التمرّد والعتو.
haddi aşmak ve azgınlıktır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٥٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 54]
وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤)
{ وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ } “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesini engelleyen yegâne şey; onların Allah’ı ve Resulünü inkâr etmeleri, namaza ancak üşene üşene gelmeleri ve harcamalarını da ancak istemeye istemeye yapmalarıdır.”
أَنَّهُمْ فاعل منع. وهم، وأن تقبل: مفعولاه. وقرئ: أن تقبل، بالتاء والياء على البناء للمفعول. ونفقاتهم، ونفقتهم، على الجمع والتوحيد. وقرأ السلمى: أن يقبل منهم نفقاتهم، على أن الفعل لله ﷿ كُسالى بالضم والفتح، جمع كسلان، نحو سكارى وغيارى، في جمع سكران وغيران، وكسلهم لأنهم لا يرجون بصلاتهم ثوابا، ولا يخشون بتركها عقابا فهي ثقيلة عليهم كقوله تعالى وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ وقرأت في بعض الأخبار أنّ رسول الله ﷺ كره للمؤمن أن يقول: كسلت، كأنه ذهب إلى هذه الآية، فإنّ الكسل من صفات المنافقين، فما ينبغي أن يسنده المؤمن إلى نفسه. فإن قلت: الكراهية خلاف الطواعية، وقد جعلهم الله تعالى طائعين في قوله طَوْعاً ثم وصفهم بأنهم لا ينفقون إلا وهم كارهون. قلت:
{ أَنَّهُمْ } [lafzı], { مَنَعَ } fiilinin failidir (öznesidir). [Ayet metnindeki] { هُمْ } ile { أَنْ تُقْبَلَ } ise onun iki mefulüdür (nesnesidir). Meçhul kalıpta te ve ye ile { أَنْ تُقْبَلَ } şeklinde de okunmuştur. Çoğul ve tekil olarak { نَفَقاتُهُمْ } ve { نفقتهم } şeklinde de okunmuştur. es-Sülemî ise fiilin aziz ve celil olan Allah’a ait olması üzere { أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتِهِمْ } şeklinde okumuştur. { كُسالى } zamme (ötre) ve fetha (üstün) ile; sekrân (sarhoş) ve gayrân (kıskanç) kelimelerinin çoğulu olan sükârâ ve gıyârâ gibi, keslân (tembel) kelimesinin çoğuludur. Onların tembellikleri, namazları vesilesiyle bir sevap ummamaları ve onu terk etmekten ötürü bir cezadan korkmamalarındandır; dolayısıyla namaz onlara ağır gelir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “Şüphesiz bu, saygılı olanlardan başkasına çok ağır gelir.” Bazı rivayetlerde Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem, bir müminin: 'Tembellik ettim' demesini kerih gördüğünü okumuştum; sanki bu ayete işaret etmiştir. Zira tembellik münafıkların sıfatlarındandır; müminin bunu kendisine nispet etmesi yakışık almaz. Eğer: 'İstememe hali gönüllülüğün zıddıdır; oysa Yüce Allah { طَوْعاً } “isteyerek” buyurarak onları gönüllü kılmış, sonra da onları ancak istemeye istemeye infak eden kimseler olarak nitelemiştir' dersen, derim ki:
المراد بطوعهم أنهم يبذلونه من غير إلزام من رسول الله ﷺ أو من رؤسائهم، وما طوعهم ذاك إلا عن كراهية واضطرار، لا عن رغبة واختيار.
Onların gönüllülüğünden kasıt; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ya da reisleri tarafından bir zorlama olmaksızın bunu harcamalarıdır. Onların bu gönüllülüğü de ancak bir hoşnutsuzluk ve çaresizliktendir; yoksa içten bir arzu ve serbest bir tercihten değildir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٥٥]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 55]
فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥)
{ فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “Onların malları ve çocukları seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ve onlar kâfir oldukları halde canlarının çıkmasını istemektedir.”
الإعجاب بالشيء: أن يسرّ به سرور راض به متعجب من حسنه. والمعنى: فلا تستحسن ولا تفتنن بما أوتوا من زينة الدنيا، كقوله تعالى وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ فإن الله تعالى إنما أعطاهم ما أعطاهم للعذاب، بأن عرّضه للتغنم والسبي، وبلاهم فيه بالآفات والمصائب، وكلفهم الإنفاق منه في أبواب الخير، وهم كارهون له على رغم أنوفهم، وأذاقهم أنواع الكلف
Bir şeyi beğenip imrenmek (el-i'câb): Ondan razı olan ve güzelliğine hayran kalan birinin sevinciyle sevinmektir. Mana şudur: Onlara verilen dünya süsünü güzel bulma ve ona kapılma; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “Gözlerini dikme...” Çünkü Yüce Allah onlara verdiklerini sırf azap olsun diye vermiştir; şöyle ki onları ganimet ve esarete maruz bırakmış, onlarda afetler ve musibetlerle onları sınamış, burunları sürtülerek istemedikleri halde onları hayır yollarında bu mallardan harcamakla yükümlü tutmuş ve onlara türlü türlü zahmetler
والمجاشم في جمعه واكتسابه وفي تربية أولادهم. فإن قلت: إن صح تعليق التعذيب بإرادة الله تعالى، فما بال زهوق أنفسهم وَهُمْ كارِهُونَ؟ قلت: المراد الاستدراج بالنعم، كقوله تعالى إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً كأنه قيل: ويريد أن يديم عليهم نعمته إلى أن يموتوا وهم كافرون، ملتهون بالتمتع عن النظر للعاقبة.
ve malı toplayıp kazanmada, çocuklarını yetiştirmede meşakkatler tattırmıştır. Eğer: 'Azabın Allah Teâlâ’nın iradesine bağlanması doğru ise, onların kâfir olarak canlarının çıkması { وَهُمْ كارِهُونَ } [bağlamında] nasıldır?' dersen, derim ki: Kastedilen, nimetlerle istidraçtır (derece derece helake yaklaştırmaktır); nitekim Yüce Allah: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara günahları artsın diye mühlet veriyoruz” buyurmuştur. Sanki şöyle denilmektedir: [Allah], onlar kâfir olarak ölünceye ve nimetlerden faydalanmaya dalarak akıbeti düşünmekten gafil kalıncaya kadar üzerlerindeki nimetini devam ettirmeyi irade eder.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 56-57]
وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)
{ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “Onlar kesinlikle sizden olduklarına dair Allah’a yemin ederler; oysa onlar sizden değildirler. Fakat onlar korkak bir topluluktur. Eğer sığınacak bir yer, mağaralar ya da girilecek bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi.”
لَمِنْكُمْ لمن جملة المسلمين يَفْرَقُونَ يخافون القتل وما يفعل بالمشركين، فيتظاهرون بالإسلام تقية مَلْجَأً مكاناً يلتجئون إليه متحصنين به من رأس جبل أو قلعة أو جزيرة أَوْ مَغاراتٍ أو غيرانا. وقرئ بضم الميم، من أغار الرجل وغار إذا دخل الغور. وقيل:
{ لَمِنْكُمْ } 'Müslümanlar topluluğundandır' demektir. { يَفْرَقُونَ } Öldürülmekten ve müşriklere yapılanlardan korkarlar da takiyye yaparak Müslüman görünürler. { مَلْجَأً } Bir dağın tepesi, bir kale yahut bir ada gibi sığınıp kendilerini koruyacakları bir yerdir. { أَوْ مَغاراتٍ } Yahut inlerdir. [Bu kelime] adamın çukura/mağaraya girmesini ifade eden 'ağâra' ve 'gâra' fiilinden mim harfinin zammesiyle de okunmuştur. Şöyle de denilmiştir:
هو تعدية غار الشيء وأغرته أنا، يعنى: أمكنة يغيرون فيها أشخاصهم. ويجوز أن يكون من:
Bu, 'gâra'ş-şey'u' fiilinin geçişli yapılmış hali olup 'ağartehû ene' (onu ben soktum) demektir; yani şahıslarını saklayıp sokacakları yerler demektir. Şundan olması da caizdir:
أغار الثعلب، إذا أسرع، بمعنى مهارب ومفارّ أَوْ مُدَّخَلًا أو نفقا يندسون فيه وينجحرون، وهو مفتعل من الدخول. وقرئ مدخلا من دخل، ومدخلا من أدخل: مكانا يدخلون فيه أنفسهم. وقرأ أبى بن كعب رضى الله عنه: متدخلا وقرئ: لو ألوا إليه لالتجؤا إليه يَجْمَحُونَ يسرعون إسراعا لا يردّهم شيء، من الفرس الجموح، وهو الذي إذا حمل لم يردّه اللجام. وقرأ أنس رضى الله عنه: يجمزون. فسئل فقال: يجمحون ويجمزون ويشتدّون واحد.
Tilki hızla koştuğunda söylenen 'ağâra's-sa‘lebu' ifadesinden olup kaçılacak ve sığınılacak yerler manasındadır. { أَوْ مُدَّخَلًا } Yahut içine sokulup saklanacakları bir tüneldir; bu kelime 'duhûl' (girmek) kökünden 'müfteal' veznindedir. 'Dehale' fiilinden { مَدْخَلًا } ve 'edhale' fiilinden { مُدْخَلًا } şeklinde de okunmuştur ki [bu da] kendilerini sokacakları bir yer demektir. Übey b. Ka'b radıyallâhu anh ise { مُتَدَخَّلًا } şeklinde okumuştur. { لَوَلَّوْا إِلَيْهِ } 'Oraya sığınırlardı' manasında { لو ألوا إليه } şeklinde de okunmuştur. { يَجْمَحُونَ } Kendilerini hiçbir şeyin geri çeviremeyeceği bir hızla koşarlar; bu da süvari hücum ettiğinde gemin durduramadığı 'serkeş at' (el-ferasü'l-cemûh) tabirinden gelir. Enes radıyallâhu anh [bu kelimeyi] { يجمزون } şeklinde okumuştur. Kendisine sorulunca: 'Yecmehûn, yecmizûn ve yeşteddûn aynı manadadır' demiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٥٨]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 58]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ } “Onlardan sadakaların [taksimi] hususunda seni ayıplayanlar da vardır. Onlara o [sadaka]lardan verilirse hoşnut olurlar; şayet onlara bunlardan verilmezse hemen öfkeleniverirler.”
يَلْمِزُكَ يعيبك في قسمة الصدقات ويطعن عليك. قيل: هم المؤلفة قلوبهم. وقيل هو ابن ذى الخويصرة رأس الخوارج، كان رسول الله ﷺ يقسم غنائم حنين فقال:
{ يَلْمِزُكَ } Sadakaların taksimi konusunda seni ayıplar ve sana dil uzatır. Bunların kalpleri [İslam’a] ısındırılmak istenen kimseler (müellefe-i kulûb) olduğu söylenmiştir. Haricilerin elebaşısı olan İbn Zü’l-Huveysıra olduğu da söylenmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn ganimetlerini taksim ederken o:
اعدل يا رسول الله، فقال صلوات الله عليه وسلامه «ويلك إن لم أعدل فمن يعدل؟ وقيل:
'Adil ol ey Allah’ın Resulü!' dedi. Bunun üzerine o salât ve selâm üzerine olsun: «Yazıklar olsun sana! Eğer ben adil davranmazsam kim adil davranır?» buyurdu. Şöyle de denilmiştir:
هو أبو الجواظ، من المنافقين، قال: ألا ترون إلى صاحبكم! إنما يقسم صدقاتكم في رعاة الغنم،
O, münafıklardan Ebü’l-Cevvâz’dır. Şöyle demiştir: “Arkadaşınıza bakmıyor musunuz! Sadakalarınızı ancak koyun çobanları arasında paylaştırıyor,
وهو يزعم أنه يعدل، فقال رسول الله ﷺ: «لا أبالك أما كان موسى راعياً أما كان داود راعياً» فلما ذهب قال ﵊ «احذروا هذا وأصحابه فإنهم منافقون» »
bir de adaletli davrandığını iddia ediyor!' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yazık sana! Musa da çoban değil miydi, Davud da çoban değil miydi?» buyurdu. O gidince de aleyhisselâm: «Buna ve arkadaşlarına dikkat edin; çünkü onlar münafıktırlar» buyurdu.»
وقرئ: يلمزك بالضم، ويلمزك ويلامزك. التثقيل والبناء على المفاعلة مبالغة في اللمز.
[Fiil], zamme (ötre) ile { يلمزك }, ayrıca şeddeli olarak { يلمّزك } ve { يلامزك } şeklinde de okunmuştur. Şeddeli okunuş ve 'mufâale' vezninde geliş ayıplamada (lemz) mübalağa ifade eder.
ثم وصفهم بأن رضاهم وسخطهم لأنفسهم، لا للدين وما فيه صلاح أهله، لأن رسول الله ﷺ استعطف قلوب أهل مكة يومئذ بتوفير الغنائم عليهم فضجر المنافقون منه. وإذا للمفاجأة: أى وإن لم يعطوا منها فاجئوا للسخط.
Sonra onların rıza ve öfkelerinin din için ve din ehlinin salahı için değil, sırf kendi nefisleri için olduğunu nitelemiştir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün ganimetleri bolca vererek Mekkelilerin kalplerini ısındırmıştı da münafıklar bundan rahatsız olmuşlardı. { إِذا } lafzı sürpriz (müfâcea) içindir; yani şayet onlara bunlardan verilmezse derhal öfkeleniverirler.
[سورة التوبة (٩) : آية ٥٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 59]
وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩)
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ } “Eğer onlar, Allah ve Resulünün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: 'Allah bize yeter; Allah bize lütfundan yine verecektir, Resulü de. Biz ancak Allah’a rağbet edenleriz' deselerdi [kendileri için çok hayırlı olurdu].”
جواب «لو» محذوف تقديره: ولو أنهم رضوا لكان خيراً لهم. والمعنى: ولو أنهم رضوا ما أصابهم به الرسول من الغنيمة وطابت به نفوسهم وإن قلّ نصيبهم وقالوا كفانا فضل الله وصنعه، وحسبنا ما قسم لنا سيرزقنا الله غنيمة أخرى فيؤتينا رسول الله ﷺ أكثر مما آتانا اليوم إِنَّا إِلَى اللَّهِ في أن يغنمنا ويخولنا فضله لراغبون.
{ لَوْ } şart edatının cevabı mahzuftur; takdiri: 'Eğer razı olsalardı kendileri için daha hayırlı olurdu' şeklindedir. Mana şudur: Eğer onlar ganimetten Resulün kendilerine isabet ettirdiği paya razı olsalardı ve payları az olsa bile gönülleri hoşnut kalsaydı; 'Allah’ın lütfu ve ihsanı bize yeter, bizim için taksim ettiği kâfidir; Allah bize başka bir ganimet nasip edecek ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bize bugün verdiğinden fazlasını verecektir; { إِنَّا إِلَى اللَّهِ } bizi ganimet sahibi kılması ve lütfunu bahşetmesi hususunda biz ancak Allah’a rağbet edenleriz' deselerdi [ne iyi olurdu].
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 60]
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)
{ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Sadakalar (zekâtlar), Allah’tan bir farz olarak ancak yoksullar, düşkünler, onun üzerinde çalışan görevliler, kalpleri [İslam’a] ısındırılacak olanlar, kölelik altındakiler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ قصر لجنس الصدقات على الأصناف المعدودة وأنها مختصة بها لا يتجاوزها إلى غيرها، كأنه قيل: إنما هي لهم لا لغيرهم. ونحوه قولك. إنما الخلافة لقريش. تريد لا تتعداهم ولا تكون لغيرهم فيحتمل أن تصرف إلى الأصناف كلها وأن تصرف إلى بعضها، وعليه مذهب أبى حنيفة رضى الله عنه. وعن حذيفة وابن عباس وغيرهما من الصحابة والتابعين رضى الله عنهم أنهم قالوا: في أى صنف منها وضعتها أجزأك. وعن سعيد بن جبير رضى الله عنه: لو نظرت إلى أهل بيت من المسلمين فقراء متعففين فأبرتهم بها
{ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar (zekâtlar) ancak fakirler içindir” [ifadesi], sadaka cinsinin sayılan sınıflara hasredilmesidir; sadakaların bu sınıflara özgü kılındığı ve onların dışındakilere geçmeyeceğidir. Sanki: “O sadakalar başkaları için değil, sadece onlar içindir” denilmiş gibidir. Senin: “Hilafet ancak Kureyş’indir” sözün de bunun gibidir; [bununla hilafetin] onların dışına çıkmayacağını ve başkalarına ait olmayacağını kastedersin. Buna göre [sadakaların] bu sınıfların tamamına sarf edilmesi de bir kısmına sarf edilmesi de muhtemeldir. Ebû Hanîfe’nin radıyallâhu anh mezhebi de bu görüş üzeredir. Huzeyfe, İbn Abbâs ve diğer sahabe ile tâbiînden radıyallâhu anhum şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: “Onu bu [sekiz] sınıftan hangisine verirsen ver, sana yeterlidir (borcunu ödemiş olursun).” Saîd b. Cübeyr’den radıyallâhu anh de [şöyle dediği rivayet edilmiştir]: “Müslümanlardan fakir ve iffetli bir ev halkını görüp de sadakalarla onların ihtiyaçlarını giderseydim
كان أحب إلىّ. وعند الشافعىّ رضى الله عنه، لا بدّ من صرفها إلى الأصناف الثمانية. وعن عكرمة رضى الله عنه. أنها تفرّق في الأصناف الثمانية. وعن الزهري أنه كتب لعمر ابن عبد العزيز تفريق الصدقات على الأصناف الثمانية وَالْعامِلِينَ عَلَيْها السعاة الذين يقبضونها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ أشراف من العرب كان رسول الله ﷺ يستألفهم على أن يسلموا فيرضخ لهم شيئاً منها حين كان في المسلمين قلة. والرقاب: المكاتبون يعانون منها. وقيل:
bana daha sevimlidir.' Şâfiî’ye radıyallâhu anh göre ise zekâtın bu sekiz sınıfın tamamına sarf edilmesi zorunludur. İkrime’den radıyallâhu anh de onun sekiz sınıfa dağıtılacağı rivayet edilmiştir. Zührî’den de Ömer b. Abdilazîz’e sadakaların sekiz sınıfa paylaştırılması gerektiğini yazdığı rivayet edilmiştir. { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } Onları toplayan memurlardır. { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } Müslümanlar az iken Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem Müslüman olsunlar diye gönüllerini kazandığı ve kendilerine zekâttan bir miktar hisse verdiği Arap ileri gelenleridir. [Ayet metnindeki] { الرِّقابِ } ise [hürriyetlerini satın almak için anlaşma yapmış olan] mükâtep kölelerdir ki bu sadakalardan kendilerine yardım edilir. Şöyle de denilmiştir:
الأسارى. وقيل: تبتاع الرقاب فتعتق وَالْغارِمِينَ الذين ركبتهم الديون ولا يملكون بعدها ما يبلغ النصاب. وقيل الذين تحملوا الحمالات فتداينوا فيها وغرموا وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ فقراء الغزاة والحجيج المنقطع بهم وَابْنِ السَّبِيلِ المسافر المنقطع عن ماله فهو فقير حيث هو غنىّ حيث ماله فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ في معنى المصدر المؤكد، لأنّ قوله إنما الصدقات للفقراء معناه فرض الله الصدقات لهم. وقرئ فريضة بالرفع على: تلك فريضة. فإن قلت: لم عدل عن اللام إلى «في» في الأربعة الأخيرة ؟ قلت: للإيذان بأنهم أرسخ في استحقاق التصدق عليهم ممن سبق ذكره، لأنّ «في» للوعاء، فنبه على أنهم أحقاء بأن توضع فيهم الصدقات ويجعلوا مظنة لها ومصباً، وذلك لما في فك الرقاب من الكتابة أو الرق أو الأسر، وفي فك الغارمين من الغرم من التخليص والإنقاذ، ولجمع الغازي الفقير أو المنقطع في الحج بين الفقر والعبادة، وكذلك ابن السبيل جامع بين الفقر والغربة عن الأهل والمال، وتكرير «في» في قوله وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فيه فضل ترجيح لهذين على الرقاب والغارمين. فإن قلت: فكيف وقعت هذه الآية في تضاعف ذكر المنافقين ومكايدهم؟ قلت: دل بكون هذه الأصناف مصارف
[veya] esirlerdir. Kölelerin satın alınıp azat edilmesi olduğu da söylenmiştir. { وَالْغارِمِينَ } Borç altında ezilen ve [borçlarını ödedikten] sonra nisap miktarına ulaşacak bir mala sahip olmayan kimselerdir. Diyet ve kefalet gibi toplumsal yükümlülükleri üstlenip bu uğurda borçlanan ve zarara uğrayan kimseler olduğu da söylenmiştir. { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } Fakir gaziler ve yolda kalıp parasız kalan hacılardır. { وَابْنِ السَّبِيلِ } Malından uzakta kalmış yolcudur; o, bulunduğu yerde fakir, malının bulunduğu yerde ise zengindir. { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak...” [ifadesi] tekit edici mastar (mef'ûl-i mutlak) konumundadır; çünkü: "Sadakalar ancak fakirler içindir..." sözünün anlamı: "Allah sadakaları onlara farz kılmıştır" demektir. [Bu kelime] “Bu bir farzdır” takdiriyle merfû olarak { فَرِيضَةٌ } şeklinde de okunmuştur. Şayet: "Son dört sınıfta 'lâm' harfi cerinden 'fî' harfi cerine niçin geçilmiştir?" dersen; derim ki: Bunların, kendilerine sadaka verilmesini hak etme hususunda daha önce zikredilenlerden daha köklü ve öncelikli olduğunu bildirmek içindir. Çünkü 'fî' harfi ceri zarfiyet (kap/içinde olma) bildirir; dolayısıyla sadakaların içlerine konulmasına ve onlar için bir harcama mahalli ve dökülme yeri kılınmasına en lâyık kimseler olduklarına dikkat çekilmiştir. Zira kölelerin mükâtebe, kölelik veya esaretten kurtarılmasında ve borçluların borçtan kurtarılmasında bir arındırma ve kurtarma söz konusudur. Fakir gazide veya yolda kalmış hacıda fakirlik ile ibadet bir arada bulunmaktadır. Aynı şekilde yolcu da (ibnü's-sebîl) fakirlik ile aileden ve maldan uzak kalma gurbetini kendinde birleştirmektedir. { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ } ifadesinde 'fî' harfinin [gizli veya açık] tekrarlanması ise bu iki sınıfın kölelere ve borçlulara dahi bir derece üstün tutulup tercih edildiğini gösterir. Şayet: "Münafıklardan ve onların hilelerinden bahsedilen kısımların arasında bu ayet nasıl yer almıştır?" dersen; derim ki: Bu sınıfların [sadakanın sarf yerleri olduğunu bildirmek suretiyle...
الصدقات خاصة دون غيرهم على أنهم ليسوا منهم، حسما لأطماعهم وإشعاراً باستيجابهم الحرمان، وأنهم بعداء عنها وعن مصارفها، فما لهم وما لها؟ وما سلطهم على التكلم فيها ولمز قاسمها صلوات الله عليه وسلامه؟.
başkalarına değil de özellikle sadakaların sarf yerleri olduğuna delalet etmek suretiyle, münafıkların tamahlarını kesmek ve mahrumiyete müstahak olduklarını, kendilerinin bu sadakalardan ve onların harcama yerlerinden çok uzak bulunduklarını hissettirmektedir; zira onlarla bu sadakaların ne ilgisi olabilir? Sadaka hakkında ileri geri konuşmaya ve onu taksim edeni salât ve selâm üzerine olsun ayıplamaya onları yetkili kılan ne ola ki?!
[سورة التوبة (٩) : آية ٦١]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 61]
وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١)
{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlardan peygamberi incitenler ve: 'O [her söze inanan] bir kulaktır' diyenler de vardır. De ki: 'O sizin için bir hayır kulağıdır; Allah’a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için de bir rahmettir. Allah’ın Resulünü incitenler için ise pek acı bir azap vardır.'”
الأذن: الرجل الذي يصدق كل ما يسمع ويقبل قول كل أحد، سمى بالجارحة التي هي آلة السماع، كأنّ جملته أذنٌ سامعة، ونظيره قولهم للربيئة . عين. وإيذاؤهم له: هو قولهم فيه هُوَ أُذُنٌ. وأذن خير، كقولك: رجل صدق، تريد الجودة والصلاح. كأنه قيل: نعم هو أذن ولكن نعم الأذن. ويجوز أن يريد: هو أذن في الخير والحق وفيما يجب سماعه وقبوله، وليس بأذن في غير ذلك ودلّ عليه قراءة حمزة وَرَحْمَةٌ بالجرّ عطفاً عليه أى: هو أذن خير ورحمة لا يسمع غيرهما ولا يقبله. ثم فسر كونه أذن خير بأنه يصدق بالله، لما قام عنده من الأدلة ويقبل من المؤمنين الخلص من المهاجرين والأنصار، وهو رحمة لمن آمن منكم، أى أظهر الإيمان أيها المنافقون حيث يسمع منكم ويقبل إيمانكم الظاهر، ولا يكشف أسراركم ولا يفضحكم، ولا يفعل بكم ما يفعل بالمشركين، مراعاة لما رأى الله من المصلحة في الإبقاء عليكم، فهو أذن كما قلتم، إلا أنه أذن خير لكم لا أذن سوء فسلم لهم قولهم فيه، لا أنه فسر بما هو مدح له وثناء عليه، وإن كانوا قصدوا به المذمّة والتقصير بفطنته وشهامته، وأنه من أهل سلامة القلوب والغرّة.
Kulak (el-Üzün): İşittiği her şeyi tasdik eden ve herkesin sözünü kabul eden kimsedir; işitme aleti olan organın adıyla isimlendirilmiştir, sanki onun bütün bedeni işiten bir kulaktan ibarettir. Bunun benzeri, gözcü için 'ayn' (göz) denmesidir. Onların peygambere eziyet etmeleri ise onun hakkında: { هُوَ أُذُنٌ } “O bir kulaktır” demeleridir. { أُذُنُ خَيْرٍ } ifadesi; iyilik ve salahı kastettiğin 'doğruluk adamı' (raculü sıdkın) sözün gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Evet, o bir kulaktır ama ne güzel bir kulaktır!' Şunu kastetmiş olması da caizdir: O hayırda, hakta ve dinlenip kabul edilmesi vacip olan şeylerde kulaktır; bunların dışındaki şeylerde kulak değildir. Hamza’nın ona atfederek mecrur okuduğu { وَرَحْمَةٍ } kıraati de buna delalet eder; yani: 'O bir hayır ve rahmet kulağıdır, bu ikisinin dışındakileri dinlemez ve kabul etmez.' Sonra onun bir hayır kulağı oluşu; yanındaki apaçık delillerden ötürü Allah’ı tasdik etmesi, Muhacir ve Ensar’dan olan ihlaslı müminlerin sözünü kabul etmesi ve sizden iman edenler -yani ey münafıklar, sizden zahirde iman gösterenler- için de bir rahmet olmasıyla tefsir edilmiştir; şöyle ki sizden dinler ve zahiri imanınızı kabul eder; sırlarınızı açığa çıkarmaz, sizi rezil etmez ve sizi hayatta bırakmakta Allah’ın gördüğü maslahatı gözeterek müşriklere yaptığı muameleyi size yapmaz. Dolayısıyla o, dediğiniz gibi bir kulaktır; ancak sizin için bir şer kulağı değil, bir hayır kulağıdır. Böylece onlar hakkında söyledikleri söz onlara teslim edilmiş olmakla birlikte, o söz bir övgü ve senaya dönüştürülmüştür; her ne kadar onlar bununla kınamayı, onun basiretini ve mertliğini küçümsemeyi, saf kalpli ve çabuk aldanan biri olduğunu ima etmeyi amaçlamış olsalar da.
وقيل: إنّ جماعة منهم ذمّوه صلوات الله عليه وسلامه وبلغه ذلك، فاشتغلت قلوبهم فقال بعضهم:
Şöyle de denilmiştir: Onlardan bir grup onu salât ve selâm üzerine olsun kınadı ve bu durum ona ulaştı; bunun üzerine kalpleri telaşa kapıldı da bazısı şöyle dedi:
لا عليكم، فإنما هو أذن سامعة قد سمع كلام المبلغ فأذن، ونحن نأتيه ونعتذر إليه فيسمع عذرنا أيضاً فيرضى، فقيل: هو أذن خير لكم. وقرئ: أذن خير لكم، على أن أذن خبر مبتدإ محذوف، وخير كذلك، أى هو أذن هو خير لكم يعنى إن كان كما تقولون فهو خير لكم، لأنه يقبل
«Üzülmeyin, zira o yalnızca [her söyleneni] dinleyen bir kulaktır; haberi ulaştıran kimsenin sözünü işitip kulak verdi. Biz de ona varıp kendisinden özür dileriz; o bizim de özrümüzü dinler ve hoşnut olur.» Bunun üzerine: { هُوَ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } “O, sizin için bir hayır kulağıdır” buyruldu. [Bir kıraatte de] { أُذُنٌ خَيْرٌ لَكُمْ } şeklinde okunmuştur; bu kıraate göre 'üzün' (kulak), hazfedilmiş bir mübtedânın haberi (yüklemi), 'hayr' da aynı şekilde [hazfedilmiş bir mübtedânın haberidir]. Yani «O bir kulaktır, [fakat] o sizin için hayırlıdır» takdirindedir. [Bunun manası]: Eğer iddia ettiğiniz gibi [her söyleneni dinleyen biri] olsa bile, bu sizin için daha hayırlıdır; zira o kabul eder...
معاذيركم ولا يكافئكم على سوء دخلتكم . وقرأ نافع بتخفيف الذال. فإن قلت: لم عدّى فعل الإيمان بالباء إلى الله تعالى، وإلى المؤمنين باللام؟ قلت: لأنه قصد التصديق بالله الذي هو نقيض الكفر به، فعدّى بالباء وقصد السماع من المؤمنين، وأن يسلم لهم ما يقولونه ويصدّقه، لكونهم صادقين عنده، فعدّى باللام ألا ترى إلى قوله وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ ما أنبأه عن الباء. ونحوه: فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ، أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ، آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ. فإن قلت: ما وجه قراءة ابن أبى عبلة: ورحمة بالنصب؟ قلت: هي علة معللها محذوف تقديره: ورحمة لكم يأذن لكم، فحذف لأنّ قوله أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يدل عليه.
özürlerinizi kabul eder ve içinizin kötülüğünden ötürü sizi cezalandırmaz. Nâfi ise zel harfinin tahfifiyle [sükunla] okumuştur. Eğer: 'İman fiili Allah Teâlâ’ya be (ب) harf-i ceriyle, müminlere ise lâm (ل) harf-i ceriyle niçin geçişli kılınmıştır?' dersen, derim ki: Çünkü O’na küfretmenin zıddı olan Allah’ı tasdik etmeyi kastetmiş, bu yüzden be (ب) ile geçişli kılmıştır; müminlerden ise işitmeyi, kendi katında doğru sözlü oldukları için onların söylediklerini kabul edip doğrulamayı kastetmiş, bu yüzden lâm (ل) ile geçişli kılmıştır. Nitekim: { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ } “Biz doğru söyleyen kimseler olsak da sen bize inanacak değilsin” ayetindeki kullanımın be (ب) harf-i cerinden ne kadar farklı olduğunu görmez misin? { فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ } “Musa’ya kavminin bir zürriyetinden başkası inanmadı”, { أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler tabi olmuşken biz sana inanır mıyız?” ve { آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce ona inandınız ha!” ayetleri de bunun gibidir. Eğer: 'İbn Ebî Able’nin mansup olarak { وَرَحْمَةً } okuyuşunun vechi nedir?' dersen, derim ki: O, gerekçelendirileni (mualleli) mahzuf olan bir illettir; takdiri: 'Size bir rahmet olsun diye sizi dinler' şeklindedir; { أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } kavli buna delalet ettiği için [fiil] hazfedilmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 62]
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢)
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Sizi razı etmek için Allah’a yemin ederler. Eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resulü daha layıktır.”
لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ الخطاب للمسلمين وكان المنافقون يتكلمون بالمطاعن أو يتخلفون عن الجهاد، ثم يأتونهم فيعتذرون إليهم ويؤكدون معاذيرهم بالحلف ليعذروهم ويرضوا عنهم، فقيل لهم: إن كنتم مؤمنين كما تزعمون فأحق من أرضيتم الله ورسوله بالطاعة والوفاق. وإنما وحد الضمير لأنه لا تفاوت بين رضا الله ورضا رسوله ﷺ، فكانا في حكم مرضىّ واحد، كقولك: إحسان زيد وإجماله نعشنى وجبر منى. أو والله أحق أن يرضوه، ورسوله كذلك.
{ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ } Hitap Müslümanlaradır; zira münafıklar ileri geri laflar eder yahut cihattan geri kalırlar, sonra Müslümanlara gelip özür dilerler ve kendilerini mazur görüp kendilerinden razı olsunlar diye yeminlerle özürlerini pekiştirirlerdi. Bunun üzerine onlara: 'Eğer iddia ettiğiniz gibi müminseniz, itaat ve mutabakatla razı etmeye en layık olduğunuz makam Allah ve Resulüdür' denildi. Zamirin tekil getirilmesi ise Allah’ın rızası ile Resulünün sallallâhu aleyhi ve sellem rızası arasında bir fark olmamasından ötürüdür; dolayısıyla ikisi razı edilecek tek bir merci hükmündedir; nitekim: 'Zeyd’in iyiliği ve güzelliği beni canlandırdı ve durumumu düzeltti' sözün gibidir. Yahut mana: 'Razı etmelerine Allah daha layıktır, Resulü de böyledir' şeklindedir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٣]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 63]
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣)
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ } “Bilmediler mi ki, kim Allah’a ve Resulüne karşı gelirse, içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi onun içindir. İşte büyük rüsvalık budur.”
المحادّة مفاعلة من الحدّ كالمشاقة من الشقّ فَأَنَّ لَهُ على حذف الخبر، أى. فحق أن له نارَ جَهَنَّمَ وقيل. معناه فله، وأنّ: تكرير، لأن في قوله أَنَّهُ تأكيداً، ويجوز أن يكون فَأَنَّ لَهُ معطوفا على أنه، على أن جواب مَنْ محذوف تقديره: ألم يعلموا أنه من يحادد الله ورسوله يهلك فأن له نار جهنم. وقرئ: ألم تعلموا بالتاء
el-Mühâdde (المحادّة - karşı gelmek/düşmanlık etmek), eş-şikâk (ayrışıp karşı cephede yer almak) kelimesinin eş-şakk kökünden gelmesi gibi el-hadd kökünden türemiş müfâ‘ale vezninde bir masdardır. { فَأَنَّ لَهُ } “şüphesiz onun için vardır” ifadesi, haberin hazfedilmesine dayanır; yani "Cehennem ateşinin onun için olması haktır/kesindir" takdirindedir. Bir görüşe göre de bunun manası "o takdirde [ateş] onundur" şeklindedir ve buradaki { أَنَّ } edatı, { أَنَّهُ } ifadesinde tekit bulunduğu için bir tekrardır. { فَأَنَّ لَهُ } ifadesinin, { مَنْ } şart edatının cevabının hazfedilmiş olması esasına dayanılarak { أَنَّهُ } üzerine atfedilmiş olması da caizdir; takdiri şöyledir: "Bilmediler mi ki, kim Allah'a ve Resulüne karşı gelirse helak olur; binaenaleyh şüphesiz cehennem ateşi onun içindir." [Ayet], 'te' harfiyle { أَلَمْ تَعْلَمُوا } “Bilmediniz mi?” şeklinde de okunmuştur.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 64]
يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ (٦٤)
{ يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: 'Siz alay edin bakalım! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi açığa çıkaracaktır.'”
كانوا يستهزؤن بالإسلام وأهله وكانوا يحذرون أن يفضحهم الله بالوحي فيهم، حتى قال بعضهم: والله لا أرانا إلا شر خلق الله، لوددت أنى قدمت فجلدت مائة جلدة، وأن لا ينزل فينا شيء يفضحنا. والضمير في عليهم وتنبئهم للمؤمنين. وفي قلوبهم: للمنافقين. وصحّ ذلك لأن المعنى يقود إليه. ويجوز أن تكون الضمائر للمنافقين، لأن السورة إذا نزلت في معناهم فهي نازلة عليهم. ومعنى تنبئهم بما في قلوبهم، كأنها تقول لهم: في قلوبكم كيت وكيت، يعنى أنها تذيع أسرارهم عليهم حتى يسمعوها مذاعة منتشرة فكأنها تخبرهم بها. وقيل: معنى يحذر:
Onlar İslam ve ehliyle alay ediyorlar ve kendileri hakkında vahiyle Allah’ın onları rezil etmesinden çekiniyorlardı; hatta bazısı: 'Vallahi kendimizi Allah’ın yarattıklarının en şerlisi olarak görüyorum; öne çıkarılıp yüz değnek vurulmasını, hakkımızda bizi rezil edecek bir şeyin inmemesine tercih ederdim' demiştir. { عَلَيْهِمْ } ve { تُنَبِّئُهُمْ } kelimelerindeki zamir müminlere aittir. { قُلُوبِهِمْ } kelimesindeki ise münafıklara aittir. Bu caizdir çünkü mana buna götürmektedir. Zamirlerin tamamının münafıklara ait olması da caizdir; zira sure onların durumları hakkında indiğinde, onların aleyhine inmiş olur. { تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ } kavlinin manası; sanki sure onlara: 'Kalplerinizde şöyle şöyle şeyler var' demektedir; yani sure onların sırlarını öyle bir ifşa eder ki onlar bunu yayılmış ve alenileşmiş olarak duyarlar, dolayısıyla sure sanki onlara bunu haber vermektedir. { يَحْذَرُ } fiilinin manasının:
الأمر بالحذر، أى ليحذر المنافقون. فإن قلت: الحذر واقع على إنزال السورة في قوله:
sakınmayı emretmek olduğu da söylenmiştir; yani 'münafıklar sakınsınlar' demektir. Eğer: 'Çekinme eylemi { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ } sözünde surenin indirilmesi üzerine gerçekleşmiştir;
يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ فما معنى قوله مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ؟ قلت: معناه محصل مبرز إنزال السورة. أو أنّ الله مظهر ما كنتم تحذرونه، أى تحذرون إظهاره من نفاقكم.
öyleyse { مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ } sözünün manası nedir?' dersen, derim ki: Bunun manası; surenin indirilmesini gerçekleştirecek ve meydana çıkaracaktır demektir. Yahut: Allah sizin sakınmakta olduğunuz şeyi, yani nifakınızdan meydana çıkmasından korktuğunuz şeyleri açığa çıkarıcıdır demektir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 65-66]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥) لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥) لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “Şayet onlara soracak olsan mutlaka: 'Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk' derler. De ki: 'Allah ile, O’nun ayetleriyle ve O’nun Resulüyle mi alay ediyordunuz?' Özür dilemeyin! Muhakkak ki siz, imanınızdan sonra inkâr ettiniz. İçinizden bir topluluğu bağışlasak bile, suçlu günahkârlar olduklarından ötürü diğer bir topluluğa azap edeceğiz.”
بينا رسول الله ﷺ يسير في غزوة تبوك وركب من المنافقين يسيرون بين يديه فقالوا: انظروا إلى هذا الرجل يريد أن يفتتح قصور الشأم وحصونه، هيهات هيهات، فأطلع الله نبيه ﵇ على ذلك فقال: احبسوا علىّ الركب، فأتاهم فقال: قلتم كذا وكذا، فقالوا:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde ilerlerken, münafıklardan bir grup da onun önünde yol alıyordu. Şöyle dediler: 'Şu adama bakın! Şam'ın saraylarını ve kalelerini fethetmek istiyor. Heyhat, heyhat!' Bunun üzerine Allah, Peygamberi'ni aleyhisselâm bundan haberdar etti. O da: 'Şu süvari grubunu bana durdurun' buyurdu. Yanlarına varıp: 'Şöyle şöyle demişsiniz' deyince, dediler ki:
يا نبى الله لا والله ما كنا في شيء من أمرك ولا من أمر أصحابك، ولكن كنا في شيء مما يخوض فيه الركب ليقصر بعضنا على بعض السفر أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ لم يعبأ باعتذارهم لأنهم كانوا كاذبين فيه، فجعلوا كأنهم معترفون باستهزائهم، وبأنه موجود منهم، حتى وبخوا بأخطائهم موقع الاستهزاء، حيث جعل المستهزأ به يلي حرف التقرير، وذلك إنما يستقيم بعد وقوع الاستهزاء وثبوته لا تَعْتَذِرُوا لا تشتغلوا باعتذاراتكم الكاذبة، فإنها لا تنفعكم بعد ظهور سركم قَدْ كَفَرْتُمْ قد ظهر كفركم باستهزائكم بَعْدَ إِيمانِكُمْ يعد إظهاركم الإيمان إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ بإحداثهم التوبة وإخلاصهم الإيمان بعد النفاق نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ
[Münafıklar dediler ki:] "Ey Allah'ın Peygamberi! Hayır, vallahi biz ne senin ne de arkadaşlarının konusu hakkında bir şey konuşuyorduk. Bilakis yolcuların birbirine yolu kısaltmak (vakit geçirmek) için daldıkları şeylerden konuşuyorduk." { أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve Resûlü ile mi alay ediyordunuz?” [Allah Teâlâ] onların mazeretlerine itibar etmedi; çünkü bu mazeretlerinde yalancı idiler. Bu sebeple sanki alay ettiklerini ve bu alayın kendilerinden sadır olduğunu itiraf etmiş gibi kabul edildiler; hatta alay ettikleri hedefi yanlış seçtikleri için kınandılar. Çünkü alay konusu yapılan şey takrir (sorgulama/itiraf ettirme) harfinin hemen ardına getirilmiştir; bu da ancak alayın vuku bulup sabit olmasından sonra tutarlı olur. { لا تَعْتَذِرُوا } “Özür dilemeyin!” Asılsız mazeretlerinizle meşgul olmayın; zira gizlediğiniz sır açığa çıktıktan sonra bunun size bir faydası olmaz. { قَدْ كَفَرْتُمْ } “Gerçekten kâfir oldunuz” Alay etmeniz sebebiyle küfrünüz açığa çıktı, { بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “imanınızdan sonra.” İmanınızı izhar etmenizden sonra. { إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ } “İçinizden bir topluluğu bağışlasak bile” Nifaktan sonra tövbe edip imanlarında samimi olmaları sebebiyle [bağışlasak da], { نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “diğer bir topluluğa, suçlu günahkârlar oldukları için azap edeceğiz.”
مصرين على النفاق غير تائبين منه. أو إن نعف عن طائفة منكم لم يؤذوا رسول الله ﷺ ولم يستهزءوا فلم نعذبهم في العاجل، نعذب في العاجل طائفة بأنهم كانوا مجرمين مؤذين لرسول الله ﷺ مستهزئين. وقرأ مجاهد: إن تعف عن طائفة على البناء للمفعول مع التأنيث، والوجه التذكير، لأن المسند إليه الظرف، كما تقول: سير بالدابة، ولا تقول: سيرت بالدابة، ولكنه ذهب إلى المعنى، كأنه قيل: إن ترحم طائفة «فأنث لذلك وهو غريب، والجيد قراءة العامّة: إن يعف عن طائفة، بالتذكير. وتعذب طائفة، بالتأنيث. وقرئ: إن يعف عن طائفة يعذب طائفة، على البناء للفاعل وهو الله ﷿.
Nifak üzerinde ısrar eden ve ondan tövbe etmeyen diğer bir topluluğa [azap edeceğiz]. Yahut: 'İçinizden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmeyen ve alay etmeyen bir topluluğu bağışlayıp onlara dünyada azap etmesek de, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet edip alay eden suçlu günahkârlar oldukları için dünyada diğer bir topluluğa azap edeceğiz.' Mücâhid: { إن تعف عن طائفة } şeklinde meçhul bina ve müennes sığayla okumuştur. Fakat doğru olan müzekker kılınmasıdır; çünkü müsnedün ileyh zarftır. Nitekim sen 'sîra bi'd-dâbbeti' dersin, 'sîret bi'd-dâbbeti' demezsin. Ancak o manaya gitmiştir; sanki { إن ترحم طائفة } denilmiş gibidir, bu sebeple müennes yapmıştır ki bu gariptir. Güzel olan ise cumhurun kıraatidir: { إن يعف عن طائفة } müzekker ve { وتعذب طائفة } müennes iledir. Fail (özne) olarak Allah azze ve celle kastedilerek malum (etken) bina ile { إن يعف عن طائفة يعذب طائفة } şeklinde de okunmuştur.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 67-68]
الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨)
{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨) } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir. Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar. Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar, fâsıkların ta kendileridir. Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti. O onlara yeter. Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır.”
بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ أريد به نفى أن يكونوا من المؤمنين، وتكذيبهم في قولهم وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وتقرير قوله وَما هُمْ مِنْكُمْ ثم وصفهم بما يدل على مضادّة حالهم لحال المؤمنين يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ بالكفر والمعاصي وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ عن الإيمان والطاعات وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ شحا بالمبارّ والصدفات والإنفاق في سبيل الله نَسُوا اللَّهَ أغفلوا ذكره فَنَسِيَهُمْ فتركهم من رحمته وفضله هُمُ الْفاسِقُونَ هم الكاملون في الفسق الذي هو التمرد في الكفر والانسلاخ عن كل خير، وكفى المسلم زاجراً أن يلم بما يكسبه هذا الاسم الفاحش الذي وصف الله به المنافقين حين بالغ في ذمهم، وإذا كره رسول الله ﷺ للمسلم أن يقول كسلت ، لأن المنافقين وصفوا بالكسل في قوله كُسالى
{ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } ifadesiyle onların müminlerden olduklarının nefyedilmesi, onların { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } sözlerinde yalanlanması ve { وَما هُمْ مِنْكُمْ } sözünün pekiştirilmesi kastedilmiştir. Ardından onların durumunun müminlerin durumuna zıt olduğunu gösteren hususlarla vasfedildiler: { يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ } Küfrü ve günahları [emrederler], { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ } İmandan ve taatlerden [alıkoyarlar], { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } İyiliklerden, sadakalardan ve Allah yolunda infak etmekten cimrilik ederek [ellerini tutarlar]. { نَسُوا اللَّهَ } O'nu anmayı terk ettiler. { فَنَسِيَهُمْ } O da onları rahmetinden ve lütfundan mahrum bıraktı. { هُمُ الْفاسِقُونَ } Onlar; küfürde haddi aşmak ve her türlü hayırdan soyutlanmak demek olan fıskta tam ve yetkin olanlardır. Müslümana, Allah'ın münafıkları yererken mübalağa ile vasfettiği bu çirkin ismi kendisine kazandıracak şeylere yaklaşmaktan alıkoyacak bir uyarıcı olarak bu yeter. Nitekim münafıklar { كُسالى } sözüyle tembellikle nitelendikleri için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir müslümanın 'Tembellik ettim' demesini dahi hoş görmemişken,
فما ظنك بالفسق خالِدِينَ فِيها مقدّرين الخلود هِيَ حَسْبُهُمْ دلالة على عظم عذابها، وأنه لا شيء أبلغ منه، وأنه بحيث لا يزاد عليه، نعوذ بالله من سخطه وعذابه وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وأهانهم من التعذيب، وجعلهم مذمومين ملحقين بالشياطين الملاعين، كما عظم أهل الجنة وألحقهم بالملائكة المكرمين وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ ولهم نوع من العذاب سوى الصلى بالنار، مقيم دائم كعذاب النار. ويجوز أن يريد:
Artık yoldan çıkmışlığı (fıskı) sen düşün! { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcılardır”, [yani] ebedî kalacakları takdir edilmiş olarak. { هِيَ حَسْبُهُمْ } “O onlara yeter”; [bu ifade] onun azabının büyüklüğüne, ondan daha şiddetli hiçbir şeyin bulunmadığına ve azabın daha fazla artırılamayacak bir derecede olduğuna delalet eder. Allah’ın gazabından ve azabından O’na sığınırız. { وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara lanet etmiştir”; onları azaplandırmak suretiyle zelil kılmış, cennet ehlini yüceltip ikram olunan meleklere kattığı gibi onları da yerilmiş ve lanetli şeytanlara katılmış kılmıştır. { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Ve onlar için sürekli bir azap vardır”; onlar için ateşte yanmanın dışında, tıpkı cehennem azabı gibi mukim (kalıcı ve sürekli) olan başka bir azap türü daha vardır. Şunun kastedilmiş olması da caizdir:
ولهم عذاب مقيم معهم في العاجل لا ينفكون عنه، وهو ما يقاسونه من تعب النفاق، والظاهر المخالف للباطن، خوفا من المسلمين وما يحذرونه أبدأ من الفضيحة ونزول العذاب إن اطلع على أسرارهم.
Ve onlar için dünyada kendilerinden hiç ayrılmayan kalıcı bir azap vardır; o da münafıklık meşakkati, müslümanlardan korktukları için içinin dışına uymaması ve sırları açığa çıkarsa rezil olma ve azabın inmesi korkusunu sürekli çekmeleridir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 69]
كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩)
{ كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩) } “Sizden öncekiler gibi... Onlar sizden daha güçlü, malları ve çocukları daha çoktu. Onlar kendi paylarından faydalandılar; sizden öncekilerin kendi paylarından faydalandığı gibi siz de kendi payınızdan faydalandınız ve onların daldığı gibi siz de daldınız. İşte onların dünyada ve ahirette amelleri boşa çıkmıştır ve işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.”
الكاف محلها رفع على: أنتم مثل الذين من قبلكم. أو نصب على: فعلتم مثل ما فعل الذين من قبلكم وهو أنكم استمتعتم وخضتم كما استمتعوا وخاضوا. ونحوه قول النمر:
{ كَـ } harfinin irap mahalli; 'Siz, sizden öncekiler gibisiniz' [takdirinde] ref, yahut: 'Siz, sizden öncekilerin yaptığı gibi yaptınız' [takdirinde] nasbtır; bu da onların faydalandığı ve daldığı gibi sizin de faydalanıp dalmış olmanızdır. Nemir'in şu sözü de böyledir:
كَالْيَوْمِ مَطْلُوباً وَلَا طَلبَا
«كَالْيَوْمِ مَطْلُوباً وَلَا طَلبَا» (Ne bugünkü gibi arananı ne de arayanı [görmedim]).
بإضمار «لم أر» وقوله كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً تفسير لتشبيههم بهم، وتمثيل فعلهم بفعلهم.
[Bu şiir], 'görmedim' fiilinin gizlenmesi (takdiri) iledir. { كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً } sözü ise onların onlara benzetilmesinin ve eylemlerinin onların eylemleri gibi temsil edilmesinin açıklamasıdır.
والخلاق: النصيب، وهو ما خلق للإنسان، أى قدّر من خير، كما قيل له «قسم» لأنه قسم.
Halâk (خَلاق): Pay/nasip demektir; o da insan için yaratılan yani hayırdan takdir edilen şeydir. Nitekim taksim edildiği için ona 'kısım' (kısmet) da denmiştir.
ونصيب، لأنه نصب، أى أثبت. والخوض: الدخول في الباطل واللهو كَالَّذِي خاضُوا كالفوج الذي خاضوا، وكالخوض الذي خاضوه. فإن قلت: أى فائدة في قوله فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ وقوله كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ مغن عنه كما أغنى قوله كَالَّذِي خاضُوا عن أن يقال: وخاضوا فخضتم كالذي خاضوا؟ قلت: فائدته أن يذم الأوّلين بالاستمتاع بما أوتوا من حظوظ الدنيا ورضاهم بها، والتهائهم بشهواتهم الفانية عن النظر في العاقبة وطلب الفلاح في الآخرة، وأن يخسس أمر الاستمتاع ويهجن أمر الرضى به، ثم يشبه بعد ذلك حال المخاطبين بحالهم، كما تريد أن تنبه بعض الظلمة على سماجة فعله فتقول: أنت مثل فرعون، كان يقتل بغير جرم ويعذب ويعسف وأنت تفعل مثل فعله. وأما وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا فمعطوف على ما قبله مستند إليه مستغن
[Ve yine ona] nasîb (pay/hisse) [denmiştir]; çünkü o, *nasb* edilmiş (نُصِبَ) yani sabit kılınmıştır. Havd (الخَوْض) ise bâtıla ve boş/anlamsız şeylere (lehv) dalmaktır. { كَالَّذِي خاضُوا } “onların daldığı gibi” ifadesi, “dalan o topluluk gibi” yahut “onların daldığı dalış gibi” manasındadır. Eğer: “{ كَالَّذِي خاضُوا } sözü ‘Onlar daldılar, siz de onların daldığı gibi daldınız’ denilmesine gerek bırakmadığı gibi, { كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ } “Sizden öncekilerin kendi paylarından faydalandığı gibi” sözü de { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ } “Onlar kendi paylarından faydalandılar” sözüne gerek bırakmazken bu ifadenin [ayrıca zikredilmesinin] faydası nedir?” dersen, derim ki: Bunun faydası; öncekileri, kendilerine verilen dünya paylarından zevk alıp bunlara razı olmaları ve fâni arzularıyla oyalanıp akıbeti düşünmekten ve ahirette kurtuluşu aramaktan geri kalmaları sebebiyle yermek, [dünyalıktan] faydalanma işini değersizleştirmek ve ona razı olma durumunu çirkin göstermek; ardından da hitap edilenlerin durumunu onların durumuna benzetmektir. Nitekim bir zalimi yaptığı işin çirkinliği hususunda uyarmak istediğinde şöyle dersin: “Sen Firavun gibisin; o suçsuz yere insanları öldürür, işkence eder ve zorbalık yapardı; sen de onun yaptığı gibi yapıyorsun.” { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “ve [bâtıla] dalanlar gibi siz de daldınız” ifadesine gelince; o kendisinden öncekine matuftur, ona dayanmaktadır ve
باستناده إليه عن تلك التقدمة حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ نقيض قوله وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ.
o mukaddimeye ihtiyaç duymamıştır. { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } ifadesi, { وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Biz ona dünyada mükâfatını verdik. Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” ayetinin zıddıdır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 70]
أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)
{ أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠) } “Kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd’ın, Semûd’un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi onlara gelmedi mi? Resûlleri onlara apaçık deliller getirmişti. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وأهل مدين وهم قوم شعيب وَالْمُؤْتَفِكاتِ مدائن قوم لوط. وقيل:
{ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ } Medyen halkı ki onlar Şuayb'ın kavmidir. { وَالْمُؤْتَفِكاتِ } Lût kavminin şehirleridir. Şöyle de denilmiştir:
قريات قوم لوط وهود وصالح، وائتفاكهنّ: انقلاب أحوالهنّ عن الخير إلى الشر فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ فما صحّ منه أن يظلمهم وهو حكيم لا يجوز عليه القبيح وأن يعاقبهم بغير جرم، ولكن ظلموا أنفسهم حيث كفروا به فاستحقوا عقابه.
Lût, Hûd ve Sâlih kavimlerinin köyleridir. Onların 'i'tifâk'ı (ائتفاك): hallerinin hayırdan şerre dönmesidir (altüst olmasıdır). { فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ } O'nun onlara zulmetmesi asla söz konusu olamaz; çünkü O Hakîm'dir, O'na çirkin fiil ve suçsuz yere azap etmek caiz olmaz. Fakat onlar O'nu inkâr edip azabını hak ederek kendi nefislerine zulmettiler.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧١ الى ٧٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 71-72]
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)
{ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢) } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlüne itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler ve Adn cennetlerinde güzel meskenler vadetti. Allah'tan bir rıza ise daha büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur.”
بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ في مقابلة قوله في المنافقين بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ. سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ السين مفيدة وجود الرحمة لا محالة، فهي تؤكد الوعد، كما تؤكد الوعيد في قولك: سأنتقم منك يوماً، تعنى أنك لا تفوتني وإن تباطأ ذلك، ونحوه سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا، وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى، سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ. عَزِيزٌ غالب على كل شيء قادر عليه، فهو يقدر على الثواب والعقاب حَكِيمٌ واضع كلا موضعه على حسب الاستحقاق وَمَساكِنَ طَيِّبَةً عن الحسن قصوراً من اللؤلؤ والياقوت الأحمر والزبرجد. وعَدْنٍ علم، بدليل قوله جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ ويدل عليه ما روى أبو الدرداء رضى الله عنه عن رسول الله ﷺ «عدن دار الله التي لم ترها عين ولم تخطر على قلب بشر، لا يسكنها غير ثلاثة: النبيون، والصدّيقون، والشهداء. يقول الله تعالى: طوبى لمن دخلك» وقيل: هي مدينة
{ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Birbirlerinin velileridirler/dostudurlar” [ifadesi], münafıklar hakkındaki { بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Birbirlerindendirler” ifadesinin mukabilindedir. { سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara merhamet edecektir” [ifadesindeki] sîn (س) harfi, rahmetin kesinlikle gerçekleşeceğini ifade eder. Dolayısıyla bu, tıpkı senin “Bir gün senden intikam alacağım” sözünde tehdidi tekit ettiği gibi vaadi tekit eder; yani 'bu gecikse bile benden kurtulamazsın' anlamına gelir. { سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır”, { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى } “Ve şüphesiz Rabbin sana verecek, sen de hoşnut olacaksın” ve { سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } “Onlara mükâfatlarını verecektir” [ayetleri] de böyledir. { عَزِيزٌ } “Mutlak güç sahibidir”, her şeye galip gelen ve her şeye gücü yetendir; dolayısıyla O, sevap vermeye de cezalandırmaya da kadirdir. { حَكِيمٌ } “Hüküm ve hikmet sahibidir”, hak edişe göre her şeyi yerli yerine koyandır. { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } “Ve güzel meskenler”; Hasan[-ı Basrî]’den [nakledildiğine göre bunlar] inci, kırmızı yakut ve zebercedden saraylardır. { عَدْنٍ } ise { جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ } “Rahmân'ın vadettiği Adn cennetleri” buyruğunun delaletiyle özel isimdir (alem). Ebü’d-Derdâ radıyallâhu anh'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadis de buna delildir: « عدن دار الله التي لم ترها عين ولم تخطر على قلب بشر، لا يسكنها غير ثلاثة: النبيون، والصدّيقون، والشهداء. يقول الله تعالى: طوبى لمن دخلك » «Adn, Allah'ın hiçbir gözün görmediği ve hiçbir insanın kalbinden geçmemiş olan yurdudur. Oraya ancak üç [zümre] yerleşir: Peygamberler, sıddîklar ve şehitler. Allah Teâlâ: 'Sana girene müjdeler olsun/ne mutlu!' buyurur.» [Adn'ın] cennette bir şehir olduğu da söylenmiştir.
في الجنة. وقيل: نهر جناته على حافاته وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ وشيء من رضوان الله أكبر من ذلك كله، لأنّ رضاه هو سبب كل فوز وسعادة، ولأنهم ينالون برضاه عنهم تعظيمه وكرامته، والكرامة أكبر أصناف الثواب، ولأن العبد إذا علم أن مولاه راض عنه فهو أكبر في نفسه مما وراءه من النعم، وإنما تتهنأ له برضاه، كما إذا علم بسخطته تنغصت عليه ولم يجد لها لذة وإن عظمت. وسمعت بعض أولى الهمة البعيدة والنفس المرّة من مشايخنا يقول: لا تطمح عينى ولا تنازع نفسي إلى شيء مما وعد الله في دار الكرامة، كما تطمح وتنازع إلى رضاه عنى، وأن أحشر في زمرة المهديين المرضيين عنده ذلِكَ إشارة إلى ما وعد الله، أو إلى الرضوان:
cennette bir şehirdir. Bahçeleri kıyılarında bulunan bir nehirdir de denilmiştir. { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } Allah'ın rızasından bir nebze dahi bütün bunlardan daha büyüktür; çünkü O'nun rızası her kurtuluşun ve saadetin sebebidir ve çünkü onlar O'nun kendilerinden razı olmasıyla O'nun tazimine ve ikramına nail olurlar; ikram ise sevap çeşitlerinin en büyüğüdür. Zira kul, efendisinin kendisinden razı olduğunu bildiğinde bu onun nefsinde, bunun ötesindeki nimetlerden daha büyüktür ve o nimetler kul için ancak O'nun rızasıyla tat verir. Tıpkı efendisinin gazabını bildiğinde nimetler ne kadar büyük olursa olsun zehir olup lezzetini bulamadığı gibi. Üstün himmet ve metanetli nefis sahibi bazı meşâyihimizden şöyle dediğini işittim: 'Benim gözüm ve nefsim, ikram yurdunda Allah'ın vadettiği şeylerden hiçbirine, O'nun benden razı olmasına ve O'nun katında razı olunmuş hidayet ehli zümresinde haşrolunmaya duyduğu kadar arzu ve meyil duymaz.' { ذلِكَ } Allah'ın vadettiğine yahut rıdvana (rızaya) işarettir:
أى هو الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وحده دون ما يعدّه الناس فوزاً. وروى «أن الله ﷿ يقول لأهل الجنة هل رضيتم؟ فيقولون: وما لنا لا نرضى وقد أعطيتنا ما لم تعط أحداً من خلقك، فيقول:
Yani insanların kazanç saydıkları şeyler değil, yalnızca o { الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } (büyük kurtuluş)dur. Rivayet edildi ki: «Allah azze ve celle cennet ehline: 'Razı oldunuz mu?' diye sorar. Onlar: 'Yaratıklarından hiçbirine vermediğini bize vermişken nasıl razı olmayalım?' derler. Bunun üzerine O:
أنا أعطيكم أفضل من ذلك؟ قالوا: وأى شيء أفضل من ذلك؟ قال: أُدخل عليكم رضواني فلا أسخط عليكم أبدا»
'Size bundan daha faziletlisini vereyim mi?' buyurur. Onlar: 'Bundan daha faziletli ne olabilir?' derler. 'Rızamı üzerinize indiriyorum, artık bundan sonra size asla gazap etmeyeceğim' buyurur.»
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٣]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 73]
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣)
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) } “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et, onlara karşı sert davran. Onların varacağı yer cehennemdir. O ne kötü varış yeridir!”
جاهِدِ الْكُفَّارَ بالسيف وَالْمُنافِقِينَ بالحجة وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ في الجهادين جميعاً، ولا تحابهم وكل من وقف منه على فساد في العقيدة فهذا الحكم ثابت فيه، يجاهد بالحجة، وتستعمل معه الغلظة ما أمكن منها. عن ابن مسعود: إن لم يستطع بيده فبلسانه، فإن لم يستطع فليكفهرّ في وجهه فإن لم يستطع فبقلبه . يريد الكراهة والبغضاء والتبرأ منه. وقد حمل الحسن جهاد المنافقين على إقامة الحدود عليهم إذا تعاطوا أسبابها.
{ جاهِدِ الْكُفَّارَ } Kılıçla, { وَالْمُنافِقِينَ } Delille [cihat et]. { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } Her iki cihatta da onlara sert davran, onlara müsamaha gösterme. Kendisinden inanç bozukluğu tespit edilen herkes hakkında bu hüküm sabittir; onunla delille cihat edilir ve mümkün olduğunca ona karşı sertlik uygulanır. İbn Mes'ûd'dan: 'Eliyle gücü yetmezse diliyle, buna gücü yetmezse yüzünü ekşitsin, buna da gücü yetmezse kalbiyle [yapsın].' Bununla hoşnutsuzluğu, buğzu ve ondan beri olmayı kastetmektedir. Hasan ise münafıklarla cihat etmeyi, gerektirici sebepleri işlediklerinde onlara had cezalarını uygulamak şeklinde yorumlamıştır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 74]
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “[O sözü] söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Oysa andolsun ki küfür sözünü söylediler, İslam'a girdikten sonra inkâr ettiler ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler. Sırf Allah ve Resûlü lütfundan kendilerini zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar. Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur; şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada ve ahirette can yakıcı bir azapla cezalandırır. Onlar için yeryüzünde ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (74)
أقام رسول الله ﷺ في غزوة تبوك شهرين ينزل عليه القرآن، ويعيب المنافقين المتخلفين فيسمع من معه منهم، منهم الجلاس بن سويد. فقال الجلاس: والله لئن كان ما يقول محمد حقاً لإخواننا الذين خلفناهم وهم ساداتنا وأشرافنا، فنحن شر من الحمير. فقال عامر بن قيس الأنصارى للجلاس: أجل، والله إنّ محمداً لصادق وأنت شرّ من الحمار. وبلغ ذلك رسول الله ﷺ، فاستحضر فحلف بالله ما قال: فرفع عامر يده فقال: اللهم أنزل على عبدك ونبيك تصديق الكاذب وتكذيب الصادق فنزلت يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا فقال الجلاس:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde iki ay kaldı; kendisine Kur'an iniyor, geride kalan münafıkları ayıplıyordu. Yanındakilerden olanlar da bunu işitiyordu; Cülâs b. Süveyd de onlardandı. Cülâs: 'Vallahi eğer Muhammed'in geride bıraktığımız efendilerimiz ve eşrafımız olan kardeşlerimiz hakkında söyledikleri doğruysa, biz eşeklerden daha şerliyiz' dedi. Âmir b. Kays el-Ensârî, Cülâs'a: 'Evet, vallahi Muhammed elbette doğrudur ve sen eşekten daha şerlisin' dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı; onu çağırdı, o da söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Bunun üzerine Âmir ellerini kaldırıp: 'Allahım! Kuluna ve Peygamberine yalancının tasdikini, doğru sözlünün yalanlanmasını [açıklayan vahyi] indir' diye dua etti. Bunun üzerine { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا } ayeti indi. Bunun üzerine Cülâs:
يا رسول الله، لقد عرض الله علىّ التوبة. والله لقد قلته وصدق عامر، فتاب الجلاس وحسنت توبته وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وأظهروا كفرهم بعد إظهارهم الإسلام وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وهو الفتك برسول الله ﷺ، وذلك عند مرجعه من تبوك: تواثق خمسة عشر منهم على أن يدفعوه عن راحلته إلى الوادي إذا تسنم العقبة بالليل، فأخذ عمار بن ياسر بخطام راحلته يقودها وحذيفة خلفها يسوقها، فبينما هما كذلك إذ سمع حذيفة بوقع أخفاف الإبل وبقعقعة السلاح، فالتفت فإذا قوم متلثمون، فقال: إليكم إليكم يا أعداء الله ، فهربوا. وقيل:
[Cülâs]: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah bana tövbe [etme fırsatını] sundu. Vallahi ben onu söylemiştim, Âmir doğru söyledi" dedi. Bunun üzerine Cülâs tövbe etti ve tövbesini de güzelleştirdi. { وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “İslamlarından sonra inkâr ettiler” [ifadesi], İslam'ı izhar ettikten sonra küfürlerini açığa vurdukları [anlamındadır]. { وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا } “Ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler” [ifadesi ise] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast düzenlemektir. Bu da Tebük'ten dönüşü esnasında gerçekleşmiştir: Onlardan on beş kişi, geceleyin Akabe'ye tırmandığında devesinden onu vadiye yuvarlamak üzere aralarında sözleştiler. Bunun üzerine Ammâr b. Yâsir Resûlullah'ın devesinin yularından tutmuş önden çekiyor, Huzeyfe ise arkasından sürüyordu. Onlar bu haldeyken birden Huzeyfe, deve tabanlarının sesini ve silahların şakırtısını işitti; dönüp baktığında yüzleri örtülü bir topluluk gördü. [Huzeyfe]: "Uzaklaşın, uzaklaşın ey Allah'ın düşmanları!" diye haykırınca kaçtılar. Şöyle de denilmiştir:
همّ المنافقون بقتل عامر لردّه على الجلاس. وقيل: أرادوا أن يتوّجوا عبد الله بن أبىّ وإن لم يرض رسول الله صلى الله تعالى عليه وآله وسلم وَما نَقَمُوا وما أنكروا وما عابوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وذلك أنهم كانوا حين قدم رسول الله ﷺ المدينة في ضنك من العيش لا يركبون الخيل ولا يحوزون الغنيمة فأثروا بالغنائم وقتل للجلاس مولى، فأمر رسول الله ﷺ بديته اثنى عشر ألفاً فاستغنى فَإِنْ يَتُوبُوا هي الآية التي تاب عندها الجلاس فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ بالقتل والنار.
Münafıklar Cülâs'a cevap verdiği için Âmir'i öldürmeye niyetlendiler. Bir rivayette ise Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem razı olmasa bile Abdullah b. Übeyy'e taç giydirmek istediler. { وَما نَقَمُوا } İnkâr etmediler, ayıplamadılar, { إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ } ancak Allah'ın kendilerini zengin etmesini [ayıpladılar]. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde onlar geçim darlığı içindeydiler; ata binemiyor, ganimet elde edemiyorlardı. Ganimetlerle zenginleştiler; ayrıca Cülâs'ın bir azatlısı öldürülmüştü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için on iki bin [dirhem] diyet emretti de böylece zengin oldu. { فَإِنْ يَتُوبُوا } Bu, Cülâs'ın yanında tövbe ettiği ayettir. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } Öldürülmekle ve cehennem ateşiyle.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٥ الى ٧٧]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 75-77]
وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) } “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: 'Eğer bize lütfundan verirse mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız.' Fakat Allah onlara lütfundan verince onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler. Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için, O da kendisiyle karşılaşacakları güne kadar onların kalplerine nifak yerleştirdi.”
روى أنّ ثعلبة بن حاطب قال: يا رسول الله، ادع الله أن يرزقني مالا، فقال ﷺ: «يا ثعلبة، قليل تؤدّى شكره خير من كثير لا تطيقه » فراجعه وقال: والذي بعثك بالحق لئن رزقني الله مالا لأعطينّ كل ذى حق حقه، فدعا له، فاتخذ غنما فنمت كما ينمى الدود حتى ضاقت بها المدينة، فنزل واديا وانقطع عن الجماعة والجمعة، فسأل عنه رسول الله ﷺ فقيل: كثر ماله حتى لا يسعه واد. قال: يا ويح ثعلبة، فبعث رسول الله ﷺ مصدّقين لأخذ الصدقات، فاستقبلهما الناس بصدقاتهم، ومرّا بثعلبة فسألاه الصدقة وأقرآه كتاب رسول الله ﷺ الذي فيه الفرائض، فقال: ما هذه إلا جزية، ما هذه إلا أخت الجزية، وقال: ارجعا حتى أرى رأيى، فلما رجعا قال لهما رسول الله ﷺ قبل أن يكلماه: يا ويح ثعلبة مرّتين، فنزلت، فجاءه ثعلبة بالصدقة، فقال: إنّ الله منعني أن
Rivayet edildi ki Sa‘lebe b. Hâtıb şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal rızık olarak vermesi için Allah'a dua et." Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: « يا ثعلبة، قليل تؤدّى شكره خير من كثير لا تطيقه » «Ey Sa‘lebe! Şükrünü eda edebileceğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır» buyurdu. [Sa‘lebe] talebini tekrarladı ve: "Seni hak ile gönderene yemin ederim ki, eğer Allah bana mal verirse her hak sahibine hakkını mutlaka veririm" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ona dua etti. [Sa‘lebe] koyun edindi ve [koyunlar] kurtçuklar gibi üreyip çoğaldı; öyle ki Medine onlara dar geldi. Bir vadiye yerleşti; cemaatten ve cuma [namazından] koptu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu sordu; "Malı bir vadiye sığmayacak kadar çoğaldı" denildi. [Resûlullah]: "Vah Sa‘lebe'ye!" buyurdu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekâtları toplamak üzere iki zekât memuru (müsaddık) gönderdi. İnsanlar zekâtlarıyla onları karşıladılar. İkisi Sa‘lebe'ye de uğrayıp ondan zekâtı istediler ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem farz [zekât oranları]nı içeren mektubunu ona okudular. [Sa‘lebe]: "Bu cizyeden başka bir şey değil; bu, cizyenin kız kardeşidir!" dedi ve: "Ben kararımı verene kadar dönün gidin" dedi. İkisi geri döndüklerinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem daha onlar kendisiyle konuşmadan önce iki defa: "Vah Sa‘lebe'ye!" buyurdu. Bunun üzerine [ayet] indi. Sa‘lebe zekâtla [Peygamber'e] geldi; fakat [Resûlullah]: "Şüphesiz Allah beni
أقبل منك، فجعل التراب على رأسه فقال: هذا عملك قد أمرتك فلم تطعني، فقبض رسول الله ﷺ، فجاء بها إلى أبى بكر رضى الله عنه فلم يقبلها، وجاء بها إلى عمر رضى الله عنه في خلافته فلم يقبلها، وهلك في زمان عثمان رضى الله عنه. وقرئ «لنصدقن ولنكونن» بالنون الخفيفة فيهما مِنَ الصَّالِحِينَ قال ابن عباس رضى الله عنه: يريد الحج فَأَعْقَبَهُمْ عن الحسن وقتادة رضى الله عنهما: أنّ الضمير للبخل. يعنى: فأورثهم البخل نِفاقاً متمكنا فِي قُلُوبِهِمْ لأنه كان سببا فيه وداعياً إليه. والظاهر أن الضمير لله ﷿. والمعنى: فخذلهم حتى نافقوا .
senden kabul etmekten menetti' buyurdu. Bunun üzerine başına toprak saçmaya başladı. [Peygamber]: 'Bu senin amelindir; ben sana emrettim, sen bana itaat etmedin' buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince, [zekâtını] Ebû Bekir'e radıyallâhu anh getirdi, o kabul etmedi; halifeliğinde Ömer'e radıyallâhu anh getirdi, o da kabul etmedi ve Osman'ın radıyallâhu anh zamanında helak oldu. Her iki fiildeki nun'un şeddesiz (hafif) okunmasıyla { لَنَصَّدَقَنْ وَلَنَكُونَنْ } şeklinde de okunmuştur. { مِنَ الصَّالِحِينَ } İbn Abbas radıyallâhu anh: 'Haccı kastediyor' demiştir. { فَأَعْقَبَهُمْ } Hasan ve Katâde'den radıyallâhu anhümâ: Zamirin cimriliğe ait olduğu [rivayet edilmiştir]. Yani cimrilik, { فِي قُلُوبِهِمْ } kalplerinde yerleşik { نِفاقاً } bir nifak miras bıraktı (doğurdu); çünkü ona sebep ve çağırıcı olmuştu. Zahir olan ise zamirin Allah'a azze ve celle ait olmasıdır. Mana şöyledir: Onları yardımsız bıraktı, nihayet münafık oldular.
وتمكن في قلوبهم نفاقهم فلا ينفك عنها إلى أن يموتوا بسبب إخلافهم ما وعدوا الله من التصدّق والصلاح وكونهم كاذبين. ومنه: جعل خلف الوعد ثلث النفاق. وقرئ: يكذبون، بالتشديد.
Allah'a vadettikleri sadaka verme ve salih olma sözünden dönmeleri ve yalancı olmaları sebebiyle, nifakları kalplerine yerleşti de ölünceye kadar onlardan ayrılmaz oldu. Bundan ötürü: 'Sözden dönmek nifakın üçte biridir' denilmiştir. { يُكَذِّبُونَ } şeklinde şeddeli de okunmuştur.
وأ لم تعلموا، بالتاء. عن علىّ رضى الله عنه.
Ali'den radıyallâhu anh ta harfi ile { ألم تَعلموا } şeklinde de [okunduğu rivayet edilmiştir].
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٨]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 78]
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨)
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨) } “Bilmediler mi ki Allah, onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah, gaybları çok iyi bilendir.”
سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ ما أسرّوه من النفاق والعزم على إخلاف ما وعدوه وما يتناجون به فيما بينهم من المطاعن في الدين، وتسمية الصدقة جزية وتدبير منعها.
{ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } Gizledikleri nifakı, vadettiklerinden dönme azmini ve aralarında dine yönelik taanları, sadakayı cizye diye isimlendirmeyi ve onu vermemeyi planlamayı fısıldaşmalarını [bilir].
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 79]
الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩)
{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩) } “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için elem verici bir azap vardır.”
الَّذِينَ يَلْمِزُونَ محله النصب أو الرفع على الذمّ. ويجوز أن يكون في محل الجرّ بدلا من الضمير في سرهم ونجواهم. وقرئ: يلمزون، بالضم الْمُطَّوِّعِينَ المتطوّعين المتبرعين.
{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ } ifadesinin irap mahalli zemm (kınama) üzere nasb veya reftir. { سرهم ونجواهم } ifadesindeki zamirden bedel olarak cer mahallinde olması da caizdir. Damme ile { يَلْمُزُونَ } şeklinde de okunmuştur. { الْمُطَّوِّعِينَ } Gönüllü olarak bağışta bulunanlar [demektir].
روى أنّ رسول الله ﷺ حثّ على الصدقة فجاء عبد الرحمن بن عوف بأربعين أوقية من ذهب. وقيل: بأربعة آلاف درهم وقال: كان لي ثمانية آلاف، فأقرضت ربى أربعة وأمسكت أربعة لعيالي، فقال له رسول الله ﷺ: بارك الله لك فيما أعطيت وفيما أمسكت فبارك الله له حتى صولحت تماضر امرأته عن ربع الثمن على ثمانين ألفاً،
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadaka vermeye teşvik etti. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf kırk ukıyye altın getirdi. Dört bin dirhem [getirdiği] de söylenmiştir. Abdurrahman: “Sekiz binim vardı; dördünü Rabbime borç verdim [infak ettim], dördünü de aileme ayırdım” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: « بارك الله لك فيما أعطيت وفيما أمسكت » «Verdiğinde de elinde tuttuğunda da Allah sana bereket versin!» buyurdu. Allah da ona öyle bereket ihsan etti ki, [vefat ettiğinde] hanımı Tümâdır sekizde birin dörtte biri [olan miras payı] karşılığında seksen bin [dirhem/dinar] üzerinden sulh edildi.
وتصدّق عاصم بن عدىّ بمائة وسق من تمر، وجاء أبو عقيل الأنصارى رضى الله عنه بصاع من تمر فقال: بت ليلتي أجرّ بالجرير على صاعين، فتركت صاعا لعيالي، وجئت بصاع فأمره رسول الله ﷺ أن ينثره على الصدقات، فلمزهم المنافقون وقالوا: ما أعطى عبد الرحمن وعاصم إلا رياء، وإن كان الله ورسوله لغنيين عن صاع أبى عقيل، ولكنه أحب أن يذكر بنفسه ليعطى من الصدقات، فنزلت إِلَّا جُهْدَهُمْ إلا طاقتهم. قرئ بالفتح والضم سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ كقوله: الله يستهزئ بهم في أنه خبر غير دعاء. ألا ترى إلى قوله وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ.
Âsım b. Adiyy yüz vesk hurma tasadduk etti. Ebû Akîl el-Ensârî radıyallâhu anh ise bir sâ' hurma ile gelip şöyle dedi: 'Gece boyunca iki sâ' karşılığında iple su çektim; bir sâ'ı aileme bıraktım, bir sâ'ı da getirdim.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bunu sadakaların üzerine saçmasını emretti. Münafıklar onları ayıplayıp: 'Abdurrahman ve Âsım ancak gösteriş için verdi. Allah ve Resûlü ise Ebû Akîl'in bir sâ'ına elbette muhtaç değildir; fakat o sadakalardan kendisine verilsin diye adından söz ettirmek istedi' dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. { إِلَّا جُهْدَهُمْ } Ancak güçlerinin yettiğini [demektir]. Fetha ve damme ile (cehd / cühd) okunmuştur. { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } Tıpkı { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } sözünde olduğu gibi beddua değil bir haberdir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } sözünü görmüyor musun?
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 80]
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠)
{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠) } “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme. Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmelerindendir. Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez.”