [lafzı], { سَيَحْلِفُونَ } fiiline müteallıktır (bağlıdır) veya onların kendi sözlerinin bir parçasıdır. Her iki ihtimalde de bir 'kavl' (söz) kastedilmektedir; yani Tebük Gazvesi'nden döndüğün zaman o geride kalanlar özür beyan ederek 'Vallahi { لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ }' diye yemin edecekler; yahut 'Eğer gücümüz yetseydi' diyerek Allah'a yemin edecekler. Ayetteki { لَخَرَجْنا } ifadesi, hem yeminin hem de { لَوْ } şart edatının cevabı yerine geçmiştir. Seferden dönüşten sonra onların yemin edeceklerinin ve özür dileyeceklerinin önceden haber verilmesi, mucizeler cümlesindendir.

ومعنى الاستطاعة: استطاعة العدّة، أو استطاعة الأبدان، كأنهم تمارضوا. وقرئ: لو استطعنا،

İstitâatin (güç yetirmenin) anlamı; teçhizat/binek gücü veya beden gücüdür; sanki onlar hasta numarası yapmışlardı. [Bir kıraatte] { لو استطعنا } şeklinde de okunmuştur.

بضم الواو تشبيها لها بواو الجمع في قوله فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ. يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ إما أن يكون بدلا من سيحلفون، أو حالا بمعنى مهلكين. والمعنى: أنهم يوقعونها في الهلاك بحلفهم الكاذب وما يحلفون عليه من التخلف. ويحتمل أن يكون حالا من قوله لَخَرَجْنا أى لخرجنا معكم، وإن أهلكنا أنفسنا وألقيناها في التهلكة بما نحملها من المسير في تلك الشقة. وجاء به على لفظ الغائب، لأنه مخبر عنهم. ألا ترى أنه لو قيل: سيحلفون بالله لو استطاعوا لخرجوا، لكان سديدا. يقال: حلف بالله ليفعلنّ ولأفعلنّ، فالغيبة على حكم الإخبار، والتكلم على الحكاية.

vav harfinin zammesiyle 'levu-steta'nâ' şeklinde de okunmuştur. { يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } ifadesi ya { سَيَحْلِفُونَ } fiilinden bedeldir ya da 'helak ediciler oldukları halde' manasında haldir. Anlamı şudur: Yalan yeminleriyle ve savaştan geri kalmak üzerine ettikleri yeminlerle kendilerini helake sürüklemektedirler. Bu ifadenin { لَخَرَجْنا } sözünden hal olması da muhtemeldir; yani: 'Bu meşakkatli mesafede yürümekle nefislerimize yükleyeceğimiz zahmetten ötürü kendimizi helak etsek ve tehlikeye atsak bile sizinle beraber çıkardık.' Bu ifade gaib lafzıyla getirilmiştir, çünkü onlardan haber verilmektedir. Görmez misin ki: 'Eğer güçleri yetseydi çıkacaklarına dair Allah'a yemin edecekler' denilseydi bu da doğru olurdu. 'Şunu kesinlikle yapacağına dair Allah'a yemin etti' (حلف بالله ليفعلنّ) ve 'Şunu kesinlikle yapacağıma dair...' (ولأفعلنّ) denilir; gaib kipi haber verme hükmüne, mütekellim kipi ise hikaye etmeye dayanır.

[سورة التوبة (٩) : آية ٤٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 43]

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣)

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣) } “Allah seni affetsin! Doğru söyleyenler sana iyice belli olup, yalancıları bilinceye kadar onlara niçin izin verdin?”

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ كناية عن الجناية، لأنّ العفو رادف لها . ومعناه: أخطأت وبئس ما فعلت . ولِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ بيان لما كنى عنه بالعفو. ومعناه: مالك أذنت لهم في القعود عن الغزو حين استأذنوك واعتلوا لك بعللهم وهلا استأنيت بالإذن حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ من صدق في عذره ممن كذب فيه. وقيل شيئان فعلهما رسول الله ﷺ ولم يؤمر بهما: إذنه للمنافقين وأخذه من الأسارى فعاتبه الله تعالى.

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } ifadesi bir kusurdan kinayedir; çünkü af, kusurun peşinden gelir. Manası: 'Hata ettin, yaptığın ne fena oldu!' demektir. { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } ifadesi ise af ile kinaye yapılan hususun beyanıdır. Anlamı şudur: 'Senden izin istediklerinde ve sana birtakım mazeretler ileri sürdüklerinde, savaşa gitmeyip geride kalmaları hususunda onlara niçin izin verdin? Mazeretinde samimi olan ile mazeretinde yalancı olan { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ } sana açıkça belli oluncaya kadar izin verme konusunda acele etmeyip bekleseydin ya!' Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emrolunmadığı halde yaptığı iki şey olduğu söylenmiştir: Münafıklara izin vermesi ve [Bedir'de] esirlerden [fidye] alması; bu yüzden Yüce Allah onu azarlamıştır.

[سورة التوبة (٩) : آية ٤٤]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 44]

لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤)

{ لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) } “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir.”

لا يَسْتَأْذِنُكَ ليس من عادة المؤمنين أن يستأذنوك في أن يجاهدوا، وكان الخلص

{ لا يَسْتَأْذِنُكَ } Cihad etmeleri hususunda senden izin istemek müminlerin âdetinden değildir. [Muhacirler] ve Ensâr'dan ihlaslı olanlar

من المهاجرين والأنصار يقولون: لا نستأذن النبي أبدا، ولنجاهدنّ أبدا معه بأموالنا وأنفسنا.

ihlaslı olanları şöyle derlerdi: 'Peygamber'den asla izin istemeyiz; onunla beraber mallarımızla ve canlarımızla daima cihad edeceğiz.'

ومعنى أَنْ يُجاهِدُوا في أن يجاهدوا، أو كراهة أن يجاهدوا وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ شهادة لهم بالانتظام في زمرة المتقين، وعدة لهم بأجزل الثواب.

{ أَنْ يُجاهِدُوا } ifadesinin anlamı: Cihad etme hususunda [izin istemezler] veya cihad etmeyi kerih gördükleri için [izin istemezler]. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } Onların takva sahipleri zümresine dahil olduklarına bir şahitlik ve kendilerine en bol mükafatın verileceğine dair bir vaaddir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 45-48]

إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧) لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨)

{ إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧) لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨) } “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp de kendi şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister. Eğer onlar sefere çıkmak isteselerdi, elbette onun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların sefere çıkışlarını çirkin gördü de onları alıkoydu ve 'Oturup kalanlarla beraber siz de oturun!' denildi. Eğer içinizde sefere çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı ve aranıza fitne sokmak isteyerek mutlaka aranızda koşuştururlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah, zalimleri hakkıyla bilendir. Doğrusu onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve işleri senin aleyhine tersyüz etmişlerdi. Nihayet hak geldi ve onlar istemedikleri halde Allah'ın emri üstün geldi.”

إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ يعنى المنافقين، وكانوا تسعة وثلاثين رجلا يَتَرَدَّدُونَ عبارة عن التحير، لأن التردّد ديدن المتحير، كما أنّ الثبات والاستقرار ديدن المستبصر. قرئ: عدّه، بمعنى عدّته، فعل بالعدّة ما فعل بالعدة من قال:

{ إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ } Yani münafıklar [senden izin ister]; onlar otuz dokuz kişiydi. { يَتَرَدَّدُونَ } Hayret ve şaşkınlıktan kinayedir; zira tereddüt, şaşkının adetidir; tıpkı sebat ve istikrarın basiret sahibinin adeti olduğu gibi. «عُدَّه» şeklinde de okunmuştur ki 'onun hazırlığı' (عُدَّته) demektir; şu beyti söyleyen kimsenin 'عدة' kelimesine yaptığını burada 'عدة' kelimesine yapmıştır:

وَأَخْلَفُوكَ عِدَ الأَمْرِ الَّذِى وَعَدُوا

Ve vadettikleri işin sözünden döndüler

من حذف تاء التأنيث، وتعويض المضاف إليه منها. وقرئ: عدّة، بكسر العين بغير إضافة، وعدّه بإضافة. فإن قلت: كيف موقع حرف الاستدراك؟ قلت: لما كان قوله وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ معطياً معنى نفى خروجهم واستعدادهم للغزو. قيل وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ كأنه قيل: ما خرجوا ولكن تثبطوا عن الخروج لكراهة انبعاثهم، كما تقول: ما أحسن إلىّ زيد، ولكن أساء إلىّ فَثَبَّطَهُمْ فكسلهم وخذلهم وضعف رغبتهم في الانبعاث وَقِيلَ اقْعُدُوا جعل إلقاء الله في قلوبهم كراهة الخروج أمراً بالقعود. وقيل: هو قول الشيطان

[Yani] müenneslik 'tâ'sını (ة) hazfedip yerine muzâfun ileyhi ikame etme bakımından [aynısını yapmıştır]. Ayrıca izafetsiz olarak ayn harfinin kesresiyle «عِدَّةً» ve izafetle «عِدَّهُ» şeklinde de okunmuştur. Eğer: “İstidrâk edatının (lâkin / وَلَكِنْ) buradaki konumu nasıldır?” dersen, derim ki: { وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ } “Eğer [savaşa] çıkmak isteselerdi” ifadesi onların çıkışlarını ve gazaya hazırlıklarını nefyetme (olumsuzlama) anlamı taşıdığından { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ } “Fakat Allah onların sefere kalkışlarını hoş görmedi” buyurulmuştur. Sanki: “Çıkmadılar; fakat [Allah] onların sefere kalkışlarını hoş görmediği için çıkmaktan alıkonuldular” denilmiş gibidir; nitekim senin “Zeyd bana iyilik yapmadı, fakat bana kötülük etti” demen böyledir. { فَثَبَّطَهُمْ } “Bu yüzden onları alıkoydu”; yani onları tembelleştirdi, yardımsız bıraktı ve sefere kalkışma arzularını zayıflattı. { وَقِيلَ اقْعُدُوا } “Ve [onlara]: ‘Oturun!’ denildi”; [bu ifadeyle] Allah'ın onların kalplerine çıkma isteksizliği yerleştirmesi, [adeta] oturma emri yerine sayılmıştır. Bunun şeytanın bir sözü olduğu da söylenmiştir.

بالوسوسة. وقيل: هو قولهم لأنفسهم. وقيل: هو إذن رسول الله ﷺ لهم في القعود.

Bunun, onların kendi kendilerine söyledikleri söz olduğu da söylenmiştir. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem oturup kalmaları hususunda onlara izin vermesi olduğu da söylenmiştir.

فإن قلت: كيف جاز أن يوقع الله تعالى في نفوسهم كراهة الخروج إلى الغزو وهي قبيحة، وتعالى الله عن إلهام القبيح ؟ قلت: خروجهم كان مفسدة، لقوله لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا فكان إيقاع كراهة ذلك الخروج في نفوسهم حسناً ومصلحة. فإن قلت: فلم خطأ رسول الله ﷺ في الإذن لهم فيما هو مصلحة؟ قلت: لأنّ إذن رسول الله ﷺ لهم لم يكن للنظر في هذه المصلحة ولا علمها إلا بعد القفول بإعلام الله تعالى، ولكن لأنهم استأذنوه في ذلك واعتذروا إليه، فكان عليه أن يتفحص عن كنه معاذيرهم ولا يتجوّز في قبولها، فمن ثم أتاه العتاب. ويجوز أن يكون في ترك رسول الله ﷺ الإذن لهم مع تثبيط الله إياهم مصلحة أخرى، فبإذنه لهم فقدت تلك المصلحة، وذلك أنهم إذا ثبطهم الله فلم ينبعثوا وكان قعودهم بغير إذن من رسول الله ﷺ قامت عليهم الحجة ولم تبق لهم معذرة.

Eğer: 'Savaşa çıkma keraheti çirkin bir şey olduğu halde Yüce Allah'ın bunu onların nefislerine düşürmesi nasıl caiz olur? Allah çirkin olanı ilham etmekten pek yücedir' dersen, derim ki: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } ayetinden ötürü onların [sefere] çıkışları bir fesattı; dolayısıyla bu çıkışın kerahetinin onların nefislerine düşürülmesi güzel bir şey ve bir maslahattı. Eğer: 'Öyleyse bir maslahat olduğu halde onlara izin vermesi hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem niçin hatalı bulundu?' dersen, derim ki: Çünkü Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onlara izin vermesi bu maslahatı gözetmekten kaynaklanmıyordu; bunu ancak seferden döndükten sonra Yüce Allah'ın bildirmesiyle öğrendi. Bilakis onlar kendisinden izin isteyip mazeret ileri sürdükleri için, onun bu mazeretlerin asıl mahiyetini araştırması ve bunları kabulde aceleci/müsamahakar davranmaması gerekirdi; işte azar bu sebeple gelmiştir. Allah'ın onları engellemesine rağmen Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onlara izin vermeyip [kendi hallerine] bırakmasında başka bir maslahat bulunması da muhtemeldir; zira onlara izin vermesiyle bu maslahat kaçırılmış oldu. Şöyle ki: Allah onları alıkoyup da sefere çıkmadıklarında ve oturmaları da Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem izni olmaksızın gerçekleştiğinde, aleyhlerine delil ikame edilmiş olur ve hiçbir mazeretleri kalmazdı.

ولقد تدارك الله ذلك حيث هتك أستارهم وكشف أسرارهم وشهد عليهم بالنفاق، وأنهم لا يؤمنون بالله واليوم الآخر. فإن قلت: ما معنى قوله مَعَ الْقاعِدِينَ؟ قلت: هو ذمّ لهم وتعجيز، وإلحاق بالنساء والصبيان والزمنى الذين شأنهم القعود والجثوم في البيوت، وهم القاعدون والخالفون والخوالف، ويبينه قوله تعالى رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ. إِلَّا خَبالًا ليس من الاستثناء المنقطع في شيء كما يقولون لأن الاستثناء المنقطع هو أن يكون المستثنى من غير جنس المستثنى منه، كقولك: ما زادوكم خيراً إلا خبالا، والمستثنى منه في هذا الكلام غير مذكور، وإذا لم يذكر وقع الاستثناء من أعم العام الذي هو الشيء، فكان استثناء متصلا، لأنّ الخبال بعض أعمّ العام، كأنه قيل: ما زادوكم شيئاً إلا خبالا. والخبال، الفساد والشرّ وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ ولسعوا بينكم بالتضريب والنمائم وإفساد ذات البين. يقال: وضع البعير وضعاً إذا أسرع وأوضعته أنا. والمعنى: ولأوضع ركائبهم بينكم، والمراد الإسراع بالنمائم، لأنّ الراكب أسرع من

Andolsun ki Allah, onların örtülerini yırtıp sırlarını ifşa ederek, nifaklarına ve Allah'a ile ahiret gününe inanmadıklarına şahitlik ederek bu durumu telafi etmiştir. Eğer: “{ مَعَ الْقَاعِدِينَ } “Oturanlarla beraber” buyruğunun anlamı nedir?” dersen, derim ki: Bu, onları yermek, acizliklerini yüzlerine vurmak ve işleri evlerde oturup çöreklenmek olan kadınlara, çocuklara ve kötürümlere/kronik hastalara katmaktır. Bunlar oturanlar, geride kalanlar (hâlifûn ve havâlif)dir. Yüce Allah'ın { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ } “Geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular” ayeti de bunu açıklamaktadır. { إِلَّا خَبَالًا } “Fesattan başka bir şey” ifadesi, bazılarının iddia ettiği gibi hiçbir şekilde munkatı' istisna kabilinden değildir. Çünkü munkatı' istisna, müstesnanın müstesna minh ile aynı cinsten olmamasıdır; nitekim senin “Sana bir hayır artırmadılar, fesattan başka” demen böyledir. Bu sözde ise müstesna minh zikredilmemiştir. Zikredilmediğinde istisna, en genel kavram olan “şey”den yapılmış olur; dolayısıyla muttasıl bir istisna olur. Çünkü fesat (habâl), en genel kavramın bir parçasıdır; sanki “Size bir şey artırmadılar, fesattan başka” denilmiş gibidir. Habâl (خَبَال) ise fesat ve şer demektir. { وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ } “Ve aranıza [hızla] koşarlardı”; yani aranızda fitne çıkarma, koğuculuk yapma ve aranızı bozma hususunda hızlıca koşuştururlardı. [Arapçada] devenin hızlanması durumunda “Deve hızlandı” anlamında ‘vada‘a’l-baîru vad‘an’ (وَضَعَ الْبَعِيرُ وَضْعاً) ve “Onu ben hızlandırdım” anlamında ‘evda‘tuhu enâ’ (أَوْضَعْتُهُ أَنَا) denilir. Manası: “Bineklerini aranıza hızla sürerlerdi” demektir. Kastedilen ise koğuculukta acele etmektir; çünkü binekli olan,

الماشي. وقرأ ابن الزبير رضى الله عنه: ولأرقصوا، من رقصت الناقة رقصاً إذا أسرعت وأرقصتها. قال:

yürüyenden daha hızlıdır. İbnü'z-Zübeyr radıyallâhu anh bu kelimeyi; devenin koşup hızlanması ve onu hızlandırmak manasına gelen 'rakasat en-nâkatu raksan ve erkastuhâ' kökünden «ولأرقصوا» şeklinde okumuştur. Şair şöyle demiştir:

وَالرَّاقِصَات إلَى مِنْى فَالغَبْغَبِ

Mina'ya, ardından Gabgab'a doğru koşan develere [andolsun].

وقرئ: ولأوفضوا. فإن قلت: كيف خطّ في المصحف: ولا أوضعوا، بزيادة ألف؟ قلت:

Ayrıca «ولأوفضوا» şeklinde de okunmuştur. Eğer: 'Mushafta bu kelime niçin fazla bir elif ile «ولا أوضعوا» şeklinde yazılmıştır?' dersen, derim ki:

كانت الفتحة تكتب ألفاً قبل الخط العربي، والخط العربي اخترع قريباً من نزول القرآن، وقد بقي من ذلك الألف أثر في الطباع، فكتبوا صورة الهمزة ألفاً، وفتحتها ألفاً أخرى، ونحو:

Arap yazısından önce fetha harekesi elif olarak yazılırdı. Arap yazısı ise Kur'an'ın inişine yakın bir zamanda ihdas edilmişti. Bu eliften dolayı yazım alışkanlıklarında bir iz kalmıştı; dolayısıyla hemzenin suretini bir elif, harekesi olan fethayı da başka bir elif olarak yazdılar. Tıpkı şu örnekteki gibi:

أو لا أذبحنه. يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ يحاولون أن يفتنوكم. بأن يوقعوا الخلاف فيما بينكم ويفسدوا نياتكم في مغزاكم وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ أى نمامون يسماعون حديثكم فينقلونه إليهم. أو فيكم قوم يسماعون للمنافقين ويطيعونهم لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ أى العنت ونصب الغوائل والسعى في تشتيت شملك وتفريق أصحابك عنك، كما فعل عبد الله بن أبىّ يوم أحد حين انصرف بمن معه وعن ابن جريج رضى الله عنه: وقفوا لرسول الله ﷺ على الثنية ليلة العقبة وهم اثنا عشر رجلا ليفتكوا به مِنْ قَبْلُ من قبل غزوة تبوك وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ ودبروا لك الحيل والمكايد، ودوّروا الآراء في إبطال أمرك. وقرئ: وقلبوا بالتخفيف حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وهو تأييدك ونصرك وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وغلب دينه وعلا شرعه.

{ أو لا أذبحنه }. { يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } Aranıza ihtilaf sokarak ve gazvenizdeki niyetlerinizi bozarak sizi fitneye düşürmeye çalışırlar. { وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ } Yani sözlerinizi dinleyip onlara taşıyan koğucular vardır; yahut içinizde münafıkları dinleyen ve onlara itaat eden bir topluluk vardır. { لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ } Yani meşakkat çıkarmayı, tuzaklar kurmayı, birliğinizi dağıtıp ashabını senden ayırmak için çabalamayı [istediler]; nitekim Abdullah b. Übey Uhud günü beraberindekilerle geri döndüğünde bunu yapmıştı. İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: Akabe gecesinde ona suikast düzenlemek için tepe üzerinde Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem bekleyen on iki kişi idiler. { مِنْ قَبْلُ } Tebük Gazvesi'nden önce. { وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ } Senin için hileler ve tuzaklar kurdular, işini boşa çıkarmak için türlü fikirler çevirdiler. Bu fiil şeddesiz olarak «وقَلبوا» şeklinde de okunmuştur. { حَتَّى جاءَ الْحَقُّ } O da senin desteklenmen ve zafere ulaştırılmandır. { وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ } O'nun dini galip geldi ve şeriatı yüceldi.

[سورة التوبة (٩) : آية ٤٩]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 49]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩) } “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme!' der. Haberiniz olsun, onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir! Şüphesiz cehennem, kafirleri çepeçevre kuşatıcıdır.”

ائْذَنْ لِي في القعود وَلا تَفْتِنِّي ولا توقعني في الفتنة وهي الإثم، بأن لا تأذن لي فإنى إن تخلفت بغير إذنك أثمت. وقيل: ولا تلقني في الهلكة، فإنى إذا خرجت معك هلك مالى وعيالي وقيل: قال الجدّ بن قيس: قد علمت الأنصار أنى مستهتر بالنساء فلا تفتني ببنات الأصفر، يعنى نساء الروم، ولكنى أعينك بمال فاتركنى. وقرئ: ولا تفتني، من أفتنه أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا أى إنّ الفتنة هي التي سقطوا فيها، وهي فتنة التخلف. وفي مصحف أبىّ رضى الله عنه: سقط، لأنّ «من» موحد اللفظ مجموع المعنى لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ يعنى أنها تحيط بهم يوم القيامة. أو هي محيطة بهم الآن، لأنّ أسباب الإحاطة معهم فكأنهم في وسطها.

{ ائْذَنْ لِي } [Savaşa çıkmayıp] oturmama izin ver. { وَلا تَفْتِنِّي } Bana izin vermemek suretiyle beni günah olan fitneye düşürme; çünkü eğer senin iznin olmadan geride kalırsam günaha girerim. Şöyle de denilmiştir: 'Beni helake atma; çünkü seninle çıkarsam malım ve ailem helak olur.' Şöyle de denilmiştir: Ced b. Kays: 'Ensar bilir ki ben kadınlara pek düşkünüm; beni Benû Asfar (Bizans) kadınlarıyla fitneye düşürme; fakat sana malımla yardım edeyim, beni bırak' demiştir. «أَفْتَنَ» fiilinden hareketle «ولا تُفْتِنِّي» şeklinde de okunmuştur. { أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا } Yani onların bizzat içine düştükleri şey fitnedir ki o da savaştan geri kalma fitnesidir. Übeyy'in radıyallâhu anh mushafında lafzen tekil olan 'men' (مَنْ) zamirinin manen çoğul olması sebebiyle «سقط» şeklindedir. { لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } Yani kıyamet gününde onları kuşatacaktır; yahut şu anda da onları kuşatmaktadır, çünkü kuşatılma sebepleri kendileriyle beraberdir; dolayısıyla sanki onun tam ortasındadırlar.

[سورة التوبة (٩) : آية ٥٠]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 50]

إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠)

{ إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ } “Eğer sana bir iyilik erişirse bu onları üzer. Şayet sana bir musibet dokunursa: 'Biz işimizi (tedbirimizi) daha önceden almıştık' derler ve sevinç içinde dönüp giderler.” (50)

إِنْ تُصِبْكَ في بعض الغزوات حَسَنَةٌ ظفر وغنيمة تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ نكبة وشدّة في بعضها نحو ما جرى في يوم أحد يفرحوا بحالهم في الانحراف عنك، ويَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا أى أمرنا الذي نحن متسمون به، من الحذر والتيقظ والعمل بالحزم مِنْ قَبْلُ من قبل ما وقع. وتولوا عن مقام التحدّث بذلك والاجتماع له إلى أهاليهم وَهُمْ فَرِحُونَ مسرورون. وقيل: تولوا: أعرضوا عن رسول الله ﷺ.

{ إِنْ تُصِبْكَ } Gazvelerin bazısında sana erişirse { حَسَنَةٌ } zafer ve ganimet [erişirse] { تَسُؤْهُمْ } bu onları üzer. { وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ } Uhud gününde yaşananlar gibi bazı gazvelerde sana bir yenilgi ve sıkıntı dokunursa, senden yüz çevirmiş olma durumlarına sevinirler ve { يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا } yani 'İhtiyatlı olmak, uyanık davranmak ve azimle hareket etmek gibi kendimizle vasıflandığımız tedbirimizi aldık' derler; { مِنْ قَبْلُ } bu olay meydana gelmeden önce [aldık derler]. Bunu konuşup toplanma yerinden ailelerinin yanına { وَهُمْ فَرِحُونَ } sevinçli ve neşeli bir halde dönüp giderler. Şöyle de denilmiştir: 'Tevellâ' (dönüp gittiler); Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem yüz çevirdiler [demektir].

[سورة التوبة (٩) : آية ٥١]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 51]

قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)

{ قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١) } “De ki: 'Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı şeyler gelir. O bizim mevlamızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.'”

قرأ ابن مسعود رضى الله عنه: قل هل يصيبنا. وقرأ طلحة رضى الله عنه: هل يصيبنا، بتشديد الياء. ووجهه أن يكون «يفيعل» لا «يفعل» لأنه من بنات الواو، كقولهم: الصواب، وصاب السهم يصوب، ومصاوب في جمع مصيبة، فحق «يفعل» منه «يصوّب» ألا ترى إلى قولهم:

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh «قل هل يصيبنا» şeklinde okumuştur. Talha radıyallâhu anh ise ye harfinin şeddesiyle «هل يصيّبنا» şeklinde okumuştur. Bunun izahı, kelimenin 'yuf'ilu' değil 'yufey'ilu' kalıbında olmasıdır; çünkü bu kelime vâvîdir. Nitekim 'es-savâb' (الصواب), okun hedefe isabet etmesi anlamındaki 'sâbe's-sehmu yesûbu' (صاب السهم يصوب) ve musibet kelimesinin çoğulu olarak 'mesâib' (مصاوب) denilir. Dolayısıyla bunun 'yuf'ilu' kalıbının 'yusavvibu' (يصوّب) olması gerekirdi; görmez misin:

صوّب رأيه، إلا أن يكون من لغة من يقول: صاب السهم يصيب. ومن قوله أسهمى الصائبات والصيب، واللام في قوله إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا مفيدة معنى الاختصاص كأنه قيل: لن يصيبنا إلا ما اختصنا الله به بإثباته وإيجابه من النصرة عليكم أو الشهادة. ألا ترى إلى قوله هُوَ مَوْلانا أى الذي يتولانا ونتولاه، ذلك بأنّ الله مولى الذين آمنوا وأنّ الكافرين لا مولى لهم وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ وحق المؤمنين أن لا يتوكلوا على غير الله، فليفعلوا ما هو حقهم.

'Görüşünü isabetli buldu' (صوّب رأيه) denilir; meğerki 'sâbe's-sehmu yesîbu' (صاب السهم يصيب) diyenlerin lügatinden olsun. Şairin 'Hedefi bulan ve yağmur gibi yağan oklarım...' sözü de bundandır. { إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا } ifadesindeki lâm harfi ihtisas (özgülük) manası ifade eder; sanki şöyle denilmiştir: 'Bize ancak Allah'ın aleyhinize bir zafer yahut şehadet olarak takdir ve vacip kılmakla bize has kıldığı şeyler isabet eder.' { هُوَ مَوْلانا } kavline baksana; yani 'Bizi koruyup gözeten ve bizim de kendisine bağlandığımız O'dur; bu, Allah'ın iman edenlerin mevlası olması ve kafirlerin hiçbir mevlasının bulunmaması sebebiyledir.' { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } Müminlerin hakkı, Allah'tan başkasına tevekkül etmemektir; öyleyse hakları olanı yapsınlar.

[سورة التوبة (٩) : آية ٥٢]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 52]

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢)

{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) } “De ki: 'Siz bizim için iki güzellikten (zafer veya şehadetten) birinden başkasını mı gözetiyorsunuz? Biz ise Allah'ın ya kendi katından bir azapla veya bizim ellerimizle sizi cezalandırmasını gözetiyoruz. Haydi gözetedurun, şüphesiz biz de sizinle beraber gözetenleriz!'”

إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ إلا إحدى العاقبتين اللتين كل واحدة منهما هي حسن العواقب، وهما النصرة والشهادة وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ إحدى السوأتين من العواقب، إمّا أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ وهو قارعة من السماء كما نزلت على عاد وثمود أَوْ بعذاب بِأَيْدِينا وهو القتل على الكفر فَتَرَبَّصُوا بنا ما ذكرنا من عواقبنا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ

{ إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } “[...] ancak iki güzellikten birini [beklersiniz]”; yani her biri güzel akıbetlerden olan iki akıbetten birini [beklersiniz] ki bunlar da zafer ve şehadettir. { وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ } “Biz ise sizin hakkınızda gözetiyoruz”; akıbetlerin en kötü iki tanesinden birini; ya { أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ } “Allah'ın kendi katından size bir azap isabet ettirmesini” ki bu, Âd ve Semûd kavimlerinin başına indiği gibi gökten gelen bir felakettir (kâria); { أَوْ } “yahut” { بِأَيْدِينا } “[bizim] ellerimizle [bir azap vermesini]” ki bu da küfür üzere öldürülmektir. { فَتَرَبَّصُوا } “Öyleyse gözetleyin!” bizim hakkımızda andığımız bu akıbetlerimizi. { إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “Şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz.”

ما هو عاقبتكم، فلا بدّ أن يلقى كلنا ما يتربصه لا يتجاوزه

biz de sizin hakkınızdaki akıbeti gözetlemekteyiz; muhakkak ki her birimiz gözetlediği şeye kavuşacak ve onu aşamayacaktır.

[سورة التوبة (٩) : آية ٥٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 53]

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣)

{ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣) } “De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin; sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış fasık bir topluluk oldunuz.'”

أَنْفِقُوا يعنى في سبيل الله ووجوه البر طَوْعاً أَوْ كَرْهاً نصب على الحال، أى طائعين أو مكرهين. فإن قلت: كيف أمرهم بالإنفاق ثم قال لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ؟ قلت: هو أمر في معنى الخبر، كقوله ﵎ قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا ومعناه: لن يتقبل منكم أنفقتم طوعاً أو كرهاً. ونحوه قوله تعالى اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ وقوله:

{ أَنْفِقُوا } Yani Allah yolunda ve hayır cihetlerinde infak edin. { طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } Hal olarak mansubdur; yani 'gönüllü yahut gönülsüz olarak'. Eğer: 'Nasıl olur da önce infak etmelerini emredip sonra { لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ } buyurmuştur?' dersen, derim ki: Bu, mana itibarıyla haber bildiren bir emirdir; tıpkı celle celâluhu'nun { قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } “De ki: 'Kim sapıklık içinde ise, Rahman ona mühlet verdikçe versin'” ayeti gibidir. Manası şudur: Gönüllü de verseniz gönülsüz de verseniz sizden asla kabul edilmeyecektir. Yüce Allah'ın { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister af dile, ister dileme” ayeti ve şairin şu sözü de bunun gibidir:

أسِيئِى بِنَا أوْ أحْسِنِى لَا مَلُومَةً

Bize ister kötülük et ister iyilik, kınanacak değilsin

أى لن يغفر الله لهم، استغفرت لهم أم لم تستغفر لهم. ولا نلومك- أسأت إلينا أم أحسنت.

Yani: Onlar için af dilesen de dilemesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır; bize kötülük de etsen iyilik de etsen seni kınamayız.

فإن قلت: متى يجوز نحو هذا؟ قلت: إذا دلّ الكلام عليه كما جاز عكسه في قولك رحم الله زيداً وغفر له. فإن قلت: لم فعل ذلك؟ قلت: لنكتة فيه، وهي أنّ كثيرا كأنه يقول لعزة: امتحنى لطف محلك عندي وقوّة محبتي لك، وعاملينى بالاساءة. والإحسان، وانظري هل بتفاوت حالى معك مسيئة كنت أو محسنة؟ وفي معناه قول القائل:

Eğer: 'Bunun benzeri ne zaman caiz olur?' dersen, derim ki: 'Allah Zeyd'e rahmet etsin ve onu bağışlasın' sözünde zıddının caiz olması gibi, kelam buna delalet ettiği zaman caizdir. Eğer: 'Niçin böyle yapılmıştır?' dersen, derim ki: Bundaki bir nükteden ötürüdür; o da şudur: Kuseyyir sanki Azze'ye şöyle demektedir: 'Benim yanımdaki latif yerini ve sana olan sevgimin kuvvetini sına; bana ister kötülükle ister iyilikle muamele et ve bak bakalım, sen kötülük de etsen iyilik de etsen benim sana karşı durumum değişiyor mu?' Şu şairin sözü de bu manadadır:

أخُوكَ الَّذِى إنْ قُمْتَ بِالسَّيْفِ عَامِدا … لِتَضْرِبَهُ لَمْ يَسْتَفِثَّكَ فِى الْوَدِّ

Sen kılıçla kasten vurmaya kalksan bile sevgisinde sana darılmayan kimsedir senin [hakiki] kardeşin.

وكذلك المعنى: أنفقوا وانظروا هل يتقبل منكم؟ واستغفر لهم أو لا تستغفر لهم، وانظر هل ترى اختلافا بين حال الاستغفار وتركه؟ فإن قلت: ما الغرض في نفى التقبل؟ أهو ترك رسول الله ﷺ تقبله منهم وردّه عليهم ما يبذلون منه؟ أم هو كونه غير مقبول

Aynı şekilde [ayetlerin] anlamı da şöyledir: İnfak edin de sizden kabul edilecek mi bakın! [Ve] onlar için bağışlanma dile veya dileme; bağışlanma dileme hali ile bunu terk etme hali arasında bir fark görüyor musun bak! Eğer: 'Kabulün nefyedilmesindeki maksat nedir? Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onların [infakını] kabul etmeyi terk etmesi ve sarf ettikleri şeyi kendilerine geri çevirmesi midir; yoksa onun [Allah katında] makbul olmayışı...

عند الله تعالى ذاهباً هباء لا ثواب له؟ قلت: يحتمل الأمرين جميعاً. وقوله طَوْعاً أَوْ كَرْهاً معناه طائعين من غير إلزام من الله ورسوله، أو ملزمين. وسمى الإلزام إكراها، لأنهم منافقون، فكان إلزامهم الإنفاق شاقا عليهم كالإكراه. أو طائعين من غير إكراه من رؤسائكم، لأنّ رؤساء أهل النفاق كانوا يحملون على الإنفاق لما يرون من المصلحة فيه، أو مكرهين من جهتهم. وروى أنها نزلت في الجدّ بن قيس حين تخلف عن غزوة تبوك وقال لرسول الله ﷺ: هذا مالى أعينك به فاتركنى إِنَّكُمْ تعليل لردّ إنفاقهم. والمراد بالفسق:

boşa gitmesi ve karşılığında hiçbir sevabın olmaması mıdır?' dersen, derim ki: Her iki ihtimale de uygundur. { طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } kavlinin anlamı: Allah ve Resulü tarafından bir zorlama olmaksızın gönüllü olarak veya zorlanmış olarak demektir. Zorunlu tutulma 'ikrah' (zorlama) olarak isimlendirilmiştir; çünkü onlar münafıktırlar, dolayısıyla infaka zorlanmaları onlara ikrah gibi ağır geliyordu. Yahut reisleriniz tarafından bir zorlama olmaksızın gönüllü olarak; çünkü nifak ehlinin reisleri, onda bir maslahat gördükleri için infak etmeye teşvik ediyorlardı; yahut onlar tarafından zorlanmış olarak demektir. Bu ayetin, Tebük Gazvesi'nden geri kalıp Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İşte malım, bununla sana yardım edeyim; beni [sefere katılmaktan] muaf tut' diyen Ced b. Kays hakkında indiği rivayet edilmiştir. { إِنَّكُمْ } [lafzı], onların infaklarının reddedilmesinin gerekçesidir. Fısktan maksat ise [küfürdür]: