أهل النار إذكارا بما ينقذهم منه برحمته. ألا ترى إلى قوله تعالى، تَرْهَقُها قَتَرَةٌ وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ.
rahmetiyle onları kurtardığı şeyleri hatırlatmak üzere cehennem ehline [bulaşan şeylerdir]. Allah Teâlâ'nın: { تَرْهَقُها قَتَرَةٌ } “onları bir karanlık kaplar” ve { وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } “onları bir zillet kaplar” buyruklarını görmez misin?
[سورة يونس (١٠) : آية ٢٧]
[Yûnus Suresi (10): 27. Ayet]
وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧)
{ وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧) } “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir. Onları bir zillet kaplar. Onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir koruyucu yoktur. Yüzleri sanki karanlık geceden parçalarla kaplanmış gibidir. İşte onlar ateş halkıdırlar; onlar orada ebedî kalacaklardır. (27)”
فإن قلت: ما وجه قوله وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وكيف يتلاءم؟ قلت:
Eğer: “{ وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } sözünün [irab] yönü nedir ve [cümle ögeleri] nasıl uyum sağlamaktadır?” dersen, derim ki:
لا يخلو، إمّا أن يكون وَالَّذِينَ كَسَبُوا معطوفاً على قوله الَّذِينَ أَحْسَنُوا كأنه قيل: والذين كسبوا السيئات جزاء سيئة بمثلها، وإمّا أن يقدّر: وجزاء الذين كسبوا السيئات جزاء سيئة بمثلها على معنى: جزاؤهم أن تجازى سيئة واحدة بسيئة مثلها لا يزاد عليها، وهذا أوجه من الأوّل، لأنّ في الأوّل عطفاً على عاملين وإن كان الأخفش يجيزه. وفي هذا دليل على أنّ المراد بالزيادة الفضل، لأنه دل بترك الزيادة على السيئة على عدله، ودل ثمة بإثبات الزيادة على المثوبة على فضله.
[İki ihtimalden] hâli değildir: Ya { وَالَّذِينَ كَسَبُوا } ifadesi { الَّذِينَ أَحْسَنُوا } sözüne matuftur; sanki “Kötülük kazananlar için de bir kötülüğün cezası misliyledir” denilmiş gibidir. Ya da: “Kötülük kazananların cezası, bir kötülüğün üzerine fazlalık yapılmaksızın misliyle cezalandırılmasıdır” manasında “Ve cezaü'llezîne kesebü's-seyyiâti cezâü seyyietin bimislihâ” şeklinde takdir edilir. Bu [ikinci ihtimal], birincisinden daha uygundur; çünkü birincisinde Ahfeş caiz görse bile iki âmile birden atıf vardır. Bunda, [önceki ayette geçen] ziyadeden kastın lütuf olduğuna bir delil vardır; zira kötülüğe ziyadeyi terk etmekle adaletine delalet etmiş, orada ise mükafata ziyadeyi sabit kılmakla lütfuna delalet etmiştir.
وقرئ: يرهقهم ذلة، بالياء مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ أى لا يعصمهم أحد من سخط الله وعذابه. ويجوز ما لهم من جهة الله ومن عنده من يعصمهم كما يكون للمؤمنين مُظْلِماً حال من الله. ومن قرأ قِطَعاً بالسكون من قوله بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ جعله صفة له. وتعضده قراءة أبىّ بن كعب:
Ye (ي) ile { يرهقهم ذلة } şeklinde de okunmuştur. { مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ } yani onları Allah'ın gazabından ve azabından hiçbir kimse koruyamaz. Müminler için olduğu gibi, Allah tarafından ve O'nun katından onları koruyacak bir kimse yoktur manası da caizdir. { مُظْلِماً } lafzı geceden (el-leyl) hâldir. { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } ayetinden hareketle sükûn ile { قِطْعاً } şeklinde okuyan kimse, onu onun sıfatı yapmıştır. Übey b. Ka'b'ın şu kıraati de bunu destekler:
كأنما يغشى وجوههم قطع من الليل مظلم. فإن قلت: إذا جعلت مظلماً حالا من الليل، فما العامل فيه؟ قلت: لا يخلو إمّا أن يكون أُغْشِيَتْ من قبل إن مِنَ اللَّيْلِ صفة لقوله قِطَعاً فكان إفضاؤه إلى الموصوف كإفضائه إلى الصفة، وإما أن يكون معنى الفعل في مِنَ اللَّيْلِ.
“Sanki yüzlerini geceden karanlık bir parça kaplamaktadır.” Eğer: “{ مظلماً } kelimesini geceden hâl yaptığında, onda amel eden [âmil] nedir?” dersen, derim ki: İki ihtimalden hâli değildir; ya { مِنَ اللَّيْلِ } ifadesi { قِطَعاً } kelimesinin sıfatı olduğu için { أُغْشِيَتْ } fiilidir, böylece mevsufa ulaşması sıfata ulaşması gibi olmuştur; ya da { مِنَ اللَّيْلِ } terkibindeki fiil manasıdır.
[سورة يونس (١٠) : آية ٢٨]
[Yûnus Suresi (10): 28. Ayet]
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) } “O gün hepsini bir araya toplayacağız, sonra da şirk koşanlara: «Siz ve ortaklarınız yerinizde durun!» diyeceğiz. Artık aralarını ayırmışızdır ve ortakları şöyle der: «Siz bize kulluk etmiyordunuz.» (28)”
مَكانَكُمْ الزموا مكانكم لا تبرحوا حتى تنظروا ما يفعل بكم. وأَنْتُمْ أكد به الضمير في مكانكم لسدّه مسدّ قوله الزموا وَشُرَكاؤُكُمْ عطف عليه. وقرئ وَشُرَكاؤُكُمْ على أنّ الواو بمعنى مع، والعامل فيه ما في مكانكم من معنى الفعل فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ ففرّقنا بينهم وقطعنا أقرانهم. والوصل التي كانت بينهم في الدنيا. أو فباعدنا بينهم بعد الجمع بينهم في
{ مَكانَكُمْ } “Yerinizde durun!”: Size ne yapılacağını görünceye kadar yerinize sımsıkı bağlanın, ayrılmayın. { أَنْتُمْ } [kelimesi], «elzimû» (sımsıkı durun) sözünün yerine geçtiği için «mekâneküm»deki zamiri pekiştirmek (tekit) içindir. { وَشُرَكاؤُكُمْ } [ifadesi de] ona atfedilmiştir. Vâv harfinin «ma'a» (ile/birlikte) anlamında [mef'ûlün maah] olması ve onda amel eden âmilin «mekâneküm»deki fiil anlamı olması üzere [mensûb olarak] { وَشُرَكاؤُكُمْ } (ve şürekâeküm) şeklinde de okunmuştur. { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } “Aralarını ayırmışızdır”: Yani aralarını ayırdık; dünyada aralarında bulunan bağlarını ve irtibatlarını kopardık. Yahut mahşer yerinde onları bir araya topladıktan sonra aralarını birbirinden uzaklaştırdık...
الموقف. وتبرؤ شركائهم منهم ومن عبادتهم، كقوله تعالى ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا. وقرئ: فزايلنا بينهم، كقولك: صاعر خدّه وصعره، وكالمته وكلمته. ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ إنما كنتم تعبدون الشياطين، حيث أمروكم أن تتخذوا لله أنداداً فأطعتموهم.
Ve ortakları onlardan ve kendilerine yapılan ibadetten uzak durur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } “Sonra onlara: «Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?» denir. Onlar da: «Bizden uzaklaşıp kayboldular» derler.” Tıpkı “sa'ara haddehu ve sa''arahu” (yanağını büktü) ve “kâlemehu ve kellemehu” (onunla konuştu) denmesi gibi { فزايلنا بينهم } şeklinde de okunmuştur. { ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } Siz ancak şeytanlara ibadet ediyordunuz; çünkü onlar size Allah'a ortaklar edinmenizi emrettiklerinde siz onlara itaat ettiniz.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Yûnus Suresi (10): 29-30. Ayetler]
فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)
{ فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠) } “«Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu biz sizin kulluğunuzdan habersizdik.» (29) İşte orada her nefis önceden yaptıklarını sınayıp tadacaktır. Gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülmüşlerdir ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gitmiştir. (30)”
إِنْ كُنَّا هي المخففة من الثقيلة، واللام هي الفارقة بينها وبين النافية، وهم الملائكة والمسيح ومن عبدوه من دون الله من أولى العقل، وقيل: الأصنام ينطقها الله ﷿ فتشافههم بذلك مكان الشفاعة التي زعموها وعلقوا بها أطماعهم هُنالِكَ في ذلك المقام وفي ذلك الموقف أو في ذلك الوقت على استعارة اسم المكان للزمان تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ تختبر وتذوق ما أَسْلَفَتْ من العمل فتعرف كيف هو، أقبيح أم حسن، أنافع أم ضارّ، أمقبول أم مردود؟ كما يختبر الرجل الشيء ويتعرّفه ليكتنه حاله. ومنه قوله تعالى يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ وعن عاصم: نبلو كلَّ نفس، بالنون ونصب كل: أى نختبرها باختبار ما أسلفت من العمل، فنعرف حالها بمعرفة حال عملها: إن كان حسناً فهي سعيدة، وإن كان سيئاً فهي شقية. والمعنى: نفعل بها فعل الخابر، كقوله تعالى لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ويجوز أن يراد نصيب بالبلاء وهو العذاب كل نفس عاصية بسبب ما أسلفت من الشر. وقرئ: تتلو، أى تتبع ما أسلفت، لأنَّ عمله هو الذي يهديه إلى طريق الجنة أو إلى طريق النار. أو تقرأ في صحيفتها ما قدّمت من خير أو شر مَوْلاهُمُ الْحَقِّ ربهم الصادق ربوبيته، لأنهم كانوا يتولون ما ليس لربوبيته حقيقة. أو الذي يتولى حسابهم وثوابهم، العدل الذي لا يظلم أحداً. وقرئ: الحق، بالفتح على تأكيد قوله رُدُّوا إِلَى اللَّهِ كقولك هذا عبد الله الحق لا الباطل. أو على المدح كقولك: الحمد لله أهل الحمد وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ وضاع عنهم ما كانوا يدعون أنهم شركاء لله. أو بطل عنهم ما كانوا يختلقون من الكذب وشفاعة الآلهة.
{ إِنْ كُنَّا } ifadesindeki [in], şeddeli olan [inne]'den hafifletilmiş olandır; [lâ-gâfilîn'deki] lâm ise onunla olumsuzluk bildiren [in] arasındaki farkı belirten [lâm-ı fârika]dır. Bunlar; melekler, Mesih ve Allah'tan başka ibadet ettikleri akıl sahibi varlıklardır. Putların da olduğu, Allah Azze ve Celle'nin onları konuşturacağı ve iddia edip umut bağladıkları şefaatin yerine onlarla doğrudan bu şekilde konuşacakları söylenmiştir. { هُنالِكَ } o makamda ve o duruş yerinde yahut mekân isminin zamana istiaresi yoluyla o vakitte demektir. { تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ } her nefis { ما أَسْلَفَتْ } önceden yaptığı ameli dener ve tadar; böylece onun nasıl olduğunu, çirkin mi güzel mi, faydalı mı zararlı mı, makbul mü merdut mu olduğunu anlar; nitekim bir kimse bir şeyin hakikatine varmak için onu dener ve tanır. Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ } “Gizlilerin ortaya döküleceği gün” buyruğu da бу manadadır. Âsım'dan nûn (ن) ile ve külle'nin nasbıyla { نبلو كلَّ نفس } şeklinde rivayet edilmiştir; yani önceden yaptığı ameli denemek suretiyle her nefsi sınarız, amelinin durumunu bilmekle onun durumunu da biliriz: Eğer güzelse o mutludur, eğer kötüyse o bedbahttır. Mana: [Allah] ona, tecrübe edenin fiilini uygular demektir; nitekim Allah Teâlâ: { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için” buyurmuştur. Bundan, her asi nefse önceden işlediği kötülük sebebiyle bela yani azap isabet ettiririz manasının kastedilmiş olması da caizdir. { تتلو } şeklinde de okunmuştur; yani önceden yaptığının ardına düşer; zira amel, kişiyi cennetin veya cehennemin yoluna ileten şeydir. Yahut amel defterinde önceden sunduğu hayır veya şerri okur [demektir]. { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } rububiyeti hak ve gerçek olan Rableri demektir; çünkü onlar rububiyetinin bir hakikati olmayan varlıkları veli ediniyorlardı. Yahut onların hesabını ve mükafatını üstlenen, kimseye zulmetmeyen adalet sahibi [Rableri] demektir. { الحق } kelimesi, tıpkı “Bu, batıl değil hak olan Abdullah'tır” denmesi gibi { رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } sözünü tekit etmek üzere fetha ile de okunmuştur. Yahut “Hamde layık olan Allah'a hamdolsun” denmesi gibi övgü üzere mansubdur. { وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } Allah'ın ortakları olduğunu iddia ettikleri şeyler onlardan kaybolup gitti. Yahut uydurdukları yalanlar ve ilahların şefaati boşa çıktı.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣١ الى ٣٣]
[Yûnus Suresi (10): 31-33. Ayetler]
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣)
{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣) } “De ki: «Gökten ve yerden sizi kim rızıklandırıyor? Ya da işitmeye ve görmelere kim maliktir? Ölüden diriyi kim çıkarıyor, diriden ölüyü kim çıkarıyor? Bütün işleri kim çekip çeviriyor?» Hemen «Allah» diyecekler. De ki: «Öyleyse sakınmaz mısınız?» (31) İşte O, sizin hak Rabbiniz olan Allah'tır. Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır? O hâlde nasıl çevriliyorsunuz? (32) İşte böylece, yoldan çıkanların üzerine Rabbinin şu sözü hak oldu: Onlar iman etmezler. (33)”
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أى يرزقكم منهما جميعاً، لم يقتصر برزقكم على جهة واحدة ليفيض عليكم نعمته ويوسع رحمته أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ من يستطيع خلقهما وتسويتهما على الحدّ الذي سويا عليه من الفطرة العجيبة. أو من يحميهما ويحصنهما من الآفات مع كثرتها في المدد الطوال، وهما لطيفان يؤذيهما أدنى شيء بكلاءته وحفظه وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ومن يلي تدبير أمر العالم كله، جاء بالعموم بعد الخصوص أَفَلا تَتَّقُونَ أفلا تقون أنفسكم ولا تحذرون عليها عقابه فيما أنتم بصدده من الضلال فَذلِكُمُ إشارة إلى من هذه قدرته وأفعاله رَبُّكُمُ الْحَقُّ الثابت ربوبيته ثباتاً لا ريب فيه لمن حقق النظر فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ يعنى أن الحق والضلال لا واسطة بينهما، فمن تخطى الحق وقع في الضلال فَأَنَّى تُصْرَفُونَ عن الحق إلى الضلال، وعن التوحيد إلى الشرك، وعن السعادة إلى الشقاء كَذلِكَ مثل ذلك الحق حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أى كما حق وثبت أنّ الحق بعده الضلال، أو كما حق أنهم مصروفون عن الحق، فكذلك حقت كلمة ربك عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أى تمرّدوا في كفرهم وخرجوا إلى الحد الأقصى فيه، وأَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ بدل من الكلمة أى حق عليهم انتفاء الإيمان، وعلم الله منهم ذلك. أو حق عليهم كلمة الله أنهم من أهل الخذلان، وأن إيمانهم غير كائن. أو أراد بالكلمة: العدة بالعذاب، وأنهم لا يؤمنون تعليل، بمعنى: لأنهم لا يؤمنون.
{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } Yani üzerinize nimetini bolca akıtmak ve rahmetini genişletmek için rızkınızı tek bir cihetle sınırlamayıp her ikisinden birden sizi kim rızıklandırıyor? { أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } Bu ikisini yaratmaya ve hayret verici bir fıtrat üzere düzenlendikleri sınıra göre tam kıvamında var etmeye kim güç yetirebilir? Yahut bu ikisi son derece hassas olup en küçük şeyden zarar görebilecek durumdayken, uzun süreler boyunca ve sayısız afetlere rağmen himayesi ve muhafazasıyla onları kim koruyup gözetir? { وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } Ve bütün âlemin işini çekip çevirmeyi kim üstlenir? Husustan sonra umum ifade getirilmiştir. { أَفَلا تَتَّقُونَ } İçinde bulunduğunuz sapıklık sebebiyle nefislerinizi korumaz ve O'nun azabından kendinizi sakındırmaz mısınız? { فَذلِكُمُ } Kudreti ve fiilleri bu olan zâta işarettir. { رَبُّكُمُ الْحَقُّ } İnceleyip araştıran kimse için rububiyeti şüphe götürmez bir kesinlikle sabit olan [Rabbinizdir]. { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } Yani hak ile sapıklık arasında üçüncü bir vasıta yoktur; kim hakkı aşarsa sapıklığa düşer. { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } Haktan sapıklığa, tevhitten şirke ve saadetten şekavete nasıl çevriliyorsunuz? { كَذلِكَ } Bu hakkın benzeri olarak, { حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } yani hakkın ardından sapıklığın geldiği nasıl hak ve sabit olduysa yahut haktan çevrildikleri nasıl hak olduysa, Rabbinin sözü de öylece hak olmuştur; { عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا } yani küfürlerinde haddi aşıp onda en uç noktaya çıkanlar üzerine. { أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } ifadesi [kelime] lafzından bedeldir; yani onların iman etmeyeceği ve Allah'ın bunu onlardan ezelî ilmiyle bildiği hükmü üzerlerine hak olmuştur. Yahut Allah'ın onların yardımdan mahrum bırakılan ehl-i hızlan olduğu ve imanlarının gerçekleşmeyeceği sözü üzerlerine hak olmuştur. Veyahut [kelime] ile azap vadi kastedilmiştir; “iman etmezler” ifadesi ise “çünkü iman etmezler” manasında bir gerekçelendirmedir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Yûnus Suresi (10): 34-35. Ayetler]
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥)
{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “De ki: 'Ortak koştuklarınız arasında ilk defa yaratıp sonra onu [öldükten sonra] tekrar diriltecek biri var mı?' De ki: 'Allah ilk defa yaratır, sonra onu tekrar diriltir. O hâlde nasıl [haktan] döndürülüyorsunuz?'” (34) { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “De ki: 'Ortak koştuklarınız arasında hakka iletecek biri var mı?' De ki: 'Allah hakka iletir. O hâlde hakka ileten mi uyulmaya daha lâyıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan mı? Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?'” (35)
فإن قلت: كيف قيل لهم هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وهم غير معترفين بالإعادة؟ قلت: قد وضعت إعادة الخلق لظهور برهانها موضع ما إن رفعه دافع كان مكابراً رادّا للظاهر البين الذي لا مدخل للشبهة فيه، دلالة على أنهم في إنكارهم لها منكرون أمراً مسلماً معترفاً بصحته عند العقلاء، وقال لنبيه ﷺ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فأمره بأن ينوب عنهم في الجواب، يعنى أنه لا يدعهم لجاجهم ومكابرتهم أن ينطقوا بكلمة الحق فكلم عنهم. يقال: هداه للحق وإلى الحق فجمع بين اللغتين: ويقال: هدى بنفسه بمعنى اهتدى، كما يقال: شرى بمعنى اشترى. ومنه قوله أَمَّنْ لا يَهِدِّي وقرئ لا يهدّى بفتح الهاء وكسرها مع تشديد الدال. والأصل: يهتدى، فأدغم وفتحت الهاء بحركة التاء، أو كسرت لالتقاء الساكنين، وقد كسرت الياء لاتباع ما بعدها. وقرئ: إلا أن يهدى من هداه وهدّاه للمبالغة.
Eğer: “Yaratılışın iadesini kabul etmedikleri hâlde onlara nasıl { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } denildi?” dersen, derim ki: Yaratılışın iadesi, delilinin apaçıklığı sebebiyle öyle bir konuma konulmuştur ki, onu bir inkârcı reddedecek olsa şüphenin zerresinin dahi giremeyeceği apaçık ve aşikâr bir hakikati inatla inkâr eden biri durumuna düşer. Bu, onların iadeyi inkâr etmekle akıl sahipleri nezdinde doğruluğu kabul edilmiş ve teslim edilmiş bir hususu inkâr ettiklerini göstermektedir. Peygamberi ﷺ'e de: { قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } buyurarak, cevabı onların yerine kendisinin vermesini emretmiştir; yani onların inatları ve diretmeri hak sözü söylemelerine izin vermez, öyleyse onların yerine sen konuş [demektir]. Hem “hedâhu li'l-hakkı” hem de “hedâhu ile'l-hakkı” denir, böylece iki kullanım bir arada zikredilmiştir. “Şerâ”nın “işterâ” (satın aldı) anlamına gelmesi gibi, “hedâ binefsihî” ifadesi de “ihtedâ” (hidayet buldu/doğru yolu buldu) anlamında kullanılır. { أَمَّنْ لا يَهِدِّي } buyruğu da bu kabildendir. Dâl harfinin şeddesiyle birlikte he harfinin fethası ve kesresiyle { لا يهدّى } şeklinde de okunmuştur. Aslı “yehtedî” olup idgam yapılmış ve he harfi t harfinin harekesiyle fethalanmış yahut iki sakinin karşılaşması sebebiyle kesrelenmiştir. Kendisinden sonrakine tâbi kılınarak yâ harfi de kesrelenmiştir. Mübalağa bildirmek üzere “hedâhu” ve “heddâhu” fiillerinden { إلا أن يُهدَى } şeklinde [meçhul olarak] da okunmuştur.
ومنه قولهم: تهدى. ومعناه أن الله وحده هو الذي يهدى للحق، بما ركب في المكلفين من العقول وأعطاهم من التمكين للنظر في الأدلة التي نصبها لهم، وبما لطف بهم ووفقهم وألهمهم وأخطر ببالهم ووقفهم على الشرائع، فهل من شركائكم الذين جعلتم أندادا لله أحد من أشرفهم كالملائكة والمسيح وعزير، يهدى إلى الحق مثل هداية الله. ثم قال: أفمن يهدى إلى الحق هذه الهداية أحق بالاتباع، أم الذي لا يهدى أى لا يهتدى بنفسه، أو لا يهدى غيره إلا أن يهديه الله وقيل: معناه أم من لا يهتدى من الأوثان إلى مكان فينتقل إليه إِلَّا أَنْ يُهْدى إلا أن ينقل، أو لا يهتدى ولا يصح منه الاهتداء إلا أن ينقله الله من حاله إلى أن يجعله حيواناً مكلفاً فيهديه فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ بالباطل، حيث تزعمون أنهم أندادا لله.
Onların “teheddâ” sözü de bu köktendir. Bunun manası şudur: Yükümlü kılınan kimselere yerleştirdiği akıllar, onlar için diktiği delilleri inceleme imkânı vermesi, onlara lütufta bulunup muvaffak kılması, ilham etmesi, kalplerine getirmesi ve onları şeriatlardan haberdar etmesi sebebiyle hakka ancak Allah iletir. Öyleyse Allah'a ortak kıldığınız putlarınızdan melekler, Mesih ve Üzeyir gibi en şereflileri de dâhil olmak üzere, Allah'ın hidayeti gibi hakka ileten biri var mıdır? Sonra şöyle buyurdu: Hakka böylesi bir hidayetle ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa doğru yolu bulamayan yani bizzat kendisi hidayete eremeyen veya Allah kendisini hidayete erdirmedikçe başkasını hidayete erdiremeyen mi? Putların bir mekândan başka bir mekâna intikal edemediği, { إِلَّا أَنْ يُهْدى } ancak taşınırsa gidebildiği yahut Allah onu bulunduğu durumdan çıkarıp yükümlü bir canlı kılmadıkça ve onu hidayete erdirmedikçe onda doğru yolu bulmanın sahih olamayacağı manasında olduğu da söylenmiştir. { فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } Onların Allah'a denk olduğunu iddia ederek nasıl böyle batıl hüküm veriyorsunuz?
[سورة يونس (١٠) : آية ٣٦]
[Yûnus Suresi (10): 36. Ayet]
وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦)
{ وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦) } “Onların çoğu zandan başkasına uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez/onun yerini tutmaz. Muhakkak ki Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir. (36)”
وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ في إقرارهم بالله إِلَّا ظَنًّا لأنه قول غير مستند إلى برهان عندهم إِنَّ الظَّنَّ في معرفة الله لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ وهو العلم شَيْئاً وقيل: وما يتبع أكثرهم في قولهم للأصنام أنها آلهة وأنها شفعاء عند الله إلا الظن. والمراد بالأكثر: الجميع إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ وعيد على ما يفعلون من اتباع الظن وتقليد الآباء. وقرئ: تفعلون، بالتاء.
{ وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ } Allah'ı ikrarlarında [çoğu uymaz], { إِلَّا ظَنًّا } “zandan başkasına”; çünkü bu, onların katında hiçbir delile dayanmayan bir iddiadır. { إِنَّ الظَّنَّ } Allah'ı tanıma (mârifetullâh) konusunda zan, { لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ } -ki o ilimdir (kesin bilgidir)- { شَيْئاً } “haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz / hiçbir fayda sağlamaz”. Şöyle de denilmiştir: Onların çoğu, putların ilah oldukları ve Allah katında şefaatçi sayıldıkları yönündeki iddialarında ancak zanna uyarlar. "Çoğu" (el-ekser) ifadesiyle kastedilen ise onların tamamıdır. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” ifadesi; zanna uymaları ve atalarını taklit etmeleri sebebiyle { بِما يَفْعَلُونَ } “yaptıklarına” karşı bir tehdittir. [Bu fiil] “te” harfi ile { تَفْعَلُونَ } “yaptıklarınıza” şeklinde de okunmuştur.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٧ الى ٤٠]
[Yûnus Suresi (10): 37-40. Ayetler]
وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)
{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulabilecek bir şey değildir. Ancak kendinden öncekilerin doğrulanması ve o Kitab'ın açıklanmasıdır; onda hiçbir şüphe yoktur, âlemlerin Rabbindendir. (37) Yoksa «Onu uydurdu» mu diyorlar? De ki: «Eğer doğru sözlüler iseniz, onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın!» (38) Bilakis, ilmini kavrayamadıkları ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak, zalimlerin sonu nasıl oldu! (39) İçlerinden ona iman edecek olanlar da vardır, iman etmeyecek olanlar da vardır. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir. (40)”
وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ افتراء مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كان تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وهو ما تقدمه من الكتب المنزلة، لأنه معجز دونها فهو عيار عليها وشاهد لصحتها، كقوله تعالى هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وقرئ: ولكن تصديق الذي بين يديه وتفصيل الكتاب، على:
{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ } Bu Kur'an, { مِنْ دُونِ اللَّهِ } Allah'tan başkasına ait bir iftira olamaz; { وَلكِنْ } lakin kendisinden önceki indirilmiş kitaplar olan { تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } kendisinden öncekilerin tasdikidir. Çünkü o, diğer kitaplardan farklı olarak mucizedir; dolayısıyla onlar için bir mihenk ve sıhhatlerine bir şahittir. Nitekim Allah Teâlâ: { هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “O, kendinden öncekini doğrulayan haktır” buyurmuştur. Şu takdir üzere de okunmuştur:
ولكن هو تصديق وتفصيل. ومعنى ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى وما صحّ وما استقام، وكان محالا أن يكون مثله في علو أمره وإعجازه مفترى وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ وتبيين ما كتب وفرض من الأحكام والشرائع، من قوله كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ. فإن قلت: بم اتصل قوله لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ قلت: هو داخل في حيز الاستدراك. كأنه قال: ولكن كان تصديقاً وتفصيلا منتفياً عنه الريب كائنا من رب العالمين. ويجوز أن يراد: ولكن كان تصديقاً من رب العالمين وتفصيلا منه لا ريب في ذلك، فيكون مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ متعلقاً بتصديق وتفصيل، أو يكون لا رَيْبَ فِيهِ اعتراضاً، كما تقول: زيد لا شكّ فيه كريم أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ بل أيقولون اختلقه، على أن الهمزة تقرير لإلزام الحجة عليهم. أو إنكار لقولهم واستبعاد، والمعنيان متقاربان قُلْ إن كان الأمر كما تزعمون فَأْتُوا أنتم على وجه الافتراء بِسُورَةٍ مِثْلِهِ فأنتم مثلي في العربية والفصاحة. ومعنى بِسُورَةٍ مِثْلِهِ أى شبيهة به في البلاغة وحسن النظم. وقرئ: بسورة مثله، على الإضافة، أى: بسورة كتاب مثله وَادْعُوا من دون الله مَنِ اسْتَطَعْتُمْ من خلقه للاستعانة به على الإتيان بمثله، يعنى: أنّ الله وحده هو القادر على أن يأتى بمثله لا يقدر على ذلك أحد غيره، فلا تستعينوه وحده، ثم استعينوا بكل من دونه إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أنه افتراء بَلْ كَذَّبُوا بل سارعوا إلى التكذيب بالقرآن، وفاجئوه في بديهة السماع قبل أن يفقهوه ويعلموا كنه أمره، وقبل أن يتدبروه ويقفوا على تأويله ومعانيه، وذلك لفرط نفورهم عما يخالف دينهم، وشرادهم عن مفارقة دين آبائهم، كالناشئ على التقليد من الحشوية،
{ ولكن هو تصديق وتفصيل } “Fakat o bir tasdiktir ve ayrıntılı açıklamadır.” { ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى } ifadesinin manası: Bu sahih ve mümkün olamazdı; kadrinin yüceliği ve mucizeliği bakımından onun gibisinin uydurulmuş olması imkânsızdı [demektir]. { وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ } { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } buyruğundan mülhem, yazılan ve farz kılınan hükümlerin ve şeriatların açıklanmasıdır. Eğer: “{ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } sözü nereye bağlanmaktadır?” dersen, derim ki: İstidrak alanına dâhildir; sanki “Lakin âlemlerin Rabbinden gelen, kendisinde şüphe bulunmayan bir tasdik ve açıklama idi” demiştir. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: Lakin o, âlemlerin Rabbinden bir tasdik ve O'ndan bir ayrıntılı açıklamadır; bunda hiçbir şüphe yoktur. Bu durumda { مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } ifadesi tasdik ve tefsile müteallık olur yahut tıpkı “Zeyd -hiç şüphe yok- cömerttir” demen gibi { لا رَيْبَ فِيهِ } ara cümle (itiraziyye) olur. { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } Bilakis “Onu uydurdu” mu diyorlar? Hemze, onlara karşı hücceti kesinleştirmek için takrir (onaylatma) ifade eder. Yahut onların sözünü inkâr ve imkânsız görme bildirir; bu iki mana birbirine yakındır. { قُلْ } De ki: Eğer iddia ettiğiniz gibi ise, { فَأْتُوا } siz de iftira yoluyla { بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } onun benzeri bir sure getirin; çünkü siz Arapça ve fesahatte benim gibisiniz. { بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } ifadesinin manası: Belağat ve nazmının güzelliğinde ona benzeyen [bir sure] demektir. İzafetle “onun gibi bir kitabın suresi” manasında { بسورةِ مثلِه } şeklinde de okunmuştur. { وَادْعُوا } ve Allah'tan başka { مَنِ اسْتَطَعْتُمْ } benzerini getirmede yardım istemek üzere yaratılmışlardan gücünüzün yettiği herkesi çağırın; yani benzerini getirmeye sadece Allah kadirdir, O'ndan başka hiç kimse buna güç yetiremez; öyleyse yalnızca O'ndan yardım istemeyin, O'nun dışındaki herkesten yardım isteyin, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } eğer onun bir iftira olduğu konusunda doğru sözlü iseniz. { بَلْ كَذَّبُوا } Bilakis Kur'an'ı kavramadan, hakikatini öğrenmeden, üzerinde etraflıca düşünüp yorumuna ve manalarına vâkıf olmadan önce, ilk işitir işitmez alelacele yalanlamaya koştular. Bu durum, dinlerine aykırı olan şeylerden aşırı derecede nefret etmelerinden ve atalarının dininden ayrılmaktan kaçınmalarından kaynaklanmaktadır; tıpkı Haşviyye'den taklit üzere yetişen bir kimsenin,
إذا أحسّ بكلمة لا توافق ما نشأ عليه وألفه- وإن كانت أضوأ من الشمس في ظهور الصحة وبيان الاستقامة- أنكرها في أوّل وهلة، واشمأز منها قبل أن يحس إدراكها بحاسة سمعه من غير فكر في صحة أو فساد، لأنه لم يشعر قلبه إلا صحة مذهبه وفساد ما عداه من المذاهب. فإن قلت:
yetiştiği ve alıştığı şeye uymayan bir söz hissettiğinde -bu söz doğruluğun açıklığı ve istikametin beyanında güneşten daha parlak olsa bile- onu ilk anda inkâr etmesi, doğru veya yanlış olduğunu hiç düşünmeksizin işitme duyusuyla tam idrak etmeden önce ondan nefretle ürkmesi gibidir; zira o, kalbine kendi mezhebinin doğruluğundan ve diğer mezheplerin bozukluğundan başka bir duygu yerleştirmemiştir. Eğer:
ما معنى التوقع في قوله وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ؟ قلت: معناه أنهم كذبوا به على البديهة قبل التدبر ومعرفة التأويل ، تقليداً للآباء. وكذبوه بعد التدبر، تمرداً وعناداً، فذمّهم بالتسرع إلى التكذيب قبل العلم به، وجاء بكلمة التوقع ليؤذن أنهم علموا بعد علو شأنه وإعجازه لما كرّر عليهم التحدّى، ورازوا قواهم في المعارضة واستيقنوا عجزهم عن مثله، فكذبوا به بغياً وحسداً كَذلِكَ أى مثل ذلك التكذيب كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يعنى قبل النظر في معجزات الأنبياء وقبل تدبرها من غير إنصاف من أنفسهم، ولكن قلدوا الآباء وعاندوا.
“{ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } buyruğundaki beklenti (tevakku') ifadesinin manası nedir?” dersen, derim ki: Bunun manası; atalarını taklit ederek, üzerinde düşünmeden ve tevilini bilmeden önce ilk anda onu yalanlamış olmalarıdır. Üzerinde düşündükten sonra da inat ve hadsizlik yüzünden yalanladılar; böylece Allah onları, hakkında bilgi sahibi olmadan önce yalanlamaya acele ettikleri için kınamıştır. Beklenti kelimesini [lemmâ] getirmesi ise, meydan okuma kendilerine tekrarlandığında ve benzerini getirmede güçlerini sınayıp onun gibisinden âciz olduklarını kesin olarak anladıklarında, Kur'an'ın şanının yüceliğini ve mucizeliğini daha sonra öğrendiklerini, fakat azgınlık ve haset sebebiyle onu yalanladıklarını bildirmek içindir. { كَذلِكَ } Yani böylesi bir yalanlama ile { كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } onlardan öncekiler de peygamberlerin mucizelerini incelemeden, üzerlerinde düşünmeden ve nefislerine insaf etmeden yalanlamış, atalarını taklit edip inatlaşmışlardı.
وقيل: هو في الذين كذبوا وهم شاكون. ويجوز أن يكون معنى وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ ولم يأتهم بعد تأويل ما فيه من الإخبار بالغيوب أى عاقبته، حتى يتبين لهم أهو كذب أم صدق، يعنى أنه كتاب معجز من جهتين: من جهة إعجاز نظمه، ومن جهة ما فيه من الإخبار بالغيوب، فتسرّعوا إلى التكذيب به قبل أن ينظروا في نظمه وبلوغه حدّ الإعجاز، وقبل أن يخبروا أخباره بالمغيبات وصدقه وكذبه وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ يصدق به في نفسه، ويعلم أنه حق، ولكنه يعاند بالتكذيب. ومنهم من يشكّ فيه لا يصدق به، أو يكون للاستقبال، أى: ومنهم من سيؤمن به ومنهم من سيصرّ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ بالمعاندين، أو المصرين.
Bunun, şüphe içinde oldukları hâlde yalanlayanlar hakkında olduğu da söylenmiştir. { وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } ifadesinin; yalan mı doğru mu olduğu kendilerine açıklığa kavuşsun diye içindeki gayb haberlerinin tevili yani akıbeti henüz kendilerine gelmemişken manasında olması da caizdir. Yani o, iki yönden mucize bir kitaptır: Nazmının mucizeliği yönünden ve içindeki gayb haberleri yönünden. Fakat onlar, nazmını ve mucizelik derecesine ulaştığını incelemeden ve gayba dair haberlerini, doğruluğunu ve yalanını sınamadan önce onu yalanlamaya acele ettiler. { وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ } İçinden onu tasdik eden, hak olduğunu bilen, fakat inatlaşarak yalanlayan kimseler vardır. İçlerinden şüphe eden ve onu tasdik etmeyenler de vardır. Yahut istikbal (gelecek) manasında olup: İçlerinden ileride ona iman edecek olan da vardır, inkârında ısrar edecek olan da vardır [demektir]. { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ } İnatçılık edenleri veya inkârda ısrar edenleri [Rabbin en iyi bilendir].
[سورة يونس (١٠) : آية ٤١]
[Yûnus Suresi (10): 41. Ayet]
وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)
{ وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: «Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.» (41)”
وَإِنْ كَذَّبُوكَ وإن تموا على تكذيبك ويئست من إجابتهم، فتبرأ منهم وخلقهم فقد أعذرت، كقوله تعالى فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ وقيل: هي منسوخة بآية السيف.
{ وَإِنْ كَذَّبُوكَ } Seni yalanlamayı sürdürürlerse ve onların icabet etmesinden umudunu kesersen, onlardan ve ahlaklarından uzak dur; artık mazeretini ortaya koymuşsundur. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ } “Eğer sana karşı gelirlerse de ki: «Şüphesiz ben uzağım»” buyruğu gibidir. Bu ayetin kılıç ayeti ile neshedildiği de söylenmiştir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Yûnus Suresi (10): 42-43. Ayetler]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ (٤٣)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır. Peki sağırlara -üstelik akıl da erdirmiyorlarsa- sen mi işittireceksin?” (42) { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ } “İçlerinden sana bakanlar da vardır. Peki körleri -üstelik görmüyorlarsa- doğru yola sen mi ileteceksin?” (43)
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ معناه: ومنهم ناس يستمعون إليك إذا قرأت القرآن وعلمت الشرائع، ولكنهم لا يعون ولا يقبلون، وناس ينظرون إليك ويعاينون أدلة الصدق وأعلام النبوّة ولكنهم لا يصدقون. ثم قال: أتطمع أنك تقدر على إسماع الصم ولو انضم إلى صممهم عدم عقولهم، لأنّ الأصم العاقل ربما تفرّس واستدل إذا وقع في صماخه دوىّ الصوت، فإذا اجتمع سلب السمع والعقل جميعاً فقد تمّ الأمر. وأ تحسب أنك تقدر على هداية العمى ولو انضم إلى العمى- وهو فقد البصر- فقد البصيرة، لأنّ الأعمى الذي له في قلبه بصيرة قد يحدس ويتظنن . وأما العمى مع الحمق فجهد البلاء، يعنى: أنهم في اليأس من أن يقبلوا ويصدقوا، كالصمّ والعمى الذين لا بصائر لهم ولا عقول. وقوله أَفَأَنْتَ … دلالة على أنه لا يقدر على إسماعهم وهدايتهم إلا الله ﷿ بالقسر والإلجاء، كما لا يقدر على ردّ الأصم والأعمى المسلوبى العقل حديدي السمع والبصر راجحى العقل، إلا هو وحده.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } Manası şudur: Sen Kur'an okuduğunda ve şeriatları öğrettiğinde seni dinleyen birtakım insanlar vardır; fakat onlar kavramazlar ve kabul etmezler. Sana bakan, doğruluğun delillerini ve peygamberlik alametlerini bizzat gören insanlar da vardır; fakat onlar tasdik etmezler. Sonra şöyle buyurdu: Sağırlıklarına bir de akılsızlıkları eklenmiş olsa bile sağırları işittirmeye güç yetirebileceğini mi umuyorsun? Çünkü akıllı bir sağır, kulağına sesin yankısı çarptığında bazen firaset gösterip delil çıkarabilir; fakat hem işitmenin hem de aklın yokluğu bir araya geldiğinde iş büsbütün bitmiştir. Körlüğe -yani gözün görmemesine- bir de basiret yoksunluğu eklenmiş olsa bile körleri hidayete erdirebileceğini mi sanıyorsun? Çünkü kalbinde basiret bulunan bir kör bazen sezip tahmin yürütebilir. Ahmaklıkla birleşen körlük ise belanın en katmerlisidir. Yani onlar; kabul etme ve tasdik etme umudunun kesilmesi bakımından, ne basiretleri ne de akılları olan sağırlar ve körler gibidirler. { أَفَأَنْتَ … } ifadesi; aklı gitmiş sağırı ve körü işitmesi ve görmesi keskin, aklı sağlam bir duruma döndürmeye sadece O'nun gücü yettiği gibi, onları cebren ve mecbur bırakarak işittirmeye ve hidayete erdirmeye de yalnızca Allah Azze ve Celle'nin gücünün yeteceğine delalet eder.
[سورة يونس (١٠) : آية ٤٤]
[Yûnus Suresi (10): 44. Ayet]
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) } “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendi kendilerine zulmederler. (44)”
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً أى لا ينقصهم شيئاً مما يتصل بمصالحهم من بعثة الرسل وإنزال الكتب، ولكنهم يظلمون أنفسهم بالكفر والتكذيب. ويجوز أن يكون وعيداً للمكذبين، يعنى: أن ما يلحقهم يوم القيامة من العذاب لا حق بهم على سبيل العدل والاستيجاب، ولا يظلمهم الله به، ولكنهم ظلموا أنفسهم باقتراف ما كان سببا فيه.
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } Yani elçiler göndermek ve kitaplar indirmek suretiyle onların maslahatlarına taalluk eden şeylerden hiçbirini eksiltmez; fakat onlar küfür ve yalanlama ile kendi nefislerine zulmederler. Yalanlayanlar için bir tehdit olması da caizdir; yani kıyamet gününde onlara ulaşacak azap, adalet ve hak ediş yoluyla kendilerine ulaşacaktır; Allah onlara bununla zulmetmez, fakat onlar buna sebep olan şeyleri irtikâp ederek kendi kendilerine zulmetmişlerdir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٤٥]
[Yûnus Suresi (10): 45. Ayet]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) } “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün bir saatinden fazla kalmamışlar gibi aralarında birbirlerini tanıyacaklardır. Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır; onlar doğru yolu bulanlar da değillerdi. (45)”
إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ يستقربون وقت لبثهم في الدنيا. وقيل في القبور، لهول ما يرون يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ يعرف بعضهم بعضاً، كأنهم لم يتفارقوا إلا قليلا، وذلك عند خروجهم من القبور ثم ينقطع التعارف بينهم لشدّة الأمر عليهم. فإن قلت: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا ويَتَعارَفُونَ كيف موقعهما؟ قلت أما الأولى فحال من «هم» أى يحشرهم مشهين بمن لم يلبث إلا ساعة. وأما الثانية فإما أن تتعلق بالظرف، وإما أن تكون مبينة، لقوله: كأن لم يلبثوا إلا ساعة، لأنّ التعارف لا يبقى مع طول العهد وينقلب تناكرا قَدْ خَسِرَ على إرادة القول، أى يتعارفون بينهم قائلين ذلك، أو هي شهادة من الله تعالى على خسرانهم. والمعنى أنهم وضعوا في تجارتهم
{ إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ } “Gündüzün bir saatinden [fazla kalmamış gibi]”; dünyada kaldıkları süreyi azımsarlar. Gördüklerinin dehşetinden ötürü kabirlerde [kaldıkları süreyi azımsadıkları da] söylenmiştir. { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında birbirlerini tanıyacaklardır”; birbirlerinden ancak az bir süre ayrılmışlar gibi birbirlerini tanırlar. Bu [durum] kabirlerinden çıktıkları esnadadır; ardından işin şiddetinden dolayı aralarındaki tanışıklık kesilir. Eğer: “{ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا } ve { يَتَعارَفُونَ } [cümlelerinin iraptaki] konumu nedir?” dersen; derim ki: Birincisi [يحشرهم fiilindeki] «هم» [zamirinden] hâldir; yani onları, ancak bir saat kalmış kimselere benzetilmiş olarak haşreder. İkincisi ise ya zarfa bağlıdır (taalluk eder) ya da { كأن لم يلبثوا إلا ساعة } sözünü açıklayıcıdır (mübeyyinedir); çünkü aradan uzun zaman geçmesiyle tanışıklık kalmaz ve birbirini inkâr etmeye (tanımazlığa) dönüşür. { قَدْ خَسِرَ } “Gerçekten hüsrana uğramışlardır”; söz iradesi takdiri üzeredir; yani bunu söyleyerek aralarında birbirlerini tanırlar. Yahut bu, Allah Teâlâ'nın onların hüsrana uğradıklarına dair bir şahitliğidir. Mana şudur: Onlar ticaretlerinde zarara uğramışlardır.
وبيعهم الإيمان بالكفر وَما كانُوا مُهْتَدِينَ للتجارة عارفين بها، وهو استئناف فيه معنى التعجب، كأنه قيل: ما أخسرهم!
Ve imanı küfür karşılığında satmışlardır. { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } ticarete muvaffak olamadılar ve onu bilemediler; bu, içinde taaccüb (şaşkınlık) manası bulunan bir istinaf cümlesidir, sanki: “Ne kadar da büyük kayıptalar!” denilmiştir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٤٦]
[Yûnus Suresi (10): 46. Ayet]
وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ (٤٦)
{ وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ (٤٦) } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir. Sonra Allah, onların yaptıklarına şahittir. (46)”
فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ جواب نتوفينك، وجواب نرينك محذوف، كأنه قيل: وإما نرينك بعض الذي نعدهم في الدنيا فذاك، أو نتوفينك قبل أن نريكه فنحن نريكه في الآخرة. فإن قلت:
{ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } ifadesi { نتوفينك } şartının cevabıdır; { نرينك } şartının cevabı ise hazfedilmiştir. Sanki: “Onlara vadettiğimiz şeylerin bir kısmını dünyada sana gösterirsek o zâhir; yahut sana göstermeden önce seni vefat ettirirsek biz onu ahirette sana gösteririz” denilmiştir. Eğer:
الله شهيد على ما يفعلون في الدارين، فما معنى ثم؟ قلت: ذكرت الشهادة والمراد مقتضاها ونتيجتها وهو العقاب، كأنه قال: ثم الله معاقب على ما يفعلون. وقرأ ابن أبى عبلة: ثم، بالفتح، أى هنالك. ويجوز أن يراد: أنّ الله مؤدّ شهادته على أفعالهم يوم القيامة، حين ينطق جلودهم وألسنتهم وأيديهم وأرجلهم شاهدة عليهم.
“Allah her iki yurtta da onların yaptıklarına şahittir, öyleyse { ثُمَّ } kelimesinin manası nedir?” dersen, derim ki: Şahitlik zikredilmiş fakat onun gereği ve neticesi olan ceza kastedilmiştir; sanki “Sonra Allah onların yaptıklarını cezalandıracaktır” buyurmuştur. İbn Ebî Able fetha ile “orada” manasında { ثَمَّ } şeklinde okumuştur. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Allah, kıyamet gününde derilerini, dillerini, ellerini ve ayaklarını aleyhlerine şahit olarak konuşturduğu vakit onların fiillerine dair şahitliğini yerine getirecektir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٤٧]
[Yûnus Suresi (10): 47. Ayet]
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٤٧)
{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٤٧) } “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez. (47)”
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ يبعث إليهم لينبههم على التوحيد، ويدعوهم إلى دين الحق فَإِذا جاءَ هم رَسُولُهُمْ بالبينات فكذبوه ولم يتبعوه قُضِيَ بَيْنَهُمْ أى بين النبي ومكذبيه بِالْقِسْطِ بالعدل، فأنجى الرسول وعذب المكذبون، كقوله وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا أو لكل أمّة من الأمم يوم القيامة رسول تنسب إليه وتدعى به، فإذا جاء رسولهم الموقف ليشهد عليهم بالكفر والإيمان، كقوله تعالى وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ.
{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ } onları tevhid konusunda uyarmak ve hak dine davet etmek üzere kendilerine gönderilen bir elçidir. { فَإِذا جاءَ } kendilerine { رَسُولُهُمْ } apaçık delillerle geldiğinde, onu yalanlayıp ona tabi olmadıklarında { قُضِيَ بَيْنَهُمْ } yani peygamber ile onu yalanlayanlar arasında { بِالْقِسْطِ } adaletle [hükmolunur]; böylece peygamber kurtarılır, yalanlayanlar ise { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” ayetinde olduğu gibi azaba uğratılır. Yahut kıyamet gününde her bir ümmetin, kendisine nispet edildiği ve kendisiyle çağrıldığı bir peygamberi vardır; peygamberleri, Allah Teâlâ'nın { وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ } “Peygamberler ve şahitler getirilir ve aralarında hak ile hükmolunur” kavlinde olduğu gibi, küfür ve imanlarına dair aleyhlerine şahitlik etmek üzere mahşer yerine geldiğinde [aralarında adaletle hükmolunur].
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Yûnus Suresi (10): 48-49. Ayetler]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) } “Ve derler ki: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaad ne zaman?’ (48) De ki: ‘Ben Allah’ın dilediği dışında kendime ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Onların ecelleri geldiği zaman artık ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.’ (49)”
مَتى هذَا الْوَعْدُ استعجال لما وعدوا من العذاب استبعادا له لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا من مرض أو فقر وَلا نَفْعاً من صحة أو غنى إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ استثناء منقطع: أى ولكن ما شاء الله من ذلك كائن، فكيف أملك لكم الضرر وجلب العذاب؟ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ يعنى أن عذابكم له أجل مضروب عند الله، وحدّ محدود من الزمان إِذا جاءَ ذلك الوقت أنجز وعدكم لا محالة، فلا تستعجلوا. وقرأ ابن سيرين: فإذا جاء آجالهم.
{ مَتى هذَا الْوَعْدُ } [ifadesi], kendilerine vadedilen azabı uzak görerek onu acele istemektir. Hastalık veya fakirlik gibi { لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا } [kendime bir zarar verme gücüm yoktur], sağlık veya zenginlik gibi { وَلا نَفْعاً } [fayda sağlama gücüm de yoktur]. { إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } munkatı bir istisnadır; yani “Fakat Allah'ın bunlardan dilediği vuku bulur; bu durumda size zarar vermeye ve azap getirmeye nasıl muktedir olabilirim?” demektir. { لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } yani azabınız için Allah katında belirlenmiş bir ecel ve zamandan tayin edilmiş bir sınır vardır. { إِذا جاءَ } o vakit geldiğinde vadiniz mutlaka gerçekleşir, dolayısıyla acele etmeyin. İbn Sîrîn { فإذا جاء آجالهم } şeklinde okumuştur.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Yûnus Suresi (10): 50-52. Ayetler]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) } “De ki: ‘Gördünüz mü, şayet O’nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelse suçlular ondan neyi acele istiyorlar?’ (50) ‘O vuku bulduktan sonra mı O’na iman ettiniz? Şimdi mi? Halbuki siz onu acele istiyordunuz.’ (51) Sonra zulmedenlere: ‘Ebedi azabı tadın! Siz ancak kazanmakta olduğunuz şeylerle mi cezalandırılıyorsunuz?’ denildi. (52)”
بَياتاً نصب على الظرف، بمعنى. وقت بيات. فإن قلت: هلا قيل ليلا أو نهاراً؟ قلت:
{ بَياتاً } gece baskını vakti anlamında zarf olarak mansubdur. Eğer: “Niçin 'geceleyin yahut gündüzün' (leyled veya nehâran) denilmedi?” dersen, derim ki:
لأنه أريد: إن أتاكم عذابه وقت بيات فبيتكم وأنتم ساهون نائمون لا تشعرون، كما يبيت العدو المباغت. والبيات بمعنى التبييت، كالسلام بمعنى التسليم، وكذلك قوله نَهاراً معناه في وقت أنتم فيه مشتغلون بطلب المعاش والكسب. ونحوه بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ، ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ الضمير في مِنْهُ للعذاب. والمعنى: أن العذاب كله مكروه مرّ المذاق موجب للنفار، فأى شيء يستعجلون منه وليس شيء منه يوجب الاستعجال. ويجوز أن يكون معناه التعجب، كأنه قيل:
Çünkü [bununla] şu kastedilmiştir: Şayet O'nun azabı size bir gece baskını vaktinde gelse ve siz gafil, uyur ve farkında değilken, tıpkı ansızın saldıran düşmanın gece baskını yaptığı gibi sizi yakalasa... Beyât (بَيَات), tıpkı selâmın teslîm manasında olması gibi tebyît (gece baskını yapma) manasındadır. Aynı şekilde O'nun { نَهاراً } sözü de, sizin maişet temini ve kazanç ile meşgul olduğunuz bir vakitte demektir. { بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ } “Geceleyin onlar uyurlarken” ve { ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ } “Kuşluk vakti onlar oynarlarken” ayetleri de böyledir. { مِنْهُ } ifadesindeki zamir azaba racidir. Mana şudur: Azabın tamamı nahoştur, tadı acıdır ve nefret uyandırır; o halde ondan neyi acele istiyorlar ki? Zira onda acele edilmesini gerektirecek hiçbir şey yoktur. Bunun taaccüb (şaşkınlık bildirme) manasında olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir:
أى شيء هول شديد يستعجلون منه، ويجب أن تكون «من» للبيان في هذا الوجه. وقيل:
Ondan acele istedikleri ne dehşetli ve şiddetli bir şeydir! Bu vecihte “min” (مِنْ) edatının beyan için olması gerekir. Şöyle de denilmiştir:
الضمير في مِنْهُ لله تعالى. فإن قلت: بم تعلق الاستفهام؟ وأين جواب الشرط؟ قلت: تعلق ب أرأيتم، لأنّ المعنى: أخبرونى ماذا يستعجل منه المجرمون، وجواب الشرط محذوف وهو:
{ مِنْهُ } ifadesindeki zamir Allah Teâlâ'ya racidir. Eğer: “İstifham neye taalluk etmiştir ve şartın cevabı nerededir?” dersen, derim ki: İstifham { أرأيتم } lafzına taalluk etmiştir; çünkü mana: “Bana haber verin, suçlular O'ndan neyi acele istiyorlar?” demektir. Şartın cevabı ise hazfedilmiştir ve o da:
تندموا على الاستعجال، أو تعرفوا الخطأ فيه. فإن قلت: فهلا قيل: ماذا تستعجلون منه .
“Acele ettiğinize pişman olursunuz” yahut “ondaki hatayı anlarsınız” [takdirindedir]. Eğer: “Öyleyse niçin: 'Ondan neyi acele istiyorsunuz?' denilmedi?” dersen,
قلت: أريدت الدلالة على موجب ترك الاستعجال وهو الإجرام، لأنّ من حق المجرم أن يخاف التعذيب على إجرامه، ويهلك فزعا من مجيئه وإن أبطأ، فضلا أن يستعجله. ويجوز أن يكون ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ جوابا للشرط، كقولك: إن أتيتك ماذا تطعمني؟ ثم تتعلق الجملة ب أرأيتم، وأن يكون أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ جواب الشرط، وماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ اعتراضاً. والمعنى: إن أتاكم عذابه آمنتم به بعد وقوعه حين لا ينفعكم الإيمان، ودخول حرف الاستفهام على ثم، كدخوله على الواو والفاء في قوله أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى، أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى.
Derim ki: Acele etmeyi terk etmeyi gerektiren sebebe, yani cürüm işlemeye dikkat çekilmek istenmiştir. Çünkü suçlunun hakkı, cürmünden ötürü azaptan korkması ve azap gecikse bile gelmesinden dehşetle helak olmasıdır; nerede kaldı ki onu acele istesin! { ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } cümlesinin, senin “Sana gelirsem bana ne yedirirsin?” sözünde olduğu gibi şartın cevabı olması, ardından da cümlenin { أرأيتم } lafzına taalluk etmesi caizdir. Ayrıca { أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ } ifadesinin şartın cevabı olması, { ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } cümlesinin ise itiraziyye (ara cümle) olması da caizdir. Mana şudur: Şayet O'nun azabı size gelirse, vuku bulduktan sonra, imanın size fayda vermeyeceği bir vakitte mi O'na iman edeceksiniz? İstifham harfinin { ثُمَّ } üzerine dahil olması, { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } “Kasabaların halkı güvende mi oldu?” ve { أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } “Yoksa kasabaların halkı güvende mi oldu?” kavillerinde vâv ve fâ üzerine dahil olması gibidir.
آلْآنَ على إرادة القول، أى: قيل لهم إذا آمنوا بعد وقوع العذاب: آلآن آمنتم به وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ يعنى: وقد كنتم به تكذبون، لأنّ استعجالهم كان على جهة التكذيب
{ آلْآنَ } [ifadesi], [başında] bir söz takdir edilmesine dayanır. Yani azap başlarına geldikten sonra iman ettiklerinde kendilerine şöyle denilir: “Şimdi mi [iman ettiniz]?! { وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } “Halbuki siz onu acele istiyordunuz!” Yani: “Halbuki siz onu yalanlıyordunuz.” Çünkü onların [azabı] acele istemeleri, yalanlama
والإنكار. وقرئ: آلان، بحذف الهمزة التي بعد اللام وإلقاء حركتها على اللام ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عطف على «قيل» المضمر قبل آلآن.
ve inkâr yoluylaydı. [Bu kelime], lâm harfinden sonraki hemzenin hazfi ve harekesinin lâma aktarılmasıyla { آلان } şeklinde de okunmuştur. { ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesi, { آلآن } kelimesinden önceki takdir edilen “kîle” (قِيلَ) fiiline matuftur.
[سورة يونس (١٠) : آية ٥٣]
[Yûnus Suresi (10): 53. Ayet]
وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣)
{ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) } “‘O hak mıdır?’ diye senden haber soruyorlar. De ki: ‘Evet, Rabbime andolsun ki o şüphesiz haktır ve siz [bunu] engelleyecek değilsiniz.’ (53)”
وَيَسْتَنْبِئُونَكَ ويستخبرونك فيقولون أَحَقٌّ هُوَ وهو استفهام على جهة الإنكار والاستهزاء. وقرأ الأعمش: آلحق هو، وهو أدخل في الاستهزاء، لتضمنه معنى التعريض بأنه باطل. وذلك أنّ اللام للجنس، فكأنه قيل: أهو الحق لا الباطل؟ أو أهو الذي سميتموه الحق، والضمير للعذاب الموعود. وإِي بمعنى «نعم» في القسم خاصة، كما كان «هل» بمعنى «قد» في الاستفهام خاصة. وسمعتهم يقولون في التصديق: إيوَ، فيصلونه بواو القسم ولا ينطقون به وحده وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ بفائتين العذاب، وهو لا حق بهم لا محالة.
{ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ } senden haber isterler ve { أَحَقٌّ هُوَ } derler. Bu, inkâr ve alay yollu bir istifhamdır. A'meş { آلحق هو } şeklinde okumuştur; bu, onun batıl olduğunu ima etme manasını içerdiğinden alaya daha çok dâhildir. Şöyle ki, lâm cins içindir; sanki: “O hak mıdır, batıl değil midir?” yahut “Hak diye isimlendirdiğiniz şey o mudur?” denilmiştir. Zamir ise vadedilen azaba racidir. Î (إِي), tıpkı hel (هَلْ) edatının istifhamda sadece kad (قَدْ) manasında olması gibi, yeminde sadece “evet” manasındadır. Arapların tasdik makamında “İy-ve” (إِيوَ) dediklerini işittim; onu yemin vâv'ına bitiştirirler ve tek başına telaffuz etmezler. { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } azaptan kaçıp kurtulacak değilsiniz, o mutlaka onlara ulaşacaktır.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٤ الى ٥٦]
[Yûnus Suresi (10): 54-56. Ayetler]
وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٥٤) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)
{ وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٥٤) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) } “Zulmetmiş olan her nefis yeryüzünde olanların hepsine sahip olsaydı, [azaptan kurtulmak için] onu mutlaka fidye olarak verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlığı gizlediler. Aralarında adaletle hükmolundu ve onlara asla zulmedilmez. (54) Dikkat edin! Göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah’ındır. Dikkat edin! Allah’ın vaadi haktır, fakat onların çoğu bilmezler. (55) O hem diriltir hem öldürür ve O’na döndürüleceksiniz. (56)”
ظَلَمَتْ صفة لنفس على: ولو أنّ لكل نفس ظالمة ما فِي الْأَرْضِ أى ما في الدنيا اليوم من خزائنها وأموالها وجميع منافعها على كثرتها لَافْتَدَتْ بِهِ لجعلته فدية لها. يقال:
{ ظَلَمَتْ } “Zulmetmiş olan her nefis için olsaydı...” takdiriyle nefis kelimesinin sıfatıdır. { ما فِي الْأَرْضِ } yani bugün dünyada bulunan bütün hazineleri, malları ve çokluğuna rağmen tüm menfaatleri [onun olsaydı], { لَافْتَدَتْ بِهِ } onu mutlaka kendisi için bir fidye kılardı. [Arapçada]:
فداه فافتدى. ويقال: افتداه أيضاً بمعنى فداه وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ لأنهم بهتوا لرؤيتهم ما لم يحتسبوه ولم يخطر ببالهم، وعاينوا من شدّة الأمر وتفاقمه ما سلبهم قواهم وبهرهم، فلم يطيقوا عنده بكاء ولا صراخا ولا ما يفعله الجازع، سوى إسرار الندم والحسرة في القلوب، كما ترى المقدّم للصلب يثخنه ما دهمه من فظاعة الخطب، ويغلب حتى لا ينبس بكلمة ويبقى جامداً مبهوتاً. وقيل أسرّ رؤساؤهم الندامة من سفلتهم الذين أضلوهم، حياء منهم وخوفا من توبيخهم. وقيل: أسروها أخلصوها، إما لأن إخفاءها إخلاصها، وإما من قولهم: سرّ الشيء، لخالصه. وفيه تهكم بهم وبأخطائهم وقت إخلاص الندامة. وقيل: أسروا الندامة: أظهروها، من قولهم: أسر الشيء وأشره إذا أظهره. وليس هناك تجلد وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ أى بين الظالمين والمظلومين، دل على ذلك ذكر الظلم. ثم أتبع ذلك الإعلام بأنّ له الملك كله، وأنه
[Arapçada] fedâhu fefteda (onu fidye verdi, o da fidye verdi/kurtuldu) denir. Yine fedâhu anlamında iftedâhu da denilir. { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerinde gizlediler”; zira onlar hiç hesaba katmadıkları ve hatırlarına dahi gelmeyen bir şeyi gördükleri için dehşete kapılmışlar; meselenin şiddetinden ve vahametinden ötürü dermanlarını kesen ve kendilerini şaşkına çeviren şeylere bizzat şahit olmuşlardır. Bu sebeple o esnada, pişmanlık ve hasreti kalplerinde gizlemek dışında ne ağlamaya ne feryat etmeye ne de sabırsız kimselerin yaptığı taşkınlıkları sergilemeye güç yetirebilmişlerdir. Nitekim idam edilmek üzere öne sürülen kimseyi de, başına aniden çöken felaketin korkunçluğu mecalsiz bırakır; yenik düşer de tek bir kelime dahi fısıldayamaz ve donakalmış, şaşkın bir vaziyette kalır. Bir görüşe göre, onların önderleri, saptırdıkları ayak takımından utandıkları ve onların azarlamasından korktukları için pişmanlıklarını onlardan gizlemişlerdir. Bir diğer görüşe göre; 'onu gizlediler' (eserrûhâ), 'onu halis kıldılar' demektir; bu da ya pişmanlığı gizlemenin onu halis kılması sebebiyle yahut bir şeyin en katışıksız ve halis olanına sirru'ş-şey' (bir şeyin özü) denilmesinden ötürüdür. Bunda onlarla ve pişmanlığı halis kılma vaktini şaşırmalarıyla bir alay (tehekküm) vardır. Bir diğer görüşe göre ise 'pişmanlığı gizlediler' (eserrûn-nedâme), 'onu açığa vurdular' demektir; nitekim bir şeyi açığa vurduğunda söylenen eserra'ş-şeye ve eşerrahu ifadesi de bu köktendir. O gün sabır ve tahammül gösterme diye bir şey olamaz. { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında hüküm verildi”, yani zalimler ile mazlumlar arasında [hüküm verildi]; nitekim zulmün zikredilmiş olması buna delalet eder. Sonra bunun ardından, mülkün tamamının O'na ait olduğu ve O'nun
المثيب المعاقب، وما وعده من الثواب والعقاب فهو حق. وهو القادر على الإحياء والإماتة، لا يقدر عليهما غيره، وإلى حسابه وجزائه المرجع، ليعلم أن الأمر كذلك، فيخاف ويرجى، ولا يغتر به المغترون.
mükafatlandıran ve cezalandıranın O olduğu ve vadettiği sevap ile cezanın hak olduğu bildirildi. Diriltmeye ve öldürmeye güç yetiren O'dur, O'ndan başkası bunlara güç yetiremez; mesele böylece bilinsin, korkulsun ve umulsun, aldananlar da O'na karşı aldanmasın diye dönüş ancak O'nun hesabına ve جزasına olacaktır.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]
[Yûnus Suresi (10): 57-58. Ayetler]
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) } “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, inananlar için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir. (57) De ki: ‘Allah’ın lütfuyla ve rahmetiyle, işte ancak bununla sevinsinler! O, onların toplayıp biriktirdiklerinden daha hayırlıdır.’ (58)”
قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ أى قد جاءكم كتاب جامع لهذه الفوائد من موعظة وتنبيه على التوحيد وَهو شِفاءٌ أى دواء لِما فِي صدوركم من العقائد الفاسدة ودعاء إلى الحق وَرَحْمَةٌ لمن آمن به منكم. أصل الكلام: بفضل الله وبرحمته فليفرحوا، فبذلك فليفرحوا.
{ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ } yani size öğüt ve tevhide dair uyarı gibi bu faydaları kendinde toplayan bir Kitap gelmiştir; { وَهو شِفاءٌ } yani göğüslerinizdeki bozuk inançlara bir deva, hakka bir davet { وَرَحْمَةٌ } ve sizden ona iman eden kimse için bir rahmettir. Kelamın aslı: “Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle sevinsinler, işte ancak bununla sevinsinler” şeklindedir.
والتكرير للتأكيد والتقرير، وإيجاب اختصاص الفضل والرحمة بالفرح دون ما عداهما من فوائد الدنيا، فحذف أحد الفعلين لدلالة المذكور عليه، والفاء داخلة لمعنى الشرط، كأنه قيل:
Tekrar; tekit, pekiştirme ve dünya faydalarından başkasına değil de sevinci sadece lütuf ve rahmete has kılmayı gerekli kılmak içindir. Zikredilen fiilin delalet etmesinden ötürü iki fiilden biri hazfedilmiştir; fâ harfi ise şart manası için dahil olmuştur, sanki şöyle denilmiştir:
إن فرحوا بشيء فليخصوهما بالفرح، فإنه لا مفروح به أحق منهما. ويجوز أن يراد: بفضل الله وبرحمته فليعتنوا فبذلك فليفرحوا. ويجوز أن يراد: قد جاءتكم موعظة بفضل الله وبرحمته، فبذلك: فبمجيئها فليفرحوا. وقرئ فليفرحوا، بالتاء وهو الأصل والقياس، وهي قراءة رسول الله ﷺ فيما روى. وعنه «لتأخذوا مضاجعكم » قالها في بعض الغزوات.
“Eğer bir şeyle sevineceklerse sevinci sadece bu ikisine has kılsınlar; zira sevinilecek şeyler içinde bunlardan daha layık olanı yoktur.” Şunun kastedilmiş olması da caizdir: “Allah'ın lütfuna ve rahmetine özen göstersinler, işte ancak bununla sevinsinler.” Şunun kastedilmiş olması da caizdir: “Size Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bir öğüt gelmiştir; öyleyse bununla, yani onun gelişiyle sevinsinler.” [Ayet], asıl ve kıyasa uygun olan şekliyle tâ (ت) harfi ile “feltafrahû” (فلتفرحوا - sevininiz) şeklinde de okunmuştur; rivayet edildiğine göre bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatidir. Nitekim o gazvelerin birinde: «لتأخذوا مضاجعكم» (Yataklarınızı alınız/yerlerinize çekiliniz) buyurmuştur.
وفي قراءة أبىّ: فافرحوا هُوَ راجع إلى ذلك. وقرئ: مما تجمعون، بالياء والتاء. وعن أبىّ بن كعب أنّ رسول الله ﵌ تلا قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فقال «بكتاب الله والإسلام » وقيل «فضله» الإسلام «ورحمته» ما وعد عليه.
Ubeyy'in kıraatinde ise “fefrahû” (فافرحوا - sevinin) şeklindedir. { هُوَ } zamiri “zâlike” (ذلك) işaret ismine racidir. [Ayet], yâ ve tâ harfleriyle { مما تجمعون } şeklinde [de] okunmuştur. Ubeyy b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } ayetini okumuş ve: «بكتاب الله والإسلام» “Allah'ın Kitabı ve İslam ile” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: O'nun “lütfu” İslam, “rahmeti” ise ona karşılık vadettiği şeylerdir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[Yûnus Suresi (10): 59-60. Ayetler]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٦٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٦٠) } “De ki: 'Gördünüz mü (bana haber verin), Allah'ın sizin için rızık olarak indirdiği şeyleri tutup haram ve helal kıldınız!' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?' (59) Allah'a yalan uydurarak iftira edenlerin kıyamet günü hakkındaki zannı nedir? Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (60)”
أَرَأَيْتُمْ أخبرونى. وما أَنْزَلَ اللَّهُ «ما» في موضع النصب بأنزل، أو ب أرأيتم، في معنى: أخبرونيه فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا أى أنزله الله رزقا حلالا كله فبعضتموه وقلتم: هذا حلال وهذا حرام وكقولهم هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ، ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ متعلق ب أرأيتم. وقل: تكرير للتوكيد.
{ أَرَأَيْتُمْ } bana haber verin [demektir]. { ما أَنْزَلَ اللَّهُ } ibaresindeki “mâ” (ما), “enzele” (أَنْزَلَ) fiili ile yahut “Onu bana haber verin” manasında { أرأيتم } fiili ile nasb mahallindedir. { فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا } yani Allah onu bütünüyle helal bir rızık olarak indirdi, siz ise onu kısımlara ayırıp: “Şu helaldir, bu haramdır” dediniz; tıpkı onların { هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } “Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır” ve { ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “Bu hayvanların karınlarındakiler yalnız erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır” sözleri gibi. { آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } ifadesi { أرأيتم } fiiline müteallıktır. “Kul” (De ki) lafzı ise tekit için bir tekrardır.
والمعنى: أخبرونى الله أذن لكم في التحليل والتحريم فأنتم تفعلون ذلك بإذنه، أم تتكذبون على الله في نسبة ذلك إليه. ويجوز أن تكون الهمزة للإنكار، وأم منقطعة بمعنى: بل أتفترون على الله، تقريرا للافتراء. وكفى بهذه الآية زاجرة زجراً بليغاً عن التجوز فيما يسئل عنه من الأحكام. وباعثة على وجوب الاحتياط فيه، وأن لا يقول أحد في شيء جائز أو غير جائز إلا بعد إيقان وإتقان، ومن لم يوقن فليتق الله وليصمت، وإلا فهو مفتر على الله يَوْمَ الْقِيامَةِ منصوب بالظنّ، وهو ظنّ واقع فيه، يعنى: أى شيء ظنّ المفترين في ذلك اليوم ما يصنع بهم فيه وهو يوم الجزاء بالإحسان والإساءة، وهو وعيد عظيم حيث أبهم أمره. وقرأ عيسى بن عمر: وما ظنّ، على لفظ الفعل. ومعناه: وأى ظنّ ظنوا يوم القيامة. وجيء به على لفظ الماضي لأنه كائن فكأن قد كان إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ حيث أنعم عليهم بالعقل ورحمهم بالوحي وتعليم الحلال والحرام وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ هذه النعمة ولا يتبعون ما هدوا إليه.
Mana şudur: “Bana haber verin, helal ve haram kılma hususunda Allah mı size izin verdi de siz bunu O'nun izniyle yapıyorsunuz, yoksa bunu O'na nispet ederek Allah'a yalan mı uyduruyorsunuz?” Hemzenin inkâr için olması ve “em” (أَمْ) edatının iftirayı tescil etmek üzere “bilakis Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” anlamında munkatı olması da caizdir. Bu ayet, kendisinden sorulan hükümlerde gelişigüzel fetva vermekten son derece sakındırıcı ve bu hususta ihtiyatlı davranmanın vacip olduğuna sevk edici olarak yeterlidir; hiç kimse bir şey hakkında kesin bilgi ve tam vukufiyet sahibi olmadan “caizdir” yahut “caiz değildir” dememelidir. Kesin olarak bilmeyen kimse ise Allah'tan korksun ve sussun; aksi takdirde o, Allah'a iftira edendir. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } zan lafzı ile mansubdur ve o günde vuku bulacak bir zandır; yani iyilik ve kötülüğe karşılık verme günü olan o günde iftiracıların, kendilerine ne yapılacağına dair zannı nedir? Bu, mahiyeti kapalı bırakıldığı için büyük bir tehdittir. Îsâ b. Ömer fiil lafzı üzere { وما ظَنَّ } şeklinde okumuştur; manası: “Kıyamet gününde nasıl bir zan beslediler?” demektir. Gerçekleşeceği kesin olduğundan ötürü sanki olmuş bitmiş gibi mazi lafzıyla getirilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } çünkü onlara akıl nimetini bahşetmiş, vahiy ile ve helal ile haramı öğretmek suretiyle onlara merhamet etmiştir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ } bu nimete şükretmezler ve kendilerine hidayet edilen şeye uymazlar.
[سورة يونس (١٠) : آية ٦١]
[Yûnus Suresi (10): 61. Ayet]
وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١)
{ وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١) } “[Ey Muhammed!] Sen herhangi bir işte bulunmazsın, ona dair Kur'an'dan bir şey okumazsın ve siz [ey insanlar] ona daldığınızda Biz üzerinizde şahitler olmaksızın hiçbir amel işlemezsiniz. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey, bundan daha küçüğü ve daha büyüğü Rabbinden gizli kalmaz; hepsi mutlaka apaçık bir kitaptadır. (61)”
وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ «ما» نافية والخطاب لرسول الله ﷺ، والشأن:
{ وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ } ibaresindeki “mâ” (ما) nefiy içindir ve hitap Resûlullah'adır sallallâhu aleyhi ve sellem. Şe'n (شأن):
الأمر، وأصله الهمز بمعنى القصد، من شأنت شأنه إذا قصدت قصده. والضمير في مِنْهُ للشأن لأن تلاوة القرآن شأن من شأن رسول الله ﷺ، بل هو معظم شأنه، أو للتنزيل، كأنه قيل: وما تتلو من التنزيل من قرآن، لأنّ كلّ جزء منه قرآن، والإضمار قبل الذكر تفخيم له. أو لله ﷿. وما تَعْمَلُونَ أنتم جميعاً مِنْ عَمَلٍ أىّ عمل كان
İş demektir; aslı he целе yönelmek anlamında hemzelidir; nitekim birinin maksadına yöneldiğinde “şe'ntü şe'nehû” (شأنت شأنه) denir. { مِنْهُ } ifadesindeki zamir şe'n (iş) kelimesine racidir; çünkü Kur'an okumak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem işlerinden bir iştir, hatta onun en mühim işidir. Yahut tenzile racidir; sanki: “Tenzilden herhangi bir Kur'an [bölümü] okumazsın” denilmiştir; zira onun her bir cüzü Kur'an'dır ve zikirden önce zamir getirilmesi onu tazim içindir. Yahut Allah azze ve celle'ye racidir. { وما تَعْمَلُونَ } siz hepiniz [işlemezsiniz], { مِنْ عَمَلٍ } her ne amel olursa olsun,
إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً شاهدين رقباء نحصي عليكم إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ من أفاض في الأمر إذا اندفع فيه وَما يَعْزُبُ قرئ بالضم والكسر: وما يبعد وما يغيب، ومنه: الروض العازب وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ القراءة بالنصب والرفع، والوجه النصب على نفى الجنس، والرفع على الابتداء ليكون كلاما برأسه، وفي العطف على محل مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ أو على لفظ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فتحاً في موضع الجرّ لامتناع الصرف: إشكال، لأنّ قولك «لا يعزب عنه شيء إلا في كتاب» مشكل. فإن قلت: لم قدّمت الأرض على السماء، بخلاف قوله في سورة سبأ عالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ؟ قلت:
{ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً } mutlaka Biz sizin üzerinize şahitler, gözetleyiciler oluruz ve aleyhinize kaydederiz; { إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } bir işe hızla ve yoğun şekilde giriştiğinde “efâda fi'l-emri” (أفاض في الأمر) denir. { وَما يَعْزُبُ } damme ve kesre ile [ye'zübü / ye'zibü şeklinde] okunmuştur; uzaklaşmaz ve kaybolup gitmez demektir; nitekim otlağı uzakta olan yere “er-ravdu'l-âzib” (الروض العازب) denir. { وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ } ibaresi nasb ve ref ile okunmuştur. Uygun olan vecih, cinsin nefyi üzere nasb, yahut müstakil bir kelam olması için mübteda olarak ref edilmesidir. Gayrimunsarif olması sebebiyle cer mahallinde fetha üzere { مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ } mahalline yahut { مِثْقالِ ذَرَّةٍ } lafzına atfedilmesinde ise müşkillik vardır; zira senin: “Kitapta olması müstesna hiçbir şey O'ndan uzak kalmaz” demen müşkildir. Eğer: “Sebe' suresindeki { عالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } ‘Gaybı bilendir; göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şey O'ndan gizli kalmaz’ kavlinin aksine burada yer niçin gökten önce zikredilmiştir?” dersen, derim ki:
حق السماء أن تقدم على الأرض، ولكنه لما ذكر شهادته على شئون أهل الأرض وأحوالهم وأعمالهم، ووصل بذلك قوله لا يَعْزُبُ عَنْهُ لاءم ذلك أن قدّم الأرض على السماء، على أنّ العطف بالواو حكمه حكم التثنية.
Hakkı olan, göğün yere takdim edilmesidir. Fakat yeryüzü ehlinin işlerine, hallerine ve amellerine dair şahitliğini zikredip bunu { لا يَعْزُبُ عَنْهُ } sözüne bağlayınca, yerin göğe takdim edilmesi bu duruma daha uygun düşmüştür; bununla birlikte vâv ile atfetmenin hükmü tesniye (ikil) hükmündedir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦٢ الى ٦٤]
[Yûnus Suresi (10): 62-64. Ayetler]
أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)
{ أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤) } “Dikkat edin! Allah’ın dostlarına korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (62) Onlar iman edip sakınanlardır. (63) Dünya hayatında da ahirette de müjde onlaradır. Allah’ın kelimelerinde hiçbir değişiklik yoktur. İşte bu, en büyük kurtuluştur. (64)”
أَوْلِياءَ اللَّهِ الذين يتولونه بالطاعة ويتولاهم بالكرامة. وقد فسر ذلك في قوله الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ فهو توليهم إياه هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ
{ أَوْلِياءَ اللَّهِ } O'na itaatle dost olan, O'nun da kendilerini ikramla veli edindiği kimselerdir. Bu husus O'nun { الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } kavlinde açıklanmıştır; bu, onların O'na dostluğudur. { هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } ise
فهو توليه إياهم. وعن سعيد بن جبير أنّ رسول الله ﷺ سُئل: من أولياء الله؟
O'nun onları veli edinmesidir. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah'ın velileri kimlerdir?” diye soruldu.
فقال: «هم الذين يذكر الله برؤيتهم يعنى السمت والهيئة. وعن ابن عباس رضى الله عنه:
Bunun üzerine şöyle buyurdu: «هم الذين يذكر الله برؤيتهم» “Onlar, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir”; yani güzel halleri ve heybetleri ile. İbn Abbas'tan radıyallâhu anh [ise şöyle rivayet edilmiştir]:
الإخبات والسكينة. وقيل: هم المتحابون في الله. وعن عمر رضى الله عنه: سمعت النبىّ ﷺ يقول «إنّ من عباد الله عباداً ما هم بأنبياء ولا شهداء، يغبطهم الأنبياء والشهداء يوم القيامة لمكانهم من الله» قالوا يا رسول الله، خبرنا من هم وما أعمالهم؟ فلعلنا نحبهم، قال: «هم قوم تحابوا في الله على غير أرحام بينهم ولا أموال يتعاطونها، فو الله إن وجوههم لنور، وإنهم لعلى منابر من نور، لا يخافون إذا خاف الناس ولا يحزنون إذا حزن الناس»
[İbn Abbas'a göre onlar,] ihbât (gönülden boyun eğme) ve sekînettir (huzur ve vakar sahibi kimselerdir). Bir rivayette de: Onlar Allah için birbirini sevenlerdir. Ömer'den radıyallâhu anh [rivayet edildiğine göre şöyle demiştir]: Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ عِبَادًا مَا هُمْ بِأَنْبِيَاءَ وَلَا شُهَدَاءَ، يَغْبِطُهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَالشُّهَدَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمَكَانِهِمْ مِنَ اللَّهِ» «Şüphesiz Allah'ın kullarından birtakım kullar vardır ki onlar peygamber de değildir, şehit de değildir; ancak kıyamet gününde Allah katındaki makamlarından ötürü peygamberler ve şehitler onlara gıpta ederler.» [Bunun üzerine sahâbîler]: “Ey Allah'ın Resûlü! Bize onların kimler olduğunu ve amellerinin ne olduğunu haber ver, olur ki biz de onları severiz” dediler. Resûlullah şöyle buyurdu: «هُمْ قَوْمٌ تَحَابُّوا فِي اللَّهِ عَلَى غَيْرِ أَرْحَامٍ بَيْنَهُمْ وَلَا أَمْوَالٍ يَتَعَاطَوْنَهَا، فَوَاللَّهِ إِنَّ وُجُوهَهُمْ لَنُورٌ، وَإِنَّهُمْ لَعَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ، لَا يَخَافُونَ إِذَا خَافَ النَّاسُ وَلَا يَحْزَنُونَ إِذَا حَزِنَ النَّاسُ» «Onlar, aralarında herhangi bir akrabalık bağı bulunmaksızın ve birbirlerine alıp verdikleri bir mal olmaksızın, sırf Allah için birbirlerini seven bir topluluktur. Allah'a yemin olsun ki onların yüzleri nurdur ve şüphesiz onlar nurdan minberler üzerindedirler. İnsanlar korktuğu zaman onlar korkmazlar, insanlar üzüldüğü zaman onlar üzülmezler.»
ثم قرأ الآية الَّذِينَ آمَنُوا نصب أو رفع على المدح أو على وصف الأولياء أو على الابتداء والخبر لهم البشرى، والبشرى في الدنيا ما بشر الله به المؤمنين المتقين في غير مكان من كتابه، وعن النبىّ ﷺ «هي الرؤيا الصالحة يراها المسلم أو ترى له » وعنه ﵊: ذهبت النبوّة وبقيت المبشرات: وقيل: هي محبة الناس له والذكر الحسن. وعن أبى ذر: قلت: لرسول الله ﷺ: الرجل يعمل العمل لله ويحبه الناس فقال «تلك عاجل بشرى المؤمن » وعن عطاء: لهم البشرى عند الموت تأتيهم الملائكة بالرحمة. قال الله تعالى تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ وأمّا البشرى في الآخرة فتلقى الملائكة إياهم مسلمين مبشرين بالفوز والكرامة، وما يرون من بياض وجوههم وإعطاء الصحائف بأيمانهم وما يقرؤن منها، وغير ذلك من البشارات
Sonra [Hz. Peygamber şu] ayeti okudu: { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler...” [ifadesi], medih (övgü) üzere yahut evliyânın sıfatı olarak nasb veya ref‘ konumundadır ya da mübteda olup haberi { لَهُمُ الْبُشْرَى } “onlar için müjde vardır” kısmıdır. Dünyadaki müjde, Allah'ın Kitabı'nın birçok yerinde takva sahibi müminlere müjdelediği şeylerdir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle rivayet edilmiştir]: «O, Müslümanın gördüğü yahut kendisine gösterilen sâlih rüyadır.» Yine ondan aleyhisselâm [şöyle rivayet edilmiştir]: «Peygamberlik gitti, geriye mübeşşirât (müjdeleyici rüyalar) kaldı.» Bir görüşe göre de: O, insanların onu sevmesi ve güzel anılmasıdır. Ebû Zerr'den radıyallâhu anh [rivayet edildiğine göre şöyle demiştir]: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kişi bir ameli Allah için yapar ve insanlar da onu [bu amelinden ötürü] sever [bu hususta ne dersiniz?]” dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu, müminin peşin müjdesidir.» Atâ'dan [rivayet edildiğine göre]: “Onlar için ölüm anında müjde vardır; melekler onlara rahmetle gelirler.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ } “Melekler onlara: 'Korkmayın, üzülmeyin ve müjdelendiğiniz cennetle sevinin!' [diyerek] inerler.” Âhiretteki müjdeye gelince; meleklerin onları selamlayarak, kurtuluş ve ikramla müjdeleyerek karşılamaları, yüzlerinin aklandığını, amel defterlerinin sağ taraflarından verilişini ve ondan okuduklarını görmeleri ve bunlardan başka müjdelerdir.
تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ
{ تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur.”
لا تغيير لأقواله ولا إخلاف لمواعيده، كقوله تعالى ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ ولِكَ
O'nun sözleri için bir değiştirme ve vaadlerinden dönme yoktur; tıpkı Allah Teâlâ'nın { ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Benim katımda söz değiştirilmez” kavli gibi. { ولِكَ }
إشارة إلى كونهم مبشرين في الدارين، وكلتا الجملتين اعتراض،
onların her iki yurtta da müjdelenmiş olmalarına bir işarettir ve her iki cümle de itiraziyyedir (ara cümledir).
[سورة يونس (١٠) : آية ٦٥]
[Yûnus Suresi (10): 65. Ayet]
وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥)
{ وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) } “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah’ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (65)”