[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٩]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 109]
أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩)
{ أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Binasını Allah'a karşı takva ve O'nun rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir uçurumun kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (109)
قرئ أَسس بنيانه، وأُسس بنيانه، على البناء للفاعل والمفعول. وأسس بنيانه، جمع أساس.
Etken (mâlum) ve edilgen (mechul) sîgada olmak üzere { أَسَّسَ بُنْيَانَهُ } «essese bünyânehû» ve { أُسِّسَ بُنْيَانُهُ } «üssise bünyânühû» şeklinde okunmuştur. [Ayrıca] «esâs» (أساس) kelimesinin çoğulu olarak [izafetle] «üsüsü bünyânihi» (أُسُسُ بُنْيَانِهِ) şeklinde de [okunmuştur].
على الإضافة، وأساس بنيانه، بالفتح والكسر: جمع أس، وآساس بنيانه على أفعال، جمع أس أيضا. وأس بنيانه. والمعنى: أفمن أسس بنيان دينه على قاعدة قوية محكمة وهي الحق الذي هو تقوى الله ورضوانه خَيْرٌ أَمْ مَنْ أسسه على قاعدة هي أضعف القواعد وأرخاها وأقلها بقاء، وهو الباطل والنفاق الذي مثله مثل شَفا جُرُفٍ هارٍ في قلة الثبات والاستمساك، وضع شفا الجرف في مقابلة التقوى، لأنه جعل مجازا عما ينافي التقوى. فإن قلت: فما معنى قوله فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ؟ قلت: لما جعل الجرف الهائر مجازا عن الباطل قيل: فانهار به في نار جهنم، على معنى: فطاح به الباطل في نار جهنم، إلا أنه رشح المجاز فجيء بلفظ الانهيار الذي هو للجرف، وليصور أنّ المبطل كأنه أسس بنيانا على شفا جرف من أودية جهنم فانهار به ذلك الجرف فهوى في قعرها. والشفا: الحرف والشفير. وجرف الوادي: جانبه الذي يتحفر أصله بالماء وتجرفه السيول فيبقى واهيا. والهار: الهائر وهو المتصدع الذي أشفى على التهدم والسقوط. ووزنه فعل، قصر عن فاعل، كخلف من خالف. ونظيره: شاك وصات، في شائك وصائت. وألفه ليست بألف فاعل، إنما هي عينه. وأصله هور وشوك وصوت. ولا ترى أبلغ من هذا الكلام ولا أدلّ على حقيقة الباطل وكنه أمره. وقرئ: جرف. بسكون الراء.
İzafetle; fetha ve kesre ile «ess»in çoğulu olarak «esâsü bünyânihi» ve «esâsü bünyânihi», yine «ess»in çoğulu olarak ef‘âl vezninde «âsâsü bünyânihi» ve «essü bünyânihi» şeklinde de [okunmuştur]. Anlamı şudur: Din binasını sağlam ve muhkem bir temel, yani Allah korkusu ve O'nun rızasından ibaret olan hak üzerine kuran kimse mi { خَيْرٌ أَمْ مَنْ } daha hayırlıdır, yoksa onu temellerin en zayıfı, en gevşeği ve bekası en az olanı; yani sebat ve tutunma bakımından azlığı hususunda tıpkı { شَفا جُرُفٍ هارٍ } yıkılmak üzere olan bir yar kenarı gibi olan batıl ve nifak üzerine kuran kimse mi? Takvaya zıt olan şeyler için mecaz kılındığı için «şefâ el-curuf» takvanın karşısına konmuştur. Eğer: «{ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } sözünün anlamı nedir?» dersen, derim ki: Yıkılmak üzere olan yar kenarı batıldan mecaz kılındığında; batıl onu cehennem ateşine düşürdü anlamında { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } denilmiştir. Ancak mecaz kuvvetlendirilerek (terşîh) yara ait olan yıkılma (inhâr) lafzı getirilmiştir. Ta ki batıl ehlinin durumu, sanki cehennem vadilerinden bir yarın kenarına bina kurmuş da o yar onunla birlikte çöküp cehennemin dibine yuvarlanmış gibi tasvir edilsin. «eş-Şefâ» kenar ve kıyı demektir. «Cürufül-vâdî» ise vadinin, suyun altını oyduğu ve sellerin sürükleyip götürdüğü, dolayısıyla zayıf kalan kenarıdır. «el-Hâr» ise çatlamış, yıkılmaya ve çökmeye yüz tutmuş olan «el-hâir» demektir. Vezni «fa‘il»dir; «hâlif»ten «halef» gibi «fâ‘il»den kısaltılmıştır. Benzerleri «şâik» ve «sâit» yerine gelen «şâk» ve «sât»tır. Buradaki elif fâil elifi değildir, aksine kelimenin aynü'l-fiilidir. Asılları «hevr», «şevk» ve «savt»tır. Bu sözden daha beliğini ve batılın hakikatini ve mahiyetini daha iyi gösterenini göremezsin. Râ harfinin sükûnu ile «cürf» şeklinde de okunmuştur.
فإن قلت: فما وجه ما روى سيبويه عن عيسى بن عمر: على تقوى من الله، بالتنوين؟ قلت:
Eğer: «Sîbeveyh'in Îsâ b. Ömer'den rivayet ettiği tenvin ile { على تقوى من الله } okuyuşunun vechi nedir?» dersen, derim ki:
قد جعل الألف للإلحاق لا للتأنيث، كتترى فيمن نوّن، ألحقها بجعفر. وفي مصحف أبىّ:
Elifi müenneslik için değil ilhak için kılmış ve tıpkı tenvinli okuyanların «teterren» kelimesinde yaptığı gibi onu «ca‘fer» veznine katmıştır. Übey'in mushafında ise:
فانهارت به قواعده. وقيل: حفرت بقعة من مسجد الضرار فرؤى الدخان يخرج منه. وروى أن مجمع بن حارثة كان إمامهم في مسجد الضرار، فكلم بنو عمرو بن عوف أصحاب مسجد قباء عمر بن الخطاب في خلافته أن يأذن لمجمع فيؤمّهم في مسجدهم، فقال: لا، ولا نعمة عين، أليس بإمام مسجد الضرار؟ فقال: يا أمير المؤمنين، لا تعجل علىّ، فو الله لقد صليت بهم والله يعلم أنى لا أعلم ما أضمروا فيه، ولو علمت ما صليت معهم فيه، كنت غلاما قارئاً للقرآن وكانوا شيوخا لا يقرؤن من القرآن شيئا. فعذره وصدّقه وأمره بالصلاة بقومه.
«fe-nhârat bihî kavâ‘iduhû» (temelleri onunla çöktü) şeklindedir. Mescid-i Dırâr'dan bir yer kazıldığında oradan duman çıktığının görüldüğü söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Mücemmi‘ b. Câriye, Mescid-i Dırâr'da onların imamı idi. Kubâ Mescidi cemaati olan Benî Amr b. Avf, Ömer b. el-Hattâb'a halifeliği döneminde başvurarak Mücemmi‘in kendi mescidlerinde kendilerine imamlık yapmasına izin vermesini istediler. Ömer: «Hayır, kesinlikle olmaz! O, Mescid-i Dırâr'ın imamı değil miydi?» dedi. Bunun üzerine Mücemmi‘: «Ey Müminlerin Emiri! Bana karşı acele hüküm verme. Allah'a yemin ederim ki ben onlara namaz kıldırdım ama onların içlerinde ne gizlediklerini bilmediğimi Allah biliyor. Şayet bilseydim onlarla beraber orada namaz kılmazdım. Ben Kur'an okuyan genç bir kimseydim, onlarsa Kur'an'dan hiçbir şey okuyamayan yaşlı kimselerdi» dedi. Bunun üzerine Ömer onu mazur gördü, sözünü tasdik etti ve kavmine namaz kıldırmasını emretti.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٠]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 110]
لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)
{ لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Yaptıkları bina, kalpleri parçalanmadıkça içlerinde sürekli bir şüphe [ve nifak kaynağı] olarak kalacaktır. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (110)
رِيبَةً شكا فى الدين ونفاقا، وكان القوم منافقين. وإنما حملهم على بناء ذلك المسجد كفرهم ونفاقهم كما قال ﷿ ضِراراً وَكُفْراً فلما هدمه رسول الله ﷺ ازدادوا
{ رِيبَةً } [ifadesi], dinde şüphe ve nifak [anlamındadır]. Nitekim bu topluluk münafıktı. Onları o mescidi inşa etmeye sevk eden şey yalnızca küfürleri ve nifaklarıydı; nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah]: { ضِرَارًا وَكُفْرًا } “Zarar vermek ve küfretmek [için]” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o [mescidi] yıktığında ise daha da arttılar...
- لما غاظهم من ذلك وعظم عليهم- تصميما على النفاق ومقتاً للإسلام، فمعنى قوله لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ لا يزال هدمه سبب شكّ ونفاق زائد على شكهم ونفاقهم لا يزول وسمه عن قلوبهم ولا يضمحلّ أثره إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ قطعاً وتفرّق أجزاء، فحينئذ يسلون عنه. وأمّا ما دامت سالمة مجتمعة فالريبة باقية فيها متمكنة، فيجوز أن يكون ذكر التقطيع تصويراً لحال زوال الريبة عنها. ويجوز أن يراد حقيقة تقطيعها وما هو كائن منه بقتلهم أو في القبور أو في النار. وقرئ: يقطع، بالياء. وتقطع، بالتخفيف. وتقطع، بفتح التاء بمعنى تتقطع.
bu durumun onları öfkelendirmesi ve kendilerine çok ağır gelmesi sebebiyle nifakta sebat ve İslam'a karşı nefretleri daha da arttı. Dolayısıyla { لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ } sözünün anlamı şudur: Onun yıkılması, şüphe ve nifaklarına eklenen fazladan bir şüphe ve nifak sebebi olmaya devam edecek; onun izi kalplerinden silinmeyecek ve eseri yok olmayacaktır; { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } meğerki kalpleri parça parça olup cüzleri birbirinden ayrılsın, işte o zaman bunu unuturlar. Kalpleri sağlam ve bir arada kaldığı müddetçe ise o şüphe kalplerinde yerleşik olarak kalacaktır. Kalplerin parçalanmasının zikredilmesi, şüphenin o kalplerden kaybolma halinin bir tasviri olabilir. Parçalanmanın hakikati ve bunun onların öldürülmesiyle, kabirlerde veya cehennemde gerçekleşecek olması da kastedilmiş olabilir. Yâ harfi ile «yükatta‘u», şeddesiz olarak «tekta‘u» ve «tetekatta‘u» anlamında tâ'nın fethasıyla «tekatta‘u» şeklinde de okunmuştur.
وتقطع قلوبهم، على أن الخطاب للرسول أى إلا أن تقطع أنت قلوبهم بقتلهم. وقرأ الحسن:
Hitabın Peygamber'e olması üzere, yani «meğerki sen onları öldürerek kalplerini parçalayasın» anlamında «tekta‘a kulûbehum» şeklinde de okunmuştur. Hasan ise:
إلى أن. وفي قراءة عبد الله: ولو قطعت قلوبهم. وعن طلحة: ولو قطعت قلوبهم على خطاب الرسول أو كل مخاطب. وقيل: معناه إلا أن يتوبوا توبة تتقطع بها قلوبهم ندما وأسفاً على تفريطهم.
«İlâ en» şeklinde okumuştur. Abdullah'ın kıraatinde «Ve lev kuttı‘at kulûbühüm» şeklindedir. Talha'dan ise Peygamber'e veya her bir muhataba hitap olarak «Ve lev kata‘te kulûbehum» rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, kusurlarından dolayı pişmanlık ve kederle kalplerinin parçalanacağı bir tövbe ile tövbe etmeleridir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١١]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 111]
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)
{ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak olan bir vaaddir. Verdiği sözü Allah'tan daha iyi yerine getiren kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin. İşte büyük kurtuluş budur.” (111)
مثل الله إثابتهم بالجنة على بذلهم أنفسهم وأموالهم في سبيله بالشروى . وروى: تاجرهم فأغلى لهم الثمن. وعن عمر رضى الله عنه فجعل لهم الصفقتين جميعاً. وعن الحسن أنفسا هو خلقها وأموالا هو رزقها. وروى أن الأنصار حين بايعوه على العقبة قال عبد الله بن رواحة: اشترط لربك ولنفسك ما شئت . قال: أشترط لربي أن تعبدوه ولا تشركوا به شيئا، وأشترط لنفسي أن تمنعوني مما تمنعون منه أنفسكم. قال: فإذا فعلنا ذلك فما لنا؟ قال: لكم الجنة.
Allah, canlarını ve mallarını kendi yolunda harcamalarına karşılık onlara cenneti mükafat olarak vermesini bir satın almaya benzetmiştir. «Onlarla ticaret yaptı ve onlar için bedeli çok yüksek tuttu» şeklinde rivayet edilmiştir. Ömer radıyallâhu anh'tan: «Her iki akdi (malı da canı da) birden onlara verdi» rivayeti gelmiştir. Hasan'dan ise: «Kendisinin yarattığı canları ve kendisinin rızıklandırdığı malları [satın aldı]» [rivayet edilmiştir]. Rivayet edildiğine göre Ensâr, Akabe'de O'na biat edeceği sırada Abdullah b. Revâha: «Rabbin ve kendin için dilediğin şartı koş» dedi. O da: «Rabbim için O'na kulluk etmenizi ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı; kendim için ise canlarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızı şart koşuyorum» buyurdu. Abdullah: «Bunu yaptığımızda bize ne var?» dedi. Resûlullah: «Size cennet var» buyurdu.
قالوا: ربح البيع، لا نقيل ولا نستقيل. ومرّ برسول الله ﷺ أعرابىّ وهو يقرؤها فقال: كلام من؟ قال كلام الله. قال: بيع والله مربح لا نقيله ولا نستقيله، فخرج إلى الغزو فاستشهد يُقاتِلُونَ فيه معنى الأمر، كقوله تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ
[Onlar:] «Kazançlı bir alışveriş; [bu akdi] ne bozarız ne de bozulmasını isteriz» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu [ayeti] okurken yanına bir bedevî uğradı ve: «Kimin sözü?» dedi. [Resûlullah:] «Allah'ın sözü» buyurdu. [Bedevî:] «Vallahi kazançlı bir alışveriş; onu ne bozarız ne de bozulmasını isteriz» dedi, ardından savaşa çıkıp şehit oldu. { يُقاتِلُونَ } [ifadesi], { تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } “Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edersiniz” [ayetinde] olduğu gibi emir anlamı taşımaktadır.
وقرئ: فيقتلون ويقتلون على بناء الأوّل للفاعل والثاني للمفعول، وعلى العكس وَعْداً مصدر مؤكد. أخبر بأن هذا الوعد الذي وعده للمجاهدين في سبيله وعد ثابت قد أثبته فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ كما أثبته في القرآن، ثم قال وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ لأنّ إخلاف الميعاد قبيح لا يقدم عليه الكرام من الخلق مع جوازه عليهم لحاجتهم، فكيف بالغنى الذي لا يجوز عليه القبيح قط، ولا ترى ترغيباً في الجهاد أحسن منه وأبلغ.
Birincisi etken (malum), ikincisi edilgen (mechul) olarak ve bunun tam aksiyle «feyaktülûne ve yüktelevn / feyuktelûne ve yaktülûn» şeklinde de okunmuştur. { وَعْداً } pekiştirici mastardır (mef‘ûl-i mutlak). Kendi yolunda cihad edenlere vaad ettiği bu vaadin, Kur'an'da sabit kıldığı gibi { فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } Tevrat ve İncil'de de sabit kıldığı kesin bir vaad olduğunu haber vermiştir. Sonra da { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } buyurmuştur; zira vaadinden dönmek, yaratılmışların kerem sahibi olanlarının ihtiyaçları sebebiyle kendileri için caiz olmasına rağmen yapmaktan kaçındıkları çirkin bir davranıştır. O halde hiçbir çirkin şeyin kendisi için asla caiz olmadığı o Gani (hiçbir şeye muhtaç olmayan Allah) hakkında bu nasıl düşünülebilir? Cihada teşvik hususunda bundan daha güzel ve daha beliğ bir ifade göremezsin.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٢]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 112]
التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)
{ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “[O müminler] tövbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, oruç tutanlar [seyahat edenler], rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlardır. O müminleri müjdele!” (112)
التَّائِبُونَ رفع على المدح. أى: هم التائبون يعنى المؤمنين المذكورين. ويدل عليه قراءة عبد الله وأبىّ رضى الله عنهما: التائبين، بالياء إلى: والحافظين، نصباً على المدح. ويجوز أن يكون جراً صفة للمؤمنين. وجوّز الزجاج أن يكون مبتدأ خبره محذوف، أى: التائبون العابدون من أهل الجنة أيضاً وإن لم يجاهدوا، كقوله وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وقيل: هو رفع على البدل من الضمير في يقاتلون. ويجوز أن يكون مبتدأ وخبره العابدون، وما بعده خبر بعد خبر، أى: التائبون من الكفر على الحقيقة الجامعون لهذه الخصال. وعن الحسن: هم الذين تابوا من الشرك وتبرؤا من النفاق. والْعابِدُونَ الذين عبدوا الله وحده وأخلصوا له العبادة وحرصوا عليها. والسَّائِحُونَ الصائمون شبهوا بذوي السياحة في الأرض في امتناعهم من شهواتهم. وقيل: هم طلبة العلم يسيحون في الأرض يطلبونه في مظانه.
{ التَّائِبُونَ } kelimesi övgü üzere merfudur; yani: «Onlar zikredilen o müminler olan tövbekârlardır.» Abdullah ve Übey radıyallâhu anhümâ'nın övgü üzere mansub olarak «et-Tâibîne... el-Hâfızîne» şeklindeki yâ ile olan kıraati de buna delalet eder. Müminler kelimesine sıfat olarak mecrur olması da caizdir. Zeccâc bunun, haberi hazfedilmiş bir mübteda olmasını caiz görmüştür; yani: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } kavlinde olduğu gibi, savaşa katılmasalar bile tövbe ve ibadet edenler de cennet ehlindendir. Bunun «yukâtilûne»deki zamirden bedel olarak merfu olduğu da söylenmiştir. Mübteda olup haberinin { الْعابِدُونَ } olması ve sonrasının da haber ardına haber olması caizdir; yani: Bu hasletleri kendisinde toplayanlar, küfürden hakkıyla tövbe edenlerdir. Hasan'dan rivayetle: Onlar şirkten tövbe eden ve nifaktan uzak duran kimselerdir. { الْعابِدُونَ } Yalnızca Allah'a ibadet eden, O'na kulluğu ihlasla yapan ve buna hırs gösterenlerdir. { السَّائِحُونَ } Oruç tutanlardır; şehvetlerinden men edilmeleri hususunda yeryüzünde seyahat edenlere benzetilmişlerdir. İlim talebeleridir; ilmi bulunabileceği yerlerde aramak için yeryüzünde dolaşırlar, şeklinde de söylenmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٣]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 113]
ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣)
{ ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Akraba bile olsalar, onların cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, ne Peygamber'e ne de iman edenlere müşrikler için af dilemek yakışmaz.” (113)
قيل قال ﷺ لعمه أبى طالب: أنت أعظم الناس علىَّ حقاً، وأحسنهم عندي
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem amcası Ebû Tâlib'e şöyle buyurmuştur: «Sen insanlar arasında üzerimde en büyük hakkı bulunan ve bana en güzel
يداً، فقل كلمة تجب لك بها شفاعتي، فأبى، فقال: لا أزال أستغفر لك ما لم أنه عنه ، فنزلت.
iyilikte bulunan kimsesin. Bir kelime söyle de onunla şefaatim sana vacip olsun.» O ise kabul etmedi. Bunun üzerine: «Bana yasaklanmadığı müddetçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» buyurdu ve ayet indi.
وقيل: لما افتتح مكة سأل أى أبويه أحدث به عهداً؟ فقيل: أمك آمنة، فزار قبرها بالأبواء، ثم قام مستعبراً فقال: إنى استأذنت ربى في زيارة قبر أمى فأذن لي، واستأذنته في الاستغفار لها فلم يأذن لي، فنزلت. وهذا أصح لأنّ موت أبى طالب كان قبل الهجرة، وهذا آخر ما نزل بالمدينة. وقيل: استغفر لأبيه. وقيل: قال المسلمون ما يمنعنا أن نستغفر لآبائنا وذوى قرابتنا وقد استغفر إبراهيم لأبيه، وهذا محمد يستغفر لعمه ما كانَ لِلنَّبِيِّ ما صح له الاستغفار في حكم الله وحكمته مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ لأنهم ماتوا على الشرك.
Şöyle de denilmiştir: Mekke'yi fethettiğinde, anne babasından hangisinin ölümünün daha yakın olduğunu sordu. «Annen Âmine» denildi. Bunun üzerine Ebvâ'daki kabrini ziyaret etti, sonra gözyaşları dökerek kalktı ve: «Rabbimden annemin kabrini ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi; onun için mağfiret dilemek için izin istedim, bana izin vermedi» buyurdu ve ayet indi. Bu görüş daha sahihtir; çünkü Ebû Tâlib'in ölümü hicretten önceydi, bu ayet ise Medine'de en son inenlerdendir. Babası için mağfiret dilediği de söylenmiştir. Müslümanların: «İbrahim babası için mağfiret dilemişken, şu Muhammed de amcası için mağfiret dilerken bizim babalarımız ve akrabalarımız için mağfiret dilememize engel olan nedir?» demeleri üzerine [indiği de söylenmiştir]. { ما كانَ لِلنَّبِيِّ } Allah'ın hükmünde ve hikmetinde onun mağfiret dilemesi doğru ve yerinde olmaz; { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } zira onlar şirk üzere ölmüşlerdir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٤]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 114]
وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)
{ وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ } “İbrahim'in babası için af dilemesi, sadece ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz ki İbrahim, çok duygulu [yufka yürekli] ve pek yumuşak huylu idi.” (114)
قرأ طلحة وما استغفر ابراهيم لأبيه، وعنه: وما يستغفر إبراهيم، على حكاية الحال الماضية إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ أى وعدها إبراهيم أباه، وهو قوله لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ ويدل عليه قراءة الحسن وحماد الرواية: وعدها أباه. فإن قلت كيف خفى على إبراهيم أن الاستغفار للكافر غير جائز حتى وعده؟ قلت: يجوز أن يظن أنه ما دام يرجى منه الإيمان جاز الاستغفار له، على أن امتناع جواز الاستغفار للكافر إنما علم بالوحي، لأن العقل يجوّز أن يغفر الله للكافر. ألا ترى إلى قوله ﵇ لعمه: لأستغفرنّ لك ما لم أنه. وعن الحسن قيل لرسول الله ﷺ: إن فلاناً يستغفر لآبائه المشركين، فقال: ونحن نستغفر لهم فنزلت وعن على رضى الله عنه: رأيت رجلا يستغفر لأبويه وهما مشركان، فقلت له، فقال: أليس قد استغفر إبراهيم فإن قلت: فما معنى قوله فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ؟ قلت:
Talha «Ve ma’stağfera İbrâhîmü li-ebîhi» şeklinde okumuştur; ondan geçmiş hâlin hikâyesi olarak «Ve mâ yestağfiru İbrâhîmu» şeklinde de rivayet edilmiştir. { إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } Yani İbrahim'in babasına vermiş olduğu sözden dolayıdır ki bu, onun { لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim” sözüdür. Hasan ile Hammâd er-Râviye'nin «va‘adehâ ebâhu» şeklindeki kıraati de buna delalet eder. Eğer: «Kafire mağfiret dilemenin caiz olmadığı hususu İbrahim'e nasıl gizli kaldı da ona bu sözü verdi?» dersen, derim ki: Ondan iman beklenildiği müddetçe ona mağfiret dilemenin caiz olduğunu düşünmüş olması caizdir; kaldı ki kafire mağfiret dilemenin caiz olmaması ancak vahiy ile bilinmiştir, zira akıl Allah'ın kafiri bağışlamasını imkânsız görmez. Peygamber aleyhisselam'ın amcasına: «Yasaklanmadığım müddetçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» sözünü görmüyor musun? Hasan'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Filanca kişi müşrik olan anne babası için mağfiret diliyor» denildi. O da: «Biz de onlar için mağfiret dileriz» buyurdu ve ayet indi. Ali radıyallâhu anh'tan: «Bir adamın müşrik olan anne babası için mağfiret dilediğini gördüm ve ona bunu [neden yaptığını] söyledim. O da: ‘İbrahim de mağfiret dilememiş miydi?’ dedi» rivayeti gelmiştir. Eğer: «O halde { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ } sözünün anlamı nedir?» dersen, derim ki:
معناه: فلما تبين له من جهة الوحى أنه لن يؤمن وأنه يموت كافراً وانقطع رجاؤه عنه، قطع استغفاره فهو كقوله مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ. لَأَوَّاهٌ فعال، من أوه كلئال من اللؤلؤ، وهو الذي يكثر التأوه. ومعناه أنه لفرط ترحمه ورقته وحلمه كان يتعطف على أبيه الكافر ويستغفر له، مع شكاسته عليه وقوله لأرجمنك.
[Bunun] anlamı şudur: Vahiy yoluyla onun asla iman etmeyeceği, kâfir olarak öleceği kendisine açıklanıp da ondan umudu kesilince, onun için bağışlanma dilemeyi bıraktı. Dolayısıyla bu durum, O'nun { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Onların cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra” buyruğu gibidir. { لَأَوَّاهٌ } [kelimesi], tıpkı lü'lü'den (لُؤْلُؤ / inci) le'âl (لَئَّال / inci tüccarı) yapıldığı gibi, evehe (أوه) kökünden fa‘‘âl (فعال) veznindedir; çokça iç çeken / ah eden kimse demektir. Anlamı ise şudur: [İbrahim], merhametinin, yufka yürekliliğinin ve hilminin fazlalığından ötürü; [babasının] kendisine karşı hırçınlığına ve sertliğine ve «Seni mutlaka taşlarım!» demesine rağmen kâfir olan babasına şefkat gösteriyor ve onun için bağışlanma diliyordu.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٥ الى ١١٦]
[Tevbe Suresi (9): Ayetler 115-116]
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦)
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Göklerin ve yerin mülkiyeti sadece Allah'ındır; diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (115-116)
يعنى ما أمر الله باتقائه واجتنابه كالاستغفار للمشركين وغيره مما نهى عنه وبين أنه محظور لا يؤاخذ به عباده الذين هداهم للإسلام، ولا يسميهم ضلالا، ولا يخذلهم إلا إذا أقدموا عليه بعد بيان حظره عليهم وعلمهم أنه واجب الاتقاء والاجتناب. وأما قبل العلم والبيان فلا سبيل عليهم، كما لا يؤاخذون بشرب الخمر ولا ببيع الصاع بالصاعين قبل التحريم. وهذا بيان لعذر من خاف المؤاخذة بالاستغفار للمشركين قبل ورود النهى عنه. وفي هذه الآية شديدة ما ينبغي أن يغفل عنها: وهي أنّ المهدىَّ للإسلام إذا أقدم على بعض محظورات الله داخل في حكم الإضلال.
Yani Allah'ın sakınılmasını ve kaçınılmasını emrettiği müşriklere mağfiret dilemek gibi yasaklayıp haram kılındığını açıkladığı hususlarda, İslam'a ilettiği kullarını -yasaklığı kendilerine açıklanıp sakınılması ve kaçınılması vacip olduğunu bildikten sonra onu işlemeleri hali müstesna- sorumlu tutmaz, onları sapıklar olarak adlandırmaz ve yardımsız bırakmaz. İlim ve açıklamadan önce ise, tıpkı haram kılınmasından önce şarap içmekten veya bir ölçeği iki ölçekle satmaktan dolayı sorumlu tutulmadıkları gibi onlar aleyhine bir yol yoktur. Bu, yasaklama gelmeden önce müşrikler için mağfiret dilemekten dolayı sorumlu tutulmaktan korkanların mazeretinin bir açıklamasıdır. Bu ayette göz ardı edilmemesi gereken ağır bir tehdit vardır: O da İslam'a hidayet edilen bir kimsenin, Allah'ın yasaklarından birini işlemesi durumunda saptırma (idlal) hükmü altına gireceğidir.
والمراد بما يتقون: ما يجب اتقاؤه للنهى، فأما ما يعلم بالعقل كالصدق في الخبر، وردّ الوديعة فغير موقوف على التوقيف.
Sakınacakları şeylerden (mâ yettekûn) maksat, yasaklama sebebiyle sakınılması gereken şeylerdir. Haberde doğruluk ve emaneti iade etmek gibi akılla bilinen şeylere gelince, bunlar vahiy ve bildirmeye (tevkif) bağlı değildir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٧]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 117]
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧)
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in ve o güçlük anında -içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzere iken- ona uyan Muhacirler ile Ensar'ın tövbelerini kabul etti; sonra da onların tövbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (117)
تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ كقوله لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ وقوله وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وهو بعث للمؤمنين على التوبة، وأنه ما من مؤمن إلا وهو محتاج إلى التوبة والاستغفار حتى النبي والمهاجرون والأنصار، وإبانة لفضل التوبة ومقدارها عند الله، وأن صفة التوابين الأوّابين صفة الأنبياء، كما وصفهم بالصالحين ليظهر فضيلة الصلاح. وقيل: معناه تاب الله عليه من إذنه للمنافقين في التخلف عنه، كقوله عَفَا اللَّهُ عَنْكَ. فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ في وقتها، والساعة مستعملة في معنى الزمان المطلق، كما استعملت الغداة والعشية واليوم:
{ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ } [ifadesi], O'nun { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Geçmiş ve gelecek günahını Allah'ın bağışlaması için” ve { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “Günahın için bağışlanma dile” buyrukları gibidir. Bu, müminleri tövbe etmeye sevk etmedir ve hiçbir mümin yoktur ki -Peygamber, Muhacirler ve Ensar dahi olsa- tövbeye ve istiğfara muhtaç olmasın. [Ayrıca bu ifade,] tövbenin faziletini ve Allah katındaki değerini, çokça tövbe edip Allah'a yönelenlerin niteliğinin peygamberlerin niteliği olduğunu açıklamak içindir; nitekim salâhın (iyi oluşun) faziletini ortaya koymak için peygamberleri salihler olarak da nitelemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin” buyruğunda olduğu gibi, [sefere çıkmayıp] geride kalmaları hususunda münafıklara izin vermesinden ötürü Allah'ın onu bağışlamış olmasıdır. { فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } [Zorluk saatinde]; yani vaktinde [demektir]. Saat (الساعة) kelimesi, tıpkı gadât (الغداة - sabah), aşiyye (العشية - akşam) ve yevm (اليوم - gün) kelimelerinin kullanıldığı gibi mutlak zaman anlamında kullanılmıştır:
غَدَاةَ طَفَتْ عَلْمَاءِ بَكْرُ بْنُ وَائِلِ
«Bekr b. Vâil su üstünde yüzdüğü sabah vakti»
وَكُنَّا حَسِبْنَا كُلَّ بَيْضَاءَ شَحْمَةً … عَشِيَّةَ قَارَعْنَا جُذَامَ وَحِمْيَرَا
«Cüzâm ve Himyer ile savaştığımız akşam vakti her beyazı yağ sanmıştık»
إذَا جَاءَ يَوْماً وَارِثِى يَبْتَغِى الْغِنَى … يَجِدْ جُمْعَ كَفّ غَيْرَ مَلْأَى وَلَا صِفْرِ
«Günün birinde vârisim zenginlik arayarak gelse, ne [tamamen] dolu ne de [büsbütün] boş bir avuç dolusu bulur.»
والعسرة: حالهم في غزوة تبوك كانوا في عسرة من الظهر: يعتقب العشرة على بعير واحد.
«el-Usre» (güçlük): Tebük Gazvesi'ndeki durumlarıdır. Binek darlığı içindeydiler; on kişi tek bir deveye sırayla biniyordu.
وفي عسرة من الزاد: تزودوا التمر المدود والشعير المسوّس والإهالة الزنخة ، وبلغت بهم الشدّة أن اقتسم التمرة اثنان، وربما مصها الجماعة ليشربوا عليها الماء. وفي عسرة من الماء، حتى نحروا الإبل واعتصروا فروثها. وفي شدّة زمان، من حمارّة القيظ ومن الجدب والقحط والضيقة الشديدة كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ عن الثبات على الإيمان، أو عن اتباع الرسول في تلك الغزوة والخروج معه. وفي «كاد» ضمير الشأن، وشبهه سيبويه بقولهم: ليس خلق الله مثله. وقرئ: يزيغ، بالياء. وفي قراءة عبد الله: من بعد ما زاغت قلوب فريق منهم، يريد المتخلفين من المؤمنين كأبى لبابة وأمثاله ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ تكرير للتوكيد. ويجوز أن يكون الضمير للفريق: تاب عليهم لكيدودتهم.
Azık darlığı içindeydiler: Kurtlanmış hurmayı, güvelenmiş arpayı ve kokmuş iç yağını azık edindiler. Sıkıntı o dereceye vardı ki bir hurmayı iki kişi paylaşıyordu; bazen de bir topluluk üzerlerine su içebilmek için o tek hurmayı sırayla emiyordu. Su darlığı içindeydiler, öyle ki develeri kesip işkembelerindeki suyu sıktılar. Şiddetli bir zaman içindeydiler: Cehennem gibi kavurucu sıcak, kuraklık, kıtlık ve şiddetli bir darlık vardı. { كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ } İçlerinden bir grubun kalpleri neredeyse imanda sebattan yahut o gazvede Peygamber'e tâbi olup onunla birlikte sefere çıkmaktan kayacaktı. «Kâde» fiilinde şan zamiri vardır; Sîbeveyh bunu Arapların «leyse halkullâhi mislühû» sözüne benzetmiştir. Yâ ile «yezîğu» şeklinde de okunmuştur. Abdullah'ın kıraatinde: «Ebû Lübâbe ve benzerleri gibi geride kalan müminleri kastederek» «min ba‘di mâ zâğat kulûbü ferîkın minhüm» şeklindedir. { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } Pekiştirme (tekit) için tekrardır. Zamirin o gruba ait olması da caizdir: Yani kaymaya meyletmelerinden ötürü tövbelerini kabul etti.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٨]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 118]
وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨)
{ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Ve [seferden] geri bırakılan o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]. Sonunda yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıkıştırdıkça sıkıştırmıştı; Allah'tan [kaçıp sığınacak] yine O'ndan başka hiçbir sığınak olmadığını anlamışlardı. Sonra tövbe etsinler diye onların tövbesini kabul buyurdu. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet edendir.” (118)
الثَّلاثَةِ كعب بن مالك، ومرارة بن الربيع، وهلال بن أمية. ومعنى خُلِّفُوا خلفوا عن الغزو. وقيل: عن أبى لبابة وأصحابه حيث تيب عليهم بعدهم. وقرئ خُلِّفُوا أى خلفوا الغازين بالمدينة، أو فسدوا من الخالفة وخلوف الفم . وقرأ جعفر الصادق رضى الله عنه:
{ الثَّلاثَةِ } Kâ‘b b. Mâlik, Mürâre b. er-Rebî‘ ve Hilâl b. Ümeyye'dir. { خُلِّفُوا } ifadesinin anlamı: Gazveden geri bırakıldılar demektir. Şöyle de denilmiştir: Ebû Lübâbe ve arkadaşlarının tövbeleri kabul edildikten sonra bunların tövbesi sonraya bırakıldığı için geri bırakıldılar. Medine'de gazilerin arkasında kaldılar veya «hâlife»den (geride kalan kadınlar gibi olmak) yahut ağız kokusunun bozulmasından kinaye olarak bozulup yoldan çıktılar anlamında «hallefû» şeklinde de okunmuştur. Câfer es-Sâdık radıyallâhu anh ise:
خالفوا. وقرأ الأعمش: وعلى الثلاثة المخلفين بِما رَحُبَتْ برحبها، أى: مع سعتها، وهو مثل للحيرة في أمرهم، كأنهم لا يجدون فيها مكاناً يقرّون فيه قلقاً وجزعا مما هم فيه وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ أى قلوبهم، لا يسعها أنس ولا سرور، لأنها حرجت من فرط الوحشة والغمّ
[şeklinde] { خَالَفُوا } (muhalefet ettiler) diye okumuştur. A‘meş ise { وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الْمُخَلَّفِينَ } şeklinde okumuştur. { بِما رَحُبَتْ } Bütün genişliğine rağmen demektir. Bu, içinde bulundukları endişe ve telaştan ötürü sanki orada durup kalacak bir yer bulamıyorlarmış gibi durumlarındaki şaşkınlık ve çaresizlik için bir temsildir. { وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } Yani kalpleri daraldı; aşırı yalnızlık ve kederden dolayı daralıp sıkıştığı için oraya hiçbir ünsiyet ve sevinç sığmaz oldu.
وَظَنُّوا وعلموا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ سخط اللَّهِ إِلَّا إلى استغفاره ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا ثم رجع عليهم بالقبول والرحمة كرّة بعد أخرى، ليستقيموا على توبتهم ويثبتوا، وليتوبوا أيضاً فيما يستقبل إن فرطت منهم خطيئة، علماً منهم أن الله تواب على من تاب ولو عاد في اليوم مائة مرة. روى أن ناساً من المؤمنين تخلفوا عن رسول الله ﷺ. منهم من بدا له وكره مكانه فلحق به. عن الحسن: بلغني أنه كان لأحدهم حائط كان خيراً من مائة ألف درهم فقال: يا حائطاه، ما خلفنى إلا ظلك وانتظار ثمرك، اذهب فأنت في سبيل الله. ولم يكن لآخر إلا أهله فقال: يا أهلاه ما بطأنى ولا خلفنى إلا الضنّ بك لا جرم، والله لأكابدنّ المفاوز حتى ألحق برسول الله، فركب ولحق به. ولم يكن لآخر إلا نفسه لا أهل ولا مال، فقال يا نفس ما خلفنى إلا حب الحياة لك والله لأكابدنّ الشدائد حتى ألحق برسول الله، فتأبط زاده ولحق به. قال الحسن: كذلك والله المؤمن يتوب من ذنوبه ولا يصر عليها. وعن أبى ذرّ الغفاري: أن بعيره أبطأ به فحمل متاعه على ظهره واتبع أثر رسول الله ﷺ ماشياً، فقال رسول الله ﷺ لما رأى سواده: كن أبا ذرّ، فقال الناس: هو ذاك، فقال: «رحم الله أبا ذرّ، يمشى وحده، ويموت وحده، ويبعث وحده» وعن أبى خيثمة أنه بلغ بستانه وكانت له امرأة حسناء، فرشت له في الظل، وبسطت له الحصير، وقربت إليه الرطب والماء البارد، فنظر فقال:
{ وَظَنُّوا } Ve kesin olarak bildiler ki, { أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ } Allah'ın gazabından kaçıp sığınılacak hiçbir yer yoktur { إِلَّا إِلَيْهِ } ancak O'nun mağfiretine sığınılabilir. { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } Sonra tövbelerinde sebat edip dosdoğru kalsınlar ve bundan sonra da kendilerinden bir hata sâdır olursa, Allah'ın günde yüz defa dönse bile tövbe edenin tövbesini kabul edeceğini bilerek yine tövbe etsinler diye tekrar tekrar kabul ve rahmetiyle onlara yöneldi. Rivayet edildiğine göre müminlerden birtakım kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalmıştı. İçlerinden bazısı fikrini değiştirip geride kalmaktan hoşlanmadı ve O'na yetişti. Hasan'dan rivayetle: Bana ulaştı ki onlardan birinin yüz bin dirhemden daha hayırlı bir bahçesi vardı. Şöyle dedi: «Ey bahçe! Beni geride bırakan ancak senin gölgen ve meyveni beklemek oldu. Git, sen Allah yolundasın!» Diğer birinin ise ailesinden başka bir şeyi yoktu, o da şöyle dedi: «Ey ailem! Beni yavaşlatan ve geride bırakan sadece size olan düşkünlüğüm oldu. Andolsun ki Resûlullah'a yetişinceye kadar çölleri aşacağım!» Bineğine binip O'na yetişti. Bir başkasının ise ne ailesi ne de malı vardı, sadece kendisi vardı. O da: «Ey nefsim! Beni geride bırakan ancak senin yaşama sevgin oldu. Vallahi Resûlullah'a yetişinceye kadar zorluklara göğüs gereceğim» dedi; azığını koltuğunun altına alıp O'na yetişti. Hasan dedi ki: «Vallahi mümin işte böyledir; günahlarından tövbe eder ve onda ısrar etmez.» Ebû Zerr el-Gıfârî'den: Devesi onu yavaşlatınca eşyasını sırtına yükleyip yürüyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in izine düştü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun karaltısını görünce: «Ebû Zerr ol!» buyurdu. İnsanlar: «Evet, odur» dediler. Bunun üzerine: «Allah Ebû Zerr'e rahmet etsin; yalnız yürür, yalnız ölür ve yalnız diriltilir» buyurdu. Ebû Hayseme'den rivayetle: Bahçesine varmıştı ve güzel bir karısı vardı; ona gölgede yer hazırlamış, hasır sermiş, taze hurma ve soğuk su getirmişti. Bakıp şöyle dedi:
ظل ظليل، ورطب يانع، وماء بارد، وامرأة حسناء، ورسول الله ﷺ في الضحّ والريح : ما هذا بخير، فقام فرحل ناقته وأخذ سيفه ورمحه ومرّ كالريح، فمدّ رسول الله ﷺ طرفه إلى الطريق، فإذا براكب يزهاه السراب فقال: كن أبا خثيمة فكأنه. ففرح به رسول الله ﷺ واستغفر له. ومنهم من بقي لم يلحق به، منهم الثلاثة قال كعب:
...koyulaşmış bir gölge, olgunlaşmış taze hurma, soğuk su ve güzel bir kadın vardı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise güneşin sıcağında ve rüzgârdaydı: «Bu hiç de hayırlı bir şey değil!» [dedi]. Hemen kalkıp devesini hazırladı, kılıcını ve mızrağını alıp rüzgâr gibi geçti [gitti]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gözünü yola diktiğinde serabın yükselttiği bir süvari gördü ve: «Ebû Hayseme ol!» buyurdu; gerçekten de o idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun [gelişine] sevindi ve onun için mağfiret diledi. Onlardan [sefere] katılmayıp geride kalanlar da oldu ki bu üç kişi de onlardandır. Kâ‘b [b. Mâlik] şöyle dedi:
لما قفل رسول الله ﷺ سلمت عليه فردّ علىّ كالمغضب بعد ما ذكرني وقال: ليت شعري ما خلف كعباً؟ فقيل له: ما خلفه إلا حسن برديه والنظر في عطفيه. فقال: معاذ الله ما أعلم إلا فضلا وإسلاماً ونهى عن كلامنا أيها الثلاثة، فتنكر لنا الناس ولم يكلمنا أحد من قريب ولا بعيد، فلما مضت أربعون ليلة أمرنا أن نعتزل نساءنا ولا نقربهنّ، فلما تمت خمسون ليلة إذا أنا بنداء من ذروة سلع : أبشر يا كعب بن مالك، فخررت ساجداً وكنت كما وصفني ربى ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وتتابعت البشارة، فلبست ثوبي وانطلقت إلى رسول الله ﷺ فإذا هو جالس في المسجد وحوله المسلمين، فقام إلىّ طلحة بن عبيد الله يهرول حتى صافحنى وقال: لتهنك توبة الله عليك، فلن أنساها لطلحة، وقال رسول الله ﷺ وهو يستنير استنارة القمر: «أبشر يا كعب بخير يوم مرّ عليك منذ ولدتك أمّك» ثم تلا علينا الآية. وعن أبى بكر الورّاق أنه سئل عن التوبة النصوح فقال:
«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seferden döndüğünde ona selam verdim; benden bahsedip: ‘Kâ‘b'ı ne alıkoydu acaba?’ dedikten sonra öfkeli gibi selamımı aldı. Kendisine: ‘Onu ancak iki güzel cübbesi ve omuzlarına gururla bakması alıkoydu’ denildi. Resûlullah ise: ‘Hâşâ, ben onun hakkında sadece hayır ve İslam bilirim’ buyurdu. Bizimle, yani o üçümüzle konuşulmasını yasakladı. İnsanlar bize karşı yabancılaştı, yakın ya da uzak hiç kimse bizimle konuşmadı. Kırk gece geçtikten sonra hanımlarımızdan ayrılmamız ve onlara yaklaşmamamız emredildi. Elli gece tamamlandığında Sell‘ dağının tepesinden bir nida duydum: ‘Müjde ey Kâ‘b b. Mâlik!’ Hemen secdeye kapandım. Rabbimin beni vasfettiği gibi olmuştum: { ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } Müjdeler ardı ardına geldi. Elbisemi giyip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim. Bir de baktım ki mescidde oturuyor, etrafında da Müslümanlar var. Talha b. Ubeydullah koşarak bana doğru kalktı, elimi sıktı ve: ‘Allah'ın tövbeni kabul etmesi sana kutlu olsun!’ dedi; Talha'nın bu hareketini asla unutmam. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de yüzü ay gibi parıldayarak: ‘Annenin seni doğurduğundan beri üzerinden geçen en hayırlı günün mübarek olsun ey Kâ‘b!’ buyurdu. Sonra bize ayeti okudu.» Ebû Bekir el-Verrâk'a nasuh tövbesi sorulduğunda şöyle demiştir:
إن تضيق على التائب الأرض بما رحبت، وتضيق عليه نفسه، كتوبة كعب بن مالك وصاحبيه.
«Tıpkı Kâ‘b b. Mâlik ve iki arkadaşının tövbesi gibi, tövbe edene genişliğine rağmen yeryüzünün dar gelmesi ve nefsinin de kendisini sıkıştırmasıdır.»
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٩ الى ١٢١]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 119-121]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩) ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğrularla beraber olun.” (119) { ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere, Resûlullah'tan geri kalmak ve kendi canlarını onun canından üstün tutmak yakışmaz. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlık, kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmaları ve düşmana karşı elde ettikleri hiçbir zafer [veya verdikleri hiçbir zarar] olmasın ki, karşılığında kendilerine salih bir amel yazılmamış olsun. Şüphesiz Allah, iyilik yapanların mükâfatını zayi etmez.” (120) { وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Küçük olsun büyük olsun yaptıkları her harcama ve geçtikleri her vadi, Allah'ın onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırması için mutlaka lehlerine yazılır.” (121)
مَعَ الصَّادِقِينَ وقرئ: من الصادقين وهم الذين صدقوا في دين الله نية وقولا وعملا، أو الذين صدقوا في إيمانهم ومعاهدتهم لله ورسوله على الطاعة من قوله رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ وقيل: هم الثلاثة، أى كونوا مثل هؤلاء في صدقهم وثباتهم. وعن ابن عباس
{ مَعَ الصَّادِقِينَ } “[doğrularla beraber olun]” [ifadesi]; { من الصادقين } “doğrulardan [olun]” şeklinde de kıraat edilmiştir. Bunlar; niyet, söz ve amel bakımından Allah'ın dininde sadakat gösteren kimselerdir; yahut { رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Allah'a verdikleri sözde duran nice adamlar vardır” ayetinde [zikredildiği] üzere, imanlarında ve itaat konusunda Allah'a ve Resulü'ne verdikleri ahitlerinde sadık kalanlardır. [Bu kimselerin, tevbeleri kabul edilen] o üç kişi olduğu da söylenmiştir; yani sadakat ve sebatlarında bu kimseler gibi olun [demektir]. İbn Abbâs
رضى الله عنه: الخطاب لمن آمن من أهل الكتاب، أى كونوا مع المهاجرين والأنصار، ووافقوهم وانتظموا في جملتهم، واصدقوا مثل صدقهم. وقيل لمن تخلف من الطلقاء عن غزوة تبوك. وعن ابن مسعود رضى الله عنه : ولا يصلح الكذب في جدّ ولا هزل، ولا أن يعد أحدكم صبيه ثم لا ينجزه. اقرموا إن شئتم: وكونوا مع الصادقين. فهل فيها من رخصة؟
radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre]: Bu hitap, Ehl-i Kitap'tan iman edenleredir; yani Muhacirler ve Ensar ile beraber olun, onlarla uyuşup saflarına katılın ve onların sadakati gibi sadık olun [demektir]. Tebük Gazvesi'nden geri kalan tulekā (Mekke fethinde serbest bırakılanlar) için olduğu da söylenmiştir. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Yalan ne ciddiyette ne de şakada helal olur; ne de birinizin çocuğuna söz verip sonra onu yerine getirmemesi [caizdir]. İsterseniz { وكونوا مع الصادقين } “ve doğrularla beraber olun” [ayetini] okuyun. Bunda hiç ruhsat var mı?»
وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ أمروا بأن يصحبوه على البأساء. والضراء، وأن يكابدوا معه الأهوال برغبة ونشاط واغتباط، وأن يلقوا أنفسهم من الشدائد ما تلقاه نفسه، علما بأنها أعزُ نفس عند الله وأكرمها عليه، فإذا تعرضت مع كرامتها وعزتها للخوض في شدّة وهول، وجب على سائر الأنفس أن تتهافت فيما تعرضت له، ولا يكترث لها أصحابها ولا يقيموا لها وزنا، وتكون أخف شيء عليهم وأهونه، فضلا عن أن يربئوا بأنفسهم عن متابعتها ومصاحبتها ويضنوا بها على ما سمح بنفسه عليه، وهذا نهى بليغ، مع تقبيح لأمرهم، وتوبيخ لهم عليه، وتهييج لمتابعته بأنفة وحمية ذلِكَ إشارة إلى ما دل عليه قوله: ما كان لهم أن يتخلفوا، من وجوب مشايعته، كأنه قيل ذلك الوجوب «ب» سبب بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ شيء من عطش، ولا تعب. ولا مجاعة في طريق الجهاد، ولا يدوسون مكانا من أمكنة الكفار بحوافر خيولهم وأخفاف رواحلهم وأرجلهم، ولا يتصرفون في أرضهم تصرفا يغيظهم ويضيق صدورهم وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا ولا يرزءونهم شيئا بقتل أو أسر أو غنيمة أو هزيمة أو غير ذلك إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ واستوجبوا الثواب ونيل الزلفى عند الله، وذلك مما يوجب المشايعة. ويجوز أن يراد بالوطء الإيقاع والإبادة، لا الوطء بالأقدام والحوافر، كقوله ﵇ : «آخر وطأة وطئها الله بوج » والموطئ إمّا مصدر كالمورد، وإمّا مكان. فإن كان مكانا فمعنى يغيظ الكفار: يغيظهم وطؤه. والنيل أيضاً يجوز أن يكون مصدراً مؤكداً، وأن يكون بمعنى المنيل. ويقال: نال منه إذا رزأه ونقصه، وهو عام في كل ما يسوؤهم وينكيهم ويلحق بهم ضرراً. وفيه دليل على أن من قصد خيراً كان سعيه فيه مشكوراً من قيام وقعود
{ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ } “ve onun canından önce kendi canlarının kaygısına düşmemeleri [gerekirdi]”: [Müminlere], darlıkta ve zorlukta onun yanında yer almaları, istekle, gayretle ve sevinçle onunla birlikte güçlüklere göğüs germeleri ve canının Allah katında en aziz ve en kerim can olduğunu bilerek kendi canlarını da onun canının maruz kaldığı sıkıntılara atmaları emredilmiştir. Zira onun canı, bu keramet ve izzetine rağmen bir zorluk ve dehşete dalmaya maruz kaldığında, diğer bütün canların onun maruz kaldığı şeye pervasızca atılması, sahiplerinin bu canlara aldırış etmemesi ve onlara değer vermemesi, kendileri için en hafif ve en önemsiz şey olması gerekir; nerede kaldı ki onun peşinden gitmekten ve ona yoldaşlık etmekten kendilerini üstün görüp canlarını sakınsınlar ve onun canını feda ettiği hususta cimrilik etsinler! Bu, onların yaptıklarını çirkinleştiren, onları bu hususta azarlayan ve bir haysiyet ve hamiyetle ona tabi olmayı teşvik eden beliğ bir yasaklamadır. { ذَٰلِكَ } “Bu” [ifadesi], { مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَتَخَلَّفُوا } “onların geri kalmaları yakışmazdı” sözünün delalet ettiği ona uymanın ve desteklemenin vacip oluşuna işarettir. Sanki şöyle denilmiştir: Bu vücubiyetin sebebi şudur: { بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ } “çünkü onlara isabet etmez...”; cihad yolunda hiçbir susuzluk, yorgunluk ve açlık isabet etmez; atlarının nallarıyla, bineklerinin tabanlarıyla ve ayaklarıyla kâfirlerin yurtlarından hiçbir yeri çiğnemezler, onların topraklarında kendilerini öfkelendirecek ve göğüslerini daraltacak hiçbir tasarrufta bulunmazlar { وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا } “ve düşmana karşı bir başarı da elde etmezler”; yani öldürme, esir alma, ganimet, hezimete uğratma veya başka bir şekilde onlara hiçbir zarar ve ziyan vermezler { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ } “ki mutlaka bununla kendilerine salih bir amel yazılmış olmasın” ve böylece mükâfatı ve Allah katında yakınlık elde etmeyi hak etmiş olmasınlar. Bu da ona uymayı ve tabi olmayı gerektiren hususlardandır. Buradaki «çiğneme / ayak basma» (el-vat') ile ayaklar ve toynaklarla basmanın değil, hezimete uğratma ve helak etmenin kastedilmiş olması da caizdir; nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Allah'ın son şiddetli darbesi (cezası) Vecc'de indirdiği darbedir» buyruğunda olduğu gibidir. «Mevtı'» (مَوْطِئ) kelimesi tıpkı «mevrid» (مَوْرِد) gibi ya masdar-ı mimî ya da mekân ismidir. Şayet mekân ismi ise { يَغِيظُ الْكُفَّارَ } “kâfirleri öfkelendiren” ifadesinin manası; oranın çiğnenmesinin onları öfkelendirmesidir. «Neyl» (نَيْل) kelimesinin de tekid bildiren bir masdar olması caiz olduğu gibi «münâl» (elde edilen şey/verilen zarar) anlamında olması da caizdir. Bir kimseye zarar verip onu eksilttiğinde «نَالَ مِنْهُ» (ondan bir pay aldı/zarar verdi) denir. Bu ifade; onları üzen, yıpratan ve onlara zarar veren her şeyi kapsayan genel bir ifadedir. Bunda, hayrı kasteden kimsenin ayakta durmasından, oturmasından
ومشى وكلام وغير ذلك، وكذلك الشر. وبهذه الآية استشهد أصحاب أبى حنيفة أنّ المدد القادم بعد انقضاء الحرب يشارك لنا الجيش في الغنيمة، لأنّ وطء ديارهم مما يغيظهم وينكى فيهم، ولقد أسهم النبي ﷺ لا بنى عامر وقد قدما بعد تقضى الحرب ، وأمدّ أبو بكر الصدّيق رضى الله عنه المهاجر بن أبى أمية وزياد بن أبى لبيد بعكرمة بن أبى جهل مع خمسمائة نفس، فلحقوا بعد ما فتحوا فأسهم لهم . عند الشافعي: لا يشارك المدد الغانمين. وقرأ عبيد ابن عمير: ظماء بالمدّ. يقال: ظمئ ظماءة وظماء وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً ولو تمرة ولو علاقة سوط وَلا كَبِيرَةً مثل ما أنفق عثمان رضى الله عنه في جيش العسرة وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً أى أرضاً في ذهابهم ومجيئهم، والوادي كل منفرج بين جبال وآكام يكون منفذاً للسيل، وهو في الأصل «فاعل» من ودى إذا سال. ومنه الودي. وقد شاع في استعمال العرب بمعنى الأرض.
yürümek, konuşmak ve benzeri hayır kastıyla yapılan her sa'yin şükranla karşılanacağına (mükâfatlandırılacağına) delil vardır; kötülük de böyledir. Ebû Hanîfe'nin arkadaşları bu ayeti delil getirerek, savaş bittikten sonra gelen yardımcı birliğin (imdat kuvvetinin) ganimete orduyla birlikte ortak olacağını savunmuşlardır; çünkü kâfirlerin diyarına ayak basmak onları öfkelendiren ve yıpratan bir durumdur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, savaş bittikten sonra gelen Âmir'in iki oğluna pay vermiştir. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh da Muhâcir b. Ebî Ümeyye ve Ziyâd b. Lebîd'e İkrime b. Ebî Cehil komutasında beş yüz kişilik bir yardımcı kuvvet göndermiş, onlar da fetih gerçekleştikten sonra yetişmiş ve [Ebû Bekir] onlara ganimetten pay vermiştir. Şâfiî'ye göre ise yardımcı kuvvet ganimet alanlara ortak olamaz. Ubeyd b. Umeyr { ظماء } kelimesini med ile okumuştur; nitekim «ظمئ ظماءة وظماء» denilir. { وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً } “küçük bir harcama da yapmazlar”; bir hurma ya da kırbaç bağı dahi olsa, { وَلا كَبِيرَةً } “büyük bir [harcama da yapmazlar]”; Osmân radıyallâhu anh'ın Ceyşü'l-Usre'ye (Zorluk Ordusu'na) yaptığı harcama gibi, { وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً } “ve bir vadi de geçmezler”; yani gidiş ve gelişlerinde hiçbir araziyi aşmazlar. Vadi; selin aktığı yol olan, dağlar ve tepeler arasındaki her açık alandır. Aslında bu kelime sel aktığında kullanılan «ودى» fiilinden türemiş bir fâildir; «vedy» kelimesi de buradan gelir. Arapların kullanımında 'arazi' anlamında yaygınlaşmıştır.
يقولون: لا تصلّ في وادى غيرك إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ ذلك من الإنفاق وقطع الوادي: ويجوز أن يرجع الضمير فيه إلى عمل صالح وقوله لِيَجْزِيَهُمُ متعلق بكتب أى أثبت في صحائفهم لأجل الجزاء.
Nitekim onlar: «Başkasının vadisinde (arazisinde) namaz kılma» derler. { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ } “mutlaka kendilerine yazılır”; bu harcama ve vadiyi aşma [amelleri]. Buradaki zamirin «salih amel»e dönmesi de caizdir. { لِيَجْزِيَهُمُ } “onları mükâfatlandırmak için” ifadesi { كُتِبَ } fiiline müteallıktır; yani mükâfatlandırılmaları amacıyla amel defterlerine kaydedilmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٢]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 122]
وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢)
{ وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “Müminlerin topyekün [sefere] çıkmaları uygun değildir. Onların her kesiminden bir topluluk dinde derin bilgi sahibi olmak ve [sefere çıkan] kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarmak için [geride] kalmalı değil miydi? Umulur ki sakınırlar.” (122)
اللام لتأكيد النفي. ومعناه أن نفير الكافة عن أوطانهم لطلب العلم غير صحيح ولا ممكن .
[Buradaki] lâm (ل) harfi, olumsuzluğu pekiştirmek içindir. Bunun anlamı şudur: Herkesin ilim talebi için yurtlarından [topyekün] sefere çıkması doğru ve mümkün değildir.
وفيه أنه لو صح وأمكن ولم يؤدّ إلى مفسدة لوجب، لوجوب التفقه على الكافة، ولأنّ طلب العلم فريضة على كل مسلم ومسلمة فَلَوْلا نَفَرَ فحين لم يمكن نفير الكافة ولم يكن مصلحة فهلا نفر مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ أى من كل جماعة كثيرة جماعة قليلة منهم يكفونهم النفير لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ ليتكلفوا الفقاهة فيه، ويتجشموا المشاق في أخذها وتحصيلها وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ وليجعلوا غرضهم ومرمى همتهم في التفقه: إنذار قومهم وإرشادهم والنصيحة لهم، لا ما ينتحيه الفقهاء من الأغراض الخسيسة ويؤمّونها من المقاصد الركيكة، من التصدّر والترؤس والتبسط في البلاد، والتشبه بالظلمة في ملابسهم ومراكبهم ومنافسة بعضهم بعضاً، وفشوّداء الضرائر بينهم، وانقلاب حماليق أحدهم إذا لمح ببصره مدرسة لآخر، أو شر ذمة جثوا بين يديه، وتهالكه على أن يكون موطأ العقب دون الناس كلهم، فما أبعد هؤلاء من قوله ﷿ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً. لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ إرادة أن يحذروا الله فيعملوا عملا صالحاً. ووجه آخر: وهو أنّ رسول الله ﷺ كان إذا بعث بعثا- بعد غزوة تبوك وبعد ما أنزل في المتخلفين من الآيات الشداد- استبق المؤمنون عن آخرهم إلى النفير وانقطعوا جميعاً عن استماع الوحى والتفقه في الدين، فأمروا أن ينفر من كل فرقة منهم طائفة إلى الجهاد ويبقى أعقابهم يتفقهون، حتى لا ينقطعوا عن التفقه الذي هو الجهاد الأكبر، لأن الجدال بالحجّة أعظم أثراً من الجلاد بالسيف. وقوله لِيَتَفَقَّهُوا الضمير فيه للفرق الباقية بعد الطواف، النافرة من بينهم، وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ ولينذر الفرق الباقية قومهم النافرين إذا رجعوا إليهم بما حصلوا في أيام غيبتهم من العلوم وعلى الأوّل الضمير للطائفة النافرة إلى المدينة للتفقه.
Bunda şu mana vardır: Şayet bu durum doğru, mümkün olsaydı ve bir fesada yol açmasaydı; dinde fakih olmanın herkese vacip olması ve ilim talebinin her Müslüman erkek ve kadına farz olması sebebiyle [böyle çıkmak] vacip olurdu. { فَلَوْلا نَفَرَ } “çıkmalı değil miydi?”; mademki herkesin sefere çıkması mümkün değil ve bir maslahat da içermiyor, o halde { مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ } “onların her fırkasından bir topluluk”; yani her büyük gruptan, kendileri adına sefere çıkmaya yetecek küçük bir grup [çıkmalı değil miydi?], { لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ } “dinde derinleşmek için”; onda fıkıh ehli olmak için gayret göstersinler, onu tahsil edip elde etmenin meşakkatlerine katlansınlar, { وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ } “ve kavimlerini uyarmak için”; tefakkuh hususundaki gayelerini ve himmetlerinin hedefini, kavimlerini uyarmak, onlara rehberlik etmek ve nasihatte bulunmak kılsınlar; [bazı] fakihlerin yöneldiği başa geçme, makam sevdası, memleketlerde hüküm sürme, elbiselerinde ve bineklerinde zalimlere benzeme, birbirleriyle rekabet etme, aralarında kuma çekişmesi gibi kıskançlıkların yayılması, bir başkasına ait bir medreseyi veya birinin önünde diz çökmüş bir topluluğu gördüğünde gözlerinin dönmesi ve bütün insanların değil sadece kendisinin peşinden koşulmasını isteme hırsı gibi değersiz gayeler ve süfli maksatlar gütmesinler. Böyleleri Aziz ve Celil olan Allah'ın: { لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً } “Yeryüzünde ne böbürlenmek ne de bozgunculuk çıkarmak isterler” buyruğundan ne kadar da uzaktır! { لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “umulur ki sakınırlar”; Allah'tan korkup salih amel işlesinler maksadıyla. Bir diğer vecih ise şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -Tebük Gazvesi'nden ve geride kalanlar hakkında indirilen şiddetli ayetlerden sonra- ne zaman bir müfreze çıkarsa, müminlerin tamamı sefere koşar ve vahyi dinlemekten ve dinde derinleşmekten büsbütün koparlardı. Bunun üzerine onlara, her fırkadan bir grubun cihada çıkması, geride kalanların ise dinde derinleşmek üzere kalması emredildi; ta ki en büyük cihat olan fıkıhtan geri kalmasınlar; zira delille yapılan mücadele, kılıçla yapılan vuruşmadan daha derin iz bırakır. { لِيَتَفَقَّهُوا } “dinde derinleşsinler” ayetindeki zamir, aralarından sefere çıkanların ardından geride kalan fırkalara aittir; { وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ } “ve kavimlerini uyarsınlar” ifadesi de, geride kalan fırkaların sefere çıkan kavimleri kendilerine döndüklerinde, onların yokluğunda elde ettikleri ilimlerle onları uyarmaları demektir. Birinci veche göre ise zamir, dinde derinleşmek için Medine'ye sefer eden topluluğa aittir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٣]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 123]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ey iman edenler! Kâfirlerden yakınınızda olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir.” (123)
يَلُونَكُمْ يقربون منكم، والقتال واجب مع كافة الكفرة قريبهم وبعيدهم ، ولكن الأقرب فالأقرب أوجب. ونظيره وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ وقد حارب رسول الله ﷺ قومه، ثم غيرهم من عرب الحجاز، ثم غزا الشأم. وقيل: هم قريظة والنضير وفدك
{ يَلُونَكُمْ } size yakın olanlar demektir. Savaş, yakın olsun uzak olsun bütün kâfirlerle farzdır; ancak en yakın olandan başlanarak [sırayla savaşılması] daha vaciptir. Bunun benzeri { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını uyar” [ayetidir]. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem önce kendi kavmiyle, sonra Hicaz Araplarından diğerleriyle savaşmış, ardından da Şam gazasına çıkmıştır. Bir görüşe göre onlar Kurayza, Nadîr, Fedek
وخيبر. وقيل: الروم، لأنهم كانوا يسكنون الشأم والشأم أقرب إلى المدينة من العراق وغيره، وهكذا المفروض على أهل كل ناحية أن يقاتلوا من وليهم، ما لم يضطر إليهم أهل ناحية أخرى.
ve Hayber'dir. Bir diğer görüşe göre ise Bizanslılardır; çünkü onlar Şam'da ikamet ediyorlardı ve Şam Medine'ye Irak ve diğer yerlerden daha yakındı. Başka bir bölge halkı kendilerine muhtaç olmadıkça, her bölge halkına kendilerine yakın olanlarla savaşmak bu şekilde farzdır.
وعن ابن عمر رضى الله عنه أنه سئل عن قتال الديلم؟ فقال: عليك بالروم. وقرئ غِلْظَةً بالحركات الثلاث، فالغلظة كالشدّة، والغلظة كالضغطه، والغاظة كالسخطة ونحوه وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَلا تَهِنُوا وهو يجمع الجرأة والصبر على القتال وشدّة العداوة والعنف في القتل والأسر، ومنه وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ. مَعَ الْمُتَّقِينَ ينصر من اتقاه فلم يترأف على عدوّه
İbn Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, Deylem ile savaşmak hakkında sorulunca: «Sen Bizans'a bak» demiştir. { غِلْظَةً } kelimesi üç harekeyle de («ğılzat», «ğalzat», «ğulzat») okunmuştur; ğılzat «şiddet» gibi, ğulzat «dağtah» gibi, ğalzat ise «sehatat» gibidir. Bunun benzeri { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı sert davran” ve { وَلا تَهِنُوا } “Gevşemeyin” ayetleridir. Bu [kavram]; cesareti, savaşta sabretmeyi, şiddetli düşmanlığı ve öldürme ile esir almadaki sertliği bünyesinde toplar. { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah'ın dininde o ikisine karşı acıma duygusu sizi tutmasın” ayeti de bu kabildendir. { مَعَ الْمُتَّقِينَ } “takvâ sahipleriyle beraberdir”; Kendisinden korkup düşmanına acımayan kimseye yardım eder.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٤ الى ١٢٥]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 124-125]
وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥)
{ وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥) } “Bir sure indirildiği zaman onlardan bazısı: ‘Bu hanginizin imanını artırdı?’ der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinirler. Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince, bu onların murdarlıklarına murdarlık katmış ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir.” (124-125)
فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ فمن المنافقين من يقول بعضهم لبعض أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ السورة إِيماناً إنكاراً واستهزاء بالمؤمنين واعتقادهم زيادة الإيمان بزيادة العلم الحاصل بالوحي والعمل به.
{ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ } “Onlardan bazısı der”; münafıklardan bazıları diğerlerine { أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ } “Bu sure hanginizin”, { إِيماناً } “imanını artırdı?” diyerek müminleri, onların vahiy ile hâsıl olan ilmin artması ve onunla amel edilmesiyle imanın artacağına dair inançlarını inkâr ve alay yollu söylerler.
وأيكم: مرفوع بالابتداء. وقرأ عبيد بن عمير: أيكم، بالفتح على إضمار فعل يفسره زادَتْهُ تقديره: أيكم زادت زادته هذه إيمانا فَزادَتْهُمْ إِيماناً لأنها أزيد لليقين والثبات، وأثلج للصدر. أو فزادتهم عملا، فإن زيادة العمل زيادة في الإيمان، لأنّ الإيمان يقع على الاعتقاد والعمل فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ كفراً مضموما إلى كفرهم، لأنهم كلما جدّدوا بتجديد الله الوحى كفراً ونفاقا، ازداد كفرهم واستحكم وتضاعف عقابهم.
«Eyyüküm» kelimesi mübteda olduğu için merfûdur. Ubeyd b. Umeyr, { زادَتْهُ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiile binaen bu kelimeyi mensup olarak «eyyeküm» şeklinde okumuştur; takdiri: «Eyyeküm zâdet zâdethü hâzihî îmânen» (Bu hanginizi artırdı, imanını artırdı?) şeklindedir. { فَزادَتْهُمْ إِيماناً } “bu onların imanını artırmıştır”; çünkü o [sure], yakîni ve sebatı daha da artırır, gönlü daha çok ferahlatır. Yahut onların amelini artırmıştır; zira amelin artması imanda bir artıştır, çünkü iman hem inancı hem ameli kapsar. { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “bu onların murdarlıklarına murdarlık katmıştır”; yani inkârlarına eklenen bir inkâr olmuştur. Çünkü Allah vahyi yeniledikçe onlar da inkâr ve nifakı yenilediklerinden, inkârları artmış, pekişmiş ve azapları katlanmıştır.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٧]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 126-127]
أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (١٢٧)
{ أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (١٢٧) } “Görmüyorlar mı ki her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar da yine tövbe etmiyor ve ibret almıyorlar? Bir sure indirildiği zaman: ‘Sizi biri görüyor mu?’ diye birbirlerine bakarlar, sonra da sıvışıp giderler. Onlar anlamayan bir kavim oldukları için Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir.” (126-127)
قرئ: ولا يرون، بالياء والتاء يُفْتَنُونَ يبتلون بالمرض والقحط وغيرهما من بلاء الله ثم لا ينتهون ولا يتوبون عن نفاقهم، ولا يذكرون، ولا يعتبرون، ولا ينظرون في أمرهم، أو يبتلون في الجهاد مع رسول الله ﷺ ويعاينون أمره وما ينزل الله عليه من نصرته وتأييده. أو يفتنهم الشيطان فيكذبون وينقضون العهود مع رسول الله ﷺ فيقتلهم وينكل بهم، ثم لا ينزجرون نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ تغامزوا بالعيون إنكاراً للوحى
{ وَلَا يَرَوْنَ } [kıraati], yâ ve tâ ile [yani "yeravne" ve "teravne" şeklinde] okunmuştur. { يُفْتَنُونَ } [ifadesi]: Hastalık, kıtlık ve Allah'ın diğer belalarıyla imtihan edilirler; sonra da nifaklarından vazgeçmez ve tövbe etmezler. [Ayetin devamındaki] { وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ } [ifadesi ise]: İbret almazlar ve durumlarını tefekkür etmezler [demektir]. Veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihadda imtihan edilirler; onun durumunu, Allah’ın ona indirdiği yardım ve desteğini bizzat müşahede ederler. Yahut şeytan onları saptırır; bunun üzerine yalan söyler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan ahitlerini bozarlar; o da onları öldürür ve ibretlik şekilde cezalandırır; yine de vazgeçmezler. { نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ } [ifadesi]: Vahyi inkâr ederek birbirlerine kaş göz işareti yaparlar
وسخرية به قائلين هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ من المسلمين لننصرف، فإنا لا نصبر على استماعه ويغلبنا الضحك، فنخاف الافتضاح بينهم. أو ترامقوا يتشاورون في تدبير الخروج والانسلال لو إذا يقولون: هل يراكم من أحد. وقيل: معناه: إذا ما أنزلت سورة في عيب المنافقين صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ دعاء عليهم بالخذلان وبصرف قلوبهم عما في قلوب أهل الإيمان من الانشراح بِأَنَّهُمْ بسبب أنهم قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ لا يتدبرون حتى يفقهوا.
ve onunla alay ederek şöyle derler: { هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Sizi biri görüyor mu?”; Müslümanlardan [biri görüyor mu ki] çekip gidelim? Zira biz onu dinlemeye dayanamıyoruz ve bizi bir gülme tutuyor, aralarında rezil olmaktan korkuyoruz. Yahut gizlice sıvışıp çıkma planını danışmak üzere birbirlerine bakışarak: «Sizi biri görüyor mu?» derler. Bir görüşe göre ise anlamı şudur: Münafıkların ayıpları hakkında bir sure indirildiğinde [böyle yaparlar]. { صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Allah onların kalplerini çevirmiştir”; yardımsız bırakılmaları ve kalplerinin, iman ehlinin kalplerindeki inşirahtan mahrum bırakılması için onlara bir bedduadır. { بِأَنَّهُمْ } “çünkü onlar”; sebebiyle, { قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “anlamayan bir kavimdirler”; anlayacak şekilde tefekkür etmezler.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 128-129]
لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩)
{ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩) } “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; o size çok düşkündür, müminlere karşı çok şefkatli ve pek merhametlidir. Eğer yüz çevirirlerse de ki: ‘Bana Allah yeter. O'ndan başka ilah yoktur. Ben O'na tevekkül ettim ve O, yüce Arş'ın Rabbidir.’” (128-129)
مِنْ أَنْفُسِكُمْ من جنسكم ومن نسبكم عربى قرشي مثلكم، ثم ذكر ما يتبع المجانسة والمناسبة من النتائج بقوله عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ أى شديد عليه شاق- لكونه بعضاً منكم- عنتكم ولقاؤكم المكروه، فهو يخاف عليكم سوء العاقبة والوقوع في العذاب حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ حتى لا يخرج أحد منكم عن اتباعه والاستسعاد بدين الحق الذي جاء به بِالْمُؤْمِنِينَ منكم ومن غيركم رَؤُفٌ رَحِيمٌ. وقرئ: من أنفسكم، أى من أشرفكم وأفضلكم. وقيل: هي قراءة رسول الله ﷺ وفاطمة وعائشة رضى الله عنهما. وقيل: لم يجمع الله اسمين من أسمائه لأحد غير رسول الله ﷺ في قوله رَؤُفٌ رَحِيمٌ. فَإِنْ تَوَلَّوْا فإن أعرضوا عن الإيمان بك وناصبوك فاستعن وفوّض إليه، فهو كافيك معرّتهم ولا يضرونك وهو ناصرك عليهم.
{ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “içinizden”; sizin cinsinizden ve sizin nesebinizden, sizin gibi Arap ve Kureyşli [bir peygamber]. Sonra aynı cinsten ve yakınlıktan kaynaklanan neticeleri zikrederek şöyle buyurmuştur: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ } “sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir”; yani sizden bir parça olması hasebiyle sıkıntıya düşmeniz ve hoşlanmadığınız şeylerle karşılaşmanız ona çok ağır ve güç gelir; bu sebeple sizin için kötü akıbetten ve azaba düşmenizden korkar. { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “o size çok düşkündür”; hiçbirinizin ona tâbi olmaktan ve getirdiği hak din ile mutlu olmaktan mahrum kalmaması için çabalar. { بِالْمُؤْمِنِينَ } “müminlere karşı”; sizden olsun başkalarından olsun, { رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “çok şefkatli ve pek merhametlidir”. [«Enfüsiküm» kelimesi] fetha ile «enfesiküm» (en şereflinizden ve en faziletlinizden) şeklinde de okunmuştur; bu kıraatin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Fâtıma ve Âişe radıyallâhu anhümâ'nın kıraati olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah, { رَؤُفٌ رَحِيمٌ } buyruğunda olduğu gibi, Kendi isimlerinden iki ismi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka hiç kimse için bir arada zikretmemiştir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”; sana iman etmekten yüz çevirip sana düşmanlık ederlerse O'ndan yardım iste ve işi O'na havale et; zira O, onların vereceği zarara karşı sana yeter, onlar sana zarar veremezler ve O, onlara karşı senin yardımcındır.
وقرئ «العظيم» بالرفع. وعن ابن عباس رضى الله عنه: العرش لا يقدر أحد قدره. وعن أبىّ ابن كعب: آخر آية نزلت لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ.
«el-Azîm» kelimesi merfû olarak da («el-Azîmu») okunmuştur. İbn Abbas radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre]: «Arş'ın kadrini hiç kimse takdir edemez.» Übey b. Kâ‘b'dan [rivayet edildiğine göre]: En son inen ayet: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir” [ayetidir].
عن رسول الله ﷺ «ما نزل علىّ القرآن إلا آية آية وحرفاً حرفاً، ما خلا سورة براءة وقل هو الله أحد، فإنهما أنزلتا علىّ ومعهما سبعون ألف صف من الملائكة»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: «Kur’an bana –Berâe (Tevbe) ve Kul hüvallâhu ehad (İhlâs) sûreleri müstesna– âyet âyet, harf harf indirildi. Bu ikisi ise bana yanlarında yetmiş bin melek safı olduğu halde indirildi.»