سأل عبد الله بن عبد الله بن أبىّ رسول الله ﷺ وكان رجلا صالحا- أن يستغفر لأبيه في مرضه ففعل، فنزلت، فقال رسول الله ﷺ «إنّ الله قد رخص لي فسأزيد على السبعين» فنزلت سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ وقد ذكرنا
Salih bir kimse olan Abdullah b. Abdullah b. Übey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hastalığı sırasında babası için bağışlanma dilemesini istedi. O da bunu yaptı. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إنّ الله قد رخص لي فسأزيد على السبعين » «Şüphesiz Allah bana ruhsat tanıdı; ben yetmişten fazla bağışlanma dileyeceğim» buyurdu. Bunun üzerine: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de onlar için birdir” ayeti indi. Biz zikretmiştik [ki]:
أن هذا الأمر في معنى الخبر، كأنه قيل: لن يغفر الله لهم استغفرت لهم أم لم تستغفر لهم، وإن فيه معنى الشرط، وذكرنا النكتة في المجيء به على لفظ الأمر، والسبعون جار مجرى المثل في كلامهم للتكثير، قال علىّ بن أبى طالب ﵇:
bu emir haber anlamındadır, sanki: 'Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır' denilmiş gibidir ve onda şart anlamı vardır. Emrin bu lafızla gelmesindeki nükteyi zikretmiştik. Yetmiş [sayısı] ise onların kelamında çokluk ifade etmek için darbımesel kabilindedir. Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm şöyle demiştir:
لَأَصْبَحَنَّ الْعَاصِ وَابْنَ الْعَاصِى … سَبْعِينَ ألْفاً عَاقِدِى النَّوَاصِى
Âs'a ve Âs'ın oğluna mutlaka sabah baskını yapacağım … Alın saçları bağlanmış yetmiş bin [atlı ile]
فإن قلت: كيف خفى على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وهو أفصح العرب وأخبرهم بأساليب الكلام وتمثيلاته، والذي يفهم من ذكر هذا العدد كثرة الاستغفار، كيف وقد تلاه بقوله ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا … الآية فبين الصارف عن المغفرة لهم حتى قال: «قد رخص لي ربى فسأزيد على السبعين» قلت: لم يخف عليه ذلك، ولكنه خيل بما قال إظهاراً لغاية
Eğer: "Bu sayının zikredilmesinden çokça bağışlanma dilemenin anlaşılacağı hususu, Arapların en fasîhi ve söz üsluplarını ve temsillerini en iyi bileni olduğu halde Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e nasıl gizli kalır? Kaldı ki [Cenâb-ı Hak] bunun hemen ardından { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا } “Bu, onların inkâr etmeleri sebebiyledir...” ayetini getirerek onları bağışlanmaktan alıkoyan sebebi açıklamışken, nasıl olur da [Hz. Peygamber]: «Rabbim bana ruhsat verdi, ben de yetmişten fazlasını yapacağım» buyurmuştur?" dersen, derim ki: Bu durum ona gizli kalmış değildi; fakat o, söylediği sözle [ilâhî] gayeyi izhar etmek için bir beklentiye kapılmış gibi gösterdi...
رحمته ورأفته على من بعث إليه، كقول إبراهيم ﵇ وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وفي إظهار النبي ﷺ الرأفة والرحمة: لطف لأمّته ودعاء لهم إلى ترحم بعضهم على بعض.
merhametini ve şefkatini izhar etmek için, İbrahim aleyhisselâm'ın { وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } sözü gibi, söylediği sözle bir beklentiye kapılmış gibi gösterdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefkat ve merhameti izhar etmesinde ümmetine bir lütuf ve birbirlerine merhamet etmelerine yönelik bir çağrı vardır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٨١]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 81]
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١)
{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından oturup kalmalarına sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmekten hoşlanmadılar ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler. De ki: 'Eğer anlasalardı cehennem ateşi daha sıcaktır.'”
الْمُخَلَّفُونَ الذين استأذنوا رسول الله ﷺ من المنافقين فأذن لهم وخلفهم في المدينة في غزوة تبوك، أو الذين خلفهم كسلهم ونفاقهم والشيطان بِمَقْعَدِهِمْ بقعودهم عن الغزو خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ خلفه. يقال: أقام خلاف الحي، بمعنى بعدهم ظعنوا ولم يظعن معهم، وتشهد له قراءة أبى حيوة: خلف رسول الله. وقيل: هو بمعنى المخالفة لأنهم خالفوه حيث قعدوا ونهض، وانتصابه على أنه مفعول له أو حال، أى قعدوا لمخالفته أو مخالفين له أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ تعريض بالمؤمنين وبتحملهم المشاق العظام لوجه الله تعالى وبما فعلوا من بذل أموالهم وأرواحهم في سبيل الله تعالى وإيثارهم ذلك على الدعة والخفض.
{ الْمُخَلَّفُونَ } Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteyip de kendilerine izin verdiği ve Medine'de arkada bıraktığı münafıklardır; yahut tembelliklerinin, nifaklarının ve şeytanın geride bıraktığı kimselerdir. { بِمَقْعَدِهِمْ } Savaşa gitmeyip oturmalarıyla [demektir]. { خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } Onun arkasında [demektir]. 'Onlar göç etti, o ise onlarla birlikte göç etmedi' anlamında 'Kabilenin arkasında kaldı' denir. Ebû Hayve'nin { خلف رسول الله } kıraati de buna şahittir. 'Muhalefet' anlamında olduğu da söylenmiştir; zira o sefere çıktığında onlar oturarak ona muhalefet ettiler. Mensub olması mef'ûlün leh veya hâl olmasındandır; yani ona muhalefet etmek için veya muhalif olarak oturdular. { أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } Müminlere, onların Allah Teâlâ rızası için büyük meşakkatlere katlanmalarına, mallarını ve canlarını Allah Teâlâ yolunda feda etmelerine ve bunu rahatlığa ve refaha tercih etmelerine bir kinayedir.
وكره ذلك المنافقون. وكيف لا يكرهونه وما فيهم ما في المؤمنين من باعث الايمان وداعى الإيقان قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا استجهال لهم، لأن من تصوّن من مشقة ساعة فوقع بسبب ذلك التصوّن في مشقة الأبد، كان أجهل من كل جاهل: ولبعضهم:
Münafıklar ise bundan hoşlanmadılar. Nasıl hoşlansınlar ki müminlerde bulunan imanın sevki ve yakînin çağrısı onlarda yoktur. { قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا } Onları cahillikle nitelemedir; çünkü bir anlık meşakkatten sakınıp bu sakınma sebebiyle ebedî meşakkate düşen kimse, her cahilden daha cahildir. Bir şaire aittir:
مَسَرَّةُ أحْقَابٍ تَلَقَّيْتُ بَعْدَهَا … مَسَاءَةَ يَوْمٍ أرْيُهَا شِبْهُ الصَّابِ
Nice devirlerin sevinci vardır ki, ardından öyle bir günün kederiyle karşılaştım ki, onun balı sabır otu gibidir.
فَكَيْفَ بِأَنْ تَلْقَى مَسرَّةَ سَاعَةٍ … وَرَاءَ تَقَضِّيهَا مَسَاءَةُ أحْقَابِ
Öyleyse, geçip gitmesinin ardında nice devirlerin kederi bulunan bir anlık sevinçle karşılaşmak nasıl olur?
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 82]
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)
{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) } “Kazanmakta olduklarının cezası olarak, artık az gülsünler, çok ağlasınlar!”
معناه: فسيضحكون قليلا، ويبكون كثيرا جَزاءً إلا أنه أخرج على لفظ الأمر، للدلالة على أنه حتم واجب لا يكون غيره. يروى أن أهل النفاق يبكون في النار عمر الدنيا، لا يرقأ لهم دمع ولا يكتحلون بنوم.
Bunun anlamı şudur: [Yaptıklarının] bir cezası olarak az gülecekler ve çok ağlayacaklar. Ancak bunun kesin, kaçınılmaz ve aksinin vuku bulması mümkün olmayan bir durum olduğunu göstermek için emir lafzıyla ifade edilmiştir. Rivayet edildiğine göre münafıklar cehennemde dünya ömrü kadar ağlarlar; gözyaşları hiç dinmez ve gözlerine asla uyku girmez.
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٣]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 83]
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣)
{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣) } “Eğer Allah seni onlardan bir grubun yanına döndürür de [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: 'Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; artık geride kalanlarla beraber oturun!'”
وإنما قال إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ لأنّ منهم من تاب عن النفاق وندم على التخلف، أو اعتذر بعذر صحيح. وقيل: لم يكن المخلفون كلهم منافقين، فأراد بالطائفة: المنافقين منهم فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ يعنى إلى غزوة بعد غزوة تبوك. وأَوَّلَ مَرَّةٍ هي الخروج إلى غزوة تبوك، وكان إسقاطهم عن ديوان الغزاة عقوبة لهم على تخلفهم الذي علم الله أنه لم يدعهم إليه إلا النفاق، بخلاف غيرهم من المتخلفين مَعَ الْخالِفِينَ قد مرّ تفسيره. قرأ مالك بن دينار ﵀. مع الخلفين، على قصر الخالفين. فإن قلت مَرَّةٍ نكرة وضعت موضع المرات للتفضيل، فلم ذكر اسم التفضيل المضاف إليها وهو دال على واحدة من المرات؟ قلت: أكثر اللغتين: هند أكبر النساء، وهي أكبرهنّ. ثم إنّ قولك: هي كبرى امرأة، لا تكاد تعثر عليه. ولكن هي أكبر امرأة، وأول مرة، وآخر مرة. وعن قتادة: ذكر لنا أنهم كانوا اثنى عشر رجلا قيل فيهم ما قيل.
{ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ } buyurması, onlardan bazısının nifaktan tövbe etmesi ve geride kalmaya pişman olması yahut geçerli bir mazeret beyan etmesi sebebiyledir. Geride kalanların hepsinin münafık olmadığı, dolayısıyla 'taife' ile onlardan münafık olanların kastedildiği de söylenmiştir. { فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } Yani Tebük Gazvesi'nden sonraki bir gazveye [çıkmak için]. { أَوَّلَ مَرَّةٍ } Tebük Gazvesi'ne çıkıştır. Allah'ın kendilerini buna nifaktan başka bir şeyin sevk etmediğini bildiği için, bu geride kalmalarına bir ceza olarak gaziler divanından düşürüldüler; geride kalan diğer kimseler ise böyle değildir. { مَعَ الْخالِفِينَ } ifadesinin tefsiri geçmişti. Mâlik b. Dînâr rahimehullâh, 'el-Hâlifîn'i kısaltarak { مع الخلفين } şeklinde okumuştur. Eğer: '{ مَرَّةٍ } kelimesi tafdil (üstünlük) için çoğul yerine konulmuş bir nekredir; o halde kendisi kere ve defalardan tek bir tanesine delalet ettiği halde ona muzâf olan ism-i tafdil neden müzekker kılınmıştır?' dersen, derim ki: İki kullanımdan en yaygın olanı: 'Hind kadınların en büyüğüdür (أكبر النساء)' ve 'O onların en büyüğüdür (أكبرهن)' şeklindedir. Nitekim: 'O en büyük kadındır (كبرى امرأة)' sözüne pek rastlayamazsın. Ancak 'O en büyük kadındır (أكبر امرأة)', 'ilk defa (أول مرة)' ve 'son defa (آخر مرة)' denir. Katâde'den rivayet edildiğine göre: Bize onların hakkında bu söylenenler söylenen on iki adam oldukları zikredildi.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 84-85]
وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥)
{ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma ve kabrinin başında durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler ve fâsık olarak öldüler. Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin; Allah bunlarla dünyada kendilerine azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını istiyor.”
روى أنّ رسول الله ﷺ كان يقوم على قبور المنافقين ويدعو لهم فلما
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, münafıkların kabirleri başında durur ve onlar için dua ederdi. [Ne zaman ki]
مرض رأس النفاق عبد الله بن أبىّ بعث إليه ليأتيه، فلما دخل عليه قال: أهلكك حب اليهود.
nifakın başı Abdullah b. Übey hastalandı; kendisine gelmesi için ona haber gönderdi. Yanına girdiğinde: «Yahudi sevgisi seni helak etti» buyurdu.
فقال: يا رسول الله بعثت إليك لتستغفر لي لا لتؤنبنى وسأله أن يكفنه في شعاره الذي يلي جلده ويصلى عليه، فلما مات دعاه ابنه حباب إلى جنازته، فسأله عن اسمه فقال: أنت عبد الله ابن عبد الله. الحباب اسم شيطان. فلما همّ بالصلاة عليه قال له عمر: أتصلي على عدوّ الله، فنزلت وقيل: أراد أن يصلى عليه فجذبه جبريل . فإن قلت: كيف جازت له تكرمة المنافق وتكفينه في قميصه؟ قلت: كان ذلك مكافأة له على صنيع سبق له. وذلك أن العباس رضى الله عنه عم رسول الله ﷺ لما أخذ اسيراً ببدر لم يجدوا له قميصاً وكان رجلا طوالا ، فكساه عبد الله قميصه وقال له المشركون يوم الحديبية: إنا لا نأذن لمحمد ولكنا نأذن لك، فقال:
O da: 'Ey Allah'ın Resûlü, beni azarlayasın diye değil, benim için bağışlanma dileyesin diye sana haber gönderdim' dedi ve tenine değen iç elbisesiyle kendisini kefenlemesini ve namazını kılmasını istedi. Öldüğünde oğlu Hubâb onu cenazesine çağırdı; ona ismini sordu, o da: 'Sen Abdullah b. Abdullah'sın; Hubâb ise bir şeytan ismidir' buyurdu. Onun namazını kılmaya yeltendiğinde Ömer ona: 'Allah'ın düşmanına namaz mı kılacaksın?' dedi ve bunun üzerine [bu ayet] indi. Namazını kılmak istediğinde Cebrail'in onu çektiği de söylenmiştir. Eğer: 'Münafığa ikramda bulunması ve onu gömleğiyle kefenlemesi nasıl caiz oldu?' dersen, derim ki: Bu, onun daha önce yaptığı bir iyiliğin karşılığıydı. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Abbas radıyallâhu anh Bedir'de esir alındığında ona bir gömlek bulamadılar; zira kendisi uzun boylu bir adamdı. Abdullah ona kendi gömleğini giydirdi. Müşrikler Hudeybiye günü ona: 'Biz Muhammed'e izin vermeyiz fakat sana izin veririz' dediklerinde o:
لا، إن لي في رسول الله أسوة حسنة فشكر رسول الله ﷺ له ذلك، وإجابة له إلى مسألته إياه، فقد كان ﵊ لا يرد سائلا، وكان يتوفر على دواعي المروءة ويعمل بعادات الكرام، وإكراماً لابنه الرجل الصالح، فقد روى أنه قال له: أسألك أن تكفنه في بعض قمصانك، وأن تقوم على قبره، لا يشمت به الأعداء ، وعلماً بأن تكفينه في قميصه لا ينفعه مع كفره، فلا فرق بينه وبين غيره من الأكفان، وليكون إلباسه إياه لطفاً
[O da]: «Hayır, şüphesiz Resûlullah'ta benim için güzel bir örnek vardır» [demişti]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun bu tutumuna teşekkür etmişti. [Bir diğer sebep de] onun kendisinden olan isteğini yerine getirmekti; zira o aleyhisselâm hiçbir isteyeni geri çevirmez, mürüvvetin gereklerini fazlasıyla gözetir ve kerem sahibi kimselerin âdetleriyle amel ederdi. [Bir diğeri de] salih bir kimse olan oğluna ikramda bulunmaktı. Nitekim rivayet edildiğine göre [oğlu] ona: «Düşmanların onunla alay etmemesi için, onu gömleklerinden birine kefenlemeni ve kabri başında durmanı senden istiyorum» demişti. [Bir diğer sebep de] küfrü sebebiyle gömleğine kefenlenmesinin ona hiçbir fayda vermeyeceğini, dolayısıyla onun diğer kefenlerden bir farkı olmadığını bilmesi ve onu giydirmesinin başkalarına bir lütuf olması içindi.
لغيره، فقد روى أنه قيل له: لم وجهت إليه بقميصك وهو كافر؟ فقال: «إنّ قميصي لن يغنى عنه من الله شيئاً، وإن أؤمل في الله أن يدخل في الإسلام كثير بهذا السبب» فيروى أنه أسلم ألف من الخزرج لما رأوه طلب الاستشفاء بثوب رسول الله ﷺ وكذلك ترحمه واستغفاره كان للدعاء إلى التراحم والتعاطف، لأنهم إذا رأوه يترحم على من يظهر الإيمان وباطنه على خلاف ذلك، دعا المسلم إلى أن يتعطف على من واطأ قلبه لسانه ورآه حتما عليه. فإن قلت: فكيف جازت الصلاة عليه؟ قلت: لم يتقدم نهى عن الصلاة عليهم، وكانوا يجرون مجرى المسلمين لظاهر إيمانهم، لما في ذلك من المصلحة. وعن ابن عباس رضى الله عنه: ما أدرى ما هذه الصلاة، إلا أنى أعلم أن رسول الله ﷺ لا يخادع ماتَ صفة لأحد. وإنما قيل: مات، وماتوا بلفظ الماضي- والمعنى على الاستقبال- على تقدير الكون والوجود، لأنه كائن موجود لا محالة إِنَّهُمْ كَفَرُوا تعليل للنهى، وقد أعيد قوله وَلا تُعْجِبْكَ لأنّ تجدد النزول له شأن في تقرير ما نزل له وتأكيده، وإرادة أن يكون على بال من المخاطب لا ينساه ولا يسهو عنه، وأن يعتقد أن العمل به مهمّ يفتقر إلى فضل عناية به، لا سيما إذا تراخى ما بين النزولين فأشبه الشيء الذي أهم صاحبه، فهو يرجع إليه في أثناء حديثه ويتخلص إليه، وإنما أعيد هذا المعنى لقوته فيما يجب أن يحذر منه.
Nitekim rivayet edildiğine göre kendisine: 'Kâfir olduğu halde gömleğini ona niçin gönderdin?' denilince şöyle buyurmuştur: «Gömleğim Allah katında ona hiçbir fayda sağlamaz; ancak ben Allah'tan bu sebeple pek çok kimsenin İslam'a girmesini umuyorum». Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesiyle şifa aradığını gördüklerinde Hazreç'ten bin kişi Müslüman oldu. Aynı şekilde ona rahmet dilemesi ve istiğfar etmesi de karşılıklı merhamet ve şefkate teşvik içindi; çünkü imanı açığa vurup bâtını bunun hilafına olan kimseye rahmet dilediğini gördüklerinde bu durum, kalbi diliyle uyuşan kimseye şefkat göstermeye Müslüman'ı sevk eder ve bunu üzerine bir vecibe olarak görürdü. Eğer: 'Peki onun namazını kılmak nasıl caiz oldu?' dersen, derim ki: Onların namazını kılmaktan meneden bir yasak önceden geçmemişti ve bunda bir maslahat bulunduğu için imanı açıkta göstermelerinden ötürü Müslüman muamelesi görüyorlardı. İbn Abbas radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Bu namazın ne olduğunu bilmiyorum; ancak bildiğim şu ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aldatılmaz'. { ماتَ } kelimesi { أَحَدٍ } için sıfattır. Gerçekleşmesi ve vuku bulması takdiriyle -anlam istikbal üzere iken- geçmiş zaman lafzıyla 'öldü (مات)' ve 'öldüler (ماتوا)' denilmiştir; çünkü bu şüphesiz vuku bulacaktır. { إِنَّهُمْ كَفَرُوا } yasağın gerekçesidir. { وَلا تُعْجِبْكَ } sözünün tekrarlanması ise, nüzulün yenilenmesinin indirildiği hususu yerleştirmede ve pekiştirmede bir yeri olmasındandır; muhatabın hatırında kalması, onu unutup gaflete düşmemesi ve onunla amelin fazladan bir özen gerektiren önemli bir husus olduğuna inanması murat edilmiştir. Bilhassa iki nüzul arasındaki süre uzadığında bu, sahibini meşgul eden ve sözünün arasında dönüp dolaşıp ona geldiği bir şeye benzer. Bu anlam, sakınılması gereken hususlardaki kuvvetinden dolayı tekrarlanmıştır.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٦ الى ٨٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 86-89]
وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧) لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)
{ وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ } “«Allah'a iman edin ve Resulü ile birlikte cihada çıkın» diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet ve imkân sahibi olanlar senden izin istediler ve «Bizi bırak, oturanlarla (özürlülerle) beraber kalalım» dediler.” (86) { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ } “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular, kalpleri mühürlendi; artık onlar [gerçeği] anlamazlar.” (87) { لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Fakat Resul ve onunla birlikte iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve asıl kurtuluşa erenler de onlardır.” (88) { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah onlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.” (89)
يجوز أن يراد السورة بتمامها، وأن يراد بعضها في قوله وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ كما يقع القرآن والكتاب على كله وعلى بعضه. وقيل هي براءة، لأنّ فيها الأمر بالإيمان والجهاد أَنْ آمِنُوا هي أن المفسرة أُولُوا الطَّوْلِ ذوو الفضل والسعة، من طال عليه طولا مَعَ الْقاعِدِينَ مع الذين لهم علة وعذر في التخلف فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ ما في الجهاد من الفوز والسعادة وما في التخلف من الشقاء والهلاك لكِنِ الرَّسُولُ أى إن تخلف هؤلاء فقد نهد إلى الغزو من هو خير منهم وأخلص نية ومعتقداً، كقوله فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً، فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ. الْخَيْراتُ تتناول منافع الدارين لإطلاق اللفظ. وقيل: الحور، لقوله فِيهِنَّ خَيْراتٌ.
{ وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } sözünde, tıpkı Kur'an ve Kitap lafzının bütününe ve bir kısmına delalet etmesi gibi, surenin tamamının kastedilmesi de bir kısmının kastedilmesi de caizdir. İçinde iman ve cihad emri bulunduğu için bunun Berâe [Suresi] olduğu söylenmiştir. { أَنْ آمِنُوا } ifadesindeki { أَنْ } tefsiriyedir. { أُولُوا الطَّوْلِ } Fazilet ve imkân sahipleri demektir; bu kelime 'ona üstün geldi' kökünden gelir. { مَعَ الْقاعِدِينَ } Savaştan geri kalmada bir engeli ve mazereti bulunanlarla beraber [demektir]. { فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ } Cihattaki kurtuluş ve saadeti, geri kalmaktaki bedbahtlık ve helaki anlamazlar. { لكِنِ الرَّسُولُ } Yani şayet bunlar geri kaldıysa, onlardan daha hayırlı, niyet ve inanç bakımından daha ihlaslı olanlar savaşa koştu; nitekim { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً } ve { فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } buyrulmuştur. { الْخَيْراتُ } Lafzın mutlak oluşu sebebiyle her iki yurdun menfaatlerini kapsar. { فِيهِنَّ خَيْراتٌ } ayetinden dolayı 'huriler' olduğu da söylenmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 90]
وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠)
{ وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } “Bedevilerden mazeret ileri sürenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler. Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan inkâr edenlere elem verici bir azap dokunacaktır.”
الْمُعَذِّرُونَ من عذر في الأمر، إذا قصر فيه وتوانى ولم يجدّ: وحقيقته أنه يوهم أن له عذراً فيما يفعل ولا عذر له: أو المعتذرون بإدغام التاء في الذال ونقل حركتها إلى العين ويجوز في العربية كسر العين لالتقاء الساكنين وضمها لإتباع الميم. ولكن لم تثبت بهما قراءة، وهم الذين يعتذرون بالباطل، كقوله: يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم وقرئ. المعذرون، بالتخفيف:
{ الْمُعَذِّرُونَ } Bir işte kusur edip gevşeklik gösteren ve gayret etmeyen kimseler için kullanılan 'a'zere fi'l-emr' kökünden gelir. Hakikatte bu, yaptığı işte mazereti varmış gibi gösterip de aslında hiçbir mazereti olmayan kimsedir; yahut tâ harfinin zâl harfine idgam edilmesi ve harekesinin ayın harfine nakledilmesiyle 'el-mu'tezirûn' [demektir]. Arapçada iki sakinin birleşmesi sebebiyle ayın harfinin kesresi ve mîm harfine uyması için dammesi caizdir; ancak bunlarla bir kıraat sabit olmamıştır. Bunlar bâtıl mazeretler ileri süren kimselerdir; nitekim: { يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ } buyrulmuştur. [Şeddeli değil] tahfif ile { الْمُعْذِرُونَ } şeklinde de okunmuştur:
وهو الذي يجتهد في العذر ويحتشد فيه، قيل: هم أسد وغطفان. قالوا: إن لنا عيالا: وإن بنا جهدا فائذن لنا في التخلف. وقيل: هم رهط عامر بن الطفيل قالوا: إن غزونا معك أغارت أعراب طىّ على أهالينا ومواشينا، فقال ﷺ: سيغنيني الله عنكم. وعن مجاهد.
Bu ise mazeretinde gayret sarf eden ve bunda toparlanmaya çalışan kimsedir. Bunların Esed ve Gatafân [kabileleri] olduğu söylenmiştir. Dediler ki: 'Bizim çoluk çocuğumuz var ve biz büyük bir sıkıntı içindeyiz; geride kalmamız için bize izin ver.' Bunların Âmir b. Tufeyl'in topluluğu olduğu da söylenmiştir; dediler ki: 'Eğer seninle savaşırsak Tayy bedevileri ailelerimize ve hayvanlarımıza baskın yaparlar.' Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah beni size muhtaç olmaktan müstağni kılacaktır» buyurdu. Mücâhid'den nakledildiğine göre
نفر من غفار، اعتذروا فلم يعذرهم الله تعالى: وعن قتادة: اعتذروا بالكذب: وقرئ:
Gıfâr'dan bir gruptur; mazeret beyan ettiler, ancak Allah Teâlâ onların mazeretini kabul etmedi. Katâde'den ise yalanla mazeret beyan ettikleri nakledilmiştir. Şöyle de okunmuştur:
المعذرون بتشديد العين والذال، من تعذر بمعنى اعتذر، وهذا غير صحيح، لأنّ التاء لا تدغم في العين إدغامها في الطاء والزاى والصاد، في المطوّعين، وأزكى وأصدق. وقيل: أريد المعتذرون بالصحة، وبه فسر المعذرون والمعذرون، على قراءة ابن عباس رضى الله عنه الذين لم يفرطوا في العذر وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ هم منافقو الأعراب الذين لم يجيئوا ولم يعتذروا، وظهر بذلك أنهم كذبوا الله ورسوله في ادعائهم الإيمان. وقرأ أبىّ: كذبوا، بالتشديد سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ من الأعراب عَذابٌ أَلِيمٌ في الدنيا بالقتل، وفي الآخرة بالنار
Ayn ve zâl harflerinin şeddesiyle [el-Mu'azzirûn (المُعَذِّرُونَ)] şeklinde de okunmuştur; [bu], 'mazeret beyan etti' anlamındaki 'te'azzere'den (تعذر) gelir. Fakat bu doğru değildir; çünkü 'tâ' (ت) harfi, el-muttavvi'în (المطوّعين), ezzekâ (أزكى) ve essadaka (أصدق) kelimelerinde 'tı' (ط), 'zâ' (ز) ve 'sâd' (ص) harflerine idgam edildiği gibi 'ayn' (ع) harfine idgam edilmez. Şöyle de denilmiştir: Bununla mazeretinde haklı olanlar kastedilmiştir. İbn Abbâs'ın -radıyallâhu anh- kıraatinde mazeret göstermede kusur etmeyenler şeklinde tefsir edilen 'el-mu'azzirûn' ve 'el-mu'zirûn' kelimeleri de bu manayla açıklanmıştır. { وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar.” Bunlar, [huzura] gelmeyen ve hiçbir mazeret de beyan etmeyen bedevi münafıklardır. Böylelikle onların iman iddialarında Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyledikleri açığa çıkmıştır. Übey ise [bu kelimeyi] şedde ile 'kezzebû' (كذّبوا) şeklinde okumuştur. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “Onlardan inkâr edenlerin başına gelecektir” yani bedevilerden, { عَذابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap”, dünyada öldürülmekle, ahirette ise ateşle.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩١ الى ٩٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 91-92]
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (٩٢)
{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (٩٢) } “Allah'a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara [savaştan geri kalmaktan ötürü] bir sorumluluk yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kendilerini bindirip sefere sevk edesin diye sana geldiklerinde, 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı üzüntüden gözlerinden yaşlar boşanarak dönüp giden kimselere de [bir sorumluluk yoktur].”
الضُّعَفاءِ الهرمى والزمنى. والذين لا يجدون: الفقراء. وقيل: هم مزينة وجهينة وبنو عذرة. والنصح لله ورسوله: الإيمان بهما، وطاعتهما في السر والعلن، وتوليهما، والحب والبغض فيهما كما يفعل الموالي الناصح بصاحبه عَلَى الْمُحْسِنِينَ على المعذورين الناصحين، ومعنى: لا سبيل عليهم: لا جناح عليهم. ولا طريق للعاتب عليهم قُلْتَ لا أَجِدُ حال من الكاف في أَتَوْكَ وقد قبله مضمرة، كما قيل في قوله أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أى إذا ما أتوك قائلا لا أجد تَوَلَّوْا ولقد حصر الله المعذورين في التخلف الذين ليس لهم في أبدانهم استطاعة، والذين عدموا آلة الخروج، والذين سألوا المعونة فلم يجدوها. وقيل «المستحملون» أبو موسى الأشعرى وأصحابه. وقيل البكاءون، وهم ستة نفر من الأنصار تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ كقولك. تفيض دمعاً، وهو أبلغ من يفيض دمعها، لأنّ العين جعلت كأن كلها دمع فائض، و «من» للبيان كقولك: أفديك من رجل، ومحل الجار والمجرور النصب على التمييز أَلَّا يَجِدُوا لئلا يجدوا. ومحله نصب على أنه مفعول له، وناصبه المفعول له الذي هو حزناً.
{ الضُّعَفاءِ } İhtiyarlar ve kötürümlerdir. Bulamayanlar ise fakirlerdir. Bunların Müzeyne, Cüheyne ve Benû Uzre olduğu da söylenmiştir. Allah ve Resûlüne samimi olmak: Onlara iman etmek, gizlide ve açıkta onlara itaat etmek, onları dost edinmek ve samimi bir dostun arkadaşına yaptığı gibi onlar uğrunda sevip buğzetmektir. { عَلَى الْمُحْسِنِينَ } Mazeretli ve samimi olanların [aleyhine]. 'Onların aleyhine bir yol yoktur' ifadesinin anlamı: Onlara hiçbir günah yoktur ve kınayanın onlar aleyhine başvuracağı bir yol bulunmaz. { قُلْتَ لا أَجِدُ } ifadesi { أَتَوْكَ } fiilindeki hitap zamirinden hâldir; { أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } sözünde denildiği gibi başında mukadder bir 'kad' vardır; yani sana geldiklerinde sen: 'Bulamıyorum' dediğin halde [döndüler]. { تَوَلَّوْا } Allah savaştan geri kalmakta mazeretli olanları bedenlerinde güç bulunmayanlar, yola çıkış vasıtalarından yoksun olanlar ve yardım isteyip de bulamayanlar olarak sınırlandırmıştır. 'Binek isteyenler'in Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve arkadaşları olduğu söylenmiştir. Ağlayanlar olduğu da söylenmiştir ki onlar Ensâr'dan altı kişidir. { تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } 'Gözü yaş akıttı' sözün gibidir; 'Gözyaşı aktı' ifadesinden daha beliğdir, çünkü göz sanki bütünüyle coşup akan bir yaş haline getirilmiştir. { مِنْ } ise tıpkı 'Sana adam feda edeyim' sözündeki gibi beyan içindir. Câr ve mecrûrun irap mahalli temyiz olarak nasbtır. { أَلَّا يَجِدُوا } Bulamadıkları için [demektir]. İrap mahalli mef'ûlün leh olarak nasbtır; onu nasbeden amil ise mef'ûlün leh olan { حَزَناً } kelimesidir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٣ الى ٩٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 93-94]
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)
{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) } “Sorumluluk ancak, zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular. Allah da kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler. Onların yanına döndüğünüzde size mazeret beyan edecekler. De ki: 'Mazeret beyan etmeyin; size asla inanmayız! Muhakkak ki Allah sizin haberlerinizden bize bildirmiştir. Allah da Resûlü de amelinizi görecektir; sonra gaybı ve görüneni bilene döndürüleceksiniz de O size yapmakta olduklarınızı haber verecektir.'”
فإن قلت: رَضُوا ما موقعه؟ قلت: هو استئناف، كأنه قيل: ما بالهم استأذنوا وهم أغنياء؟ فقيل: رضوا بالدناءة والضعة والانتظام في جملة الخوالف وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ يعنى أن السبب في استئذانهم رضاهم بالدناءة وخذلان الله تعالى إياهم. فإن قلت: فهل يجوز أن
Eğer: '{ رَضُوا } kelimesinin konumu nedir?' dersen, derim ki: O bir istînâftır; sanki: 'Zengin oldukları halde izin istemeleri nedendir?' denilmiş, buna karşılık: 'Aşağılığa, alçaklığa ve geride kalan kadınlar zümresine katılmaya razı oldular' denilmiştir. { وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } Yani izin istemelerinin sebebi, aşağılığa razı olmaları ve Allah Teâlâ'nın onları yüzüstü bırakmasıdır. Eğer: 'Peki
يكون قوله قُلْتَ لا أَجِدُ استئنافاً مثله، كأنه قيل: إذا ما أتوك لتحملهم تولوا، فقيل: ما لهم تولوا باكين؟ فقيل: قلت لا أجد ما أحملكم عليه. إلا أنه وسط بين الشرط والجزاء كالاعتراض «قلت» نعم ويحسن لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ علة للنهى عن الاعتذار، لأن غرض المعتذر أن يصدق فيما يعتذر به، فإذا علم أنه مكذب وجب عليه الإخلال وقوله قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ علة لانتفاء تصديقهم لأنّ الله ﷿ إذا أوحى إلى رسوله الإعلام بأخبارهم وما في ضمائرهم من الشر والفساد، لم يستقم مع ذلك تصديقهم في معاذيرهم وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ أتنيبون أم تثبتون على كفركم ثُمَّ تُرَدُّونَ إليه وهو عالم كل غيب وشهادة وسر وعلانية، فيجازيكم على حسب ذلك.
{ قُلْتَ لا أَجِدُ } sözünün de bunun gibi bir istînâf olması caiz midir; sanki: 'Kendilerini bindiresin diye sana geldiklerinde dönüp gittiler' denilmiş, buna karşılık: 'Ağlayarak dönüp gitmeleri nedendir?' diye sorulmuş, cevap olarak da: 'Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum dedin' denilmiş olsa; ancak bu söz şart ile ceza arasında itiraziyye (ara cümle) gibi yer almış mıdır?' dersen, «derim ki:» Evet ve bu güzel olur. { لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } Mazeret beyan etme yasağının gerekçesidir; çünkü mazeret beyan edenin gayesi mazeretinde doğrulanmaktır; yalanlanacağını bildiğinde ise [mazeret beyanını] bırakması vacip olur. { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ } sözü de onları tasdik etmenin imkânsızlığının gerekçesidir; zira Allah Azze ve Celle Peygamberine onların haberlerini ve içlerindeki şer ve fesadı bildirmeyi vahyettiğinde, bununla birlikte onların mazeretlerinde doğrulanması mümkün olmaz. { وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } Tövbe mi edeceksiniz yoksa küfrünüzde ısrar mı edeceksiniz? { ثُمَّ تُرَدُّونَ } Sonra O'na döndürüleceksiniz; O ise her gaybı ve şehadeti, gizliyi ve açığı bilendir; böylece buna göre sizi cezalandıracaktır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٥]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 95]
سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥)
{ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) } “Onların yanına döndüğünüzde, kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah adına size yemin edecekler. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar pistir. Kazanmakta olduklarının cezası olarak barınakları da cehennemdir.”
لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فلا توبخوهم ولا تعاتبوهم فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ فأعطوهم طلبتهم إِنَّهُمْ رِجْسٌ تعليل لترك معاتبتهم، يعنى أنّ المعاتبة لا تنفع فيهم ولا تصلحهم، إنما يعاتب الأديب ذو البشرة. والمؤمن يوبخ على زلة تفرط منه، ليطهره التوبيخ بالحمل على التوبة والاستغفار.
{ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } Onları azarlamayasınız ve kınamayasınız diye. { فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ } Onların bu taleplerini yerine getirin. { إِنَّهُمْ رِجْسٌ } Onları kınamayı terk etmenin gerekçesidir; yani kınama onlara fayda vermez ve onları ıslah etmez; ancak edepli ve haya sahibi olan kimse kınanır. Mümin ise kendisinden sadır olan bir sürçmeden dolayı azarlanır ki bu azarlama tövbe ve istiğfara sevk ederek onu temizlesin.
وأما هؤلاء فأرجاس لا سبيل إلى تطهيرهم وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ يعنى وكفتهم النار عتاباً وتوبيخاً، فلا تتكلفوا عتابهم.
Bunlara gelince, onlar necistirler; temizlenmelerine imkân yoktur. { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } Yani kınama ve azarlama olarak ateş onlara yeter; bu yüzden onları kınamakla kendinizi yormayın.
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٦]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 96]
يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦)
{ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦) } “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz.”
لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ أى غرضهم في الحلف بالله طلب رضاهم لينفعهم ذلك في دنياهم فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فإن رضاكم وحدكم لا ينفعهم إذا كان الله ساخطاً عليهم وكانوا عرضة لعاجل عقوبته وآجلها. وقيل إنما قيل ذلك لئلا يتوهم متوهم أن رضا المؤمنين يقتضى رضا الله عنهم.
{ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ } Yani Allah adına yemin etmelerindeki gayeleri, bu durumun dünyalarında kendilerine fayda sağlaması için onların rızasını talep etmektir. { فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ } Allah onlara gazap etmişken ve onlar O'nun peşin ve gecikmeli cezasına maruz kalmışken yalnızca sizin rızanız onlara bir fayda vermez. Müminlerin rızasının Allah'ın da onlardan razı olmasını gerektirdiği zannına kapılınmasın diye böyle buyrulduğu da söylenmiştir.
قيل: هم جد بن قيس ومعتب بن قشير وأصحابهما، وكانوا ثمانين رجلا منافقين فقال النبي ﷺ حين قدم المدينة، لا تجالسوهم ولا تكلموهم. وقيل: جاء عبد الله ابن أبىّ يحلف أن لا يتخلف عنه أبداً.
Şöyle denildi: Onlar Ced b. Kays, Muattib b. Kuşeyr ve bu ikisinin arkadaşlarıdır; seksen münafık adam idiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde: «Onlarla birlikte oturmayın ve onlarla konuşmayın» buyurdu. Şöyle de denildi: Abdullah b. Übey, [bir daha] ondan (Resûlullah'tan) asla geri kalmayacağına yemin ederek geldi.
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٧]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 97]
الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧)
{ الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) } “Bedeviler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli, Allah'ın Resûlüne indirdiğinin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
الْأَعْرابُ أهل البدو أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً من أهل الحضر لجفائهم وقسوتهم وتوحشهم، ونشئهم في بعد من مشاهدة العلماء ومعرفة الكتاب والسنة وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا وأحق بجهل حدود الدن وما أنزل الله من الشرائع والأحكام. ومنه قوله ﷺ «إن الجفاء والقسوة في الفدّادين» وَاللَّهُ عَلِيمٌ يعلم حال كل أحد من أهل الوبر والمدر حَكِيمٌ فيما يصيب به مسيئهم ومحسنهم ومخطئهم ومصيبهم من عقابه وثوابه.
{ الْأَعْرابُ } Çöl halkı olan bedeviler, kabalıkları, katılılıkları, vahşilikleri ve âlimleri görmekten, Kitap ve Sünnet'i bilmekten uzak bir şekilde yetişmeleri sebebiyle şehir halkına göre { أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli, { وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا } dinin sınırlarını ve Allah'ın indirdiği şeriat ve hükümleri bilmemeye daha yatkındırlar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: «Şüphesiz kabalık ve katılık [bağırıp çağıran] deve/sığır çobanlarındadır (feddâdîn).» { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } Çadırda yaşayan bedevilerin de taş/kerpiç evlerde yaşayan şehir halkının da her birinin durumunu hakkıyla bilendir; { حَكِيمٌ } Kötülük yapanlarına, iyilik yapanlarına, hata edenlerine ve isabet edenlerine azap ve sevabından takdir ettiği şeyde hikmet sahibidir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 98-99]
وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩) } “Bedevilerden öylesi vardır ki harcadığını bir angarya (mağrem) sayar ve başınıza belaların (devâir) gelmesini gözetler. Kötülük dairesi onların başına olsun! Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Bedevilerden öylesi de vardır ki Allah'a ve ahiret gününe inanır; harcadığını Allah katında yakınlıklara (kurbât) ve Resûl'ün dualarına (salavât) vesile sayar. Haberiniz olsun, şüphesiz bu onlar için bir yakınlıktır! Allah onları rahmetine girdirecektir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
مَغْرَماً غرامة وخسراناً. والغرامة: ما ينفقه الرجل وليس يلزمه، لأنه لا ينفق إلا تقية من المسلمين ورياء، لا لوجه الله ﷿ وابتغاء المثوبة عنده وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ دوائر الزمان: دوله وعقبه لتذهب غلبتكم عليه ليتخلص من إعطاء الصدقة عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ دعاء معترض، دعى عليهم بنحو ما دعوا به، كقوله ﷿ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وقرئ السوء بالضم وهو العذاب، كما قيل له سيئة. والسوء بالفتح، وهو ذمّ للدائرة، كقولك: رجل سوء، في نقيض قولك: رجل صدق، لأنَّ من دارت عليه ذامّ لها وَاللَّهُ سَمِيعٌ لما يقولون إذا توجهت عليهم الصدقة عَلِيمٌ بما يضمرون. وقيل هم أعراب أسد وغطفان وتميم قُرُباتٍ مفعول ثان ليتخذ. والمعنى: أنّ ما ينفقه سبب لحصول القربات
{ مَغْرَماً } “bir cereme/angarya”, yani bir ziyan ve kayıp [sayar]. Garâmet (غرامة): Kişinin harcadığı halde aslında üzerine gerekli olmayan şeydir. Zira o, bunu ancak Müslümanlardan korunmak (takıyye) ve gösteriş için harcamaktadır; aziz ve celil olan Allah rızası ve O'nun katındaki mükâfatı umarak değil. { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } “Başınıza felaketlerin gelmesini gözetlerler”: Zamanın çarkları; yani sizin onlar üzerindeki üstünlüğünüz yok olsun da sadaka vermekten kurtulsunlar diye [zamanın] dönüşlerini ve sonuçlarını [gözetirler]. { عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } “Kötülük çarkı kendi başlarına dönsün!”: [Bu,] araya girmiş bir bedduadır (cümle-i mu'tarıza). Kendileri nasıl [Müslümanlar aleyhine felaket] diledilerse, aleyhlerine de benzer şekilde beddua edilmiştir; nitekim aziz ve celil olan Allah'ın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Yahudiler: «Allah'ın eli bağlıdır» dediler. Kendi elleri bağlansın!” buyurması gibidir. [Kelime] es-Sû' (السُّوء) şeklinde ötre ile de okunmuştur ki bu azap demektir; nitekim ona seyyie (kötülük/ceza) de denilmiştir. Üstünle okunan es-Sev' (السَّوْء) ise daireyi yermedir (zemmdir); tıpkı “doğruluk adamı / dürüst adam” (رجل صدق) sözünün zıddı olarak “kötü adam” (رجل سوء) demen gibi. Zira başından felaket çarkı geçen kimse, o çarkı yerici/kötüleyicidir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah işitendir”; sadaka kendilerine yöneltildiği zaman söylediklerini, { عَلِيمٌ } “bilendir”; içlerinde gizlediklerini. Bunların Esed, Gatafân ve Temîm bedevileri olduğu söylenmiştir. { قُرُباتٍ } [kelimesi], { يَتَّخِذُ } fiilinin ikinci mefulüdür. Manası şudur: Harcadığı şey, Allah katında yakınlıkların hâsıl olmasına bir sebeptir
عند الله وَصَلَواتِ الرَّسُولِ لأن الرسول كان يدعو للمتصدقين بالخير والبركة ويستغفر لهم، كقوله «اللهم صل على آل أبى أو في » وقال تعالى وَصَلِّ عَلَيْهِمْ فلما كان ما ينفق سبباً لذلك قيل: يتخذ ما ينفق قربات وصلوات أَلا إِنَّها شهادة من الله للمتصدق بصحة ما اعتقد، من كون نفقته قربات وصلوات وتصديق لرجائه على طريق الاستئناف، مع حرفى التنبيه والتحقيق المؤذنين بثبات الأمر وتمكنه، وكذلك سَيُدْخِلُهُمُ وما في السين من تحقيق الوعد، وما أدل هذا الكلام على رضا الله تعالى عن المتصدقين، وأن الصدقة منه بمكان إذا خلصت النية من صاحبها. وقرئ قُرْبَةٌ بضم الراء. وقيل: هم عبد الله وذو البجادين ورهطه.
Allah katında. { وَصَلَواتِ الرَّسُولِ } [Resûl'ün dualarına vesile sayar]; çünkü Resûlullah sadaka verenler için hayır ve bereketle dua eder, onlar için mağfiret dilerdi; nitekim «Allah'ım, Ebû Evfâ ailesine salât (dua ve rahmet) et» buyurmuştur. Yüce Allah da: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Onlara dua et” buyurmuştur. İşte harcadığı şey buna vesile olunca: «Harcadığını yakınlıklara ve dualara vesile sayar» denildi. { أَلا إِنَّها } Sadaka veren kimsenin, yaptığı harcamanın yakınlıklar ve dualar olduğuna dair inancının doğruluğuna Allah katından bir şahitlik ve işin kesinliğini ve yerleşmiş olduğunu bildiren tenbih ve tahkik harfleriyle birlikte müstakil bir cümle (isti'nâf) yoluyla onun umudunun tasdik edilmesidir. Aynı şekilde { سَيُدْخِلُهُمُ } ifadesi ve buradaki «sîn» harfi de vaadin kesinliğini ifade eder. Bu kelam, Yüce Allah'ın sadaka verenlerden razı olduğuna ve sahibi ihlaslı bir niyete sahip olduğu takdirde sadakanın O'nun katında pek yüce bir yeri olduğuna ne kadar da delalet etmektedir! { قُرْبَةٌ } kelimesi râ harfinin zammesiyle de okunmuştur. Bunların Abdullah Zü'l-Bicâdeyn ve kavmi olduğu da söylenmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 100]
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠)
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) } “Muhacirlerden ve Ensardan ilk öne geçenler ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. Allah onlara, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”
السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ هم الذين صلوا إلى القبلتين. وقيل الذين شهدوا بدراً.
{ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ } Muhacirlerden ilk öne geçenler, iki kıbleye doğru namaz kılan kimselerdir. Bedir'e katılanlar olduğu da söylenmiştir.
وعن الشعبي: من بايع بالحديبية وهي بيعة الرضوان ما بين الهجرتين وَمن الْأَنْصارِ أهل بيعة العقبة الأولى، وكانوا سبعة نفر، وأهل العقبة الثانية وكانوا سبعين، والذين آمنوا حين قدم عليهم أبو زرارة مصعب بن عمير فعلمهم القرآن. وقرأ عمر رضى الله عنه: والأنصار بالرفع عطفا على السابقون . وعن عمر أنه كان يرى أنّ قوله وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ بغير واو صفة للأنصار، حتى قال له زيد: إنه بالواو، فقال: ائتوني بأبىّ، فقال تصديق ذلك في أول الجمعة وَآخَرِينَ مِنْهُمْ وأوسط الحشر وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ وآخر الأنفال وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ. وروى أنه سمع رجلا يقرؤه بالواو، فقال: من أقرأك؟ قال: أبىّ، فدعاه فقال:
Şa'bî'den ise şöyle rivayet edilmiştir: [Onlar], iki hicret arasındaki Hudeybiye'de -ki o Rıdvân Biatidir- biat edenlerdir. { وَمن الْأَنْصارِ } Birinci Akabe Biati ehli -ki yedi kişiydiler-, İkinci Akabe ehli -ki yetmiş kişiydiler- ve Ebû Zürâre Mus'ab b. Umeyr kendilerine gelip onlara Kur'an öğrettiğinde iman eden kimselerdir. Ömer radıyallâhu anh, { السابقون } kelimesine atıfla «ve'l-Ensâru» kelimesini merfû olarak okumuştur. Ömer'in, { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } ifadesinin vâv harfi olmaksızın Ensâr'ın sıfatı olduğu görüşünde olduğu, nihayet Zeyd'in kendisine: «O vâv iledir» demesi üzerine: «Bana Übeyy'i getirin» dediği rivayet edilmiştir. Übeyy şöyle demiştir: Bunun doğrulaması Cuma suresinin başında: { وَآخَرِينَ مِنْهُمْ } “Onlardan başkalarına da...”, Haşr suresinin ortasında: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelenler...” ve Enfâl suresinin sonunda: { وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ } “Sonradan iman edenler...” [ayetlerindedir]. Rivayet edildiğine göre o bir adamın bunu vâv ile okuduğunu işitmiş ve: «Bunu sana kim okuttu?» demiştir. Adam: «Übeyy» deyince onu çağırmış ve sormuştur. Übeyy şöyle demiştir:
أقرأنيه رسول الله ﷺ، وإنك لتبيع القرظ بالبقيع، قال: صدقت، وإن شئت قلت: شهدنا وغبتم، ونصرنا وخذلتم، وآوينا وطردتم . ومن ثم قال عمر: لقد كنت أرانا
"[Çünkü] bunu bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okuttu; sen ise o sırada Bakî'de karaz (sepi otu) satıyordun" [dedi]. [Ömer] şöyle dedi: "Doğru söyledin; dilersen [şöyle de] diyebilirsin: Biz şahit olduk, siz yoktunuz; biz yardım ettik, siz yüzüstü bıraktınız; biz barındırdık, siz kovdunuz." İşte bundan ötürü Ömer şöyle demiştir: "Bizim öyle bir...
رفعنا رفعة لا يبلغها أحد بعدنا، وارتفع السابقون بالابتداء، وخبره ﵃ ومعناه: رضى عنهم لأعمالهم وَرَضُوا عَنْهُ لما أفاض عليهم من نعمته الدينية والدنيوية وفي مصاحف أهل مكة: تجرى من تحتها، وهي قراءة ابن كثير، وفي سائر المصاحف:
{ السابقون } kelimesi mübteda olarak merfûdur, haberi ise { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } cümlesidir. Anlamı şudur: Amellerinden dolayı Allah onlardan razı oldu, { وَرَضُوا عَنْهُ } kendilerine bahşettiği dinî ve dünyevî nimetlerden ötürü onlar da O'ndan razı oldular. Mekke ehlinin mushaflarında { تجرى من تحتها } şeklindedir ve bu İbn Kesîr'in kıraatidir. Diğer bütün mushaflarda ise:
تحتها، بغير من.
{ من } edatı olmaksızın { تحتها } şeklindedir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠١]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 101]
وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١)
{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١) } “Çevrenizdeki bedevilerden münafıklar vardır. Medine halkından da nifakta direnenler (meradû) vardır. Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz. Onlara iki kez azap edeceğiz; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir.”
وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ يعنى حول بلدتكم وهي المدينة مُنافِقُونَ وهم جهينة وأسلم وأشجع وغفار، كانوا نازلين حولها وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ عطف على خبر المبتدأ الذي هو ممن حولكم ويجوز أن يكون جملة معطوفة على المبتدأ والخبر إذا قدّرت: ومن أهل المدينة قوم مردوا على النفاق، على أنّ مَرَدُوا صفة موصوف محذوف، كقوله:
{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ } Yani şehrinizin -ki o Medine'dir- etrafında bulunanlardan, { مُنافِقُونَ } münafıklar vardır. Onlar Cüheyne, Eslem, Eşca' ve Gıfâr kabileleridir; Medine'nin etrafında konaklamışlardı. { وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ } ifadesi, { ممن حولكم } olan mübteda haberine matuftur. Eğer: «Medine halkından da nifakta direnen bir topluluk vardır» şeklinde takdir ederseniz, { مَرَدُوا } fiilinin mahzuf bir mevsun sıfatı olması üzere, mübteda ve habere matuf bir cümle olması da caizdir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
أنَا ابْنُ جَلَا.. ....
Ben şanı açık, meşhur bir kimseyim... ....
وعلى الوجه الأوّل لا يخلو من أن يكون كلاما مبتدأ أو صفة لمنافقون، فصل بينها وبينه بمعطوف على خبره مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ تمهروا فيه، من مرن فلان عمله، ومرد عليه: إذا درب به وضرى، حتى لان عليه ومهر فيه، ودلّ على مرانتهم عليه ومهارتهم فيه بقوله لا تَعْلَمُهُمْ
İlk veche göre ise [bu cümle], ya müstakil bir söz (istînâf) ya da { مُنافِقُونَ } [kelimesi] için bir sıfattır ki onunla sıfatın arasına, haberine matuf olan bir öge girmiştir. { مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } “Nifakta direndiler”, onda maharet kazandılar [demektir]. Bu ifade; bir kimsenin işe alışması, ona idmanlı ve alışkın olup nihayet o işin kendisine kolay gelmesi ve onda ustalaşması anlamındaki "falanca işine alıştı (merene fulânun ameluhu) ve ona alışıp onda uzmanlaştı (merede aleyh)" tabirinden gelir. Onların nifaka alışmalarına ve onda maharet kazanmalarına { لا تَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin” buyruğuyla delalet etmiştir.
أى يخفون عليك مع فطنتك وشهامتك وصدق فراستك، لفرط تنؤقهم في تحامى ما يشكك في أمرهم، ثم قال نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ أى لا يعلمهم إلا الله، ولا يطلع على سرهم غيره، لأنهم يبطنون الكفر في سويداوات قلوبهم إبطانا، ويبرزون لك ظاهرا كظاهر المخلصين من المؤمنين، لا تشك معه في إيمانهم، وذلك أنهم مردوا على النفاق وضروا به، فلهم فيه اليد الطولى سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ قيل: هما القتل وعذاب القبر. وقيل الفضيحة وعذاب القبر. وعن ابن عباس رضى الله عنه أنهم اختلفوا في هاتين المرّتين، فقال: قام رسول الله ﷺ خطيبا يوم الجمعة فقال: «اخرج يا فلان فإنك منافق، اخرج يا فلان فإنك منافق » فأخرج ناسا وفضحهم، فهذا العذاب الأوّل، والثاني عذاب القبر. وعن الحسن: أخذ الزكاة من أموالهم ونهك أبدانهم إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ إلى عذاب النار.
Yani senin anlayışına, yiğitliğine ve firasetinin doğruluğuna rağmen, kendilerinden şüphelendirecek şeylerden sakınma hususundaki aşırı titizlikleri sebebiyle sana gizli kalırlar. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } Yani onları sadece Allah bilir ve onların sırlarına O'ndan başkası vakıf olamaz; çünkü onlar küfrü kalplerinin en derin noktalarında gizlerler ve sana, müminlerin ihlaslı olanlarının zahiri gibi öyle bir zahir sergilerler ki onunla birlikte onların imanından şüphe etmezsin. Bunun sebebi de onların nifakta ustalaşmış ve ona alışmış olmalarıdır; bu yüzden onda en mahir kimselerdir. { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } Bu iki azabın öldürülmek ve kabir azabı olduğu söylenmiştir. Rezil edilmek (ifşa olmak) ve kabir azabı olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre onlar bu iki azap hakkında ihtilaf etmişler, o da şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü hutbe okumak üzere ayağa kalktı ve: «Çık ey filan, çünkü sen münafıksın! Çık ey filan, çünkü sen münafıksın!» buyurdu ve birtakım kimseleri çıkarıp rezil etti. İşte bu birinci azaptır, ikincisi ise kabir azabıdır. Hasan'dan ise: Mallarından zekât alınması ve bedenlerinin yıpratılmasıdır, [diye rivayet edilmiştir]. { إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } Cehennem azabına.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 102]
وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)
{ وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) } “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler; iyi bir ameli başka bir kötü amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ أى لم يعتذروا من تخلفهم بالمعاذير الكاذبة كغيرهم، ولكن اعترفوا على أنفسهم بأنهم بئس ما فعلوا متذممين نادمين، وكانوا ثلاثة. أبو لبابة مروان بن عبد المنذر، وأوس بن ثعلبة، ووديعة بن حزام . وقيل: كانوا عشرة، فسبعة منهم أو ثقوا أنفسهم: بلغهم ما نزل في المتخلفين فأيقنوا بالهلاك، فأوثقوا أنفسهم على سوارى المسجد، فقدم رسول الله ﷺ، فدخل المسجد فصلى ركعتين- وكانت عادته ﷺ كلما قدم من سفر- فرآهم موثقين، فسأل عنهم، فذكر له أنهم أقسموا أن لا يحلوا أنفسهم حتى يكون رسول الله ﷺ هو الذي يحلهم، فقال: وأنا أقسم أن لا أحلهم حتى أومر فيهم، فنزلت،
{ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “Günahlarını itiraf ettiler” [ifadesinin] anlamı: Onlar [savaştan] geri kalmaları hususunda diğerleri gibi yalan mazeretler ileri sürmediler; aksine yaptıklarının ne kadar kötü bir şey olduğunu itiraf edip kendilerini kınayarak ve pişmanlık duyarak suçlarını kabul ettiler. Bunlar üç kişiydi: Ebû Lübâbe Mervân b. Abdilmünzir, Evs b. Sa‘lebe ve Vedîa b. Hizâm. Denildi ki: Onlar on kişi idiler; bunlardan yedisi kendilerini bağladılar: [Çünkü] savaştan geri kalanlar hakkında inen ayetler kendilerine ulaşınca helak olacaklarına kesin kanaat getirdiler ve kendilerini mescidin direklerine bağladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [seferden] döndüğünde mescide girip iki rekat namaz kıldı -ki sallallâhu aleyhi ve sellem'in âdeti bir seferden döndüğü her defasında böyle yapmaktı-. Onları bağlı halde görünce durumlarını sordu. Kendisine, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat çözmedikçe kendi kendilerini çözmeyeceklerine dair yemin ettikleri anlatıldı. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Ben de onlar hakkında bana emir verilinceye kadar onları çözmeyeceğime yemin ederim.» Bunun üzerine [şu ayet] indi:
فأطلقهم وعذرهم، فقالوا: يا رسول الله، هذه أموالنا التي خلفتنا عنك فتصدق بها وطهرنا، فقال:
O da onları serbest bıraktı ve mazeretlerini kabul etti. Onlar: «Ey Allah'ın Resûlü, işte bizi senden alıkoyan mallarımız bunlardır; bunları sadaka olarak al ve bizi temizle» dediler. Resûlullah:
ما أمرت أن آخذ من أموالكم شيئاً، فنزلت: خذ من أموالهم عَمَلًا صالِحاً خروجا إلى الجهاد وَآخَرَ سَيِّئاً تخلفا عنه. عن الحسن وعن الكلبي: التوبة والإثم. فإن قلت: قد جعل كل واحد منهما مخلوطا فما المخلوط به ؟ قلت: كل واحد منهما مخلوط ومخلوط به، لأنّ المعنى خلط كل واحد منهما بالآخر، كقولك: خلطت الماء واللبن، ثريد: خلطت كل واحد منهما بصاحبه. وفيه ما ليس في قولك: خلطت الماء باللبن، لأنك جعلت الماء مخلوطاً واللبن مخلوطاً به، وإذا قلته بالواو جعلت الماء واللبن مخلوطين ومخلوطاً بهما، كأنك قلت: خلطت الماء باللبن واللبن بالماء، ويجوز أن يكون من قولهم: بعت الشاء شاة ودرهما، بمعنى شاة بدرهم. فإن قلت: كيف قيل أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وما ذكرت توبتهم؟ قلت: إذا ذكر اعترافهم بذنوبهم، وهو دليل على التوبة، فقد ذكرت توبتهم.
«Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım» buyurdu. Bunun üzerine: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ } [ayeti] indi. { عَمَلًا صالِحاً } Cihada çıkmak, { وَآخَرَ سَيِّئاً } Ondan geri kalmaktır. Hasan'dan ve Kelbî'den ise: Tövbe ve günahtır, [diye nakledilmiştir]. Eğer: «Bunların her biri karıştıran kılındığına göre, kendisiyle karıştırılan nedir?» dersen, derim ki: Her biri hem karıştıran hem de kendisiyle karıştırılandır; çünkü mana, her birini diğeriyle karıştırmaktır; tıpkı senin: «Suyu ve sütü karıştırdım» demen gibidir; bununla her birini diğeriyle karıştırdığını kastedersin. Bu ifadede, «Suyu sütle karıştırdım» sözünde bulunmayan bir anlam vardır; çünkü onda suyu karıştıran, sütü ise kendisiyle karıştırılan yapmış olursun. Vâv ile söylediğinde ise suyu ve sütü hem karıştıran hem de kendisiyle karıştırılan yapmış olursun; sanki: «Suyu sütle ve sütü suyla karıştırdım» demiş gibi olursun. Arapların «Koyunu bir koyun ve bir dirhem karşılığında sattım» yani bir koyun bir dirhem karşılığında sözünden olması da caizdir. Eğer: «Tövbeleri zikredilmediği halde nasıl { أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } denilmiştir?» dersen, derim ki: Günahlarını itiraf ettikleri zikredildiğinde -ki bu tövbeye delildir- tövbeleri de zikredilmiş demektir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٣]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 103]
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣)
{ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) } “Onların mallarından kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlara dua et; şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur (seken). Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
تُطَهِّرُهُمْ صفة لصدقة. وقرئ: تطهرهم، من أطهره بمعنى طهره. وتطهرهم، بالجزم جوابا للأمر. ولم يقرأ وَتُزَكِّيهِمْ إلا بإثبات الياء. والتاء في تُطَهِّرُهُمْ للخطاب أو لغيبة المؤنث. والتزكية: مبالغة في التطهير وزيادة فيه. أو بمعنى الإنماء والبركة في المال وَصَلِّ عَلَيْهِمْ واعطف عليهم بالدعاء لهم وترحم، والسنة أن يدعو المصدّق لصاحب الصدقة إذا أخذها. وعن الشافعي ﵀: أحب أن يقول الوالي عند أخذ الصدقة: أجرك الله فيما أعطيت، وجعله طهوراً، وبارك لك فيما أبقيت. وقرئ: إنّ صلاتك، على التوحيد سَكَنٌ لَهُمْ
{ تُطَهِّرُهُمْ } ifadesi "sadaka" kelimesinin sıfatıdır. [Bu fiil], temizledi manasındaki "etharehu" (أطهره) fiilinden [türetilerek] "tutahhıruhum" şeklinde de okunmuştur. Emir kipine cevap olarak meczum bir şekilde "tutahhirhum" olarak da okunmuştur. { وَتُزَكِّيهِمْ } ifadesi ise sadece yâ (ي) harfinin sübûtuyla (yüzekkîhim şeklinde) okunmuştur. { تُطَهِّرُهُمْ } kelimesindeki tâ (ت) harfi ya muhatap için yahut müennes gaip içindir. Tezkiye; temizlemede mübalağa ve onda bir fazlalıktır veya malda artma ve bereket manasındadır. { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Onlara dua et”; onlar için dua ederek kendilerine şefkat göster ve merhamet dile. Sünnet olan, zekât memurunun (musaddık) sadakayı/zekâtı aldığı vakit sadaka sahibine dua etmesidir. İmam Şâfiî'den -rahimehullâh- şöyle rivayet edilmiştir: “Zekât toplayan görevlinin zekâtı alırken şöyle demesini müstehap görürüm: 'Verdiğin şey hususunda Allah seni mükâfatlandırsın, onu [senin için] temizleyici kılsın ve geride bıraktığın malı da senin için bereketli eylesin.'” [Ayette geçen ifade] müfret (tekil) olarak "İnne salâteke" şeklinde de okunmuştur. { سَكَنٌ لَهُمْ } “Onlar için bir huzurdur (seken).”
يسكنون إليه وتطمئنّ قلوبهم بأن الله قد تاب عليهم وَاللَّهُ سَمِيعٌ يسمع اعترافهم بذنوبهم ودعاءهم عَلِيمٌ بما في ضمائرهم، والغم من الندم لما فرط منهم.
Huzur bulacakları ve kalplerinin Allah'ın tövbelerini kabul ettiğine dair mutmain olacağı bir şeydir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } Günahlarını itiraflarını ve dualarını hakkıyla işitendir; { عَلِيمٌ } İçlerinde olanı ve kendilerinden sadır olan kusurlardan duydukları pişmanlığın üzüntüsünü hakkıyla bilendir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 104]
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; ve şüphesiz Allah, tövbeleri çok kabul eden, çok merhamet edendir.”
قرئ أَلَمْ يَعْلَمُوا بالياء والتاء، وفيه وجهان، أحدهما: أن يراد المتوب عليهم، يعنى:
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا } kelimesi yâ ve tâ ile [Elem ya'lemû / Elem ta'lemû] okunmuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi, tövbeleri kabul edilenlerin kastedilmesidir; yani:
ألم يعلموا قبل أن يتاب عليهم وتقبل صدقاتهم أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ إذا صحت، ويقبل الصدقات إذا صدرت عن خلوص النية، وهو للتخصيص والتأكيد، وأن الله تعالى من شأنه قبول توبة التائبين. وقيل: معنى التخصيص في هو: أن ذلك ليس إلى رسول الله ﷺ، إنما الله سبحانه هو الذي يقبل التوبة ويردّها، فاقصدوه بها ووجهوها إليه.
Tövbeleri kabul edilmeden ve sadakaları kabul olunmadan önce { أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } sahih olduğunda tövbeyi kabul edenin ve ihlaslı bir niyetten kaynaklandığında sadakaları kabul edenin ancak Allah olduğunu bilmediler mi? Zamir (هو) tahsis ve tekit içindir; tövbe edenlerin tövbesini kabul etmenin Yüce Allah'ın şanından olduğunu ifade eder. «Hüve (هو)» zamirindeki tahsisin anlamının şu olduğu da söylenmiştir: Bu yetki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait değildir; tövbeyi kabul eden ve reddeden yalnızca Allah Teâlâ'dır; öyleyse tövbe ile O'na yönelin ve O'na yöneltin.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٥]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 105]
وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) } “De ki: «Çalışın! Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Sonra gaybı ve görünen âlemi bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmakta olduklarınızı haber verecektir.»”
وَقُلِ لهؤلاء التائبين اعْمَلُوا فإن عملكم لا يخفى- خيراً كان أو شراً- على الله وعباده كما رأيتم وتبين لكم. والثاني: أن يراد غير التائبين ترغيباً لهم في التوبة، فقد روى أنهم لما تيب عليهم قال الذين لم يتوبوا: هؤلاء الذين تابوا كانوا بالأمس معنا لا يكلمون ولا يجالسون فما لهم فنزلت. فإن قلت: فما معنى قوله وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ قلت: هو مجاز عن قبوله لها، وعن ابن مسعود رضى الله عنه: إن الصدقة تقع في يد الله تعالى قبل أن تقع في يد السائل والمعنى: أنه يتقبلها ويضاعف عليها، وقوله فَسَيَرَى اللَّهُ وعيد لهم وتحذير من عاقبة الإصرار والذهول عن التوبة.
Bu tövbe edenlere { وَقُلِ } de ki: { اعْمَلُوا } [Çalışın!]; zira gördüğünüz ve size beyan olunduğu üzere ameliniz -ister hayır olsun ister şer- Allah'a ve kullarına gizli kalmaz. İkinci bir görüşe göre: Tövbe etmeye teşvik etmek amacıyla tövbe etmeyenler kastedilmiştir; zira rivayet edildiğine göre onların tövbeleri kabul edilince tövbe etmeyenler: «Dün bizimle beraber olup da kendileriyle konuşulmayan ve oturulup kalkılmayan bu tövbe edenlerin durumu nedir ki!» dediler ve bunun üzerine bu ayet indi. Eğer: «O'nun { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “Sadakaları alır” buyruğunun anlamı nedir?» dersen, derim ki: Bu, Allah'ın o sadakaları kabul etmesinden mecazdır. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Sadaka, isteyenin eline düşmeden önce Yüce Allah'ın eline düşer.» Anlamı şudur: O sadakayı kabul eder ve kat kat artırır. O'nun { فَسَيَرَى اللَّهُ } buyruğu ise onlar için bir tehdit, [günahta] ısrar etmenin ve tövbeden gafil kalmanın akıbetinden bir sakındırmadır.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٦]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 106]
وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦)
{ وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦) } “Diğer bir kısmı ise Allah'ın emrine bırakılmışlardır (mürcavne); ya onlara azap eder ya da onların tövbelerini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
قرئ مرجون ومرجؤن من أرجيته. وأرجأته: إذا أخرته. ومنه المرجئة، يعنى:
{ مرجون } ve { مرجؤن } şeklinde okunmuştur; erceytühû (أرجيته) ve erce'tühû (أرجأته) denir ki «onu erteledim» demektir. Mürciye ismi de buradan gelir; yani:
وآخرون من المتخلفين موقوف أمرهم إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ إن بقوا على الإصرار ولم يتوبوا وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ
[Seferden] geri kalanlardan diğer bir kısmının durumu ise ertelenmiştir / askıya alınmıştır; şayet [günahlarında] ısrara devam eder ve tövbe etmezlerse { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ } “ya onlara azap eder”, { وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “ya da onların tövbelerini kabul eder”
إن تابوا، وهم ثلاثة: كعب بن مالك، وهلال بن أمية، ومرارة بن الربيع:
ya da tövbe ederlerse tövbelerini kabul eder. Bunlar üç kişidir: Kâ'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Mürâre b. Rebî':
أمر رسول الله ﷺ أصحابه أن لا يسلموا عليهم ولا يكلموهم، ولم يفعلوا كما فعل أبو لبابة وأصحابه من شدّ أنفسهم على السواري وإظهار الجزع والغم، فلما علموا أنّ أحداً لا ينظر إليهم فوّضوا أمرهم إلى الله تعالى، وأخلصوا نياتهم، ونصحت توبتهم، فرحمهم الله وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ وفي قراءة عبد الله: غفور رحيم. وإمّا للعباد: أى خافوا عليهم العذاب، وارجوا لهم الرحمة.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına onlara selam vermemelerini ve onlarla konuşmamalarını emretti. Onlar Ebû Lübâbe ve arkadaşlarının yaptığı gibi kendilerini direklere bağlama ve feryat edip keder izhar etme yoluna gitmediler. Kimsenin kendilerine bakmadığını / ilgilenmediğini görünce işlerini Yüce Allah'a havale ettiler, niyetlerini halis kıldılar ve tövbelerinde samimi oldular; Allah da onlara merhamet etti. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } Abdullah'ın kıraatinde ise «Gafûrun Rahîm» şeklindedir. [Ayetteki «ya da» manası] kullar içindir: Yani onlar için hem azaptan korkun hem de rahmeti umun.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٧ الى ١٠٨]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 107-108]
وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧) لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨)
{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧) لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) } “Bir de zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasını ayırmak ve daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşmış olan kimseye gözetleme yeri hazırlamak (irsâd) için bir mescit edinenler vardır. «Biz iyilikten başka bir şey istemedik» diye kesinlikle yemin edeceklerdir. Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar. Orada asla namaza durma! İlk günden takva üzerine kurulan bir mescit, içinde namaza durmana elbette daha layıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çok temizlenenleri sever.”
في مصاحف أهل المدينة والشام: الذين اتخذوا بغير واو، لأنها قصة على حيالها. وفي سائرها بالواو على عطف قصة مسجد الضرار الذي أحدثه المنافقون على سائر قصصهم. روى أنّ بنى عمرو بن عوف لما بنوا مسجد قباء بعثوا إلى رسول الله ﷺ أن يأتيهم، فأتاهم فصلى فيه فحسدتهم إخوتهم بنو غنم بن عوف وقالوا: نبنى مسجداً ونرسل إلى
Medine ve Şam ehlinin mushaflarında [bu ayet], müstakil bir kıssa olduğu için vâv harfi olmaksızın { الَّذِينَ اتَّخَذُوا } “[Mescid] edinenler...” şeklindedir. Diğer [beldelerin] mushaflarında ise, münafıkların sonradan ihdas ettiği Mescid-i Dırâr kıssasının onların diğer kıssalarına atfedilmesi sebebiyle vâv iledir. Rivayet edildiğine göre Benî Amr b. Avf, Mescid-i Kubâ'yı inşa ettiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerine gelmesi için haber gönderdiler. O da kendilerine gelip orada namaz kıldı. Bunun üzerine kardeşleri Benî Ganm b. Avf onları kıskandı ve: «Bir mescid inşa edelim ve Resûlullah...
رسول الله ﷺ يصلى فيه، ويصلى فيه أبو عامر الراهب إذا قدم من الشام، ليثبت لهم الفضل والزيادة على إخوتهم، وهو الذي سماه رسول الله ﷺ الفاسق، وقال لرسول الله ﷺ يوم أحد: لا أجد قوماً يقاتلونك إلا قاتلتك معهم، فلم يزل يقاتله إلى يوم حنين، فلما انهزمت هوازن خرج هارباً إلى الشام، وأرسل إلى المنافقين.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber gönderelim, orada namaz kılsın; Şam'dan geldiğinde Rahip Ebû Âmir de orada namaz kılsın, böylece kardeşlerine karşı bir üstünlük ve fazilet elde etsinler» dediler. Bu rahip, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'el-Fâsık' adını verdiği kimsedir. Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Seninle savaşan hangi topluluğu bulursam mutlaka onlarla birlikte seninle savaşırım» demişti ve Huneyn gününe kadar O'nunla savaşmaya devam etti. Hevâzin hezimete uğrayınca kaçarak Şam'a gitti ve münafıklara haber gönderdi:
أن استعدّوا بما استطعتم من قوة وسلاح، فإنى ذاهب إلى قيصر وآت بجنود ومخرج محمداً وأصحابه من المدينة، فبنوا مسجداً بجنب مسجد قباء، وقالوا للنبي ﷺ: بنينا مسجداً لذي العلة والحاجة والليلة المطيرة والشاتية، ونحن نحب أن يصلى لنا فيه وتدعو لنا بالبركة، فقال ﷺ: إنى على جناح سفر وحال شغل، وإذا قدمنا إن شاء الله صلينا فيه، فلما قفل من غزوة تبوك سألوه إتيان المسجد، فنزلت عليه، فدعا بمالك بن الدخشم ومعن بن عدى وعامر بن السكن ووحشى قاتل حمزة، فقال لهم: انطلقوا إلى هذا المسجد الظالم أهله فاهدموه وأحرقوه، ففعلوا، وأمر أن يتخذ مكانه كناسة تلقى فيها الجيف والقمامة، ومات أبو عامر بالشام بقنسرين ضِراراً مضارّة لإخوانهم أصحاب مسجد فباء ومعازة وَكُفْراً وتقوية للنفاق وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ لأنهم كانوا يصلون مجتمعين في مسجد قباء فيغتص بهم، فأرادوا أن يتفرقوا عنه وتختلف كلمتهم وَإِرْصاداً وإعداداً «ل» أجل لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وهو الراهب: أعدوه له ليصلى فيه ويظهر على رسول الله ﷺ. وقيل: كل مسجد بنى مباهاة أو رياء وسمعة أو لغرض سوى ابتغاء وجه الله أو بمال غير طيب، فهو لاحق بمسجد الضرار. وعن شقيق أنه لم يدرك الصلاة في مسجد بنى عامر، فقيل له: مسجد بنى فلان لم يصلوا فيه بعد، فقال: لا أحب أن أصلى فيه، فإنه بنى على ضرار، وكل مسجد بنى على ضرار أو رياء أو سمعة فإنّ أصله ينتهى إلى المسجد الذي بنى ضراراً. وعن عطاء: لما فتح الله تعالى الأمصار على يد عمر رضى الله عنه أمر المسلمين أن يبنوا المساجد وأن لا يتخذوا في مدينة مسجدين يضارّ أحدهما صاحبه. فإن قلت: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا ما محله من الإعراب؟ قلت: محله النصب على الاختصاص. كقوله الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وقيل: هو مبتدأ خبره محذوف، معناه: وفيمن وصفنا الذين اتخذوا كقوله وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ، فإن قلت: بم يتصل قوله مِنْ قَبْلُ؟ قلت. باتخذوا، أى اتخذوا مسجداً من قبل أن ينافق هؤلاء بالتخلف إِنْ أَرَدْنا ما أردنا ببناء هذا المسجد إِلَّا الخصلة الْحُسْنى أو الإرادة الحسنى، وهي الصلاة. وذكر الله والتوسعة على المصلين
«Gücünüzün yettiğince kuvvet ve silah hazırlayın! Çünkü ben Kayser'e gidip ordular getireceğim ve Muhammed'i ve ashabını Medine'den çıkaracağım» [diye haber gönderdi]. Bunun üzerine Kuba Mescidi'nin yanı başına bir mescit inşa ettiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Biz hasta, ihtiyaç sahibi olanlar ile yağmurlu ve soğuk kış geceleri için bir mescit yaptık. Bize gelip orada namaz kılmanı ve bize bereketle dua etmeni arzu ediyoruz» dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben yolculuk arifesindeyim ve meşgul bir haldeyim; döndüğümüz zaman inşaallah orada namaz kılarız» buyurdu. Tebük Gazvesi'nden döndüğünde [münafıklar] kendisinden mescide gelmesini talep ettiler; bunun üzerine bu ayetler nazil oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mâlik b. Duhşüm, Ma'n b. Adî, Âmir b. es-Seken ve Hamza'nın katili Vahşî'yi çağırıp onlara: «Halkı zalim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!» buyurdu. Onlar da bunu yaptılar. Resûlullah onun yerinin leşlerin ve çöplerin atıldığı bir çöplük yapılmasını emretti. Ebû Âmir ise Şam'da Kınnesrîn'de öldü. { ضِرَارًا } Kuba Mescidi cemaati olan kardeşlerine zarar vermek ve [onlara] üstünlük taslamak amacıyla; { وَكُفْرًا } küfür ve nifakı güçlendirmek için; { وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin arasını ayırmak” [için]. Çünkü onlar Kuba Mescidi'nde topluca namaz kılıyorlardı ve [mescit] onlarla dolup taşıyordu. Onlar ise cemaatin oradan dağılmasını ve birliklerinin bozulmasını istediler. { وَإِرْصَادًا } “ve gözetlemek için”, yani hazırlık yapmak üzere, { لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah ve Resûlüne karşı savaşan kimseye”; bu kimse rahip [Ebû Âmir]'dir. [Mescidi] gelip içinde namaz kılsın ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e galip gelsin diye onun için hazırlamışlardı. Şöyle de denilmiştir: Övünme, gösteriş, şöhret veya Allah rızası dışında bir amaçla ya da helal olmayan bir malla yapılan her mescit, Mescid-i Dırâr hükmündedir. Şakîk'ten rivayet edildiğine göre o, Benî Âmir Mescidi'ndeki namaza yetişememişti. Kendisine: «Falan oğullarının mescidinde henüz namaz kılınmadı» denilince, «Orada namaz kılmayı sevmem; çünkü o zarar verme (dırâr) kastıyla yapılmıştır. Zarar verme, gösteriş veya şöhret kastıyla yapılan her mescidin aslı, zarar vermek amacıyla bina edilen mescide dayanır» dedi. Atâ'dan rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ, Ömer radıyallâhu anh'ın eliyle beldelerin fethini nasip ettiğinde Ömer, Müslümanlara mescitler inşa etmelerini, ancak bir şehirde birbirine zarar verecek iki mescit edinmemelerini emretmiştir. Eğer: «{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا } ifadesinin iraptaki yeri nedir?» dersen, derim ki: İhtisas üzere nasb mahallindedir; nitekim { الْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ } kavlinde olduğu gibidir. Şöyle de denilmiştir: O mübtedadır, haberi mahzuftur. Anlamı: «Vasıflarını saydığımız kimseler arasında şu kimseler de vardır ki...» şeklindedir; tıpkı { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } ayetinde olduğu gibi. Eğer: «{ مِنْ قَبْلُ } “daha önce” ifadesi neye bağlanır?» dersen, derim ki: «İttehazû» (edindiler) fiiline bağlanır. Yani; bunlar [sefere katılmayıp] geride kalmak suretiyle münafıklık yapmadan önce bir mescit edindiler. { إِنْ أَرَدْنَا } “biz [bununla] istemedik” yani bu mescidi yapmakla { إِلَّا الْحُسْنَى } “yalnızca en güzel olanı istedik”; o da en güzel haslet veya en güzel niyet olan namaz kılmak, Allah'ı zikretmek ve namaz kılanlara genişlik sağlamaktır.
لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى قيل هو مسجد قباء أسسه رسول الله ﷺ وصلى فيه أيام مقامه بقباء، وهي يوم الاثنين والثلاثاء والأربعاء والخميس، وخرج يوم الجمعة، وهو أولى، لأنّ الموازنة بين مسجدى قباء أوقع. وقيل: هو مسجد رسول الله ﷺ بالمدينة: وعن أبى سعيد الخدري: سألت رسول الله ﷺ عن المسجد الذي أسس على التقوى، فأخذ حصباء فضرب بها الأرض وقال: هو مسجدكم هذا مسجد المدينة مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ من أول يوم من أيام وجوده فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا قيل لما نزلت مشى رسول الله ﷺ ومعه المهاجرون حتى وقف على باب مسجد قباء، فإذا الأنصار جلوس فقال: أمؤمنون أنتم؟ فسكت القوم، ثم أعادها: فقال عمر:
{ لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى } Bunun Kubâ Mescidi olduğu söylenmiştir; onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurmuş ve Kubâ'da ikamet ettiği günler olan pazartesi, salı, çarşamba ve perşembe günleri orada namaz kılmış, cuma günü ise oradan ayrılmıştır. İki Kubâ mescidi arasındaki mukayese daha uygun düştüğü için bu görüş daha evladır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'deki mescidi olduğu da söylenmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e takva üzerine kurulan mescidin hangisi olduğunu sordum. Bunun üzerine bir avuç çakıl taşı alıp yere vurdu ve: ‘O, sizin şu mescidinizdir; Medine mescididir’ buyurdu.» { مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ } Varlığının ilk gününden itibaren. { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } [Bu ayet] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanında muhacirlerle birlikte yürüyüp Kubâ Mescidi'nin kapısında durdu. Bir de baktı ki Ensâr oturuyor. «Siz mümin misiniz?» buyurdu. Topluluk sustu. Sonra soruyu tekrarlayınca Ömer:
يا رسول الله إنهم لمؤمنون وأنا معهم. فقال ﷺ: أترضون بالقضاء؟ قالوا:
«Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz onlar mümindirler ve ben de onlarla beraberim» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kazaya rıza gösterir misiniz?» buyurdu. Onlar:
نعم. قال: أتصرون على البلاء؟ قالوا: نعم. قال: أتشكرون في الرخاء؟ قالوا: نعم. قال:
«Evet» dediler. «Belaya sabreder misiniz?» buyurdu. «Evet» dediler. «Bolluk ve genişlikte şükreder misiniz?» buyurdu. «Evet» dediler. Bunun üzerine Peygamber
ﷺ: مؤمنون ورب الكعبة. فجلس ثم قال: يا معشر الأنصار، إن الله ﷿ قد أثنى عليكم فما الذي تصنعون عند الوضوء وعند الغائط، فقالوا يا رسول الله، نتبع الغائط الأحجار الثلاثة، ثم نتبع الأحجار الماء. فتلا النبي ﷺ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وقرئ: أن يطهروا، بالإدغام. وقيل: هو عام في التطهر من النجاسات كلها. وقيل:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kâbe'nin Rabbine andolsun ki mümindirler» buyurdu. Sonra oturdu ve şöyle buyurdu: «Ey Ensâr topluluğu! Şüphesiz aziz ve celil olan Allah sizi övdü; abdest alırken ve büyük abdest bozduğunuzda ne yapıyorsunuz?» Onlar: «Ey Allah'ın Resûlü! Büyük abdestten sonra üç taş kullanır, ardından taşların peşinden de su kullanırız» dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } ayetini okudu. İdgam ile «en yettahharû» şeklinde de okunmuştur. Bunun bütün necasetlerden temizlenme hususunda genel olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
كانوا لا ينامون الليل على الجنابة، ويتبعون الماء أثر البول. وعن الحسن: هو التطهر من الذنوب بالتوبة. وقيل: يحبون أن يتطهروا بالحمى المكفرة لذنوبهم، فحموا عن آخرهم. فإن قلت: ما معنى المحبتين؟ قلت: محبتهم للتطهر أنهم يؤثرونه ويحرصون عليه حرص المحب للشيء المشتهى له على إيثاره. ومحبة الله تعالى إياهم: أنه يرضى عنهم ويحسن إليهم، كما يفعل المحب بمحبوبه.
Geceyi cünüp olarak geçirmezler ve idrarın ardından su kullanırlardı. Hasan'dan ise: Tövbe ile günahlardan temizlenmektir, [şeklinde rivayet edilmiştir]. Günahlarına kefaret olan humma ile temizlenmeyi severlerdi; nitekim hepsi birden hummaya tutuldular, şeklinde de söylenmiştir. Eğer: «İki sevginin (muhabbetin) anlamı nedir?» dersen, derim ki: Onların temizlenmeyi sevmeleri, onu tercih etmeleri ve bir şeyi arzulayan kimsenin o şeyi tercih etmeye olan hırsı gibi buna hırs göstermeleridir. Yüce Allah'ın onları sevmesi ise: Bir sevenin sevgilisine yaptığı gibi, onlardan razı olması ve onlara ihsanda bulunmasıdır.